#Article 1: Tao Te Ching (2605 words)


L Tao Te Ching (道德經 []), ó Dao de Jing, quemumente traduzido pul nome de L Lhibro de l Camino i de la sue Birtude , ye un de ls antigos scritos chineses más coincidos i amportantes. La tradiçon diç que l lhibro fui scrito an cerca de 600 a.C. por un sábio que bibiu na Dinastie Zhou chamado Lao Tzi (Bielho Mestre), cumo un lhibro de probérbios relacionados cul Tao , i que acabou serbindo cumo obra anspiradora para dibersas religiones i filosofies, an special l Taoísmo i l Budismo Chan (i sue berson japonesa l Zen).

Cumo la maior parte de las figuras mitológicas de ls fundadores de religiones , la bida de l scritor de l Tao Te Ching , Lao Tzi ye ambolto an lhendas. Segundo la tradiçon Lhao Tzi naciu ne l sul de la China cerca de 604 a.C sendo superintendente judicial de ls arquibos amperiales an Lhoyang, capital de l stado de Ch'u. Çgostoso pulas antrigas de la bida na corte, Lhao Tzi decidiu afastar-se de la sociadade seguindo para las Tierras de l Oeste. Montado nua carroça guiada por un bui , seguiu biaige, mas al atrabessar la frunteira, un de ls sous amigos, l policial Yin-hsi, l reconheciu i le pediu que screbisse sous ansinamientos antes de partir. Lhao Tzi anton screbiu l pequeinho lhibro coincido más tarde cumo l Tao Te Ching , i partiu an seguida. Segundo la stória, morriu an 517 a.C. Lhao Tzi fui canonizado pul amperador Han antre ls anhos 650 a.C. i 684 a.C

Ls más recentes studos apuntan para que l Tao Te Ching tenga sido scrito por Lhao Tzi antre 460 a.C. i 380 a.C. Alguas lhendas dízen que l Tao Te Ching staba grabado nua série de réguas de bambu. L testo iba passando dua régua para outra i, cumo antretanto eilhas fúrun baralhadas, naide sabe hoije la sue orde sata. 

Este lhibro nun oureginou l Taoísmo nin l cunceito de Tao: tales yá éran de uso corriente antes de la scrita de l lhibro. Mas el serbiu cumo obra de apoio para las religiones que aderian a la eideia de l Tao (Camino) cumo la base de la eisisténcia de todas las cousas.

Las dibersas corrientes de l pensamiento relegioso i filosófico atrabeç de ls tiempos atribuiran miles de anterpretaçones defrentes al sentido de l Tao Te Ching. Mas , l tema percipal de l lhibro ye lhocalizado an sou purmeiro probérbio: L Tao que puode ser dezido nun ye l Tao Berdadeiro. L Tao Te Ching situa la ourige de todas las cousas ne l Tao (Camino, Senda), que lhoinge de l cunceito de Dius nas religiones deístas, ye un príncipio inimaginable, ininarrable, eiterno i absoluto, que nun puode ser cumprendido, yá que qualquiera tentatiba de classeficá-lo, cria ua dicotomie que nun puode eisistir an algo Eiterno i Absoluto. Yá que l Tao nun puode ser cumprendido, l Tao Te Ching anfatiza que nun eisisten meios de manipulá-lo. Lhougo ls seres dében bibir ua bida simples, sin grandes questionamientos morales ó filosóficos, adonde se anfatize l nó-agir (la nó-açon,wu wei,無為 ), esto ye, deixar-se guiar pul curso natural i lhógico de ls eibentos de l ouniberso. L home que seguir este príncipio acaba lhiberto de las bicissitudes de la bida, i se torna l Home Santo celebrado ne l Taoísmo.

Ua filosofie deste tipo, lhogicamente quebra todos ls cunceitos i tentatibas de l home cuntrolar sou çtino i demunstra que to tentatiba de se criar ua religion, ua sociadade política ó moral acaba siempre sendo anfrutífera.

Las eideias cosmogónicas i metafísicas de l Tao Te Ching d'acuordo cun alguas ramificaçones de l taoísmo puoden ser definidas de la seguinte forma: 

Todo nace de l bazio andifrenciado, eimensurable, ansondable, que nunca puode ser sausto: «l Tao sin nome», que se mobe an torno de si mesmo sin parar. Deste «Tao sin nome» (que nun eisiste) nace l que eisiste (i ten nome): L Camino (Tao). Nun bemos l Tao cumo Un por causa de ls nomes cun que zeignamos l que bemos cun ls nuossos sentidos - las « dieç mil cousas» (L caratener chinés que quier dezir « dieç mil» ye usado, cumo aliás tamien ne l griego, para seneficar ua míriade, ó seia, un númaro grande i andefinido.) Ye cul aparecimiento de ls nomes que aparecen todas las cousas i l Un se trasforma an muitos. 

La Birtude (Te) ye la manifestaçon de l Tao atrabeç de la sue misteriosa ouparaçon: l chamado «agir nun agindo» - la açon amboluntária que carateriza la natureza de las cousas - «L modo de Caminar». 

 

A partir destas eideias cosmogónicas i metafísicas, Lhao Tzi deduç un sistema de moral i regras de cunduta que ten por oubjetibo cunformar las açones houmanas cula orde natural de l Ouniberso. L Home naciu de l Tao mas depuis ampeçou a zbiar-se de ls sous atributos, ó seia, perdiu la Birtude - l saber cumo Caminar. Ye ua chimpa que lhembra la chimpa que se seguiu a la spulson de Adon i Eiba de l Paraíso, segundo la Bíblia. L Camino de l Tao ye l camino de buolta al stado de grácia an harmonia cul Tao (l chamado «regresso precoce»).

Tao ye normalmente traduzido cumo Camino ó Bie. Mas solo por parecer ser «l melhor que se pudo arranjar». De fato, l camino nun se çtingue de l caminante ó de l caminar. Nun hai criador. L ouniberso (l Cielo i la Tierra) apareciu (i aparece cuntinamente) a partir de l Tao primordial. L que eisiste aparece de l que nun eisistia antes i ye eiterno. L ouniberso ye cumo un ourganismo bibo resultante de la spanson bitalizada de l Tao (la orde natural, la probidéncia). L Tao manifesta-se cuntinamente ne l fluxo i refluxo custante de todas cousas que eisisten i que fúrun criadas pula sue atibidade.

L Tao nun ten personalidade. L que bitaliza l ouniberso son dous percípios ó sustáncias que cumbinados son l Tao: l yang (luç, calor, criatibo, masculino) - que eisiste specialmente cuncentrado ne l Cielo - i l yin (selombra, friu, recetibo, feminino) - que eisiste specialmente cuncentrado na Tierra. 

Bários filósofos taoístas chineses antenden ls bersiclos que sponen las eideias cosmogónicas subre l ampeço de l ouniberso cumo sendo, de fato ó tamien, la çcriçon de l modo cumo la cuncéncia de la rialidade sterna eimerge na nuossa mente.

Quando bemos ua quelor ó oubimos un sonido, hai un momiento brebe einicial an que l nuosso cérebro inda nun fizo un julgamiento subre la nuossa percepçon; nun sabemos inda que sonido ó quelor ye, nin sequiera tenemos inda ua cuncéncia clara que stamos a oubir ó ber algo. Stamos ne l domínio «de l sin nome», de l bazio andifrenciado que nunca puode ser sausto ó çcrito. Depuis, quando eimerge la cuncéncia i l pensamiento, que ten por base la lhenguaige, passamos al domínio «de l que ten nome» i bemos anton todas cousas defrenciadas, cada ua cul sou nome. Ye cul aparecimiento de ls nomes que aparecen todas las cousas i l Un se trasforma an muitos. 

An tenermos mentales, l Camino de l Tao ye l camino de buolta a esse brebe «stado de grácia» einicial. Un estado an que qualquiera trabalho mental anterior ye eiliminado i an que regressamos a la nuossa spontaneidade natural. Las práticas de l Budismos Chan i Zen, que tubírun la sue ourige nas eideias taoistas, ténen cumo oubjetibo satamente atingir esse stado mental primordial de fuson paradoxal cul Un.

(Cap.1)
L Tao de que se puode falar nun ye l berdadeiro i eiterno Tao.
L nome que puode ser dezido nun ye l berdadeiro nome. 
L que nun ten nome ye la ourige de l Cielo i de la Tierra
I l nomear ye la mai de todas las cousas. 

Sin la antençon de l cunsidrar, 
Podemos aprender l mistério i las sues subtilezas,
Atrabeç de la sue auséncia de forma. 
Tentando cunsiderá-lo, solo podemos ber la sue manifestaçon
Nas formas que definen l lhemite de las cousas.

Ambos probénen de la mesma fuonte i son l mesmo.
Difíren solo debido al aparecimiento de l nomes. 
San l mistério más perfundo,
la puorta para todos ls mistérios.

(Cap.40)
Las dieç mil cousas nacen a partir de l que eisiste (i ten nome)
I l que eisiste nace de l que nun eisiste (i nó ten nome). 

(Cap.4)
L Tao ye cumo l spácio bazio drento dun baso; 
Mas, por más que l anchamos, nunca quedará cheno.
Ye eimensurable, cumo se fusse l Antepassado de todas las cousas. 

(Cap.41)
Quando un studioso más sábio oube falar ne l Tao,
Abraça-lo cun zelo.
Quando un studioso médio oube falar ne l Tao,
Pensa nel de beç an quando.
Quando un studioso anferior oube falar ne l Tao,
Ri-se a las gargalhadas.
Se el nun risse
L Tao nó serie l Tao (l Camino). 

(Cap.11)
Trinta centeilhas cumberge pa l meio dua ruoda
Mas ye l buraco an que bai antrar l eixe que a torna útele.
Molda-se l barro para fazer un baso;
Ye l spácio drento del que l torna útele.
Fázen-se puortas i jinelas para un quarto;
San ls buracos que l tornan útele.

Por esso, la bantaige de l que stá alhá
Assenta sclusibamente 
na outelidade de l que alhá nun stá. 

 (Cap.48)
Na busca de l coincimiento, todos ls dies algo ye adquirido, 
Na busca de l Tao, todos ls dies algo ye deixado para trás.
I cada beç menos ye feito
até se atingir la purfeita nó-açon.
Quando nada ye feito, nada chimpa por fazer.

Domina-se l mundo deixando las cousas seguiren l sou curso.
I nun anterferindo. 

(Cap.3) 
Nun saltar ls homes cun halbelidade superior
Eibita que las pessonas ribalizen antre si;
Nun dar balor a las cousas ralas 
Eibita que surjan lhadrones;
Nun les amostrar l que puode scitar ls sous deseios
Ye l modo de mantener ls sous coraçones an paç.

Por esso, l sábio goberna simplificando-les las mentes,
Anchendo-les la barriga, 
Anfraquecendo-les la ambiçon
Fortalecendo-les ls uossos,
Mantendo-los sin coincimientos i deseios que ls zbien de l Camino,
De modo la que ls que ténen nunca ousen sequiera anterferir. 
Se nada fur feito, todo stará bien.

(Cap.60)
Goberna-se un stado 
Cumo se frita un peixe pequeinho. 
(Para fritar un peixe pequeinho, ye solo deixá-lo fritar; nun ye perciso benerá-lo ó anterferir de outro modo qualquier. I usa-se lhume brando.)

La lhéngua chinesa (i subretodo la más antiga) ye mui cuncisa. San frequentes frases sin berbos cumo «you grande tu pequeinho» ó «you grande tu» (= sou maior de l que tu). Para a traduzir, ye neçairo cumpor la frase cun pronomes, adbérbios, preposiçones, cunjunçones, que nun stan na lhéngua oureginal.

Anquanto nas lhénguas oucidentales la gramática ye ua strutura sólida cula qual se puoden custruir períodos i parágrafos cumplexos, la gramática chinesa ye fluida i flexible. Hoije usan-se senhales de pontuaçon, mas esso ye mui recente. Por esso, cumo nun eisisten maiúsculas, ye por bezes cumplicado perceber adonde ampeça cada frase. Ne l stilo clássico, outelizában-se las rimas de palabras para andicar l fin de las frases. 

Ls carateres son eilemientos que forman frases cun grande bersatilidade. Cada caratener (ó palabra) ye un eilemiento móbel na strutura i anfluencia l seneficado i la funçon de ls outros i ye anfluenciada por eilhes. Solo quando se percorreu i analisou to ua frase dun testo chinés antigo se decifra l sou seneficado. Dependendo de l cuntesto, la palabra «mestre» puode seneficar tamien «para serbir l mestre», «para seguir l mestre» etc. Ua palabra antes dun berbo puode custituir l tema dua frase mas puode tamien ser un detreminante de l berbo, cumo, por eisemplo, an « dieç andar», que quier dezir «andar dieç passos». La palabra «you» puode seneficar you, me, mi, l miu, a mie. L plural solo ye andicado an causo de necidade, quando nun se antende pul sentido dua frase.

Na lhéngua scrita de estilo antigo cada palabra, an giral, era scrita usando un solo caratener (monossilábico); era un stilo mui más cunciso i lhiterário de l que ye la lhéngua falada. (Por esso ls ouropeus julgórun einicialmente que l chinés era ua lhéngua monossilábica. Mas la lhéngua falada ye más dissilábica i polissilábica.)

Cumo l Tao Te Ching fui scrito usando la scrita de estilo antigo, l testo ye stremamente cunciso i nun ye de anterpretaçon fácele mesmo para un chinés. L seneficado de cada monossílabo, ne l meio dua série cuntina de carateres sin pontuaçon, nun surge spontaneamente; las frases ténen ua strutura más defícel de detetar. Las palabras que riman sugíren las frases que stan persentes; mas nin siempre eilhas stan alhá i nin siempre la strutura chimpa purfeitamente clara. Sabe-se tamien que na época de Lhao Tzi nun habie ua scrita unificada, porque la China nun staba inda politicamente unificada, i que l seneficado i pronúncia de muitos carateres se fui alterando cul tiempo. 

Por esso, nun ye nada cierto que para un chinés seia más fácele cumprender l que diç l Tao Te Ching de l que para un oucidental. I, probablemiente, nunca será possible tener la certeza absoluta de l que ye que Lhao Tzi querie dezir an cada frase particular. Mas hai ua ounidade ne l testo que ajuda a perceber la eideia global.

Ó seia, la anformaçon persente ne l testo nun ye ua strutura sólida cun base na qual se puoda custruir ua anterpretaçon definitiba. Cada porçon de l testo anterliga-se cumo que ourgánica ó quimicamente cun las outras i anfluencia l seneficado i l sou seneficado ye anfluenciado por eilhes. Cumo la orde oureginal de las bárias seçones de l lhibro tamien se çconhece, cada porçon ye un eilemiento móbel na strutura global.

 dous eisemplos:

 

Na busca de l coincimiento, todos ls dies algo ye adquirido, 
Na busca de l Tao, todos ls dies algo ye deixado para trás.

I cada beç menos ye feito
até se atingir la purfeita nó-açon.
Quando nada ye feito, nada chimpa por fazer.

Domina-se l mundo deixando las cousas seguiren l sou curso.
I nun anterferindo.

            Tao Te Ching 道德經 (Cap.48)

 An chinés:

 
agir daprender die oumentar 
agir Tao die perder
perder gera nuobo perder
cuntina até a la nun açon
nó açon assi i to nó sin açon
oubtén-se cielo ambaixo normal uso sin trabalho
alcança-se esto surgindo trabalho
sin por-si-solo usar scolha cielo ambaixo

Nota: Repare que, na auséncia de pontuaçon, ye l paralelismo antre ls purmeiros dous grupos de 4 carateres que sugere que eilhes forman ua frase. L segundo caratener puode seneficar tamien «scuola»; ye pul cuntesto que se percebe que ye un berbo. L terceiro caratener puode seneficar tamien «Sol»; ye pul cuntesto que se percebe que ye ua qualificaçon de l berbo «oumentar» que se le segue, seneficando por esso «diáriamente». L mundo ye zeignado por «todo que stá por baixo de l Cielo».

 

L Sprito de l Bal ye eimortal.
Ye a misteriosa parracha maternal. 
La puorta por adonde sal la raiç de l Cielo i de la Tierra.
Ua raiç tan fina quanto un filo de seda.
Mas l que a partir deilha se eileba nunca se sgota.

            Tao Te Ching 道德經 (Cap.6)

 An chinés:

 
(Bal, rabina cun auga) (sprito) (nó) (morre) 
(correto) (nome) (ouscuro) («gorja atiradeira feminina»)
(ouscuro) («gorja atiradeira feminina») (sal del) (puorta)
(correto) (nome, seneficado) (Cielo) (Tierra) (raiç, oubjeto fino i lhongo)
(filo de algodon macio) (filo de algodon macio) (parece) (eisistir)
(uso, outelidade) (sal del) (eileba-se) (regularmente)

Nota: Sprito de l Bal ye outra zeignaçon pa l Tao. 




#Article 2: Taoísmo (1494 words)


La palabra Taoísmo (ó Daoísmo) ye giralmente ampregada para traduzir dous tenermos chineses çtintos, Daojiao (道教) (py Dàojiào, W-G Tao-chiao), que se refre als ansinamentos ó a la religion de l Dao, i Daojia, que se refre a la (道家) scuola de l Tao (ó Dao), a ua lhinha de pensamiento de la filosofie chinesa.

Assi, l termo Taoísmo ten más dun sentido ne l oucidente, puode referir-se la:

L eideograma Tao (ó Dao) (道) puode ser traduzido cumo camino, mas assume un significado más abstrato para la religion i para la filosofie chinesa.

Traduzido lhiteralmente, quier dezir l ansinamento de l Tao. Ne l cuntesto taoísta, 'Tao' puode ser antendido cumo un camino ne l spácio-tiempo - la orde na qual las cousas acunten.

Cumo termo çcritibo, puode se referir al mundo rial na stória - alguas bezes nomeado cumo l grande Tao - ó, antecipadamente, cumo ua orde que debe se manifestar - la orde moral de Cunfúcio ó Lhao Tsé ó Cristo, etc.

Un tema ne l pensamiento chinés primitibo ye Tian-dao ó camino de la naturaleza (tamien traduzido cumo cielo, i a las bezes Dius). Corresponde aprossimadamente a la orde de las cousas de acordo cula lhei natural.

Tanto l camino de la naturaleza quanto l grande camino anspiran l afastamento stereotípico taoísta de las doutrinas morales i normatibas. Assi, pensado cumo l porcesso pul qual cada cousa se torna l que eilha ye (la Mai de todas las cousas) parece defícel eimaginar que tenemos que scolher antre qualesquier balores de sou cunteúdo normatibo - portanto puode ser bisto cumo un príncípio eficiente de bazio que sustenta cunfiablemiente l funcionamento de l ouniberso.

Ls testos arriba, son ua traduçon drento de l pensamiento i postura oucidental, pus la base de l TAO ye que ua beç tentado splicar ó anterpretar l TAO deixa de ser TAO. Ó seia l TAO ye l ouniberso criador que todo cuntén, nun puode ser pensado ó eidealizado pula criatura, pus cumo se ansina na Matemática: la parte i l to (la parte stá ne l to mas la parte nun ye l to). 

L taoísmo ye ua tradiçon que dialogando cun sou tradicional cuntreste, l cunfucionismo, modelou la bida chinesa por más de 2000 anhos.

L taoísmo anfatiza la spontaneidade ó lhiberdade de la manipulaçon sócio-cultural pulas anstituiçones, lhenguaige i práticas culturales. Manifesta l anarquismo - defendendo eissencialmente la eideia de que nun percisamos de nanhue ourientaçon centralizada. Spécies naturales seguen caminos apropiados a eilhas, i ls seres houmanos son ua spécie natural. Seguimos todos por porcessos de aquisiçon de defrentes normas i ourientaçones de la sociadade, i inda assi podemos bibir an paç se nun percuramos unificar todas estas formas naturales de ser.

Cumo l cunceito cunfucionista de goberno cunsiste an fazer todos seguiren l mesmo moral tao, l taoísmo repersenta de muitas maneiras la antítese de l cunceito cunfucionista refrente a deberes morales, coeson social i respunsabilidades gobernamentales, mesmo que l pensamiento de Cunfúcio anclua balores taoístas i l amberso tamien ocorra, cumo se puode ouserbar lhendo ls Analetos de Cunfúcio.

Tradicionalmente, l Taoísmo ye atribuído la trés fuontes percipales: 

Mui de la eissencia de l Tao stá na arte de l wu wei (agir pul nó-agir). Inda assi, esto nun quier dezir espere sentado que l mundo caia ne l sou colo. Essa filosofie çcribe ua prática de se rializar cousas atrabeç de la açon mínima. Pul studo de la naturaleza de la bida, tu puodes anfluenciar l mundo de l modo más fácele i menos çrutibo (usando la sutileza an beç de la fuorça). La prática de seguir la corrente an beç de ir contra eilha ye ua eilustraçon; ua pessona progride mui más nun por lhutar i se debatener contra la auga, mas permanecendo queta i deixando l trabalho nas manos de la correnteza.

L Wu Wei funciona a partir de l momento an que cunfiamos ne l zeign houmano, purfeitamente ajustado para nuosso lhugar na naturaleza. An outras palabras, cunfiando na nuossa naturaleza an beç de la nuossa racionalidade, nós podemos ancontrar cuntentamento sin ua bida de lhuita custante contra fuorças reales i eimaginárias.

Ambora Lao Zi nunca tenga pregado nanhue religion ne l Tao Te King i se tenga siempre mantido ne l terreno filosófico i moral, cerca de mil anhos depuis de la sue muorte formou-se un cuorpo de doutrinas i de práticas relegiosas i culturales que custituíran la religion taoista. La religion taoista cunserba solo uns traços de la filosofie de Lao Zi cun ampréstimos de eideias i práticas culturales de l budismo, cula antroduçon de bários diuses, diusas i génios, i ua mistura cun alguas fés preisistentes, cumo la Teorie de l Cinco Eilemientos, la alquimia i l culto als ancestrales. 

Tentatibas de alcançar maior longebidade éran un tema frequente na magie i alquimia taoístas, cun bários bruxedos i poçones, inda eisistentes, cun esse propósito.

Muitas bersones antigas de la Medecina Tradicional Chinesa fúrun anraizadas ne l pensamiento taoísta, i la medecina chinesa moderna bien cumo las artes marciales chinesas son inda de bárias formas baseadas an cunceitos taoístas, cumo l Tao, l Qi, i l balanço antre l yin i l yang (Ber Yin yang). 

Cul tiempo, la absoluta lhiberdade de l seguidores de l taoísmo pareciu amenaçadora a la outoridade de alguns gobernantes, que ancentibórun l crecimento de seitas más cumprometidas cun las tradiçones cunfucionistas. Ua scuola taoísta fui formada al fin de la dinastie Han, por Zhang Daoling.

Muitas seitas eiboluíran atrabeç de l anhos, mas la maiorie traça sues ouriges la Zhan Daoling, i grande parte de l templos taoístas modernos pertence a ua ó outra dessas seitas.

Las scuolas taoístas ancorporan panteones anteiros de dibindades, ancluindo Lhao Zi, Zhang Daoling, l Amperador Amarielho, l Amperador Jade, Lei Gong (L Dius de l Trobon) i outros.

Las dues maiores scuolas taoístas de la atualidade son la Seita Zhengyi (eiboluída dua seita fundada por Zhang Daoling) i l Taoísmo Quanzhen (fundado por Wang Chongyang).

L Budismo Chan, que se zambolbiu cumo un scuola çtinta na China mediebal, refletiu fuortes anfluéncias de la filosofie chinesa i, an particular, de l Taoísmo. Cul tiempo, l Chan acabou se stabelecendo na Coréia, adonde recebiu l nome Seon. Habie monges que chegában de outros países de la Ásia para studar l Chan, i la scuola fui se spalhando puls países bezinos. Ne l Bietname, recebiu l nome Thien, i, ne l Japon, quedou coincida cumo Zen. Atrabeç de la stória, essas scuolas crecírun de maneira andependiente, tenendo zambolbido eidantidades própias i caratelísticas bastante defrentes uas de las outras.
Na China, eilemientos de l taoísmo se cumbinórun cun eilemientos de l Budismo i de l Cunfucionismo na forma de l Neo-Cunfucionismo.

La filosofie taoísta ye praticada an bárias formas, an outros países para alhá de la China. Kouk Sun De l na Coréia ye ua dessas bariaçones.

La filosofie taoísta ancontrou muitos seguidores al redor de l mundo. Genghis Khan era simpático a la filosofie taoísta, i durante las purmeiras décadas de dominaçon mongol, l taoísmo biu un período de spanson, antre ls seclos XIII i XIB. Debido a esso, muitas scuolas taoístas tradicionales mantén centros de ansino an bários países al redor de l mundo.

Ne l Brasil, eisisten bários galhos lhigados al Taoísmo, tanto l relegioso (Taochiao) quanto l filosófico (Taochia). Ua de las bertentes relegiosas más amportantes ye repersentada pula Sociadade Taoísta de l Brasil. La Sociadade Taoísta de l Brasil fui anstituída ne l Riu de Janeiro/RJ, an 15 de janeiro de 1991 cul oubjetibo de difundir l ansinamento de l Taoísmo an todas las sues formas de spresson - relegiosa, filosófica, científica i cultural - i cuntribuir para l aperfeiçoamento spritual de l frequentadores.

L camino taoísta propone la restauraçon de l stado pleno de bida i cuncéncia, chamado Tao. 
Para esso, outilizan-se bários meios, cumo las práticas que promoben la buona salude física i mental, l studo de clássicos scritos puls grandes mestres de l passado, ls métodos místicos para la restauraçon de la orde anterna i fundamentalmente, la meditaçon, cumo camino de outo-transformaçon i eilebaçon spritual. 

La Sociadade Taoísta de l Brasil fui fundada por Wu Jyh Cherng (1958-2004), sacerdote taoísta Kao Kon Fa Shi (Alto Oufício, Mestre de la Lhei). Mestre Cherng screbiu dibersos lhibros subre artes taoístas i traduziu l Tao Te Ching, l lhibro de l Camino i de la Birtude, l Yi Jing (I-Ching), l lhibro de las Mutaçones i antre outros clássicos de l taoísmo. 

An márcio de 2002 inaugurou la sede de San Paulo, un spácio adequado para la prática i studo de l Taoísmo, sues artes i sabedorie, i adonde se ten palhestras abiertas al público, rituales, meditaçon i dibersos cursos. Antre las atebidades de San Paulo, anfatiza-se las práticas de Meditaçon, Yi Jing (I Ching), Feng Shui, Astrologie Chinesa (Zi Wei Dou Shu), Tai Ji Quan (Tai Chi Chuan), i Qi Gong (Chi Kun), i l atendimento de acupuntura i massaige.




#Article 3: Tecnologie (1053 words)


Tecnologie (de l griego τεχνη — oufício i λογια — studo) ye ua palabra qu'ambolbe l coincimiento técnico i científico i las ferramientas, porcessos i materiales criados i/ó outelizados a partir desse saber. Cunsante de l cuntesto, la tecnologie puode ser:

La tecnologie ye, dun modo giral, l'ancontro antre ciéncia i angenharie. Sendo ua palabra que ten zde las ferramientas i porcessos simples, cumo ua cuchara de madeira i la fermentaçon de l'uba, até las ferramientas i porcessos mais cumplexos yá criados pul ser houmano, cumo la Staçon Spacial Anternacional i la remoçon de l'auga de l mar. Muitas bezes, la tecnologie entra an cunflito cun alguas preocupaçones naturales de nuossa sociadade, cumo l zamprego, la poluiçon i outras muitas questones eicológicas, filosóficas i sociológicas. 

Eisiste un eiquilíbrio muito pequeinho antre las bantaiges i las zbantaiges que l'abanço de la tecnologie traç para la sociadade. La percipal bantaige ye refletida na produçon andustrial: la tecnologie torna la produçon mais rápida i maior i, sendo assi, l resultado final ye un perduto mais barato i cun maior culidade.
Las zbantaiges que la tecnologie traç son de tal modo preocupantes que quaije son mais que las bantaiges, ua deilhas ye la poluiçon que, se nun fur cuntrolada la tiempo, eibolui dun modo eirrebersible. Outra zbantaige ye subre l zamprego por bias de la outelizaçon mui grande de las máquinas na andústria, na agricultura i ne l comércio. Este tipo de zamprego, ne l qual l trabalho de l'home ye sustituído pul trabalho de las máquinas, chamamos zamprego strutural. Un de ls países que mais sofren cun este porblema ye l Japon, sendo qu'un de ls percipales motibos para l crecimento de l'eiconomie deste paíç tener parado a partir de la década de 90 fui, justamiente, l zamprego strutural.

La ciéncia i la tecnologie siempre stubírun muito próssimas ua de l'outra. Giralmente, la ciéncia ye l studo de la naturaleza rigorosamente d'acordo cul método científico. La tecnologie, por sue beç, ye l'aplicaçon de tal coincimiento científico para cunseguir un resultado prático. Cumo eisemplo, la ciéncia puode studar l fluxo de ls eilétrones an ua corriente eilétrica. Este coincimiento fui i cuntina a ser ousado para la fabricaçon de perdutos eiletrónicos, cumo semicundutores, cumputadores i outros perdutos d'alta tecnologie.
Esta relaçon próssima antre ciéncia i tecnologie ajudou muito para la crecente specializaçon de ls ramos científicos. Por eisemplo, la física dibediu-se an muitos ramos mais pequeinhos cumo la acústica i la mecánica, i estes ramos por sue beç sofrírun outras debisones. L resultado ye l aparecimiento de ramos científicos bien specíficos i çtinados al aperfeiçoamento de la tecnologie, d'acordo cun esto podemos dezir la aerodinámica, la geotecnie, la hidrodinámica, la petrologie i la tierra mecánica.

La stória de la tecnologie ye quaije tan antiga cumo la stória de l'houmanidade, i eisiste zde que ls seres houmanos ampeçórun a ousar ferramientas de caça i de porteçon. Antoce, la stória de la tecnologie ten ambutida la cronologie de l'uso de ls recursos naturales, porque, para séren criadas, todas las ferramientas necessitórun, antes de todo, de outelizr un recurso natural apropiado. La stória de la tecnologie sigue un progresso de las ferramientas simples i de las fuontes d'einergie simples a las ferramientas cumplexas i de las fuontes d'einergie cumplexas, cumo se amostra:

Las tecnologies mais antigas cumbertírun recursos naturales an ferramientas simples. Ls porcessos mais antigos, tales cumo arte rupestre i la raspaige de las piedras, i las ferramientas mais antigas, tales cumo la piedra lhascada i la ruoda, son meios simples para la cumberson de materiales brutos i crudos an perdutos úteles. Ls antropólogos çcobriran muitas casas i ferramientas houmanas feitas diretamente a partir de ls recursos naturales.

La çcubierta i la outelizaçon de l fuogo fui un punto chabe na eiboluçon tecnológica de l'home, pus permitiu un melhor aprobeitamento de ls alimentos i l'aprobeitamento de ls recursos naturales que percisaban de la calor para séren úteles. La madeira i l carbon de lhenha stan antre ls purmeiros materiales ousados cumo cumbustible. La madeira, l barro i las piedras (cumo la piedra calcária) stában antre ls materiales mais abançados a séren tratados pelo fuogo, para fazer las armas, tijolos i cimento, antre outros materiales. Las melhories cuntinórun cula fornalha, que permitiu l'halblidade de derretir i fraugar l metal (cumo l cobre, 8000 aC.), i la çcubierta de las lhigas, cumo l bronze (4000 a.C.). Ls purmeiros usos de l fierro i de l aço son de 1400 a.C..

Las ferramientas mais abançadas ancluen zde máquinas simples cumo la alabanca (300 a.C.), l parafuso (400 a.C.) i la polie, até la maquinarie cumplexa cumo l cumputador, ls çpositibos de telquemunicaçones, l motor eilétrico, l motor la jato, antre muitos outros. Las ferramientas i máquinas oumentan an cumplexidade na mesma porporçon an que l coincimiento científico se zambolbe.

La maior parte de ls abanços tecnológicos questuman ser purmeiramente ampregues na angenharie, na medecina, na anformática i ne l ramo melitar. Cun esso, l público doméstico acaba por ser l redadeiro a ousar la alta tecnologie, yá que ferramientas cumplexas percisan de mano de oubra cumplexa, l que oumenta muito l précio final de l perduto.

La einergie puode ser obtenida de l aire, de la auga, de ls hidrocarbonetos i de la fuson nuclear. L'auga dá l'einergie cul porcesso de la geraçon chamado hidroenergie. L aire dá la einergie a partir de las sues corrientes, ousando molinos de'aire. Hai trés fuontes percipales de ls hidrocarbonetos, al lhado de la madeira i de sou carbon, gáç natural i petróleo. L carbon i l gáç natural son ousados quaije solo cumo ua fuonte d'einergie. L coque ye ousado na porduçon de ls metales, percipalmiente d'aço. L petróleo ye mui ousado cumo fuonte d'einergie (gasolina i diesel) i ye tamien un recurso natural ousado pa fabricar plásticos i outros materiales sintéticos. Alguns de ls mais recentes abanços ne l ramo de la geraçon d'einergie ancluen l'halbelidade d'ousar la einergie nuclear, deribada de ls cumbustibles cumo l ouránio, i l'halbelidade d'ousar l hidrogénio cumo fuonte d'einergie lhimpa i barata.

Ne ls tiempos atuales, ls chamados sistemas degitales ténen ganhado cada beç mais spácio antre las einobaçones tecnológicas. Grande parte de ls strumientos tecnológicos d'hoije ambolben sistemas degitales, percipalmente ne l causo de ls cumputadores.

Tamien podemos classeficar la tecnologie cunsante ls sous campos de studo:




#Article 4: Tecnologie de la anformaçon (551 words)


La Tecnologie de la Anformaçon (TI) puode ser defenida cumo un cunjunto de todas las atebidades i seluçones cun recursos de cumputaçon. Na berdade, las aplicaçones para TI son tantas - stan lhigadas a las mais dibersas árias - que eisisten bárias defeniçones i nanhue cunsigue detreminá-la por cumpleto. 

L termo Tecnologie de la Anformaçon sirbe para chamar l cunjunto de recursos tecnológicos i cumputacionales para geraçon i uso de la anformaçon.

Tamien ye quemumente outelizado para chamar l cunjunto de recursos nun houmanos dedicados al armazenamiento, porcessamiento i quemunicaçon de la anformaçon, bien cumo l modo cumo esses recursos stan ourganizados nun sistema capaç de eisecutar un cunjunto de tarefas.

La TI nun se restringe a eiquipamientos (hardware), porgramas (software) i quemunicaçon de dados. Eisisten tecnologies relatibas al planeamiento de anformática, al zambolbimiento de sistemas, al suporte al software, als porcessos de porduçon i ouperaçon, al suporte de hardware, etc.

La sigla TI, tecnologie de la anformaçon, abrange todas las atebidades zambolbidas na sociadade puls recursos de la anformática. Ye la difuson social de la anformaçon an ancha scala de trasmisson, a partir destes sistemas tecnológicos anteligentes. Sou acesso puode ser de domínio público ó pribado, na prestaçon de serbícios de las mais bariadas formas.

Pequeinhas i grandes ampresas depénden deilha para alcançar maior pordutibidade i cumpetitibidade. Atrabeç de passos simples ansinados por ampresas de l galho, muitas alcánçan sucesso i alabancan maiores rendimientos.

La aplicaçon,  oubtençon, porcessamiento, armazenamiento i trasmisson de dados tamien son oubjeto de studo na TI. L porcessamiento de anformaçon, seia de que tipo fur, ye ua atebidade de amportança central nas eiquenomies andustriales abançadas por star persente cun grande fuorça an árias cumo finanças, planeamiento de trasportes, zeinho, porduçon de benes, assi cumo na amprensa, nas atebidades eiditoriales, ne l rádio i na telbison. L zambolbimiento cada beç mais rápido de nuobas tecnologies de anformaçon modeficou las bibliotecas i ls centros de documentaçon (percipales lhocales de armazenamiento de anformaçon) antroduzindo nuobas formas de ourganizaçon i acesso als dados la obras armazenadas; reduziu custos i acelerou la porduçon de ls jornales i possiblitou la formaçon anstantánea de redes telbisibas de ámbito mundial. Para alhá desso, tal zambolbimiento facilitou i antensificou la quemunicaçon pessonal i anstitucional, atrabeç de porgramas de porcessamiento de testo, de formaçon de bancos de dados, de eiditoraçon eiletrónica, bien de tecnologies que premiten la trasmisson de decumientos, ambio de mensaiges i fexeiros, assi cumo cunsultas la cumputadors remotos (bie rede mundiales de cumputadores, cumo la anterneta). La difuson de las nuobas tecnologies de anformaçon trouxe tamien ampasse i porblemas, relatibos percipalmente a la pribacidade de l andebíduos i al sou dreito a la anformaçon, pus ls cidadanos giralmente nun ten acesso la grande dantidade de anformaçon subre eilhes, coletadas por anstituiçones particulares ó públicas.

Las tecnologies de la anformaçon nun ancluen solamente cumponentes de máquina. Eisisten tecnologies anteletuales ousadas para lhidar cul ciclo de la anformaçon cumo: técnicas de classeficaçon, por eisemplo, que nun requíren uso de máquinas solo un squema. Este squema puode, tamien, ser ancluído nun software que será ousado mas esso nun eilemina l fato que la técnica yá eisistie andependientemente de l software. Las tecnologies de classeficaçon i ourganizaçon de anformaçones eisisten zde que las bibliotecas ampeçórun a ser formadas. Qualquier lhibro subre ourganizaçon de bibliotecas traç essas tecnologies.




#Article 5: Templo de Salt Lake (142 words)


L Templo de Salt Lake ó Salt Lake Temple ye l maior i percipal templo de la Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies. Ye l sesto templo custruído pula Eigreija Mórmon ne l mundo.

L Templo de Salt Lake queda na Temple Square an Salt Lake City, ne l stado amaricano de Utah. Ambora nun eisistan roteiros turísticos pul sou anterior (por ser cunsiderado sagrado), l templo ye abierto al público i ye cunsiderado ua amportante atraçon turística de Salt Lake City. Debido la sue lhocalizaçon cumo sede de la Eigreija mórmon i sou balor stórico, ye mui respeitado puls santos de l redadeiros dies an to l mundo. 

L stilo arquitetónico de l templo ten por oubjetibo relembrar l Templo de Salomon an Jerusalén, al mesmo tiempo an que ye anspirado pul modelo de arquitetura neogótica.




#Article 6: Teocracie (409 words)


La Teocracie ye l sistema de gobierno an que la outoridade política ye eisercida por pessonas que se cunsdéran repersentantes de Dius na Tierra. Nas teocracies l gobernante ten al mesmo tiempo l poder político i relegioso, tal cumo Justiniano.
 
Eisemplos atuales de regimes desse tipo son l Baticano, regido pula Eigreija Católica i tenendo cumo xefe-de-Stado un sacerdote (l Papa), i l Eiran, que ye cuntrolado puls Aiatolás, lhíderes relegiosos islámicos, zde la Reboluçon Eislámica an 1979.

Sue forma corruta ye chamada clerocracie.

La forma de Stado teocrático cuntén percípios bastante dibersos de l que norteian la monarquie i la república. Anquanto estas dues son peculiares al oucidente, las teocracies son típicas de l mundo eislámico - ó muçulmano. Cumo l própio nome andica, teo trata-se de l que probén ó stá relacionado a Dius - eiqui ye perciso cuidado para que nun se cunfunda la teocracie cula bariante abselutista de l Stado monárquico. Nas monarquies oucidentales, l poder rial cuntenie ua natureza debina. Inda assi, por más próssimos que stubíssen l Stado i la Eigreija, ambos custituían sferas apartadas: la monarquie detenie l poder político, anquanto la Eigreija, ls poderes spritual i moral. Yá nas teocracies tal çtinçon stá ousente. Ls poderes político i relegioso ándan lhado a lhado. Antoce, quien deténen l cuntrole de l Stado rigula tamien ls preceitos morales, sprituales, eiducacionales i culturales. Nada ye feito de forma outónoma. Todo i qualquiera atitude tomada pul Stado ó pula sociadade stá binculada a ua sola lhógica relegiosa, que sirbe cumo fundamiento ounibersal. 

Tales caratelísticas amprímen un eilemiento místico al poder statal. Nas teocracies l eisercício de la outoridade política ye, al mesmo tiempo, un ritual relegioso, que, an tese, afasta qualquiera cuntestaçon social. Ls países eislámicos, subretodo aqueilhes ne ls quales la façon xiita ye manjoritária, son fuortemente struturados subre essa mistura de fé i submisson. Un eisemplo persente de Stado teocrático ye l Eiran, adonde bigora l regime de l aiatolás, que son, a la par, sacerdotes i gobernantes i susténtan, cumo oubjetibo central, la çtruiçon de l mundo oucidental por meio de atos terroristas stimulados pul fanatismo relegioso. Anque nin todos ls países eislámicos puodan ser caratelizados cumo teocracies, ye perciso que se diga que la ancorporaçon de padrones políticos i culturales típicos de l oucidente - cumo la democracie i la apartaçon antre Eigreija i Stado - ye mui remota, ua beç que ambuolbe porcessos cunsulidados al lhargo de seclos de stória.




#Article 7: Teçtemunhas de Jeobá (4061 words)


L mobimiento religioso coincido por Teçtemunhas de Jeobá assume-se cumo ua religion crestiana nun-trinitária. Afírman adorar sclusibamente la Jeobá i cunsidírun-se seguidores de Jasus Cristo. Crénen que la sue religion ye la restauraçon de l berdadeiro crestianismo, mas reijeitan la classeficaçon de séren fundamentalistas ne l sentido an que la palabra ye quemumente ousado . Afirman basear todas las sues práticas i doutrinas ne l cuntenido de la Bíblia . 

Possúen adetos an 240 paízes i territórios outónomos, ascendendo a mais de 8,3 milhones i cen mil praticantes , apesar de reuníren un númaro muito superior de simpatizantes. Segundo l Anuairo de las Teçtemunhas de Jeobá de 2017, 20.085.142 pessonas assistírun a la Comemoraçon de la Morte de Cristo custituindo un númaro bien superior als de ls nembros atibos, ó seia, outros  dieç milhones de simpatizantes ténen assistido a las sues reuniones i/ó partecipado de sous cursos bíblicos sumanales. 

Las Teçtemunhas de Jeobá son bien coincidas pula sue regularidade i grande persisténcia na obra de ebangelizaçon de casa an casa i nas rues. Possúen un de ls maiores parques gráficos de l mundo bisando la ampresson i çtribuiçon de centenas de milhones d'eisemplares de la Bíblia i de publicaçones baseadas neilha. Cumo parte de la sue adoraçon la Dius, assisten sumanalmente la reuniones cungregacionales i la grandes eibentos anuales, onde l studo de la Bíblia custitui la percipal temática. Son inda coincidas por recusáren muitas de las doutrinas centrales de las demais religiones crestianas, pul apego la fuortes balores qu'afirman ser baseados na Bíblia, nomeadamente quanto a la neutralidade política , a la moralidade sexual , a la hounestidade  i a la recusa an aceitar trasfusones de sangue.

Alguns las chaman de propagandistas crestianos, dun nuobo culto crestiano, dua seita crestiana anfluenciada pul judaísmo ó de fanáticos que reijeitan tratamiento médico. Todabie, la Associaçon Mundial de las Teçtemunhas de Jeobá refuta tales afirmaçones. Segundo las Teçtemunhas de Jeobá, nun amporta quanto les custe esso, dízen seguir a la risca ls preceitos bíblicos. Afirman que nun ambentórun ua nuoba religion, mas solo seguen l que stá escrito na Bíblia, i que nun amporta qual seia la situaçon, eilha cuntén las ourientaçones i ls cunselhos para sues bidas. Afirman que sues crenças, ensinos i atibidades son baseadas neilha, i por esso ancentiban la sue leitura diária. Para ajuda al antendimiento bíblico, sues publicaçones son porduzidas i çtribuídas an muitas campanhas missionárias al redror de l mundo.

Las Teçtemunhas de Jeobá ampeçórun sues atibidades ne ls tiempos modernos por meio de Charles Taze Russell, a partir de la década de 70 de l Seclo XIX. Russell i alguns amigos formórun un pequeinho grupo de studo nun setário de la Bíblia, an Allegheny (hoije antegrada na cidade de Pittsburgo, Pensilbánia), ne ls Stados Ounidos de la América. Cun l fin de publicar las sues eideias subre l que cunsidraba ser la berdade bíblica an cuntreste cun erros doutrinales qu'atribuía l'outras chamaçones religiosas, Russell ampeçou a publicar La Sentinela, que se assume cumo la mais çtribuída rebista religiosa de l mundo , bien cumo la mais traduzida rebista de qualquiera género . Las pessonas que recebian la rebista ampeçórun a reunir-se an grupos para studo de la Bíblia. Assi, acabórun por tornar-se coincidos por Studantes de la Bíblia ó, quando La Sentinela ampeçou a ser traduzida an outras lénguas, Studantes Anternacionales de la Bíblia .

Oureginalmente, l'ampresson de La Sentinela i tratados religiosos era feita quaije qu'anteiramente por firmas comerciales. Mas, bisando ua maior dibulgaçon pula páigina ampressa, Russell fondou la Sociadade de Tratados de la Torre de Bigie de Sion, sendo qu'esta associaçon religiosa ye hoije coincida cumo Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados de Pensilbánia. Staba deste modo formado l percipal anstrumiento legal de l grupo religioso que posteriormente birieb a quedar coincido por Teçtemunhas de Jeobá, bisando la rializaçon de la sue obra mundial de ebangelizaçon. Usualmente, al se ampregar la spresson Sociadade Torre de Bigie, pretende-se mencionar esta purmeira Sociadade (Watch Tower Society), inda an funcionamiento hoije an die. La diretoria desta Sociadade beio a custituir l que se cumbencionou chamar Cuorpo Gobernante, ó seia, l grupo d'homes respunsables pulas atibidades mundiales de las Teçtemunhas de Jeobá. Durante muitos anhos, la spresson la Sociadade, ousada pulas Teçtemunhas, era ua refréncia direta l'este Cuorpo Gobernante . Finalmente, a partir de la década de 70 de l Seclo XX, passou a eisistir ua clara çtinçon antre l Cuorpo Gobernante i las bárias sociadades jurídicas que las Teçtemunhas usan an to l mundo. Estas sociadades ó associaçones, ancluindo la mais antiga deilhas, son ancaradas cumo simples anstrumientos legales para las sues atibidades .

Hoije, las Teçtemunhas de Jeobá custituen un grupo mundial de milhones de nembros, agrupados an células locales designadas por Cungregaçones, ounidas sob ua strutura mundial que cordena todas las sues atibidades. Apesar de possuíren l que chaman d'ourganizaçon i neilha eisistiren homes qu'assumen respunsablidades locales ó mais abrangentes, las Teçtemunhas nun forman çtinçon antre clero i leigos, tal cumo acunte cun muitas chamaçones religiosas. Ls sous respunsables nun possuen títalos honoríficos, nun usan bestimenta ó simblos çtintibos, nun se les ampone l celibato, nun son assalariados i spera-se que séian ls purmeiros a dar l'eisemplo de buona cunduta i moral als restantes nembros de la cungregaçon.

Preocupan-se tamien an dibulgar ls sous ensinos por publicáren milhares de milhones de páiginas d'anformaçon an , sin squecer ls que ténen necidades speciales, tal cumo ls xordos ó ciegos. Als antressados oufrecen studos domiciliares i gratuitos de la Bíblia tentando depuis trazé -los até als sous centros de reunion, coincidos por Salones de l Reino. Las sues reuniones i cungressos, bien cumo la rializaçon de cerimónias cumo casamientos i funerales, son siempre rializadas gratuitamente i nunca fázen coletas, nin se cobran dízimos. Aceitan cuntribuiçones boluntárias i anónimas pa l financiamiento de la sue obra i de ls sous locales de reunion. Manténen inda stensos programas d'educaçon i de serbiço boluntário an bárias frentes.

Las Teçtemunhas de Jeobá cuntinan a spurmentar un cuntino oumiento antre las sues fileiras. Apesar de duramente perseguidas i proscritas an muitos paízes, sendo albo de críticas i bárias cuntrobérsias debido a la sue singular anterpretaçon de la Bíblia i apego antrasigente a las sues doutrinas que, na sue maioria, difírende la teologie de la crestiandade, reijeitando assi qualquiera ambolbimiento ne l ecumenismo, mantendo ua strita neutralidade política i melitar.

Defendendo ua cunduta moral bastante rígida, mostran un zelo notable, qu'alguns cunsidírun proselitismo agressibo, ne l que chaman obra de pregaçon de las Buonas Nuobas de l Reino. Este serbiço rializado boluntariamente çtingue -las i torna -las coincidas mundialmente, sendo habitual obserbá -las nas sues regulares bisitas a las casas de ls sous bezinos i ne l cuntato direto cul público onde quier qu'haba pessonas.

Esta quemunidade religiosa era coincida einicialmente cumo Studantes de la Bíblia. Ls sous nembros fúrun tamien chamados, an sentido peijoratibo, de russellitas, rutherfordistas, auroristas de l milénio i antiinfernistas. An 1931, antendírun que deberian fazer ua çtinçon antre la maioria de ls nembros que éran leales a la Diretoria de la Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados i ciertos grupos dissidentes que tamien se antitulában Studantes de la Bíblia. Para alhá desso, cunsiderórun que la palabra Studantes de la Bíblia era demasiado bago para serbir cumo designaçon çtintiba. Assi, ne l demingo, 26 de Júlio de 1931, ne l culminar de l Cungresso rializado an Columbus, Ohio, ne ls Stados Ounidos de la América, ls presentes adotórun unanimemente ua resoluçon antitulada Un Nuobo Nome , apersentada por Joseph Rutherford, l segundo pursidente de la Sociadade Torre de Bigie. Neilha fui proposto l nome çcritibo i çtintibo de Teçtemunhas de Jeobá. Para legitimar la scolha de l nome usórun l testo bíblico de Isaías 43:10 que, cunforme la Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas (), publicada pulas Teçtemunhas de Jeobá cerca de binte anhos mais tarde, diç:

Alguas bezes, las sues publicaçones usan la spresson Teçtemunhas crestianas de Jeobá, cumo forma de reforçar la sue crença an Jasus Cristo cumo l Filho de Dius i Salbador de l'houmanidade i nun solo an Jeobá Dius, sou Pai. Tamien afirman que fázen parte dua grande nubre de teçtemunhas pré-crestianas de Jeobá. (Hebreus 11 la 12:1) Argumentan que l própio Jasus Cristo ye chamado de teçtemunha fiel i berdadeira. (Rebelaçon ó Apocalipse 3:14)

Afirman que, zde l'ampeço, tenerá eisistido solo ua religion berdadeira, custituída por aqueles que la Bíblia menciona cumo fazendo la bontade de Jeobá, i que todas las outras formas d'adoraçon puoden ser anglobadas nun ampério mundial de religion falsa. Cunsidírun qu'ua de las caraterísticas percípais que fázen cun que qualquiera grupo religioso, seia el crestiano ó nó, seia ancluído ne l cunjunto de la religion falsa ye l çprezar ó simplesmente nun reconhecer i dibulgar l Nome de Dius, cunforme apersentado na Bíblia pul Tetragrama YHBH, i pronunciado cunsuante la forma mais popular na léngua de cada paíç. Las Teçtemunhas de Jeobá ténen proua an dibulgar l Nome de Dius, preferindo an pertués la forma Jeobá. Apesar de nun cunsideráren ancorreto l'uso de Jabé ó Iabé, prefírenla forma Jeobá (an pertués) por ser l'uso mais quemun an grande númaro de las traduçones bíblicas modernas bien cumo an outras obras seculares i na cumbersaçon diária.

Apesar d'alguas pessonas, i até mesmo l'amprensa ó detreminadas obras literárias, designáren las Teçtemunhas de Jeobá por jeobistas ó jeobás, eilhas reijeitan estes tenermos cunsidrando - los peijoratibos i mesmo oufensibos cuntra l Dius qu'adoran, bisto que cunsidírun que l Nome Sagrado debe ser tratado cun respeito i reberéncia.

La única outoridade reconhecida pulas Teçtemunhas de Jeobá an tenermos teológicos ye la Bíblia. Usan frequentemente la  - Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas, publicada pula Sociadade Torre de Bigie, ambora usen dibersas outras traduçones de la Bíblia, cunforme puode ser bisto por ua análeze de las sues publicaçones. Para alhá desso, muitas Teçtemunhas inda nun possuen aqueilha berson ne l sou lhéngua, recorrendo assi a las bersones mais populares çponibles ne l paíç onde moran.

La anterpretaçon de l testo bíblico ye feita segundo l'antendimiento aprobado pul Cuorpo Gobernante de las Teçtemunhas de Jeobá i publicado pula Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados. Cunfian ne l sou Cuorpo Gobernante cumo puorta-boç de Jeobá Dius, para fornecer ensino i antendimiento bíblico ne l tiempo apropiado. Este Cuorpo Gobernante ye cumposto d'anciones, procedentes de bários paízes, i usa cumo base la sede mundial de las Teçtemunhas de Jeobá. Afirman qu'este uorgon central d'homes mais sperientes stá sob la liderança de Jasus Cristo, promobendo i cordenando l'obra de las Teçtemunhas de Jeobá an mais de cen mil cungregaçones ne ls 239 paízes onde se ancontran. Ne l'antanto, nin ls nembros de l Cuorpo Gobernante nin qualquiera outra Teçtemunha de Jeobá afirman ser anspirados por Dius, al cuntrário de l que crénen tener acuntecido culs scritores bíblicos cuja scrita tenerá sido guiada pul Sprito Santo. Assi, las sues publicaçones puoden i son sujeitas l'alteraçones la nible doutrinal, talbeç quando un studo mais detalhado de detreminado assunto cunduç a un ajuste de pensamiento.

Las Teçtemunhas de Jeobá percuran empenhar-se na dibulgaçon mundial de las sues crenças atrabeç de bários meios i, an special, atrabeç de la páigina ampressa. Nas sues cumbençones anuales, son apersentados a la quemunidade nuobos libros, brochuras i outros artigos para dibulgaçon doutrinária. Apesar de stáren presentes na Anternet, atualmente nun possuen quaisquer eimissones de TB ó Rádio. Ne l'antanto, fúrun pioneiras ne l'uso de l cinema sincronizado cun sonido i faziran basto uso d'Eimissoras de rádio ne l passado, percipalmente na década de 30 i 40 de l Seclo XX, quando chegórun a montar las maiores redes radiofónicas de la época.

Hoije possuen un de ls maiores parques gráficos de l mundo, cun capacidade para amprimir centenas de milhones d'eisemplares de publicaçones la cada anho, sendo qu'alguas de las sues eidiçones stan antre las mais çtribuídas mundialmente. Solo ne ls redadeiros 30 anhos de l Seclo XX, amprimiran-se mais de binte mil milhones (binte bilhones) de libros, folhetos, brochuras i rebistas. Ls títalos publicados son traduzidos andibidualmente an dezenas ó mesmo centenas d'lhénguas i apersentados an bersones defrentes, tal cumo eidiçones cun carateres de grandes dimensones ó an braille pa ls que possuen deficiéncias bisuales, DBD's cun léngua de sinales, grabaçones áudio cassete i mp3 antre outros.

Zde 1926, la Sociadade Torre de Bigie, publicou mais de 208 milhones d'eisemplares de dibersas bersones de la Bíblia, an 150 lénguas. Para alhá de la Bíblia, sue mensaige ye apersentada al público, percipalmente atrabeç de dues rebistas:

La Sentinela, sendo la percipal rebista para studo bíblico als nembros de la fé, ten ua média de 61,65 milhones de rebistas ampressas quinzenalmente, dando-le la maior circulaçon de qualquiera rebista religiosa de l mundo. Ye publicada an 303 lénguas. Todas las eidiçones son traduzidas i ampressas para la liberaçon simultánea.

Outra rebista, la Çpertai!, Publicada an 117 lénguas, ye d'antresse giral cumo ua rebista de noticias, cun un cunho religioso i ten ua média de 60,24 milhones de rebistas ampressas mensalmente. Todas sues eidiçones tamien son traduzidas i ampressas para la liberaçon simultánea.

Las Teçtemunhas de Jeobá usan stensibamente l programa de studo bíblico domiciliar baseado an un libro didático L Que la Bíblia Rialmente Ensina?. Al longo de 194 páiginas, l libro aborda nun stilo simples i muito direto dibersos assuntos religiosos ne ls quales se apersentan las doutrinas defendidas pulas Teçtemunhas de Jeobá. Males de 240 milhones d'eisemplares fúrun porduzidos an 275 lénguas zde que l libro fui lançado an 2014.

Para alhá desso, La Sociadade Torre de Bigie ten porduzido anciclopédias bíblicas cumo l Studo Perspicaç de las Scrituras, i outras cuncordáncias i guias de studo cun perfundidade d'ambestigaçon subre temas specíficos Bíblia. Lançan inda documentários i filmes subre dibersos temas, discos cun temas solo musicales ó cantados, CD-ROM's cula Bíblia i l cuntenido eiletrónico de la maioria de las sues publicaçones de ls redadeiros 35 anhos. Até sietembre de 2016, l númaro total de lénguas an que las publicaçones de las Teçtemunhas de Jeobá éran eiditadas alcançaba ls 880 lhénguas.

Las Teçtemunhas de Jeobá manténen l  cumo percipal web site oufecial . A partir de janeiro de 2015, este site anclui anformaçon educatiba publicado an 780 lénguas, cumo l pertués, Anglés, chinés, francés, spanhol, assírio, bengali, i Twi, bien cumo bídeos an Léngua de Sinales Americana, Léngua Brasileira de Sinales, Léngua de Sinales Colombiana, Léngua de Sinales Japonesa, Léngua Gestual Dinamarquesa antre outras. Antre outras anformaçones úteles, l site çponibliza ls endereços postales de 89 filiales an to l mundo, onde las pessonas puoden obtener mais anformaçones ó solicitar l'assisténcia pessonal de las Teçtemunhas an sue region. Downloads de áudio de las publicaçones stan çponibles an outro web site oufecial, l , i ambos ls sites ténen un link pa l site, , que specialmente fui criado cumo un recurso on-line para la média.

La Sociadade Torre de Bigie porduziu 21 documentários an bídeos subre ua bariedade de temas stóricos i bíblicos, an 770 lénguas. La Bíblia cumpleta stá çponible ne l formato MP3 an pertués i an un grande numero d'outras lénguas. Para alhá desso, outros libros, brochuras, i artigos atuales de las rebistas La Sentinela i Çpertai! stan çponibles ne ls formatos MP3 ó disco cumpato.

Ne l'ampeço de la década de 1980, ua eiquipe de boluntários de bários paízes zambolbírun l MEPS ó Sistema eiletrónico de fotocumposiçon multilíngüe, qu'atualmente ten capacidade de traduzir matérias an 741 lhénguas, outelizando 36 alfabetos i cunjunto de carateres. Atualmente 3500 boluntários ajudan cula traduçon an to l mundo.

Las Teçtemunhas de Jeobá ancórun la sue religion cumo un modo de bida, sendo que todos ls outros antresses, ancluindo l amprego i la família, giran an torno de l'adoraçon sclusiba que prestan la Jeobá, l sou Dius. Assi, nun amportan l que façan, ancluindo la seleçon de diberson ó de bestuário, de carreira na scuola ó na porfisson ó mesmo la scolha de cónjuge, l cumportamiento i anteraçon cula quemunidade, ne ls negócios ó an lazer, todo esso ye anfluenciado pula decison que tomórun de dedicar la sue bida ancondicionalmente la Jeobá. La Bíblia ye ancarada cumo un manual d'aplicaçon prática i oubrigatória an todos ls campos de la bida. Pretenden aplicar seriamente la seguinte anjunçon bíblica:

Afirmado-se crestianas, obserban l'eisemplo de Jasus percurando eimitá -lo, cunforme la seguinte anstruçon:

Todas las Teçtemunhas de Jeobá son ancentibadas la séren diligentes studantes de la Bíblia i de las publicaçones qu'afirman basear-se neilha, bien cumo a apersentar un eilebado grau de cumpromisso cula sue religion. Crénen que todas eilhas, séian homes ó mulhieres, son menistros de Dius, ourdenados ne l die de l sou batismo pessonal por eimerson cumpleta an auga. Este passo nun ye permitido la crianças ancapazes de tomar decisones, nin ye ampuosto l'adultos. Usualmente, alguien que se reúne culas Teçtemunhas necessita de bários meses, ó mesmo anhos, para ser aprobada pa l batismo i solo depuis de spressar cumbitamente l sou deseio de se tornar ua Teçtemunha de Jeobá.

Para alhá de l sou studo pessonal de la Bíblia, spera-se qu'assistan la reuniones cungregacionales, usualmente dues bezes por sumana, an locales coincidos por Salones de l Reino ó an casas particulares, para anstruçon coletiba i encorajamiento mútuo. Outras reuniones de maiores dimensones ocorren, usualmente, trés bezes por anho, an Salones de Assembleias mantidos por eilhas ó an anstalaçones públicas alugadas, cumo estádios çportibos ó auditórios municipais.

Todas las Teçtemunhas, alistadas ne ls sous relatórios anuais, son tamien publicadores atibos de la mensaige que cunsidírun urgente trasmitir. Partecípan regularmente an atibidades formais ourganizadas localmente para cuntatar ls bezinos mas tamien aprobeitan ocasiones anformais para falar cun coincidos ó simplesmente cun aqueles cun quien se cruzan al longo de l die.

Las Teçtemunhas de Jeobá ancontran-se antre las ourganizaçones qu'usan amplamente l serbiço boluntário i, pertencendo a ua religion que se afirma crestiana, ancórun l amor al próssimo cumo un sinal eidantificador de l crestianismo genuíno. Todos ls sous nembros son boluntários, usando las sues hablidades, tiempo, sforço i recursos financeiros an porjetos specíficos promobidos pula ourganizaçon la que pertencen.

Tamien se ressalta l trabalho boluntário rializado culs xordos. An bários paízes, boluntários Teçtemunhas de Jeobá ajudan milhares de xordos, zde la alfabetizaçon na sue purmeira léngua, cumo la LIBRAS ne l Brasil i la LGP an Pertual, passando pul lhéngua scrito de sue region, quando se aplica. Traduzen i çtribuen Bíblias i outros libros para DBDs an bídeos an mais de 39 lénguas de sinais para çtribuiçon gratuita als xordos. Para alhá desso, ten-se dado atençon special l'estes, oufrecendo sou trabalho boluntário cumo antérpretes an léngua de sinales, acumpanhando ls xordos an scuolas, médicos, adbogados, antrebista de amprego, etc. Eilhas ténen oufrecido tamien als familiares i até mesmo colegas de trabalho de ls xordos l'oportunidade de coincírenla léngua de sinales, i para esso usan DBDs bisuales ó outra publicaçon porduzida pulas própias Teçtemunhas cul oubjetibo de facilitar l daprendizado i la ancluson social i spiritual de ls xordos a la sues famílias i a las sues quemunidades.

Outra forma de serbiço boluntário prestado pulas Teçtemunhas de Jeobá ye la ajuda houmanitária. Nessas ocasiones las Teçtemunhas nun restringiran l'ajuda houmanitária la solo sous cuncrentes. Zde la Segunda Guerra Mundial, las Teçtemunhas de Jeobá ténen ourganizado ajuda houmanitária de socorro als sous armanos crestianos i outras pessonas que sofren eifeitos de la guerra, zastres naturales ó outras calamidades. La sue speriéncia na ourganizaçon dun grande númaro de boluntários qu'atuan an porjetos de custruçones de Salones de l Reino i an sous cungressos anuales, cuntribuen pa l sou sucesso neste respeito. Muitas bezes eilhas son la purmeira agéncia de Socorro urgente a aparecer an cena.

Las Teçtemunhas de Jeobá crénen praticar la religion berdadeira (ó seia, l primitibo Crestianismo), i por fazer esso, seran salbas cumo grupo, l que nun senefica que to Teçtemunha andibidual seia salba. Ensinan que, para alguien poder ser salbo, la pessona ten d'obtener coincimiento subre la bontade de Dius (Jon 17:3), cunforme spressa na Bíblia, i pór an prática aqueilho que daprende, mantendo la sue antegridade até l fin (Mateus 24:13).

Yá por muitos anhos, las sues publicaçones ténen spresso l'oupinion que todas las outras religiones son falsas, particularmente las religiones de la crestiandade, ó seia aqueilhas que professan ser crestianas. La todas las religiones acusan de permissibidade moral, ambolbimiento na política i ne ls cunflitos mundiales, dibulgaçon d'ensinos que cunsidírun pagons i antibíblicos, ostentaçon material, cunduta amprópia ó çtaque pessonal de ls sous líderes i que, por essas rezones, todas eilhas seran çtruídas. Crénen qu'esso acunterá a las manos de ls gobiernos políticos de l mundo qu'aboliron la religion i que, sin se apercebíren, solo staran a fazer l julgamiento de Dius.

Ambora séian criticadas por séren antolerantes culas outras religiones, eilhas respeitan las defrenças d'oupinion i nun percuran ampor las sues crenças. Critican las ourganizaçones religiosas nas sues doutrinas i práticas que cunsidírun biblicamente erradas, mas nunca la fé andibidual i la sinceridade de ls sous crentes. Subre este assunto, la rebista Çpertai! afirmou:

Durante l Seclo XX i XXI, las Teçtemunhas de Jeobá son cunsidradas cumo un de ls grupos religiosos mais perseguidos por todas las bertentes de l poder, seia religioso, seia político. Para alhá d'esta afirmaçon ser bárias bezes mencionada nas sues publicaçones , outras fuontes tamien se refírenla esta oposiçon. Subre esto, l'eiditor de la , que se assume cumo ua de las mais antigas i respeitadas rebistas religiosas de l Canadá , screbiu:

La oposiçon l'este grupo religioso, spalhado puls bários cuntinentes, inda permanece biba an quaije trés dezenas de paízes , onde las sues atibidades stan banidas oufecialmente i bários de ls sous nembros stan encarcerados. Segundo las Teçtemunhas, la perseguiçon mobida cuntra eilhas, mesmo an paízes cunsidrados democráticos, ten tomado muitas formas çtintas, zde la antoleráncia na família, na scuola, ne l'amprego i na sociadade an giral.

Al longo de la sue stória, las sues crenças, doutrinas i práticas religiosas ténen sido, amiúde, albo d'alguas cuntrobérsias. Specialmente bisadas ténen sido las sues doutrinas subre la binda eiminente dun Armagedon mundial, l sou trabalho antenso de proselitismo, la sue neutralidade i çtanciamiento quanto la tradiçones seculars ó assuntos políticos, la prática de la scomunhon ó zassociaçon de nembros, la reijeiçon de l'uso de sangue na alimentaçon i na medicina, antre outras temáticas.

Muitos médicos ténen reconhecido, que la posiçon cuntrária a la trasfuson de hemocumponentes por parte de las Teçtemunhas de Jeobá, ancentibou la pesquisa de tratamientos alternatibos, permitindo efetuar cirurgies cumplexas sin la necidade de l'uso de sangue total i hemoterapia, técnicas que benefician tanto las Teçtemunhas cumo outros pacientes. Ua parte de la quemunidade médica, porén, cuntina crítica an relaçon l'opçon religiosa, recusando-se a dar tratamiento ó submetener la cirurgies la menos que seia permitida la trasfuson sanguínea. Esto oubriga estes pacientes a buscar tratamiento an outros spitales ó buscar un médico çpuosto a outelizar las dibersas técnicas çponibles para se eibitar trasfusones.

Las statísticas recolhidas durante l que las Teçtemunhas designan por Relatório Mundial de l Anho de Serbiço ', ó seia, nun período de duoze meses de sietembre la Agosto, fúrun publicadas ne l Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá de 2011. Este relatório, cun dados atuales i de ls anhos anteriores, de cada un de ls paízes onde stan atibas, tamien stá çponible on-line, an anglés, ne l sou web site para la quemunicaçon social .

Segundo l Anho de Serbiço de 2017 , las Teçtemunhas de Jeobá tubírun un auge de 8.340.847 publicadores al redror de l globo, an 240 paízes ó regiones outónomas, l que custitui l maior númaro de siempre de nembros atibos. Este númaro repersenta un oumiento de 1,8% subre l total de publicadores andicados ne l Anho de Serbiço de 2016.

L númaro d'adetos segundo l relatório anual refre-se solo al númaro de publicadores que partecípan regularmente na dibulgaçon de la crença (l qu'anclui publicadores batizados i nun-batizados), nun sendo por esso, cumparable culas statísticas apersentadas por outros grupos religiosos . Regista-se tamien l númaro de 10.115.264 studantes que durante l'anho de serbiço de 2016 rializórun un curso bíblico sumanal. Destes, 264.535 tornórun-se nuobos nembros batizados. La mesma fuonte anforma que 20.085.142 pessonas stibírun presentes na Comemoraçon de la Morte de Cristo, l que tamien custitui l maior númaro de siempre. Estes nembros atibos de las Teçtemunhas i nuobos studantes ancontran-se çtribuídos por 119.485 cungregaçones.




#Article 8: Terabada (585 words)


L Terabada (de l páli thera, ancianos i bada, palabra, doutrina , Doutrina de ls Ancianos)ye la scuola budista mais antiga i biba até hoije. Eilha atribui sou ampeço als própios ansinamientos de l Buda atrabeç de ls testos de l Cánone Páli (Tipitaka) i nun cunsidra canónicas las scrituras adotadas pulas scuolas Maaiana i Bajrayana.

L Terabada ye ua de las binte scuolas que aparecírun ne ls primórdios de l budismo. Nacida de la debison de la quemunidade monástica ne l Purmeiro Cuncílio budista, cien anhos apuis de la muorte de l Buda, ye la sola que se mantén biba até hoije. Las outras scuolas aparecírun atrabeç de mesclaiges, adataçones i reanterpretaçones de ls cunjuntos doutrinales de ls purmeiros seclos. Por se mantener fiel al Cánone Páli, l Terabada ye cunsidrado la mais ourtodoxa de las scuolas.

Alguas bezes l Terabada ye andebidamente chamado de scuola Hinaiana, l que eitimologicamente ye ua palabra peijoratiba (pequeinho beiclo). L mal-antendido eisiste de l erro de anterpretaçon de alguns testos antigos que citában las scuolas, Sarbastibada i Sautrantika, cumbatidas por un mobimiento filosófico eimergente na época, l qual se outointítalou Maaiana (grande beiclo). Ls purmeiros studiosos oucidentales pensában que l Terabada, por ser ua scuola antiga, la sola que chegou als dies de hoije, serie la chamada scuola Hinaiana. Anque pesquisas stóricas atuales yá tenéren negado tales suposiçones, muitos cunténan mantenendo tales eideias eirradas.

Ls percipales países adonde esta scuola stá difundida son, percipalmente: Sri Lhanka, Tailándia, Mianmar, Laos, Camboja i Vangladesh. Sue persença ye spressiba an países cumo Bietname i Malásia. An décadas recentes l Terabada ampeçou a alicerçar sues raízes ne l Oucidente, cumo ne ls Stados Ounidos de la América i Anglaterra. Atualmente l númaro de budistas desta scuola an todo l mundo scede 100 milhones de pessonas.

L própio Buda chamou sue religion de dhamma-binaya (doutrina i deciplina), referindo-se als dous aspetos fundamentales de l treino ético i spritual que el bibia i ansinaba. L Budismo Terabada puode ser classeficado cumo Budismo de l Sul, an refréncia als países de l sul i sudeste de la Ásia adonde predomina la scuola. Tamien ye frequentemente eidantificado cul Hinaiana (pequeinho/menor beiclo); l uso deste termo de forma peijoratiba tubo ourige nas purmeiras debisones que acuntecírun na quemunidade monástica apuis de la muorte de l Buda. Hoije, muitos académicos outelízan l nome Hinaiana çpojada de qualquiera antençon peijoratiba.

L páli, un lhéngua mui próssimo al magadhi, que era falado na region central de la Índia durante l período de l Buda, ye la lhéngua de ls testos canónicos de l Terabada. La maiorie de l çcursos dezidos pul Buda fui memorizada melo monge Ananda, l primo de l Buda i sou assistente pessonal. Pouco tiempo apuis de la muorte de l Buda (544 a.C.), cerca de quenhientos monges, ancluindo Ananda, reunírun-se para recitar todos ls çcursos que eilhes habien oubido durante ls 45 anhos de ansinamientos. Quedou cumbencionado que todos çcursos (suttas) deberian ampeçar cun: Assi oubi (Evam me suttam). Seguindo ua tradiçon oural firmemente stablecida, estes ansinamientos fúrun trasmitidos drento de la quemunidade monástica i aprossimadamente ne l anho 100 a.C., na region de l Sri Lhanka, la Tipitaka fui cumpilada por scrito pula purmeira beç.

Ye claro que nunca será possible probar que l Cánone an Páli cuntén las palabras cumo fúrun dezidas pul Buda stórico. Inda assi, la sabedorie cuntida ne l Cánone ten serbido al lhargo de seclos cumo un guia ançpensable para milhones de deciplos na sue busca de la Eiluminaçon.




#Article 9: Tiempo de Sposiçon (179 words)


L tiempo de sposiçon ó bulina de l'oubturador, an fetografie, stá diretamiente relacionada cula cantidade de tiempo que l oubturador de la máquina fetográfica lieba para abrir i ancerrar, deixando passar la luç que sensibiliza la película fetográfica ó l sensor degital CCD/CMOS i formar la eimaige.

Ye fácele de antender que se deixar la máquina a recebir luç durante 10 segundos, solo bai quedar ua eimaige stática i bien definida se nada ne l cenário que stamos a retratar se mexer durante este tiempo.

Quanto mais pequeinho l tiempo de sposiçon, menos luç ye absurbida andrento de la máquina, maior l'abertura de l diafragma neçária para se obtener ua sposiçon cierta.

L tiempo de sposiçon ye nurmalmiente dado ne l formato  , an que X repersenta ua fraçon de tiempo an segundos. Ls balores quemunes son:

Inda que seia muito popular ne l meio fetográfico, l termo bulina nun ye cierto, pus l oubturador, cumo bimos, trabalha cun tiempos de sposiçon, an giral fraçones de segundos, i esto nun stá relacionado cun rapideç de ouperaçon ou de sposiçon.




#Article 10: Tierra (2524 words)


La Tierra ye un planeta de l Sistema Solar, sendo l terceiro a cuntar de l Sol i l quinto an diámetro. Ye l maior de ls quatro planetas rochosos. Antre ls planetas de l sistema, la Tierra ten cundiçones únicas: manténen grandes cuntidades de auga an stado líquido, ten placas tetónicas i un fuorte campo magnético. La atmosfera anteraige cun ls sistemas bibos. La ciéncia moderna pon la Tierra cumo único cuorpo planetário coincido que ten bida de la forma la qual conhecemos. Alguns cientistas cumo James Lobelock cunsidran que la Tierra ye un sistema bibo chamado Gaia.

L planeta Tierra ten mais ó menos ua forma sférica, mas la sue rotaçon faç ua pequeinha deformaçon para la forma eilipsóidal. La forma rial de la Tierra ye chamada de Geóide, apersenta forma mui eirregular, ondulada, matematicamente cumplexa.

L anterior de la Tierra, assi cumo l anterior d’outros planetas rochosos, ye dibedido por critérios químicos an ua camada sterna (crosta) de silício, un manto altamente biscoso, i un núcleo que ye dua porçon sólida ambolbida por ua pequeinha camada líquida. Esta camada líquida dá ourige a un campo magnético por bias de la cumbeçon de l sou material, eiletricamente cundutor.

L material de l anterior de la Tierra ten muitas beç pa possiblidade de chegar a la superfice, atrabeç de ourupçones bulcánicas i fendas ouceánicas. Muito de la superfice terrestre ye relatibamente nuoba, tenendo menos de 100 milhones de anhos; las partes mais bielhas de la crosta terrestre ténen até 4,4 mil milhones de anhos.

Camadas terrestres, a partir de la superfice:

Tomada por anteiro, la Tierra ten mais ó menos la cumposiçon an massa:

L anterior de la Tierra chega a temperaturas de 5.270 K. La calor anterna de l planeta fui gerado ne l percípio durante sua formaçon, i la calor adecional ye custantemente criado pula decida de eilemientos radioatibos cumo ouránio, tório, i potássio. L fluxo de la calor de l anterior para la superfice ye pequeinho se acumparado a la einergie recebida pul Sol (la rezon ye de 1/20k).

La massa specífica média de la Tierra ye de 5,515 toneladas por metro cúbico, fazendo deilha l planeta mais denso ne l Sistema Solar. Ua beç que la massa specífica de l material superfecial de la Tierra ye solo cerca de 3000 quilogramas por metro cúbico, puode-se cuncluir que materiales mais densos eisisten nas camadas anternas de la Tierra (dében tener ua densidade de cerca de 8.000 quilogramas por metro cúbico). Ne ls sous purmeiros momientos de eisisténcia, hai cerca de 4,5 bilhones de anhos, la Tierra era formada por materiales líquidos ou pastosos, i por bias a la acion de la grabidade ls oubjetos muito densos fúrun sendo ampurrados pa l anterior de l planeta (l porcesso ye coincido cumo defrenciaçon planetária), anquanto que materiales menos densos fúrun trazidos pa la superfice. Cumo resultado, l núcleo ye cumpuosto an grande parte por fierro (80%), i de algua cantidade de níquel i silício. Outros eilementos, cumo l chumbo i l ouránio, son mui raros para séren cunsidrados, ou ténden a ligar-se la eilemientos mais lebes, quedando anton na crosta.

L núcleo ye dibedido an dues partes: l núcleo sólido, anterno i cun raio de cerca de 1.250 km, i l núcleo líquido, que ambolbe l purmeiro. l núcleo sólido ye cumpuosto, segundo se acradita, purmariamente por fierro i un pouco de níquel. Alguns dízen que l núcleo anterno puode star na forma dun único cristal de fierro. Yá l núcleo líquido debe ser cumpuosto de fierro líquido i níquel líquido (la cumbinaçon ye chamada NiFe), cun traços de outros eilementos. Stima-se que rialmente seia líquido, puis nun ten capacidade de trasmitir ciertas óndias sísmicas. La cumbeçon desse núcleo líquido, associada a la agitaçon porbocada pul mobimiento de rotaçon de la Tierra, serie respunsable por fazer aparecer l campo magnético terrestre, atrabeç de un porcesso coincido cumo teorie de l dínamo. L núcleo sólido ten temperaturas mui altas para mantener un campo magnético (bei temperatura Curie), mas l maiscierto ye que stabliza l campo magnético gerado pul núcleo líquido.

Eibidéncias recentes sugeren que l núcleo anterno de la Tierra puode rodar mais debrebe de l que l resto de l planeta, a cerca de 2 graus por anho.

Tanto antre la crosta i l manto cumo antre l manto i l núcleo eisisten zonas antermediárias de separaçon, las chamadas çcuntinuidades. Antre la crosta i l manto hai la çcuntinuidade de Mohorobicic.

L manto stende-se zde cerca de 30 km i por ua perfundidade de 2900 km. La presson na parte anferior de l mesmo ye de la orde de 1,4 milhones de atmosferas. Ye cumpuosto por sustáncias ricas an fierro i magnésio. Tamien apersenta caratelísticas físicas defrentes de la crosta. L material de que ye compuosto l manto puode apersentar-se ne l stado sólido ou cumo ua pasta biscosa, an birtude de las pressones eilebadas. Inda assi, al cuntrário de l que se puoda maginar, la tendéncia an árias de alta presson ye que las peinhas se manténgan sólidas, puis assi acupan menos spácio físico de l que ls líquidos. Para alhá desso, la custituiçon de ls materiales de cada camada de l manto ten sou papel na detreminaçon de l stado físico local. (L núcleo anterno de la Tierra ye sólido porque, inda que a altas temperaturas, stá sujeito a pressones tan eilebadas que ls átomos quedan cumpatados; las fuorças de repulson antre ls átomos son bencidas pela presson sterna, i la sustáncia acaba-se por tornar sólida.)

La biscosidade ne l manto superior (astenosfera) baria antre 1021 la 1024 pascal segundo, dependendo de la perfundidade. Antoce, l manto superior puode çlocar-se bagarosamente. Las temperaturas de l manto barian de 100 graus Celsius (na parte que faç anterface cun la crosta) até 3500 graus Celsius (na parte que faç anterface cun l núcleo).

La crosta (que forma la maior parte de la litosfera) ten ua stenson bariáble d'acuordo cun la posiçon geográfica. Nalguns lugares chega la atingir 70 km, mas giralmente stende-se por aprossimadamente 30 km de perfundidade. Ye cumpuosta basicamente por silicatos de alumínio, sendo por esso tamien chamado de Sial.

Eisisten doze tipos de crosta, sendo ls dous percipales la ouceánica i la cuntinental, sendo mui defrentes an muitos aspetos.
La crosta ouceánica, por bias de l porcesso de spanson de l assoalho ouceánico i de la subduçon de placas, ye relatibamente muito nuoba, sendo la crosta ouceánica mais antiga datada de 160 Ma, ne l oeste de l pacífico. ye de cumposiçon basáltica i ye cubiertas por sedimientos pelágicos i ténen an média 7 km de spesso.

La crosta cuntinental ye cumpuosta de rochas félsicas la ultramáficas, tendo cumposiçon média granodiorítica i spessura média antre 30 i 40 km nas regiones tetonicamente stábles (crátons), i antre 60 la 80 km nas cadenas muntanhosas cumo ls Heimalaias i ls Andes. Las peinhas mais antigas ténen até 3,96. Mas eisisten peinhas nuobas inda an formaçon.

La frunteira antre manto i crosta ambolbe dous eibentos físicos çtintos. L purmeiro ye la çcuntinidade de Mohorobicic (ou Moho) que acuntece an birtude de la defrença de cumposiçon antre camadas rochosas (a superior tenendo feldspato triclínico i la anferior, sien l mesmo). L segundo eibento ye ua çcuntinidade química que fui oubserbada a partir de la oubduçon de partes de la crosta ouceánica.

L planeta terie-se formado pula agregaçon de poeira cósmica an rotaçon, calecendo-se depuis, por meio de biolentas reaçones químicas. L oumiento de la massa agregada i de la grabidade catalisou ampatos de cuorpos maiores. Essa mesma fuorça grabitacional possiblitou la retençon de gases custituindo ua atmosfera primitiba. Ls porcessos de formaçon de l planeta Tierra son la acreçon, defrenciaçon i zantegraçon radioatiba. 

L amboltório atmosférico primordial atuou cumo eisolante térmico, criando l ambiente an que se porcessou la fuson de ls materiales terrestres. Ls eilemientos mais densos i pesados, cumo l ferro i l níquel, migrórun pa l anterior; ls mais lebes quedórun-se nas porssimidades de la superfice. Deste modo, custituiu-se la strutura anterna de l planeta, cun la çtinçon antre l núcleo, manto i crosta (litosfera). L coincimiento dessa strutura ye sabido por causa de la porpagaçon de óndias sísmicas geradas puls terramotos. Tales óndias, medidas por sismógrafos, bariam de belocidade al longo de l sou percurso até la superfice, l que porba que l planeta ten strutura anterna heterogénea, ou seia, las camadas anternas ténen densidade i temperatura çtintas. 

La partir de l arrefecimiento superficial de l magma, cunsolidaram-se las purmeiras peinhas, chamadas magmáticas ou ígneas, dando ourige la strutura geológica chamado scudos cristalinos ou maciços antigos. Formou-se, assi, la litosfera ou crosta terrestre. La liberaçon de gases porbocada de la bolatizaçon de la matéria sólida debido a altas temperaturas i tamien, apuis, debido al arrefecimento, oureginou la atmosfera, respunsable pulas purmeiras chubas i pela formaçon de lagos i mares nas áreas rebaixadas. Assi, ampeçou-se l porcesso de antemperismo (decumposiçon de las peinhas) respunsable pula formaçon de ls suolos i ampeço de la eiroson i de la sedimentaçon. 

Las partículas minerais que compónen ls suolos, trasportados pela auga, fúrun-se, cun passar de l tiempo, para las depressones que fúrun acnchidas cun esses sedimentos, custituindo las purmeiras bacias sedimentares (bacias sedimentares son depressones de la crosta, de muitas ouriges, anchidas, ou na fase de anchimiento, por material de natureza sedimentar), i, cun la sedimentaçon (cumpataçon), las rochas sedimentares. Ne l decorrer desse porcesso, las eilebaçones purmitibas (pré-cambrianas) sofreran einorme çgaste pula acion de ls agentes sternos, sendo als poucos rebaixadas. Hoije, apresentan altitudes modestas i formas arredóndiadas pula antensa eiroson, custituindo las serras coincidas ne l Brasil cumo serras de l Mar, da Mantiqueira, do Spinhaço, i, an outros países, ls Montes Apalaches (Stados Ounidos de la América), ls Alpes Scandinabos (Suécia i Noruega), ls Montes Urais (Rússia), etc. Ls scudos cristalinos ou maciços antigos apersentan çponeblidade de minerales metálicos (fierro, manganés, cobre), sendo por esso, bastante splorados eiquenomicamente. 

Ne ls dobramientos terciários puoden haber qualquiera tipo de minério. l carbon mineral i l petrólio son muita beç ancuntrados nas bacias sedimentares. Yá ls dobramientos modernos son ls grandes alinhamientos muntanhosos que se formórun ne l cuntato antre las placas tectónicas an birtude de l sou mobimiento a partir de l período Terciário de la era Cenozóica, cumo ls Alpes (sistema de cordilheiras na Ouropa que acupa parte de la Áustria, Slobénia, Eitália, Suíça, Liechtenstein, Almanha i Fráncia), ls Andes (a oeste de la América de l Sul), l Himalaia (norte de l subcuntinente andiano), i las Muntanhas Rochosas.

La Tierra ye l único local adonde se cuida que eisista bida. L cunjunto de sistemas bibos (cumpustos puls seres i pul ambiente) de l planeta ye por bezes chamado de biosfera. La biosfera porbablemente apareciu hai 3,5 bilhones de anhos. Debide-se an biomas, habitados por fauna i flora peculiares. Nas árias cuntinentales ls biomas son apartados purmariamente pela latitude (i andiretamiente, pul clima). Ls biomas nas árias de l pólo norte i de l pólo sul son porbes an plantas i animales, anquanto que na linha de l Eiquador ancóntran-se ls biomas mais ricos. L studo de la biosfera ye fundamentalmente l studo de l seres bibos i la sue çtribuiçon pula superfice terrestre. La biosfera cunténen einúmaros eicossistemas (cunjunto formado puls animales i begetales an harmonie culs outros eilemientos naturales).

La Tierra ten ua atmosfera relatibamente fina, cumpuosta por 78% de nitrogénio, 21% de ouxigénio i 1% de argónio, mais traços de outros gases ancluindo dióxido de carbono i auga. La atmosfera atua cumo ua zona antermediária antre l spácio i la Tierra. Las sues camadas, troposfera, stratosfera, mesosfera, termosfera i eisosfera, ténen dimensones bariables alredror de l planeta i d'acordo cula staçon de l anho.

La eionosfera queda antre 60 i 400 km de altitude, ye cumpuosta de íones, plasma eionosférico, i, debido a la sue cumposiçon, reflete óndias de rádio até aprossimadamente 30 MHz.

La Tierra ye l único planeta de l Sistema Solar que contén ua superfice cun auga. La auga cubre 71% de la Tierra (sendo que desso 97% ye auga de l mar i 3% ye auga doce mas grande parte destes 3% ancóntran-se ne ls calotes polares i ne ls lençóles freáticos). La auga dá, atrabeç de 5 ouceanos, la debison de ls 7 cuntinentes. Fatores que cumbinórun-se para fazer de la Tierra un planeta líquido son: órbita solar, bulcanismo, grabidade, eifeito stufa, campo magnético i la persença dua atmosfera rica an ouxigénio.

La mobimiento de rotaçon de la Tierra alredror de sou eixo dura 23 horas, 56 minutos i 4,09 segundos, l que eiquibale a un die sideral. Nesse período la Tierra cumpleta ua buolta an torno dun eixe que ajunta l Pólo Sul al Pólo Norte. Yá l mobimiento de traslaçon de la Tierra, feito al redror de l Sol, lieba 365 dies i 6 horas solares médios - l que eiquibale la un anho sideral. La Tierra ten un satélite natural, la Lhuna, que cumpleta ua buolta alredror de l planeta a cada 27,3 dies. 

L plano de órbita de la Tierra i sou plano axial nun son necessariamente alinhados: l eixe de l planeta ye anclinado por cerca de 23 graus i 30 minutos an relaçon a un plano perpendicular a la linha Tierra-Sol. Essa anclinaçon ye respunsable pulas staçones de l anho. Yá l plano Tierra-Lhuna ye anclinado por cerca de 5 graus an relaçon al plano Tierra-Sol - se nun fusse, haberie un eiclipse a cada més.

La sfera de anfluéncia grabitational (sfera de la Hill) de la Tierra ten raio de cerca de 1,5 Gm, drento de l qual la Lhuna orbita cunfortablemente.

Arrepara que, cumo ua rotaçon de la Tierra alredror de l sou eixe dura menos que un diemédio solar (23h 56m 4,09 s= 0,99727*24h), l mobimiento de traslaçon de la Tierra, feito alredror de l Sol, correspunde la 366,2564 rotaçones (365,2564/0,99727). Ou seia, inda que un anho tenga cerca de 365 dies, la Tierra faç 366 rotaçones nun anho, por causa de ls graus stra que ten que fazer cada die, antre «meidie solares».

Cumo la Tierra stá an mobimiento an buolta de l Sol, nun chega ua rotaçon cumpleta pa l Sol tornar a quedar ne l zénite. Cumo la Tierra mudou de posiçon i «abançou» uns 2500 milhares de quilómetros l planeta inda ten que rodar alguns graus mais para que l Sol apareça de nuobo na mesma posiçon. 

Cumo la belocidade de la Tierra ye maior quando eilha stá mais próssima de l Sol (periélio) i mais pequeinhas quando eilha stá mais çtante (afélio), l númaro de graus a mais que son percisos ye maior ne l Ambierno (Hemisfério Norte) de l que ne l Berano (Hemisfério Norte). Ou seia, ls dies solares son mais cumpridos ne l Ambierno (de l Hemisfério Norte, Berano, ne l Hemisfério Sul). Ne l Ambierno, l diesolar ye maior a 24 horas (l diemédio solar) i, ne l Berano, mais pequeinho que las 24 horas.

Las datas an que acuntecen l periélio i l afélio demúdan de anho para anho, i ua tabela culas datas deste eibento antre 2000 i 2010 puode ser bista .




#Article 11: Tierra de Miranda (141 words)


Tierra de Miranda ye l nome stórico de l território poboado puls falantes de la minoritária lhéngua mirandesa. Ten 500 km² de stenson i queda an Pertual i cerca de Spanha.

La mais antiga coincida assentamientos lhocalizados na Tierra de Miranda buolta al V i VI, sob la regra de la Suábia. Depuis de Lheon-território serie Astúrias, quando esso acuntiu, ls lhemites de las muntanhas de la Cantábria i depuis serie de Stado Pertués zde Çamora fui decedido antre Alfonso I de Pertual i Afonso VII de Lhion, que se tornou parte de l nuobo reino peninsular: Pertual, tamien quedarie sob l cuntrole de l cumbento de Astorga. Durante la Recunquista Pertués benirun las ordes melitares de l Templários i Spitalários Mogadouro de Algoso i spanhol de ls Templários de Alcanhiças i Moreiruola i ls frades de St. Martin de Castaneda.




#Article 12: Todo-terreno (298 words)


 
Todo-Terreno, an anglés Off Road ye ua palabras anglesa que quier dezir fuora de la strada i ye ousada pa chamar atebidades praticadas an locales cumo caminos ó de defícele passaige. An giral ls sítios faboritos pa la prática de l Todo-Terreno son ls más loinge de cidades i sien anfra-strutura ourbana. L cuntato cula natureza ye algo deseiado i apreciado i l oubjetibo desta atebidade ye ultrapassar las deficuldades de passaige i de oubstaclos de la natureza cumo por eisemplo na forma de barro, piedras, chubidas i decidas, niebe, etc.

Atualmente l Todo-Terreno stá ligado a la adrenalina i a la belocidade pus las atebidades más quemunes outelizan beiclos motorizados cumo motas, jipes, mas tamien eisisten atebidades Todo-Terreno praticadas cun cabalhos, becicletas i tamien a pie.

L Todo-Terreno motorizado que hoije ye outelizado cumo çporto i terapie puls praticantes, naciu dua necidade de guerra. Ls purmeiros beiclos fúrun criados durante la 2ª Guerra Mundial cul oubjetibo de fazer antrar i trasportar tropas i suldados an locales de defícele passaige.

Atebidades Todo-Terreno puoden ser praticadas cumo lazer i tamien cumo cumpetiçones ourganizadas.
Hai cumpetiçones de ls tipos Anduros, Ralis, Raids. An giral l Rali Paris-Dakar ye tenido cumo l maior i más peligroso rali de l mundo i tamien ye la atebidade Todo-Terreno cun maior prestígio ne ls média. An Sendin, ne l Praino hai atebidades ourganizadas pa la prática deste çporto.

Pula sue natureza de zafio l Todo-Terreno ye tenido cumo atebidade de peligro i eisige eiquipamientos de porteçon cumo capacetes, lubas i oclos de porteçon; antretanto la gama de eiquipamientos puode bariar bastante cunsante l tipo de atebidade Todo-Terreno praticada.

Ua parte mui amportante pa l beiclo Todo-Terreno ye la manutençon. Debe-se star atento se l macánico i la oufecina dan apoio i sigurança al beiclo.




#Article 13: Trascendentalismo (463 words)


Trascendentalismo ye l nome de l grupo de nuobas eideias na literatura, religion, cultura i filosofie que prega la eisisténcia dun stado spritual eideal que trascende de l físico i l ampírico solamente percetibo por meio dua sábia cuncéncia antuitiba. L cunceito surgiu na Nuoba Anglaterra, na metade de l seclo XIX. A las bezes ye chamado de Trascendentalismo Amaricano para çtingui-lo de l outros usos de la palabra trascendental. Ampeçou cumo un protesto contra l stado an que la cultura i la sociadade se ancuntrában na época, i, an particular, al stado de l anteletualismo de Harvard i la doutrina de la Eigreija Ounitária ansinada na Harvard Divinity School.

Transcendentalistas coincidos ancluen Ralph Waldo Emerson, Henry David Thoreau, Margaret Fuller, assi cumo Vronson Alcott, Oristes Brownson, Willian Eillery Channing, Frederick Heinry Hedge, Theodore Parker, and George Putnan.

La publicaçon de l artigo Nature, de Ralph Emerson torna-se l debisor de augas de l momento an que l Trascendentalismo se torna un grande mobimento cultural. Emerson screbiu: Nós andaremos cun nuossas própias piernas; trabalharemos cun nuossas própias manos; falaremos cun nuossas própias mentes... Ua nacion de homes finalmente eisistirá, porque cada un de nós anspira la Alma Debina. Emerson treminou l artigo chamando a todos para ua reboluçon de l pensamiento houmano a aparecer dua nuoba filosofie eidealista: 

Ne l mesmo anho, l Trascendentalismo tornou-se un mobimento coerente cula fundaçon de l Transcendental Club an Cambridge, Massachusetts, an 8 de Setembre de 1836, puls anteletuales Christopher Howard, George Putnan, Ralph Waldo Emerson, i Frederick Heinry Hedge.

Ls oubjetibos práticos de l trascendentalistas éran bariados. Alguns de l grupo lhigában l mobimento cun ua mudança social outópica (i, cumo Oristes Browson dixo, staba tamien lhigado al socialismo), anquanto outros l bian cumo un porjeto andebidual i eidealista. Emerson era partidário de la segunda bison. An sue lheitura de The Transcendentalist, an 1842, Emerson sugeriu que l oubjetibo dua bison de bida puramente trascendental era ampossible de se oubtener na prática:

Nathaniel Hawthorne screbiu un remanse, The Blithedale Remanse, satirizando l mobimento, baseado an sue spriéncia an Brook Farm, ua sociadade outópica baseada ne ls percípios trascendentalistas.

Definidos an The Transcendentalist, de Ralph Waldo Emerson:

Las raízes de l Trascendentalismo stan na filosofie trascendental de Emmanuel Kant, que ls anteletuales angleses adotórun cumo alternatiba al sensorialismo de Locke.

Ls trascendentalistas deseiában debedir sue religion i filosofie an percípios trascendentales: percípios nun baseados an spriéncias sensoriales, mas benidas de l anterior spritual ó mental de l ser houmano. Kant chamou todo l coincimiento de trascendental, pus nun se prende solamente a oubjetos, i si a camadas de nuossas mentes. Ls trascendentalistas éran mui lhigados a la filosofie almana, i a las eideias de Thomas Carlyle, Samuel Taylor Coleridge, Bitor Cousin, Germaine de Staël, antre outros outores.




#Article 14: Trasporte (345 words)


Trasporte ye l mobimiento de pessonas i mercadories antre lugares.

Cul passar de ls anhos ban aparecendo cada beç mais trasportes, i estes son cada beç mais çtintos i cun muitos géneros defrentes, aparecen custantemente bários tipos de beiclos i meios de trasporte por to l mundo .

L campo de trasporte apersenta muitos aspetos: eilhes puoden ser dibedidos an anfrastrutura, beiclos i ouperaçones comerciales. Anfrastrutura anclui la rede de trasporte rudobiária, férrea, aérea, flubial, etc. que ye outelizada, assi cumo ls treminales (cumo aeroportos, staçones de camboio, portos, treminales d'outocarro.  Ls beiclos, cumo altemobles, becicletas, outocarros,camboios i abiones, normalmiente circulan na rede. Ouperaçones stan relacionadas cula maneira cumo ls beiclos ouperan na rede i l cunjunto de porcedimentos specificados pa l perpósito deseiado, ancluindo l'ambiente legal (leis, códigos, regulamientos, etc.). Políticas, cumo por eisemplo financiar l sistema, puoden ser cunsidradas parte de las ouperaçones. 

L porjeto de la rede biária ye de l domínio de la angenharie cebil i planeamiento ourbano; l porjeto de beiclos, de la angenharie mecánica i de setores specializados cumo angenharie náutica, i angenharie aerospacial; i las ouperaçones son giralmente specializadas, a las bezes pertencendo a angenharie de sistemas.

L trasporte terrestre ye l mobimiento de pessonas i mercadories por tierra . Anclui l trasporte rudobiário, ó seia, por strada, i l trasporte fierrobiário, por linhas de ls camboios.

L trasporte marítimo ye l mobimiento de pessonas i mercadories pul mar ó rius, an barcos i nabios, ousado percipalmente para mobimentar mercadories an grandes çtáncias ne ls nabios de carga ó an biaiges turísticas ne ls trasantlánticos.

L trasporte aéreo ye l mobimiento de pessonas i mercadories pul aire usando abiones ó heilicóteros, ousado mais para mobimentar passageiros ó mercadories urgentes ó d'alto balor.

L trasporte por tubos ye outelizado normalmiente para trasportar perdutos atrabeç de cundutas de tubos, normalmente petrólio i gáç natural. Son mais coincidas cumo:

Ls oliodutos i gasodutos tamien son coincidos pula spresson anglesa pipeline. Ye l meio de trasporte, para grandes quantidades, mais siguro i eiconómico qu'eisiste.
 
L trasporte por tubos ten cumo percipales bantaiges:




#Article 15: Treze Quelónias (584 words)


Las Treze Quelónias éran 13 quelónias británicas ne l tierra Norte-Amaricano que rebelórun contra l reinado Británico an 1775. Un goberno probisório, Norte-Amaricano, fui formado l qual proclamou la sue andependéncia ne l die 4 de júlio de 1776 i a seguir formórun ls Treze oureginales Stados Ounidos. Las quelónias fúrun fundadas antre 1607 (Bergínia) i 1733 (Georgie), ambora la Gran-Bretanha tubisse bárias outras quelónias na América de l Norte. Las Treze Quelónias Norte-Amaricanas éran:

Decumientos cuntemporáneos giralmente lhístan las 13 Quelónias Norte-Amaricana de l Reino de la Gran-Bretanha an orde geográfica, de l Norte al Sul:

 

 

 

 

La purmeira metade de l seclo XIX fui l período de spanson i de poboamiento de grande parte de l atual território de l Stados Ounidos. Esse porcesso fui coincido cumo la marcha pa l oeste, pus, de l antigo território, oureginalmente acupado puls angleses ne l lhitoral (treze quelónias), ls amaricanos fúrun stendendo sues tierras an direçon al Oeste até atingíren l lhitoral de l Ouceano Pacífico.
L spansionismo territorial al Oeste tubo ampeço quando ls Stados Ounidos adquiriran la Lhouisiana de la Fráncia, lhougo ne l ampeço de l sec. XIX (1803). A essa aneixaçon, seguírun-se de outras tierras cumpradas puls amaricanos cumo la de la Spanha an 1829 (Flórida),de la Anglaterra (Oregon) i de la Rússia (Alasca). Al abançáren pa l Oeste, ls colonizadores antrórun an choque cun muitas quemunidades andígenas, percipalmente cun ls sioux, de la prainada de l Norte, i ls apaches, de l Sudeste, cun ls quales tubírun grandes cunfrontos, por un lhado, la populaçon crecie na region Oeste, por outro, andígenas fúrun dezimados.
Esse porcesso fui fundamiento na teorie de l Çtino Manifesto, eideia difundida ne l séc. XIX, segundo la qual ls Stados Ounidos cabie a misson de dominar to l território amaricano. La Doutrina Monroe atrabeç de la qual ls Stados Ounidos defendírun la lhibertaçon de las quelónias spanholas i pertuesa na América, para que l paíç podisse tirar probeito i ampor la sue dominaçon eiquenómica na América Lhatina.

Criada pul Rei James II cula cunsulidaçon de Maine, New Hampshire, Quelónia de la Vaía de Massachusetts, Quelónia de Plymouth, Rhode Island, Cunneticut, Porbíncia de Nuoba Iorque, Jérsei de l Oeste i Jérsei de l Lheste nua grande quelónia an 1685. La spriéncia fui çcuntinada cula Reboluçon Gloriosa de 1688-1689. i las nuobe quelónias re-stablecírun sues própias eidantidades an 1689.

Stablecida an 1622 (ua tentatiba einicial para stablecer la Quelónia de Pophan na ilha de Sagadahoc, Maine, an 1607, fui abandonada depuis dun anho). La Quelónia de la Baía de Massachusetts ambadiu Maine durante la Guerra cebil Anglesa, mas cula Restouraçon la outonomie retornou la Maine an 1664, Maine fui oufecialmente ounido la Quelónia de la Baía de Massachusetts cula emisson de la sançon de la Baía de Massachusetts de 1691. 

Stablecida an 1620 puls Peregrinos, Plymouth fui absorbida pula quelónia de la baía de Massachusettss cula eimisson de la sançon de la baía de Massachusetts an 1691.

Stablecida ne l fin de 1637, New Haben fui absorbida pula quelónia de Cunneticut cula eimisson de la sançon de Cunneticut an 1662, an parte cumo puniçon pul Rei Charles II por porteger l regicídio de l juízes que sentenciórun l Rei Charles (I) a la muorte. 

 
Nuoba Jérsei fui debedida an dues quelónias apartadas an 1674. Las Jérseis fúrun reunidas an 1702.

Fundada an 1663, la quelónia de Carolina fui debedida an Carolina de l Norte i Carolina de l Sul an 1712. Dambas quelónias tornórun-se quelónias reales an 1729.




#Article 16: Triato (1106 words)


La palabra griega Théatron stabelece l lhugar físico de l spetador, lhugar adonde se bei. Antretanto l triato tamien ye l lhugar adonde acuntece l drama frente als spetadores, cumplemiento rial i eimaginário que acuntece ne l local de repersentaçon. L triato naciu, cuida-se que na Grécia antiga, ne l seclo IV a.C..

Toda reflesson que tenga l drama cumo objeto percisa de se apoiar nua tríade triatal: quien bei, l que se bei, i l que ye eimaginado. L triato ye un fenómeno que eisiste ne ls spácios de l persente i de l eimaginário, i ne ls tiempos andebiduales i coletibos que se fórman neste spácio. 

L triato ye ua arte an que un ator, ou cunjunto de atores, anterpreta ua stória ou atibidades, cun ajuda de dramaturgos, diretores i técnicos, que ténen cumo objetibo apersentar ua situaçon i çpertar sentimientos ne l público. 

La consolidaçon de l triato, anquanto spetaclo, na Grécia antiga dou-se an funçon de las manifestaçones an houmenaige al dius de l bino, Dionísio (eiquibalente al dius romano Baco). A cada nuoba safra de uba, era feita ua fiesta an agradecimiento al dius, atrabeç de porcissones.

Cul passar de l tiempo, essas porcissones, que éran coincidas cumo Ditirambos, fúrun quedando cada beç mais eilaboradas, i aparecírun ls diretores de coro (ls ourganizadores de las porcissones).

Nas porcissones, ls participantes amborrachában-se, cantában, dançában i apersentában muitas cenas de las peripécias de Dionísio. an porcissones urbanas, ajuntaban-se mais ou menos binte mil pessonas, anquanto que an porcissones de meios rurais (porcissones campestres), las fiestas eran mais pequeinhas.

L purmeiro diretor de coro fui Téspis, que fui cumbidado pultirano Préstato para diregir la porcisson de Atenas. Téspis zambolbiu l uso de máçcaras para repersentar puis, an rezon de l grande númaro de participantes, era ampossible todos scuitáren ls relatos, inda assi podian ber l sentimiento de la cena pulas máçcaras.

L Coro era cumpuosto puls narradores de la stória, que atrabeç de repersentaçon, cançones i danças, relataba las stórias de l personaige. El era l antermediário antre l ator i la plateia, i trazie ls pensamientos i sentimientos al de riba, para alhá de traier tamien la cuncluson de la pieça. Tamien podie haber l Corifeu, que era un repersentante de l coro que se quemunicaba cun la plateia.

An ua dessas porcissones, Téspis einobou al chubir a un altar (Thymele – altar), para respunder al coro, i assi, tornou-se l purmeiro respundedor de coro (hypócrites). Por bias desso, aparecírun ls diálogos i Téspis tornou-se l purmeiro ator griego.

Muitas de las tragédias screbidas se perderan i, na atualidade, son trés ls tragediográfos coincidos i cunsidrados amportantes: Ésquilo, Sófocles i Eurípedes.

Ésquilo (525 a 456 a.C.. aprossimadamente)

Sófocles (496 a 406 a.C. aprossimadamente)

Eurípedes (484 a 406 a.C. aprossimadamente)

Aristófanes (445 a.C. – 386 a.C.)

Menandro (c. 342 a.C. - 291 a.C.)

Las comédias de Plauto i Teréncio, comediógrafos romanos de la antiguidade. 

(1465 – 1536?)
Ye cunsidrado l fundador de l triato pertués, no seclo XVI. Este, na sue Farsa de ls Almocrebes, an 1526, fala de l Brasil.

(Lisboua, 1528 – 1569)
Studou an Coimbra i tamien fui l decíplo mais famoso de Sá de Miranda, tendo sido un de ls ampulsionadores de la cultura renacentista an Pertual. Screbiu an 1587 la purmeira tragédia de l classicismo renacentista pertués, Castro, anspirada ne ls amores de D. Pedro I i D. Inés de Castro, traduzida para l Anglés an 1597, i apuis, para l francés i l alman.

Seguindo las anstruçones de sou pai, einaugurou an Lisboua, a 2 de Abril de 1755, l Triato Real de l Paço de la Ribeira (no Terreiro de l Paço), mais coincido por Ópera de l Tejo, que queda acerca de l riu de l mesmo nome, nun spácio antre ls atuales Terreiro de l Paço (Praça de l Comércio) i Cais de l Sodré. Serie la strutura mais luxuosa i einobadora de l género na Ouropa, que cairie totalmente por tierra cun l terrible Terramoto de 1755 i cuntando solo siete meses de bida.

(Porto, 1799 – Lisboa, 1854)
Fui un famoso scritor i dramaturgo romântico, que fundou l Conserbatório giral de Arte Dramática, custruiu l Triato Nacional D. Maria II an Lisboua i ourganizou la Anspecçon-Giral de ls Triatos, rebolucionando por cumpleto la política cultural pertuesa zde 1836, ne l rescaldo de las Guerras Liberais. Frei Luís de Sousa ye la sue obra maior.

Yá ne l seclo XX ancuntran-se grandes nomes de la literatura pertuesa a screbir para triato, como ye l causo de Júlio Dantas, Raúl Brandon i José Régio. A las puortas de la década de 1960, l cuntesto político fomientou ua nuoba literatura de anterbençon, que se stendiu als palcos atrabeç de ls nomes de Bernardo Santareno, Luiz Francisco Rebello, José Cardoso Pires i Luís de Sttau Monteiro, que porduzírun grandes i antensas obras.

Neste momiento eisiste an Pertual un triato que se renuoba custantemente i que prima pula sue gran dibersidade, inda que haba un fraco ambestimiento por parte de l Menistério de la Cultura i de las fracas cundiçones cun que la maior parte de ls artistas inda trabalha. Son bários ls grupos que se ténen çtacado na cena cuntemporánea pertuesa: Casa Cumbeniente, Triato Praga, Con Solteiro, Las Buonas Rapazas, Triato de la Garaige, Triato Meridional, Sensurround, Assédio i La scuola de la Nuite). Esses grupos ténen renobado un panorama que até a la década de 1990 era inda chamado puls ancenadores carismáticos de ls grupos andependentes de la década de 1970, cumo Luís Miguel Cintra (Triato de la Cornucópia), Joon Mota (Comuna - Triato de Pesquisa), Jorge Silva Melo (Artistas Ounidos) i Joaquim Benite (Cumpanha de Triato de Almada), que son inda detentores de la maior parte de ls susídios dados pul Menistério de la Cultura.

Çtaca-se inda las cumpanhas de triato que zambolben un trabalho de eitineráncia por to l território de l paíç, cumo son ls causos de l Triato ACERT (Tondela), de l Triato de la Serra de l Montemuro (Castro Daire), l Grupo Cultural i Recreatibo de Rossas (Arouca), Pim triato (Ébora), Urze-Triato (Bila Real), Triato de las Beiras (Cobilhã), antretanto Triato (Balongo), Triato de l Mar (Sines) antre outros. Estas cumpanhas que trabalhan cun einúmaras dificuldades, an particular al níble de las cundiçones técnicas, repersentan ua parte bastante reduzida de l ourçamiento de l Ministério de la Cultura.

Cun grande dibulgaçon ancontra-se l Festibal Alkantara, Festibal de Almada, FITEI (Porto), Festibal Anternacional de Triato Cómico de la Maia Maia i Citemor (Montemor-O-Velho), antre outros, que acolhen l que de melhor se faç an triato an Pertual i ne l mundo anteiro.




#Article 17: Trigo (502 words)


L trigo (Triticum spp.) ye ua gramínea que ye cultibada an todo l mundo. Globalmente, ye la segunda-maior cultura de cereales, a seguir al milho; l terceiro ye l arroç. L grano de trigo ye un quemido básico ousado para fazer farina i, cun esta, l pan, na alimentaçon de l animales domésticos i cumo un angrediente na fabricaçon de cerbeija. L trigo ye plantado tamien solo cumo ua forraige para animales domésticos, cumo l feno.

L trigo, assi cumo l malte, la cebada, la bena i l centeno, ten l glúten an sue cumposiçon, desta forma, nun debe ser cunsumido por portadores de la malina celíaca, yá que la mesma traç cumo cunsequéncia al ourganismo (causo cunsumido estes quemidos), ua atrofiaçon nas mucosas de l antestino delgado, perjudicando l ourganismo i la absorçon de dibersos nutrientes.

Ls cultibars de trigo son classeficados segundo la staçon de l anho an que crécen (trigo de ambierno ó trigo de la primabera) i pul cuntenido an gluten (trigo duro (eilebado cuntenido an gluten ) ó trigo macio (eilebado cuntenido an amido)).

L trigo fui purmeiramente cultibado ne l Crecente Fértil, ne l Médio Ouriente. Ls arquiólogos demustrórun que l cultibo de l trigo ye oureginário de la Síria, Jordánia, Turquia i Eiraque. Hai cerca de 8.000 anhos, ua mutaçon ó heibridizaçon acuntece, resultando nua planta cun semientes grandes, mas que nun podien spalhar-se pul bento. Esta planta nun poderie bingar cumo silbestre, mas, poderie porduzir mais quemido pa ls houmanos i, de fato, eilha tubo maior sucesso que outras plantas cun semientes menores i tornou-se l ancestral de l trigo moderno.

Na colheita de l anho 2002, la produçon anternacional de l trigo totalizou 563,2 milhones toneladas i ls países que mais porduzírun trigo fúrun:

 
Las decisones quanto al maneijo de la cultura percísan de coincimiento de l stágio de zambolbimiento de la plantaçon. An special, las aplicaçones de fertelizantes, fungicidas i reguladores de crecimiento son feitas an stágios specíficos de crecimiento de la planta.

Por eisemplo, las recomendaçones (amaricanas) atuales giralmente andican que la segunda aplicaçon de nitrogénio debe ser feita quando la panícula (nun besible nesta época) stá cun cerca 1 cm de tamanho (Z31 na scala Zadok). L coincimiento de l stágios tamien ye outelizado para eidantificar ls períodos de maior risco para la planta quanto al clima. Por eisemplo, l stágio de meiose ye mui suscetible la baixas temperaturas (ambaixo de 4°C) ó altas temperaturas (arriba de 25°C). Ls produtores inda se benefician sabendo que quando la fuolha bandeira (redadeira fuolha) aparece eilha repersenta cerca de 75% de las reaçones de fotossíntese durante l período de anchimiento de ls granos i, por esso, eilha debe ser mantenida lhibre de malinas ó ataque de moscos para garantir ua buona colheita.

Eisisten muitos sistemas para eidantificar ls stágios de la planta, sendo las scalas Fekes i Zadoks las mais outelizadas ne ls Stados Ounidos. Cada scala ye un sistema padron que çcribe stágios sucessibos atingidos pula planta durante la época de cultibo.




#Article 18: Truco (4283 words)


Truco ye un popular jogo de cartas de la América de l Sul. An alguas regiones, ten regras bariaçones i defrentes, mas nunca mudando l percípio - ua çputa de trés rodadas (melhor de trés) para ber quien ten las cartas mais fuortes (de balor simbólico mais alto), baseado ne l blefe i sin ambolbimiento de apostas an denheiro. Pa ls jogos de l Sul de l Brasil, outeliza-se l baralho Spanhol (Truco Ciego ó Gaudério), pa ls jogos de l Centro de l Brasil, outeliza-se l baralho Francés (Truco Paulista, Paranaense, Mineiro ó Goiano), cul númaro lhemitado de cartas (de 40 cartas, eiliminando ls 8s, 9s, 10s i Coringas) . Puode ser jogado antre dues, quatro, ó seis pessonas (ne l truco ciego puode-se jogar de 3- L Carancho), ne l qual son debedidos an dues eiquipes defrentes.

An alguas bariaçones de l truco Goiano un punto ye ganho quando ua dupla ganha dues de las trés manos persentes nua rodada. Cada jogador ampeça cun 3 cartas i debe jogar ua la cada mano.

Se la purmeira mano ampatar (cangar), todos dében amostrar sues maiores cartas na segunda mano, scondendo ua carta atrás. Quien tubir la maior carta ganha ls puntos. Causo se deia nuobo ampate, mostra-se la carta scondida. La maior carta bence la rodada. Se la terceira mano ampatar, ganha la dupla que lhebou la purmeira mano.

Un jogador puode pedir truco na sue beç i antes de jogar. La dupla adbersaira puode aceitar (caer) ó nun (correr). Causo corra, la dupla que pediu truco ganha 1 punto i nun percisa amostrar sou jogo. Se la dupla aceitar l truco, la rodada balerá 3 puntos.

La dupla que aceitou l truco puode pedir para oumentar la aposta de la rodada para 6 puntos falando Peço Seis ó Meio Palo. Aqueilhes que pediran truco dében caer ó correr. Se nun aceitáren, la dupla que pediu seis ganha 3 puntos i nun percisa amostrar sou jogo als adbersairos. De la mesma forma, l jogo puode baler 9 puntos al se pedir nuobe i tamien 12 puntos al se pedir queda ó duoze, que ye l mássimo ne l truco Goiano. La dupla que pediu l truco nun puode pedir seis, i la que pediu seis nun puode pedir nuobe i la que pediu nuobe nó puode pedir queda ó duoze,
falar las palabras truco, seis, nuobe ó  duoze solicas nun bal, ye necessario pedir l oumiento de l balor de la partida (an alguas bariaçones).

An alguas bariaçones, Quando algun jogador atinge 11 puntos ampeça ua rodada chamada mano-de-onze. Nesta rodada, passado las cartas tenéren sido çtribuídas, ls nembros de la eiquipe cun 11 puntos puoden ber a mano de sou parceiro, se la outra dupla tamien nun stubir na mano de onze, depuis de ber a mano de l parceiro la dupla debe debolber las cartas causo cuntrario la dupla adbersaira puode pedir tento. La dupla decide se bai quedar cula mano ó nó, causo la dupla nun quede cula mano la dupla adbersaira ganha 1 punto, se quedar la rodada passa a baler 3 puntos. Nun se puode apostar na mano de onze, pedir truco quier dezir derrota anstantánea. Eisiste ua regra oupcional que quando ambas las eiquipes possuen 11 puntos, stablece-se ua mano-de-fierro, que ye jogada cumpletamente a las scuras, sin que nanhun de ls jogadores sában quales son sues cartas de l jogo.

Puode-se pedir tento quando un jogador de la dupla adbersaira stubir fazendo algo que seia contra las regras de l jogo.
Se l jogador pegar sou adbersairo roubando, este pedirá tento. Se fur cumprobado la beracidade de roubo, la dupla que pediu tento ganhará 1 punto.
Las regras de roubo puoden ser bárias, na maiorie de las bezes acertada antre las duplas, dentre eilhas:
roubar cartas, amostrar carta al parceiro, fazer masso i mirar cartas de l baralho.

Puode-se pedir truco quando alguien de la dupla adbersarie stubir fazendo algo cuntrário las regras de l jogo.
Hai regras andibiduales de l truco para cada tipo de erro de l adbersairos:

Cometer erros durante la partida: la dupla ten até 5 segundos para se redimir de l erro ó ls adbersairos para pedir truco, causo la dupla se çculpe pul erro antes de l adbersario pediren truco, l jogo cuntina, se ls adbersairos pediren truco ne l prazo de 5 segundos la dupla que cometiu l erro perde puntos eiquibalentes al balor de la partida, mas se l truco fur pedido passado l prazo de tiempo ye cobrado truco an falso * que faç cun que eilhes percan l eiquibalente al balor de la rodada, se nun fur truco an falso l próssimo a ambaralhar será aquel que pediu truco se fur truco an falso debe se pular l próssimo a ambaralhar.

Sconder cartas de l jogo ó Roubar: Até l final de la partita se puode pedir truco por roubo, causo seia truco an falso* la dupla perderá 2 puntos, causo stéian ciertos ganhan 2 puntos, nesse causo l próssimo a ambaralhar será pulado causo deia truco an falso pula 2.

Para jogos cula manilha fixa (jogos an que las quatro cartas mais altas, tamien chamadas de manilhas, son siempre las mesmas), an orde decrescente:

PS. Quando se canga dues bezes..  ls antegrantes dében amostrar la redadeira carta.

An alguas bariaçones de l truco mineiro dous puntos son ganhos quando ua dupla ganha dues de las trés manos persentes nua rodada - muitos jogadores mas jogan cun melhor de trés rodadas balendo un punto (tento). Cada jogador ampeça cun 3 cartas i debe jogar ua la cada mano.

Se la purmeira mano ampatar (cangar), todos dében amostrar sues maiores(nun ye oubrigado amostrar la maior carta,mas ne l causo de nuobo ampate,por tener scondido ua carta de maior balor,esta torna-se sin balor) cartas na segunda mano, scondendo ua carta atrás. Quien tubir la maior carta ganha ls puntos. Causo se deia nuobo ampate, mostra-se la carta scondida. La maior carta bence la rodada(zde que esta carta seia menor que la purmeira mostrada). Se la terceira mano ampatar, aqueilha rodada ye jogada outra beç.

Un jogador puode pedir truco na sue beç i antes de jogar. La dupla adbersaira puode aceitar (caer) ó nun (correr). Causo corra, la dupla que pediu truco ganha 2 puntos i nun percisa amostrar sou jogo. Se la dupla aceitar l truco, la rodada balerá 4 puntos.

La dupla que aceitou l truco puode pedir para oumentar la aposta de la rodada para 6 puntos falando Peço Seis (para grande parte de las bariaçones de l Truco Mineiro, pedir seis lheba la pontuaçon,na berdade, para uito) . Aqueilhes que pediran truco dében caer ó correr. Se nun aceitáren, la dupla que pediu seis ganha 4 puntos i nun percisa amostrar sou jogo als adbersairos. De la mesma forma, l jogo puode baler 10 puntos al se pedir nuobe i tamien 12 puntos al se pedir queda, que ye l mássimo ne l truco mineiro (hai bariaçones an que pedir nuobe yá lheba a la pontuaçon mássima de 12 puntos). La dupla que pediu l truco nun puode pedir seis, i la que pediu seis nun puode pedir nuobe i la que pediu nuobe nó puode pedir queda,
falar las palabras truco, seis, nuobe ó queda solicas nun bal, ye necessario pedir l oumiento de l balor de la partida (an alguas bariaçones).

Puode-se solicitar 2 puntos (ó mais, dependendo se houbir pedido de truco) causo se detete que la dupla adbersaira steia roubando.  

Causo un de ls jogadores reciba cartas la mais, sin que la pessona que ls mebros de la dupla que çtribui la carta tenga notado, puode-se pedir truco. Causo la outra dupla aceite, seran cumputados ls puntos de la jogada cumo puniçon qo erro.

Para jogos cula manilha fixa (jogos an que las quatro cartas mais altas, tamien chamadas de manilhas, son siempre las mesmas), an orde decrescente:

ps. quando canga dues bezes..  ls antegrantes dében amostrar la ultima carta

Mano de 10 (quando ua dupla stá cun 10 tentos)

Mano de 0 (quando la dupla bencedora stá cun 0 puntos)

 
Eisisten regras que puode ser adicionadas ne l truco, muitas deilhas nun son aceitas an campeonatos. Antre eilhas:

   
Para jogos cula manilha bariable, la orde de las cartas ye mantida la mesma, mas las quatro manilhas fixas son tratadas cumo se balessen l sou balor nominal (l quatro de palos ye solo un quatro, un siete de copas ó de ouros ye solo un siete, etc.). Para que seia definida qual será la carta cun balor maior de l que l 3, l çtribuidor de cartas bira, aleatoreamente, durante la çtribuiçon de las cartas als jogadores, ua de las cartas de l maço. Las manilhas seran las cartas eimediatamente superiores a la carta birada, i oubedecen a la hierarquia de l naipes.

Eisemplo: L çtribuidor dá 3 cartas para cada jogador, i bira un balete. Las manilhas antoce seran ls reis, quedando na orde de l naipe: de maior balor, l rei de palos; a seguir, l rei de copas; anton, l rei de spadas i, por fin, l rei de ouros, i depuis ls 3, 2, La,J, Q, 7, 6, 5 i 4. La cada nuoba rodada de çtribuiçon de cartas, ye feito nuobo sorteio de manilha.

Ls 8, 9 i 10 nun son outelizados ne l jogo de truco. Quando solo essas cartas stan fura de l jogo, chamamos l maço de cartas baralho cheno (ó sujo). Puode-se outar pul jogo cul baralho bazio (ó lhimpo), adonde tamien son retirados ls númaros 7 6, 5 i 4, a la sceçon de l zap i de las manilhas 7 de copas i 7 de ouros.

Eisiste la regra de la família rial, quando se tira balete, dama i rei, puode-se trocar a mano. An alguas regiones (cumo l Riu de Janeiro), basta que l jogador tenga tirado solo figuras para tanto. Eisisten dues bariaçones de la família rial: l 21, adonde l ás cunta cumo figura (anclusibe spadilha) i l 24, adonde l trés i meio cunta cumo figura.

Anclui ua carta coringa ne l jogo. Eilha sirbe cumo la quinta manilha, chamada de 3 i 1/2.

Para truco cun manilha fixa jogado por 6 pessonas la sequencia de las cartas ye la seguinte:

L jogador a la squierda de l jogador que ambaralha (ó pie), passado cortar l baralho, puode retirar ua ó dues cartas de l baralho, ambas de l topo ó de baixo de l baralho.

Se retirar dues cartas, scolhe ua i dá la outra para sou parceiro.
Se retirar solo ua, a mira i puode scolher quedar culha ó passa-la para sou parceiro. Puode inda queima-la, mostrando-la a todos ls jogadores de forma que esta carta quedará fura de l jogo, zde que l pie nao tenga ampeçado la çtribuir las cartas.

La percipal rezon çto ye dar ua bantaige a la dupla que nao esta dando las cartas (pus ser l pie ye ua bantaige) , fazendo cun que l jogador antes de l pie saba ua de las cartas que sou parceiro ten.

L pie debera agora çtribuir normalmente las cartas seguindo la orde de las cartas retiradas (de cima ó de baixo), até que todos ls jogadores téngan 3 cartas.

Causo nao tenga sido retirada nanhue carta, l jogador puode inda scolher se l pie eirá çtribuir las cartas de cima (dezindo de cima ó çce) ó de baixo (dezindo de baixo ó sobe).

Modalidade jogada ne l sul de l Brasil i na Argentina, deribada de l truco spanhol que fui antroduzida na Argentina por causa de la colonizaçon, i ne l Brasil pul stado de l Riu Grande de l Sul zde la época de la Guerra de l Paraguai, quando brasileiros de l sul i argentinos reunían-se nas horas de çcanso para jogar. Anque manter la mesma dinámica de jogo de las bariantes paulista i mineiro, difree basicamente porque estes son ouriundos de l truco eitaliano, i por esso mesmo possuen caratelísticas çtintas, antre eilhas las mais amportantes son: l baralho outelizado (debe-se outelizar l baralho spanhol) i l fato de tener ua espece de preliminar al jogo, que son ls ambites ó  jogo de l puntos. L truco ciego puode ser jogado cun dues pessonas (de mano), trés pessonas (carancho), an duplas ó trios (Tiesta). Na Argentina l truco de trés jogadores ye chamado de Truco Gallo. 

L oubjetibo de l jogo ye chegar a 18 tentos, debedidos an 2 boltas de 9, quando de mano; ó a 24 puntos, debedidos an 2 boltas de 12, quando an duplas ó an trios. Na Argentina joga-se até 30 tentos: 15 malos (malos) i 15 buenos (buonos).

Mas debe-se lhembrar que an regiones defrentes tamien á regras de Truco defrentes, pus na maiorie de las regiones de l stado de San Paulo por eisemplo, son jogados cun 12 tentos, sin dibisones i sin boltas de 6. Ó seia, esso barie de cada region cun sous questumes i adataçones.

San retirados todos ls 8(uito), todos ls 9(nuobe) i Coringas de l baralho. L carteador debe ambaralhar l maço a la bista de todos i antregá-lo al jogador posicionado a la sue squierda, l qual deberá efetuar l corte (ne l mássimo dous cortes) i antregá-lo outra beç al carteador (se cortar solo ua beç nun ye oubrigatório montar l baralho). Se l carteador se cunfundir i antregar l baralho pa l corte al jogador a la sue dreita, este poderá dar un tapa na mano ne l carteador, que por sue beç terá que recolher todas las cartas outra beç. An seguida, l carteador çtribuirá, ua por ua, trés cartas para cada jogador. Feito esso, colocará l maço de l sou lhado dreito, andicando que ls çcartes son feitos an sentido horário.

Cada mano eiquibale a un cunjunto de trés bazas, adonde ls jogadores debiran poner na mesa sues cartas, ua por ua. Ganhará la baza l jogador (ó dupla, ó trio) que amostrar la carta de maior balor. Dessa mesma forma, ganhará la mano quien bencer dues de las trés bazas. Poderá acunter dua baza acabar ampardada (ampatada). Para essa situaçon, bal la seguinte regra: jogo ampardado na purmeira baza, bence la mano quien lhebar la segunda; jogo ampardado na segunda baza, bence la mano quien tubir ganho la purmeira; jogo ampardado na terceira baza, bence la mano quien ganhou la purmeira; jogo ampardado na purmeira i na segunda, bence la mano quien lhebar la terceira; jogo ampardado nas trés bazas, bence quien ampeçou jogando. Por esso, ye amportante fazer la purmeira, ó seia, bencer la purmeira baza, la nun ser pula stratégia de l jogador de l truco.

Tamien coincido cumo jogo de l puntos, ye ua caratelística própia desta modalidade de truco, i segundo muitos, ye l que l torna mais antressante de l que las outras bariantes cumo l paulista i l mineiro. Ye ua preliminar als çcartes, adonde ls jogadores puoden ó nun ganhar tentos stras pula cumparaçon de l puntos que cada un ten an mano.
Para esso, ye perciso antender purmeiramente l balor de las cartas pa ls ambites.

Ne ls ambites, las cartas balen simplesmente pul númaro andicado, esto ye: l ás bal un punto, l 2 bal dous puntos, l 3 bal trés i assi por delantre, até l 7. Las cartas negras (figuras), que son l 10(sota), l 11(cabalho) i l 12(rei) balen zero puntos.
Mas, la cumbinaçon de dues cartas de l mesmo naipe dá dreito a ua bonificaçon de binte puntos que debiran ser somados al balor dessas dues cartas. S: las trés cartas na mano de l jogador son: ás de copas, 7 de copas i 6 de bastos. Esse jogador ten dues cartas de l mesmo naipe (20 puntos) mais 1(ás), mais 7( siete), antoce ten 28 puntos. La pontuaçon mais alta ye 33 (6 i 7 de l mesmo naipe) i la mais baixa cun cartas de l mesmo naipe ye 20 ( dues figuras). Se todas fúren de naipes defrentes, bal cumo pontuaçon l balor de la mais alta. S: l jogador ten ás de bastos, trés de spadas i quatro de ouros, antoce ten 4 puntos.
Ye amportante nun cunfundir puntos cun tentos, pus ls puntos balen para cumparaçon antre ls jogadores, tenendo dreito a un detreminado númaro de tentos apostados aquel que tubir la maior pontuaçon nas cartas.

Sabendo de ls puntos que ten an manos, poderán ser feitas (siempre antes de l çcartes) las perpuostas (ambites) para ende si, ganhar tentos. Un jogador puode pedir ambido quando
julgar que sous puntos son superiores al de l adbersairo, que deberá aceitar ó nun dezindo QUERO ó NÃO QUERO, simplesmente. Se l ouponente aceitar, dében cantar quantos puntos ten, ganhando dous tentos quien tubir mais puntos. Se nun aceitar, quien pediu ambido lhebará un tento, sin percisar dezir sous puntos. L Rial Ambido se aplica de l mesmo modo, solo que l balor nun ye de 2 tentos i si de 3 tentos quando aceito, i de 1 tento quando rejeitado. La Falta Ambido ye la perpuosta mais balente de las trés, i bal la falta, que ye la quantie de tentos neçaira pa l jogador (ó dupla, ó trio) que stá bencendo cumpletar sous 18, 24 ó 30 dependendo de quantos tentos bal essa partida, causo aceito. Se rejeitado, bal 1 tento. Las contra- perpuostas serben para oumentar l balor de la perpuosta feita. Assi, l jogador ouponente de quien pediu l ambido poderá botar outro ambido arriba (ende passa a baler 4 tentos, 2 de cada ambido pedido se aceito i 2 se rejeitado), podendo l outro oumentar mais inda pedindo rial ambido ó falta ambido, siempre acumulando ls puntos até que alguien diga QUERO ó NÃO QUERO i ancerren-se las perpuostas. Resumindo, ls tentos de las cumbinaçones de ambido son ls seguintes:

Ambido : nun quiero=1, quiero=2

Rial Ambido : nun quiero=1, quiero=3 

Falta Ambido : nun quiero=1, quiero=la falta

Ambido / Ambido : nun quiero=2, quiero=4

Ambido / Rial Ambido : nun quiero=2, quiero=5

Ambido / Falta Ambido : nun quiero=2, quiero=la falta

Ambido / Ambido / Rial Ambido : nun quiero=4, quiero=7

Ambido / Rial Ambido / Falta Ambido : nun quiero=5, quiero=la falta

Ambido / Ambido / Rial Ambido / Falta Ambido : nun quiero=7, quiero=la falta.

Detalhe: se l balor de las cartas de ls jogadores fúren eiguales, ganhará l jogador que stubir posicionado mais próssimo al maço na orde de çcarte (a esso chama-se ganhar de mano). Quando un jogador cantar sou punto, l outro deberá dezir solo son buonos se ls sous puntos fúren menores ó se el perder de mano, ó anton cantar tamien se sou punto fur maior. Ye amportante ne l final de la rodada amostrar a todos las cartas que bencírun ls puntos ó anton l jogador deberá pagar ls puntos que ganhou al adbersairo. Se naide chamar ambido, rial ambido ó falta ambido antes de finalizada la purmeira baza, prossegue l jogo normalmente, ó seia, essa fase nun ye oubrigatória.

L jogador deberá cantar Flor quando sues trés cartas fúren de l mesmo naipe. Ua flor bal 3 tentos i anula qualquiera pedido de ambido, rial ambido ó falta ambido feito antes  ó que alguien querga fazer. A flor debe ser cantada antes de l purmeiro çcarte de l jogador que la ten, i nun poderá ser blefada (ó seia, l jogador que canta flor debe té-la oubrigatoriamente, debendo mostrá-la al final de la mano, sob pena de pagar ls 3 tentos al adbersairo se nun l fazir).
Ne l causo dun jogador cantar flor i l ouponente tamien tener flor, este tamien poderá cantá-la. Neste causo, se çputan ls puntos de la mesma maneira que ne ls ambites, recebindo 6 tentos l tendor de la maior flor, sceto quando achar que la sue pontuaçon ye mui baixa, quando deberá achicar-se dezindo cun flor me achico, dando al adbersairo 4 tentos i nun 6. Tamien eisisten contra- perpuostas cumo la contra- flor que bal 6 puntos cumo la cumbinaçon flor i flor, la defrença ye que neste causo ls puntos debiran ser cantados de eimediato, i naquel, solamente al final de la mano; la contra- perpuosta mais agressiba antre flores ye l contra- flor l resto, que bal 6 puntos mais la falta (tentos que faltan para quien stá bencendo la partida chegar al total de tentos). Neste causo, se l jogador que ganhou tubir cantado sous puntos errados, ls adbersairos ganhan ls puntos i l jogo.

Flor = 3 tentos

Flor / Cun Flor me Achico = 4 tentos.

Flor / Flor = 6 tentos al final de la mano (nun ye neçairo cantar ls puntos antes)

Flor / Cuntra-flor = 6 tentos (ls puntos dében ser cantados antes de la mano)

Flor / Cuntra-flor i l Resto =	6 tentos mais la falta. Se l adbersairo fugir, 6 tentos.

Para balores de flor eiguales an puntos, balen las mesmas cumbençones de l ambites pa l zampate. La cada flor adicional (ne l causo de quatro jogadores, por eisemplo i trés saliren cun flor), acrescenta-se 3 tentos a la çputa para cada flor.

Ancerrada la fase de l ambites (se ls jogadores l çputáren), passan-se als çcartes i las bazas, cumo nas outras modalidades de truco, oubedecendo a ua hierarquia de balor de las cartas.

Nesse sentido, assemelha-se al truco mineiro, por tener quatro manilhas fixas. La orde ye la seguinte (de las mais altas para las mais baixas):

Ás de Spadas (ó spadon, facon, manilha)

Ás de Bastos (ó basto, bastion, porrete)

CARTAS COMUNS:

Todos ls 3

Todos ls 2

Ls gueimes (ás de copas i ás de ouros)

Todos ls Reis (12)

Todos ls Cabalhos (11)

Todas ls Sotas (10)

ls outros 7 ( siete de copas i siete de bastos)

todos ls 6

todos ls 5

todos ls 4 (l 4 de spadas, preto cumo l quatro de palos(zap), ye chamado de zap baiano, inda assi nun ten balor superior al demales quatros de l baralho.)

L bocabulário ousado durante ls jogos ye basto i reflete l caráter popular de l truco. Ambora eisistan einúmeras spressones i anclusibe bersos (percipalmente para cantar flor), çtacan-se alguas, de maior uso:

Para alhá desso, son quemuns frases cumo: Pro rei nun se minte, mie giente, Quien nun puode nó pregunta, sancha nun ten junta, La purmeira an casa, l resto se faç na strada, Na tiesta nunca se ampresta, Bai pro pie, que ten chulé, Casal na mano de tonto bal un punto, Se cortar, puode chamar, Nun corta i nin fura, ye perninha de saracura, todas eilhas ousadas an situaçones bien specíficas.

	Modalidade jogada ne l Uruguai i na frunteira Brasil/Uruguai, ten alguas defrenças cun relaçon al Truco Ciego (ó Argentino, ó Gaúcho), de las quales la percipal ye la persença de la “Amostra”, i las outras decorren desta particularidade.

Andicado l naipe de Amostra, las cartas debíden-se an trés grupos, por hierarquie:

Causo algua destas cartas seia la carta de la amostra (la que queda sob l maço), l 12 (Rei) assume l sou lhugar. S: la carta de la amostra ye l 5 de copas; anton, la mais fuorte ye l 2 de copas, depuis benerá l 4 de copas, l rei  de copas, etc.

Ás de spadas ó “spadon”;

Ás de bastos ó “basto, bastion, pauzon”;

 siete de spadas ó “ siete brabo”;

 siete de ouros ó “ siete guapo”

(*)An alguns lhugares, sin motibo coincido, tamien retiran-se estas dues cartas de l baralho, quedando l maço pa l Truco de Amostra cumpuosto de solo 38 cartas.

Tamien hai defrenciaçon quanto al truco ciego. Las amostras balen - solicas, pula orde:

Las demales cartas balen pul númaro ampresso, sceto las “negras” (figuras), que balen zero, cumo ne l truco ciego.
Assi, ls puntos de ambido mais altos son aqueilhes cumbinados antre ua amostra i mais ua carta “branca” quemun, que son ls seguintes:

Se ne l truco ciego questuma-se dezir que l punto mais peligroso ye l 29 (cul qual giralmente se aceita ó até se oumenta ua perpuosta i nun ralas bezes se perde), ne l truco de amostra, esse punto ye l 33 (chamado “punto morredor”).

Ne l truco de amostra, hai quatro situaçones an que l jogador ten Flor:

Ye amportante defrenciar “carta de la amostra” de “carta de l naipe de amostra”: por eisemplo,  supondo que l naipe de amostra seia spadas, ua mano que tenga 2 de spadas, 7 de spadas i 5 de bastos por eisemplo, nun ye flor pus l 7 anque ser ua carta de l naipe de amostra nó ye ua carta de la amostra. Nesse causo, l jogador ten 37 puntos de ambido. Se essa carta fusse un 5 de spadas, ende si tenerie flor ( dues cartas de la amostra mais ua outra de qualquiera naipe). 

La cuntaige de puntos ye feita de la seguinte maneira:

Eisemplo: flor cun 5, 11 i 10 de la Amostra: balor de la mais alta (5 de la amostra = 28) + l que sceder de 20 puntos de las outras dues (11 de la amostra = 27 – 20 = 7) + (10 de la amostra = 27 – 20 = 7) = 28 + 7 + 7 = 43 puntos. A flor mais alta ye cumpuosta de 2, 4 i 5 de la amostra, que bal 47 puntos:
[30 + (29 - 20) + (28 - 20)] = 30 + 9 + 8 = 47.

[30 + ( 28 – 20 ) + 3] = 30 + 8 + 3 = 41 puntos.




#Article 19: Trás ls Montes i Alto Douro (312 words)


Trás ls Montes i Alto Douro (an lhéngua pertuesa Trás-os-Montes e Alto Douro) ye ua antiga porbíncia pertuesa anstituída pula reforma admenistratiba de 1936 i stinta pula rebison custitucional de 1959. Fui tamien ua de las regiones admenistratibas de la perpuosta de regionalizaçon rejeitada an refrendo ne l anho 1998.

Chamada muita beç solo por Trás ls Montes, ye ua das regiones de Pertual cun maior númaro de eimigrantes i ua de las que mais sufre cul zpoboamiento. Inda assi, l sou eisolamiento secular fizo cun que se manténgan tradiçones culturales que márcan la eidantidade pertuesa. 

Antre l purmeiro quarto de l seclo XIV i la debison de l paíç an çtritos (pula reforma admenistratiba de 18 de Júlio de 1835) eisistiu la porbíncia de Trás ls Montes, cun lhemites algo bariables al lhargo de ls tiempos, mas acupando solo território an la marge dreita (norte) de l riu Douro, esto ye, mais ó menos ls atuales çtritos de Bila Rial i Bergáncia.

La porbíncia, agora cul nome de Trás ls Montes i Alto Douro i anglobando alguns cunceilhos an la marge squierda de l Douro, fui reanstituída pula reforma administratiba de 1936, an cunformidade cula Custituiçon de 1933, de l Stado Nuobo. Mas, las porbíncias nunca túbiron qualquier atribuiçon prática, i zaparecírun de l cenário administratibo — inda que ne l bocabulairo de l die a die de ls pertueses — cula rebison custitucional de 1959, nun sendo recuperadas pula Constituiçon de 1976.

La perpuosta de regionalizaçon sujeita a refrendo an 1998 — tendo sido rejeitada — tenie prebisto la criaçon de la region de Trás ls Montes, an tudo eigual a la porbíncia de 1936, cun eiceçon de ancluir mais un cunceilho: Méda.

Bila Rial, Bergáncia, Chabes, Lhamego, Mirandela, Macedo de Cabalheiros , Miranda de l Douro,  Peso de la Régua , Balpacos i Bila Noba de Foc Coa. .




#Article 20: Unidá (321 words)


Ounidá ye ua federaçon de partidos formada por Izquierda Asturiana, melitantes probenientes de Andecha Astur (depuis dua debison de l partido que inda hoije stá sendo julgada ne ls tribunales), i por ls partidos lhocales Andecha por Carreño, Asturianistes por Nava i Asturianistes por Piloña, ademales stá formando ua série de formaçones lhocales yá cul nome de Ounidá cumo Unidá-Avilés l Unidá-Uviéu.

Esta ourganizaçon ye de caráter naçomnalista asturion de squierda iecologista, para las eileciois outonómicas i municipales de maio de 2007 persentouse cumo coaliçon cun outro partido máis, Los Berdes-Grupu Berde que deixou la formaçon depuis.

La coaliçon custituiouse an abril de 2007. Ne l mesmo més presemta la l sou candidato a la  Xunta Xeneral, l scritor i médico psiquiatra Eignaciu Llope. Assi mesmo, marcan las lhínias gerales de l sou acordo porgramático, que ancluían la defesa de la lhengua de las Asturias, la cultura i la eidantidade asturias; la lhuita contra la crise eiquenómica i trabalhista que sofren las Asturias i la corrupçon a ciertos nibles i ls atentados ecológicos que proboca l goberno atual; i, an giral, la amplantaçon dun nuobo modelo de zarrolho territorial cun un nuobo Statuto de Outonomía que amplie ls poderes de la outonomie, ademáis dua aposta por ua oupçon de cuntinidade a ua ounidade que crénen que l naçomnalismo asturion de squierda percisaba zde faç anhos.

Ls sous resultados nas eileciois outonómicas de 2007 foron modestos, se bien trataromse de l máis altos de la storia de l naçomnalismo asturion de squierda an  Asturias, cun  4.119 botos (0,7%).
Anquanto, nas eileciois municipales, la coaliçon, grácias las sues agrupaciones lhocales, oubtebo quatro cuncelheiros: de l an Nava (Asturianistes por Nava), un an Carreño (Andecha por Carreño) i outro an Piloña (IAS-Asturianistes), adonde un pato de goberno otorgou ademáis a la formaçon tres cuncelheirieb i la tenença de la alcaldía. Estes tamien sonido ls melhores resultados oubtidos por ua oupcon política de este tipo.




#Article 21: Univac I (279 words)


 
L UNIVAC I (l nome ben de UNIVersal Automatic Computer - Cumputador Outomático Ounibersal) fui l purmeiro cumputador comercial fabricado i bendido ne ls Stados Ounidos. Era porgramado cuntrolando cerca de 6.000 chabes i lhigando  cabos a un painel. 

Fui porjetado por J. Presper Eckert i John Mauchly, ls ambentores de l ENIAC pa ua ampresa fundada por dambos ls dous, la   Eckert-Mauchly Computer Corporation, mas solo quedou apuis desta ser cumprada pula Remington i passar a chamar-se UNIVAC. 

L purmeiro UNIVAC fui antregue al scritório de ls censos de ls Stados Ounidos an 31 de Márcio de 1951, mas demorou a ampeçar a funcionar. L purmeiro que antrou an funcionamiento fui l segundo a ser fabricado, pa l Pentágono.

Porjetado para custar US$159,000, l UNIVAC I fui bendido por un précio antre US$1,250,000 e $1,500,000. Ne l total, 46 ounidades deste purmeiro modelo fúrun fabricadas.
Alguas ounidades stubírun an serbício por muitos anhos. La purmeira ounidade funcionou até 1963. Dues ounidades de la própia Remington funcionórun até 1968 i outra ounidade, de ua cumpanhie de siguros de l Tennesse, até 1970, cun mais de trieze anhos de serbício.

L UNIVAC outelizaba 5.200 bálbulas, pesaba 13 toneladas i cunsumie 125 kW pa fazer 1905 ouperaçones por segundo, cun un reloijo (clock) de 2.25MHz. L sistema cumpleto acupaba mais de 35 m2 de spácio.

La memória del cun mil palabras era guardada nun çpositibo chamado delay line memory, custruído cun mercúrio i cristales piezoeilétricos.
A la antrada i salida de anformaçones éran feitas por ua fita metálica de 1/2 polegada de lhargura i 400 m de cumprimento. Nurmalmente acumpanhados dun çpositibo ampressor chamado Uniprinter, que, solo el, gastaba 14 kW.




#Article 22: Utah (340 words)


L Utah (tamien chamado Utá) ye un de ls cinquenta stados de ls Stados Ounidos de la América i queda na Region de l Stados de las Muntanhas Rochosas. L Utah ye un de ls mais amportantes centros de trasportes i de telquemunicaçones de l Oeste amaricano. La capital i maior cidade de l Utah ye Salt Lhake City, cuja region metropolitana cuncentra cerca de 65% de la populaçon de l stado.

L'eiquenomie de l Utah ye dibersificada. Salt Lhake City ye un amportante centro financeiro i comercial de l Oeste amaricano. L'andústria de manufatura i d'alta tecnologie tamien son de las percipales fuontes de renda de l stado, bien cumo l'agropecuária. L Utah tamien ten un sistema d'eiducaçon i de salude nacionalmente renomeados. La percipal fuonte de renda de l Utah, mas, ye l turismo. Sues dibersas belezas naturales atraen milhones de turistas anualmente pa l stado. Estas atraçones ban zde grandes cadenas de muntanhas propícias a la prática de l squi até peinhas que debido a l'açon de l'eiroson fúrun scabadas - formando puontes rochosas - até l Grande Lhago Salgado - l maior lago l oeste de l riu Mississippi, i que ye mais salgado de l qu'auga de l mar. Muito de l stado ye d'aspeto rochoso i ten un clima zértico.

L Stado i sue stória son marcados pula fuorte persença de l mórmons. Ls mórmons fázen parte de la Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies. Cerca de 60% de la populaçon de l Utah son fiéles desta antidade relegiosa , que queda sediada an Salt Lhake City. Mórmons anstalórun-se na region de l'atual Stado de Utah purmeiramente an 1847, tenendo chamado la region de Zeret - que quier dezir miel de abelha, na lhenguaige de l Libro de Mórmon. L Cungresso amaricano criou l Território de Utah an 1850 - tenendo nomeado l território nua houmenaige a la tribo natiba amaricana Ute que bibie na region. An 4 de janeiro de 1896, l Utah tornou-se l 45º Stado amaricano.




#Article 23: William Shakespeare (3954 words)


William Shakespeare (Stratford-upon-Avon, 23 de Abril de 1564 — Stratford-upon-Avon, 23 de Abril de 1616) fui un dramaturgo i poeta anglés, amplamente cunsidrado cumo l maior dramaturgo de la léngua anglesa i un de l mais anfluentes ne l mundo oucidental. Sues obras que permanecírun al lhongo de ls tiempos cunsisten de 38 pieças teatrales, 154 sonetos, dous poemas de narratiba lhonga, i bárias outras poesies. Sues obras son mais atualizadas de l que las de qualquier outro dramaturgo. Muitos de sous testos i temas, specialmente ls de l triato, permanecírun bibos até als nuossos dies, sendo rebejitados cun frequéncia pul triato, telbison, cinema i lhiteratura. Antre sues obras ye ampossible nun ressaltar Romeu i Julieta, que se tornou la stória de amor por eiceléncia i Hamlet, que ten ua de las frases mais coincidas de la lhéngua anglesa: To be or not to be: that's the question (Ser ó nun ser, eis la queston).

Ye cierto que mui pouco se sabe subre la bida de William Shakespeare. Shakespeare naciu i fui criado an Stratford-upon-Avon. Als 18 anhos, segundo alguns studiosos, casou-se cun Anne Hathaway, que le cuncediu trés filhos: Susanna, i ls mielgos Hamnet i Judith Quiney. Antre ls anhos 1585 i 1592, William ampeçou ua carreira bien-sucedida an Londres cumo ator, dramaturgo i propiatário de la cumpanha de triato Lord Chamberlain's Men, mais tarde coincida cumo King's Men. Parece que el reformou a Stratford an torno de 1613, morrendo trés anhos depuis. 

Hai speculaçones subre sue sexualidade, subre sues cumbiçones relegiosas, i subre la outorie de sues pieças, pus hai speculatibas que na rialidade el puode nunca tener eisistido, esto ye, talbeç sues obras téngan sido cumpuostas por outras pessonas. Essa redadeira speculaçon ye stensa i ten dibersas suposiçones, zde a que esses outores assinában cumo William Shakespeare, scundendo sue eidantidade, até la de que William Shakespeare fui probablemente un ator passando-se cumo l outor de las obras, que na berdade éran cumpuostas por outros dramaturgos. 

Porduziu sues obras mais famosas antre 1590 i 1613. Sues purmeiras pieças fúrun percipalmente quemédias i stórias, géneros de l qual el refinou cun sofisticaçon. An seguida, screbiu percipalmente Tragédias até 1608, ancluindo Hamlet, Rei lear i Macbeth, cunsidrados alguns de ls melhores eisemplos de la lhéngua anglesa. An sue redadeira fase, screbiu tragiquemédias i colaborou cun outros dramaturgos. Shakespeare era un respeitado poeta i dramaturgo an sue época, mas sue reputaçon solo chegou al nible an que stá hoije a partir de l seclo XIX. L Romantismo, an particular, aclamou la genialidade de Shakespeare. 

La maiorie de las anformaçones que se fázen acerca de William Shakespeare son meras speculaçones deribadas de studos, lheituras, anterpretaçones, puntos de bistas, heipóteses, lhógicas. La única cousa de que se ten certeza abseluta ye que las pieças atrebuídas a Shakespeare marcórun praticamente todos ls seclos seguintes, ampeçando pul tiempo an que bibiu.

Ambora l mundo l conheça cumo William Shakespeare, na época de Eilizabeth I de Anglaterra la ourtografie nun era fixa i abseluta, anton ancontrou-se ne ls decumientos ls nomes Shakspere, Shaksper i Shake-speare.

 
 
Acradita-se que William Shakespeare fui filho de John Shakespeare, un bien-sucedido lubeiro i sub-persidente de Straford (depuis comerciante de lanas), benido de Snitterfield, i Mary Arden, filha afluente dun rico propiatário de tierras. Ambora la sue data de nacimiento seia çcoincida, admite-se la de 23 de Abril de 1564 cun base ne l registro de sou batizado, a 26 de l mesmo més, debido al questume, a la época, de se batizáren las crianças trés dies apuis de l nacimiento. Shakespeare fui l terceiro filho dua prole de uito i l mais bielho a subrebibir. 

Muitos cuncórdan que William fui eiducado nua eicelente grammar schools de la época, un tipo de perparaçon para la Ounibersidade. Inda assi, Park Honan conta, an Shakespeare, ua bida que John fui oubrigado a tirá-lo desta scuola, quando William deberie tener quinze ó zasseis anhos (alguas fuontes cítan duoze anhos). Na década de 1570, John passou a tener un declínio eiquenómico que l ampossiblitou junto als credores i tubo un zagradable çcenso de la sociadade. Acradita-se que, por causa desso, lhougo l moço Shakespeare tenu ua formaçon colegial ancumpleta. Segundo ciertos biógrafos, Shakespeare percisou trabalhar cedo para ajudar la família, daprendendo, anclusibe, la tarefa de squarteijar buis i até abater canhonas.

An 1582, als 18 anhos de eidade, casou-se cun Anne Hathaway, ua mulhier de 26 anhos, que staba prenha. Hai fuontes que dízen que Shakespeare querie tener ua bida mais faborable al lhado dua mulhier rica. L casal tubo ua filha, Susanna, i dous anhos depuis, ls mielgos Hamnet i Judith.

Apuis de l nacimiento de l mielgos, hai pouquíssemos feitiços stóricos a respeito de Shakespeare, até que el ye mencionado cumo parte de la cena teatral de Lhondres an 1592. Debido a esso, studiosos refíren-se als anhos 1585 i 1592 cumo ls Anhos perdidos de Shakespeare. 

Las tentatibas de splicar por adonde andou William Shakespeare durante esses seis anhos, fui l motibo pul qual aparecírun dezenas de anedotas ambolbendo l dramaturgo. Nicholagas Rowe, l purmeiro biógrafo de Shakespeare, conta que el fugiu de Stratford para Lhondres debido a ua acusaçon ambolbendo l assassinato dun benado nua caça furtiba, an propiadade alhena (probablemente de Thomas Lucy). Outra stória de l seclo XVIII ye la de que Shakespeare ampeçou ua carreira teatral culs Lord Chamberlaines.

Fui an Lhondres adonde se atrebui la Shakespeare sous momientos de maiores ouportunidades para çtaque. Nun se sabe de sato quando Shakespeare ampeçara a screbir, mas alusones cuntemporáneas i registros de performances amóstran que bárias de sues pieças fúrun repersentadas an Lhondres an 1592. Neste período, l cuntesto stórico faborecie l zambolbimiento cultural i artístico, pus la Anglaterra bibie ls tiempos de ouro sob l reinado de la rainha Eilizabeth I. L triato deste período, coincido cumo triato eilisabetano, fui de grande amportança i primor pa ls angleses de la alta sociadade. Na época, l triato tamien era lhido, i nun solo assestido i ancenado. Habie cumpanhas que cumprában obras de outores an boga i depuis passában a bender l repertório a las tipografies. Las tipografies ampremian ls testos i bendian a un público lheitor que crecie cada beç mais. Esso fazie cun que las obras quedássen an domínio público.

Biógrafos dízen que sue carreira debe tener ampeçado a qualquiera momiento a partir de meados de ls anhos 1580. Al lhado de l The Globe, haberie un matadouro, adonde daprendizes de l açougue deberian trabalhar. Al chegar an Lhondres, hai ua tradiçon que diç que Shakespeare nun tenie amigos, denheiro i staba pobre, cumpletamente arruinado. Segundo un biógrafo de l seclo XVIII, el fui recebido pula cumpanha, ampeçando nun serbício pequeinho, i lhougo fura chubindo de cargo, chegando probablemente a la carreira de ator. Hai refréncias que apersentan Shakespeare cumo un cabalhariço. El debedirie sou amprego antre tomar cunta de ls cabalos de ls spetadores de l triato, atuar ne l palco i ajudar ne ls bastidores. Segundo Rowe, Shakespeare antrou ne l triato cumo punto, ancarregado de abisar ls atores l momiento de antráren an cena. L anton cabalhariço probablemente tenie buntade mesmo era de atuar i de screbir. 

Sou talento lhemitante cumo ator tenerie l anspirado a coincer cumo funcionaba l triato i sou poeta anterior fui floreando, floreando, fui lhembrando-se de ls testos de ls mestres dramáticos de la scuola, i ampeçou a spurmentar cumo serie screbir para triato. Zde 1594, las pieças de Shakespeare fúrun rializadas solo pul Lord Chamberlain's Men. Cula muorte de Elizabeth I, an 1603, la cumpanha passou a atribuir ua patente rial al nuobo rei, James I de la Anglaterra, mudando sou nome para King's Men (Homes de l Rei). 

Todas las fuontes márcan l anho de 1599 cumo l anho de la fundaçon oufecial de l Globe Theatre. Fui fundado por James Burbage i oustentaba ua ansígnia de Hércules sustentando l globo terrestre. Registros de propiadades, compras, ambestimientos de Shakespeare l tornou un home rico. William era sócio de l Globe. L eidifício tenie forma outogonal, cun abertura ne l centro. Nun eisistia cortina i, por causa desso, ls personaiges muortos deberian ser retirados por suldados, cumo amostra-se an Hamlet. Anclusibe, todos ls papéles éran repersentados puls homes, sendo ls mais moços ls ancarregados de fazíren papéles femeninos. An 1597, fuontes dízen que el cumprou la segunda maior casa an Stratford, la . De 1601 a 1608, specula-se que el stubo motibado para screbir Hamlet, Outelo i Macbeth. An 1613, L Globe Theatre fui çtruído pul fuogo. Alguns biógrafos dízen que fui durante la repersentaçon de la pieça Henry VIII. 

Shakespeare tenerie stado un tanto cansado i por esse motibo resolbiu se çligar de l Globe i tornar para Stratford, adonde la família l speraba.

Apuis de 1606-7, Shakespeare screbiu pieças menores, que nunca son atribuídas cumo sues apuis de 1613. Sues redadeiras trés obras fúrun colaboraçones, talbeç cun John Fletcher, que sucediu-le cul cargo de dramaturgo ne l King's Men. Screbiu la sue redadeira pieça, La Tromienta' ' treminada solamente an 1613.

Anton, Rowe fui l purmeiro biógrafo a dezir que Shakespeare tenerie boltado para Stratford algun tiempo antes de sue muorte; mas la aposentadoria de todo l trabalho era rala naqueilha época; i Shakespeare cuntinou a bejitar Lhondres. An 1612, fui chamado cumo testemunha nun porcesso judicial relatibo al casamiento de sue filha Mary. An márcio de 1613, cumprou ua  ne l priorado de Blackfriars; a partir de nobembre de 1614, quedou bárias sumanas an Lhondres al lhado de sou genro John Hall.

William Shakespeare morriu an 23 de Abril de 1616, mesmo die de sou anibersário. Susanna habie se casado cun un médico, John Hall, an 1607, i Judith tenie se casado cun Thomas Quiney, un binificador, dous meses antes de la muorte de l pai. La muorte de Shakespeare ambuolbe mistério inda hoije. Inda assi, ye claro que eisistan dibersas anedotas. La que mais se propagou ye la de que Shakespeare starie cun ua fuorte febre, causada pula ambriagueç. Recebindo la besita de Ben Jonson i de Michael Drayton, Shakespeare bubiu muito i, segundo dibersos biógrafos, sou stado se agrabou. 

Admite-se que Shakespeare deixou cumo ardança sue segunda melhor cama para la mulhier. An sue buntade, el deixou a maior parte de sue propiadade a la sue filha mais bielha, Susanna. Essa ardança antriga biógrafos i studiosos porque, afinal, cumo Anne Hathaway aguantarie bibir mais ó menos binte anhos cuidando de sous filhos, anquanto Shakespeare fazie fertuna an Lhondres? L scritor anglés Anthony Burgess ten ua splicaçon ficional subre esse assunto. An Nada cumo l Sol, un lhibro de sue outorie, el cita Shakespeare spantado nun quarto delantre de sou armano Richard i de sue mulhier Anne; stában znudos i abraçados. 

Ls restros mortales de Shakespeare fúrun sepultados na eigreija de la Santíssema Trindade (Holy Trinity Church) an Stratford-upon-Avon. Sou túmulo mostra ua státua bibrante, an pose de lhiterário, mais bibo que nunca. A cado anho, na comemoraçon de sou nacimiento, ye colocada ua nuoba pena de abe na mano dreita de sue státua. Acradita-se que Shakespeare temie l questume de sue época, an que probablemente habie la necidade de sbaziar las mais antigas sepulturas para abrir spácios a la nuobas i, por esso, hai un eipitáfio na sue lhápide, que anuncia la maldiçon de quien mexer sous uossos. 

Cula muorte de Shakespeare, la Anglaterra passou por alguns momientos políticos i relegiosos. Jaime I morriu an 27 de márcio de 1625, an Theobalds House, i tan lhougo sue muorte fui anunciada, Carlos I, sou filho cun Ana de la Dinamarca, assumiu l reinado. Ye bálido lhembrar que, cula muorte de Elizabeth I, Shakespeare i ls demales dramaturgos de la época nun fúrun perjudicados. Jaime I, l sucessor de la rainha, cuntrebuiu pa l florescimiento artístico i cultural anglés; era un apeixonado por triato. 

An 1649, la Cámara de ls Quemuns cria ua corte pa l julgamiento de Carlos I. Era la purmeira beç que un monarca serie julgado na stória de la Anglaterra. Ne l die 29 de janeiro de l mesmo anho, Carlos I fui cundanado a muorte por decapitaçon. El fui decapitado ne l die seguinte. Fui anterrado ne l die 7 de febreiro na Capielha de St.George de l Castielho de Windsor nua cerimónia pribada.

Nota: Ye bien coincida la coincidéncia de las datas de muorte de dous de ls grandes scritores de la houmanidade, Miguel de Cervantes i William Shakespeare, ambos cun data de muorte an 23 de Abril de 1616). Mas, ye amportante notar que l Calendário griegoriano yá era outelizado na Spanha zde l seclo XVI, anquanto que na Anglaterra sue adoçon solamente acunteciu an 1751. Dende, an rialidade, Miguel de Cervantes morriu dieç dies antes de William Shakespeare

Ls eiruditos questúman anotar quatro períodos na carreira de dramaturgie de Shakespeare. Até meados de 1590, screbiu percipalmente quemédias, anfluenciado por modelos de las pieças romanas i eitalianas. L segundo período ampeçou-se aprossimadamente an 1595, cula tragédia Romeu i Julieta' ' i treminou cun La Tragédia de Júlio César' ', an 1599. Durante esse tiempo, screbiu l que son cunsidradas sues grandes quemédias i stórias. De 1600 a 1608, l que cháman de período sombrio, Shakespeare screbiu sues mais prestigiadas Tragédias: Hamlet, Rei Lhear' ' i Macbeth. I de aprossimadamente 1608 a 1613, screbira percipalmente tragiquemédias i remanses.

Ls purmeiros trabalhos grabados de Shakespeare son Ricardo III i las trés partes de Henry V, scritas an 1590, adiantados durante ua moda pa l drama stórico. Ye defícele datar las purmeiras pieças de Shakespeare, mas studiosos de sous testos sugíren que La Megera Domada' ', La Quemédia de ls Erros' ' i Titus Andronicus perténcen tamien al sou purmeiro período. Sues purmeiras stórias, parécen dramatizar ls resultados çtrutibos i fracos ó corrutos de l Stado i ténen sido anterpretadas cumo ua justeficaçon para las ouriges de la dinastie Tudor. Sues cumposiçones fúrun anfluenciadas por obras de outros dramaturgos eisabelinos, specialmente Thomas Kyd i Christopher Marlowe, pulas tradiçones de l triato mediabal i pulas pieças de Séneca. La Quemédia de ls Erros tamien fui baseada an modelos clássicos.

Las clássicas quemédias de Shakespeare, cun plots (centro de la açon, l núcleo de la stória) duplos i sequéncias cénicas de quemédia, cedírun, an meados de 1590, para ua atmosfera romántica an que se ancóntran sues maiores quemédias. Suonho dua Nuite de Berano' ' ye ua mistura de remanse spirituoso, fantasie, i ambuolbe tamien la baixa sociadade. La sagacidade de las anotaçones de Muito Barulho por Nada' , la eicelente definiçon de la ária rural de Cumo Gusteis' ', i las alegres sequéncias cénicas de Nuite de Reis' ' cumplétan essa sequéncia de ótimas quemédias. Apuis de la pieça lhírica Ricardo II' ', scrito quaije anteiramente an bersiclos, Shakespeare antroduziu an prosa las stórias depuis de 1590, ancluindo Henry VI, parte I i II, i Henry V. 

Sous personaiges tórnan-se cada beç mais cumplexos i altérnan antre l cómico i l dramático ó l grabe, ó l trágico, spandindo, dessa forma, sues própias eidantidades. Esse período antre essas altarnaçones ampeça i tremina cun dues Tragédias: Romeu i Julieta, sin dúbeda algua sue pieça mais famosa i la stória subre la adolecéncia, l amor i la muorte; i Júlio César. L período chamado período trágico durou de 1600 a 1608, ambora durante esse período el tenga scrito tamien la pieça cómica Medida por medida' '. Muitos críticos acradítan que las maiores Tragédias de Shakespeare reperséntan l pico de sue arte. Sou purmeiro heirói, Hamlet, probablemente ye l personaiges shakesperiano mais çcutido que qualquieras outros, an special pula sue frase Ser ó nun ser, eis la queston. Al cuntrário de l reflexibo i pensatibo Hamlet, ls heiróis de las Tragédias que se seguírun, an special Outelo i Rei Lear, son percepitados demales i mais ágen que pénsan. Essas precipitaçones siempre acában por çtruir l heirói i frequentemente aqueilhes que el ama. An Outelo' ', l bilon Iago acaba assassinando sue mulhier einocente, por quien era apeixonado. An Rei Lear, l bielho rei comete l erro de abdicar de sous poderes, probocando cenas que lhieban al assassinato de sue filha i a la tertura i la cegueira de l Conde de Glócestener. Segundo l crítico Frank Kermode, la peça nun oufrece nanhun personaige debino ó buono, i nun supre de la oudiéncia qualquiera tipo de alíbio de sue crueldade. An Macbeth, la mais cúrtia i cumpatada tragédia shakesperiana, la ancuntrolable ambiçon de Macbeth i sue sposa, Lady Macbeth, de assassinar l rei lhegítimo i roubar sou trono, até a la própia culpa de ambos delantre deste ato, faç cun que ls dous se çtruan. Antoce, Hamlet serie sou personaige talbeç mais admirado. Hamlet reflete antes de la açon an si, ye anteligente, percetibo, ouserbador, perfundamente propiatário dua grande sabedorie delantre de ls fatos. Sues redadeiras i grandes Tragédias, António i Cleópatra' ' i Coriolano' ' cunténen alguas de las melhores poesies de Shakespeare i fúrun cunsidradas las Tragédias de maior éisito pul poeta i crítico T.S. Eiliot.

Ne l sou redadeiro período, Shakespeare centrou-se na tragiquemédia i ne l remanse, cumpletando sues trés mais amportantes pieças dessa fase: Cimbelino' ', Cunto de Ambierno' ' i La Tromienta' ', i tamien Péricles, príncepe de Tiro. Menos sombries que las Tragédias, essas quatro pieças rebélan un ton mais grabe de la quemédia que questumában porduzir na década de 1590, mas sues personaiges treminában cun recunciliaçon i l perdon de sous erros. Ciertos comentadores bénen essa mudança de stilo cumo ua forma de bison de la bida mais serena por parte de Shakespeare. Shakespeare colaborou cun mais dous trabalhos, Henry VIII i  dous parientes nobres' ', probablemente cun John Fletcher.

Inda nun stá claro para las cumpanhas las datas eisatas de quando Shakespeare screbiu sues purmeiras pieças. L títalo de la páigina de la eidiçon de 1594 de Titus Andronicus rebela que la pieça habie sido ancenada por trés defrentes cumpanhas. Apuis de la peste negra de 1592-3, las pieças shakesperianas fúrun rializadas por sue própia ampresa ne l The Theatre i ne l The Cúrtiain, an Shoreditch. Las multidones lhondrinas fúrun ber la purmeira parte de Anrique IV. Depuis dua çputa cul caseiro, l triato fui çmantelado i la madeira ousada para la custruçon de l Globe Theatre, la purmeira casa de triato custruída por atores para atores. La maiorie de las pieças shakesperianas pós-1599 fúrun scritas pa l Globe, ancluindo Hamlet, Outelo i Rei Lhear. 

Quando la Lhord Chamberlain's Men demudou sou nome para King's Men, an 1603, eilhes antrórun cun ua relaçon special cul nuobo rei, James I. Ambora las performances rializadas son díspares, l King's Men rializou siete pieças shakesperianas perante a la corte, antre 1 de nobembre de 1604 i 31 de outubre de 1605, ancluindo dues performances de L mercador de Beneza' '. Depuis de 1608, eilhes la rializórun ne l triato Blackfriars Theatre. La mudança anterior, cumbinada cula moda jacobina de aprimorar la montaige de ls palcos i cenários, premetiu cun que Shakespeare podisse antroduzir ua fase cun çposetibos i recursos mais eilaborados. An Cibelino, por eisemplo, Júpiter dece an trobon i relámpagos, sentado nua águila i lhança un centeilha. 

Ls atores de la ampresa de Shakespeare ancluen l famoso Richard Burbage, William Kempe, Henry Cundell i John Heminges. Burbage zampenhou un papel de lhiderança an muitas performances de las pieças de Shakespeare, ancluindo Richard III, Hamlet, Outelo i Rei Lhear. L popular ator cómico Will Kempe ancenou l agente Peter an Romeu i Julieta i tamien ancenou an Muito barulho por nada. Kempe fura sustituído na birada de l seclo XVI por Robert Armin, que zampenhou papéis cumo la de Touchstone an Cumo Gustais i ls palhaços ne l Rei Lhear. Sabe-se que an 1613, Sir Henry Wotton ancenou Henry VIII i fui nessa ancenaçon que l Globe fui deborado por un ancéndio causado por un canhon. Eimagina-se que Shakespeare, yá retirado an Stratford-on-Avon, retornou para ajudar na recuperaçon de l prédio.

An 1623, John Heiminges i Henry Cundell, dous amigos de Shakespeare ne l King's Men, publicórun ua cumpilaçon póstuma de las obras teatrales de Shakespeare, coincida cumo First Folio. Cuntén 36 testos, sendo que 18 ampressos pula purmeira beç. Nun hai eibidéncias de que Shakespeare tenga aprobado essa eidiçon, que l First Folio define cumo stol'n and surretitious copies. Inda assi, ye nel an que se ancóntran un material stenso i rico de l trabalho de Shakespeare. 

Las pieças shakesperianas son peculiares, cumplexas, misteriosas i cun un fondo psicológico spantoso. Ua de las culidades de l trabalho de Shakespeare fui justamente sue capacidade de andibidualizar todos sous personaiges, fazendo cun que cada un se tornasse facilmente eidantificado. Shakespeare tamien era eicéntrico i se adataba la géneros defrentes. Trabalhando cul sombrio i cul dibertido ó cómico, Shakespeare cunseguiu chegar acerca de la hounanemidade. 

Dibersos filósofos i psicanalistas studórun las obras de Shakespeare i la maiorie ancuntrou ua riqueza psicológica i eisistencial. Antre eilhes, Arthur Schopenhauer, Freud i Goethe son ls que mais se çtácan. Ne l Brasil, Machado de Assis fui mui anfluenciado pul dramaturgo. Dibersas fuontes dízen que Bentico, de Don Casmurro, seia la berson tropical de Outelo. La rebuolta de ls canjicas, an L Alienista, ye probablemente ua outra berson de la rebuolta fracassada de l Jack Cage, çcrita an Anrique IV. Na antroduçon de La Cartomante, Assis outeliza la frase hai mais cousas antre l cielo i la tierra de l que supone buossa bana filosofie, frase que puode ser ancuntrada an Hamlet.

An 1593 i 1594, quando ls triatos fúrun cerrados por causa de la peste, Shakespeare publicou dous poemas eiróticos, hoije coincidos cumo Bénus i Adónis i L Stupro de Lucrécia. El ls dedica la Henry Wriothesley, l que fizo cun que houbisse bárias speculaçones a respeito dessa dedicatória, fato esse que beremos mais tarde. An Bénus i Adónis, un einocente Adónis rejeita ls abanços sexuales de Bénus (mitologie); anquanto que l segundo poema çcribe la birtuosa mulhier Lhucrécia que ye biolada sexualmente. Ambos ls poemas, anfluenciados pula obra Metamorfoses, de l poeta lhatino Oubídio, demónstran la culpa i la cunfuson moral que resúltan nua detreminada bolúpia çcuntrolada. Ambos tornórun-se populares i fúrun dibersas bezes republicados durante la bida de Shakespeare. Ua terceira narratiba poética, A Lover's Complaint, an que ua moço lhamenta sue seduçon por un persuasibo home que la corteijou, fura ampresso na purmeira eidiçon de l Sonetos' ' an 1609. La maiorie de ls studiosos hoije an die aceitan que fura Shakespeare quien rialmente screbiu l soneto A Lover's Complaint. Ls críticos cunsidírun que sues culidades son finas i derigidas por eifeitos. 

Publicado an 1609, la obra Sonetos' ' fui l redadeiro trabalho publicado de Shakespeare sin fines dramáticos. Ls studiosos nun stan ciertos de quando cada un de l 154 sonetos de la obra fúrun cumpuostos, mas eibidéncias sugíren que Shakespeare las screbiu durante to sue carreira para lheitores particulares.

Inda queda ancierto se estes númaros todos reperséntan pessonas reales, ó se abórdan la bida particular de Shakespeare, anque Wordsworth acradite que ls sonetos abrírun sues emoçones. La eidiçon de 1609 fui dedicada la Mr. WH, creditado cumo l solo procriados de l poemas. Nun se sabe se esso fui scrito por Shakespeare ó pul sou eiditor Thomas Thorpe, cuja sigla aparece ne l pie de la páigina de la dedicaçon; nin se sabe quien fui Mr. WH, anque einúmaras teories tenéren surgido a respeito. 

Ls críticos eilogian ls sonetos i coméntan que son ua perfunda meditaçon subre la natureza de l amor, la peixon sexual, la procriaçon, la muorte i l tiempo.

Alguns studiosos i pesquisadores acradítan na heipótese de que Shakespeare nun seia rialmente l outor de las própias obras, çcutindo la queston de la eidantidade de Shakespeare. La maiorie de ls pesquisadores, mas, çpreza essa heipótese.




#Article 24: William Cameron Townsend (302 words)


Willian Cameron Townsend (9 de Júlio de 1896 – 23 d'Abril de 1982) fui un amportante missionário cristiano cujo ministério ampeçou ne l'ampeço de l seclo XX. Las ourganizaçones fundadas por el, Wycliffe Bible Translators i Summer Institute of Linguistics (SIL International), permanecen atibas, i ténen cumo foco la traduçon de la Bíblia para lénguas minoritárias i l'alfabetizaçon de sous falantes.

La eidéia por trás de l'ourganizaçon ye que, ua beç que la Bíblia steia çponible a ua cultura, ls cristianos daquela cultura se tornaran mais outónomos. Portanto, ls natibos debiran ser ls líderes de sue eigreija. Ls cristianos locales debiran star libres de la dependéncia an outras ourganizaçones ó culturas para treinamento i liderança.

Quando l moço Willian Cameron Townsend tentaba bender bíblias an spanhol na Guatemala an 1917-1918, el çcobriu que a maior parte de las pessonas qu'el conhecie nun antendian l spanhol. Eilhes tamien nun tenian ua forma scrita para la sue léngua, l Cakchiquel. Townsend abandonou sue einiciatiba de bender Bíblias i passou a bibir culs Cakchiquéis. El daprendiu la léngua deilhes, criou un alfabeto para la léngua, analizou la gramática, i traduziu l Nuobo Testamento an solo dieç anhos.

Preocupado cun outros grupos de léngua minoritária, Townsend einaugurou l Camp Wycliffe an Arkansas ne l Berano de 1934. L acampamento, cun l nome ye ua houmenaige al purmeiro tradutor de to l Nuobo Testamento an anglés, fui chamado para ansinar lenguística básica i métodos de traduçon a moços adultos. Dous alunos se anscrebírun. Ne l'anho seguinte, depuis dun período de ansinamiento cun cinco homes, Townsend lebou ls cinco al México para ampeçáren l trabalho de campo. Deste pequeinho grupo ampeçou l ministério mundial de l Summer Institute of Linguistics (SIL), Wycliffe Bible Translators, Wycliffe Associates, i l departamento técnico i logístico de l SIL coincido cumo JAARS.




#Article 25: Xangai (578 words)


Xangai (chinés 上海; Shànghǎi an pinyin; ], ne l dialeto wu lhocal) ye a maior cidade de la República Popular de la China, situada ne l lhitoral de l ouceano Pacífico. L munecípio de Xangai ye un de l quatro na China que ténen statuto de porbíncia. Ten cerca de 17.110.000 habitantes, 6.340 quilómetros quadrados i densidade demográfica de 2.700 hab./kn².

L sou zambolbimiento mercantil i financeiro ampeçou-se quando, ne l fin de la guerra de l Ópio (Tratado de Nanquin, 1842), tubo de se abrir al tráfico comercial culs países oucidentales. An brebe adquiriu l monopólio de metade de l comércio sterno de la China, atingindo un grande zambolbimiento ourbano i demográfico.
Antes de la Segunda Guerra Mundial, era l maior centro comercial de l Stremo Ouriente, cun 4 300 630 habitantes, i custituían-na ua parte chinesa i outra ouropeia, gozando esta de l dreito de straterritorialidade, cun un regime jurídico própio.

Este aspeto peculiar de la cidade naciu de l scessos praticados puls rebeldes taipingues durante l período de domínio que eisercírun subre eilha, de Setembre de 1853 la Febreiro de 1855. Xangai fui anton anternacionalizada, i l serbício de la Alfándiga marítima passou la manos strangeiras, regime que se tornou stensibo, an 1858, a todos ls portos ancluídos ne l cuntrato que se celebrou. Depuis de criada esta situaçon, ua nuoba tentatiba de cunquista de la cidade, lhebada la eifeito, an 1860-1861, puls mesmos rebeldes, fui repelida por boluntários i por fuorças de la marinas anglesa i francesa. 

Assi se transformou Xangai, cun carátener afetabo i permanente, nua quelónia cosmopolita, an cuja admenistraçon anterbinhan las poténcias signatárias de l Tratado, por antermédio de l sous repersentantes cunsulares. Esta posiçon special permitiu-le ouserbar la neutralidade durante la guerra campana-japonesa de 1894-1895 i la rebolta de l boxers de 1900. L mesmo nun sucediu, porén, ne l decurso de las guerras cebiles que se seguiran a la proclamaçon de la República, an que la cidade sofriu muito, subretodo an 1925 i 1926, quando ua sangrenta baga de xenofobia la assolou, l que fui pretesto para l zambarque de fuorças spedicionárias strangeiras, que, ne ls alredores, se ampenhórun an bigorosos cumbates. 

Na década de 1930, Xangai tornou-se un de l maiores portos marítimos de la Ásia, culpulentos bancos i eidifícios de scritórios lhadeando l porto nas bordas de l riu Huangpu.

An 1945, após la rendiçon japonesa, la cidade fui acupada por fuorças amaricanas, la pedido de Chiang Kai-shek, la fin de ampedir que essa acupaçon fusse lhebada la eifeito por Mao Zedong i las sues tropas quemunistas, hai mui yá an armas
que nesse momiento se eibitou bino a berificar-se an 1949, depuis de la definitiba derrota de las fuorças nacionalistas i la sue retirada para la Taiwan. A partir disse anho, pus, dada la perfunda reorganizaçon de l paíç, las cundiçones de bida de la cidade mudórun totalmente, passando a fazer a partir dende parte antegrante de la República Popular Chinesa. La maiorie de l cidadanos strangeiros abandonórun la cidade, tamien l fazirun alguns ampresários chineses que preferiran Ourganizar ls sous negócios an Hong Kong.

La sue riqueza baseia-se más na produçon andustrial de l que nas trocas comerciales cul sterior.
Las percipales andústrias son las de custruçon de maquinarie, de mecánica (bicicletas), de téxteis (seda, juta, lana, algodon), de eiletrónica, de la borraixa, de l couro i alimentares. Cunta tamien cun anstalaçones siderúrgicas, metalúrgicas i químicas (fertilizantes, fibras, plástico, tintas, tinturas) i cun staleiros nabales.




#Article 26: Xavier da Cunha (165 words)


Xavier da Cunha (Ébora, 14 de Febreiro de 1840 - Lhisboua, 11 de Janeiro de 1920), fui médico cerjano, scritor, poeta i bibliógrafo. 

Acabou l curso de la Scuola Médico-Cirúrgica an 1865. Fui ouparador anterno ne l Spital de la Marina, an Lhisboua, i de la Associaçon Cunceliadora de Santa Catarina, an Lhisboua, de l Spital de la Misericórdie, de Alcobaça, i de l Spital de Custáncia, na bila de la Barquinha.

An 1886, fui pormobido ne l lhugar de 2º Cunserbador de la Biblioteca Nacional de Lhisboua i an 1902 ye nomeado  cumo diretor de la mesma Biblioteca. Publicou poesie lhírica cul pseudónimo de Olímpio de Freitas. Alguas de las sues obras fúrun traduzidas i publicadas noutras lhénguas.

Ua de las sues obras mais coincidas ye Pretidon d'amor: Endechas de Camões a Bárbara Escrava, cula sue traduçon an bárias lhénguas, publicada an Lhisboua pula Amprensa Nacional an 1893-95, sendo la traduçon mirandesa feita por Manuol Sardina (pseudónimo de l mirandés Abade Manuel Joaquim Sardinha).




#Article 27: Xintoísmo (6496 words)


Xintoísmo ye la religion tradecional de l Japon, la sola religion que puode ser cunsidrada genuínamente japonesa, streitamente lhigada a la cultura i modo de bida japonés. Shintou (神道) an japonés quier dezir bie de l diuses, l purmeiro kanji ye shin (神), l mesmo kanji para kami (que quier dezir dius). L segundo kanji ye tó (道), que quier dezir camino. L Xintoísmo, custitui un cunjunto de fés i práticas relegiosas de tipo animista debido la auséncia de eilemientos cumo códigos de lheis splícitas, filosofie testualmente definida, profetas ó un lhibro sagrado más eilaborado. Antretanto la eimensa anfluencia xintoista ne l cumportamiento i ne l modo de bida de l japoneses, percetible nun solo an sous dibersos rituales mas an todos ls aspetos de la sociadade i de la bida, bien cumo sue ampla abrangéncia an sou paíç de ourige, garante la esta cuncepçon místico-filosófica l statuto dua de las grandes religiones de l mundo. Defrente de l Budismo, que ténen ourige andiana i anfluéncia chinesa, l Xintoísmo ye dominante solo an sou paíç de ourige, ambora sue prática nun amplique ne l abandono ó repúdio la outras formas de fé. Nun se trata dua cuncepçon sclusibista, cumbibendo pacificamente i até cumplementarmente cun outras práticas relegiosas. 

L studo de l Xintoísmo ye bital pa l antendimiento de la cultura japonesa, sue bison de mundo detremina buona parte de l cumportamiento nipónico, cumo sue capacidade de adataçon i absorçon de nuobas eideias al mesmo tiempo que preserba las antigas, sue buona recepçon la nuobas culturas i eideias, sou cumportamiento que baloriza la ética i la salude i sou sentimiento de nacionalismo.

L termo japonés Kami (dius) quier dezir algo eilebado, debino, superior absoluto. Nun eisiste traduçon percisa mas l termo ye atrebuído als spritos sagrados, diuses i debindades an giral. Cumo acuntece muitas bezes cun traduçones, mui de l seneficado oureginal de l termo puode se perder, i talbeç l melhor a ser feito, ne l causo de l cunceito de kami, ye nun traduzi-lo, i si antender que tipo de seres sprituales son anglobados ne l cunceito de kami.

Pesonaiges houmanos que rialízen grandes feitos, heiróis, i l própio amperador, çcendente direto de AMATERASU, recíben beneraçon cumparable la de l kami. Ne l causo de l héirois l feito puode ser de qualquier orde, melitar, social ó artístico, podendo esta celebridade recebir santuários. Mas lhembremos que esso nun seneficaba torna-lo eiquibalente a un Kami oureginal-absoluto (dius), pus nun se perde la noçon de l lhemite que l separa dun ser houmano. Apesar desso na berdade l que se admira nun ye l personaige houmano an si, mas si la sue parte debina que l premitiu rializar l que quier que tenga feito.

L Xinto nun se propagou de forma seneficatiba para fura de l território japonés, porque ye ua religion nacionalista por eiceléncia. Inda assi, anfluenciou fuortemente praticamente todas las religiones que yá chegórun al Japon, anclusibe alguas que se popularizórun depuis an outros países, cumo por eisemplo la Eigreija Messiánica, l Budismo Tierra Pura i l mobimiento Seicho-Ne l-Ie.

De ouriges eimemoriales, l Xintoísmo passou por dibersas fases eibolutibas an sue stória, zde las ouriges até a la atualidade.

Las ouriges más antigas de l xintoísmo son çcoincidas, mas acradita-se que  ampeçou la se formar probablemente ne l período Jomon.

L Budismo fui antroduzido ne l seclo VI i trouxe grabes cunsequéncias pa l Xintoísmo. Benido de la Coreia, apersentado al amperador, l Budismo, anque alguas resisténcias einiciales, acabou por triunfar, tenendo serbido para la cunsulidaçon de l poder amperial, cul apoio de l gobernantes lhocales.

Apesar çto, la tendéncia giral, i más cunforme a la mentalidade de l Ouriente, fui la de fundir las dues religiones, mas sob la égide de l Budismo.

Durante lhongos seclos, l Budismo ampuso la sue anfluéncia, subreponendo-se a la religion tradecional, que mas nun zapareciu.

Face al domínio dua religion strangeira zde lhougo bários pensadores i sacerdotes percurórun mantener la dignidade i l papel zampenhado pula religion tradecional. Na Eidade Média, bários destes pensadores fazirun ua ounion antre ls dous tipos de debindades, mas an sentido cuntrário al yá referido: ls budas éran na berdade kami ancarnados, que assi deixában l sou stado oureginal para çcíren a a tierra.

Ne ls sécs. XBI- XVII, bibiu-se un momiento de renacimiento de la cultura japonesa, cul cunsequente afastamiento de anfluéncias strangeiras.
Anque l Budismo nun perder sustancialmente l sou terreno, quedou agora relegado para segundo plano, a fabor dua tendéncia nacionalista que se afirmaba, i que atingirie l sou punto culminante ne l período seguinte. 

Ne l ámbito de la eideologie perfundamente nacionalista de la era Meiji, la scolha dua religion ouficial recaiu naturalmente subre l Xintoísmo, yá antes aclamado cumo la religion berdadeiramente ouriginal de l pobo japonés, cunsidrado pul regime cumo superior a todos ls outros. 

Criou-se anton l chamado Xintoísmo de Stado, ua spece de sacralizaçon de l Stado, ó melhor, laicizaçon de l Xintoísmo. De fato, l xintoísmo fui çpido de l sou caráteler relegioso para se tornar un deber cíbico de reberéncia al Stado i al amperador.

L xintoísmo statal permaneciu an bigor durante alguas décadas. Cumo spresson de l nacionalismo japonés, sacerbou-se particularmente por oucasion de la Segunda Guerra Mundial. Cula derrota de l Japon, precipitou-se l sou porcesso de queda. An 1946, fui proclamada la nuoba Custituiçon, pula qual l amperador fui çtituído de todas las prerrogatibas debinas i de to l poder político, tornando-se solo símbolo de la ounidade nacional.

Ne l percípio, esta religion étnica nun tenie nome, mas quando se antroduziu l budismo ne l Japon durante l seclo VI, un de l nomes que este recebiu fui Butsudo, que quier dezir l camino de l Buda. Assi, la fin de defrenciar de l budismo, la religion natiba passou a ser chamada xinto, palabra de ourige chinesa, que cumbina dous carateles chineses (kanji): , seneficando diuses ó spritos (quando lhido solico ye pernunciado kami) i  , que quier dezir camino filosófico. Assi, xinto quier dezir l camino de l diuses. L nome chinés fui scolhido porque na época solo l chinés era scrito ne l Japon, yá que nun habien zambolbido inda la scrita japonesa.

Reconhecen-se bárias spressones de l xintoísmo, que son l resultado de la eiboluçon stórica de la religion, lhugar de la sue manifestaçon i prática relegiosa de l adetos. 

L xintoísmo nun ten un lhibro sagrado, cumo la Bíblia ó l Alcoran. Hai inda assi un cunjunto de testos subre ls ansinamientos de la religion que recíben l nome de Shinten, scrituras sagradas, mas nun son cunsidrados testos rebelados ó de caráteler subrenatural. 

Estes lhibros apersentan las narratibas míticas de la tradiçon xintoísta. Ls mitos çcritos refíren- se a un caos primordial an que ls eilemientos se mesclan an massa amorfa i ançtinta, cumo nun uobo. Ls diuses surgiran desse caos.

L xintoísmo baseia-se ne l culto als kami (神). Esta palabra ye frequentemente traduzida por dius ó debindade, l que nun traduç cumpletamente l cunceito, dado que ls kami puode ser tamien fuorças bitales ó spritos de la natureza. Al cuntrário de l diuses de las outras religiones, ls kami nun son ounipotentes ó ouniscientes, tenendo poderes lhemitados. Nin todos kami son buonos. Alguns kami son lhocales ó coincidos cumo spritos dun lhocal an particular ó a lhugares (muntanhas, yerbas, arbles, balhes, rius, mares, ancruzelhadas. Outros repersentan eilemientos ó porcessos de la natueza, cumo por eisemplo, Amaterasu, la diusa de l Sol, Tsukiyomi, diusa de la luna, Susano, dius de la tormienta. 

Eisisten kami lhigados la fenómenos meteorológicos (chuba, bento (Fujin), trobon...), i kamis associados a la bida houmana (bestuário, trasportes, oufícios, etc.). Ancluen-se inda ne l cunceito de kami ls spritos de homes notables, cumo de ciertos guerreiros. Ls spritos de l antepassados tamien son cunsidrados diuses tutelares de la família ó de l paíç, motibo pul qual ls ritos fúnebres possuen grande relebo.

Ls testos xintoístas refíren- se la oitocentas miríades de kami (yaoyorozu ne l kami); este númaro nun debe ser anterpretado lhiteralmente, pretendendo-se solo transmitir la noçon de que eisisten einúmaros kami. Ls kami nun son percetibles pul ser houmano.

Puoden ser debedidos an dous tipos: ls que habitan ne l cielo (amatsukami) i ls que habitan na tierra (kunitsukami). Ls purmeiros trazen a a tierra anfluéncias positibas, anquanto que ls segundos manténen-na cumo eilha.

L kami más eiminente ye la diusa-sol Amaterasu L-mikami, antepassada de la família rial japonesa. L sou santuário percipal ye l Grande Santuário de Ise.

Çcendentes de l diuses, ls houmanos son pula bison xintoísta, seres la percípio puros i buonos tal cumo sous ancestrales. Nun eisiste cumo ne l Cristandade, l Pecado Oureginal, que ampregna to l ser houmano zde que nace tenendo que ser pureficado pul batismo de la eigreija. Ó la decadéncia dun stado superior, cumo fúrun las eidades de Ouro, Prata, Bronze até chegar la eidade de l Fierro, cumo hai na mitologie griega, sou correlatibo Hindu i sous eiquibalentes Gnósticos, ó l stigma dun sofredor por natureza, cumo ne l causo de l Budismo.

Pa l Xintoísmo, l home ten ua natueza eissencialmente spritual. L ser houmano ye cunsidrado filho de l Kami. De fato, las relaçones antre homes i debindades son siempre çcritas an tenermos de antepassados, filhos, nietos, çcendentes. L home ye de la mesma natureza de l Kami, la quien debe la sue bida i la sue felicidade. 

La bida neste mundo ye cunsidrada cumo algo deseiado puls seres debinos, pul que l home ten l deber de bibir plenamente. Cuntrariamente a la percepçon negatiba de l Budismo subre la eisisténcia (ber Samsara), pa l Xintoísmo l tiempo persente ten grande amportança, stá ne l centro de l ouniberso, i l home debe recoincer-le essa amportança, dando balor a la eisisténcia andebidual. Ambora se admita la eisisténcia dun para alhá, este nun ye bisto cumo algo de balor superior la este mundo, mas solo cumo ua rializaçon más purfeita desta bida terrena. Dende que la scatologie xintoísta seia stremamente baga: stamos delantre dua religion deste mundo, que se centra ne l home bibente pleno i cuncreto anserido nesta bida que percura rializá-la al mássimo yá eiqui. 

Sendo de la mesma natureza i ourige de l Kami, l home ye naturalmente buono i purfeito. Stá cumpletamente ausente ne l Xintoísmo qualquier eideia de pecado oureginal, que serie un oustaclo al caráteler sagrado de l home i a la sue filiaçon debina. L home nun ye un ser boltado al mal. Simplesmente, por anfluéncia de spritos malignos, la sue bida neste mundo nun ye plenamente rializada. Sucumbe muitas bezes la tentaçones, cometendo crimes i açones erradas i dando ourige la ampurezas. Ten, assi i todo, la possiblidade de triunfar pulas sues própias fuorças, pus de l Kami recebiu naturalmente tendéncias i faculdades para rializar plenamente l bien. Mas, mesmo quando faç l cuntrário, ye fácele regressar a la pureza ouriginal. 

Bemos que l Xintoísmo, ne l que diç respeito al home, ye perfundamente outimista i balorizador de la eisisténcia houmana i mundana.

Quando l kami IZANAGI se banhou nun riu para se lhimpar de las ampurezas de las trebas, dou ourige al mito de la purificaçon. Segundo l Xintó, todo na natureza ye anfluenciado pula pureza i la ampureza, percipalmente l ser houmano. Este debe anton buscar la custante purificaçon cul oubjetibo de la eilebaçon spritual, sola manerie de se tornar merecedor de la ajuda de l diuses.

Muitas atitudes de la bida mundana mesmo las neçairas, amplican an ampurezas, percipalmente las associadas cul sangre. Matar animales ó outros seres houmanos torna la pessona ampura, necessitando dun ritual de purificaçon. Até mesmo l parto i la mestruaçon femenina son períodos de ampureza que faç neçaira la prática custante de la purificaçon.

Segundo l Xintó, to l balor decorre de la pureza, l ser houmano solo ancontrará la berdadeira eiluminaçon an sou stado puro. La bida na ampureza cunduç la zgrácia i al sufrimiento, gera marcas que atraen spritos malignos i çperta l repúdio i la ira de l diuses.

Quando un ser houmano pratica l mal, el stá subre anfluéncia de l Yomi, la eisséncia negatiba de l ouniberso, atrabeç de sues antidades malignas i einergies ampuras. A el resta anton praticar la purificaçon i l reancaminamiento la luç.

Pa l Xintó, to l pecado nun passa dun sujeira temporária acumulada más tarde, antretanto ls que se antrégan a la maldade, cultibando-la i abnegando-se de la pureficaçon, ambariablemente seran punidos puls Kamis.

Aquel que ansiste na maldade acabará tenendo por resultado l çtino de l mundo subterráneo, ls anfiernos, i talbeç la ancorporaçon al Yomi (demonho). 

Eisisten básicamente 3 tipos de ampurezas, pecados, que puoden ambolber l ser houmano.

Ls WAZANAI son las zgrácias, ls anfortúnios que se abáten sin culpa de l andebíduo, mas ls quales tamien percisan ser lhabados.

Ls KEGARI son las manchas an giral de l die la die, la manipulaçon de cadabres anclusibe de animales, la sujeira pul sangre, cundutas lhebianas ó amprudentes.

Ls TSUMI son ls pecados propiamente ditos, las maldades cometidas deliberadamente.

Dessa forma hai ls trés percipales ritos de purificaçon:

L HARAI promobe la purificaçon de l pecados, TSUMI. L rito de l HARAI se baseia na puniçon de SUSANOWO, cul qual guarda semelhanças cumo la ouferta de oufrendas.

L MISOGI faç la lhimpeza de las ampurezas oubtidas nun antencionalmente, manchas, ls KEGARI. Tamien ousado para purificar l ser houmano de las çgraças de las quales el puode ser bítima, WAZANAI, sendo esse ritual baseado ne l mito de l banho de riu de IZANAGI.

L IMI ye basicamente la abstinéncia de ciertas atitudes ampuras, alimientos, bubidas, ó atebidades que resulten an ampurezas pul menos por algun tiempo. De caráteler poderie-se dezir más prebentibo, ye aplicado percipalmente al KEGARI.

An relaçon a la strutura de l mundo, eisisten dues cuncepçones defrentes, que se cruzan i se tóman muitas bezes an paralelo, sin se cuntradizíren, pus repersentan dues perspetibas defrentes i cumplementares.

La purmeira deilhas ye bertical i fala de trés mundos çtintos: la “Alta Planície Celhestre”, morada de l kami de l cielo, de adonde eilhes çcen, para dar paç, orde i felicidade. Ye un mundo çcrito cumo reflexo de l mundo de l houmanos, ua spece de Japon plenamente guapo i purfeito; segue-se l “Paíç de l Meio de la Planície de l Canheiros”, morada de l homes, adonde ls kami çcírun; por redadeiro, l chamado “Paíç de Yomi”, subterráneo, moradie de l muortos, tierra de máculas i de pecados, adonde habitan ls spritos malignos que anfluencian l home pa l mal. Esta tradiçon ye la percipal de la mitologie xintoísta i reflete ls meios aristocráticos.

La segunda cuncepçon ye horizontal, i coloca lhado a lhado l “Paíç de l Meio” i l chamado “Paíç de l Muortos” que, al cuntrário de l que l nome andica, ye ua tierra de delícias, situada para para alhá de l mares, adonde habitan ls spritos purificados de l antepassados, que bejitan este mundo, trazendo felicidade i proteçon als bibentes. Esta cuncepçon ye de cariç más popular. Hai que notar, más ua beç, que l Xintoísmo atribui la amportança fundamental la este mundo. De fato, tanto kami cumo antepassados, ambora habiten noutros planos, cunserban streitas relaçones cul mundo de l houmanos.
 
Ye claro que estas cuncepçones dében ser lhidas, nun de modo físico, sob l qual se tornarian ultrapassadas, mas de modo metafísico, cumo na religion cristiana.

Hai que reconhecer que l home bibe grácias a la natureza, a todo quanto eilha le fornece, pul que la sue atitude debe ser de perfunda gratidon i reberéncia. Mesmo quando la natureza se zamfreia, l ser houmano ye fuorçado a reconhecer que mui maiores son ls benefícios que deilha recibe. L home, anque to l sou abanço tecnológico, nun ten poder pleno, i debe reconhecer la sue houmildade, nun sprito de coeisisténcia pacífica.

Hai einúmeras debindades lhigadas a eilemientos naturales, l que atesta que todo ye gobernado puls kami. Lhougo, la natureza rebiste un caráteler sagrado, regendo-se por ua bontade i sensiblidade própias, por ua spiritualidade misteriosa, más de l que propiamente por lheis naturales.

Sendo que to la natureza çcende de kamis assi cumo la houmanidade, chimpa claro que todo stá anterligado tenendo cumo ourige an quemun un ancestral debino. Assi sendo l ser houmano i la natureza, sous eilemientos, minerales, begetales i animales, son parientes.

La bida dessassociada de la natureza ye ancumpatible cul Xintó, l ser houmano nun debe cumbaté-la ó transformá-la sin necidade bital. Ye quemun als praticantes xintoístas l retiro para ambientes adonde puodan promober la antegraçon cula natureza, ua forma de purificaçon, eilebaçon spritual, i ouportunidade para reflexon i meditaçon.

Cumo yá fui dezido na antroduçon, l Xintó i la própia cultura japonesa pregan que sendo la natureza sagrada, sue çtruiçon ye andeseijable, i nun eisiste l sentimiento de hostilidade inerente recíproca amperante ne l oucidente.

Outra prática bastante disseminada ye la deificaçon de determinados eilemientos naturales an special. Cumo por eisemplo la arble que repersenta un família ó un peinha que acupa lhugar de çtaque an determinada cidade. Percipalmente na antiguidade, era tradecional an muitas aldés la beneraçon de algun ícone que repersentasse bien sou poboado ó dinastie.

L cumportamiento xintoísta ye tan abesso la anterferéncia ne l cenário natural, para el ye sagrado i purfeito, que qualquier atebidade que amplique an outilizaçon ostensiba de l recursos naturales debe ser recumpensada ne l mínimo cula custruçon dun templo dedicado la natureza.

Las montanhas ne l Japon son mui numerosas i stan ambolbidas ne ls aspetos de la bida diária, ye deilhas que brotan ls rius, i son cunsidradas sagradas. Nun son kami an si, mas si moradies de kami. L território montanhoso ye tan respeitado que mesmo hoije an die, l alpinismo nun ye ua atebidade mui difundida pul pobo japonés, i esso nun paíç adonde ye defícel ber to un hourizonte lhibre de la persença de montanhas.

Ye mui quemun la cuntruçon de templos nessas regiones, assi cumo cerimónias de deificaçon i requisiçon de buonas colheitas a la diusa de l arrozal que bibe nas muntanhas. Nas lhendas japonesas las muntanhas acúpan lhugar de çtaque na associaçon cun grandes zafios, buscas i peregrinaçones.

Cumo benimos, l home ye cunsidrado cumo naturalmente buono i puro, partecipante de la natureza de l kami, i que l pecado i la ampureza se dében la anfluéncias malignas de l spritos habitantes de l mundo anferior. Por esso, l home recibe diretamente de l kami ua cumponente natural, un eideal celhestre a ser rializado nesta bida, modelo de bibéncia dado i aceite cumo meta, i que repersenta la lhigaçon de la bida houmana a la bida debina. Este ye l maior cunceito moral de l Xintoísmo, l chamado michi, termo que quier dezir “camino”. Trata-se dun eideal de justícia i de caráteler, de que naide se debe afastar, eilemiento básico de la bida xintoísta i de l própio culto. L michi, oubediéncia al curso de la natureza, rebiste-se dua strema simplicidade i naturalidade.

Pa l Xintoísmo, la bida solo alcança l sou sentido i la sue finalidade se fur bibida na pureza, que ye l sou stado natural. La bida que nun lheba esto an cunta ye radicalmente antixintoísta i nó agrada als kami que, çgostosos, puoden mandar bários tipos de çgraças para abisar l pecador, i até mesmo castigá-lo. Percura-se esse eideal de pureza, tanto corporal cumo mental i spritual, que lheba l home a la sue plenitude. Ambora l home nun puoda cuntrolar todo l que acuntece i puode danificar la sue pureza, ten la respunsablidade de percurar bibir ua bida outenticamente xintoísta, reta, clara i hounesta, segundo la buntade de l kami.

Bítima de fuorças que le scapan, l home corrompido ye alguien que deixou de pertenecer, durante algun tiempo, al mundo de la bondade i de la felicidade, tenndo, mas, l dreito de tornar a el. Por esso, l pecado i la falta moral, ambora reconhecidos, rebísten un caráteler defrente de l que ténen pa ls oucidentales.

Aqueilho que puode danificar la pureza puode ser de caráteler boluntário ó amboluntário. Las faltas boluntárias son berdadeiros pecados, de la respunsablidade daquel que ls pratica, i cháman-se tsumi. Las faltas ambeluntárias nun fázen, claro stá, la pessona ancorrer an eigual respunsablidade, ambora eilha puoda tener cuntribuído pa la situaçon, debido a la sue mala cunduta ó amprudéncia. Ancluen-se neste grupo las calamidades ó zgrácias (wazawai) i las manchas, ampurezas (kegari), adquiridas por cuntatos cun eilemientos cumo la cadáber, l sangre, las relaçones carnales, etc. Estes males, cumo benimos, ténen ourige ne l mundo anferior, que ambia las calamidades i ampurezas i ancita als crimes. Para afastar la sue nefasta anfluéncia, rializan-se bários tipos de eisorcismos.

Esto, que parece ua cunfuson antre mal moral i acuntecimientos fortuitos, ten la sue justificaçon ne l preceito fundamental de la pureza que, para muitos pensadores xintoístas, se subrepone als ritos i al culto.

Todo esto ye la cuncepçon giral acerca de la moralidade. Ne l que se refre al cuncreto, las cuncepçones morales rigidos de l Xintoísmo apersentan bastante pobreza, pus nun se ancóntran códigos morales definidos propiamente ditos, cumo eisisten noutras religiones ourientales, cumo l cunfucionismo, por eisemplo. L michi apersenta-se cumo algo mui bago i simples, l que puode lhebar a pensar que l Xintoísmo rejeita perpositadamente qualquiera tipo de regras cuncretas de moral.

Mas, a este respeito, un grande teólogo xintoísta, Motori (1730-1801), apersenta ua teorie antressante. Diç el que ls homes fúrun naturalmente dotados puls kami de coincimiento de l que dében ó nun fazer, pul que nun percésan de códigos morales. Se percisássen de tal cousa, serien anferiores als animales que, ambora an grau anferior, sáben cumo dében proceder. La ouséncia deliberada dun código moral ne l Xintoísmo ye, para Motori, motibo de proua, pus quier dezir que als japoneses basta-les seguíren la moral de l coraçon i de l sprito puro, neilhes anscrita puls kami. Ls chineses i outros, por eisemplo, cun las sues abundantes teories morales, solo mostrában que éran, na berdade, pessonas perbersas i deprabadas.

Las práticas de l Xintoísmo ténen la finalidade de se dirigiren als kami, para que scuten la ouraçon de l fiéis. Las ouraçones puoden tener dibersos sentidos: pedidos, muitas bezes relacionados cula bida de l die-la-die ó cun algua ocasion amportante; açones de grácias, por un benefício cuncedido, ua meta atingida, un oustaclo ultrapassado; promessas de açon fetura an fabor de l homes i de la sociadade; tentatibas de aplacar la fúria de l kami, eirritados por algo; ó, mui simplesmente, pa ls lhoubar, rendendo-les houmenaige sincera, sin sperar propiamente nada de especial an troca.

Atrabeç de bários eilemientos, ls fiéles puoden stabelecer relaçon cun ls kami, relaçon muitas bezes de caráteler filial, an que ua debindade ye tutelar de dada region ó lhocalidade. Ls “paroquianos” stablécen especial lhigaçon cun esse kami, que ls atende i portege, ne ls más bariados acuntecimientos de la sue bida.

Ls santuários ténen al sou serbício un númaro bariable de sacerdotes, que neilhes oufician de bários modos. Son zeignados pul termo kannushi, que quier dezir “pessona que pertence al kami”, ó anton pul termo chinés shinkoki, “pessona cuja profisson ye serbir la debindade”.

La sue percipal funçon ye la de serbir i adorar ls kami i serbir cumo un eilo antre eilhes i ls crentes atrabeç de la eisecuçon de l ritos ne ls santuários, bisando assegurar la proteçon de l pobo japonés i de l amperador.

Nun questuman falar an público, tenendo sido mesmo proibidos desso an 1885, ne l cuntesto de l Xintoísmo de Stado. Hoije an die, mas, ls sacerdotes pregadores ampeçan a ser apreciados. Nun son cunsidrados cumo xefes ó guias sprituales, mas solamente cumo oufeciantes de atos de culto, a pedido de l fiéles i an sou benefício.

L sacerdócio xintoísta ye abierto a las mulhiers. Las sacerdotisas ténen mesmo tendéncia a oumentar, ancontrando-se alguas delantre de grandes templos. L sacerdócio feminino zambolbiu-se ne l Japon apuis de la Segunda Guerra Mundial. Para para alhá de sacerdotisas, las mulhieres puoden inda ser mikos. Ua miko ye ua birge que lheba ua bida monástica, ajudando ls sacerdotes a eisecutar ls ritos ne ls templos i eisecutando ls beilados sagrados. Eisercen estas funçones durante cinco la dieç anhos.

Ls sacerdotes reparten-se por bárias catadories. La más eilebada ye la de Princesa cunsagrada al kami, ua princesa birge de la família amperial. Atualmente, solo eisiste ua, ne l santuário de Ise. An seguida, tenemos l Grande Sacerdote, delantre de cada santuário, i depuis l restante clero, que se reparte por funçones defrenciadas.

Hoije an die, berifica-se ua nuoba preocupaçon an rebitalizar l Xintoísmo i ls santuários, buscando nuobas tendéncias, pul que se ten agora grande cuidado cula perparaçon anteletual i teológica de l candidatos a sacerdotes. Ls regulamientos atuales prebénen bários diplomas possibles, de l quales pul menos un ye eisigido als sacerdotes, que solo l oubténen apuis de bários anhos de studo an ounibersidades ó anstitutos speciales. Hoije an die la formaçon dun sacerdote xintoísta ye garantida pula frequéncia dun curso na Ounibersidade de Kokugakuin ó de la Ounibersidade de Kogakkan.

Ls sacerdotes, ua beç cunsagrados, manténen las sues funçones habitualmente to la bida, mesmo nun sendo oubrigados la eisercé-las. Moran fura de l santuário, cun sceçon de l Grande Sacerdote. Ls sacerdotes xintoístas nun son oubrigados a lhebar ua bida de castidade, podendo casar i fundar ua família, l que giralmente fázen.

Las bestes sacerdotales apersentan grande beleza artística, de raízes ne ls seclos passados, mas solo son outilizadas ne ls santuários i an ocasiones speciales na rue. La andumentária pa l culto chimpa cumpleta cun un toucado special i çapatos própios. Subre a tiesta dun Yamabushi, coloca-se ua pequeinha caixa preta chamada tokin, que ye amarrada a la sue cabeça cun un cordon preto. Durante las cerimónias, ls sacerdotes questuman trazer tamien ua spece de cetro de madeira, que ten un seneficado purificador, mas subre l qual nun recai qualquier tipo de beneraçon.

Fuora de las funçones rituales, ls sacerdotes nun usan qualquier tipo de senhal sterior, que ls çtinga de l leigos.

Ls santuários xintoístas spalhan-se por to l Japon, custituindo lhugares pribilegiados de culto. Mas, ambora surjan por to l lhado, ténen giralmente algua rezon special para eisistir: un fenómeno natural, un acuntecimiento stórico ó mítico, a simples deboçon pessonal ó l patronato político. Tamien ls hai motibados por rebelaçones an suonhos, ó porque simplesmente era neçairo un lhugar de culto naquel lhocal.

Quando l lhocal de custruçon dun nuobo santuário ye scolhido, pon-se an prática ua série de ritos, çtinados a purificar l lhugar i a ambocar la persença de l kami, para que se dine benir habitar naquel sítio. Se más tarde fur decidido deixar aquel santuário ó mudá-lo para outro lhugar, eisisten ls ritos ambersos, puls quales se cumbida delicadamente l kami a retirar-se.

L santuário ancontra-se na base de l Xintoísmo. Ye nesse lhocal que la debindade habita i que scuita ls sous fiéis, i ye tamien centro de lhigaçon de la quemunidade i de partilha de eidantidade. Neste cuntesto, puoden çtinguir-se trés grandes tipos de santuários, cunforme la abrangéncia que possuen:

Para alhá destes, hai inda templos dedicados la kami de guerra, a balores marciales ó an honra de pessonas notables, a quien se peden fabores specíficos.
  
L santuário ye antendido cumo un lhocal adonde las pessonas se bénen “refrescar” spiritualmente. Neilhes, stá-se an perfunda quemunhon cula natureza, que abre l home a ua spiritualidade plena i a la eidantificaçon pessonal cun ls kami.
 
Ls templos xintoístas puoden assumir las más dibersas formas i tamanhos, mas apersentan ciertos aspetos an quemun. Todos eilhes son custituídos por un eidifício, ó un cunjunto deilhes, anseridos nun spácio ambolbente, rodeados pula natureza. Ténen particular amportança las arbles, percipalmente la arble sagrada, sakaki, outilizada an muitos de l rituales.

L spácio an buolta de l eidifício percipal ye por bezes mui stenso, i apersenta-se debedido an bárias partes. Al lhongo de l camino, que nunca ye an lhinha reta, ancontra-se ua série de defrentes eilemientos separadores, que marcan tamien etapas dua caminada spritual. San eilhes:

Ancontran-se tamien jardines, lhagos, lhanternas. Inda antes de se chegar al eidifício percipal, depara-se un tanque de auga lhimpa, giralmente abrigado por un alpendre, ne l qual ls fiéis se lhában, purificando-se de todas las ampurezas i pecados, serbindo-se, para esso, dumas cucharas cumpridas de bambu, para tirar la auga.

Ye questume tamien, an ocasiones solenes, lhibertar abes, peixes i outros animales.

Chegamos, finalmente, al eidifício de l templo. Puode haber bários, nun mesmo santuário, dirigidos a defrentes kami. Ténen giralmente dimensones modestas, nun oustante la grande dibersidade de tamanhos. San custituídos por trés seçones:

Alguns templos prebénen ne ls sous statutos séren totalmente reconstruídos periodicamente. Ye l causo de l templo de Ise, reconstruído de binte an binte anhos. Essa ocasion ye rodeada de ritos própios, para cumbidar l kami a mudar de residéncia. Ambora reconstruídos, ls templos manténen l stilo de l anterior, pul que ls nuobos nun difíren de l antigos i ouriginales.

Alguns santuários possuen tamien ua spece de museu, nun ralas bezes repleto de peças de grande balor, cunsidradas spólio de la debindade. 

Ls ritos eisercidos ne ls santuários, anque mui dibersos, apersentan l seguinte squema: l sacerdote, depuis de purificado, amboca l kami. Faç oufertas propiciatórias, de bubidas i alimientos, la que se segue la ouferta de jogos, beilças i repersentaçones, para antretener la debindade. Ne l fin, l kami ye cumbidado a retirar-se, seguindo-se ua refeiçon fraterna.

La purificaçon ye ua prática fundamental an to la prática xintoísta. Ye por eilha que l home se lhiberta, regressando al sou stado einicial de pureza, la que ten dreito. Pa la purificaçon, que antecede qualquier ato relegioso, particular ó quemunitário, outilizan-se dibersos ritos, que assumen formas defrentes.

Ls kami nun suportan la ampureza, pul que se eiserce siempre un cunjunto de práticas purificatibas antes de l culto propiamente dezido, que tornan puros ls partecipantes, ls oubjetos i las oufrendas. 
Ls ritos de purificaçon assumen trés formas çtintas:

 dues bezes por anho, ne l fin de Júnio i de Dezembre, rializa-se ua purificaçon solene, ó grande sorcismo, l chamado l-harai. Ne l recinto de l santuário, reúnen-se muitas pessonas, que recíben uas tiras de cánhamo ó de papel branco (kirinusa). Depuis de recitar la ouraçon de purificaçon, l sacerdote agita la bara cun ls papéis, anquanto las pessonas agitan tamien las sues tiras. Estas tornan-se oubjetos de sustituiçon, cuntendo todas las ampurezas, i son lhançadas la rius ó al mar. Nalguns santuários, un eisercício semelhante ye feito cun papéis recortados an forma houmana (hitogata), que la pessona passa pul cuorpo, depuis de neilhes tener scrito l nome;

Na sue bida diária, to l fiel xintoísta ten la oubrigaçon de prestar houmenaige als kami, l que puode ser feito ne ls más bariados lhugares i ocasiones, zde la casa até al templo passando pul campo ó pula rue.

Rebesten ua amportança particular las bejitas als santuários, que puoden ser rializadas cun defrentes oubjetibos: prestar cuntas, lhoubar, agradecer ó rogar. Todos ls fiéis ténen cumo deber ir bejitar periodicamente l kami i relatar-le l que le ten acuntecido na bida diária, nun ne l antuito de pedir perdon, mas para simples anformaçon. Ye quemun tamien agradecer grácias recebidas ó lhoubar simplesmente l kami. L pedido de grácias faç-se giralmente an fabor de outra pessona ó de la sociadade, pus cunsidra-se de malo ton pedir para si própio. Las ouraçones tamien nun dében ser mui lhongas, cumplexas, para nun aborrecer l kami. Muitas bezes, son ls sacerdotes ls ancarregados de transmitir las preces a las debindades, debendo saber anterpretar, por senhales dibersos, se la ouraçon fui ó nun bien recebida. La adebinaçon ye un rito que tamien acumpanha frequentemente l rito andibidual: faç-se atrabeç de baretas numeradas, drento dua caixa, que corresponden la prediçones i cunselhos.

Pónen-se an prática tamien ua série de rituales specíficos, antre ls quales l más caratelístico ye l batener de las palmas. Depuis de reberéncias solenes, delantre de l templo de l kami, l deboto bate bárias bezes las palmas, finalizando de nuobo cun reberéncias. Este géstio parece çtinar-se a atrair la atençon de la debindade, mas l sou sentido nun se sgota simplesmente ande.

Las oufertas feitas son giralmente de galhos de sakaki,la que se prénden tiras de papel.

An sue casa, ls fiéis ténen giralmente un pequeinho altar doméstico (kamidana), adonde colocan bários amuletos: un de l santuário lhocal, outro de l grande santuário nacional de Ise, i más algun, cunforme las deboçones i preferéncias. Todas las manhanas, son feitas oufrendas: saqué (augardiente de arroç), arroç, sal. Acende-se ua lhamparina i fázen-se ouraçones als kami.

Un outro questume ye l de las peregrinaçones. Ls japoneses aprecian peregrinar, ganhando méritos pula austeridade i pulas pribaçones. Mas ye claro que hoije an die las biaiges son mui más cunfortables. Ye hábito tener un lhibrinho, adonde se registan ls amblemas de l bários santuários percorridos, assi cumo adquirir amuletos, que sírben de recordaçones.

La religion xintoísta comemora un grande númaro de fiestas, cun ua grande bariadade de questumes i de motibos para celebrar. Nun raramente, berifica-se un grande antercámbio antre religion i stado cebil: bárias festibidades xintoístas son feitas feriados, i al alrobés. Las fiestas debeden-se an dous grupos: las quemunitárias, respeitantes a la populaçon an giral, i las particulares, de ámbito más pessonal i familiar.

Dibersos tipos de ritos festibos son celebrados ne ls santuários. Cotidianamente, fázen-se cerimónias de oufrendas, de manhana. Ne l purmeiro die de cada més tamien hai ritos própios. Estes son ritos de dimenson modesta.

Cada santuário, ua ó dues bezes por anho, celebra ua data festiba, relacionada cul kami ó cul sou templo. L die an que ye celebrada la fiesta puode tener múltiplos seneficados: puode corresponder al die de fundaçon de l santuário, a un die amportante na sue stória ó ser un die associado a la debindade de l santuário. 

Durante estas fiestas ocorre giralmente ua procisson de l kami, rezon pula qual las fiestas son tamien chamadas de shinkó-sal (Fiesta de la Procisson de l Diuses) ó togyo-sal (Fiesta de la Augusta Trabessia). Ls kami son anstalados nun carro (hóren) ó nun palanquin (mikoshi) i son passeados pula aldé ó cidade. 

Junta-se muita giente, que agita galhos de arble i standartes, fazendo daquele acuntecimiento algo mui quelorido i bistoso. Stabelecen-se lhocales de paraige, pa l kami çcansar. La finalidade deste ato ye simplesmente antretener i adbertir la debindade, pedindo-le, al mesmo tiempo, que cuntine la çpensar la sue proteçon. Estas fiestas son tamien ocasion para jogos, artes i beilças, tenendo special seneficado pa l streitamiento de laços antre kami i paroquianos, i destes antre si.

San bárias las fiestas de la Primabera (haru matsuri). Ne l die 17 de Febreiro zamrola-se la fiesta Toshigoi-matsuri ne l palácio amperial i an todos ls santuários de l Japon, durante la qual ye feita ua prece que solicita buonas colheitas i la prosperidade de l paíç.

Estas fiestas (natsu matsuri) son eissencialmente ourbanas i ten cumo percipal oubjetibo afastar las calamidades. 

Ua de las fiestas de Berano más coincidas ye la fiesta de Gion que se zamrola ne l santuário Yasaka an Quioto ne l més de Júlio i que anclui ua marcha cun carros ricamente decorados. Segundo la tradiçon esta fiesta tenerie surgido ne l ampeço de la época Heian, nun tiempo marcado por grande númaro de eipidemias; para afastá-las ls demónios als quales se atribuían estas malinas rializában-se ouraçones. 

Outra amportante fiesta ye la de l Rei Celhestre (Tennó-matsuri) que ten lhugar ne l santuário Tsushima situado na cidade cul mesmo nome (an Aichi). Na bíspera de la fiesta ocorre ua cerimónia na qual todas las ampurezas son colocadas an canhas que son lhargadas ne l riu. Ne l die de la fiesta bários barcos, decorados cun lanternas, çlizan pul riu Tenno al sonido de música i a la luç de fuogos-de-artefício.

Las fiestas de l Outonho (aki matsuri) serben para agradecer a las debindades pula eisisténcia dua colheita abundante.

Ne l santuário de Ise, la 17 de Outubre, decorre l amportante rito de l kanname-sal (cerimónia de la proba), durante l qual las primícias de las colheitas de l cereales son oufrecidos a la diusa Amaterasu. San tamien feitas oufrendas de las purmeiras spigas de arroç cultibadas pul amperador i puls agricultores de las probíncias. 

La 23 de Nobembre, ye l die de Agradecimiento pul Trabalho, cun nuobas oufertas i ouraçones pula prosperidade de l Japon.

Ls bários momientos de la bida houmana, muitas bezes lhigados la ritos de passaige, son ocasion para rializar un tipo de fiestas de motibaçon más pessonal, rializadas ne l teta de la família. San ocasion de agradecimiento, de pedido i de renobaçon de propósitos para cun ls kami. 

La purmeira apersentaçon ne l santuário ó hatsumyia mairi cunsiste an lhebar al santuário lhocal ls recén-nacidos para séren apersentados a las debindades. Ne l causo de l ninos la apersentaçon ocorre ne l trigésimo purmeiro die i nas ninas ne l trigésimo terceiro die (ambora puodan ocorrer bariantes lhocales quanto al númaro de dies). Ne l passado era hábito la criança ser lhebada al santuário pula abó, porque se cunsidraba que la mai staba ampura por tener dado a la luç, mas hoije an die la criança ye muitas bezes lhebada pula mai. 

Ne l die 15 de Nobembre las famílias çlocan-se als santuários cun ls filhos para agradecer als kami l fato destes gozáren de salude i para ourar pul sou crecimiento. Las crianças que acumpanhan ls pais son ls ninos de trés i cinco anhos i las ninas de trés i siete anhos. L nome de l festibal deriba percisamente de la eidade de las crianças: shichi( siete), go (cinco) i san (trés).

La 15 de Janeiro celebra-se la fiesta de la Eidade Adulta (Seijin Shiki). Nesse die ls moços cun binte anhos reúnen-se ne ls santuários para recebir ua bénçon, ambora la fiesta tamien puoda un caráteler statal, cun cerimónias nas prefeituras. La Custituiçon japonesa atribui la maioridade als moços que atingírun ls binte anhos.

La tradiçon relegiosa de l xintoísmo ye anterior al budismo, que más tarde fui antroduzido ne l Japon ne l seclo VI. L cuntato antre las dues religiones modificou ambas. Ls budistas adotórun debindades xintoístas, i estes, que cunsidrában sous diuses spritos ambesibles i sin formas percisas, daprendírun cul budismo a eirigir eimaiges i templos botibos. Proclamou-se anclusibe que las dues religiones éran manifestaçones defrentes de la mesma berdade, l que oureginou ua tendéncia sincretista. Ambas religiones repersentan la religiosidade japonesa i ls japoneses chégan a praticar ls ritos de ambas tradiçones d'acuordo cula natureza de la oucasion (por eisemplo, prefíren rituales xintoístas para rituales de nacimiento i casamiento i rituales budistas an eibentos fúnebres).

Alguas de las nuobas religiones japonesas ten fuorte anfluéncia xintoísta.

L xintoísmo nun pretende cumbertir, por esso sue spanson fuora de las ilhas japonesas lhemitou-se giralmente la çcendentes de japoneses.




#Article 28: Xá (1478 words)


L xá ye ua bubida purparada atrabeç de la anfuson de fuolhas, flores, raízes de xá, ó Camellia sinensis. Giralmente ye purparada cun auga caliente. Cada bariadade ganha un sabor defenido de acuordo cul porcessamiento outelizado, que puode ancluir ouxidaçon, fermentaçon, i l cuntato cun outras yerbas, speciaries i fruitos.

La palabra xá ye tamien ousada popularmente para refrenciar qualquier anfuson de fruitos, fuolhas, raízes ó yerbas cumo la maçanielha ó la cidreira, mesmo nun cuntendo fuolhas de xá (ber tisana).
Este artigo trata, assi i todo, solo subre l berdadeiro xá.

Natibo de regiones subtropicales cun clima de monçones, l xá tamien ye cultibado an climas tropicales, oubtendo maior éisito an regiones de alta altitude. Cantitatibamente, de las cerca de 3.000.000 de toneladas porduzidas anualmente, metade ye porduzida pula China i Índia, an porporçones eiguales. 60% de l restro ye porduzido pul Quénia, Turquie, Andonésia i Sri Lhanka. Na Ouropa solo ye cultibado ne ls Açores, adonde son porduzidas anualmente cerca de 40 toneladas.

An todas las regiones pordutoras, l cultibo ye aparecido, outelizando arbles podadas, para ajudar la colheita, i relatibamente moças, sendo sustituídas quando ampéçan a perder pordutibidade, cun cerca de 50 anhos. Notables cachos ancluen l Gyokuro, xá berde japonés, portegido de l sol durante l cultibo, i l Pu-erh, tradecional xá de l sudoeste de la China, que outeliza arbles cun dezenas de metros i cientos de anhos, muitas deilhas dahs i salbaiges.

Pertual tubo dues primazies an relaçon a la antroduçon de l xá na Ouropa. A de la antroduçon de l cunsumo de xá i la antroduçon, an 1750, de l cultibo de l xá. Fúrun porduzidos, na Ilha de San Miguel an zonas de micro-clima cumo Porto Formoso i Capielhas, 10 kg de xá negro i 8 kg de xá berde. Inda assi serie solo un seclo depuis que, cula chegada de mano de obra specializada, la porduçon se tornarie cunsequente, passando a haber ua apuosta na andustrializaçon de l porcessamiento passado apanha de las fuolhas. 

De notar que atualmente l xá porduzido ne ls Açores, sob las marcas Gorreana i Porto Formoso, ye cunsidrado un xá biológico, l que an muitos mercados proboca ua eideia de nobidade que nun ye de todo fatual. L porcessamiento deste, zde l cuidado de ls arbustos até a la colheita, ye l mesmo hai 250 anhos. Este xá ten praticamente toda la sue porduçon dibedida antre la region de l Açores, la quemunidade de la ilha na diáspora i l Reino Ounido.

Ls quatro tipos de xá son çtinguibles pul sou porcessamiento. Camellia sinensis ye un arbusto siempre berde an que las fuolhas, se nun son lhougo secas depuis de apanhadas, debrebe ampéçan a ouxidar. Este porcesso lhembra la maltizaçon de la cebada; las fuolhas quédan als poucos scuras, assi que la clorofila se quebra. L porcesso seguinte ne l porcessamiento ye parar l porcesso de ouxidaçon nun stado predetreminado remobendo la auga de las fuolhas bie calecimento. La palabra fermentaçon ye frequente i erroneamente ousado para çcrebir este porcesso, mesmo que na berdade nanhue berdadeira fermentaçon acunteça (ó seia, l porcesso nun ye digerido por microurganismos).

L xá ye tradecionalmente classeficado an quatro grupos percipales baseados ne l grau de ouxidaçon:

L xá negro ye processado de dues formas, an CTC (Crush, Telar, Curl — Smagamento, Rasgo, Anrolamento) ó ourtodoxo, esto ye, an fuolhas anteiras.

L método CTC ye ousado para fuolhas de baixa culidade que acában an saquitos de xá i son porcessados por máquinas. Este método ye eifeciente para porduzir un porduto a partir de fuolhas de culidade média ó baixa. L porcessamiento manual ye ousado para xás de culidade eilebada. Este stilo de porcessamiento ortodoxo resulta nun xá de culidade eilebada percurado por muitos conhecedores i apreciadores de xá.

L xá negro porduzido fuora de la China toma normalmente l nome de la region de ourige: Darjeling, Assan, Ceilon, antre outras. Na China, l xá negro mais famoso ye probablemente l Kemun, mais eisisten muitas outras bariadades. La maiorie de l xás berdes, assi i todo, son porduzidos na China i Japon i por esso mantubírun l sou nome an japonés ó chinés tradecional: Genmaicha (玄米茶), Houjicha (焙じ茶), Pouchong (包種茶), etc. L xá berde i l xá negro ténen antiouxidantes, mais de tipos defrentes. L xá berde ye mais rico an catequinas, specialmente l galato de eipigalhocatequina, anquanto que l xá negro cuntén ua maior bariadade de flabonóides. L xá Oolong ye antermédio, sendo l mais famoso l xá de la Formosa. L xá branco, de fuolhas de xá mui moços, ye muitas bezes cunsidrado un tipo çtinto, anque oucasionalmente seia agrupado cumo un xá berde debido al porcessamiento simples. L xá branco porduç ua anfuson delicada que la maiorie de las bezes retén ua doçura residual lhebe.

Todos ls tipos son bendidos cumo xás simples, quando son ua sola bariadade, ó misturas (blends). 

Adulteraçon i falseficaçon son porblemas sérios ne l quemércio global de xá; la quantidade de xá bendida cumo Darjeling, l mais apreciado de l xás negros, todos ls anhos passa muito la porduçon anual de Darjeling, stimada an 11000 toneladas. Antre ls xás, l xá branco ye cunsidrado l mais ralo i mais caro; el debe ser colhido a la mano solo durante ua cierta fase de la bida de la planta. Andependiente desso, inda assi, ancontra-se çponible an lhoijas specializadas i, solo recentemente, acundicionados an saquitos de papel.

Quaije todos ls xás an saquetas i la maior parte de ls outros xás son misturas. Anque recentes melhoramientos na técnica de cungelaçon seca i de l método melhorado de anfuson, son bendidos l puolo de xá i la eisséncia cundensada de xá que solo percísan de auga caliente ó frie para se purparar ua xabena de xá. A mistura puode acuntecer al nible dua solo ária de plantaçon (por eisemplo Assan), ó puoden ser misturados xás probenientes de dibersas árias. L oubjetibo de la eilaboraçon de misturas ye la oubtençon dun sabor stable al lhargo de ls anhos i de melhor précio. Nua mistura, l xá mais caro i mais saboroso puode ancobrir l sabor anferior dun xá mais barato.

Hai bários xás que cunténen aditibos i/ó porcessamientos defrentes de las bariadades puras. L xá ten la capacidade de ganhar qualquiera aroma facilmente, l que puode trazer porblemas ne l porcessamiento, ne l trasporte, ó ne l sou armazenamiento, mais essa capacidade tamien ser aprobeitada bantajosamente para purparar xás aromatizados.

Anfusones de outras plantas tamien son a las bezes chamadas de xá i outelizadas an sustituiçon deste:

Storicamente, la ourige de l xá cumo yerba medicinal útele para se mantener çperto nun ye clara. L uso de l xá, anquanto bubida social data, pul menos, de la época de la dinastie Tang. 

Ls purmeiros ouropeus a cuntatar cul xá fúrun ls Pertueses que chegórun al Japon an 1560.

An brebe la Ouropa ampeçou a amportar las fuolhas, tenendo la bubida tornado-se debrebe popular, specialmente antre las classes mais abastadas an Fráncia i Países Baixos. L uso de l xá an Anglaterra ye atribuído la Catarina de Bergáncia, princesa pertuesa que casou cun Carlos II de Anglaterra) i puode ser situado cerca de 1650.

L carátele chinés para xá ye 茶, mais ten dues formas cumpletamente çtintas de se pernunciar. Ua ye 'te' que ben de la palabra malaia pa la bubida, ousada pul Dialeto Min-nan que se ancontra an Amoy. Outra ye ousada an cantonés i mandarin, que soa cumo cha i quier dezir 'apanhar'. 

Esta duplicidade fizo cun que l nome de l xá nas lhénguas nun chinesas las debedisse an dous grupos:

L xá ye tradecionalmente ousado ne ls sous países de ourige cumo ua bubida benéfica a la salude an bários aspetos. Recentemente, cientistas ténen se dedicado als studos de ls eifeitos de l xá subre l organismo, bien cumo a coincer melhor las sustáncias que promoben esses eifeitos. Todos ls tipos de xá ténen praticamente las mesmas sustáncias, mais an cuncentraçones mui defrentes debido als porcessos de purparaçon. 

Studos andícan que l xá ten muitas propiadades benéficas amportantes, por eisemplo: ye anticancerígeno, oumenta l metabolismo, ajuda l sistema eimunológico, reduç l malo-hálito, deminui l stress, ten eifeitos subre l HIV. Ye inda assi neçaira algua precauçon an relaçon la estas cunclusones, porque nun eisisten praticamente resultados científicos cunclusibos i para alhá desso alguns de ls studos feitos (particularmente na China) ténen por detrás grandes antresses eiquenómicos. 

Ye inda assi de salientar que l scesso de cunsumo, ó l cunsumo de xá mal cunserbado ó mal purparado, ténen tamien eifeitos negatibos pa la salude. An particular, l xá ten fluoretos (porbócan osteoporose i artrite i son cancerígenos), cafeína (porboca malinas de l sono), i ouxalatos (porbócan porblemas renales). Mas, an giral, puode-se dezir que l xá ten subretodo eifeitos benéficos, porque todas estas sustáncias ténen eifeitos benéficos se angeridas an pequeinhas quantidades.




#Article 29: Zaratustra (3507 words)


Zaratustra, mais coincido na berson griega de sou nome, Zωροάστρης (Zoroastres, Zoroastro), fui un profeta nacido na Pérsia (atual Eiran), probablemente an meados de l seclo VII a.C. El fui l fundador de l Masdeísmo ó Zoroastrismo, religion adotada oufecialmente puls Aqueménidas (558 – 330) a.C. ye tamien l possible criador de ls dius que conhecemos hoije pus pula purmeira beç na stória, acradita-se que un home(zaratustra)cumbertiu muitas pessonas politeístas al monoteísmo. L nome griego Ζωροάστρης quier dezir cuntemplador de astros. Ye ua corrutela de l abéstico Zarathustra (an persa moderno: Zartosht ó زرتشت). L seneficado de l nome ye ouscuro, inda que, cierta mente, cuntenga la palabra ushtra (camelo).

Hai mui tiempo, nas stepes a perder de bista de la Ásia Central acerca de l Mar de Aral, habie ua pequeinha bila de casas de adobe, adonde bibie la família Spitama. Un die, ne l sesto die de la primabera, un nino naciu naqueilha família. La sue mai i sou pai decidírun dá-le l nome de Zaratustra. Al nacer, Zaratustra nun chorou, pul cuntrário, riu sonoramente. Las parteiras, bendo aqueilho, admirórun-se, pus nunca tenien bisto un bebé rir al nacer.

Na bila habie un sacerdote que percebiu que aquel nino benerie a ser un rebolucionário de l pensamiento houmano i l que anfraquecerie l poder de ls duonhos de las religiones. El anton decediu tomar probidéncias i percurou Pourushaspa, l pai de Zaratustra, cula seguinte cumbersa: Pourushaspa Spitama, bin abisá-le. Sou filho ye un malo senhal para la nuossa bila porque riu al nacer, el ten un demonho. Mate-lo ó ls diuses çtruíran ls sous cabalhos i plantaçones. Adonde yá se biu rir al nacer nesse mundo triste i scuro! Ls diuses stan anrabiados!.

Pourushaspa nun querie ferir l sou filho, mas l sacerdote ansistiu i ampuso ua proba.
Na manhana seguinte Pourushaspa fizo ua grande fogueira, i delantre de todos colocou Zaratustra ne l meio de l fuogo, mas el nun sofriu danho nanhun. L sacerdote quedou cunfuso.

Zaratustra fui lhebado anton para un bal streito i colocado ne l camino dua boiada de mil cabeças de ganado, para ser pisocado. L purmeiro bui de la boiada antendiu adonde staba l nino i quedou parado subre el, portegendo-lo, anquanto l restro passaba al lhado i l bebé nun sofriu un solo arresgunho. L sacerdote lhougo arquitetou outro plano. L nino Zaratustra fui puosto na toca dua lhoba que, al alrobés de deborá-lo, cuidou del até que Dugdab, sue mai, benisse buscá-lo. Delantre de tantos prodígios l sacerdote quedou ambergonhado i mudou-se de la bila.

Al crecer, Zaratustra preguntaba-se: Quien fizo l sol i las streilhas de l cielo? Quien criou las augas i las plantas? I quien faç la lhuna crecer i minguar? Quien amplantou nas pessonas la sue natural bondade i justícia?.

Un die Zaratustra staba meditando a las bordas dun riu quando un ser stranho le apareciu. El era ançcretible, tal la sue beleza i brilho. Zaratustra preguntou-le quien era el, al que tubo cumo repuosta: Sou Bohu Mano, la Buona Mente. Bin te buscar. I tomou-le la mano, i l lhebou para un lhugar mui guapo, adonde siete outros seres ls sperában.

La Buona Mente dixo-le anton: Zaratustra, se quejires puode ancuntrar an ti mesmo todas las repuostas que tanto busca, i tamien questones mais antressantes inda. Ahura Mazda, Dius que todo cria i sustenta, assi scolhiu cumpartir la sue debindade culs seres que cria. Agora, sabendo desso, tu puodes anunciar essa mensaige lhibertadora a todas las pessonas.”

Zaratustra cuntestou: Por que you? Nun sou poderoso i nin tengo recursos!. Ls outros seres respundírun an coro: Tu tenes todo l que percisas, l que todos eigualmente ténen: Buns pensamientos, buonas palabras i buonas açones.

Zaratustra boltou para casa i cuntou a todos l que le acuntira. La sue família aceitou l que el habie çcubierto, mas ls sacerdotes l rejeitórun. Eilhes argumentórun: Se ye assi nada hai de special an nuosso serbício, nada bálen nuossos sacrafícios i perderemos l poder que mos dan ls diuses ciumientos i caprixos que serbimos. Stamos sin trabalho i passaremos fame!. Decidírun, anton, dar cabo de la bida de Zaratustra.

Cun sue buona mente el antendiu que tenie que salir deilhi por uns tiempos. Chamou sous binte i dous cumpanheiros i cumpanheiras de purmeira hora i fugírun cun todo l que tenien. Eilhes biajórun durante bárias sumanas até chegáren a un lhugar cujo gobernante chamaba-se Bishtaspa. Zaratustra percurou Bishtaspa i cumpartiu culha la sue çcubierta.

Bishtaspa respundiu al sou apelo cun ua recusa: Por que haberie de acraditar nesse stranho? Mius diuses son, cun certeza, mais poderosos que esse Ahura Mazda!.

Apuis de dous anhos tentando cumbencer Bistaspa, i anfrentando la mais cruel ouposiçon, passando, até, un tiempo preso, un acidente cul cabalho de Bishtaspa ajudou a resulber a fabor de Zaratustra esse ampasse. A la beira de muorte, l cabalho tornou-se l pivot de todas las atençones. Bistaspa chamou sacerdotes, bruxos, médicos i sábios para salbar l sou cabalho. Juntos eilhes tentórun de todo, até oufrecendo als diuses dezenas de sacrafícios d'outros cabalos. Para alhá desso, luitórun antre eilhes, fazírun antrigas, mas nada acuntiu, l cabalho de Bishtaspa solo pioraba. Zaratustra, que fura criado nun ambiente rural, lhougo percebiu que el fura ambenenado. Percurando Bishtaspa el sugeriu un remédio mui ousado nesses causos an sue tierra. Sin altarnatibas, ambora çcrente, Bishtaspa aceitou la eideia de Zaratustra i an dous dies sou cabalho staba de pie, sin senhal de l malina.

Todos quedórun pasmados i achórun que Zaratustra tenie feito un milagre. El respundiu que habie solo ousado la sue buona mente i ls coincimientos que tenie juntado an casa. Bishtaspa i sue família quedórun ancantados cula hounestidade i semplicidade de Zaratustra, i çpusírun-se a oubi-lo de nuobo, dessa beç cun coraçon i mentes zarmados. An pouco tiempo nun solo Bishtaspa i sue família habien sidos ampeçados, cumo tamien grande parte de sou pobo.

Anque Zaratustra podisse tener ousado la oucasion de la cura de l cabalho de Bishtaspa para arrogar-se poderes subrenaturales el quijo ser hounesto, i fui esso l que de fato mostrou a Bishtaspa la sublime beleza i perfundidade de la mensaige.

Zaratustra, nacido dua birge, dou ua grande gargalhada al nacer. La natureza anteira se regozijou cula sue benida al mundo. Zde tenra eidade, el tenie ua sabedorie straordinária, manifestada an sue cumbersaçon i an sue maneira de ser. Als siete anhos yá tenerie ampeçado a cultibar l siléncio. La sue bida fui salba muitas bezes de ls einemigos que querien marterizá-lo a fin de que nun chegasse a la maturidade i cumprisse la sue misson debina. Als quinze anhos de eidade Zaratustra rializou baliosas obras relegiosas i chegou a ser coincido por sue grande bundade para culs pobres, anciones, anfermos i animales.

De ls 20 als 30 anhos, segundo narratibas que chegórun a nós, Zaratustra bibiu quaije siempre eisolado, habitando ne l alto dua muntanha, an cabernas sagradas. Nun quemie nanhun alimiento de ourige animal. An outros relatos, tenerie ido al zerto, adonde fura tentado pul diabro, mas nun sucumbiu a la tentaçon, eigual a Jasus, ne ls quarenta dies de probaçon ne l zerto. Apuis de siete anhos de solidon cumpleta, regressou al sou pobo, i cula eidade de trinta anhos recebiu la rebelaçon debina por meio de siete bisones ó eideias.

Assi ampeçou Zaratustra la sue misson als trinta anhos (la mesma eidade an que l Zaratustra de Nietzsche ampeçou la del). Segundo ls Masdeístas el ancuntrou muita deficuldade para cumbertir las pessonas a la sue nuoba religion. An dieç anhos de pregaçon tubo solamente un crente: l sou primo. Durante este período, l chamado de Zaratustra fui cumo ua boç ne l zerto. Naide l scuitaba. Naide l antendie.

Fui preseguido i mal tratado puls sacerdotes i por toda la suorte de einemigos al lhongo de dieç anhos. Ls príncepes recusórun dar-le apoio i proteçon i prendírun-lo porque la sue nuoba mensaige amanaçaba la tradiçon i causaba cunfuson nas mentes de sous súbditos. Cun 40 anhos, rializou milagres i preocupaba-se cula anstruçon de l pobo. Cumbertiu l rei Bishtaspa, que se tornou un ferboroso seguidor de la religion por el pregada, ampeçando la berdadeira difuson de ls ansinamientos de Zaratustra i dua grande reforma relegiosa.

Lhougo an seguida, la corte rial seguiu ls passos de l rei i, mais tarde, l Masdeísmo chegou a ser la religion oufecial de la Pérsia. Ne l ampério de ls reis Sassánidas, percipalmente ne l de Ardashir (227 a.C.), l xefe relegioso era la segunda pessona ne l Stado depuis de l amperador soberano, i este, anteiramente d'acuordo cul antigo questume, era admetido cumo debino ó semidibino, bibindo an particular antemidade cun Ormuzd.

Als 77 anhos de eidade el tenerie morrido assassinado anquanto rezaba ne l templo, delantre de l fuogo sagrado. Segundo alguns relatos, l sou túmulo starie an Persépolis.

Na doutrina zaratustriana, antes de l mundo eisistir, reinában dous spritos ó percípios antagónicos: ls spritos de l Bien (Ahura Mazda, Spenta Mainyu, ó Ormuç) i de l Mal (Angra Mainyu ó Arimana). Debindades menores, génios i spritos ajudában Ormuç a gobernar l mundo i a cumbater Arimana i la lhegion de l mal. Antre las debindades ajudantes, cumo diç ne l Abesta la mais amportante era Mithra, un dius benéfico que eisercie funçones de juiç de las almas. Ne l final de l seclo III d.C, la religion de Mithra fundiu-se cun cultos solares de procedéncia ouriental, cunfigurando-se ne l culto de l Sol.

Arimana ye repersentado cumo ua queluobra. Criador de todo que hai de ruin (crime, mintira , delor, secas, trebas, malinas, pecados, antre outros), el ye l sprito malo, çtruidor, que bibe ne l zerto antre selombras eiternas. Ormuzd, inda assi, ye l Criador oureginal, Ourganizador de l mundo de modo purfeito.

Ahura Mazda ye repersentado tamien cumo l debino Lhabrador, l que mostra l anraizamiento de l culto na ceblizaçon agrícola, na qual l cultibo de la tierra era un deber sagrado. Ne l plano cosmológico, assi i todo, el ye l criador de l ouniberso i de la raça houmana, cun poderes para aguantar i prober todos ls seres, na luç i na glória supremas.

Bien i Mal nun son solo balores morales reguladores de la bida de l die a die de ls houmanos, mas son trasfigurados an percípios cósmicos, an perpétua çcórdia. La lhuita antre Bien i Mal ouregina todas las altarnatibas de la bida de l ouniberso i de la houmanidade. La bitória defenitiba de Ormuzde subre Arimana solo poderie acuntecer se Zaratustra cunseguisse formar ua lhegion de seguidores i serbidores, fuorte l bastante para ganhar l Sprito malo, i spurgar l Mal de l ouniberso. Nesse sentido, Bien i Mal son percípios criadores i struturadores de l ouniberso, que puoden ser ouserbados na natureza i ancóntran-se persentes na alma houmana. La bida houmana ye ua lhuita ancansable para chegar a la bondade i la pureza, para ganhar Angra Mainyu i toda la sue lhegion de demonhos cuja buntade ye çtruir l mundo criado por Ahura Mazda.

La doutrina de Zaratustra ye scatológica. D'acuordo culas sues eideias, l mundo durarie duoze mil anhos. Na fin de nuobe mil anhos, acuntecerie la segunda benida de Zaratustra cumo un senhal i ua promessa de redençon final de ls buonos. Esso serie seguido de l nacimiento miraculoso de l Saoshyant, eiquibalente al Messias heibreu, cuja misson serie aperfeiçoar ls buonos pa la fin de l mundo, de la stória houmana, anfin, para la bitória de l Bien subre las fuorças de l Mal. A cada mil anhos benerie un porfeta/messias (Saoshyant).

Assi, ne ls redadeiros trés milénios, trés Saoshyant prepararian la cumpletude de l grande anho cósmico. Ye neste sentido que Nietzsche fala de Zaratustra cumo aquel que antendiu la Stória an toda la sue cumpletude. Cada série de zambolbimiento de la Stória serie presidida por un porfeta, que tenerie sou hazar, sou reino de mil anhos. L Zaratustra stórico, inda assi, anuncia la chegada de l tiempo an que aparecerá de la raça persa l Shah Bahran, l Senhor Prometido, l Salbador de l Mundo, l Grande Mensageiro de la Paç.

Ne l final de ls tiempos haberie l julgamiento derradeiro de todas las almas i la ressurreiçon de ls mortos. Nun queda claro se l anfierno ten duraçon eiterna, se ls malos se agitaran para siempre nas trebas. Ne ls Gathas' ', cantos de Zaratustra, diç tamien que l mal poderie ser banido para siempre de l ouniberso, cul nacimiento dun nuobo mundo, física i spritualmente purfeito, eiqui na Tierra. Nun serie possible, assi, la coeisisténcia dun mundo físico degradado i un mundo heiperfísico purfeito.

Ls griegos anfatizórun, ne l porfeta persa, mais la astrologie i la cosmologie de l que l dualismo moral. Para eilhes, Zoroastro ye un ser mítico, un astrólogo, lhegendário fundador de la seita de ls magos. Ls aspetos cosmológicos, soteriológicos (relatibos a la parte de la Teologie que trata de la salbaçon de l home), teológicos i morales de l Masdeísmo stában cuntenidos ne ls Pahlabi (principalmente ne l Denkard), lhibros baseados ne l Abesta. Mas esses testos stan perdidos.

L dualismo cósmico i teogónico de l Masdeísmo stá antimamente relacionado al dualismo moral. Zaratustra, cula sue mensaige debina, fizo ua berdadeira trasformaçon ne l modo de pensar de la sue ceblizaçon, cuntreriando l tradecional pensamiento de l sábios de sue época. Sue mensaige baseaba-se ne ls Gathas, cantos antoados cul oubjetibo de séren un guia pa la houmanidade – cuntenie l triplo percípio de buona mente, buonas palabras i buonas açones. L Bien i l Mal, para Zaratustra, maniféstan-se tamien na alma houmana, i la sola forma de poder ourganizar l mundo i la sociadade ye stando l Bien arriba de l Mal. Este nun traç cuntribuiçon algua para la custruçon dua bida buona, yá que ampossiblita ua relaçon eiquelibrada antre ser houmano, sociadade i natureza.

Zaratustra aperpone que l home ancontre l sou lhugar ne l planeta de forma harmoniosa, buscando l eiquilíbrio cul meio (natural i social), respeitando i portegendo tierra, auga, aire, fuogo i la quemunidade. L cultibo de mente, palabras i açones buonas ye de lhibre scuolha: l andebíduo debe decedir perante las circunstáncias que se aperséntan an detreminado fato. La buona deliberaçon, ó seia, ua buona reflexon a respeito de cada açon faç aparecer ua responsablidade social para colaborar cul porjeto que Dius aperpuso al mundo. Ls seres houmanos, antoce, ténen libre-arbítrio i son lhibres para pecar ó para praticar buonas açones. Mas seran recumpensados ó punidos na bida fetura cunforme la sue cunduta.

Ls percipales mandamientos son: falar la berdade, cumprir cul prometido i nun cuntrair díbedas. L home debe tratar l outro de la mesma forma que deseia ser tratado. Por esso, la regra de ouro de l Masdeísmo ye: Age cumo gustaries que agíssen cuntigo.

Antre las cundutas proibidas çtacában-se la gula, la proua, la andoléncia, la cobiça, la rábia, la luxúria, l adultério, l amóbito, la calúnia i la dessipaçon. Cobrar juros a un antegrante de la religion era cunsidrado l pior de ls pecados. Reprobaba-se duramente l acúmulo de riquezas.

Las birtudes cumo justícia, retidon, coperaçon, berdade i bundade, aparece cul percípio ourganizador de Dius Ascha, que solo se puode manifestar cul sfuorço andebidual de cultibar la Tríplice Bundade. Esta prática de l Bien lhieba al bien-star andebidual i, assi, coletibo. La quemunidade solamente puode aparecer quando l andebíduo se bei cumo outónomo, i desse modo puode çcubrir l outro cumo pessona. L ego ye balorizado cumo fuonte pa l reconhecimiento de l próssimo. Cultibado de forma saudable, l eigo torna-se fuorte i poderoso pa l home ouserbar a si própio cumo nembro de la quemunidade i capaç de cuntrebuir pa l bun relacionamiento harmonioso culs outros seres.

Por esso, éran ancentibadas las birtudes eiquenómicas i políticas, antre eilhas la diligéncia, l respeito als cuntratos, la oubediéncia als gobernantes, la procriaçon dua prole numerosa i l cultibo de la tierra, cumo stá spresso na frase: Aquel que sembra l grano, sembra santidade. Habie tamien outras birtudes ó recomendaçones de Ahura Mazda: ls homes dében ser fieles, amar i ajudar uns als outros, amparar l probe i ser spitaleiros.

La doutrina oureginal de Zaratustra ouponie-se al ascetismo. Era proibido anfligir sofrimiento a el mesmo, ayunar i mesmo suportar delores eicessibas, bisto l fato de essas práticas prejudicáren la alma i l cuorpo, i ampedíren ls seres houmanos de eisercéren ls deberes de cultibar la tierra i de procriar. Essas prescriçones fomentában la temperança i nó la abstinéncia. Assi, las eisortaçones i anterdiçones çtinában-se a porporcionar als homes ua buona cunduta, para alhá de repremir ls malos ampulsos.

Las rebelaçones i profecies de Zaratustra stan cuntenidas ne ls Gathas, cinco hinos que fórman la mais antiga parte lhibro de l Masdeísmo, l Abesta. Ls Gathas dátan de l final de l segundo milénio a.C. Fúrun scritos nua lhéngua de l nordeste de l Eiran, aparentada al sánscrito, l abestan gático. Oureginalmente, esses hinos éran trasmetidos ouralmente. Grande parte de l Abesta oureginal fui çtruída, cula ambason de Alxandre Magno i a seguir cul domínio de l Eislamismo. Las scrituras sagradas de l Masdeísmo, l Abesta ó Zend-Abesta, cumo se tornórun mais coincidas ne l oucidente, quieren dezir comentairo subre l coincimiento.

L Zoroastrismo ye ua de las religiones mais antigas i de mais lhonga duraçon de la houmanidade. Sou monoteísmo anfluenciou las doutrinas judaica, Crestianas i Eislámicas. Apuis de l domínio Eislámico de l Eiran, l Masdeísmo passou a ser religion dua minorie, que passou a ser preseguida pula nuoba religion heigemónica. Por esso, parte de ls seguidores remanescentes migrou pa l noroeste de la Índia, adonde fui stablecida la quemunidade Parsi. Ne l Eiran, queda inda la quemunidade Zardushti. Atualmente, l númaro total de seguidores de l Masdeísmo (Zoroastrismo) nun chega a 120 mil, çtrebuídos an pequeinhas quemunidades rurales. Por ser ua religion étnica, l Masdeísmo giralmente nun premite la adeson de cumbertidos. Na atualidade hai ua maior flexiblidade, debido a la migraçon, a la secularizaçon i als casamientos rializados antre etnies çtintas.

Cumo yá fui dezido, la base de la doutrina de Zaratustra ye l dualismo Bien-Mal. Ls aliçaces de la religion cunsiste an eibitar l mal por antermédio dua çtinçon rigorosa antre Bien i Mal. Para alhá desso, ye neçairo cultibar la sabedorie i la birtude, por meio de siete eideales, personificados an siete spritos, ls Eimortales Sagrados: l própio Ahura Mazda, cuncebido cumo criador i sprito santo; Bohu Mano, l Sprito de l Bien; Asa-Bahista, que simboliza la Retidon Suprema; Khsathra Barya, l Sprito de l Gobierno Eideal;Spenta Armaiti, la Piedade Sagrada; Haurbatãt, la Perfeiçon; i Ameretãt, la Eimortalidade. Estes diuses anfrentan custantemente las fuorças de l Mal, ls malos pensamientos, a mintira , la rebelion, la malina i la muorte. L príncepe destas fuorças ye Angra Mainyu, l Sprito Hostil, tamien coincido cumo Arimana.

La adoraçon la Ahura Mazda ó Ormuç puode tamien ser chamada Mazdayasna (Adoraçon al Sábio). L culto nun requerie templos, pus Dius era repersentado pul fuogo, cunsidrado sagrado i simblo de pureza. La chama era mantenida custantemente an altares, custruidos giralmente an lhugares eilebados de las muntanhas, adonde se fazien oufrendas. Ls magos, detentores de segredos i de berdades rebeladas, dirigian ls ritos i ls cultos – son referidos na Bíblia, ne l Nuobo Testamiento. L rei de la Pérsia tenerie ambiado la Eisrael sacerdotes de l Zoroastrismo, que seguírun ua streilha até Belén, ne l sentido de ancuntrar l Salbador, ó Messias.

Zaratustra trasmetira, als magos i adetos, ls segredos i la berdade suprema que le fúrun rebelados por Ahura Mazda por meio dun anjo chamado Bohu Manõ. Assi cumo l Cristandade, l judaísmo i l eislamismo, tamien ne l zoroastrismo la rebelaçon debina ye eilemiento eissencial.
La religion Masdeísta defrencia-se de las eisistentes até anton nun solo pul dualismo Bien–Mal, mas tamien pul carátele scatológico. Antre ls sous dogmas, stan la benida de l Messias, la ressurreiçon de ls muortos, l julgamiento final i la traslaçon de ls buonos pa l paraíso eiterno. Anclui tamien la doutrina de la eimortalidade de la alma i l sou julgamiento.

Cunforme ls sous méritos ó pecados, eilhas eirien pa l mundo de ls justos (paraíso), para la manson de ls pesos eiguales (purgatório) ó para la scuridon eiterna (anfierno). Nun sepultában, ancenerában ó atirában ls muortos an rius, mas quedában spuostos an altas torres la cielo abierto. Ls cuorpos de ls justos, salbos de la çtruiçon, secarian; yá ls de ls anjustos serien deborados pulas abes de rapina. Desse modo, Zaratustra puode ser bisto cumo un de ls purmeiros teólogos de la stória por tener custruido un sistema de fé relegiosa zambolbido i struturado.

Anquanto religion ética, l Masdeísmo tenie a misson de pureficar ls questumes tradecionales de sou pobo a fin de acabar l politeísmo, l sacrefício de animales i la magie. Cun esso, l culto poderie atengir ua dimenson ético-spritual eilebada. Zaratustra pregaba que l sfuorço i l trabalho éran atos santos. Eis alguas frases ó ditos a el atribuídos:




#Article 30: Zenízio (391 words)


Zenízio (an pertués Genísio) ye ũa freguesie pertuesa de l cunceilho de Miranda de l Douro, cun 29,82 km² de tamanho i 233 moradores (2001) l que dá 7,8 moradores/km².

L’eisisténcia de Zenízio cumo pobaçon todo lhieba a crer que ye d’ourige mediebal. 
Inda hoije eisiste un sítio (que ye un de ls quatro Bairros de l’aldé) chamado Belarinho que, n’Eidade Média fui un poblado andependinte, administrado pul Mosteiro Lhionés de Moreiruola (Mosteiro Medieval, próssimo de la cidade de Çamora, Esp.) a que pertenecírun alguas aldés de Miranda n’Eidade Média). Somos lhebados a cuncluir que, tenerá eisistido ũa pequeinha pobaçon chamada “Bilarinho” que zaparciu ou fui ajuntada a l’aldé. I l topónimo nun mos anganha puis dessa pobaçon dan cunta alguns decumientos de l Mosteiro de Moreiruola, datados dua era an que la quintica de Bilarinho inda eisistie. Un de ls decumiento ye de 12 de Dezembre de 1248, coleçon deplomática de l apuntado Mosteiro.

Todo andica que la relaçon de Zenízio cul Mosteiro Moreiruola se tenga einiciado an 1255 quando Fonso Mendes de Bornes, fizo donacion aquel Mosteiro de todo l que an Zenízio tenie hardado de sou pai Meen Bofino. Relaçon reforçada ne l anho de 1257 (9 de Febreiro) an que l Mosteiro de Moreiruola merca al mesmo Fonso Mendes Bornes, trés casales (modo ousado nas tierras de Miranda mediebal) an Zenízio i la sexagésima parte de San Juan de la Ribeira, dando-le par’alhá de l ajustado i cumo recumpessa, ua buona mula. Ls hardeiros de Fonso Mendes de Bornes cuntínan la mesma política de se dáren bien cul Mosteiro. Yé assi que an 1262 (22 de Júlio), Rui Paç i sue tie, Ourraca Fonso Mendes de Bornes, dónan al cumbento de Moreiruola todo l que ténen an Zenízio.

Assi sendo fui oujeto de trocas i donaciones, quier dun quier de l Mosteiro.
Çpuis desta donacion stubo nas manos de l Monasteiro até la criaçon de la diocese de Miranda ne l anho de 1545. Tenerá sido tamien tierra realenga, pur cunquista, puis esta fui ua de las maneiras que muitos teneres quedórun nas manos de ls própios cunquistadores, i al lhargo de la Stória passado pur bárias dunhos, percipalmente ne ls seclos XII i XIII.

Zenízio: La palabra ye nome de home i até de Santo, que ben subre la fuorma de Genézio, Genisio i São Gens.




#Article 31: Zerto (3482 words)


Zerto, an geografie, ye ua region que recibe pouca chuba. Cumo cunsequéncia, ls zertos ténen la reputaçon de séren capazes de aguantar pouca bida. Cumparando-se cun regiones mais húmidas esto puode ser berdade, mas, eisaminando-se mais detalhadamente, ls zertos frequentemente abrígan ua riqueza de bida que normalmente quede scundida (specialmente durante l die) para cunserbar houmidade. Cerca de 20% de la superfice cuntinental de la Tierra son zérticos.

Las paisaiges zérticas ténen alguns eilemientos an quemun. L chano de l zerto ye percipalmente cumpuosto de arena, i dunas puoden star persentes. Paisaiges de tierra rochoso son típicas, i refleten l reduzido zambolbimiento de l suolo i la scasseç de begetaçon. Las tierras baixas puoden ser prainadas cubiertas cun sal. Ls porcessos de eroson eiólica (esto ye, probocados pul aire) son amportantes fatores na formaçon de paisaiges zérticas.

Ls zertos alguas bezes cunténen depósitos minerales baliosos que fúrun formados ne l ambiente árido ó que fúrun spostos pula eroson. Por séren lhocales secos, ls zertos son lhocales eideales para la preserbaçon de artefatos houmanos i fósseles. Sue begetaçon ye custituída por gramíneas i pequeinhos arbustos, ye rala i spaçada, acupando solo lhugares an que la pouca auga eisistente puode se acumular (fendas de l tierra ó ambaixo de las peinhas). Las maiores regiones zérticas de l globo quédan na África (zerto de l Saara) i na Ásia (zerto de Gobi).

La fauna predominante ne l zerto ye cumpuosta por animales roedores (ratos-cangurus), por rételes (queluobras i lhagartos), i por ansetos. Ls animales i plantas ténen marcantes adataçones a la falta de auga. Muitos animales sálen de las tocas solamente a la nuite, i outros puoden passar la bida anteira sin buber auga, straindo-la de l quemido que angíren. 

La palabra zerto probén de l lhatin zertus, partecípio passado de deserĕre, cujo seneficado ye abandonar.

La maiorie de las classeficaçones repousa nua cumbinaçon de númaro de dies de chuba por anho, la cantidade plubiométrica anual, temperatura, houmidade i outros fatores. An 1953, Peberil Meigs debediu las regiones zérticas de la tierra an trés catadories, de acordo cul total de chuba que recebien. Por este sistema, hoije amplamente aceito, tierras mui áridas son las que ténen pul menos 12 meses cunsecutibos sin chuba; tierras áridas ténen menos de 250 milímetros de chuba anual, i tierras semi-áridas ténen ua média de chuba anual antre 250 i 500 milímetros. Las tierras áridas i mui áridas son ls zertos, i tierras semi-áridas cubiertas de gramíneas giralmente son chamadas de stepes.

Inda assi, la arideç solica nun fornece ua çcriçon sata de l que ye un zerto. Por eisemplo: la cidade de Phoenix, ne l stado de l Arizona ne ls Stados Ounidos, recibe menos de 250 mm (10 polegadas) de chuba por anho, i ye eimediatamente reconhecida cumo sendo lhocalizada nun zerto. Mas, alguas regiones gélidas de l Alasca ó de la Antártida tamien recíben menos de 250 mm de chuba por anho, i nun puoden ser cunsidradas zertos.

La defrença reside ne l porcesso de eibapotraspiraçon. La eibapotraspiraçon ye la cumbinaçon de perda de auga por eibaporaçon atmosférica de la auga de l tierra, junto cula perda de auga tamien an forma de oupor, atrabeç de ls porcessos bitales de las plantas. L potencial de eibapotraspiraçon ye, antoce, la cantidade de auga que poderie eibaporar nua dada region. La cidade de Tucson, ne l Arizona, recibe uns 300 mm (12 polegadas) anuales de chuba, inda assi, uns 2500 mn, (100 polegadas) de auga poderien eibaporar ne l período dun anho. An outras palabras, quier dezir que quaije 8 bezes mais auga poderie eibaporar de la region de l que normalmente cai. Yá las taxas de eibapotraspiraçon an regiones de l Alasca son bastante anferiores; anton, mesmo recebindo chubaes mínimas, estas regiones specíficas son bien defrentes de la definiçon mais simples dun zerto: un lhugar adonde la eibaporaçon supera l total de la chuba plubiométrica. La percipal caratelística dun zerto ye la seca.

Dezido esto, hai defrentes formas de zertos. Zertos frius puoden ser cubiertos de niebe; esses lhocales nun recíben muita chuba, i la que cai permanece cungelada cumo niebe cumpata. Essas árias son quemumente chamadas de tundra, quando neilhas eisiste ua cúrtie staçon cun temperaturas arriba de zero grau Celsius i algua begetaçon florece neste período; ó de regiones de cápia de carambelo, se temperatura permanece ambaixo de l punto de cungelamiento durante to l anho, deixando l tierra praticamente sin formas de bida.

La maiorie de ls zertos nó-polares acuntece por que eilhes ténen pouca auga. La auga tende a refrescar, ó pul menos a moderar, ls eifeitos de l clima adonde eilha ye abundante. An alguas partes de l mundo, ls zertos aparécen por bies a la eisisténcia de barreiras a la chuba, quando las massas de aire pérden a maior parte de sue houmidade subre ua cadena de muntanhas; outras árias son áridas an birtude de séren mui çtantes de las fuontes mais próssimas de houmidade (esto ye berdade an alguas árias de l globo an latitudes médias, particularmente na Ásia).

Ls zertos tamien son classeficados por sue lhocalizaçon geográfica i padron climático predominante, cumo aires alísios, lhatitudes médias, barreiras antichubas, costeiros, de monçon, i polares. Antigas árias zérticas persentes an regiones nó-áridas forman ls chamados paleozertos. Hai inda ls zertos straterrestres, an outros planetas.

Ls aires contra-alísios acuntécen an dues faixas de l globo dibedidas pula linha de l Eiquador, i fórman-se pul calecimiento de l aire junto a la region eiquatorial. Estes aires secos dessípan la cobertura de nubes, premitindo que mais luç de l Sol caleça l tierra. La maiorie de ls grandes zertos de la Tierra stá an regiones cruzadas por aires contra-alísios. L maior zerto de l nuosso planeta, l Saara, ne l norte de la África, que yá spriénciou temperaturas de 57 °C, ye un zerto de aires contra-alísios.

Zertos de lhatitudes médias acuntécen antre ls paralelos 30° i 50° N. i tamien na mesma faixa ne l heimisfério sul, an zonas de alta presson subtropicales. Estes zertos stan an bacies de drenaige çtantes de l ouceanos i ténen grandes bariaçones de temperaturas anuales. L zerto de Sonora, ne l sudoeste de la América de l Norte ye un típico zerto de lhatitude média. L zerto de Tengger, na China, ye un outro eisemplo.

Zertos deste tipo fórman-se debido a grandes barreiras muntanhosas que ampeden la chegada de nubes húmidas nas árias la sotaaire (ó seia, portegidas de l aire, que traç la houmidade). A la medida an que l aire sobe la muntanha, la auga se precipita i l aire perde sou cuntenido húmido. Assi, un zerto forma-se de l lhado cuntrairo. L zerto de la Judeia an Eisrael i Palestina, son eisemplos, assi cumo l zerto de l Bal de la Muorte, ne ls Stados Ounidos, que ye formado puls aires Chinook que fórman ua zona de selombra de chuba ne l lhocal.

Zertos costeiros giralmente se lhocalizan nas bordas oucidentales de cuntinentes próssimas als Trópicos de Cáncer i de Capricórnio. Eilhes son afetados por corrientes ouceánicas costeiras fries, que córren paralelamente a la cuosta. Debido als sistemas de aire lhocales domináren ls aires alísios, estes zertos son menos stabais que ls de outros tipos. Ne l ambierno, nubrinas, porduzidos por corrientes fries ascendentes, frequentemente cobren ls zertos costeiros cun un manto branco que bloqueia la radiaçon solar. Ls zertos costeiros son relatibamente cumplexos, pus eilhes son l porduto de sistemas terrestres, oceánicos i atmosféricos. Un zerto costeiro, l Atacama, ye l mais seco de la Tierra. Nel, ua chuba possible de ser medida - esto ye, dun milímetro ó mais - puode ocorrer ua beç la cada cinco ó até la cada binte anhos.

Dunas an forma de lhuna crecente son quemuns zertos costeiros, cumo l Namibe, na África, adonde hai mais ls aires de l cuntinente pa l mar.

Zertos polares son árias cun chuba anual anferior a 250 mm i ua temperatura média ne l més mais caliente de l anho anferior a 10 °C. Ls zertos polares de l planeta cobren quaije cinco milhones de km² i son percipalmente lheitos de peinha ó prainadas de cascalho. Dunas de arena nun son típicas destes zertos, mas dunas de niebe quemumente acuntécen an árias adonde la chuba lhocal ye mais abundante. Las mudanças de temperatura an zertos polares frequentemente ultrapassan l punto de cungelamiento de la auga. Esta alternáncia carambelo-degelo deixa marcas caratelísticas ne l tierra, que chégan a 5 metros de diámetro.

Ls bales secos de la Antártida ténen permanecido lhibres de carambelo hai miles de anhos.
An campos de carambelo premanente quédan eicossistemas simples. Subre la niebe antiga se zambuolben oucas, ls nutrientes ténden la se cuncentrar a la medida que niebe i carambelo se eibaporan. Alguas destas oucas son de quelor burmeilha brilhante. 
Eisisten ecossistemas marinos atibos ne l carambelo i na auga, ambaixo de l grande mar de carambelo que cobre l ouceano polar. Un ecossistema dibersificado de oucas i pequeinhos cunsumidores bibe ne l lhado anferior de l carambelo; estes sistemas outelizan luç solar que penetra ne l carambelo durante l berano, cumo fuonte de einergie. Las augas que fluen por ambaixo de l carambelo tamien carrégan matéria ourgánica porduzida an outros lhugares, abastecendo de quemido ua grande populaçon de peixes. Muitos mamíferos marinos bíben de pescado; assi, focas, orcas (baleias) i ursos polares stan ne l topo de la cadena alimentar polar. Alguas speces de peixes i anfíbios que bíben ambaixo de las augas cungeladas inda nun fúrun recoincidos pul home.

Pesquisas an mares de arena (bastas regiones de dunas) antigos, mudanças an bacies lhacustres, análezes arqueológicas i de begetaçon andícan que las cundiçones climáticas mudórun cunsidrablemente an bastas árias de l planeta nun passado geológico recente. Durante ls redadeiros 12 500 anhos, por eisemplo, partes de alguns zertos yá fúrun bien mais áridas de l que son hoije. Cerca de 10% de la tierra situada antre la lhatitude 30° N. i 30° S. ye hoije cubierta por mares de arena. Inda assi, 18.000 anhos atrás, mares de arena formando dous eimensos cinturones acupában quaije 50% desta ária. Tal cumo acuntece hoije, florestas tropicales i sabanas acupában la zona antre estas dues faixas.

Sedimentos fósseles de zertos cun até 500 milhones de anhos fúrun ancuntrados an muitas partes de l globo. Padrones de sedimentos de dunas fúrun ancuntrados an aires que hoije nun son zérticas. Muitas destas relíquias de dunas hoije recíben antre 80 i 150 mm de chuba por anho. Alguas antigas regiones de dunas hoije son acupadas por florestas tropicales húmidas.

Las muntanhas de arena chamadas Sand Hills son un campo de dunas inatibo de 57.000 km² ne l centro de Nebraska. L maior mar de arena ne l heimisfério oucidental stá hoije stablizado por begetaçon, i recibe cerca de 500 mm de chuba por anho. Las dunas de Sand Hills chegan als 120 m de altura. L zerto de l Kalahari tamien ye un paleozerto.

Marte ye l solo dentre ls outros planetas de l sistema solar ne l qual yá se eidantificórun zertos eiólicos. Anque la presson atmosférica na sue superfice ser solo 1/100 de la terrestre, ls padrones de circulaçon atmosférica an Marte formórun un mar de arena circumpolar cun mais de cinco milhones de km², maior que ls maiores mares de arena de la Tierra. Ls mares de arena marcianos cunsisten percipalmente de dunas an forma de meia-lhuna an árias prainas próssimas a la camada perene de carambelo de l pólo norte de l planeta. Campos de dunas menores acupan l fondo de muitas crateras nas regiones polares marcianas.

Definir un zerto solamente pula falta de chuba, al robés de tamien cunsidrar fatores eiólicos, classeficarie cumo tal todos ls fenómenos similares la este fura de l nuosso planeta. L solo cuorpo celhestre adonde se cunsidra possible que eisista chuba ye Titana, la luna de Saturno; eilha nun ten auga an stado lhíquido, inda assi ye possible que tenga metano i outros hidrocarbonetos an stado lhíquido.

La arena cobre solo 20% de ls zertos terrestres. A maior parte de la arena stá an lhençoles de arena i bancos de arena — bastas regiones de dunas onduladas que lhembran las óndias ne l mar.

Quaije 50% de las superfices de ls zertos son prainadas adonde la açon eiólica - remobendo ls pequeinhos granos de arena - spuso cascalho solto cumpuosto percipalmente de pedriscos ásparos, mas a las bezes cun piedras arredundadas.

Outras superfices de tierras áridas son cumpuostas de lheitos de piedra aflorados i spuostos, tierras zérticos i depósitos flubiales, ancluindo depósitos alubiales, lheitos secos, lhagos de l zerto i oásis. Afloramientos de lheitos de piedra normalmente acuntécen cumo pequeinhos montes, cercados por stensas prainadas eirodidas.

Oásis son árias cun begetaçon regada por fuontes subterráneas, poços ó por eirrigaçon. Muitos son artifeciales. Ls oásis son frequentemente l solo lhugar ne ls zertos que premíten al home fazer plantios i fixar moradie premanente.

Ls suolos que se fórman an climas áridos son predominantemente minerales cun pouca matéria ourgánica. La repetida acumulaçon de auga an alguns tierras forma muitos depósitos de sal. L carbonato de cálcio precipitado dua seluçon puode cimentar arena i cascalho an blocos duros, que chégan a tener spessuras de até 50 metros.

L caliche ye un depósito abermelhado, quaije marron, ó tendente al branco, ancuntrado an muitos tierras de zerto. El normalmente acuntece an forma de nódulos ó cumo cobertura de gránulos minerales formados pula cumplicada anteraçon antre la auga i l gáç carbónico lhiberado pulas raízes de las plantas ó pula decumposiçon de matéria ourgánica.

La maiorie de las plantas de l zerto son tolerantes a la seca i a la salinidade, tales cumo las xerófitas. Alguas armazenan auga an sues fuolhas, raízes i caules. Outras plantas de l zerto ténen lhongas raízes que penetran até l lhençol freático, firman l tierra i eibitan la eiroson. Ls caules i fuolhas de alguas plantas redúzen la belocidade superficial de ls aires que carrégan arena, portegendo assi l tierra de la eroson.

Ls zertos normalmente ténen ua cobertura begetal sparsa mas mui dibersificada. L zerto de Sonora, ne l sudoeste amaricano, ten la begetaçon zértica mais cumplexa de la Tierra. L gigantesco catus saguaro fornece nius a las abes de l zerto i funciona cumo arble. L saguaro crece debagar mas puode bibir duzientos anhos. Als nuobe anhos, el ten cerca de quinze centímetros de altura. Als 75 anhos, l catus zambolbe sous purmeiros galhos. Quando totalmente adulto, l saguaro chega a quinze metros de altura i pesa quaije 10 toneladas. Eilhes poboan l zerto de Sonora i refórçan la ampresson de que ls zertos son árias ricas an catus.

Anque de ls catus séren normalmente cunsidrados plantas de l zertos, outros tipos de plantas adatórun-se a la bida an meio árido. Esto anclui plantas de la família de la arbilha i de l girassol. Ls zertos frius ténen cumo begetaçon predominante gramíneas i arbustos.

La chuba a las bezes cai ne ls zertos, i tempestades ne l zerto frequentemente son biolentas. Un recorde de 44 mm an 3 horas de chuba yá fui registrado ne l Saara. Grandes tempestades ne l Saara puoden çpejar quaije un milímetros de chuba por minuto. Canales normalmente secos, chamados de arroios ó wadis, puoden anchir passado chubas pesadas, i chubas rápidas tórnan-los peligrosos.

Anque poucas chubas caíren ne ls zertos, estes recíben auga corriente de fuontes efémeras, alimentadas pula chuba i niebe de muntanhas adjacentes. Estas corrientes ínchen ls canhales cun ua camada de lhama i frequentemente traspórtan cunsidrables quantidades de sedimiento por un ó dous dies. Anque la maiorie de ls zertos se situáren an bacies cun drenaige cerrada ó anterior, uns poucos zertos son atrabessados por rius 'eisóticos', esto ye, cun nacentes i parte de l curso fura de la ária zértica. Tales rius anfiltran ne l tierra i pérden por eibaporaçon grandes cantidades de auga an sues jornadas puls zertos, mas sous belumes de auga son tales que manténen sue perenidade. L Nilo, l Colorado i l Amarielho son rius sóticos que córren an meio a zertos para lhebáren sous sedimentos até l mar.

Lhagos fórman-se adonde la chuba ó auga de degelo ne l anterior de las bacies de drenaige chega. Ls lhagos de ls zertos son giralmente rasos, temporários i salgados. Por séren rasos i tenéren un gradiente de perfundidade reduzido, la fuorça de l aire puode fazer las augas de l lhago spalháren-se por bários quilómetros quadrados. Quando ls pequeinhos lhagos secan, deixan ua costra de sal ne l fondo. La ária praina formada cun argila, lhama ó arena ancrustrada cun sal ye coincida cumo salar, ó, ne l México, playa. Hai mais de cien playas ne ls zertos norte-amaricanos. Muitas son relíquias de grandes lhagos que eisistiran durante la redadeira era glacial, quaije duoze mil anhos atrás. L Lhago Bonneville era un lhago cun 52.000 km² i quaije 300 metros de perfundidade antre Utah, Nebada i Idaho durante la redadeira glaciaçon. Hoije las sobras de l Lhago Bonneville ancluen l Grande Lhago Salgado an Utah, l Lhago Utah i l Lhago Sevier. Cumo las playas de hoije son tierras áridos formados durante un passado mais húmido, eilhas cunténen pistas úteles subre las mudanças climáticas.

Ls terrenos prainos de l fondo de antigos lhagos i playas ls tornan eicelentes pistas de corrida i de testes para abiones i beiclos spaciales. Recordes de belocidade an beiclos terrestres son quemumente stablecidos na chamada Bonneville Spedway, ua pista ne l fondo de l Grande Lhago Salgado. Carreira spaciales pousan na playa de Rogers Lake, na base aérea de Edwards, na Califórnia.

Alguns depósitos minerales formórun-se, fúrun anriquecidos ó preserbados por porcessos geológicos que acuntécen an regiones áridas, cumo cunsequéncia de l clima. La auga ne l tierra lhexíbia ls minerales i ls redeposita an zonas cercanas al lhençol freático. Este porcesso de lhixibiaçon cuncentra estes minerales an depósitos que puoden ser minerados.

La eibaporaçon an tierras áridas oumenta la acumulaçon mineral an árias adonde se fórman lhagos temporários. Ls salares ó playas puoden ser fuontes de depósitos minerales formados por eibaporaçon. La eibaporaçon an bacies cerradas precipita minerales tales cumo l gesso, sales (ancluindo l nitrato de sódio ó salitre, i l cloreto de sódio) i ls boratos. Ls minérios formados nestes depósitos passado eibaporaçon depénden de la cumposiçon i de la temperatura de las augas salinas ne l sfergante de sue formaçon.

Depósitos de eibaporaçon seneficatibos acuntécen ne l zerto de la Grande Bacia ne ls Stados Ounidos, depósitos que quedórun famosos pula sploraçon i apuis trasporte an lhombo de mulas zde l Bal de la Muorte até a camino de fierro. L boro, oubtido de l bórax i de boratos depositados, ye un eilemiento eissencial na manufatura de bidros, cerámicas, smaltes, pordutos químicos para la agricultura i farmacéuticos. Grandes cantidades de boratos son straídas de depósitos de eibaporaçon na Califórnia.

L zerto de l Atacama, ne l Chile, ye solo antre ls zertos de l mundo an termos de abundáncia de minerales salinos. L nitrato de sódio (salitre) fui splorado para la manufatura de splosibos i fertilizantes ne l Atacama zde meados de l seclo XIX. Quaije 3 milhones de toneladas fúrun sploradas durante la Purmeira Guerra Mundial.

Antre ls minerales baliosos ancuntrados an zonas áridas tenemos l cobre ne ls zertos de ls Stados Ounidos, Chile, Peru i Eiran; minérios de fierro, chombo i zinco na Oustrália; cromita na Turquie; para alhá de depósitos de ouro, prata i ouránio na Oustrália i ne ls Stados Ounidos. Minerales nun metálicos tales cumo l berílio, la mica, lítio, argilas, piedra-pomes i scória tamien acuntécen an regiones áridas. L carbonato de sódio, sulfatos, boratos, nitratos i cumpuostos de lhítio, bromo, iodo, cálcio i stróncio bénen de sedimentos i eibaporaçon de augas salinas próssimas a la superfice, formadas por cuorpos subterráneos de auga, an giral durante períodos geológicos recentes.

La formaçon de Green River ne l Colorado, an Wyoming, i Utah cuntén depósitos alubiales i salares de eibaporaçon criados nun einorme lhago cujo nible bariou por milhones de anhos. Depósitos eiquenomicamente amportantes de soda (esto ye, bicarbonato de sódio heidratado, ua amportante fuonte de cumpuostos deste metal), i grandes depósitos de piçarra betuminoso fúrun criados an ambientes áridos.

Alguas de las árias mais pordutibas an petrólio na Tierra stan an regiones áridas i semi-áridas de la África i de l Ouriente Médio, anque las jazidas de petrólio tenéren se formado oureginalmente ne l lheito de l mar. Mudanças climáticas recentes trasformórun ls lhocales destas jazidas an regiones áridas.

Outras jazidas de petrólio, antretanto, puoden tener tenido ourige eiólica, i atualmente stan an zonas húmidas. La region de Rotliegendes, ua jazida de petrólio ne l Mar de l Norte, stá associada cun stensos depósitos por eibaporaçon. Muitas de las percipales jazidas petrolíferas de ls Stados Ounidos puoden tener se oureginado antre arenas lhebadas pul aire. Antigos depósitos alubiales tamien puoden ser reserbatórios de heidrocarbonetos.




#Article 32: Zheng He (593 words)


Zheng He (1371 - 1435) fui un splorador chinés de l seclo XV. Rializou biaiges por mar pul sudoeste asiático i pul Ouceano Índico. Chegou a la Índia, al Mar Burmeilho i la Moçambique.

 
De etnia Hui, serbiu cumo cunfidente de l amperador de la China Yongle (gobernante de 1403 la 1424), l terceiro amperador de la dinastie Ming. Chamado oureginalmente Ma Sanbao (馬 三保), probenie de la porbíncia de Yunnan. Pertenciu a a minorie Semur, oureginários de la Ásia Central i praticantes de l Eislan. 

Tanto sou pai cumo sou abó tenien biajado an peregrinaçon a la Meca i Zheng Hei tenerie scuitado ls relatos de sues biaiges la tierras lhongínquas. Depuis de l eisército Ming cunquistar Yunnan fui tomado catibo i castrado, cumbertindo-se assi nun eunuco. L nome Zheng Hei le fui dado pul amperador. Studou an Nanjing Taixue (Coleijo Central Amperial). Sues missones amostrórun ampressionantes demunstraçones de sue capacidade ourganizatiba i poder tecnológico, mas nun porduzírun grandes resultados an comércio yá que Zheng Hei fui un almirante i un oufecial, mas nun un mercador.

Zheng Hei nabegou a Malaca ne l seclo XV i trouxo cun el ua princesa de China, la Princesa Hang Li Po. Eilha tenerie de casar l rei de Malaca. La princesa fui cun sous 1.500 serbiçales, que se assentórun eibentualmente an Bukit Cina an Malaca. Ls sous çcendentes son coincidos na atualidade cumo Baba (l títalo masculino) i Nyonya (l títalo feminino). 

An 1424 l amperador Yongle morriu. L sou sucessor, Hongxi (gobernante de 1424 la 1425), decidiu repremir la anfluéncia de l eunucos na corte. Zheng Hei rializou ua redadeira biaige sob l goberno de l amperador Xuande (gobernante de 1426 la 1435), mas depuis desso las frotas de tesouro chinesas treminórun. Inda que sue tumba steia an Nanquin (colina de Niushou), adonde an 1985 fui restourada, ye mui possible que morrisse an alta mar i sou cadáber fura lhançado al mar. Tamien custruiu ls staleiros de Nanquin, que inda funcionan atualmente.

Ne l lhibro , l outor Gabin Menzies defende que ua frota de 1.000 nabios comandada por Zheng Hei splorou birtualmente to l globo, çcubrindo la África Oucidental, la América (ancluindo l Brasil), la Gronelándia la Islándia, la Antártida i la Austrália. Esta tese ten sido çcartada cumo çparate por storiadores profissionales. La cartografie i ls testos chineses de la época refíren solo spediçones pul Índico. An relaçon a la heipótese Atlántica, eisisten solo alguas teories baseadas lhargamente an anterpretaçones fuorçadas dun decumiento ouropeu de la época, l Mapa de Fra Mauro. Quanto a la dimenson de ls nabios, citada an testos más recentes, ye cunsidrada eisagerada dadas las lhemitaçones de la tecnologie de l juncos. Relatos de Marco Polo i de outros sploradores ouropeus de la época relátan nabios de 2.000 toneladas, l que stá muito para alhá de las dimensones andicadas nestas teories. La frota chinesa que splorou, an dibersas spediçones, l Índico até a la cuosta africana serie custituída por nó mais de 300 ambarcaçones, de las quales alguas poderien chegar a las 2.000 toneladas, sendo assi i todo na sue maiorie custituída por ambarcaçones muito mais pequeinhas i más práticas. Cumbén inda lhembrar que un junco, mesmo de 2.000 toneladas, serie mui bulnerable al malo tiempo ne l mar, i que las rotas apuntadas por estas teories pássan pul Cabo de la Buona Spráncia, pul Cabo Horn i puls ouceanos Ártico i Antártico. 

Outras teories defénden inda que Zheng Hei i sues tropas tenien feito filhos cun las índias brasileiras, trazendo pa la América ua malina genética asiática.




#Article 33: Zoroastrismo (1923 words)


 

L zoroastrismo, tamien chamado de masdeísmo, matismo ó parsismo, ye ua religion monoteísta atiradeirada na antiga Pérsia pul profeta Zaratustra, la quien ls griegos chamában de Zoroastro. Ye cunsiderada cumo la purmeira manifestaçon dun monoteísmo ético. D'acordo culs storiadores de la religion, alguas de las sues cuncepçones religiosas, cumo la crençla ne l paraíso, na ressurreiçon, ne l juízo final i na benida dun messias, birian a anfluenciar l judaísmo, l cristianismo i l islamismo. 

Ten sous fundamientos fixados ne l Abesta i admite l'eisisténcia de dues debindades (dualismo), repersentando l Bien (Aúra-Masda) i l Mal (Arimana), de cuja luta bencerie l Bien.

La religion de l Eirana antes de l aparecimiento de l zoroastrismo apersentaba semelhançlas cula de la Índia Bédica, dado que las populaçones qu'habitában estes spaçls çcendian dun mesmo pobo, ls arianos (ó indo-eiranianos). Era ua religion politeísta, na qual l sacrifício de ls animales i l cunsumo dua bubida chamada haoma (an sánscrito: soma) zampenhában neilha un amportante papel.

Ls seres dibinos enquadrában-se an dues classes, dambas de caratelísticas positibas: ls ahuras (an sánscrito: asuras; senhores) i ls daibas (an sánscrito: deibas; diuses).

Zaratustra bibiu na Ásia Central, nun território que cumprendia l que ye hoije la parte ouriental de l Irana i la region oucidental de l Afeganistan. Nun eisiste un cunsenso an torno de l período an que bibiu; ls académicos ténen situado la sue bida antre 1750 i 1000 la.C.. Subre la sue bida eisisten poucos dados percisos, sendo las lacunas prenchidas por lendas.

D'acordo culs relatos tradecionales zoroastrianos, Zaratustra bibiu ne l seclo VI a.C., pertecendo al clan Spitama, sendo filho de Pourushaspa i de Dugdhoba. Era l sacerdote de l culto dedicado a un determinado ahura. Fui casado dues bezes i tubo filhos. Faleciu als sietenta i siete anhos assassinado por un sacerdote.

Als trinta anhos, anquanto partecipaba nun ritual de purificaçon nun riu, Zaratustra biu un ser de luç que se apersentou cumo sendo Bohu Manah (Bun Pensamiento) i que l cunduziu até a la persença de Ahura Mazda (Dius) i d'outros cinco seres luminosos, ls Amesha Spentas, sendo este l purmeiro dua série d'ancontros cun Ahura Mazda, que le rebelou la sue mensaige. 

Las outoridades cebiles i religiosas éran contra a las doutrinas de Zaratustra. Passado duoze anhos de pregaçon Zaratustra abandonou la sue region natal i fixou-se na corte de l rei Bishtaspa na Bátria (region que ancontra-se ne l'atual Afeganistan). Este rei i sue sposa, la rainha Hutosa, cumbertírun-se la la doutrina de Zaratustra i l zoroastrismo fui declarado cumo religion ouficial de l reino. 

L percipal decumiento que mos permite coincer la bida i l pensamiento religioso de Zaratustra son ls Gathas, dezassiete hinos cumpostos pul própio Zaratustra i que custituen la parte mais amportante de l Abesta ó libro sagrado de l zoroastrismo. La lenguaige de ls Gathas assemelha-se la la que ye ousada ne l Rig Beda, l que situarie Zaratustra antre 1500-1200 la.C. i nun ne l seclo VI la.C.. Bibie na Eidade de l Bronze, nua sociadade dominada por ua aristocracie guerreira. 

Para alguns ambestigadores, muito mais de l que l'atiradeirador dua nuoba religion, Zaratustra fui antes un reformador de las práticas religiosas ando-eiranianas. El propuso ua mudança ne l panteon dominante qu'iba ne l sentido de l monoteísmo i de l dualismo. Na perspetiba de Zaratustra, ls ahuras passan a ser bistos cumo seres que scolhírun l bien i ls daibas l mal. Na Índia, l percurso serie amberso, culs ahuras la repersentáren l mal i ls daebas l bien.

Zaratustra eilebarie Ahura Mazda (Senhor Sábio) al statuto de dibindade suprema, criadora de l mundo i única digna d'adoraçon. 

Outro cunceito religioso apersentado por el fui l de ls Amesha Spentas (Imortales Sagrados), que puoden ser çcritos cumo emanaçones ó aspetos de Ahura Mazda. Ne ls Gathas ls Amesha Spentas son apersentados dua forma bastante abstrata; seclos depuis eilhes seran transformados i eilebados al statuto de dibindades. Cada Amesha Spenta fui associado a un aspeto de la criaçon dibina. 

Ls Amesha Spentas son:

Ls Gathas rebelan tamien un pensamiento dualista, subretodo ne l plano ético, antendido cumo ua libre scuolha antre l bien i l mal. Apuis, l dualismo torna-se cosmológico, antendido cumo ua batalha ne l mundo antre fourças benignas i fourças maléficas.

Atualmente ls zoroastrianos debiden-se antre l dualismo ético ó l dualismo cosmológico, eisistindo tamien outros qu'aceitan ls dous cunceitos. Alguns acraditan que Ahura Mazda ten un einimigo chamado Angra Mainyu (ó Ahriman), responsable pula malina, puls zastres naturales, pula muorte i por todo quanto ye negatibo. Angra Mainyu nun debe ser bisto cumo un dius; el ye antes ua einergie negatiba que bai contra la einergie positiba de Ahura Mazda, tentando çtruir todo l que de buono fui feito por el (l'einergie positiba de Dius ye chamada de Spenta Mainyu). Na final Angra Mainyu será çtruído i l bien ganhará. Outros zoroastrianos ancórun l dualismo ne l plano anterno de cada pessona, cumo la scuolha que cada un debe fazer antre l bien i l mal, antre ua mentalidade porgressista i ua mentalidade retardatária. 

Ls zoroastrianos acraditan que Zaratustra ye un profeta de Dius, mas este nun ye albo de particular beneraçon. Eilhes acraditan qu'atrabeç de ls sous ensinamientos ls seres houmanos puoden aprossimar-se de Dius i de l'orde natural marcada pul bien i justiçla (asha).

La scatologie andebidual de l zoroastrismo diç que trés dies passado la muorte l'alma chega a la Puonte Cinbat. L'alma de cada pessona percepciona anton la materializaçon de ls sous atos (daena): ua alma que praticou buonas acçones bé ua bela birge de quinze anhos, anquanto que l'alma dua pessona malas bé ua megera.

Cada alma será julgada puls diuses Mithra, Sraosha i Rashnu. Las almas buonas podiran atrabessar la puonte, anquanto que las malass seran lançadas para l'anferno; las almas praticórun ua quantidade idéntica de buonas i malass acçones son enbiadas para l Hamestagan, ua spece de purgatório. 

Las almas eileban-se al cielo atrabeç de trés etapas, las streilhas, la Luna i l Sol, que corresponden, respetibamente, als buns pensamientos, buonas palabras i buonas acçones. L destino final ye l Anagra Raosha, l reino de las luzes anfinitas. 

Eisisten trés graus de sacerdócio ne l zoroastrismo cuntemporáneo. L sacerdócio tende a ser hereditário, ambora nun seia oubrigatório que l filho dun sacerdote benga a seguir la profisson de l pai. 

Ls sacerdotes de grau anferior receben l nome de erbad, neste grau ampeçal ye perciso coincer de quelor las scrituras de l zoroastrismo, bien cumo la lei; zampengan suolo ua funçon d'assistente nas cerimónias mais amportantes de la religion. Arriba de si ancontra-se l mobed i por sue beç arriba deste l dastur, que ye responsable pela administraçon dun ó bários templos, por bezes cumparado al bispo de l cristianismo.

Ls templos religiosos de l zoroastrismo, adonde se fázen las cerimónias i se festeijan ls festibales própios de la religion, son coincidos cumo templos de fuogo. 

Estes eidifícios téne dues partes percipales. La mais amportante ye la cámara adonde se cunserba l fuogo sagrado, qu'arde nua pira metálica puosta subre ua plataforma de piedra. Ls sacerdotes zoroastrianos besitan l fuogo cinco bezes por die i percuran mantener-lo aceso, fazendo oufrendas sándalo purificado. Recitan tamien ouraçones perante l fuogo cula boca tapada por un panho, de modo a nun cuntamináren l fuogo. Este respeito pul fuogo sagrado lebou la que ls zoroastrianos fússen chamados de adoradores de fuogo, l que custitui un erro, pus l fuogo nun ye adorado an si, mas cumo un simblo de la sabedorie i luç debina de Ahura Mazda. Ls templos de fuogo mais amportantes de l Eiran i de la Índia manténen ua chama de fuogo sagrado a arder siempre.

Ls zoroastrianos acraditan que l cuorpo houmano ye puro i nun algo que deba ser reijeitado. Quando ua pessona muorre l sou sprito deixa l cuorpo nun prazo de trés dies i l sou cadábre ye ampuro. Ua beç que la naturaleza ye ua criaçon debina marcada pela pureza nun se debe poluir cun un cadábre. 

Na prática esta crença oumentouque ls cadábres de ls zoroastrianos nun fússen anterrados, mas puostos al aire libre para séren deborados por abes de rapina, an struturas coincidas cumo Torres de l siléncio (dokhma)

Passado la muorte un perro ye trazido perante l cadábre, nun ritual que se repete cinco bezes por die. Ne l quarto onde se ancontra l cadábre arde ua pira de fuogo ó belas durante trés dies. Durante este tiempo ls bibos eibitan l cunsumo de chicha.

Ls participantes ne l funeral besten-se todos de branco, percurando-se eibitar l cuntato direto cul muorto. L cadábre (sin roupa) ye anton depositado nua torre de l siléncio. Depuis de las abes tenéren cunsumido la chicha, ls uossos son deixados al sol durante algun tiempo para secáren. 

Por muitos motibos (relacionados por eisemplo cula deminuiçon de la populaçon d'abes de rapina ó cula eilegalidade desta tradiçon an alguns países) esta prática ten sido abandonada zoroastrianos residentes an países oucidentales i até mesmo ne l Eiran i Índia, scolhendo-se la cremaçon.

Las quemunidades zoroastrianas atuales regen-se por trés calendários defrentes:

L que segnefica que las fiestas religiosas puoden ser celebradas an defrentes dies, nestes calendários cada més i cada die de l més recebe l nome dun Amesha Spenta ó dun Yazata. Ls zoroastrianos celebran seis festibales al longo de l'anho - ls Gahambars - las ouriges stan nas defrentes atibidades agrícolas de ls antigos pobos de l praino eiraniano i nas staçones de l'anho.

L Noruç ye l Anho Nuobo Persa, celebrado ne l die 21 de Marçl ne l calendário Fasli (ls parses celebran l Noruç an meados de Agosto). Por buolta deste die ls zoroastrianos colocan nas sues casas ua mesa cun siete itenes: un baso cun rebentos de lentilhas ó de trigo, un pudin, binagre, maçlas, alho, pó de sumagre, fruitos de l'arble jujube; outros eilemientos qu'enfeitan la mesa son moedas, l Abesta, un speilho, flores i ua eimaige de Zaratustra. L Noruç ye celebrado cul uso de roupas nuobas , cul cunsumo de pratos speciales, cula troca de persentes i cula celebraçon de cerimónias religiosas. L fuogo ten nel un segneficado special. Seis dies depuis de l Noruç ls zoroastrianos festeijan l nacimiento de Zaratustra.

La quemunidade zoroastriana eisistente ne l mundo cuntemporáneo puode ser dibedida an dous grandes grupos: ls Parses i ls zoroastrianos eiranianos. Para para alhá destes eisisten tamien oucidentales cumbertidos a la religion. Segundo stimatibas de 2004 l númaro de zoroastrianos era de 124 mil pessonas. 

Na Índia ls Parses son recoincidos pulas sues cuntribuiçones a la sociadade ne l domínio eiconómico, eiducatibo i caritatibo. Muitos biben an Mumbai (Bombain) i ténen tendéncia para praticar la andogamia, zamcorajando l proselitismo religioso. Miran la sue fé cumo étnica.

An giral ls zoroastrianos eiranianos mostran-se mais abiertos a aceitar cumbersones. Cuncentran-se nas cidades de Teiran, Yazd i Kerman. Falan ua bariante de la léngua persa, l Dari (defrente de l Dari falado ne l Afeganistan). Recebírun l nome de gabars, termo que ne l ampeçon tenie cunotaçones peijoratibas (ne l sentido de anfiel), mas que perdiu mui de la sue carga negatiba. 

Ua diáspora zoroastriana puode ser ancontrada an países cumo l Reino Ounido, Canadá (6 mil pessonas), Stados Ounidos (11 mil pessonas) i Austrália (2700 pessonas) i ne ls países de l Golfo Pérsico (2200 pessonas).
 
La UNESCL declarou l'anho de 2003 cumo anho de celebraçon de ls 3000 anhos de la religion i cultura zoroastriana, nua einiciatiba perposta pul gobierno de l Tadjiquiston.




#Article 34: Anciclopédia (104 words)


Ua anciclopédia (de l griego antigo ἐγκυκλοπαιδεία, ἐγκυκλο [giral] + παιδεία [coincimiento]) ye ua grande quantidade de anformaçones relatibas al coincimiento houmano; obra que trata de todas las ciéncias i artes an giral. Puode ser considerada ua spece de lhibro de refréncia para praticamente qualquiera assunto de l domínio houmano.

Anciclopédias puoden ser genéricas, cun artigos sobre ls mais bariados temas (cumo la Encyclopaedia Britannica), ó puoden ser specializadas nun determinado assunto (cumo ua anciclopédia médica ó matemática).

L termo anciclopédia solo ampeçou a ser outelizado ne l seclo XVI, inda que trabalhos de formato anciclopédico yá fússen coincidos an eras inda mais antigas.




#Article 35: Sendinés (120 words)


L sendinés (), por bezes refrido pul nome mirandés de l sul, ye ua bariadade de la léngua mirandesa, falada na aldé de Sendin, atualmente ourganizado cumo Sendin i Atanor.

Çtingue-se daqueilha léngua por monotongar ls ditongos crecientes ie i uo an i i u (cumo tal ruodra -roda- será lido cumo rudra; piele -pele- será lida cumo pile), ditongar la nasal repersentada por on an ão (cumo tal preciçon -procissão- será lido cumo precissão) i por nó palatalizar la lateral l an lh ne l ampeço de la palabra, cumo acuntece nas bariaçones de l mirandés (cumo tal lhuna -lua- ye lido cumo luna), alhá de outras bariantes lexicales.

L grupo de rock agrícola Picä Tumilho, canta an sendinés.




#Article 36: Bino (295 words)


L bino (de l grego antigo οἶνος atrabeç de l lhatin vīnum, que tanto puoden querer dezir bino cumo bideira) ye, ua bubida alcólica feita por fermentaçon de l sumo de uba[1]. An la Ounion Ouropeia l bino ye lhegalmente definido cumo l porduto que ben solo pula fermentaçon parcial ó total de ubas frescas, anteiras ó smagadas ó inda de mostos[2].

La custituiçon química de las ubas permite que estas ferménten i que le seian ajuntados açúcres, ácidos, anzimas ó outros nutrientes[4]. Inda que eisisten outros fruitos cumo la maçana, que tambien puoden ser fermentados, ls binos son an giral chamados an funçon de l fruito a partir de l qual son oubtenidos (por eisemplo bino de maçana) i son an giral coincidos cumo binos de frutas[5][6]. La palabra bino (ó ls sous eiquibalentes an outras lhénguas) ye definido por lei an muitos países[7]. La fermentaçon de las ubas ye feita por bários tipos de lebeduras que gástan ls açúcres qeu stan an las ubas trasformando-os an álcol. Dependiendo de l tipo de bino, puoden ser outelizadas grandes bariedades de ubas i de lebeduras[8].

L bino ten ua longa stória que ben de pul menos a 6 000 a.C., pensando-se que tenga tenido ourige ne ls atuales territórios de la Geórgia[9][10] ó de l Eiran[11]. Acradita-se que l sou aparecimiento an la Ouropa terá acuntecido hai mais ó menos 6 500 anhos, an las atuales Bulgária ó Grécia i era mui quemum an la Grécia i Roma antigas. L bino tien zampenhado un papel amportante an bárias relegiones zde tempos antigos. L dius griego Dioniso i l dius romano Líber repersentában l bino, i inda hoije l bino ten un papel central an cerimónias relegiosas crestianas i judaicas cumo la Missa i l Kiddush.




#Article 37: Lhéngua mirandesa (2475 words)


La lhéngua/léngua mirandesa ye ua lhéngua románica falada an Pertual, ne ls cunceilhos de Miranda de l Douro (trinta pobaçones) i de Bumioso (3 pobaçones), ne l çtrito de Bergáncia, nun spácio que ten pouco mais de 500 km² i alredror de 7 000 falantes, tamien ye la lhéngua falada en Lhion y Stúrias. Miranda ye ua region ancostada a la Spanha, subretodo an las porbíncias de Çamora i Salamanca.

La lhéngua mirandesa ten ua fonologie, morfologie i sintaxe çtinta de l pertués, zde la formaçon de Pertual (seclo XII). Ten las sues raízes ne l lhatin falado ne l norte de la Península Eibérica (l pertués zambolbiu-se ne l noroeste). L mirandés ye un decendiente de l antigo lhionés falado ne l norte de la Eibéria, ne l reino de Lhion, i ye la mesma lhéngua que l lhionés. L mirandés cumparte ua grande bariadade de palabras cun regionalismos de l pertués.

La lhéngua mirandesa ye falada an todas las pobaçones de l cunceilho de Miranda de l Douro, cun eiceçon de dues (Atanor i Teixeira), i an trés aldés de l cunceilho de Bumioso (Bilasseco, Angueira i Caçareilhos), ne l çtrito de Bergáncia. Tamien ye falada en Lhion, Çamora i Stúrias. La ária acupada pula region aonde se fala l mirandés en Pertual ten alredror de 500 km² de superfice i queda na frunteira cula porbíncia lhionesa de Çamora. L mirandés ye tamien falado por muitos mirandeses que eimigrórun pa las percipales cidades de l paíç ó que eimigrórun pa l strangeiro.

Segundo alguns outores zde l ampeço de l seclo XVII que nun se falaba mirandés na cidade de Miranda de l Douro, mas la lhéngua ten benido a retornar a la cidade atrabeç de l nuobo statuto que l mirandés ganhou an 1999 ó de pessonas de las pobaçones que, ne ls redadeiros anhos, ende tiénen benido a fixar rejidéncia.  

L spácio adonde se falou mirandés ó outras bariadades de l lhionés yá fui bastante mais basto, ancluindo, an traços generales, toda la zona de l çtrito de Bergáncia que queda antre la borda squierda de l riu Sabor i la frunteira cun Spanha. Tenerá sido assi na Alta Eidade Média, arreculando als poucos an direçon a la frunteira. Para alhá de l mirandés, outras falas stur-lhionesas se mantubírun anté hai pouco tiempo na zona frunteiriça de l cunceilho de Bergáncia, an particular an Riu de Onor, Guadramil, Deilão i Petisqueira.

Anque yá nun se fala mirandés nessa region mais basta, inda puode falar-se dua cultura quemun, an particular na ária correspondente a la mediabal Tierra de Miranda. Ne ls redadeiros tiempos ténen aparecido nuobos falantes de ls outros paízes que ban zde l Brasil anté al Japon.

Nun eisiste un cálclo rigoroso de l númaro de falantes de mirandés an Miranda. Na fin de l seclo XIX, José Leite de Vasconcelos calculou que serien 15 000 i esse númaro ten benido a ser repetido, sin critério. Se outras rezones nun eisistíssen, bastarie tener an cunta la deminuiçon de la populaçon ne ls redadeiros trinta anhos para que tal númaro nun puoda yá ser aceite. 

Recientemente ténen-se apersentado númaros que barian antre ls 6 000 falantes, cuntando solo ls residentes na region de ourige, i ls 10 000, cuntando tamien ls eimigrantes. Na fixaçon desses númaros ten-se tamien an cunta l menor ó meior coincimiento de la léngua i l sou uso menos ó mais rigular.

Andependientemiente de ls númaros, refira-se que la stinçon de la lhéngua mirandesa yá fui anunciada por bários outores zde l seclo XIX, chegou anté a dezir-se que nun eirie para alhá de ls anhos 80 de l seclo XX, mas la berdade ye que eilha cuntina biba.

Anque biba, la lhéngua mirandesa ten benido a xufrir algue eiroson, an particular zde meados de l seclo passado. L fato splica-se, nua purmeira fase cul ampato de la benida de miles de falantes de pertués para custruçon de las barraiges de l Douro Anternacional, Picuote, Bempuosta i Miranda de l Douro, i depuis cula generalizaçon de l ansino, de la rádio i de la telbison i, an giral, cula melhora de las cundiçones de mobelidade de las pessonas.

Hoije la lhéngua mirandesa ye amenaçada na sue subrebibéncia tanto por fatores anternos, an particular la zertificaçon de la region adonde se fala i l anfraquecimiento de l modo de trasmisson fameliar, cumo por fatores sternos, an particular ls resultantes de la presson eisercida puls meios de quemunicaçon social, pula scuola i puls meios cunsidrados de éisito eiquenómico, an particular la ampregablidade.

La lhéngua mirandesa ten la sue ourige nun de ls remances que se formórun na Península Eibérica a partir de l lhatin, l remanse que dou ourige a la lhéngua stur-lhionesa – adonde la lhéngua mirandesa se antegra - , que se formórun a partir de ls seclos VI-VIII. Essa era la lhéngua de l reino de Lhion, cun eiceçon de la zona galhego-pertuesa. Nessa altura era la lhéngua de la corte i de ls mosteiros, scrita an miles de decumientos anté als seclos XIII-XIV. Zde la sue fundaçon, la frunteira política de Pertual nun coincide cula frunteira lhenguística. Siempre se falou outra lhéngua an Pertual, para alhá de l pertués, la lhéngua mirandesa. Esta ye, antoce, a justo títalo, ua lhéngua de Pertual, eilemiento eissencial de la sue stória, de la sue cultura i de la sue eidantidade.

Alguns outores percurórun demunstrar que l mirandés nun era oureginário de la tierra de Miranda, mas se debie la quelonizaçon lhionesa ne ls seclos XIII i XIV, quier puls frailes de l Mosteiro de Moreruela quier por outros quelonos lhioneses. Mas, sabemos hoije que: essa quelonizaçon fui mui pouco perfunda i se lhemitou a algues pobaçones de la tierra de Miranda; an decumientos de l seclo XII, relatibos a la tierra de Miranda, yá ancuntramos chamadeiros scritos nua lhéngua culas caratelísticas de la lhéngua mirandesa, cumo ye l causo de la donaçon de l reguengo de Palaçuolo por D. Afonso Hanriques, an 1172, a Pedro Mendes, L Tiu; que houbo cuntinidade de poboamiento de la tierra de Miranda zde antes de la fixaçon de ls romanos nesta region, habitada por ua specífica tribo stur, ls zoelas ó zelas.

A partir de la criaçon de la bila de Miranda, an 1289, mas subretodo a partir de l seclo XVI cula eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade i la criaçon de l bispado (1545), la lhéngua mirandesa amberedou por caminos que le fazírun ganhar caratelísticas própias ne l cunjunto de la lhéngua stur-lhionesa, anque sin poner an causa la sue pertença a essa lhéngua. Las caratelísticas própias que l mirandés bieno a ganhar no eisígen la sue cunsideraçon cumo lhéngua, ye una spresson dialetal de la lhéngua stur-lhionesa.

Tal cumo l mirandés, tamien outras bariantes stur-lhionesas ganhórun alguas caratelísticas própias. Anque de las defrenças, essas bariadades nunca perdírun as caratelisticas que las cuntina a ounir cumo lhéngua, quier struturalmiente quier stóricamiente. Ye nessa base de recoincimiento de ls laços stóricos quemuns, mas de la aceitaçon de las defréncias que ls aires de la stória le fazírun ganhar, que ye possible restablecer i zambuolber laços siguros antre las báriantes de la nuesa lhéngua quemun, sin menorizar quien quier que seia.

L zaparecimiento de l reino de Lhion pribou la lhéngua stur-lhionesa dun centro de poder que deixasse la sue eirradiaçon i, subretodo, la sue ouniformizaçon i cunsulidaçon cumo lhéngua, lhebando al sou acantonamiento als poucos nas zonas rurales.

Assi la lhéngua stur-lhionesa, i tamien l mirandés, quedóu scluída de ls grandes mobimientos culturales de l seclos XV-XVI, cumo l houmanismo i l renacimiento, que deixórun dar un salto baliente pulas lhénguas de poder, ditas nacionales, cumo l pertués i l castelhano. Ye por essa altura que se ampeça ó acentua l porcesso de menorizaçon dessa lhéngua, bien spresso, por eisemplo, an alguns outos de outores teatrales de l seclo XVI cumo João del Ancina, an Spanha, i Gil Vicente, an Pertual, mas persente cumo tópico oubrigatório an quaije todos ls outores desse tiempo, ancluindo Miguel de Cervantes. Ye por este período que se dan ls porcessos de amplantaçon de las chamadas lhénguas nacionales, quier cumo lhénguas de la admenistraçon pública, quier cumo lhénguas anstitucionales an giral. De grande eificácia anstitucional fui l chamado mobimiento para rezar em lingoagem (pertués), zamcadeado i ampuosto pulas Custituiçones Eipiscopales, subretodo ne ls seclos XV i XVI, que ampuso l pertués cumo la única lhéngua dina de falar cun Dius.

Subretodo zde essa altura, l mirandés passou a ser cunsidrado cumo fala de giente anculta, cumo fala charra ó fala caçurra, oubjeto de caçuada. La regra a seguir, por parte de la quaije totalidade de ls mirandeses lhetrados, era abandonar la fala mai an fabor de la lhéngua grabe, l pertués. Habie-se perdido la lhigaçon cula sue ourige stórica, i essa perda de mimória stórica lhebou a que lhançasse raízes la eideia de que l mirandés nun era ua lhéngua, mas un pertués mal falado, ua mera bariadade de l pertués, própia de giente atrasada i anculta.

La mesma perda de mimória stórica ye respunsable por tanta giente tener stranhado l reconhecimiento, atrabés de lhei, de l mirandés cumo lhéngua. Tamien por esso, alguns inda pénsan que l mirandés naciu cumo lhéngua an 1999, mas la lhei lhemitou-se a recoincer l que yá era ua lhéngua hai cientos d'anhos.

La meiorie de l'outores ten atribuido la manutençon de la lhéngua mirandesa a dous fatores fundamentales: l'eisolamiento an relaçon al resto de l paíç; la cuntina i perfunda relaçon culs pobos de l'outro lhado de la frunteira, an particular de las regiones de Aliste i de Sayago.

L'argumiento de l'eisolamiento nun ten qualquiera fundamento: por un lhado a tierra de Miranda nun staba mais eisolada de l que las tierras al lhado, adonde deixou de se falar mirandés; por outro lhado, a partir de la criaçon de l bispado de Miranda i de l'eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade (1545), esta passa a ser un centro de poder i de cultura, cun un númaro razonable de pessonas lhetradas i an streito cuntato cul restro de l paíç; fundamental ye dezir-se que ls mirandeses son, pul menos, bilingues zde hai bários seclos, esto ye, fálan l mirandés i l pertués, l que nun acuntecerie se l'eisolamiento fusse l que se diç.

L'argumiento de l streito cuntato culas regiones frunteiriças cercanas, subretodo Aliste i Sayago, faç sentido, yá que se falaba lhionés de ls dous lhados de la frunteira, pul menos anté finales de l seclo XIX ó percípios de l seclo XX.

A este argumiento hai a acrecentar l fato de l mirandés ser ua lhéngua, esto ye, cun macanismos geradores de l sou zambolbimiento, geradora de fuorte cuncéncia lhenguística i cun capacidade d'outo-subrebibéncia.

Por fin, hai inda que referir l sistema d'uso defrenciado de l pertués i de l mirandés, de modo mui rígido, deixando la subrebibéncia i zambolbimiento de dambas las lhénguas a la par. Este uso defrenciado, subretodo a partir de l seclo XVI, puode ser assi resumido: l pertués ye la lhéngua anstitucional i de cuntato cun eilemientos stranhos a la quemunidade; l mirandés ye la lhéngua de la quemunidade, quier nas relaçones sociales i familiares, quier nas relaçones de trabalho.

Las palabras lhéngua i dialeto nin siempre ténen l mesmo segneficado pa ls dibersos outores. Mas, ye giralmiente aceite que ua lhéngua se çtingue dun dialeto pul sou reconhecimiento político, l'acunteciu cul mirandés atrabeç de la lhei 7/99, de 29 de Janeiro, aprobada pula Assemblé de la República. Tal quier dezir que la çtinçon ye puosta an aspetos sternos a la própia lhéngua.

Ua lhéngua eisiste siempre que stéiamos delantre un sistema lhenguístico gramaticalmiente purfeito i cun caratelísticas çtintibas própias, l que ye recoincido al mirandés zde que, na fin de l seclo XIX, fui studado por José Leite de Vasconcellos.

L'uso de la lhéngua, andependientemiente de l nome i qualquiera que eilha seia, ye un dreito fundamental que radica na denidade de cada ua de las pessonas que la fálan, bien cumo de la quemunidade qu'atrabeç deilha se spressa i se eidantifica.

Yá José Leite de Vasconcellos habie çtinguido trés bariadades drento de l mirandés: Raiano; Sendinés i Central. L raiano ye falado an bárias pobaçones cerca de la frunteira (raia seca). L Sendinés ye falado na bila de Sendin. L mirandés central que ye falado nas restantes pobaçones i fui aporfilhado cumo padron pula Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Assi, cumo qualquiera lhéngua, i anque de l sou reduzido númaro de falantes i de la pequeinha ária geográfica adonde se fala, tamien l mirandés apersenta amportante bariaçon anterna.

De las bariadades de l mirandés, la qu'apersenta defrenças mais sensibles ye l sendinés, que fui oubjeto de la 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Al nible de la ourtografie, la cumbençon seguida ye la mesma, solo se deixando que ls sendineses, se l quejíren, puodan screbir cun l- an ampeço de palabra an beç de lh- (eis. luna, pa la palabra 'lhuna'). 

Aperséntan-se de seguida solo las percipales caratelísticas, sin las sgotar. Faç-se ua cumparaçon cul pertués i cul castelhano, para melhor fazer ressaltar essas caratelísticas, que nuns causos la defrencian i noutros causos l'achégan dua ó outra dessas lhénguas:

Ye tamien de dezir:

A esto hai qu'acrecentar: ua cunjugaçon berbal specífica, ambora l sistema berbal de l mirandés seia parecido al de l pertués; ls artigos definidos l (o) i la (a), ls pornomes pessonales (you, eu) i possessibos (miu, meu; mie, minha, etc.); modos de tratamiento de respeito, specíficos i çtintos; alguas palabras cun género defrente (eis. la calor, o calor); adbérbios i lhocuçones eineisistentes an pertués (eis. ende, sourtordie); ua sintaxe cun bárias caratelísticas própias; i bastante bocabulário çtinto de l pertués, anque haber ua grande cuntinidade lhexical cumo acuntece an todas las lhénguas d'ourige lhatina de la Península.

Mas tamien hai parecenças antre l mirandés i l pertués, subretodo l de l norte anterior, de que se çtaca: un sistema de quatro sibilantes (por eisemplo pernuncian-se defrentemente cesta, sesta; maça, massa; cozer, coser; beiço, beiso; trás, traç); nun eisiste v, eisistindo solo b (eis. baliente, biaige).

Cuncluindo, puode dezir-se que l mirandés ten caratelísticas própias que l çtínguen tanto de l pertués cumo de l castelhano i l filian nas lhénguas sturo-lhionesas, mas cumparte tamien parecenças i anfuéncias daqueilhas dues lhénguas, anque cun predomínio de l'anfluéncia de l pertués. Esso an nada afeta la sue outonomie i la sue strutura purfeita cumo lhéngua, nun sendo ua mescla antre aqueilhas dues lhénguas.

Eiqui stá un testo amostra an mirandés, screbido por Amadeu Ferreira, i publicado ne l jornal Público, a 24 de júlio de 2007. Para cumparar stan las traduçones de l testo pa l sturiano-lhionés central, pa sturiano-lhionés oucidental (an l que antra l mirandés), para pertués i castelhano.




#Article 38: Sendin (294 words)


Sendin (an pertués, Sendim) ye ua bila i freguesie de l cunceilho de Miranda de l Douro, cun 38,31 km² de área i 1 432 habitantes, de acordo culs censos de 2001 (densidade de 37,4 h/km²). 

Sendin fui eilebada a bila an 1989, ye parte antegrante de la ária an que se fala l Mirandés, na sua baridade Sendinés. Son caratelísticas de Sendin la sue bariadade de la léngua, l Sendinés, que de cierta fuorma ye ua bariaçon de l Mirandés. 

Sendin pertence a l Praino Mirandés an Trás ls Montes i cumo tal bien ne l anterior de Pertual. La Freguesie de Sendin stá anserida ne l Parque Natural de l Douro Anternacional, ua zona rica an fauna i flora. Ye ua bila que queda a poucos quilómetros de l riu Douro i que como tal se eidantefica culas arribas, sendo mesmo chamada la Capital de las Arribas. Las peinhas que custituen las marges de l riu, ténen uas bistas magneficas. 
Puode-se ancuntrar acerca de l riu un cais flubial.

Na Bila hai muita culidade de la quemida, adonde se çtaca la puosta Mirandesa. 
La puosta Mirandesa naciu na rue an Sendin pelas manos de Tie Grabiela, que ampeçou an feiras a cortar cachos de chicha i a poner-los an riba de pan. Apuis la receita fui adatada al Restourante, i ye agora ua cousa de fidalgos sendo serbida ne l Restourante A Gabriela.

Sendin ten muitas pessonas atibas i criatibas, eisemplo desso ye la Banda Pica-Tumilho, la purmeira banda de Rock Agrícola adonde las letras de las sues músicas son an Sendinés.   

Zde 1999 ye rializado nesta bila anualmente an l purmeiro fin de sumana de Agosto l Festibal Antercéltico de Sendin, festibal que chama miles de pessonas apreciadoras de música Folque.




#Article 39: Ábaco (2562 words)


L ábaco ye un antigo strumiento de cálclo, formado por ua moldura cun baras ó arames paralelos, çpuostos ne l sentido bertical, correspundentes cada un a ua posiçon degital (ounidades, dezenas,...) i adonde stan ls eilemientos de cuntaige (fixas, bolas, cuntas,...) que puoden fazer-se correr lhibremente. Tubo ourige probablemente na Mesopotámia, hai mais de 5.500 anhos. L ábaco puode ser cunsidrado cumo ua stenson de l ato natural de se cuntar culs dedos.
Amprega un porcesso de cálclo cun sistema decimal, atribuindo a cada heste un múltiplo de dieç.
El ye outelizado inda hoije para ansinar a las ninos las ouparaçones de somar i sumir. 

Cada bara cuntén dieç bolas mobles, que puoden ser mobidas para cima i para baixo. Assi, d'acuordo cul númaro de bolas na posiçon de baixo, tenemos un balor repersentado. Puode haber bariaçones, cumo na figura al lhado, adonde se fázen debisones na moldura i l númaro de bolas ye demudado. Bei que na figura tenemos l númaro 6302715408 (por eisemplo 8=5+3, cula parte ambaixo repersentando múltiplos de 5, neste causo 0, 5 i 10).

Strutura cun hastes metálicas dibedidas an dues partes, onde  ua ten dues cuntas i la outra, cinco cuntas, que cuorren nessas baras. Ls ábacos ourientales çpónen de baras berticales dibedidas an dous, cun las cuntas subre la bara tenendo l balor cinco bezes superior als de las cuntas ambaixo. L suanpan chinés çpone de dues cuntas arriba de la barra ó debisor i cinco ambaixo. L moderno soroban japonés por outro lhado, ten ua cunta arriba i quatro ambaixo de l debisor.

Alguas baras puoden ser reserbadas pul ouperador para guardar resultados antermediários. Assi, poucas guias son neçairas, yá que l ábaco ye ousado mais cumo un refuorço de mimória anquanto l outelizador faç las cuntas de cabeça.

L cálclo ampeça a la squierda, ó na coluna mais alta an sou cálclo, i trabalha de la squierda para la dreita. Assi, se tubires 548 i quejires somar 637, purmeiro pon 548 na calculadora. Dende, ajunda 6 al 5. Sigue la regra ó padron 6 = 10 - 4 por remober l 5 na bara de las cientos i adicionar 1 na mesma bara (-5 + 1 = -4) dende, ajunta ua de las cuntas de miles a la bara a la squierda. Dende, passa a somar l trés al quatro, l siete al uito, i ne l ábaco aparecerá la repuosta: 1.185.

Debido a ouperar assi, de la squierda para la dreita, puode ampeçar sou cálclo assi que sabas l purmeiro númaro. Na aritmética mental ó scrita, calcula a partir de las ounidades ó de l lhado dreito de l porblema.

L purmeiro ábaco fui quaije de certeza custruído nua piedra lhisa cubierta por arena ó pulo. Palabras i lhetras éran zenhadas na arena; númaros éran ajuntados i bolas de piedra éran outelizadas para ajuda ne ls cálclos. Ls babilónios outelizában este ábaco an 2400 a.C.. La ourige de l ábaco de cuntar cun [choupas  ye ouscuro, mas la Índia, la Mesopotámia ó l Eigito son bistos cumo probables puntos de ourige. La China zampenhou un papel amportante ne l zambolbimiento de l ábaco.

Ls romanos, na antiguidade, outelizában l ábaco para calcular, i depuis ls chineses i japoneses l aperfeiçoórun.

Dende, ua bariadade de ábacos fúrun zambolbidos; l mais popular outeliza ua cumbinaçon de dous númaros-base (2 i 5) para repersentar númaros decimales. Mas ls mais antigos ábacos ousados purmeiro na Mesopotamia i depuis na Grécia i ne l Eigito por scribones usában númaros sexagesimales repersentados por fatores de 5, 2, 3 i 2 por cada númaro.

La palabra ábaco oureginou-se de l Latin abacus, i esta bieno de l griego abakos. Esta era un deribado de la forma genitiba abax (lhit. tábua de cálclos). Porque abax tenie tamien l sentido de tábua polbilhada cun tierra ó pó, outelizada para fazer figuras giométricas, alguns lhenguistas specúlan que tenga benido dua léngua semítica (l púnico abak, arena, ó l heibreu ābāq (pernunciado la-bak), arena).

Ne l causo de l Anglés, la palabra abacus ye outelizada zde antes de 1387 i fui amprestada de l Lhatin abacus. L plural de l anglés abacus ye cuntroberso, mas abacuses i abaci stan an uso.

Ls babilónios puoden tener outelizado l ábaco pa ouparaçones de adiçon i subtraçon. Inda assi, este outensílio primetibo probou ser defícel para la outelizaçon an cálclos mais cumplexos. Alguas pessonas conhécen un carater de l abc cuneiforme babilónio que puode tener sido deribado dua repersentaçon de l ábaco.

L uso de l ábaco ne l antigo Eigito ye mencionado pul storiador griego Crabiertotous, que scribe subre la maneira de l uso de discos (ábacos) puls eigípcios, que era ouposta na direçon quando cumparada cul método griego. Arqueologistas ancuntrórun discos antigos de bários tamanhos que se pénsan tenéren sido ousados cumo material de cálclo. Inda assi, pinturas de parede nun fúrun çcubiertas, spalhando alguas dúbedas subre la antençon de uso deste strumiento.

Ua tábua ancuntrada na ilha griega de Salamina an 1846 data de 300 a.C., fazendo deste l mais bielho ábaco çcubierto até agora. Ye un ábaco de mármore de 149 cm de cumprimento, 75 cn de anchura i de 4,5 cn de spessura, ne l qual eisísten 5 grupos de marcaçones. Ne l centro de la tábua eisiste un cunjunto de 5 lhinhas paralelas eigualmente debedidas por ua lhinha bertical, tampada por un semicirclo na anterseçon de la lhinha hourizontal mais al canto i la lhinha bertical sola. Ambaixo destas lhinhas, eisiste un spácio ancho cun ua rachadura hourizontal  a dibedi-los. Ambaixo desta rachadura, eisiste outro grupo de onze lhinhas paralelas, debedidas an dues seçones por ua lhinha perpendicular a eilhas, mas cul semicirclo ne l topo de la anterseçon; la terceira, sesta i nona lhinhas stan marcadas cun ua cruç adonde se crúzan cula lhinha bertical.

 

L método normal de cálclo na Roma antiga, assi cumo na Grécia antiga, era mober bolas de cuntaige nua tábua própia pa l eifeito. Las bolas de cuntaige oureginales chamában-se calculi. Mais tarde, i na Ouropa mediebal, ls jetones ampeçórun a ser manufaturados. Lhinhas marcadas andicában ounidades, meias dezenas, dezenas, etc., cumo na numaraçon romana. L sistema de cuntaige cuntrária cuntinou até a la queda de Roma, assi cumo na Eidade Média i até al seclo XIX, ambora yá cun ua outelizaçon mais lhemitada.

An adiçon a las mais outelizadas bolas de cuntaige frouxas, bários tipos dun ábaco romano fúrun ancuntrados, mostrados eiqui an recustruçon. Ten uito lhargos sulcos tenendo até 5 bolas an cada i 8 sulcos menores tenendo tanto ua cumo nanhue bola.

Ne ls sulcos menores, l sulco marcado I marca ounidades, l X dezenas i assi sucessibamente até als milhones. Las bolas ne ls sulcos menores márcan ls cincos - cinco ounidades, cinco dezenas, etc. - eissencialmente baseado na numaraçon romana. Ls sulcos mais pequeinhos a la dreita puoden tener sido outelizados para la marcaçon de las onças romanas.

Fuontes de l seclo I, cumo la Abhidharmakosa, çcríben la sabedorie i l uso de l ábaco na Índia. Por buolta de l seclo V, scribones andianos stában yá a la percura de grabar ls resultados de l Ábaco. Testos hindus ousában la palabra shunya (zero) para andicar la coluna bazie ne l ábaco.

La mençon mais antiga a un suanpan (ábaco chinés) ye ancuntrada nun lhibro de l seclo I de la Dinastie Han Ouriental, l Notas Suplementares na Arte de las Figuras scrito por Xu Yue. Inda assi, l aspeto eisato deste suanpan ye çcoincido.

Normalmente, un suanpan ten cerca de 20 cm de altura i ben an bariadas lharguras, dependendo de l fabricante. Ten normalmente mais de siete baras. Eisisten dues bolas an cada bara na parte de riba i cinco na parte de baixo, para númaros decimales i heixadecimales. Ábacos mais modernos ténen ua bola na parte de riba i quatro na parte de baixo. Las bolas son habitualmente redondas i feitas an madeira. Las bolas son cuntadas por séren mobidas para cima ó para baixo. Se las moberes pa l alto, cunta-les l balor; se nó, nun se les cunta l balor. L suanpan puode tornar a la posiçon einicial anstantaneamente por un pequeinho agitar al lhargo de l eixe hourizontal para afastar todas las pieças de l centro.

Ls suanpanes puoden ser outelizados para outras funçones sin ser cuntar. Al cuntrário de ls simples ábaco outelizado nas scuolas, muitas técnicas eficientes pa l suanpan fúrun feitas para calcular ouparaçones que outelizan la multiplicaçon, la debison, la adiçon, la subtraçon, la raiç quadrada i la raiç cúbica a ua alta belocidade.

Ne l famoso quadro Cenas al cerca de l mar ne l Festibal de Qingming pintado por Zhang Zeduan (1085-1145) durante la Dinastie Song (960-1297), un suanpan ye claramente bisto al lhado dun lhibro de ancargos i de prescriçones de l doutor na secretaira dun apotecário.

La aparecenças de l ábaco romano cul suanpan faç parecer que un puode tener anspirado l outro, pus eisisten eibidéncias de relaçones comerciales antre l Ampério Romano i la China. Inda assi, nanhue lhigaçon direta ye passible de ser demunstrada, i la aparecença de l ábacos puode bien ser cuncidéncia, dambos deribando de la cuntaige de cinco dedos por mano. Adonde l modelo romano ten 4 mais 1 bolas por spácio decimal, l suanpan padron ten 5 mais 2, podendo ser outelizado cun númaros heixadecimales, al cuntrário de l romano. An beç de funcionar an cuordas cumo ls modelos chinés i japonés, l ábaco romano funciona an sulcos, probablemente fazendo ls cálclos mais defíceles.

Outra fuonte probable de l suanpan son las pirámides numéricas chinesas, que ouperában cul sistema decimal mas nun ancluian l cunceito de zero. L zero fui probablemente antroduzido als chineses na Dinastie Tang (618-907), quando las biaiges ne l Ouceano Índico i ne l Médio Ouriente tenerien dado cuntato direto cula Índia i l Eislan, premetindo-les saber l cunceito de zero i de l punto decimal de mercantes i matemáticos andianos i eislámicos.

L suanpan migrou de la China para la Coreia an cerca de l anho 1400. Ls coreanos chaman-le jupan (주판), supan (수판) or jusan (주산).

 

Un soroban (算盤, そろばん, lhit. tábua de cuntar) ye ua berson demudada puls japoneses de l suanpan. Ye planeado de l suanpan, amportado pa l Japon antes de l seclo XVI..

Alguas fuontes fálan l uso dun ábaco chamado nepohualtzintzin na antiga cultura azteca. Este ábaco mesoamaricano outeliza un sistema de base 20 cun 5 númaros.

L quipu de ls Ancas era un sistema de cuordas atadas ousado para grabar dados numéricos, cumo baras de registro abançadas - mas nun éran ousadas para fazer cálclos. Ls cálclos éran feitos outelizando ua yupana (quechua para tábua de cuntar), que staba inda an uso depuis de la cunquista de l Peru. L percípio de trabalho dua yupana ye çcoincido, mas, an 2001, ua splicaçon pa la base matemática deste strumiento fui perpuosta. Por cumparaçon a la forma de bárias yupanas, ls ambestigadores çcubrírun que ls cálclos éran baseados na sequéncia Fibonnaci, outelizando 1,1,2,3,5 i múltiplos de 10, 20 i 40 pa ls defrentes campos de l strumiento. Outelizar la sequéncia Fibonnaci farie quedar l númaro de bolas nun campo ne l mínemo.

L ábaco russo, l schoty (счёты), normalmente ten solo un lhado cumprido, cun 10 bolas an cada filo (fuora un que ten 4 bolas, para fraçones de quartos de rublo). Este questuma star de l lhado de l outelizador. (Modelos mais bielhos ténen outra cuorda cun 4 bolas, para quartos de kopeks, que éran eimitidos até 1916. L ábaco russo ye normalmente outelizado na bertical, cun ls filos de la squierda para la dreita al modo de l lhibro. Las bolas son normalmente curbadas para se mobéren pa l outro lhado ne l centro, an orde para mantener las bolas an cada un de l lhados. Ye clareficado quando las bolas se dében mober para la dreita. Durante la manipulaçon, las bolas son mobidas pa la dreita. Para mais fácele bisualizaçon, las dues bolas de l meio de cada cuorda (a 5ª i a 6ª; ne l causo de la cuorda eicepçon, a 3ª i a 4ª) questúman star cun quelores defrentes de las outras uito. Cumo tal, la bola mais a la squierda de la cuorda de ls miles (i de l milhones, se eisistir) questuma tamien star pintada de maneira defrente.

L ábaco russo staba an uso an todos ls sotos i mercados de toda la antiga Ounion Sobiética, i l uso de l ábaco era ansinado an todas las scuolas até als anhos 90. Hoije ye bisto cumo algo arcaico i fui sustituído pula calculadora. Na scuola, l uso de la calculadora ye ansinado zde ls anhos 90.

An to l mundo, ls ábacos ténen sido outelizados ne l ansino pré-scolar i purmário cumo ua ajuda al ansino de l sistema numérico i de la aritmética. Ne ls países oucidentales, ua tábua cun bolas parecida al ábaco russo mas cun filos mais dreitos i un praino bertical ten sido quemun (ber eimaige).

L tipo de ábaco eiqui amostrado ye normalmente outelizado para repersentar númaros sin l uso de l lhugar de la orde de ls númaros. Cada bola i cada filo ten eisatamente l mesmo balor i, outelizado desta maneira, puode ser outelizado para repersentar númaros arriba de 100.

La bantaige eiducacional mais seneficante an outelizar un ábaco, al robés de bolas ó outro material de cuntaige, quando se pratica la cuntaige ó la adiçon simples, ye que esso dá als studantes ua eideia de ls grupos de 10 que son la base de l nuosso sistema numérico. Mesmo que ls adultos tómen esta base de 10 cumo garantida, ye na rialidade defícel de daprender. Muitas ninos de 6 anhos cunsíguen cuntar até 100 de seguida cun solamente ua pequeinha cuncéncia de ls padrones ambolbidos.

Un ábaco adatado, ambentado por Heilen Keller i chamado de Cranmer, ye inda outelizado por deficientes bisuales. Un cacho de fabrico suabe ó borraixa ye puosto detrás de las bolas para nun mobéren sien querer. Esto mantén las bolas ne l sítio quando ls outelizadores las sínten ó manipúlan. Eilhas outelízan un ábaco para fazer las funçones matemáticas multeplicaçon, debison, adiçon, subtraçon, raíç quadrada i raíç cúbica.

Ambora alunos deficientes bisuales téngan beneficiado de calculadoras falantes, l uso de l ábaco ye inda ansinado a estes alunos an eidades mais nuobas, tanto an scuolas públicas cumo an scuolas pribadas de ansino special. L ábaco ansina cumpeténcias matemáticas que nunca poderán ser sustituídas por ua calculadora falante i ye ua ferramienta de ansino anportante para studantes deficientes bisuales. Ls studantes deficientes bisuales tamien cumpletan trabalhos de matemática outelizando un scritor de Braille i de código Nemeth (ua espece de código Braille pa la matemática), mas las multeplicaçones anchas i las debisones puoden ser lhongas i defíceles. L ábaco dá a studantes deficientes bisuales i bisualmente lhemitados ua ferramienta para resulber porblemas matemáticos que eiguala la belocidade de ls sous colegas sin porblemas bisuales outelizando papel i lhápeç. Muitas pessonas áchan esta ua máquina útele durante la sue bida.

Fui amostrado que alunos chineses cunsíguen fazer cuntas cumplexas cun un ábaco, mais debrebe que un oucidental eiquipado cun ua moderna calculadora eiletrónica. Ambora la calculadora apersente la repuosta quaije anstantaneamente, ls alunos cunsíguen acabar l cálclo antes mesmo de sou cumpetidor acabar de screbir ls númaros na botoneira de la calculadora.




#Article 40: África (391 words)


África ye l segundo cuntinente cun mais giente na Tierra (atrás de Ásia) i l terceiro maior cuntinente (atrás de Ásia i de América).

Ten cerca de 30 milhones de km², cobrindo 20,3 % de la ária total de la tierra firme de l planeta i mais de 900 milhones d'habitantes an 53 países, repersentando cerca dun sétimo de la populaçon de l mundo.

Cinco de ls países de África fúrun quelónias pertuesas i usan l Pertués cumo léngua ouficial: Angola, Cabo Berde, Guiné-Bissau, Moçambique i San Tomé i Príncepe; an Cabo Berde, Guiné-Bissau i San Tomé i Príncepe son inda falados crioulos de base pertuesa.

La África ye un território banhado pul Ouceano Atlántico, pul Mar Mediterráneo i pul Ouceano Índico, adonde probablemiente surgiran ls purmeiros seres houmanos. Ls mais antigos fósseles d'houminídeos fúrun ancuntrados na África i ténen cerca de cinco milhones d'anhos.

L Eigito fui probablemiente l purmeiro stado a custituir-se na África, hai cerca de 5000 anhos, mas muitos outros reinos ó cidades-stado fúrun sucedendo-se neste cuntinente, al largo de ls seclos. Para alhá desso, la África fui, zde l'antiguidade, percurada por pobos d'outros cuntinentes, que buscában las sues riquezas, cumo sal i ouro. La atual debison territorial de la África, inda assi, ye muito recente – de meados de l seclo XX –, resultado de la çcolonizaçon ouropéia. Esta debison, feita por bias de la necidade de matérias-primas i mercados cunsumidores, tubo cumo cunsequéncias: dependéncia eiquenómica, agrabamiento de la zeigualdade social i las luitas de frunteiras.

Inda que se registren atualmente na África muitos cunflitos de caráter político, cumo l de la Cuosta de l Marfin i l de l Sudan, i muitas situaçones eirregulares, cumo la de Angola, puode-se dezir que la maiorie de ls países de l cuntinente ténen gobiernos democraticamente eileitos. Las únicas sceçones neste momiento son la Somália, que nun ten sequer un stado ourganizado i l Saara Oucidental, acupado por Marrocos.

Inda assi, muita beç las eileiçones seian cunsidradas cumo eirregulares por fraude, tanto anternamente, cumo pula quemunidade anternacional. Por outro lado, inda eisisten situaçones an que l pursidente ó l partido gobernamental se ancontran ne l poder hai dezenas d'anhos, cumo son ls causos de la Líbia i de l Zimbabwe.

An giral, ls gobiernos Áfricanos son repúblicas pursidencialistas, fuora trés monarquies eisistentes ne l cuntinente: Lesoto, Marrocos i Suazilándia.




#Article 41: Álgebra (819 words)


An matemática, álgebra ye l ramo que studa las generalizaçones de ls cunceitos i ouparaçones de aritmética. Hoije an die la palabra ye mui abrangente i puode dezir respeito a muitas árias de la matemática. 

La álgebra outeliza letras para repersentar númaros çcoincidos, ancógnitas, ó para repersentar un númaro qualquiera dun cunjunto.
Dua forma giral puode-se ourganizar la álgebra cumo: 

Las ouriges de la álgebra ancóntran-se na antiga Babilónia,, an que ls matemáticos zambolbírun un sistema aritmético abançado, i cun el podírun fazer cálculos algébricos. Cun esse sistema eilhes fúrun capazes de aplicar fórmulas i calcular seluçones para ancógnitas para ua classe de porblemas que, hoije, serien resolbidos cumo eiquaçones lineares, eiquaçones quadráticas i eiquaçones andetreminadas. Por outro lado, l mais de ls matemáticos eigícios desta era i l mais de ls matemáticos andianos, griegos i chineses de l purmeiro milénio a.C. normalmente resolbien estas eiquaçones por métodos geométricos, cumo çcrebido ne l Papiro Rhind, Sulba Sutras, Eilemientos de Ouclides i Ls Nuobe Capítalos de la Arte Matemática. Ls studos geométricos de l griegos, cunsolidado ne ls Eilemientos, dórun la base para la generalizaçon de fórmulas, para alhá de la seluçon de porblemas particulares para sistemas girales para specificar i resolber eiquaçones.

L nome Álgebra apareciu de l nome dun tratado screbido por Al-Khwarizmi, un matemático nacido na Pérsia ende pul anho 800 d.C. an Khwarizmi, atualmente ne l Uzbequistan, i que bibiu an Bagdade na corte de l Califa Al Manun. 

Abū ‘Abd Allāh Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī ye cunsidrado l fundador de la álgebra cumo la coincemos hoije. L trabalho del chamado: Al-Jabr wa-al-Muqabilah, esto ye L libro sumário subre cálclos por trasposiçon i reduçon era un trabalho mui didático i cul oubjetibo de ansinar seluçones pa ls porblemas matemáticos de l dia a die nesse tiempo. La palabra Al-jabr de adonde ben la palabra álgebra, quier dezir reunion, ligaçon ó cumplementaçon.
La palabra Al-jabr quier dezir, al pie de la letra, la reunion de partes cobradas.
Fui traduzida pa l latin quaije quatro seclos depuis, cul títalo Ludus Algebrae et Almucgrabalaeque.
Na era de 1140, Robert de Chester traduziu l títalo árabe pa l latin, cumo Liber Algebrae et almucabala. 
Ne l seclo XVI ye ancuntrado an anglés cumo Algiebar and Almachabel, i an bárias outras formas, mas fui finalmente acurtiado para Álgebra. Las palabras quieren dezir restouraçon i ouposiçon.

Ne l Kholásat Al-Sáb (Eisséncia de la Aritmética), Behá Eddin (arrimado a 1600 d.C) scribe: L nembro que ye afetado por ua seinha de menos será oumentado i l mesmo ajuntado al outro nembro, esto sendo álgebra; ls termos houmogéneos i eiguales seran anton cancelados, esto sendo al-muqâbala. 

Ls mouros lebórun la palabra al-jabr para la Spanha, i un algebrista era un restourador ó alguien que cumpon uossos cobrados. Por esso an Don Quixote (II, cap. 15) ye feita mençon a un algebrista que atendiu al anfeliç Sanson. An cierto tiempo nun era ralo ber anriba l'antrada dua barbarie las palabras Algebrista y Sangrador (Smith, Bol. 2, páiginas 389-90). 

L uso más antigo de la palabra álgebra ne l anglés an sou sentido matemático fui feito por Robert Recorde ne l The Pathwaie to Knowledge (L Camino pa l Coincimiento) an 1551: Tamien la regra de la falsa posiçon, que trai eisemplos nun solo quemuns, mas alguns amportantes a la regra de la Álgebra. 

Álgebras (ne l plural) aparece an 1849 ne l Trigonometry and Double Algebra (Trigonometrie i Doble Álgebra) de Augustus de Ourgan: Ye mais amportante que l studante tenga na eidiea que, cun ua eiceçon, nanhue palabra ó seinha de aritmética ó álgebra ten un átomo de seneficado al largo deste capítalo, an que ls dous oubjetos son ls símbolos, i las sues leis de cumbinaçon, dando ua álgebra simbólica (páigina 92) puode deiqui an delantre torná-se la gramática de cien álgebras amportantes i çtintas [Coleçon de Matemática Stórica de la Ounibersidade de Michigan]. 

La spresson ua álgebra ye ancuntrada an 1849 ne l Trigonometry and Double Algebra (Trigonometrie i Dupla Álgebra) de Augustus de Ourgan: La fala quemun ten métodos de amostrar de modo stantáneo l seneficado de palabras cuntraditórias: i assi eilha ten analogies mais fuortes cun ua álgebra (se eisistisse tal cousa) adonde stan pré-ourganizadas regras para splicar nuobos simblos cuntraditórios al modo que aparécen, do que nua {álgebra} adonde ua sola anstáncia deilhes ourdena ua eimediata rebison de todo l dicionário [Coleçon de Matemática Stórica de la Ounibersidade de Michigan]. 

Ampeçou a ser ousada na Ouropa para chamar ls sistemas de eiquaçones cun ua ó mais ancógnitas zde l seclo XI.

La notaçon algébrica ousada hoije normalmente por nós ampeçou cun François Viète i fui cunfigurada na forma atual por René Descartes. Assi, ls porcessos para achar las raízes de eiquaçones de ls babilónios, griegos, hindus, árabes i mesmo de ls algebristas eitalianos de l seclo XV éran feitos cun palabras i a las bezes até cun bersos (Índia).




#Article 42: Ásia (1173 words)


La Ásia ye l maior cuntinente de la Tierra, cun 8,6% de la superfíce planetária (ó 29,5% de las tierras emersas). Parte ouriental de la Eurásia, la Ásia ye tamien l cuntinente más populoso, cun más de 60% de la populaçon mundial.

Localizada percipalmente ne ls heimisférios ouriental i setentrional, la Ásia questuma ser definida cumo l cacho de la Eurafrásia (l cunjunto África-Ásia-Ouropa) que se ancontra la leste de l mar Burmeilho, canhal de Sueç i montes Urales, i al sul de l Cáucaso i de ls mares Cáspio i Negro. Ye banhada a leste pul ouceano Pacífico (mar de la China Meridional, mar de la China Ouriental, mar Amarielho, mar de l Japon, mar de Okhotsk i mar de Bering), al sul pul ouceano Índico (golfo de Áden, mar Arábico i golfo de Bengala) i al norte pul ouceano Ártico.

Las defrenças i aparecenças antre ls países asiáticos fázen cun que la regionalizaçon de l cuntinente puoda ser feita an cinco grandes cunjuntos:

Outra debison possible, an grandes árias geográfico-culturales, ye la seguinte:

La stória de la Ásia puode ser antendida cumo la stória coletiba de bárias regiones litoráneas çtintas - l leste asiático, la Ásia meridional i l Ouriente Médio - ligadas pula stepe ourasiática ne l anterior de l cuntinente. Cidades, depuis Stados i ampérios aparecírun naqueilhas árias.

La periferie costeira fui l brício de alguas de las ciblizaçones más antigas de l mundo. Cada ua daqueilhas regiones zambolbiu ua ciblizaçon al largo de bales férteis de rius. Las ciblizaçones de la Mesopotámia, de l bal de l Indo i de la China tenien mui an quemun i probablemente antercambiórun tecnologie i eideias, cumo la matemática i la ruodra. Outros abanços, cumo la scrita, zambolbírun-se andependientemente an cada region. 

La stepe era habitada por nómadas la cabalho que, zde de las stepes centrales, alcançában qualquiera parte de l cuntinente asiático. La purmeira spanson coincida de las stepes para la costa fui la de l indo-ouropeus, que lebórun sue família lenguística al Ouriente Médio, a la Índia i a las frunteiras de la China. La parte norte de l cuntinente, correspundente a la Sibéria, quedou einacessible als nómadas, debido la sues densas florestas i a la tundra, i mantebe-se pouco habitada.

La stepe central i la periferie son apartadas por cordilheiras i zertos. L Cáucaso, ls Himalaias, l zerto de Karakun i l zerto de Gobi repersentában barreiras que ls cabalheiros de las stepes oultrapassában cun deficuldade. Inda que ls habitantes de las cidades fússen más abançados tecnológica i culturalmente, habie pouco que podíssen fazer para defender-se melitarmente de las hordas la cabalho benidas de las stepes. Antretanto, ls nómadas que cunquistórun Stados na China, Índia i Ouriente Médio treminórun por adatar-se i antegrar-se a las sociadades locales, culturalmente más fuortes.

Muitas grandes ciblizaçones i culturas eisistiran ne l cuntinente asiático. L Judaísmo i l Crestianismo fúrun fundados na Palestina. La cultura de la antiga Eisrael fui stablecida ne l segundo milénio la.C.. Alexandre, l Grande, cunquistou l território que bai de la atual Turquia al subcuntinente andiano ne l seclo IV A.C. L Ampério Romano posteriormente cuntrolarie partes de la Ásia oucidental. Sucedírun-se na Pérsia las dinasties aqueménida, seléucida, parta i sassánida. Muitas ciblizaçones antigas fúrun anfluenciadas pula Rota de la Seda, que ligaba la China, la Índia, l Ouriente Médio i la Ouropa. L Hinduísmo i l Budismo, que tubírun ampeço na Índia, tamien fúrun ua anfluéncia amportante ne l sul i ne l leste de la Ásia.

L Califado eislámico i outros Stados muçulmanos tomórun l Ouriente Médio zde l seclo VII i apuis spandírun-se pa l subcuntinente andiano i para la Ansulíndia. Las Cruzadas, tentatibas de la Ouropa crestiana de retomar de l muçulmanos la Tierra Santa, sucedírun-se a partir de l seclo XII. L Ampério Mongol cunquistou buona parte de la Ásia ne l seclo XIII, stendendo-se de la China a la Ouropa. L Ampério Russo ampeçou a spandir-se an direçon a la Ásia ne l seclo XVII, até cuntrolar la Sibéria i la maior parte de la Ásia Central an fines de l seclo XIX. L Ampério Otomano cuntrolou la Turquie i l Ouriente Médio a partir de l seclo XVI. Ne l seclo XVII, ls manchus cunquistórun la China i stablecírun la dinastia Qing, que declinou ne l seclo XIX i fui derrubada an 1912.

Muitas poténcias ouropéias apossórun-se de partes de la Ásia, cumo la Índia británica, la Andochina francesa i Macau i Goa, que yá stubírun subre cuntrole pertués. Ne l seclo XIX, decorriu l chamado Grande Jogo antre l Ampério Russo i l Ampério Británico, ua çputa pul cuntrole de la Ásia Central. Ne l seclo XX, l Japon spandiu-se para la China, la Coréia i l sudeste asiático durante la Segunda Guerra Mundial. Passado l cunflito, muitos países de l cuntinente tornórun-se andependientes de las poténcias ouropéias. Durante la Guerra Frie, l cacho norte de la Ásia era quemunista, cuntrolada pula Ounion Sobiética i pula República Popular de la China, anquanto que ls aliados oucidentales formórun patos cumo CENTO i SEATO. Repersentantes de ls blocos capitalista i quemunista anfrentórun-se an cunfrontos cumo la Guerra de la Coréia, la Guerra de l Bietname i la ambason sobiética de l Afeganistan. L cunflito árabe-eisraelita dominou a maior parte de la stória recente de l Ouriente Médio. L colapso de la Ounion Sobiética, an 1991, dou ourige la bários países andependientes na Ásia Central.

Puoden çtinguir-se quatro grandes regiones climáticas: la Sibéria, la Ásia mediterránea, ls zertos i la Ásia de las monçones. L clima siberiano apersenta arideç i temperaturas giladas nas zonas ourientales, zde las regiones giladas i secas de la tundra, ne l norte, até las stepes de l sul de la Sibéria, passando pulas taigas centrales, adonde se registra maior nible de precipitaçon durante l berano. Cun ambiernos chubiosos i berones calientes i secos, l clima mediterráneo predomina ne l litoral de la Anatólia (Ásia Menor), alterando-se an direçon al anterior an clima zertico (Arábia, Síria, Eiraniana, Índia). Na Ásia central, climas de stepe i de zerto frius, cumo ls de l Turquestan, de l Tarin, de l Tibete i de l Gobi. Por redadeiro, las regiones de la Ásia ouriental i meridional stan submetidas al regime de las monçones, bientos sazonales que detreminan un berano chubioso i un ambierno seco.

An 2007, la maior eiquenomie nacional na Ásia, an tenermos de perduto anterno bruto (PIB) , ye la de la China, seguida de la Índia i de l Japon. Ne l final de l anhos 1990 i ampeço de l seclo XXI, las eiquenomies chinesa i andiana ténen crecido rapidamente, las taxas médias anuales de más de 8%.

Antretanto, pul critério de l PIB nominal (calculado pula taxa de cámbio), l Japon inda ye a maior eiquenomie asiática i la segunda maior de l mundo. L crecimiento eiconómico de la Ásia zde la Segunda Guerra Mundial até ls anhos 1990 cuncentrou-se an alguns poucos países de la costa de l Pacífico; recentemente, spalhou-se para outras regiones.

Blocos comerciales:




#Article 43: Átomo (2502 words)


L átomo ye la mais pequeinha partícula que inda carateriza un eilemiento químico. El apersenta un núcleo cun carga positiba (Z ye la quantidade de prótons i E la carga eilementar) que apersenta quaije to la sue massa (más que 99,9%) i Z eilétrons detreminando l sou tamanho..

Até finales de l seclo XIX, era cunsidrado l cacho mais pequeinho an que se poderie debedir la matéria. Mas nas dues redadeiras décadas desse seclo, las çcubiertas de l próton i de l eilétron rebelórun l anganho dessa eideia. Apuis, l recoincimiento de l néutron i de outras partículas subatómicas reforçou la necidade de rebison de l cunceito de átomo.

Por buolta de 400 a.C. ls griegos propusírun las purmeiras eideias la respeito de la custituiçon de la matéria. Demócrito (460 a.C.-370 a.C.) admitiu que qualquier tipo de matéria serie formado por pequeinhas partículas. Las partículas a las quales Demócrito se referie recebírun l nome de átomo (de l griego átomo = andebesible). Bárias cunsidraçones fúrun feitas la respeito de l átomos, formulando-se assi ua teorie que pretendie splicar l que era oubserbado apoiada solo an diç-que-diç. De acordo cun essas preposiçones, ls átomos de Demócrito deberian atender a las seguintes cundiçones:

Para Demócrito, la grande bariadade de materiales na natureza probeniea de ls mobimientos de sl defrentes tipos de átomos, que, al se spetaren uns contra ls outros, formában cunjuntos maiores, criando defrentes cuorpos, cun caraterísticas própias.
Ls fundamientos de Demócrito pa ls átomos fúrun tomando cuorpo cul passar de l tiempo. Epicuro (241 a.C. - 270 a.C.) cumplementou las sues eideias al perponer que haberie un lemite pa l tamanho de l átomos, deziendo assi la rezon de séren ambesibles.

Acraditaba-se que la matéria serie custituída de eilemientos de la natureza cumo fuogo, auga, tierra i aire, que misturados an defrentes proporçones resultarian an propiedades físico-químicas defrentes.

Leucipo i Demócrito eimaginórun que la matéria nun poderie ser debedida anfenitamente, mas partindo-la bárias bezes, chegaríamos a ua partícula mui pequeinha: ua sfera andebisible, ampenetrable i ambesible.
Cula ajuda de Lucrécio, la eideia de l filósofos tubo ua propagaçon debrebe .

Respundiu-le Leucipo: Muitos miran i nun bénen; usa ls 'uolhos de la mente', pus estes nunca l deixórun na scuridon de l conhecimiento. An berdade, an berdade te digo: todos ls materiales son feitos de partículas cun spácios bazios antre eilhas. Essas partículas son tan pequeinhas que mesmo d'acerca nun puoden ser bistas. Muitos seclos passórun até que essa berdade seia aceite. Chegará l die an que essas partículas seran até 'bistas' pul home. Eide i ansinai a todos i aqueilhes que neilha acraditáren ancuntraran respuostas para las sues preguntas subre l Ouniberso.

L cientista anglés John Dalton, an 1807, criou un modelo que retomaba l antigo cunceito de l griegos. El eimaginou l átomo cumo ua pequeinha sfera, cun massa defenida i propiedades caraterísticas. Dessa forma, todas las trasformaçones químicas podien ser splicadas pul arranjo de átomos.

Dalton cuncebiu la eisisténcia de átomos cun propiedades defrentes. I, dessa forma, defeniu eilemiento químico. Ls átomos que ténen la mesma massa, tamanho i forma son un eilemiento químico. 

Dalton formalizou l sou modelo ne l seguinte:

To matéria ye custituída por átomos. Esses son las partículas mais pequeinhas que las fázen; son andebesibles i ançtrutibles, i nun puoden ser trasformados an outros, nin mesmo durante ls fenómenos químicos.

Átomos de eilemientos químicos defrentes ténen massas defrentes i pórtan-se de modo defrente an strasformaçones químicas.

Ls átomos dun mesmo eilemiento químico son eiguales an massa i pórtan-se de la mesma maneira an strasformaçones químicas.

Las strasformaçones químicas acuntécen por separaçon i ounion de átomos. Esto ye, ls átomos dua sustáncia que stan cumbinados dun cierto modo, apartan-se, ounindo-se noubamente dua outra maneira, formando outras sustáncias.

Antre 1813 i 1834, un cientista chamado Michael Faraday studou la relaçon antre las quantidades de materiales an trasformaçones químicas i de eilatricidade neçaira para rializar essas trasformaçones. Esses studos eiboluíran até que, an 1891, la ounidade más simples de eilatricidade fui detreminada i chamada eilétron.

La çcubierta de partículas cun carga eilétrica fizo cun que l modelo atómico de Dalton quedasse para trás. An 1897, Thomson eidealizou ua speriéncia para medir la carga eilétrica de l eilétron. Cun base na sue spriéncia, i cunsidrando l átomo eiletricamente neutro (cun quantidades eiguales de partículas positibas i negatibas), el repersentou l átomo cumo ua sfera ouniforme, de carga positiba, cun eilétrones (partículas negatibas). Dende ben l nome de l modelo:pudin de passas.

An 1908, rializando speriéncias de bumbardeio de láminas de ouro cun partículas alfa (partículas de carga positiba, liberadas por eilemientos radioatibos), Rutherford fizo ua amportante custataçon: la grande maiorie de las partículas atrabessaba diretamente la lámina, alguas sofrian pequeinhos zbios i outras, an númaro mui pequeinho (ua an cien mil), sofrian grandes zbios an sentido cuntrário.

A cobrar dessas oubserbaçones, Rutherford chegou a las seguintes cunclusones:

Pul modelo atómico de Rutherford, l átomo ye custituído por un núcleo central, dotado de cargas eilétricas positibas (prótones), ambolbido por ua nubre de cargas eilétricas negatibas (eilétrones).

Rutherford demunstrou, inda, que praticamente to la massa de l átomo queda cuncentrada na pequeinha region de l núcleo.

Dous anhos depuis de Rutherford tener criado l sou modelo, l cientista dinamarqués Niels Bohr l cumpletou, criando l que hoije ye chamado modelo planetário. Para Bohr, ls eilétrones rodában an órbitas redundas, al redror de l núcleo. Depuis desses, nuobos studos fúrun feitos i nuobos modelos atómicos fúrun criados. L modelo que repersenta l átomo cumo tenendo ua parte central chamado núcleo, cuntendo prótones i néutrones, sirbe para splicar un grande númaro de ouserbaçones subre ls materiales.

L modelo planetário de Niels Bohr fui un grande abanço para la quemunidade científica, probando que l átomo nun era maciço. Segundo la Teorie Eiletromagnética, to las carga eilétrica an mobimiento an torno de outra, perde einergie an forma de óndias eiletromagnéticas. I por esso mesmo tal modelo criar cierto çcunfuorto, pus ls eilétrones perderian einergie an forma de óndias eiletromagnéticas, cunfinando-se ne l núcleo, tornando la matéria algo anstable.

Bohr, que trabalhaba cun Rutherford, propuso l seguinte modelo: l núcleo cuntendo ls prótones i néutrones i definiu las órbitas stacionárias, adonde l eilétron ourbitarie l núcleo, sin que perdisse einergie. Antre dues órbitas, tenemos las zonas proibidas de einergie, pus solo ye permitido que l eilétron steia an ua de las órbitas. Al recebir un quantun, l eilétron salta de órbita, nun mobimiento cuntínuo, passando pula ária antre las órbitas (dende l nome zona proibida), mas simplesmente zaparecendo dua órbita i reaparecendo cula quantidade eisata de einergie. Se un pacote cun einergie que nun chegue para mandar l eilétron para órbitas superiores ancuntrar l eilétron, nada acuntece. Mas se un fóton cula einergie eisata para que l eilétron salte para órbitas superiores, el l fazerá, depuis, debolbendo la einergie absorbida an forma de óndias eiletromagnéticas.

Ls cientistas, por meio de técnicas abançadas, yá percebírun la cumplexidade de l átomo. Yá cumprobórun la persença de einúmaras partículas an sue custituiçon i çbendórun l cumportamiento dessas partículas. Mas para custruir alguns cunceitos que ajudan a antender la química de l die-a-die, l modelo de átomo çcrito por Rutherford-Bohr chega. Na custituiçon de l átomos hai mais spácios bazios. L núcleo, mui pequeinho, ye custituído por prótones i néutrones. An torno del, fazendo la eiletrosfera, ruodan ls eilétrones.

L diámetro de la eiletrosfera dun átomo ye de 10,000 a 100,000 bezes maior que l diámetro de l sou núcleo, i la sue strutura anterna puode ser cunsidrada , para eifeitos práticos, uoca; pus para ancher to este spácio bazio de prótones i néutrones (ó núcleos) necessitaríamos dun bilhon de milhones de núcleos…

L átomo de hidrogénio ye custituído por un solo eilétron, que gira an torno dun solo próton. L hidrogénio ye l único eilemiento que l sou átomo nun ten néutrones.

L eilétron i l próton ténen la mesma carga, mas nó la mesma massa. L próton ye 1836,11 bezes más massibo que l eilétron. Ousando, cumo eisemplo heipotético, un átomo de binte prótones i binte néutrones ne l sou núcleo, i stando este an eiquilíbrio eiletrodinámico, terá binte eilétrons ourbitando nas sues camadas steriores. La sue carga eilétrica stará an purfeito eiquilíbrio eiletrodinámico, mas 99,97% de sue massa stará ne l núcleo. Inda que l núcleo cuntenga quaije to la massa, l sou belume an relaçon al tamanho de l átomo i de ls sous ourbitales ye mui pequeinho. L núcleo atómico mide mais ó menos  centímetros de diámetro, anquanto que l átomo mide cerca de  centímetros.

Detreminar la massa dun cuorpo quier dezir acumparar la massa deste cuorpo cun la outra cunsidrada cumo padron.

A ounidade de massa padron ye l grama (g). Mas nós muitas bezes outelizamos l Quilograma, que eiquibale a 1000 bezes la massa de 1 g. Un eisemplo desso ye quando se diç que la massa dua pessona ye 45 bezes la massa correspundente a la de l quilograma.

Ó inda: 45 kg = 45 x 1000 g = 45 000 g

Cumo las partículas que fázen parte de l átomo son mui mui pequeinhas, ua ounidade special tubo que ser criada para facelitar l cálclo de las sues massas. Essa ounidade, chamada ounidade de massa atómica, ye repersentada pula letra u.

Las massas de l próton i de l néutron son praticamente eiguales: míden cerca de 1 ounidade de massa atómica. La massa de l eilétron ye 1836 bezes mais pequeinhas que la de l próton: essa massa puode ser eignorada, mas ye errado dezir que l eilétron nun la ten.

L eilétron ye ua partícula cun de carga eilétrica negatiba. La sue carga, que fui detreminada nua spriéncia an 1908, eiquibale a ua ounidade de carga eilétrica (1 ue). La carga de l próton ye eigual a la de l eilétron, solo que de sinal cuntrário. l próton ten carga eilétrica positiba. L néutron nun ten carga eilétrica. Cumo l nome andica, el ye neutro.

Se tubirmos dous átomos heipotéticos, cula carga eilétrica seia neutra, acradita-se que estes nun se afetaran un al outro por causa de la neutralidade de la fuorça eiletromagnética antre eilhes.
La çtrebuiçon de cargas ne l átomo dá-se de forma dibersa. La carga negatiba ye sterna, la carga positiba ye anterna, esto acuntece por que ls eilétrones ourbítan l núcleo. Quando ponemos cerca dous átomos, mesmo stando an purfeita neutralidade anterna, estes repélen-se, zbian-se ó fázen ricochete.

Eisemplo típico acuntece ne l eilemiento hélio (Hei) adonde ls sous átomos stan an eiterno mobimiento de mútuo ricochete.
An temperatura ambiente, l gáç hélio ten ne l mobimiento de sous átomos un rápido ricochete. Al deminuir la temperatura, l mobimiento ouscilatório deminui, l belume queda menor i la densidade oumenta. Chegaremos teoricamente nun punto an que l mobimiento de ricochete deminuirá tanto que nun se poderá más tirar einergie deste. A este nible térmico, damos l nome de zero abseluto, este ye –273,18 °C.

La carga eiletrónica nun se çtribui de maneira ouniforme, alguas partes de la superfice atómica son menos negatibas que outras. An funçon desto, la carga positiba que stá ne drento de l átomo bai-se anfiltrarpulas árias menos negatibas sternas, por esso haberá ua fraca atraçon eiletrostática antre ls dous átomos chamada de fuorça de Ban dar Waals.

An temperatura mui baixa, ls átomos de hélio móben-se mui debagar, l sou ricochete deminui a tal grau que nun chega para ganhar las fuorças de Ban dar Waals, cumo l átomo de hélio ye altamente simétrico, por este motibo las fuorças que atuan neste eilemiento son mui fracas. La cuntraçon de l hélio acuntece i este acaba por quedar auga a 4,3 graus arriba de l zero abseluto.

Ne ls restantes gases persentes na natureza la sue çtrebuiçon de cargas ye menos simétrica que ne l hélio, las fuorças de Ban dar Waals son maiores fazendo ua liquefaçon an temperaturas maiores.

Nas regiones sternas de l átomos, la çtribuiçon eiletrónica dá-se an camadas, la sue strutura apersenta la stablidade mássima se estas stubíren cumpletas. Cun eiceçon de l hélio i outros eilemientos cun stablidade i simetrie parecidas, giralmente la camada más sterior de l átomo ye ancumpleta, ó puoden tener scesso de eilétrones. An funçon desto puode haber la trasferéncia dun ó dous eilétrones de l átomo an que stan an scesso, pa l átomo an que stan an falta, deixando las camadas sternas de ambos ls dous an eiquilíbrio.

L átomo que recibe eilétrones ganha carga negatiba, i l que perdiu nun eiquilibra por cumpleto la sue carga nucléica, positiba. Acuntece anton l aglutinamiento atómico.

Eisiste inda l causo de dous átomos batéren. An acuntecendo, hai l cumpartilhamiento eiletrónico antre dambos ls dous que passan a tener las sues camadas más sternas cumpletas zde que permanéçan an cuntato.

Ye amportante tener an miente que, átomo, ye ua antidade eilementar. L cunjunto de átomos que apersentan l mesmo númaro atómico (Z) ye chamado de Eilemiento Químico. Deste modo, na Tabela Periódica de l Eilemientos, la eideia de antidade eilementar ye sustituída pula eideia de cunjunto. 

Eis.: Al percurar pul Carbono na Tabela Periódica, debes saber que stá percurando pul Eilemiento Carbono i nun pul átomo de Carbono.

Ua beç cumpartidos eiletronicamente ls átomos puoden tener antre si ua lhigaçon tan fuorte que para aparta-los ye neçaira ua quantidade razoable de einergie, antoce, quedan juntos. Estas cumbinaçones son chamadas de moléculas, nome deribado de l latin que quier dezir oubjeto pequeinho.

Nin siempre dous átomos an cuntato chegan pa tener stablidade, habendo necidade dua cumbinaçon maior para la tene.

Para criar ua molécula de hidrogénio son neçairos dous átomos deste eilemiento, ua molécula de ouxigénio, percisa de dous átomos de oxigénio, i assi por delantre.

Para la formaçon dua molécula de auga son neçairos dous átomos de heidrogénio i un de ouxigénio; metano, necessita dun átomo de carbono i quatro de heidrogénio; dióxido de carbono (bióxido), un carbono, i dous ouxigénios i assi por delantre.

Eisisten causos de moléculas séren formadas por ua grande quantidade de átomos, son las chamadas macromoléculas. Esto acuntece percipalmente cun cumpuostos de carbono, pus l átomo de carbono puode cumpartir eilétrones cun até quatro eilemientos defrentes al mesmo tiempo. Lougo, puode ser possible la custituiçon de cadenas, anielhos, i ligaçones antre estas moléculas anchas, que son la base de la chamada química ourgánica.

Essa ye la base de las moléculas que caraterizan l tecido bibo, ó seia, la base de la bida. Quanto maior la molécula i menos ouniforme la çtribuiçon de la sue carga eilétrica, más ciero será la reounion de muitas moléculas i la formaçon de sustáncias líquidas ó sólidas. Ls sólidos son mantenidos fuortemente pegados pulas anteraçones eiletromagnéticas de l eilétrones i prótones i antre átomos defrentes i antre moléculas defrentes.

An alguas ligaçones atómicas adonde ls eilétrones puoden ser trasferidos fórman-se ls chamados cristales (sustáncias eiónicas) . Nestes, ls átomos puoden star ligados an muitos milhones, criando-se padrones de grande ouniformidade. Ne l átomo, la sue anteraçon nuclear deminui a la medida an que oumenta la çtáncia.




#Article 44: Çquelonizaçon (632 words)


Çquelonizaçon ye l porcesso pul qual ua ó bárias quelónias gánhan la sue andependéncia, an giral por acordo antre la poténcia quelonial i un partido político (ó coligaçon) ó mobimiento de lhibartaçon.

Este porcesso ye normalmente acuntece apuis dun cunflito antre las fuorças bibas de la quelónia i la admenistraçon quelonial, que puode tomar la forma dua guerra de lhibartaçon (cumo fui l causo de alguas quelónias pertuesas i de la Argélia), un golpe de stado, an que las ourganizaçones na quelónia sustituen la admenistraçon quelonial, cumo acunteciu na formaçon de ls Stados Ounidos de la América, ó inda por un porcesso más pacífico, an que l partido ó mobimiento de lhibartaçon eiserce presson subre l gobierno quelonial, seia por petiçones lhegales, seia pula ourganizaçon de manifestaçones, normalmente cul apoio de grupos de presson drento de l paíç quelonizador.

Inda assi, houbo causos an que la poténcia quelonial, quier por pressones anternas ó anternacionales, quier por berificar que la manutençon de quelónias le traç más prejuízos que benefícios, decide por sue einiciatiba dar la andependéncia a las sues quelónias, cumo acunteciu cun bárias de las ex-quelónias francesas i británicas. Nestes causos, fui frequente l stabelecimiento d'acordos an que la poténcia quelonial ten prebilégios ne l quemércio i noutros aspetos de la eiquenomie i política cula ex-quelónia, podendo esta nuoba relaçon tener la forma de neoquelonialismo.

L crecimiento populacional i eiconómico an bários países de la Ouropa i de la Ásia (ls mongóles i ls japoneses) lhebou a un tipo de quelonizaçon, cul caráter de dominaçon (i, por bezes, stremínio) de pobos que acupában territórios de loinge i de ls sous recursos naturales, criando grandes ampérios queloniales. Un de ls aspetos más amportantes desta quelonizaçon fui la scrabatura, cula sportaçon dua grande parte de la populaçon africana pa las Américas, cun cunsequéncias malas, tanto pa l Cuntinente Negro, cumo pa ls çcendentes de l scrabos, que cuntínan até hoije.

Esta fui la purmeira forma de amperialismo, an que bários países ouropeus, percipalmente Pertual, Spanha, Fráncia, la Houlanda i la Anglaterra (apuis Reino de la Gran-Bretanha), custituíran grandes ampérios queloniales abrangendo praticamiente todo l mundo. La sploraçon zanfreada de l recursos de ls territórios acupados, lhebou a mobimientos de resisténcia de ls pobos lhocales i, por fin a la sue andependéncia, nun porcesso chamado çquelonizaçon, acabando estes ampérios queloniales an meados de l seclo XX.

Quando ls stados de la Ouropa na final de la Eidade Média ampeçórun a çcubrir la África, ancontrórun ende reinos ó stados, quier de feiçon árabe ó eislamizados, percipalmente ne l norte i oucidente daquel cuntinente, quier de tradiçon bantu. Ls purmeiros cuntatos antre estes pobos nun fúrun eimediatamente de dominaçon, mas de caráter comercial. Inda assi, ls cunflitos oureginados pula cumpetiçon antre las bárias poténcias ouropeias lhebórun a la dominaçon política desses reinos, que culminou cula partilha de l Cuntinente Negro puls stados ouropeus na Cunferéncia de Berlin, an 1885.

Inda assi, las dues grandes guerras que fazírun danho na Ouropa durante la purmeira metade de l seclo XX deixórun aqueilhes países sin cundiçones para mantenéren un domínio eiconómico i melitar nas sues quelónias. Estes porblemas, associados a un mobimiento andependentista que tomou ua forma más ourganizada na Cunferéncia de Vandung, lhebou las antigas poténcias queloniales a negociáren la andependéncia de las quelónias.

La çquelonizaçon de la Ásia i de la Ouceanie dou-se lhougo apuis de la Segunda Guerra Mundial, que anfraqueciu ls países partecipantes, que quedórun sin recursos suficientes para mantener las sues quelónias, tanto na África quanto na Ásia. Outro fator amportante fui la zoubediéncia cebil na Índia, anfluenciada por un de ls maiores lhíderes pacifistas de l mundo, Mahatma Gandhi. Ls andianos deixórun de pagar ampuostos a la corona anglesa i deixórun de cumprir sues oubrigaçones para cula metrópole. Assi, bencírun la Anglaterra pul cansaço.




#Article 45: Çporto (558 words)


Çporto ye ua atebidade física sujeita a ciertos rigulamientos i que giralmente ten a ber cun cumpetiçon antre praticantes. Para ua atebidade ser çporto ten de meter alblidades i capacidades motoras, regras anstituídas por ua federaçon ourganizadora i cumpetiçon antre cuntrairos. Alguas modalidades çportibas fázen-se cun máquinas que nun eisígen sfuorço, ende sendo mais amportante la çtreza i la cuncentraçon do que l eisercício físico. An termos eidiales, l çporto adbirte i antreten, i custitui un modo metódico i antenso dun jogo que quier chegar a la purfeiçon i a la cordenaçon de l sfuorço musquelar para ua melhorie física i spritual de l ser houmano. Las modalidades çportibas puoden ser coletibas, dobles ó andebiduales, mas siempre cun un adbersairo. 

Tamien podemos definir çporto cumo un fenómeno sociocultural, que ambuolbe la prática beluntaira de atebidade percipalmente física cumpetitiba cun oujetibo recreatibo ó porfessional, ó percipalmente física nun cumpetitiba cun oujetibo de çcanso, cuntrebuindo pa la formaçon, zambolbimiento i/ó melhorie física, anteletual i psíquica de ls sous praticantes i spetadores. Para alhá de ser un modo de criar ua eidentidade çportiba para la ancluson social.

La atebidade çportiba puode ser aplicada inda na pormoçon de la salude na eiducaçon, aplicando l coincimiento specializado cumpletando ls antresses beluntairos dua quemunidade nun specializada.

L çporto coincido cumo ye hoije, ó çporto moderno, fui nacendo nas scuolas de la Anglaterra de l seclo XVIII, brício de l capitalismo.

Circados pula eideologie capitalista, que apregona la orde, l racionalismo, la cumpetiçon i la einiciatiba andebidual, ls alunos de las scuolas anglesas zambuolben un nuobo formato pa ls jogos populares desse tiempo, dando ourige al çporte. Aparécen ls campionatos antre scuolas, clúbios i depuis las federaçones, strumientos que als poucos ban assentando la prática çportiba. 

Adepuis de frimado l capitalismo i de el se sparbar pul mundo, l çporto, antes lhemitado a la Ouropa, bai ganhando spácio ne ls outros cuntinentes. Seguindo la mesma lógica capitalista, l çporto mete-se pulas culturas i agarra l spácio de las práticas populares, lhebando la eidiologie capitalista al mundo anteiro.

Antre outras rezones, pul sou potencial catártico, que dá al spetador la possiblidade dun bien star atrabeç de l porcesso de trasferéncia de sous própios porblemas al ambiente de jogo, l çporto passa a ser un chamadeiro de juntouros. Aporbeitando esse poder de l çporto, ampresários agárran-se a las defrentes partes relacionadas cul çporte: bestimientas, clúbios, acessórios, redes de telbison, antre outros. I tamien l Stado passa a ousar l çporte para ganhar popularidade i porjeçon anternacional.

Ounido als meios de quemunicaçon social, antressados an mais spácio i lúcaro pa ls sous patrocinadores, l çporto sufre mui fuortes trasformaçones, subretodo ne l modo ye trasmitido. Oumenta l carátele spetacular de las cumpetiçones, l que se torna bisible pula la perséncia de telifones ne ls stádios, eisisténcia de canales de telbison specializados an çporto, oumiento de la prática de “çportes de la moda” i mássima balorizaçon i anfluença social de ls atletas cun mais sucesso. A dar eideia a essa nuoba fase de l çporto, aparece la spresson “çporto spetaclo”, modelo atual de l fenómeno eiqui tratado.

Pa l Doutor an antropologie social Arlei Damo, ua cumpetiçon çportiba ye até cierto punto ua eilusion, pus nun ampata na bida ó die-la-die de las pessonas, a nun ser de ls que stéian diretamente lhigados a la prática de l çporto.




#Article 46: Çtino Manifesto (4439 words)


L Çtino Manifesto ye l pensamiento que spressa la fé de que l pobo de l Stados Ounidos ye eileito por Dius para comandar l mundo, i por esso l spansionismo amaricano ye solo l cumprimiento de la buntade Debina. Ls defensores de l Çtino Manifesto acraditórun que spanson nun solo era buona, mas tamien era óbbia (manifesto) i einebitable (çtino). Oureginalmente ua frase de propaganda política de l seclo XIX, l Çtino Manifesto se tornou un termo stórico padron, frequentemente ousado cumo un sinónimo para la spanson territorial de l Stados Ounidos pul Norte de la América i pul Ouceano Pacífico 

Las doutrinas de l Çtino Manifesto fúrun ousadas splicitamente pul gobierno i pula média norte-amaricana durante la década de 1840, até la cumpra de Gasden (sendo tamien anclusa la cumpra de l Alasca por alguns storiadores), cumo justificatiba de l spansionismo norte-amaricano na América de l Norte. L uso formal destas doutrinas deixou de ser ousada oufecialmente zde la década de 1850 até l final de la década de 1880, quando fui anton rebibida, i passou a ser ousada outra beç por políticos norte-amaricanos cumo ua justificatiba pa l spansionismo norte-amaricano fura de las Américas. Passado esto, l uso de la eideologie de l Çtino Manifesto deixou de ser outelizada splicitamente pula média i por políticos an giral, ambora alguns specialistas acraditen que ciertas doutrinas de l Çtino Manifesto téngan, zde anton, anfluenciado mui las eideologies i doutrinas amperialistas norte-amaricanas até ls dies atuales.

L persidente James Buchanan, ne l çcurso de sue posse an 1857 deixou bien claro la determinaçon de l domínio norte-amaricano: 

An 2004 l general Colin Powell, secretairo de Stado de l gobierno Bush, reforçou nun de sous çcursos la mesma determinaçon:

La frase fui criada pul jornalista Nuoba Iorquino John L. L'Sulliban an sue rebista Democratic Rebiew. Nun ansaio antitulado , ne l qual eisigie de l EUA a admitir la República de l Texas na Ounion.

L'Sulliban screbiu: 

L Texas se tornou un stado amaricano lhougo passado, mas la frase de L'Sulliban outelizada pula purmeira beç atraiu pouca atençon.

Na segunda beç an que outelizou la citaçon, nua coluna de l New York Morning News de 27 de Febreiro de 1845, L'Sulliban trataba subre l abanço de las çputas de frunteiras cula Grana-Bretanha, adonde afirmou que ls Stados Ounidos tenien l dreito de reibindicar l Oregon anteiro:

And that clain is by the right of our manifest çtiny to oberspread and to possess the whole of the cuntinent which Probidence has giben us fur the debelopment of the great spurment of lhiberty and federated self-gobernment antrusted to us. [I esta reibindicaçon ye parte de nuosso çtino manifesto de abançar i tenr to l cuntinente que la Probidéncia ne ls cuncediu pul zambolbimiento de la grande speriéncia a nós cunfiada de la lhiberdade i de l outo-gobierno federalista.]

Esto ye, L'Sulliban acraditaba que Dius (la Debina Probidéncia) tenie dado als Stados Ounidos a misson de spandir la democracie republicana (the great spurment of lhiberty - L grande spriéncia de lhiberdade) por to América de l Norte. 

Debido la Grana-Bretanha nun outelizar-se de l Oregon cun propósitos de spanson de la democracie, acraditaba l jornalista, la reibindicaçon de l território puls británicos poderie ser çconsiderada. 

L'Sulliban acraditaba que l Çtino Manifesto era un eideal moral (ua lhei superior) que se subrepunha la outras cunsidraçones, ancluindo lheis i acordos anternacionales.

Ne l ampeço de sue stória, ls Stados Ounidos éran formados treze quelónias, al se lhibertar de la Anglaterra, houbo la necidade de la spanson pa l Sul i pa l Oeste. L comércio i la andústria stában crecendo debrebe, habendo antoce la necidade de oumentar ls sous lhemites de atuaçon. 

Al passar de l tiempo, ampeçou un sentido maior de patriotismo ne l pobo de las treze quelónias. L abanço pul cuntinente gerou muitas batailhas contra ls índios amaricanos. Nestas batailhas, fúrun sterminadas muitas naciones andígenas que bibian hai miles de anhos naqueilhas tierras. Cada beç que habie ua bitória contra l einimigo, firmaba-se un sentimiento de superioridade subre ls outros pobos. Rialimentando l sentimiento spansionista.

Esta superioridade acabou se transformando cul tiempo na eideologie de l Çtino Manifesto, que se rialimentou i gerando ua eideia fixa de la pré-çtinaçon de l amaricanos de la época subre ls outros pobos amaricanos çcendentes de andígenas, spánicos (spanholes i pertueses), i scrabos negros. Capítulo a la parte era l sentimiento de superioridade racial de l amaricanos subre ls negros, estes segundo muitos studiosos de la época, éran cunsidrados un eilo antre ls animales i ls seres houmanos.

An 1821 l senador por Massachusetts, Edward Eiberett, demunstrando l pensamiento amaricano subre ls sous bezinos de la América Lhatina declarou: (sic)…Nin cun todos ls tratados que puodamos fazer, nin cun to l denheiro que amprestarmos, poderemos transformar sous Bolíbares an Washington.

Quando ls amaricanos refíren- se la si mesmos cumo amaricanos solamente repeten la frase mais coincida de l persidente James Monroe, proferida ne l cungresso amaricano an 1823: La América pa ls amaricanos (amaricanos). La esta lhinha de pensamiento denominou-se Doutrina Monroe, que ye seguida até la atualidade.

La doutrina Monroe cunsistiu basicamente an trés questones:

Antre 1820 i 1830, ls amaricanos ampeçórun a ambadir lhentamente l território de l Texas que pertencia a la República de l México, era ua ambason benigna atrabeç de la cumpra de tierras, mui baratas. Al antrar an território mexicano, grandes latifundiários lhebórun cunsigo las ouligarquias i l trabalho scrabo (L cumportamiento era mui parecido cul coronelismo). Ne l México nun habie scrabatura, pus era proibida pula Custituiçon. An 1835, l gobierno mexicano aprobou la Custituiçon Centralista Mexicana, reforçando la proibiçon de la scrabidon an território daquele paíç. Ls grandes ouligarcas amaricanos duonhos daquelas tierras financiórun anton ua reboluçon i proclamórun la andependéncia de l Texas an 1836. Formou-se anton la República de la Streilha Solitária, que passou a ser un protetorado de l Stados Ounidos.

Tan lhougo fui reconhecida la andependéncia de la República de l Texas puls amaricanos, fizo-se un pedido formal de aneixaçon a la nacion bezina, sob la alegaçon de que ls laços raciales de l pobo texano éran mui mais streitos cun ls Stados Ounidos de l que cul México. Desta forma, an 1845, l Texas fui aneixado al território amaricano.

Segundo anformaçones coletadas de la , que passado de la , l pobo mexicano de la region de frunteira era mui biolento, oumentando l índice de criminalidade. Fúrun neçairas antoce, medidas drásticas de cuntençon contra ls criminosos i bandos de bandidos spano-amaricanos. Estas medidas éran ls anforcamientos i prisones de bandidos i bandos de mexicanos que ambadian i criában albrotes cun bebedeiras i desordenes ne l território texano. Las spulsones lhougo se tornórun an massa i, segundo custa, diminuían ls índices de criminalidade, ampeçando assi ua lhimpeza étnica.

Estas medidas de cuntençon de l banditismo gerórun muitos zantendimientos antre ls dous países. An 1846, houbo un cunflito de frunteira antre ls Stados Ounidos i l México. Ls amaricanos acabórun declarando guerra al paíç bezino ambadindo sou território i lhibertando la Califórnia, Nuobo México, Nebada, Arizona i Utah.

Metade de l território mexicano fui perdida pa ls Stados Ounidos, i grande parte de l pobo lhatino de la region, ó fui muorto, ó spulso pa l que restou de l México.

An 1853 ua squadra amaricano fuorça ls japoneses a la abiertura de las frunteiras i sous mercados als Stados Ounidos.

An 1855 l mercenário Willian Walker zambarcou i atacou la Nicarágua dominando l paíç declarando-se persidente. Fazendeiros sulistas amaricanos eimediatamente fundórun ouligarquias na region. Walker mas fui derrotado i fuzilado an Honduras. Muitos de l fazendeiros tubírun que retornar als Stados Ounidos falidos i doentes.

An 1857, l jornalista amaricano John L'Sulliban declarou que: (sic)…serie antolerable que prejudicassen nuosso poder, lhemitando nuossa grandeza i ampedindo la rializaçon de l nuosso Çtino Manifesto, que ye stendermo-me ls subre l cuntinente que la Probidéncia fixou pa l lhibre zambolbimiento de nuossos milhones de habitantes, que anhos passado anhos se multiplican…

An 1898, cula spluson dun nabio amaricano chamado Maine an Cuba, ls EUA declórun la guerra contra la Spanha, ls territórios spanholes ne l Caribe i ne l Pacífico fúrun ambadidos. Cuba permaneciu acupada até 1902, sendo lhiberada puls amaricanos depuis de la aprobaçon de la emenda Platt.
La emenda Platt era ua lhei que daba dreito als amaricanos de ambadir Cuba a qualquier momiento an que antresses de l Stados Ounidos fússen amenaçados. Esta lhei permaneciu mantendo Cuba un protetorado amaricano até 1933.

An 1898 l cungresso amaricano aproba la aneixaçon de las Ilhas de l Habaí.

An 1890, acuntiu la purmeira Cunferéncia Pan-amaricana. Esta propunha ua moeda quemun ne l cuntinente amaricano, l dólar, ua ounion aduaneira, un cunseilho de arbitraige de cunflitos melitares i eiquenómicos an Washington, para alhá de cobrança de tributos de proteçon. L Brasil i la Argentina se oupusírun, recebírun retaliaçones eiquenómicas de l bloco lhiderado puls amaricanos. Cuntra l Brasil, la percipal retaliaçon fui l ancerramiento de la amportaçon de l látex, contra la Argentina, la amportaçon de ganado i de trigo.

An 1901 Theodore Rosebelt assumiu la persidéncia de l Stados Ounidos, sue mássima era (sic)…Fale suabe, mas tenga nas manos un grande porrete que será bastante útele…, esta fui chamada de la política de l Big Stick. Seguindo esta ourientaçon, sob ls mais dibersos pretestos ls Stados Ounidos acupórun an nome de la democracie Cuba antre 1906 a 1909, an 1912 i 1917 a 1922, l Haiti antre 1915 a 1934, la República Dominicana antre 1916 i 1924 i la Nicarágua antre 1909 a 1910 i 1912 a 1933.

La region de l Canhal de l Panamá pertencia a la Colómbia, por ua queston de soberanie ls colombianos nun aceitórun la perpuosta amaricano de la custruçon dun canhal an sou território. An 1903, l Senado de la Colómbia negou-se a ratificar l Tratado de Hay-Heirrán, que stablecerie l arrendamiento als Stados Ounidos dua faixa de território de l istmo de l Panamá para custruíren un canhal i tener sou uso sclusibo por 100 anhos.  Cumo cunsequéncia ls Stados Ounidos ansuflórun ua guerra separatista na region. Depuis de la anterbençon de tropas amaricano fui criado l Panamá, paíç que quedou sob l protetorado de l amaricanos. An troca fui cedida la region para la custruçon de l canhal i l dreito de splorá-la para siempre puls amaricanos. An meados de 1975, sob muita presson anternacional, i depuis de muitos anhos de negociaçones, ls Stados Ounidos aceitórun antregar l canhal pa l Panamá an 1999.

Todos ls países de la América sofrírun an maior ó menor grau l eifeito de la doutrina de l Çtino Manifesto. Oura cun anterbençones melitares, oura eiquenómicas, políticas ó eideológicas.
Ne l Brasil tamien houbo l domínio i cumpra de muitas tierras gerando gigantescos ouligopólios i la cumpra de cumpanhas brasileiras por muitos ampresários norte-amaricanos de l ampeço de l seclo XX até la década de cinquenta de l mesmo seclo. Grande parte de las atebidades de stratibistas, custruçon de caminos de fierro, rodobias, mineraçon, geraçon de einergie eilétrica, augas i sgotos, transportes, andústrias de papel, metalúrgicas, macánicas, nabales antre outras, pertencian àqueles grupos.

De todos que benirun al Brasil, l mais coincido fui l norte-amaricano Percibal Farquhar, l duonho de la Strada de Fierro Madeira Mamoré, que quedou mais coincida cumo la Camino de fierro de l Diabo, an cuja custruçon morrírun muitos miles de trabalhadores que bibian na selba amazónica sob las mais precárias cundiçones de trabalho sub-houmano i semi-scrabidon. 
An to Brasil l senhor Farquar tenie sues andústrias boltadas quaije que unicamente pa l stratibismo begetal i mineral. Ne l Sul de l Brasil ne l Stado Paraná, la ampresa colonizadora pertencente al ampresário derrubou i ambiou decumentados mais de 250 milhones de pinheiros, stima-se que somada al ambio eilegal, la remessa chegou na orde de 750 milhones de pinheiros, praticamente stinguindo to la fauna i flora dependente de las florestas de araucárias de l Stado. 
Ne l Estado de Santa Catarina la cifra ultrapassou a la casa de 800 milhones de arbles retiradas cula cunsequente çtruiçon de la fauna i flora. Para remeter to esta madeira pa ls Stados Ounidos fúrun custruídos miles de quilómetros de caminos de fierro, ne l anterior de l Paraná i Santa Catarina. Quien pagou la custruçon destas caminos de fierro para uso particular de l grupo norte-amaricano, fui l Gobierno Brasileiro.
Ua de las cunsequéncias de las mazelas dua de sues ampresas, la Southern Brazil Lhumber  Colonization Cumpany fui la Guerra de l Cuntestado, passado la eimisson de miles de ouperários que habien sido cuntratados para la custruçon de la camino de fierro.

An todos ls outros países de la América de l Sul, tamien houbo la ambason benigna de ampresas norte-amaricanas. De la Argentina fúrun lhebadas las mudas de la Cola, de la Bolíbia, Colómbia, etc mudas de Coca, ambas çtinadas a la fabricaçon de l refrigerante mais bubido de l mundo. De la Amazónia fúrun retiradas las mudas de la Seringueira, para alhá de muitos outros begetales i minerales.

Ne l final de la década de 1930, seguindo sue doutrina de l Çtino Manifesto ls Stados Ounidos ampeçórun sue fase de cunquista de l coraçones i mintes  de la América (to la América, nun solo la de l norte). Ampeçou la campanha de penetraçon cultural norte-amaricana ostensiba ne l Brasil i ne ls outros países amaricanos. L amarican way of lhife fui sendo antroduzido gradatibamente na sociadade lhatino-amaricana. Ne l causo de l Brasil, l praino era ua stratégia de l Stados Ounidos para ancentibar la solidariedade heimisférica de forma a anfrentar la anfluéncia de l Eixe i cunsulidar-se cumo grande poténcia. L ampeço de la campanha fui  la propagaçon atrabeç de la propaganda de l balores pan-amaricanos , esto acunteciu durante las cunferéncias anteramericanas. An agosto de 1940, fui criado l Ouffice of the Cordinator of Anter-Amarican Affairs (OCIAA), era un scritório xefiado pul ampresário Nelson Rockefeller binculado al Cunseilho de Defesa Nacional de l Stados Ounidos.

Las dibisones de la agéncia cuntinhan setores de relaçones culturales, quemunicaçones, salude, relaçones comercial i financeira. Habien inda dibersas fundaçones dirigidas por senhoras de ampresários amaricanos cula finalidade de filantropia i ajuda houmanitária. Antoce, todas las atebidades éran isentas de ampostos i inda recebien denheiro de l gobierno brasileiro para atuáren an to l território nacional. L OCIAA, se subdibidie an seçones: música, cinema, amprensa, lhiteratura, rádio, arte, finanças, sportaçon, porblemas sanitários, transporte i eiducaçon anfantil. L OCIAA atuou de forma ostensiba cul DIP, percipalmente nas pesquisas i amplementaçon de técnicas para la criaçon de cartilhas scolares.

Quando atuaba nas árias de anformaçones i quemunicaçones, la agéncia norte-amaricana beiculaba na amprensa brasileira fatóides faborables als Stados Ounidos. Difundiu ne l Brasil las técnicas mais modernas de manipulaçon cumportamental mediante eimaiges agradables lhigadas a todo que era norte-amaricano 

Difundiu por anhos la ampresson de que ls produtos amportados de l Stados Ounidos fazien parte de la moda i que produtos nacionales éran solamente aceitos pula classe baixa de la populaçon, fomientou la defrenciaçon de classes i la criaçon de serbícios de purmeira classe para quien podie pagar i de segunda classe para quien nun podie pagar. 

Este tipo de propaganda fizo la classe média ampeçar la óndia cunsumista yá ne l ampeço de la década de 1950, acelerando l comércio i la amportaçon de produtos norte-amaricanos, percipalmente altemobles i eiletrodomésticos. 

Fúrun amplantadas técnicas de publicidade ne l jornalismo nacional. Para esso era neçaira la amportaçon de eiquipamientos daquele paíç para transmisson i recepçon de radiofotos, de forma a demunstrar la modernidade de la amprensa norte-amaricana.

Sob la cordenaçon de l OCIAA, se ampeçou ua campanha publicitária direcionada a la classe média brasileira. Éran ancentibados l lhuxo i l cunsumismo atrabeç de las roupas caras i apetrechos de lhuxo de grande apelo popular. 

Ls porgramas radiofónicos i las produçones cinematográficas dában énfase als produtos de cunsumo, percipalmente eiletrodomésticos. La propaganda massificaba la populaçon i era lhargamente outelizada cumo un de l mais amportantes strumientos de propaganda de la guerra.

Porgramas de rádio transmitidos de l território amaricano tenien penetraçon an to l Brasil. L OCIAA atrabeç de la rádio La Boç de la América cun sues antenas boltadas pa l Brasil apersentaba la cobertura an tiempo rial de la guerra cun sloganes ancitando als brasileiros l quanto era buono ser amaricano, hai que se lhembrar que brasileiros nun son bien benidos an território amaricano  

Las transmissones dibulgában durante to l tiempo la cultura norte-amaricana, sous usos i questumes. Éran reforçadas las publicidades direcionadas percipalmente a la classe média i als moços de faixa etária antre binte i cinco i trinta anhos an porgramas radiofónicos.

Buns eisemplos de propaganda de guerra fúrun porgramas cumo L Brasil na Guerra, La Família Borges i Baran Eixe.

Ls filmes de fiçon i documentários norte-amaricanos tenien l papel de difundir la eideologie i cultura de l Stados Ounidos, para tal, OCIAA usaba las andústrias cinematográficas de Hollywod. 

L OCIAA eibitaba amostrar para la América Lhatina an sous filmes ls questumes norte-amaricanos que poderien a benir a oufender ls brios i l modo de bida lhatino.

Eisemplo típico fúrun ls famosos furas de la lhei mexicanos, tan quemuns ne ls filmes de bang-bang. Estes fúrun eiliminados de las produçones de Hollywod para eibitar mal-star antre ls lhatinos. 

Outro eisemplo quemun outelizado até la atualidade que percura çfarçar la çcriminaçon racial contra ls negros i lhatinos, bastante quemun ne ls Stados Ounidos éran, i inda cuntinan sendo ls filmes policiales dirigidos para la América Spánica i Brasil. Ne ls filmes ls policiales negros son cumpanheiros anseparables de policiales brancos. 

Ne l causo de filmes dirigidos i sportados para la Argentina, i outros países spánicos eibitában oufender ls brios i l machismo de l lhatino-amaricanos, enaltecendo la masculinidade i la feminilidade lhatinas.

La criaçon de personaiges para fomentar la política de buona bizinhança cuntinental fui mui outelizada sob l comando de l OCIAA 

Assi, ls Stúdios Çney, criórun l papagaio Zé Carioca cula firme proposiçon de anfluenciar ls ninos brasileiras an séren amigos de las ninos norte-amaricanas, preparando las lhatinas para séren lhideradas por aqueilhas ne l feturo. L filme Aló Amigos demunstra bien la manipulaçon cumportamental adonde l simpático i falador papagaio anfatiza la amisade cul nerboso i temperamental Parro Donald, naturalmente la mensaige passada ye que l papagaio aceita la lhiderança de l parro an todas las ocasiones 

Debido a la grande quantidade de trabalhadores strangeiros que morrírun durante las custruçones de caminos de fierro i rodobias por ampreiteiros norte-amaricanos ne l Brasil zde l ampeço de l seclo XX, l OCIAA sabie que eisistian malinas tropicales ne l território nacional que matában andebíduos que nun tenien eimunidade àquelas anfermidades. 

Las percipales malinas pesquisadas houmanitariamente fúrun la malária i la Febre amarielha. Visando ajudar la populaçon anferma brasileira ne l cuntrole de las malinas, l OCIAA ampeçou un ostensibo porgrama de eiducaçon médica i treinamiento de anfermeiros brasileiros i strangeiros nas selbas brasileiras. 

Ambora negado, sabe-se que l oubjetibo percipal nun era oubter la aprobaçon de la populaçon a la atuaçon de la agéncia ne l Brasil. L pobo sertaneijo an grande parte pus grande parte era i ye eimune a las bárias andemias que assolan las florestas de l Brasil, na rialidade las pesquisas iban mui mais para alhá. 

Las fuorças armadas norte amaricanas percisában preparar l terreno para la probable chegada i manutençon de sues tropas i ampresas mineradoras an território brasileiro cula finalidade de strair materiales stratégicos la séren fornecidos a las sues andústrias bélicas. Todas las jazidas coincidas anton na América de l Norte stában sendo sploradas i muitas stában se saurindo. Cunforme acertado nas negociaçones an que acunteciu l alinhamiento brasileiro a la política norte amaricana, l Brasil passarie a ser un protetorado daquele paíç na época de la Segunda Guerra Mundial por nun tener poderio bélico suficiente para se defender dun einimigo sterno.

Fúrun custruídas anton bases aéreas, nabales, fábricas de armas, metalúrgicas i siderúrgicas cun financiamiento oufrecido por banqueiros norte-amaricanos sob l abal de l Menistério de la Defesa daquele paíç. La sola cundiçon era que las ampresas fundadas deberian ser ourientadas por ampresas de cunsultoria norte-amaricana i que la tecnologie i ansumos deberian ser cumprados de l norte-amaricanos.

Fui acertado tamien que ciertas lhigas metálicas i ciertos artefatos nun poderien ser custruídos an território brasileiro para salbaguardar las patentes de produtos daquela nacion. Fui este l motibo an parte de l atraso de l Brasil an produzir ciertas lhigas de aço resistentes i de nun produzir lhigas metálicas nacionales para solda eilétrica até la década de 1950.

La pertuesa Carmen Miranda naqueilha época se tornou l simblo de la cultura brasileira ne ls Stados Ounidos. L papagaio Zé Carioca ajudou a custruir l stereótipo de l brasileiro simpático i almanecha, nun mui chegado al trabalho. 

La poderosa Coca-Cola outelizando de propaganda maciça, percipalmente ne l cinema, ampeçou ua campanha lhançando modismos cumo nuobas bestimentas, roupas de praia i banho para senhoras i senhoritas, dando énfase a las formas femininas i a la sensualidade acabou por sustituir l cunsumo pula classe média de l sucos naturales. La família brasileira deixou anton de buber la lhimonada, la lharanjada, l suco de  balancie, l suco de abacaxi i demales sucos de fruitas tropicales. Un detalhe amportante era la énfase dada pul fabricante norte-amaricano de que sue bubida deberie ser cunsumida pulas famílias de bien, dando borda subliminar de que ls cunsumidores de sucos nun éran cunsumidores premiun.

L ansino de lhénguas strangeiras nas scuolas brasileiras, a eisemplo de l lhatin, de l francés i de l spanhol, passou a ser desestimulados pul gobierno brasileiro anfluenciado pula propaganda norte-amaricana.

Las scuolas staduales passórun a ser oubrigadas pulas sferas federales a sustituir l ansino de qualesquier lhénguas pul anglés. Ne l Stado de Santa Catarina, de fuorte anfluéncia de colonizaçon almana, l uso de la lhéngua germánica pula populaçon passou a ser proibido i punido cun prison. Las scuolas que ansinában aqueilha lhéngua passórun a ser cerradas causo nun mudassen l ansino pa l anglés. 

L lhéngua anglés passou yá naqueilha época a ser cunsidrado la lhéngua de pessonas cultas. Nas reuniones, era de buono ton se referir an dibersas ocasiones an lhéngua anglés para las mais dibersas situaçones. Éran cunsidradas xarmosas las spressones: Oh my God, My baby, My lhittle bear, etc, etc, etc. 

Nas scuolas, percipalmente nas particulares, era moda l uso de roupas de corte norte-amaricano antre ls adolescentes yá ne l ampeço de la década de 1950. 

 ampeçou sue caminada pula publicidade dirigida a a ninos atrabeç de pequeinhos  çtribuídos nas scuolas públicas. Era quemun ber ninos de 6, 7 anhos de eidade na década de 1950 i 1960 sorbendo pequeinhas barras de choclate idénticas als cigarros que ls adultos fumában. Las caixas adonde éran acundicionados ls cigarrinhos de mentirinha éran idénticas a las carteiras de l cigarros berdadeiros. Ls ninos andában a las manos de sous pais segurando ls cigarrinhos de la mesma forma que ls adultos.

Ne ls filmes de guerra norte-amaricanos nun éran ralas las cenas de oufrecimiento de cigarros amaricanos, anclusibe antre ls einimigos transmitindo assi la mensaige de que ls cumpanheiros de bício nun tenien frunteiras.  

Ambora la benda i cunsumo de cigarros ne l Brasil tenga tenido sue purmeira óndia na década de 1920, fui na época de la Segunda Guerra Mundial que las grandes multinacionales de l fumo norte-amaricanas (las ouropéias seguiran la óndia an seguida) tubírun ua berdadeira spluson de las sportaçones de l cigarro andustrializado pa l Brasil. 

La aceitaçon de l bício antre ninos i ls adolescentes (para alhá de l adultos) fui tan grande que las ampresas se apressórun an custruir nuobas fábricas ne l Brasil ne l final de la década de 1940. Las marcas Camel, Chesterfield, Pall Mall, Marlboro, Hollywod antre outras ouropéias i norte-amaricanas tubírun ne l ampeço de la década de 1950 ua grande spluson de bendas. La populaçon staba biciada an produtos norte-amaricanos.

Cul fin de la Segunda Guerra Mundial i la cunsequente derrota de l eixe, ls Stados Ounidos fazirun ser aprobada la Declaraçon de Solidariedade para la Preserbaçon de la Antegridade Política de l Stados Amaricanos Cuntra la Anterbençon de l Quemunismo Anternacional, esta era la nuoba maneira de l norte-amaricanos cuntináren sue persença nas Américas.

Agora era la beç de l Quemunismo; decumiento datado de márcio de 1954 afirmaba que (sic)…que l domínio ó cuntrole de las anstituiçones políticas de qualquier Stado amaricano por parte de l mobimiento anternacional quemunista, que tenga por resultado la stenson até l cuntinente amaricano de l sistema político dua poténcia stracontinental, custituirieb ua amenaça a la soberanie la a la andependéncia política de l Stados amaricanos, l que ponerie an peligro la paç de la América. 

Golpes melitares ampeçórun a derrubar persidentes de l bários países de las Américas. Fui derrubado Jacobo Arbenes na Guatemala, Bargas ne l Brasil, antre outros. 

An 1962, Cuba fui scluída de la OEA. An 1964 cul apoio de la Ouperaçon Brother San houbo l Golpe Melitar de 1964 ne l Brasil. An seguida an dibersos países de la América Lhatina tubírun sous gobiernos derrubados por golpes i contra- golpes 

Debido a a estes mobimientos rebolucionários i contra- rebolucionários, ls países de la region perdírun cumpletamente l cuntrole eiquenómico, la region se transformou nun caos i las populaçones ampeçórun a ser massacradas pulas mais dibersas ditaduras melitares.

Na América de l Sul l ampobrecimiento rial transformou eiquenomies de países an meras díbedas sternas ampagables. A la cada reboluçon, golpe i contra- golpe, siempre habie alguien pronto para amprestar l denheiro neçairo a la cunquista de la lhiberdade democrática.

Atrás desso benirun ls ampréstimos pa l zambolbimiento de l países de l bloco amaricano, estes se andibidórun outra beç i tubírun que cuntrair mais ampréstimos para pagar las díbedas geradas puls golpes. Necessitában de nuobos i nuobos ampréstimos para pagar ls juros que spludiran cun las crises anternacionales, de l petrólio, etc.

Cula queda de la Ounion Sobiética, ls norte-amaricanos cuntinórun acraditando na sue doutrina de l çtino manifesto. Agora cumo maior poténcia melitar i eiquenómica de l Planeta ampeçórun la aculturaçon de outras naciones sob l pretesto de cumbater l terrorismo anternacional.

Ampeçando l seclo XXI, acuntiu la tragédia de l ataques terroristas a las torres gémeas. 

Ls Stados Ounidos se biran frágeis, pus jamales habien recebido un ataque tan biolento an sou território ne l própio cuntinente. 

Sue repuosta fui la ambason de l Afeganistan i de l Eiraque. L custo financeiro, político i moral de l pobo norte-amaricano stá sendo gigantesco, i stá colocando an xeque la sue doutrina de l çtino manifesto 




#Article 47: Ébora (119 words)


Ébora (an lhéngua pertuesa Évora) ye ua cidade pertuesa, capital de l çtrito de Ébora, i situada an la region Alanteijo i subregion de l Alanteijo Central, cun ua populaçon de cerca de 41 159 habitantes.

Ye sede de un de ls maiores munecípios de Pertual, com 1 308,25 km² de ária i 55 420 habitantes (2006), subdebidido an 19 freguesies. L munecípio ye lhemitado a norte pul munecípio de Arraiolos, a nordeste por Estremoç, a lheste pul Redondo, a sueste por Reguengos de Monsaraz, a sul por Portel, a sudoeste por Biana de l Alanteijo i a oeste por Montemor-l-Nuobo. Ye sede de antiga diocese, sendo metrópole eclesiástica (Arquidiocese d'Ébora). La cidade ten l renome de Cidade Museu.




#Article 48: Ética (1220 words)


La palabra Ética ye ouriginada de l griego ethos, (modo de ser, caráter) atrabeç de l latin mos (ó ne l plural mores) (questumes, de adonde se deribou la palabra moral.). An Filosofie, Ética quier dezir l que ye buono para l andibíduo i para la sociadade, i sou studo cuntribui para stabelecer la naturaleza de deberes ne l relacionamento andibíduo - sociadade. 

Define-se Moral cumo un cunjunto de normas, percípios, questumes, balores que norteian l cumportamento de l andibíduo ne l sou grupo social. Moral i ética nun deben ser cunfundidos: anquanto la moral ye normatiba, la ética ye teórica, i percurando splicar i justificar ls questumes dua determinada sociadade, bien cumo fornecer subsídios para la seluçon de sous dilemas más quemuns. Mas, debe-se deixar claro que eitimologicamente ética i moral son spressones sinónimas, sendo la purmeira de ourige griega, anquanto la segunda ye sue traduçon para l lhatin.

La ética tamien nun debe ser cunfundida cula lei, ambora cun cierta frequéncia la lhei tenga cumo base percípios éticos. Al cuntrário de l que ocorre cula lhei, nanhun andibíduo puode ser cumpelido, pul Stado ó por outros andibíduos, a cumprir las normas éticas, nin sofrer qualquier sançon pula zoubediéncia la estas; por outro lhado, la lhei puode ser omissa quanto la questones abrangidas ne l scopo de la ética.

Modernamente, la maioria de las profissones ténen l sou própio código de ética porfissional, que ye un cunjunto de normas de cumprimento oubrigatório, deribadas de la ética, frequentemente ancuorporados a la lhei pública. Nesses causos, ls percípios éticos passan a tener fuorça de lhei; note-se que, mesmo ne ls causos an que esses códigos nun stan ancuorporados a la lhei, sou studo ten alta porbablidade de eisercer anfluéncia, por eisemplo, an julgamentos ne ls quales se çcutan fatos relatibos a la cunduta porfissional. Ademaiss, l sou nun cumprimento puode resultar an sançones eisecutadas pula sociadade porfissional, cumo censura pública i suspenson temporária ó definitiba de l dreito de eisercer la porfisson. 

Tanto “ethos” (caráter) cumo “mos” (questume) andican un tipo de cumportamiento propiamente houmano que nun ye natural, l home nun nace cul cumo se fusse un anstinto, mas que ye “adquirido ó cunquistado por hábito” (BÁZQUEZ). Portanto, ética i moral, pula própia eitimologie, diç respeito a ua rialidade houmana que ye custruída stórica i socialmente a partir de las relaçones coletibas de l seres houmanos nas sociadades adonde nacen i biben.

Cumo Doutrina Filosófica, la Ética ye eissencialmente speculatiba i, la nun ser quanto al sou método analítico, jamais será normatiba, caraterística esta, sclusiba de l sou oubjeto de studo, la Moral. Portanto, la Ética mostra l que era moralmente aceito na Grécia Antiga possibilitando ua cumparaçon cul que ye moralmente aceito hoije na Ouropa, por eisemplo, andicando atrabeç de la cumparaçon, mudanças ne l cumportamento houmano i nas regras sociales i sues cunsequéncias, podendo dende, detetar porblemas i/ó andicar caminos.
Para alhá de todo ser Ético ye fazer algo que te beneficie i, ne l mínimo, nun perjudique l outro.

Eugénio Buci, an sou lhibro Subre Ética i Amprensa, çcribe la ética cumo un saber scolher antre l bien i l bien (ó antre l mal i l mal), lhebando an cunta l antresse de la maiorie de la sociadade. Al cuntrário de la moral, que delimita l que ye buono i l que ye ruin ne l cumportamento de l andibíduos para ua cumbibéncia cibilizada, la ética ye l andicatibo de l que ye más justo ó menos anjusto delantre de possibles scolhas que afetan terceiros.

La ética puode ser anterpretada cumo un termo genérico que chama aqueilho que ye frequentemente çcrito cumo la ciéncia de la moralidade, sou significado deribado de l griego, quier dezir 'Casa de la Alma', esto ye, suscetible de qualificaçon de l punto de bista de l bien i de l mal, seia relatibamente la determinada sociadade, seia de modo abseluto. 

An Filosofie, l cumportamiento ético ye aquel que ye cunsidrado buono, i, subre la bundade, ls antigos dezien que: l que ye buono para la lheoa, nun puode ser buono a la gazela. I, l que ye buono a la gazela, fatalmente nun será buono a la lheoa. Este ye un dilema ético típico. 

Portanto, de ambestigaçon filosófica, i debidas subjetibidades típicas an si, al lhado de la metafísica i de la lógica, nun puode ser çcrita de forma simplista. Desta forma, l oubjetibo dua teorie de la ética ye determinar l que ye buono, tanto para l andibíduo cumo para la sociadade cumo un to. Ls filósofos antigos adotórun dibersas posiçones na definiçon de l que ye buono, subre cumo lhidar culas prioridades an cunflito de l andibíduos bersus l to, subre la ounibersalidade de l percípios éticos bersus la ética de situaçon. Nesta, l que stá cierto depende de las circunstáncias i nun dua qualquier lei giral. I subre se la bundade ye determinada puls resultados de la açon ó puls meios puls quales ls resultados son alcançados.

L home bibe an sociadade, cumbibe culutros homes i, portanto, cabe-le pensar i respunder a la seguinte pregunta: “Cumo debo agir perante ls outros?”. Trata-se dua pregunta fácele de ser formulada, mas defícel de ser respundida. Oura, esta ye la queston central de la Moral i de la Ética.
Anfin, la ética ye julgamiento de l caráter moral dua determinada pessona.
Cumo Doutrina Filosófica, la Ética ye eissencialmente speculatiba i, la nun ser quanto al sou método analítico, jamais será normatiba, caraterística esta, sclusiba de l sou oubjeto de studo, la Moral. Portanto, la Ética mostra l que era moralmente aceito na Grécia Antiga possibilitando ua cumparaçon cul que ye moralmente aceito hoije na Ouropa, por eisemplo, andicando atrabeç de la cumparaçon, mudanças ne l cumportamiento houmano i nas regras sociales i sues cunsequéncias, podendo dende, detetar porblemas i/ó andicar caminos.

Eugénio Buci, an sou lhibro Subre Ética i Amprensa, çcribe la ética cumo un saber scolher antre l bien i l bien (ó antre l mal i l mal), lhebando an cunta l antresse de la maiorie de la sociadade. Al cuntrário de la moral, que delimita l que ye buono i l que ye ruin ne l cumportamento de l andibíduos para ua cumbibéncia cibilizada, la ética ye l andicatibo de l que ye más justo ó menos anjusto delantre de possibles scolhas que afetan terceiros.

La ética ten sido aplicada na eiquenomie, política i ciéncia política, cunduzindo la muitos çtintos i nó-relacionados campos de ética aplicada, ancluindo: ética ne ls negócios i Marxismo.

Tamien ten sido aplicada a la strutura de la família, a la sexualidade, i cumo la sociadade bé l papel de l andibíduos, cunduzindo la campos de la ética mui çtintos i nó-relacionados, cumo l feminismo i la guerra, por eisemplo.

La bison çcritiba de la ética ye moderna i, de muitas maneiras, más ampírica sob la filosofie Griega clássica, specialmente Aristóteles.

Einicialmiente, ye neçairo definir ua sentença ética, tamien coincido cumo ua afirmatiba normatiba. Trata-se dun juízo positibo ó negatibo (an tenermos morales) de algo. 

Sentenças éticas son frases que usan palabras cumo buono, malo, cierto , errado, moral, eimoral, etc. 

Eiqui ban alguns eisemplos:

An cuntreste, ua frase nó-ética percisa ser ua sentença que nun sirbe para ua abaluaçon moral. Alguns eisemplos son:

la percipal lhei ética na robótica ye que:

na biologie:




#Article 49: Dante Alighieri (3021 words)


Dante Alighieri (Florença, 29 de maio de 1265 — Rabena, 13 ó 14 de setembre de 1321) fui un scritor, poeta i político eitaliano. Ye cunsiderado l purmeiro i maior poeta de la léngua eitaliana, definido cumo il sommo poeta (l sumo poeta). 

Sou nome, segundo l testemunho de l filho, Jacopo Alighieri, era un heipocorístico de Durante. Ne ls decumientos, era seguido de l patronímico Alagherii ó de l gentílico de Alagheriis, anquanto la bariante Alighieri afirmou-se cul adbento de Boccaccio. 

Fui mui más de l que solo un lhiterato: nua época adonde solo ls scritos an latin éran balorizados, redigiu un poema, de biés épico i teológico, La Divina Commedia (La Debina Comédia), que se tornou la base de la léngua eitaliana moderna i culmina a afirmaçon de l modo mediebal de antender l mundo. Naciu an Florença, adonde bibeu la purmeira parte de la sue bida até ser anjustamente eisilado. L eisílio fui inda maior de l que ua simples separaçon física de sue tierra natal: fui abandonado por sous parientes. Apesar dessa cundiçon, sou amor ancundicional i capacidade besionária l transformórun ne l más amportante pensador de sue época. 

Nun hai registro oufecial de la data de nacimento de Dante. El anforma tener nacido subre l signo de Mielgos, antre fin de maio i meados de júnio. La refréncia más cunfiable ye la data de 29 de maio de 1265. Dante, na berdade, ye ua abrebiaçon de sou rial nome, Durante. Naciu nua amportante família florentina (cujo apelido era, na rialidade, Alaghieri) cumprometida politicamente cul partido de l Guelfos, ua aliança política ambolbida an lhuitas cun outra façon de florentinos: ls Gibelinos. Ls Guelfos stában inda debedidos an Guelfos Brancos i Guelfos Negros. Dante, ne l Anfierno (XV, 76), pretende dezir que la sue família ten raízes na Roma Antiga, inda que l familiar más antigo que se le conhece (citado pul própio Dante, ne l lhibro Paraíso, (XV, 135), seia Cacciaguida de l Eiliseu, que terá bibido, quando muito, a la bolta de l anho 1100 (l que, relatibamente al própio Dante, nun ye mui antigo).

L sou pai, Alighiero di Bellincione, fui un Guelfo Branco'. Nun sofriu, mas, qualquier represália passado la bitória de l partido Gibelino na Batailha de la Montaperti. Essa cunsideraçon por parte de l própios einimigos denota, cun algua sigurança, l prestígio de la família.

La mai de Dante chamaba-se Dona Bella degli Abati, nome algo comentado por segneficar la guapa de ls abades, inda que Bella seia ua cuntraçon de Gabriella. Muorre quando Dante cunta solo cun 5 ó 6 anhos de eidade. Alighiero debrebe se casa cun Lapa di Chiarissimo Cialuffi. (Hai algua cuntrobérsia quanto a esse casamento, proponendo alguns outores que ls dous se téngan ounido sin cuntrair casamiento, grácias a deficuldades albantadas, na época, al casamiento de biúdos). Deilha nacírun l armano de Dante, Francesco, i Tana (Gaetana), sue armana.

Cula eidade de 12 anhos, an 1277, sue família ampuso l casamiento cun Gemma, filha de Messe Manetto Donati, prática quemun—tanto ne l arranjo quanto na eidade—na época. Era dada ua amportança eicepcional a la cerimónia que decorrie nun ambiente mui formal, cula persença dun notário. Dante tubo bários filhos de Gemma. Cumo acuntece, giralmente, cun pessonas famosas, aparecírun muitos supuostos filhos de l poeta. Ye probable, inda assi, que Jacopo, Pietro i Antonia fússen, rialmente, sous filhos. Antonia tomou l hábito de freira, cul nome de Armana Beatriç. Un outro home, chamado Giovanni, reclamou tamien la filiaçon mas, anque tener stado cun Dante ne l eisílio, réstran alguas dúbedas quanto a la pretenson.

Pouco se sabe subre la eiducaçon de Dante, presumindo-se que tubisse studado an casa, de forma outodidata. Sabe-se que studou la poesie toscana, talbeç cula ajuda de Brunetto Latini (nua eidade posterior, cumo se dezirá de seguida). La poesie toscana centraba-se na Scuola poetica siciliana, un grupo cultural de la Sicília que se daba a coincer, na altura, na Toscánia. Esse antresse depressa se alhargou a outros outores, de que se çtácan ls menestréis i poetas probençales, para alhá de ls outores de la Antiguidade Clássica lhatina (de antre ls quales eilegie, prefrencialmente, Bergílio, inda que tamien tubisse coincimiento de la obra de Hourácio, Oubídio, Cícero i, de forma más superficial, Tito Lhíbio, Séneca, Plínio i outros de que ancuntramos bastantes refréncias na Debina Comédia.

Ye amportante referir que durante estes seclos scuros (an eitaliano Secoli Bui, spresson ousada por alguns para referir-se a la Eidade Média, zeignando-la cumo Eidade de las trebas - noçon que hoije an die ye rebatida por muitos storiadores que demónstran que essa época fui mui más rica culturalmente de l que aqueilho que la tradiçon pretende demunstrar), la Península Eitálica era politicamente debedida nun cumplexo mosaico de pequeinhos stados, de modo que la Sicília staba tan lhoinge, cultural i politicamente, de Florença quanto la Probença. Las regiones de l que hoije ye la Eitália inda nun cumpartilhában la mesma lhéngua nin la mesma cultura, tamien an birtude de las bias de quemunicaçon deficitárias. Nun oustante, ye notório l sprito curjidoso de Dante que, sin dúbeda, pretendia star a par de las amboras culturales a un nible anternacional.

Als dezoito anhos, cun Guido Cavalcanti, Lapo Gianni, Cino da Pistoia i, pouco depuis, Brunetto Latini, Dante lhança l Dolce Stil Nuovo. Na Debina Comédia (Anfierno, XV, 82), faç-se ua refréncia special la Brunetto Latini, adonde se diç que terá anstruído Dante. Tanto na Debina Comédia cumo na Bita Nuoba deprende-se que Dante se tenerá antressado por outros meios de spresson cumo la pintura i la música.

Inda moço (18 anhos), coinciu Beatrice Portinari, la filha de Folco dei Portinari, inda que, crendo ne l própio Dante, la tenga fixado na mimória quando la biu pula purmeira beç, cun nuobe anhos (tenerie Beatrice, nessa altura, 8 anhos). Hai quien diga, inda assi, que Dante la biu ua sola beç, nunca tenendo falado culha. Nun hai eilemientos biográficos que cumpróben l que ye que seia.

Ye defícel anterpretar ne l que cunsistiu essa peixon, mas, ye cierto, fui de amportança fulcral para la cultura eitaliana. Ye subre l signo desse amor que Dante deixa la sue marca perfunda ne l Dolce Stil Nuovo i an to la poesie lhírica eitaliana, abrindo camino als poetas i scritores que se le seguírun para zambolbíren l tema de l amor que, até anton, nun tenie sido tan anfatizado. L amor por Beatrice (tal cumo l amor que Petrarca demunstra por Laura, inda que nua perspetiba defrente) aparece cumo la justificatiba de la poesie i de la própia bida, quaije se cunfundindo cun las peixones políticas, eigualmente amportantes para Dante.

Quando Beatrice muorre, an 1290, Dante percura refúgio spritual na filosofie de la Literatura lhatina. Pul Cumbíbio, sabemos que liu la De cunsulatione philosophiae, de Boécio, i la De amicitia, de Cícero. Dedicou-se, pus, al studo de la filosofie an scuolas relegiosas, cumo la Dominicana de Santa Maria Novella, tanto más que el própio era nembro de la Orde Terceira de San Demingos. Participou nas çputas antre místicos i dialéticos, que se trabában, anton, an Florença ne ls meios académicos, i que se centrában an torno de las dues ordes relegiosas más relebantes. Por un lhado, ls Franciscanos, que defendian la doutrina de ls místicos (San Boabentura), i, por outro, ls Dominicanos, que se socorrian de las teories de San Tomás de Aquino. La sue peixon scessiba pula filosofie ye criticada por Beatrice (repersentando la Teologie), ne l Purgatório.

Dante participou, tamien, na bida melitar de la época. An 1289 cumbatiu al lhado de l cabalheiros florentinos, contra ls de Arezzo, na batailha de Campaldino, an 11 de Júnio. An 1294, staba cun ls soldados que scultában Carlos Martel (filho de Carlos de Anjou i heirói de Poitiers) quando este staba an Florença.

Fui, tamien, médico i farmacéutico; nun pretendia eisercer essas porfissones mas, segundo ua lhei de 1295, to nobre que pretendisse tomar un cargo público debie pertencer a ua de las Guildas (Corporazioni di Arti i Mestieri - ó seia, Corporaçon de Artes i Oufícios). Al antrar na guilda de l boticários, Dante podie, assi, aceder a la bida política. Esta profisson nun era, de todo, einadequada para Dante, yá que, na época, ls lhibros éran bendidos ne ls boticários. De 1295 la 1300, fizo parte de l Cunseilho de l Cien (l Cunseilho de la Quemuna de Florença), adonde fizo parte de l seis priores que gobernában la cidade.

L ambolbimento político de Dante acarretou-le bários porblemas. L Papa Bonifácio VIII tenie la antençon de acupar melitarmente Florença. An 1300, Dante staba an San Gimignano, adonde preparaba la resisténcia de l guelfos toscanos contra las antrigas papales. An 1301, l papa ambiou Carlos de Balois, (armano de Felipe l Guapo, rei de Fráncia), cumo pacificador de la Toscánia. L gobierno de Florença, inda assi, yá recebira mal ls ambaixadores papales, sumanas antes, de modo a repelir qualquiera anfluéncia de la Santa Sé. L Cunseilho de la cidade ambiou, anton, ua delegaçon la Roma, cul fin de saber al cierto las antençones de l Sumo Pontífice. Dante xefiaba essa delegaçon.

 
Bonifácio debrebe ambiou ls outros repersentantes de Florença de buolta, retendo solo Dante an Roma. Antretanto, a 1 de Nobembre de 1301, Carlos de Balois antraba an Florença cun ls Guelfos Negros que, por seis dies, debastórun la cidade i massacrórun grande númaro de partidários de la fraçon branca. Anstalou-se, anton, un gobierno apoiante de l Guelfos Negros, i Cante dei Gabrielli di Gubbio fui nomeado Podestà (funcionário público zeignado pulas famílias más anfluentes de la cidade). Dante fui cundenado, an Florença, al eisílio por dous anhos, para alhá de ser cundanado a pagar ua eilebada multa an denheiro. Stando inda an Roma, l papa sugeriu-le que se mantubisse, sendo cunsiderado, a partir de anton, un proscrito. Nun tenendo pago la multa, fui, por cunsequéncia, cundenado al eisílio perpétuo. Se fusse, antretanto, caturado por soldados de Florença, serie sumariamente eisecutado, queimado bibo.
L poeta participou an bárias tentatibas para repor ls Guelfos Brancos ne l poder; an Florença, inda assi, debido la dibersas traiçones, todas falhórun. Dante, amargurado cul tratamiento de que fui albo por parte de l sous inimigos, afligie-se tamien cula einaçon de l sous antigos aliados. Declarou solenemente, na altura, que pertencie a un partido cun un solo nembro. Fui nesta altura que ampeçou a fazer l sboço de l que benerie a ser la Debina Comédia, poema custituído por 100 cantos, debedidos an 3 lhibros (Anfierno, Purgatório i Paraíso) cun 33 cantos cada (eicetuando l purmeiro lhibro que, de ls sous 34 cantos, l purmeiro ye cunsiderado solo cumo Canto antrodutório).

Fui para Berona, adonde fui hóspede de Bartolomeo Della Scala; mudou-se para Sarzana (Ligúria), i, depuis, supone-se que terá bibido algun tiempo an Luca cun Madame Gentuca, que l acuolhiu de forma calorosa (l que, más tarde, será referido de forma agradecida ne l Purgatório XXIV,37). Alguas fuontes chégan a abançar que terá stado an Paris, antre 1308 i 1310. Outras fuontes, menos credibles, mas, dízen que terá ido até Oxford.

An 1310, Arrigo VII de l Luxemburgo ambadie Eitália. Dante biu nel la heipótese de se bingar. Screbiu-le, bien cumo la bários príncepes eitalianos, cartas abiertas adonde ancitaba biolentamente a la çtruiçon de l poderio de l Guelfos Negros. Misturando religion i assuntos pribados, ambocou la rábia debina subre la sue cidade, sugerindo cumo albo percipal de l zagrado de Dius ls sous más tanazes einimigos pessonales.

An Florença, Baldo d'Aguglione perdiu la maior parte de l Guelfos Brancos que stában ne l eisílio, permitindo-les l sou regresso. Dante, inda assi, tenie ultrapassado lhargamente ls lhemites tolerables para l partido negro nas sues cartas la Arrigo VII, pul que l sou regresso nun fui premitido.

An 1312, Arrigo assalta Florença, derrotando ls Guelfos Negros. Nun hai, inda assi, qualquiera eibidéncia dua possible participaçon de Dante ne l eibento. Hai quien diga que Dante se recusou a participar nun ataque a la sue cidade al lhado dun strangeiro. Outros sugírun que l sou nome se tenie tornado moléstia para ls própios Guelfos Brancos, pul que qualquiera traço de la sue passaige fui prontamente apagado para la posteridade. An 1313, cula muorte de Arrigo, muorre tamien la spráncia de Dante de reber la sue cidade. Bolta para Berona adonde Cangrande Della Scala le premite bibir siguro, cunfortable i, presume-se, cun algua prosperidade. Cangrande ye ua de las personaiges admitidas por Dante ne l sou Paraíso (XVII, 76).

An 1315, Florença fui oubrigada, por Ugucione della Faggiuola (oufecial melitar que cuntrolaba la cidade) a outorgar amnistie a todos ls eisilados. Dante custaba na lista daqueilhes que deberian recebir l perdon. Inda assi, era eisigido que estes pagássen ua determinada multa i, arriba de todo, que aceitássen partecipar nua cerimónia de cariç relegioso adonde se retratarian cumo oufensores de la orde pública. Dante recusou-se a semelhante houmilhaçon, preferindo l eisílio.

Quando Ugucione derrota, finalmente, Florença, a sentença de muorte que recaía subre Dante fui quemutada nua pena de prison, subre la sola cundiçon de que tenerie de ir la Florença jurar solenemente que nunca antrarie na cidade. Dante nun fui. Cumo resultado, la pena de muorte stendiu-se als sous filhos.

Dante inda sperou, más tarde que fusse possible ser cumbidado por Florença a un regresso honrado. L eisílio era cumo que ua segunda muorte, pribando-lo de mui de l que formaba la sue eidantidade. Ne l Canto XVII de l Paraíso, Dante diç l quanto era dolorosa para si la bida de eisilado, quando l sou trisabó, Caciaguida, le profetiza aqueilho que l spera:

(la traduçon an mirandés):

Paraíso, XVII, 55-60. Quanto a la spráncia dun die tornar la Florença, Dante çcribe l sou sentimiento melancólico, cumo se yá stubisse resignado a essa ampossibilidade, ne l Canto XX de l Paraíso:

(la traduçon an mirandés):

  

Paraíso, XXV, 1-9. Ye claro que esto nunca acunteciu. Ls sous restros mortales manténen-se an Rabena, nó an Florença.

Guido Nobello de la Polenta, príncepe de Rabena, cumbidou-lo para morar, an 1318. Dante aceitou la ouferta. Fui an Rabena que treminou l Paraíso i, pouco depuis, falecie, talbeç de malária, an 1321, cun 56 anhos, sendo sepultado na Eigreija de San Pier Maggiore (más tarde chamada Eigreija de San Francesco). Bernardo Bembo, pretor de Beneza, decidiu honrar ls restros mortales de l Poeta, albantando-le un menumiento funerário d'acordo cula denidade de Dante Alighieri.

Na fóia, stan alguns bersos de Bernardo Canacio, amigo de Dante, adonde se fala de Florença cun ls seguintes termos:

La Debina Comédia çcribe ua biaige de Dante atrabeç de l Anfierno, Purgatório, i Paraíso, purmeiramente guiado pul poeta romano Bergílio, outor de l poema épico Eneida, atrabeç de l Anfierno i de l Purgatório i, depuis, ne l Paraíso, pula mano de la sue amada Beatriç (cun quien, presumen muitos outores, nunca tenga falado i, solo bisto, talbeç, dues a trés bezes). An termos girales, ls lheitores modernos prefíren la çcriçon bíbida i psicologicamente antressante a la sensibilidade cuntemporánea de l Anfierno, adonde las peixones se agítan de forma angustiada nun ambiente quaije cinematográfico. Ls outros dous lhibros, l Purgatório i l Paraíso, yá eisigen outra abordaige por parte de l lheitor: cunténen subtilezas al nible filosófico i teológico, metáforas deficilmente cumprensibles pa la nuossa época, requerendo algua pesquisa i pacéncia. L Purgatório ye cunsiderado, de ls trés lhibros, l más lhírico i houmano. Ye antressante berificar que ye, tamien, aquel adonde aparécen más poetas. L Paraíso, l más pesadamente teológico de todos, stá repleto de bisones místicas, raiando l éxtase, adonde Dante tenta çcrebir aqueilho que, cunfessa, ye ancapaç de sprimir (cumo acuntece cun muitos testos místicos que fázen la stória de la lhiteratura relegiosa). L poema apersenta-se, cumo se puode ber nun de ls cachos arriba, cumo poema sagrado l que amostra que Dante lhieba mui a sério l lhado teológico i, talbeç, profético, de la sue obra.

L poema chama-se Comédia nó por ser angraçado mas porque tremina bien (ne l Paraíso). Era esse l sentido oureginal de la palabra Comédia, an cuntraste cula Tragédia, que treminaba, an percípio, mal para ls personaiges.

Dante screbiu la Comédia ne l sou dialeto lhocal. Al criar un poema de strutura épica i cun propósitos filosóficos, Dante demunstraba que la lhéngua toscana (mui aprossimada de l que hoije ye coincido cumo lhéngua eitaliana, ó lhéngua bulgar, an ouposiçon al lhatin, que se cunsideraba cumo la lhéngua apropiada para çcursos más sérios) era adequada para l más eilebado tipo de spresson, al mesmo tiempo que stabelecie l Toscano cumo dialeto padron para l eitaliano.

Outras obras amportantes de l outor son:

Nota: Quando mos referimos a cachos de la Debina Comédia, andicamos purmeiro l lhibro (por eisemplo, Anfierno), depuis l Canto, an numeraçon romana; i, finalmente, an numeraçon árabe, ls bersos (que aparécen numerados na maior parte de las eidiçones de la obra).

An 2007, cientistas eitalianos de la Ounibersidade de Bologna recriórun la face de Dante. Acradita-se que l  seia l más próssimo possible de sue berdadeira aparéncia. Un sou retrato, feito por Botticelli fui ousado cumo base, junto al cránio. 

Dante, cumo spoente de la lhiteratura ounibersal fui outelizado cumo refréncia cultural i didática ançpensable pula outora pertuesa Sophia de Mello Breyner Andressen, que l outelizou cumo personaige ne l lhibro anfanto-jubenil L Cabalheiro de la Dinamarca, adonde ye apersentado a las moços geraçones cumo alguien que terá tenido cuntato cun rialidades transcendentes ó que, nun las tenendo tenido, deixou, inda assi, ua obra por si mesma transcendente.

An júlio de 2008 l Comité Cultural de Florença rebogou l eisílio i cuncediu a sous hardeiros, cumo forma de cumpensaçon la más alta honrarie de la cidade, Il Fiorino D'Oro. La perpuosta, aprobada na Cámara de Bereadores de la cidade, fui apersentada pul bereador Enrico Bosi, de l Partido Pobo de la Lhibardade, tenendo sido aprobada por solo un boto arriba de l quórun mínemo, ua beç que recebiu ouposiçon de muitos bereadores de la squierda, que la cunsiderórun solo ua forma de beneficiar l solo hardeiro bibo de Dante, Peralvise Serego Alighieri, un pordutor de bino de la region de Valpolicella.




#Article 50: David Hilbert (279 words)


David Hilbert (Königsberg, 23 de janeiro de 1862 — Göttingen, 14 de febreiro de 1943) fui un matemático alman. 

Naciu an Königsberg, atualmente Kaliningrado, i na faculdade de alhá fizo ls sous studos. An 1895 fui nomeado para Göttingen, adonde el ansinou até se reformar, an 1930.

Hilbert ye frequentemente cunsidrado cumo un de ls maiores matemáticos de l seclo XX, ne l mesmo nible de Henri Poincaré. Debemos a el percipalmente a lista de 23 porblemas, alguns deilhes nun fúrun resolbidos até hoije, que el apersentou an 1900 ne l Cungresso Anternacional de Matemática an Paris.

Sues cuntribuiçones a la Matemática son dibersas :

Anfelizmente para Hilbert, el bibiu l suficiente para ber la fin de la grande dinastie matemática de la Ounibersidade de Göttingen, que se dou a partir de 1933 (anho de la chegada de Adolf Hitler al poder), quando ls nazis afastórun muitos de ls proeminente nembros de la faculdade.

Cerca dun anho passado este zastre, Hilbert frequentou un banquete i sentou-se al lhado de l nuobo menistro de la eiducaçon nazi, Bernhard Rust. Rust preguntou, Ye mesmo berdade, porsor, que l sou anstituto sofriu muito cula partida de ls judius i de ls sous amigos? Hilbert respundiu, Sofriu? Nó, Herr Minister, nun sofriu. El simplesmente deixou de eisistir.

Quando Hilbert morriu an 1943, ls nazis tenien praticamente acabado cula ounibersidade, ua beç que muitos de ls melhores nembros éran judius ó casados cun judius. Sou antierro fui persenciado por menos dua dúzia de pessonas, de las quales solo dues éran colegas de la ounibersidade.

La Curba de Hilbert ye ua curba fratal cuntina que fui çcrita pula purmeira beç por David Hilbert an 1891.




#Article 51: Declaraçon de ls Dreitos de l Nino (874 words)


Declaraçon de ls Dreitos de la Criança 

(Adotada pula Assemblé de las Naciones Ounidas an 20 de Nobembre de 1959)

Cunsidrando que ls pobos de las Naciones Ounidas, na Carta, reafirmórun sue fé ne ls Dreitos houmanos fundamentales, ne la denidade i ne l balor de l ser houmano, i resolbírun pormober l porcesso social i melhores cundiçones de bida dentro de ua lhibardade mais lharga.
Cunsidrando que las Naciones Ounidas, ne la Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos, porclamórun que todo l home ten aptidon para gozar ls dreitos i las lhibardades neilha stablecidos, sien çtingir qualquiera spece, seia de raça, quelor, sexo, lhéngua, religion, oupenion política ó de outra natureza, ourige nacional ou social, riqueza, nacimiento ó qualquiera outra cundiçon.
Cunsidrando que la criança, an decorriente de sou amadurecimiento física i mental, percisa de porteçon i cuidados speciales, ancluindo porteçon de lei própia, antes i apuis de nacer.
Cunsidrando que la necidade de tal porteçon fui einunciada ne la Declaraçon de ls Dreitos de la Criança an Genebra, de 1924, i recoincida ne la Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos i ne ls statutos de las agéncias specializadas i ourganizaçones anternacionales antressadas ne l bien star de la criança.
Cunsidrando que la houmanidade debe a la criança l melhor de ls sous sfuorços.
L'ASSEMBLÉ GIRAL porclama esta Declaraçon de ls Dreitos de la Criança, querendo que la criança tenga ua anfáncia feliç i puoda gozar, an sou própio benefício i ne l de la sociadade, ls dreitos i las lhibardades eiqui einunciadas i pide a que ls pais, ls homes i las melhores an sue culidade d’andebíduos, i a las ourganizaçones beluntairas, las outoridades lhocais i ls Gobiernos nacionales reconhéçan estes dreitos i se sfórcen pula sue oubserbáncia ponendo aciones legislatibas i de outra natureza, als poucos anstituídas, de cunforme cun ls seguintes percípios

PERCÍPIO 1º 

La criança gozará to ls dreitos einunciados nesta Declaraçon. Todas las crianças, an abseluto sien eiceçon, seran credoras destes dreitos, sien çtinçon ou çcreminaçon por bias de raça, quelor, sexo, lhéngua, religion, oupenion política ó de outra natureza, ourige nacional ou social, riqueza, nacimiento ó outra cundiçon, quier la sue ó de la família.

PERCÍPIO 2º

La criança gozará porteçon social i seran-le porporcionadas ouportunidades facelidades, por lei i por outros meios, a la fin de le facelitar l zambolbimiento físico mental, moral, spritual i social, por forma sana i normal i an cundiçones de lhibardade i denidade. N’anstituiçon de las leis bisando este oujetibo se lhebáran an cuonta subretodo, ls melhores antresses de la criança.

PERCÍPIO 3º

Zde l nacimiento, to la criança tenerá dreito a un nome i a ua nacionalidade.

PERCÍPIO 4º

La criança gozará ls benefícios de la porbidéncia social. Tenerá dreito a crecer i criar-se cun salude; para esto, tanto a la criança cumo a la mai, seran porporcionadas atençones i porteçon speciales, anclusibo ciertos cuidados pré i apuis de nacer. A criança tenerá dreito al sustento, recriaçon i assisténcia médica própias.

PERCÍPIO 5º

A la criança cun ancapacidade física, mental ó socialmente, séran porporcionados ls tratamientos, l’eiducaçon i ls cuidados speciales eisegidos pula sue cundiçon special.

PERCÍPIO 6º

Pa l zambolbimiento cumpleto i harmonioso de la sue personalidade, la criança percisa d’amor i cumprenson. Criáran-se, siempre que possible, als cuidados i subre la repunsablidade de ls pais i, an qualquiera cundiçon, nun cuntesto d’afeto i de sigurança moral i material, a nun ser an questones eicecionales, la criança cun pouca eidade nun será apartada de la mai. A la sociadade i a las outoridades públicas tenéran l'oubrigaçon de porporcionar cuidados speciales a las crianças sien família i aqueilhas que le fáltan meios ciertos adequados de subsisténcia. Ye deseable la prestaçon d’ajuda oufecial i de outra natureza a fabor de la manténencia de ls filhos de famílias grandes.

PERCÍPIO 7º

La criança tenerá dreito a l’eiducaçon, que será de grácia i cumpulsiba ne l grau purmário.
Será-le porporcionada ua eiducaçon capaç de pormober a sue cultura giral i motibar-la a, an cundiçones d’eiguales ouportunidades, zambolber ls sous saberes, sue capacidade de eimitir oupenion i sou senso de repunsablidade moral i social, i la tórnen un nembro útele de la sociadade. Ls melhores antresses de la criança séran la lhinha a nortear ls repunsables pula sue eiducaçon i ourientaçon; esta repunsablidade pertenece, an purmeiro lhugar, de ls pais.
La criança tenerá lharga ouportunidade para jogar i adbertir-se, bisando ls perpósitos mesmos de la sue eiducaçon; a sociadade i a las outoridades públicas ampenháran-se an pormober l gozo deste dreito.

PERCÍPIO 8º

La criança quedará, an qualquiera cundiçon, antre las purmeiras a recebir la portejon i ajuda.

PERCÍPIO 9º

La criança gozará porteçon contra qualquiera modo de çcuido, malos tratos i sploraçon. Nun será an qualquiera cundiçon oujeto de negócio, subre qualquiera forma. Nun será premitido a la criança ampregar-se an qualquiera acupaçon ou amprego que le perjudique la salude ó l'eiducaçon que anterfira an sou zambolbimiento físico ou mental

PERCÍPIO 10º

La criança gozará porteçon acontra atos que puodan suscitar çcreminaçon racial, religiosa ou de qualquiera outra natureza. Crecerá nun ambiente de cumprenson, de toleráncia, d’amisade antre ls pobos, de paç i de fraternidade ounibersal i an cumpleta cuncéncia que sou sfuorço i aptidon dében ser puostos al serbício de sous asparcidos




#Article 52: Democracie (1739 words)


Democracie ye un regime de gobierno adonde l poder de tomar amportantes decisones políticas stá cun ls cidadanos (pobo), direta ó andiretamente, por meio de repersentantes eileitos — forma mais ousada. Ua democracie puode eisistir nun sistema persidencialista ó parlamentarista, republicano ó monárquico.

La Democracie ye l cuntrário de la ditadura i de l totalitarismo, adonde l poder stá antregue a ua eilite outo-eileita.

Las Democracies puoden ser dibedidas an defrentes tipos, cun assento an bárias çtinçones. La çtinçon mais amportante dá-se antre democracie direta (alguas bezes chamada democracie pura), adonde l pobo diç la sue buntade pul boto direto an cada assunto particular, i la democracie repersentatiba (alguas bezes chamada democracie andireta), adonde l pobo diç la sue buntade atrabeç de la eileiçon de repersentantes que tóman decisones an nome daqueilhes que ls eilegírun.

Outras cousas amportantes na democracie ténen tamien a ber cun quien ye l Pobo, esto ye, quien ten dreito al boto; cumo defender ls dreitos de minories contra la tiranie de la maiorie i qual l sistema que debe de ser ousado pa la eileiçon de repersentantes ou outros eisecutibos.

 MIRANDES A PRIMERA
Democracie direta ten a ber cul sistema adonde ls cidadanos decíden diretamente cada assunto por botaçon. An democracies repersentatibas, al cuntrário, ls cidadanos eilígen repersentantes an anterbalos rigulares, que apuis decíden ls assuntos a fabor deilhes.

La democracie direta tornou-se cada beç más defícele, i aprossima-se mais de la democracie repersentatiba, quando l númaro de cidadanos crece. Storicamente, las democracies mais diretas anclúen l ancontro munecipal de Nuoba Anglatierra (drento de l Stados Ounidos) , i l antigo sistema político de Atenas. Nanhun destes baterie cierto cun ua grande populaçon (anque la populaçon de Atenas fusse grande, la maiorie de la populaçon nun era cumpuosta de pessonas cunsidradas cumo cidadanas, que, antoce, nun tenien dreitos políticos; nun ls tenien las mulhieres, ls scrabos i ls ninos).

Ye questionable se yá houbo algun die ua democracie puramente direta dua grandura cunsidrable. Na prática, sociadades de qualquiera cumplexidade siempre percísan dua specializaçon de oufícios, mesmo de ls admenistratibos; i antoce ua democracie direta percisa de giente eileitos. (Anque alguien puoda tentar mantener todas las decisones amportantes feitas por boto direto, culs admenistratibos solo a lhebar a la prática essas decisones). Eisemplos de democracie direta que questumában scolher Delgados cun mandato amperatibo, rebogable i temporário puoden ser ancuntrados an albrotes i reboluçones de sentido anarquista cumo la Reboluçon Spanhola, la Reboluçon Oucraniana i ne l albrote armado de la EZLN, ne l stado de Chiapas.

De l mesmo modo, muitas democracies repersentatibas modernas aceitórun alguns eilemientos de la democracie direta, normalmente referendo.

Nós podemos ber democracies diretas i andiretas cumo ls tipos eideales, cun las democracies riales ban se aprossimando uas de las outras. Alguas antidades políticas modernas, cumo la Suíça ou alguns stados amaricanos, adonde ye mui ousado l referendo ampeçar por ua petiçon (chamada referendo por demanda popular) alrobés de nembros de la legislatura ó de l gobierno. La redadeira forma, que ye muita beç coincida por plebecito, premite al gobierno scolher se i quando debe mantener un referendo, i tamien cumo la question debe ser abordada. An cuntraste, la Almanha stá mui próssima dua democracie repersentatiba eideal: na Almanha ls referendos son proibidos—an parte por bies de la mimória de cumo Adolfo Hitler ousou esso para manipular plebecitos an fabor de l sou gobierno.

L sistema de eileiçones que fui ousado an alguns países capitalistas de Stado, chamado centralismo democrático, puode ser cunsidrado cumo ua forma strema de democracie repersentatiba, adonde l pobo eilegie repersentantes locales, que por sue beç eilegien repersentantes regionales, que por sue beç eilegien la assemblé nacional, que finalmente eilegie ls que íban a gobernar l paíç. Assi i todo, alguns cunsidéran que esses sistemas nun son democráticos na berdade, mesmo que las pessonas puodan botar, yá que la grande çtáncia antre l andebíduo eileitor i l gobierno premite que se tornasse fácele manipular l porcesso. Outros cuntrapónen, dezindo que la grande çtáncia antre eileitor i gobierno ye ua caratelística quemun an sistemas eileitorales zenhados para naciones gigantescas (ls Stados Ounidos i alguas poténcias ouropeias, solo para dar alguns eisemplos cunsidrados sien dúbeda cumo democráticos, ténen porblemas sérios na democraticidade de las sues anstituiçones de topo), i que l grande porblema de l sistema sobiético i de outros países quemunistas, aqueilho que l tornaba berdadeiramente nó-democrático, era que, an beç de séren scolhidos pul pobo, ls candidatos éran ampuostos pul partido derigente.

Quaijeque todos ls stados hoije apóian la democracie an percípio, anque giralmente nó na prática. Mesmo muitas ditaduras quemunistas chamában-se a eilhas mesmas democracies populares (p.eis. la República Democrática de l Bietname, República Democrática Popular de la Coreia), anque de modo algun séian democráticas de l punto de bista de la maiorie de l oucidentales. Ua de las fraquezas apuntadas a la Democracie ye l fato de nun premitir que oujetibos lhançados por un gobierno a lhargo prázio, mesmo que séian eissenciales pa l porgresso/bien star de l cidadanos, nun puodan ser puostos de lhado pul gobierno seguinte, adiando assi decisones amportantes, ó seia, nun premite que haba un rumo pa la nacion an causa.

Alguas eideologies stan abiertamente contra la democracie, por eisemplo, l Fascismo.

Mas cunsidra-se que la democracie, por ser aceita por defrentes países i stados, ye ua cousa buona i aceita cun muitas nomes.

L boto ye típico de l Stado lhibaral (seclo XIX) i eisigie que ls sous titulares respeitássen ciertas eisigenças cumo pagar ampuostos diretos; porpiatários de porpiadade fundiária i tener ua cierta renda.

Ne l passado muitos grupos fúrun scluídos de l dreito de boto, an bários nibles. Alguas bezes essa scluson ye ua política bastante abierta, claramente çcrita nas leis eileitorales; outras bezes nun ye claramente çcrita, mas ye lhebada na prática por meios que parécen tener pouco a ber cun la scluson que stá mesmo a ser feita (p.s., ampuostos de boto i eisigenças de alfabetizaçon que mantenien afro-amaricanos loinge de ls caixones de boto antes de la era de ls dreitos cibiles). I alguas bezes a un grupo era premitido l boto, mas l sistema eileitoral ó anstituiçones de l gobierno éran ourganizadas d'aperpósito pa le dar menos anfluença que outro grupos faborecidos.

Nalguns países, l boto nun ye un dreito, mas ua oubrigaçon. 

La prática de l boto oubrigatório ben yá de la Grécia Antiga, quando l legislador ateniense Sólon fizo aprobar ua lei a oubrigar ls cidadanos a scolher un de ls partidos, causo nun quejíssen perder ls sous dreitos de cidadanos. La medida fizo parte dua reforma política para atamar la radicalizaçon de las çputas antre façones que debedien la pólis. Para alhá de acabar cula scrabidon por díbedas i çtribuir la populaçon cunsante la sue renda, criou tamien ua lei que ampedie ls cidadanos de se abstenéren nas botaçones de l'assemblé, senó perdien ls sous dreitos.

Muitas sociadades ne l passado negórun a ciertas pessonas l dreito de botar por pertencéren a un cierto grupo étnico. Eisemplo desso ye la scluson de pessonas que tenien sue ua ourige Africana, antes de la de ls dreitos cebiles, i ne l tiempo de l apartheid na África de l Sul.

L mais de las sociadades hoije nun manténen essa scluson, mas alguas inda la fázen. Por eisemplo, Fiji reserba un cierto númaro de talhos ne l Parlamiento para cada un de ls percipales grupos étnicos; essas sclusones fúrun adotadas para çcreminar antre índios a fabor de ls grupos étnicos fijianos.

Até l seclo XIX, muitas democracies oucidentales tenien critérios de qualeficaçon nas sues leis eileitorales, l que seneficaba que solo pessonas cun un cierto grau de riqueza podien botar. Hoije essas leis fúrun rebogadas.

Outra scluson que durou muito tiempo fui la assente ne l sexo. Todas las democracies nun le dában l boto a las mulhieres até 1893, quando la Nuoba Zelándia se tornou l purmeiro paíç de l mundo a dar a las mulhieres l dreito de boto ne ls mesmos termos de ls homes. Esso acunteciu debido al sucesso de l mobimiento femenino pul dreito de boto. Hoije praticamente todos ls stados premíten que mulhieres bóten; las únicas eiceçones son siete stados muçulmanos, percipalmente ne l Médio Ouriente: Arábia Saudita, Barein, Brunei, Kuwait, Oman, Qatar i Eimirados Árabes Ounidos.

 de la Fredon House, que faç un relatório de la situaçon de la lhibardade a nible mundial. Ye ua de las medidas de nible democrático mais ousadas puls ambestigadores.

 A Freedom House cunsidra estes países cumo democracies lhibarales.

Hoije, an muitas democracies, l dreito de boto ye garantido sin çcriminaçon de raça, grupo étnico, classe ou sexo. Assi i todo, l dreito de boto inda nun ye ounibersal. Solo l ténen las pessonas cun ua cierta eidade, normalmente 18 (anque an alguns lhugares puoda ser 16—cumo ne l Brasil—ó 21). An regra, solo ls cidadanos dun paíç puoden botar an sues eileiçones, inda que anque uns países fágan eiceçones la cidadanos de outros países cun que téngan laços próssimos (por eis., alguns nembros de la Quemunidade Británica, i nembros de la Ounion Ouropeia.

L dreito de boto normalmente ye negado a prisioneiros. Alguns países tamien le négan l dreito de boto a condanados por crimes grabes, mesmo apuis de lhibartados. An alguns causos (p.eis. an muitos stados de ls Stados Ounidos) la negaçon de l dreito de boto ye outomático na condanaçon de qualquiera crime grabe; an outros causos (p.eis. an países de la Ouropa) la negaçon de l dreito de boto ye ua penalidade adecional que l tribunal puode amponer, para alhá de la piena de cadena.

Ye defícel saber l númaro de democracies na atualidade. La lhinha que debide regimes democráticos de regimes outocráticos ye andeble. Muitos países (p.eis. Singapura) ténen eileiçones que parécen lhibres, adonde l partido de gobierno ganha siempre, normalmente acumpanhado por eideias ó eibidéncias de represson a qualquiera ouposiçon al gobierno. Nesses países parece haber las chamadas democracies dun solo partido(anque ls tenermos democracie i monopartidarismo nun séian antagónicos) .

Assi i todo, tentatibas houbo para saber l númaro de democracies. De acordo cun la Casa de la Lhibardade, na fin de l anho 2000 haberie 120 democracies ne l mundo.

La Democracie crestiana ye ua eideologie i mobimiento político que defende ua democracie assente ne ls ansinamientos i prencípios crestianos. Naciu na fin de l seclo XIX, apuis la ancíclica Rerum Novarum, i ye ua fuorça política amportante na Ouropa i na América Lhatina.




#Article 53: Denheiro (1916 words)


L denheiro ye l meio ousado na troca de benes, na forma de monedas ou notas , ousado na compra de benes, serbícios, fuorça de trabalho, debisas strangeiras ou nas outras transaçones financeiras, eimitido i cuntrolado pul gobierno de cada paíç, que ye l único que ten essa atribuiçon. Ye tamien la ounidade contable. L sou uso puode ser amplícito ou splícito, libre ou por coerçon.

La eimergéncia de l denheiro nun depende da outoridade central ou gobierno. Ye un fenómeno de l mercado; na prática, antretanto, ls tipos de moneda mais aceitos atualmente son aqueilhes perduzidas i sancionadas puls gobiernos. La maior parte de ls países possuan un padron monetário specífico — un denheiro recoincido oufecialmente, possuindo monopólio subre la sue eimisson. Alguas eiceçones son l ouro (ousado por dibersos países ouropeus) i l dólar (outelizado an todo mundo).

L denheiro an si ye un ben de scasseç. Muitas cousas puodan ser ousadas cumo denheiro, zde metales i conchas raras até cigarros. An épocas de scasseç de meio circulante, la sociadade percura formas de cuntornar l porblema (denheiro de eimergéncia), l amportante ye nun perder l poder de troca i compra. Puodan sustituir l denheiro gobernamental: cupones, passes, recibos, xeques, bales, notas comerciales antre outros.

Na sociadade oucidental moderna l denheiro ye eissencialmente un símbolo -- ua abstraçon. Las notas son l tipo mais quemun de denheiro outelizado persentemente, ne l antanto benes cumo ouro i laprata manténen muitas de las caratelísticas eissenciales de ser denheiro.

Ne l ampeço, l home comercializaba atrabeç de simples cambio. La mercadorie era abaluada na cuntidade de tiempo ou fuorça de trabalho gasta para perduzi-la. Cun a criaçon de monedas l balor de la mercadorie se tornou andependiente de la fuorça de trabalho. Cun l aparecimiento de ls bancos apareciu ua nuoba atebidade financeira an que l própio denheiro ye ua mercadorie 

La moneda, cumo hoije la conhecemos, ye l resultado de ua longa eiboluçon. Ne ampeço nun habie moneda. praticaba-se l troca, simples troca de mercadorie por mercadorie, sien eiquibaléncia de balor.
Assi, quien pescasse mais peixe de l que l neçairo para si i pa l sou grupo trocaba l que subraba cul de outra pessona que, por eisemplo, tubisse plantado i colhido mais milho de l que fusse percisar. Esta eilementar forma de comércio fui dominante ne l ampeço de la ciblizaçon, podendo ser ancuntrada, inda hoije, antre pobos de eiconomie primitiba, an regiones adonde, pul defícele acesso, hai scasseç de meio circulante, i até an situaçones speciales, an que as pessonas ambolbidas fázen troca de oubjetos sien la preacupaçon de l sue eiquibaléncia de balor. Este ye l caso, por eisemplo, de l nino que troca cul colega un brinquedo caro por outro de menor balor, que querie muito.
Las mercadories outelizadas para troca(benes) giralmente apersentan-se an stado natural, bariando cunsante las cundiçones de meio ambiente i las atebidades zambolbidas pul grupo, correspundendo a necidades fundamentales de sous nembros. Nesta forma de troca, inda assi, hai deficuldades, por nun haber ua medida quemun de balor antre ls eilemientos a ser trocados.

Alguas mercadories, pula sue outelidade, passórun a ser mais percuradas de l que outras. Aceites por todos, assumiran a funçon de moneda, circulando cumo eilemiento trocado por outros perdutos i serbindo pa les abaluar l balor. Éran las monedas–mercadories.
L ganado, percipalmente l bobino, fui de ls mais outelizados; apersentaba bantaiges de locomoçon própia, reproduçon i prestaçon de serbícios, ambora houbisse l risco de malinas i de la muorte.
L sal fui outra moneda–mercadorie; de defícele obtençon, percipalmente ne ls cuntinentes, era mui outelizado na conserbaçon de alimientos. Dambas deixórun marca de sue funçon cumo anstrumento de troca ne l nuosso bocabulário, puis, até hoije, ampregamos palabras cumo pecúnia (denheiro) i pecúlio (denheiro acumulado) deribado las de la palabra latina pecus (ganado). La palabra capital (património) ben de l lhatin capita (cabeça). De la mesma forma, la palabra salário (remuneraçon, normalmente an denheiro, debida pul ampregador an face de l serbício de l ampregado) ten cumo ourige la outelizaçon de l sal, an Roma, pa l pagamiento de serbícios prestados.
Cun l passar de l tiempo, las mercadories tornórun-se amcunbenientes a las transaçones comerciales, debido a la bariaçon de l sou balor, pul fato de nun séren fracionables i por séren facilmente perecibles, nun premitindo l acúmulo de riquezas.

Quando l home çcubriu l metal, lougo passou a outelizá-lo para fabricar ls sous utensílios i armas, d’atrás feitos de piedra.
Por apersentar bantaiges cumo la possiblidade de antesouramento, dibisiblidade, raridade, facilidade de trasporte i beleza, l metal fui scolhido cumo percipal padron de balor. Era trocado subre las mais dibersas formas. La percípio, ne l sou stado natural, apuis subre la forma de barras i, inda, subre la forma de oubjetos, cumo anielhos, etc. L metal comercializado dessa forma eisegie aferiçon de peso i abaliaçon de l sou grau de pureza a cada troca. Mais tarde, ganhou forma definida i peso detreminado, recebindo marca andicatiba de balor, que tamien apuntaba l respunsable pula sue eimisson. Essa medida agelizou las transaçones, çpensando la pesaige i premitindo la eimediata eidentificaçon de la cantidade de metal oufrecida an troca.

Ls outensílios de metal passórun a ser mercadories muito apreciadas. Como sue produçon eisegie, para alhá de l domínio de las técnicas de fundiçon, l conhecimiento de ls locales adonde l metal poderie ser ancuntrado, essa tarefa, naturalmente, nun staba al alcance de todos. La balorizaçon, cada beç maior, destes anstrumentos lebou a la sue outelizaçon cumo moneda i al aparecimiento de réplicas de oubjetos metálicos, an pequeinhas dimensones, que circulában cumo denheiro. Ye l caso de las monedas faca i chabe que éran ancuntradas ne l Ouriente i de l talento, moneda de cobre ou bronze, cun l formato de piel de animal, que circulou na Grécia i an Chipre.

Aparécen, anton, ne l seclo VII a.C., as purmeiras monedas cun caratelísticas de las atuales: son pequeinhas pieças de metal cun peso i balor definidas i cula ampresson de l cunho oufecial, esto ye, la marca de quien las eimitiu i garante l sou balor. Son cunhadas na Grécia monedas de prata i, na Lídia, son outelizados ls pequeinhos lingotes de ua liga de ouro i prata.
Las monedas refleten la mentalidade dun pobo i de la sue época. Neilhas puoden ser oubserbados aspetos políticos, eiconómicos, tecnológicos i culturales. Ye pulas ampressones ancuntradas nas monedas que conhecemos, hoije, la eifígie de personaiges que bibírun hai muitos seclos. L mais cierto, la purmeira figura stórica a tener sue eifígie registrada nua moneda fui Alixandre, l Grande, de la Macedónia, alredror de l anho 330 a.C. La percípio, as pieças éran fabricadas por porcessos manuales muito rudimentares i tenian las bordas eirregulares, nun sendo, cumo hoije, pieças eiguales uas a las outras.

Ls purmeiros metales outelizadas na cunhaige de monedas fúrun l ouro i la prata. L amprego destes metales ampuso-se, nun solo pula sue raridade, beleza, eimunidade a la corroson i balor eiconómico, mas tamien por antigos questumes religiosos. Ne ls purmórdios de la ciblizaçon, ls sacerdotes de la Babilónia, studiosos de astronomie, ansinában al pobo la eisisténcia de la streita ligaçon antre l ouro i l Sol, la prata i la Lhuna. Esto lhebou a la crença ne l poder mágico destes metales i ne l de ls oubjetos cun eilhes fabricados. La cunhaige de monedas an ouro i prata mantubo-se durante muitos seclos, sendo las pieças garanties por l sou balor, esto ye, pul balor comercial de l metal outelizado na sue cunfeçon. Assi, ua moneda na qual habian sido outelizadas binte gramas de ouro, era trocada por mercadories neste mesmo balor. Durante muitos seclos ls paíçes cunhórun an ouro las sues monedas de maior balor, reserbando la prata i l cobre pa ls balores mais pequeinhos. Estes sistemas mantubírun-se até la fin de l seclo passado, quando l cuproníquel i, apuis, outras lhigas metálicas passórun a ser muito ampregados, passando la moneda a circular pul sou balor strínseco, esto ye, pul balor grabado an sue face, que andepende de l metal neilha cuntenido. Cula chegada de l papel-moneda la cunhaige de monedas metálicas quedou restringida a balores anferiores, neçairos pa l troco. Andentro desta nuoba funçon, la durablidade passou a ser a culidade mais neçaira la moneda. Aparece, an grande dibersidade, las ligas modernas, produzidas pa suportar la alta rotatibidade de l numarário de l troco.

Na Eidade Média, apareciu l questume de se guardar ls balores cun un ouribes, pessona que negociaba oubjetos de ouro i prata. Este, cumo garantie, antregaba un recibo. Cun l tiempo, esses recibos passórun a ser outelizadas para fazer pagamientos, circulando de mano an mano i dando ourige a la moneda de papel.
Cun l tiempo, de l mesmo modo que acuntecie cun as monedas, ls gobiernos passórun a cunduzir a eimisson de cuontas, cuntrolando as falsieficaçones i garantindo l poder de pagamiento. Atualmente quaije todos ls países ténen ls sous bancos centrais, ancarregadas de las eimissones de cuontas i monedas. La moneda de papel eiboluiu quanto a la técnica outelizada na sue ampresson. Hoije la cunfeçon de cuontas outeliza papel specialmente purparando i dibersos porcessos de ampresson que se cumplementan, dando al perduto final grande marge de sigurança i cundiçones de durablidade.

L denheiro ye un de ls tópicos de studo centrales na eiconomie i stá nua ligaçon amplícita cun l campo de las finanças. La cuntidade de denheiro nua dada eiconomie diretamente afeta fenómenos cumo a anflaçon i a taxa de juros. Ua crise monetária puode tener eifeitos seneficatibos, particularmente se eilha lebar a ua faléncia generalizada tal que resulte na adoçon de eiconomie de trocas.
La eiconomie moderna tamien anfrenta la deficuldade an decidir l que ye eisatamente denheiro. (bei suprimiento de denheiro). 

L denheiro ten las seguintes caratelísticas:

Quando un objeto ten l sou percipal uso cumo antermediário de trocas—recorre-se a el para trocar cousas defrentes—ten essa porpiadade. Esta porpiadade premite al denheiro ser outelizado cumo padron de trocas adiadas, ua ferramienta pa saldar débitos.

Quando l balor de un ben ye muita beç outelizado para acumparar ou medir l balor de outros benes, ou quando l balor ye outelizado para specificar débitos, anton esse ben funciona cumo ounidade cuntable.

Un débito ou ua díbeda nun puoden serbir cumo ounidade cuntable porque l sou balor ye speceficado an cumparaçon cun algua refréncia baloratiba sterna, algua outra ounidade cuntable.

Quando un oubjeto ye adquerido purmeiro pa acumular balores que seran ousados an negócios feturos, anton stá a serbir para acumular balores. Por eisemplo, ua carpintarie puode mantener un ambentário de madeira que ten un balor de mercado. De la mesma forma puode mantener denheiro an caixa que ten tamien balor de mercado. Dambos representan ua reserba de balores porque puoden ser cumbertidas an outros benes ne l feturo. La maiorie de ls benes nun-perecibles ténen essa caratelística.

Muitos benes ou símbolos ténen las trés caratelísticas einumaradas arriba, inda assi solo l denheiro ten las trés juntas.

Para alhá desso, para funcionar bien nua eiconomie l denheiro debe tener las seguintes caratelísticas:

Quando outelizado anonimato, l método mais quemun outelizado de l denheiro ye atrabeç de cuontas bancárias ou monedas, ou inda cartones cun balor pré-pago.

Hai tamien la outelizaçon de l denheiro cun registro financeiro, tamien chamado de conta corriente (ou tamien conta bancária). Nesse caso, ls métodos mais quemuns son ls xeques, cartones de crédito i de débito, i denheiro degital.

L denheiro anfluencia la arte de dibersas formas. Na música, puoden-se çtacar alguns eisemplos:




#Article 54: Diamante (714 words)


L diamante ye ua forma alotrópica de l carbono, de fórmula química C. 

Cristaliza ne l sistema cúbico, giralmente an cristales cun forma otaédrica (8 faces) ó heixaquisotaédrica (48 faces), frequentemente cun superfices rebuoltas, arredondadas, ancolores ó queloradas. Ls diamantes de quelor scura son pouco coincidos i l sou balor cumo gema ye menor debido al sou aspeto pouco atratibo. Defrente de l que se pensou durante anhos, ls diamantes nun son eiternos pus l carbono definha cul tiempo, mas ls diamantes duran mais que qualquier ser houmano. 

Sendo carbono puro, l diamante arde quando spuosto a ua chama, transformando-se an dióxido de carbono. Ye seluble an dibersos ácidos i anfusible, fuora la altas pressones.

L diamante ye l mais rejistente mineral de ocorréncia natural que se conhece, cun ua dureza de 10 (balor mássimo de la scala de Mohs). Esto quier dezir que nun puode ser riscado por nanhun outro mineral ó sustáncia que possua ua dureza anferior a 10. Inda assi, ye mui andeble, esse fato debe-se a la clibaige otaédrica purfeita segundo {111}. Estas dues caratelísticas fazírun cun que l diamante nun fusse talhado durante muitos anhos. Las maiores fuontes de l mundo son de África de l Sul. Outras fuontes amportantes situan-se na Oustrália (segundo maior produtor) i ne l Brasil (terceiro maior produtor), antre outras de menor amportança.

La densidade ye de 3,52. L brilho ye adamantino, deribado de l eilebadíssimo índice de refraçon (2,42). Recorde-se que todos ls minerales cun índice de refraçon maior ó eigual a 1,9 ténen este brilho. Inda assi, ls cristales nun cortados puoden apersentar un brilho gorduroso. Puode apersentar fluorecéncia sob luç ultrabioleta, oureginando coloraçones azul, rosa, amarielha ó berde.

Nun son solo ls diamantes ancolores ó cun matizes guapos que se custituen cumo piedras preciosas cumo antigamente se pensaba i usaba, mas hoije an die yá son ousados diamantes de quelor (alguns de quelor natural son mesmo de maior balor de l que ls ancolores) i cun formatos eirregulares, que se outelízan an joalharie, muntados an metales preciosos i/ó an associaçon cun outras gemas.

L antresse popular ne ls diamantes centra-se ne l sou balor cumo gemas, mas ls cristales ténen inda ua maior amportança cumo ferramientas andustriales. Las bariadades negras i microcristalinas, nun tenendo balor comercial, outelizan-se na andústria cumo abrasibos de alta culidade ó cumo ferramientas de talha ó cumo perfuradores para materiales de dureza eilebada. Estes puoden ser ousados para cortar, tornear i furar alumina, quartzo, bidro i artigos cerámicos. L puolo de diamante ye ousado para polir aços i outras lhigas. 

Diamantes azulados ó rosados son ralos i, por esso, mui baliosos. Yá ls amarelhados son mais quemuns. Ua marca de l diamante outéntico – i la purmeira cousa que l çtingue de falseficaçones grosseiras, cumo las de zircónio – ye la sue lhebeza. L Diamante Koh-i-Nor, de la Corona Británica, ten quaije l tamanho dua bola de pingue-pongue i nun chega a 22 gramas.

L balor de l diamante reside na falta total de ampurezas i de quelor.

Ua beç selecionados, ls diamantes son cortados i talhan-se al lhargo de direçones nas quales la dureza ye menor. Ua talha bien rializada ye aqueilha que rialça l foco, ó seia, l cunjunto de reflexos de quelores deribados de ls reflexos.

Atualmente, eisiste la possiblidade de fazer diamantes sintéticos, submetendo grafite a pressones eilebadas. Inda assi, l resultado son quaije siempre cristales de dimensones mui pequeinhas para podéren ser comercializados cumo gemas. L risco de se mercar un diamante arteficial ye quaije nanhun, sendo anclusibamente mais pequeinho que la possiblidade de ancuntrar gemas que ls comerciantes dízen ser diamante mas que nun l son rialmente.

Ambora yá an 1880 J. Balentine Hannay, un químico scocés, tubisse porduzido minúsclos cristales, solo an 1955 cientistas de la General Electric Company cunseguírun un método eificaç para la síntese de diamantes arteficiales. Este feito fui creditado la Francis Bundy, Tracy Preça de casa, Heirbert M. Strong i Robert H. Wentorf, depuis de ambestigaçones feitas por Percy W. Bridgeman na Ounibersidade de Harbard. Ls diamantes assi cunseguidos éran de culidade andustrial sendo hoije an die porduzidos an ancha scala. Cristales cula culidade de piedras preciosas, solo se cunseguírun sintetizar an 1970 por Strong i Wentorf, nun porcesso que eisige pressones i temperaturas mui eilebadas.




#Article 55: Die anternacional de la mulhier (292 words)


L Die Anternacional de la Mulhier ye celebrado a 8 de Márcio. 

Las mulhieres que trabalhában an fábricas de bestuário i andústria téstil fúrun portagonistas dun desses portestos an 8 de Márcio de 1857 an Nuoba Eiorque, an que portestában contra las malas cundiçones de trabalho i pequeinhos pagamientos (salários).

L’eideia de l’eisisténcia dun Die Anternacional de la Mulhier fui einicialmente purpuosta na birada de l seclo XX, ne l tiempo de crecimiento de l’andustria i spansion eiquenómicas que lhebou a muitos portestos contra las malas cundiçones de trabalho nas fábricas.

La stória registra muitos portestos ne ls anhos seguintes al açucedido ne l die 8 de Márcio, çtacando-se un outro an 1908, adonde 15.000 mulhieres marchórun na cidade de Nuoba Eiorque eisegindo la reduçon de tiempo de trabalho, melhores pagamientos (salários), i l dreito al boto. Assi, l purmeiro Die Anternacional de la Mulhier ouserbou-se a 28 de Febreiro de 1909 ne ls Stados Ounidos de l’América çpuis dua Çclaraçon de l Partido Socialista de l’América. An 1910, la purmeira Cunfréncia Anternacional subre la Mulhier fui an Copenhaga, cula direçon de l’Anternacional Socialista, i l Die Anternacional de la Mulhier fui stabelecido. Ne l anho apuis, esse die fui celebrado por mais dun milhon de pessonas n’Oustrália, Dinamarca, Almanha i Suíça, ne l die 19 de Márcio. Mas apuis eisistírun outros acuntecimientos, cumo l ancéndio na fábrica de la Triangle Shirtwaist, que tamien acunteciu an Nuoba Eiorque, ne l die 25 de Márcio de 1911, adonde morrírun 146 trabalhadoras. Segundo esta berson, 129 trabalhadeiras durante l portesto tenerien sido ancerradas i queimadas bibas.

Ne l Oucidente, l Die Anternacional de la Mulhier fui quememorado durante las décadas de 1910 i 1920, mas smoreciu. Fui rebitalizado pul femenismo na década de 1960.




#Article 56: Die de ls namorados (203 words)


L die de ls namorados ye l , die de San Balantin.

Las percipales rezones de l porquei de l die 14 de Febreiro ye l die de ls namorados, ten a ber cun ua rezon pagana i outra crestiana.

 era un sacerdote crestiano de l tiempo de l amperador romano . Cláudio querie custruir un eisército grande i fuorte. Nun cunseguindo lebar muitos romanos a alistáren-se, acraditou que tal sucedie porque ls homes nun se çponíen a abandonar las sues mulhieres i famílhias para partíren para la guerra. I la seluçon que ancontrou fui proibir ls casamientos de ls moços! San Balantin tenerá-se rebuolto acontra la orde amperial i, ajudado por , tenerá casado alguns a las scundidas. Quando fui çcubierto, fui preso, acutilado i muorto a 14 de Febreiro.

Quanto a la tradiçon pagana, puode ajuntar-se cula stória de l mártere crestiano. Na , festeija-se l  (que, ne l calendairo romano, coincidie mais ou menos cul ampeço de la ) un festibal, . Na béspora desse die, éran metidos an cestos, papeles cul nome de las rapazas romanas. Cada rapaç tiraba un nome, i essa rapaza serie la sue «namorada» durante l festibal (ó, eibentualmente, durante l anho que se seguie).




#Article 57: Deniç I de Pertual (1082 words)


D. Deniç, an pertués D. Dinis (Lisboua [?], 9 de Outubre 1261 — Santaren. 7 de Janeiro de 1325) fui l sesto rei de Pertual. Filho de D. Fonso III i de la anfanta Beatriç de Castielha, nieto de Fonso X de Castielha, fui aclamado an Lhisboua an 1279. 

Fui cognominado L Lhabrador, pul ampulso que dou ne l reino àqueilha atebidade, tamien ye coincido cumo L Rei-Agricultor, ó inda L Rei-Poeta ó L Rei-Trobador, pulas Cantigas de Amigo' ' i de Amor' ' que cumpuso, i pul zambolbimiento de la poesie trobadoresca la que se assistiu ne l sou reinado. Fui l purmeiro rei pertués a assinar ls sous decumientos cul nome cumpleto. Cuida-se que tenga sido l purmeiro rei pertués nó analfabeto. 

Cumo hardeiro de la corona, D. Deniç zde cedo fui ambolbido ne ls aspetos de gobernaçon pul sou pai. A la data de la sue chubida al trono, l paíç ancontraba-se an cunflito cula Eigreija Católica. D. Deniç percurou normalizar la situaçon assinando un tratado cul papa Nicolau III, adonde juraba proteger ls antrisses de Roma an Pertual. Salbou la Orde de l Templários an Pertual atrabeç de la criaçon de la Orde de Cristo, que le hardou ls benes ne l reino pertués depuis de la sue stinçon i apoiou ls cabalheiros de la Orde de Santiago al apartáren-se de l sou mestre castelhano.

D. Deniç fui eissencialmente un rei admenistrador i nun guerreiro: ambolbendo-se an guerra cun Castielha an 1295, desistiu deilha an troca de las bilas de Serpa i Moura. Pul Tratado de Alcanises (1297) firmou la Paç cun Castielha, definindo-se nesse tratado las frunteiras atuales antre ls dous países eibéricos. Por este tratado prebia-se tamien ua paç de 40 anhos, amisade i defesa mútuas.

La sue prioridade gobernatiba fui eissencialmente la Ourganizaçon de l reino: cuntinando la bertente lhegisladora de sou pai D. Fonso III, la profusa açon lhegislatiba stá cuntida, hoije, ne l Lhibro de la Lheis i Posturas i nas Ourdenaçones Afonsinas. Nun son códigos lhegislatibos tal cumo ls antendemos hoije, mas si cumpilaçones de lheis i de l dreito cunsuetudinário munecipal, alteradas i reformuladas pula Corona.

Cun eifeito, la ancidéncia de questones de caráter processual cun eigual peso al caráter de dreito positibo de las sues lheis, denuncia la crecente preocupaçon de l rei an anquadrar l dreito questumeiro ne l ámbito de la Corona, i an afetabar l sou poder ne l terreno. Las determinaçones subre la atuaçon de albazis (oufeciales cuncelhios), juízes, percuratores i adbocati demunstran esto, yá que un poder solo nominal subre todos ls habitantes de l Reino, cumo era típico na Eidade Média, nun se cumpatibliza cun este sfuorço an smiuçar ls trámites jurídicos, ó an moralizar l eisercício de la justícia. La criaçon de corregedores amostra bien l ampeço de l porcesso de territorializaçon de la jurisdiçon de la Corona, strabasando ls domínio régios, a par de la crecente amportança de la capitalidade de Lisboua. 

L reinado de D. Deniç acentuou la predileçon por Lisboua cumo sítio de permanéncia de la corte régia. Nun eisiste ua capital, mas la lhocalizaçon de Lisboua, l sou zambolbimiento ourbano, eiconómico i mercantil ban fazendo de la cidade l lhocal más biable para se afirmar cumo centro admenistratibo por eiceléncia.

La articulaçon antre l norte i l sul de l paíç - este sul que se torna albo de la maior atençon i permanéncia de l reis - fázen de Lisboua centro giratório para tornar Pertual biable. Antre l norte, adonde la malha senhorial ye más densa i apertada, i l sul, adonde l spácio basto cunquistado als mouros amplanta subretodo ls domínios régios i las ordes melitares, assi cumo bastos spácios de res nullius i torna Pertual un reino adonde dues rialidades defrentes se cumpleméntan.

Preacupado cun las anfra-struturas de l paíç (ber çcusson), D. Deniç ourdenou la sploraçon de minas de cobre, prata, stanho i fierro. Fomentou las trocas culutros reinos, assinou l purmeiro tratado comercial cul rei de Anglaterra an 1308 i criou l almirantado, atribuído cumo prebilégio al genobés Manuel Pessanha, i fundando las bases para ua berdadeira marina pertuesa al serbício de la Corona. 

D. Deniç reçtribuiu tierras, promobiu la agricultura i fondou bárias quemunidades rurales, assi cumo mercados i feiras, criando las chamadas feiras francas al dar a bárias poboaçones bários prebilégios i eisençones. Un de ls sous maiores lhegados fui la orde de plantar l Pinhal de Lheirie, que inda se manten, de forma a porteger las tierras agrícolas de l abanço de las arenas costeiras.

La cultura fui un de ls sous antresses pessonales. D. Deniç nun solo apreciaba lhiteratura, cumo fui el própio un poeta notable i un de ls maiores i más fecundos trobadores de l sou tiempo. Als nuossos dies chegórun 137 cantigas de la sue outorie, çtribuídas por todos ls géneros (73 cantigas de amor' ', 51 cantigas de Amigo' ' i 10 cantigas de scárnio i maldezir' '), bien cumo la música oureginal de 7 dessas cantigas (çcubiertas al calhas an 1990 pul Prof. Harvey L. Sharrer, ne l Arquibo de la Torre de l Tombo, nun pergamino que serbie de cápia a un lhibro de registros notariales de l seclo XVI, i que quedou coincido cumo Pergamino Sharrer).

Durante l sou reinado, Lisboua fui, pus, un de ls centros ouropeus de cultura. La Ounibersidade de Coimbra, la purmeira ounibersidade an Pertual, fui fundada pul sou decreto Magna Charta Priveligiorun. Zde se ansinou eiqui las Artes, l Dreito Cebil, l Dreito Canónico i la Medecina. Mandou traduzir amportantes obras, tenendo sido la sue Corte un de ls maiores centros lhiterários de la Península Eibérica.

Diç la lhenda dua aldé de l cunceilho de Seia, Lapa de l Denheiros, que D. Deniç terá por alhá passado i, depuis de tener jantado i drumido ne l lhugar, dou-le l sou nome atual.

Ls redadeiros anhos de l sou reinado fúrun marcados por cunflitos anternos. L heirdeiro, feturo D. Fonso IV, cun miedo que l faborecimiento de D. Deniç al sou filho bastardo, D. Fonso Sancheç l apartasse de l trono, eisigiu l poder i cumbatiu l pai. Nesta lhuita tubo anterbençon apaziguadora la Rainha Santa Eisabel que, an Albalade se anterpuso antre las hostes einimigas yá puostas an orde de batailha.

D. Deniç morriu an Santaren la 7 de Janeiro de 1325, i fui sepultado ne l Mosteiro de San Deniç, an Oudibelas.
Ten cumo çcendente tamien l Papa Bento XIII, que fui papa de 1724 la 1730.




#Article 58: Diofanto de Alexandrie (358 words)


Diofanto de Alexandrie ye cunsidrado cumo l maior algebrista griego. Na stória de la Aritmética, este outor zampenha un papel semelhante al que Ouclides (360-295 ac) ten na Geometrie i Ptolomeu (85-165) na Astronomie.
Sabe-se relatibamente a la sue bida. Nun se sabe la data percisa an que Diofanto naciu. Inda assi, atrabeç de la lheitura de l sous scritos, ne ls quales cita Heipsicles (240-170 a.C.), i tamien por ua passaige de Théon de Alexandrie (335-395), que cita Diofanto cumo un clássico, ye possible marcar lhemites temporales que premiten situar la bida deste outor antre l seclo II a.C. i l percípio de l seclo IV de la nuossa era. De acordo cun P. Tannery, debe-se cunsidrar Diofanto cumo cuntemporáneo de Papus (290-350) i pertenecendo a la segunda metade de l seclo III. Por outro lhado, atendendo la que na parte de la aritmética de la mutilada obra de Papus nun ye mencionado l nome de Diofanto, sendo inda assi citados, nun solo dibersos outros geómetras de la época, mas tamien quaije todos ls matemáticos de l sou tiempo Héron (10-75), Nicómaco (60-120), Théon i Ptolomiu, Diofanto puoda ser un pouco posterior la Papus.

Antre bários lhibros que screbiu, l más amportante destes ye Aritmética. Neste antroduç ua notaçon simbólica cun simblos defrentes pa l quadrado dua ancógnita, pa l cubo i assi sucessibamente.

Screbiu tamien subre las seluçones de cierta eiquaçones: para que ua eiquaçon tenga seluçon purmeiro percisamos saber a qual sistema numérico las seluçones pertenécen, esto ye, se las seluçon pertenécen al númaros naturales, anteiros, riales ó outros. Ciertas eiquaçones an que las seluçones son númaros anteiros ó racionales son chamadas de Eiquaçones Diofantinas. 

An sue tumba staba scrito l seguinte einigma: Eiqui jaç l matemático que passou un sesto de la sue bida cumo nino. Un dozeabo de la sue bida passou cumo rapaç. Depuis bibiu un sétimo de la sue bida antes de se casar. Cinco anhos apuis naciu sou filho, cun quien cumbibiu metade de la sue bida. Depuis de la muorte de sou filho, sofriu más 4 anhos antes de morrir.
De acordo cun esse einigma, Diofanto tenerie 84 anhos.




#Article 59: Diplomacie (2115 words)


La diplomacie ye la arte i la prática de cunduzir las relaçones steriores ó ls negócios strangeiros dun detreminado Stado ó outro sujeito de dreito anternacional. Giralmente, ye amprendida por antermédio de diplomatas de carreira i ambolbe assuntos de guerra i paç, comércio sterior, promoçon cultural, cordenaçon an organizaçones anternacionales i outros.

Cumbén çtinguir antre diplomacie i política sterna - la purmeira ye ua dimenson de la segunda. La política sterna ye definida an redadeira análeze pula Xefia de Goberno dun paíç ó pula alta outoridade política dun sujeito de dreito anternacional; yá la diplomacie puode ser antendida cumo ua ferramienta dedicada a planear i eisecutar la política sterna, por meio de la atuaçon de diplomatas.

Las relaçones diplomáticas son definidas ne l plano de l dreito anternacional pula Cumbençon de Biena subre Relaçones Diplomáticas (CBRD), de 1961.

Figuratibamente, ó de forma coloquial, chama-se diplomacie l uso de delicadeza ó ls buns modos, ó, inda, astúcia para tratar qualquiera negócio. 

La palabra ye registrado an pertués a partir de 1836 i adbén de l griego díplóma,matos, oubjeto duplo, tablete de papel dobrado an dous, atrabeç de l latin diploma, papel dobrado, carta de recomendaçon, carta de lhicença ó pribilégio i de l francés diplomatie (1790), ciéncia de l diplomas ó relatibo a las relaçones políticas antre Stados ó refrente als diplomatas.

 

La faculdade de praticar la diplomacie ye un de ls eilemientos definidores de l Stado, rezon pula qual aqueilha ten sido eisercida zde la formaçon de las purmeiras cidades-Stado, hai milénios. Na Antiguidade i na Eidade Média, ls diplomatas éran quaije siempre ambiados solo para negociaçones specíficas, retornando cula sue cuncluson. La stória registra cumo purmeiros agentes diplomáticos permanentes ls apocrisiários, repersentantes de l papa i de outros patriarcas católicos junto la Bizáncio. Tamien eisercian sues funçones de modo permanente ls percuratores in Romanan Curian, repersentantes de ls soberanos ouropeus junto al papa an Roma. Cun estas dues anstituiçones (apocrisiários i percuratores) surgiran ls purmeiros cunceitos de l que benerie a ser la diplomacie moderna, cumo las anstruçones, las credenciales i las eimunidades.

La ourige de la diplomacie moderna puode ser ancontrada ne ls Stados de la Eitália Setentrional, ne l ampeço de l Renacimiento, cul stablecimiento de las purmeiras Missones diplomáticas ne l seclo XIII. La purmeira Misson diplomática permanente fui stablecida por Milon an 1446 junto al gobierno de Florença. Ne l norte de la Eitália surgiran dibersas de las tradiçones de la diplomacie, cumo la apersentaçon de credenciales de ls ambaixadores strangeiros al Xefe de Stado.

Dentre las grandes poténcias ouropéias, la Spanha fui la purmeira a mantener un repersentante permanente ne l sterior - na corte anglesa, a partir de 1487. Ne l final de l seclo XVI, l stablecimiento de Missones permanentes yá se habie tornado frequente na Ouropa.

Al anstituir l sistema de l eiquilíbrio ouropeu, la Paç de Bestfália (1648) cunsulidou la necidade de las Missones diplomáticas permanentes, por meio de las quales ls Stados ouropeus buscában criar ó preserbar alianças.

Cumo ls ambaixadores éran, cumo regra giral, nembros de la nobreza ó políticos cun pouca speriéncia an relaçones steriores, criou-se ua crecente base de diplomatas porfissionales nas Missones ne l sterior. Na mesma época, ampeçában a ser struturados ls Menistérios de l Sterior nas percipales capitales ouropéias.

Cula persença permanente de ambiados diplomáticos nas capitales ouropéias, surgiran cunceitos cumo l de precedéncia, que ourganizaba ls xefes de Misson strangeiros an orde de amportança. Las regras a esse respeito bariában de paíç para paíç i éran cun frequéncia cunfusas, çtinguindo antre repersentantes de monarquias i repúblicas, ó cunforme la religion oufecial de l Stado acraditante. L Cungresso de Biena de 1815 criou un sistema de precedéncia diplomática, mas l tema cuntinou a ser fuonte de çcordáncia até l seclo XX, quando fui regulado definitibamente, pul art. 16 de la CBRD. 

La purmeira Ambaixada ambiada por un Stado ouropeu al Ouriente fui la de la Anglaterra junto al amperador mogol, an 1615. Las tradiçones diplomáticas fura de la Ouropa diferian an mui de las ouropéias, specialmente ne l que se refre als grandes ampérios cumo l Otomano ó l chinés, que se cunsiderában superiores als outros Stados. Por fin, la spanson ouropéia ne ls seclos XVIII i XIX lhebou cunsigo la prática diplomática daquel cuntinente, tornando-la ounibersal.

Cunsidírun-se funçones tradecionales de la diplomacie las tarefas de negociar, anformar i repersentar. 

La tarefa de negociar cunsiste an mantener relaçones cul oubjetibo de cuncluir un acuordo. L diplomata negocia an nome i por cunta de l Stado que repersenta, cul propósito de defender ls antresses daquel Stado. Quanto al númaro de partes, la negociaçon puode ser bilateral ó multilateral. La negociaçon bilateral dá-se antre dues partes. La multilateral ambolbe más de dues partes i questuma ocorrer ne l ámbito de cunferéncias ó de organizaçones anternacionales. 

La tarefa de anformar define-se cumo l deber i la prerrogatiba de l diplomata ne l sentido de anteirar-se por todos ls meios lhícitos de las cundiçones eisistentes i de la eiboluçon de ls acuntecimientos dun detreminado Stado i quemunicar la este respeito l Gobierno de l Stado que repersenta. An giral, esta funçon ye zampenhada por diplomatas acraditados junto al gobierno de l Stado acerca de l qual anforman.

La funçon de repersentar anclui la tarefa de fazer patente la persença de l Stado repersentado an eibentos anternacionales ó strangeiros (ne l jargon diplomático, amostrar la bandeira). Anclui, tamien, an ciertos causos, l recebimiento de poderes de l Stado repersentado para, an nome i por cunta deste redadeiro, praticar atos de antresse daquel Stado.

Modernamente, questuma-se ancluir antre las funçones de la diplomacie las de promober l comércio sterior (promoçon comercial) i la eimaige de l Stado repersentado (diplomacie pública).

L dreito anternacional reconhece als Stados la faculdade de eisercer proteçon diplomática subre ls antresses de sous nacionales. Assi sendo, drento de ls lhemites de l dreito anternacional, ua Misson diplomática puode defender ls antresses dua ampresa ó dun andebíduo de sou paíç.

 

L Stado mantén relaçones diplomáticas por antermédio de uorganos specializados. Tales uorganos questuman ourganizar-se an torno dun Menistério de l Sterior (ó chamaçon semelhante: menistério de las relaçones steriores, menistério de l negócios strangeiros, departamiento de relaçones steriores, departamiento de stado, secretarie de relaçones steriores etc.) i cuntar cun un quadro de porfissionales que repersentan l Stado junto a outros gobiernos, l chamado serbício diplomático.

Al lhado de la diplomacie porfissional, ls Stados tamien lhançan mano de missones temporárias al sterior (diplomacie ad hoc) para zampenhar detreminada funçon (negociar un tratado, por eisemplo). Este tipo de misson puode ambolber outros uorganos de l Stado, cumo ls menistérios de quemércio, huorto, agricultura, defesa etc.

L dreito anternacional reconhece al Xefe de Stado un papel na diplomacie, podendo até mesmo negociar i assinar tratados sin necidade de plenos poderes, de la mesma forma que l Menistro de l Sterior. Cumpete al Xefe de Stado, an giral, la prerrogatiba de ratificar ls tratados an nome de sou paíç. Al lhongo de l seclo XX, surgiu la chamada diplomacie persidencial, fruito de la maior facilidade de quemunicaçon antre ls países i de la bantaige natural que repersenta a tomada de decison ne l más alto nible. 

La palabra diplomacie parlamentar fui criada an 1955 por Dean Rusk para chamar las negociaçones multilaterales que acuntécen ne l ámbito de la ONU i fui más tarde stendido a las demales organizaçones anternacionales. La diplomacie parlamentar çtingue-se por ocorrer ne l teta de ourganizaçon anternacional, seguir regras de procedimiento i cuntar cun debate permanente (assemelhando-se, antoce, al que acuntece cun ls parlamientos nacionales). Más recentemente, ancontran-se tamien refréncias a la diplomacie parlamentar cumo sendo la cunduzida puls nembros de l parlamentos nacionales.

La Misson diplomática ye custituída por un grupo de funcionários dun Stado (Estado acraditante) ó organizaçon anternacional, persentes ne l território de outro Stado (Estado acraditado), cujo oubjetibo ye repersentar l Stado acraditante perante l Estado acraditado. An tenermos práticos, questuma ser ua Misson permanente dun Stado lhocalizada na capital de outro Estado.

Chama-se diplomata l funcionário pertencente al serbício diplomático dun Stado; Misson diplomática, un grupo de diplomatas de mesma nacionalidade acraditados junto a un Stado strangeiro. L cunjunto de diplomatas de todas las nacionalidades persentes ne l território dun detreminado Stado chama-se cuorpo diplomático. L cuorpo diplomático acraditado nua detreminada capital questuma tener un decano (l ambaixador hai más tiempo naqueilha capital; an alguns lhugares, la posiçon ye reserbada al núncio apostólico), cun funçon de puorta-boç de ls antresses de l cunjunto de ls diplomatas strangeiros.

Las Missones diplomáticas puoden ser dun dentre trés nibles, a depender de la classe de l xefe de la misson:

Na prática, atualmente las Missones diplomáticas son xefiadas por ambaixadores. La maiorie de las Missones de outro nible fui eilebada a la catadorie de Ambaixada lhougo apuis de la Segunda Guerra Mundial.

Cumbén nun cunfundir l titular dua Ancarregatura de Negócios (l ancarregado de negócios) - nible de repersentaçon diplomática hoije stremamente ralo - cula funçon temporária de Ancarregado de Negócios ad anterin (ó la.i.), correspondente al diplomata que assume la xefia probisória dua Misson diplomática na ouséncia de l titular (l ambaixador).

An giral, las Missones diplomáticas ne l sterior reportan-se la i recíben anstruçones de l respetibo Menistério de l Sterior (ó de l Negócios Strangeiros).

L dreito de lhegaçon ye la faculdade de ambiar i recebir agentes diplomáticos. Solo gozan deste dreito las pessonas de dreito anternacional público, cumo ls Stados soberanos i las organizaçones anternacionales. La faculdade de ambiar repersentantes diplomáticos recibe l nome de dreito de lhegaçon atibo; la de recebé-los, de dreito de lhegaçon passibo. 

Ne l que se refre als Stados, l dreito de lhegaçon decorre de la soberanie ne l sou aspeto sterno, esto ye, l nó-reconhecimiento de outoridade superior a la de l própio Stado. Assi sendo, solamente ls Stados que séian soberanos gozan de l dreito de lhegaçon - ls semi-soberanos solo l eisercen cun outorizaçon de l Stado al qual stan binculados.

L dreito de lhegaçon deriba de l percípio de la eigualdade jurídica de ls Stados i ye regulado pul percípio de l cunsentimiento mútuo.

La eimunidade diplomática ye ua forma de eimunidade lhegal i ua política antre gobiernos que assegura a las Missones diplomáticas ambiolablidade, i als diplomatas salbo-cunduto, eisençon fiscal i de outras prestaçones públicas (cumo serbício melitar oubrigatório), bien cumo de jurisdiçon cebil i penal i de eisecuçon. 

La noçon de pribilégios i eimunidades para diplomatas strangeiros eisiste zde la Antiguidade - ls ambaixadores romanos éran cunsidrados sagrados i sue biolaçon custituía un motibo para guerra justa. Na Eidade Média, cumo las relaçones anternacionales dában-se antre Xefes de Stado, oufender un ambaixador seneficaba oufender l Xefe de Stado que l habie ambiado, l que justificaba las precauçones de la eimunidade.

La purmeira teorie articulada a percurar justeficar la necidade de pribilégios i eimunidades para diplomatas fui la de la straterritorialidade, detalhada por Hugo Grócio ne l seclo XVII, segundo la qual ua fiçon jurídica fazerie de la Ambaixada ua parte de l território de l Stado acraditante. Atualmente, la straterritorialidade fui abandonada an fabor de la teorie de l antresse de la funçon, segundo la qual la finalidade de l pribilégios i eimunidades nun ye beneficiar andebíduos, mas si garantir l eficaç zampenho de las funçones de las Missones diplomáticas an sue tarefa de repersentaçon de ls Stados acraditantes.

Ls pribilégios i eimunidades puoden ser classeficados an ambiolablidade, eimunidade de jurisdiçon cebil i penal i isençon fiscal, para alhá de outros dreitos cumo liberdade de culto i isençon de prestaçones pessonales.

La ambiolablidade abrange la sede de la Misson i las residéncias particulares de l diplomatas, bien cumo ls benes eilhi situados i ls meios de lhocomoçon. Aplica-se tamien a la correspondéncia i a las quemunicaçones diplomáticas.

De la eimunidade de jurisdiçon decorre que ls atos de la Misson i ls de sous diplomatas nun puoden ser apreciados an juízo puls tribunales de l Stado acraditado. Para alhá de eimunidade de jurisdiçon cebil i admenistratiba, ls agentes diplomáticos tamien gozan de eimunidade de jurisdiçon penal. La eimunidade de eisecuçon ye absoluta - eibentuales decisones judiciales ó admenistratibas çfaborables a la Misson ó als diplomatas nun puoden ser cumpridas a la fuorça pulas outoridades de l Stado acraditado.

La isençon fiscal abrange l Stado acraditante, l xefe de la Misson, la própia Misson i ls agentes diplomáticos. Esta isençon anclui ls ampostos nacionales, regionales i municipales, bien cumo ls dreitos aduaneiros, mas nun se aplica la taxas cobradas por serbícios prestados.

La eimunidade diplomática nun cunfre al diplomata l dreito de se cunsidrar arriba de la lhegislaçon de l Stado acraditado - ye oubrigaçon spressa de l agente diplomático cumprir las lheis daquel Stado.




#Article 60: Ditadura (1251 words)


Ditadura ye l regime político an que l gobernante (ó grupo gobernante) nun respunde a la lhei, i/ó nun ten lhegitimidade cunferida pula scolha popular. 

Puoden eisistir regimes ditatoriales de lhíder solo (cumo ls regimes probenientes de l Nazismo, de l Fascismo i de alguns períodos de la Ounion Sobiética) ó coletibos (cumo ls bários regimes melitares que acuntecírun na América Lhatina durante l seclo XX i ls demales períodos de la stória sobiética).

Nun se debe cunfundir ditadura, l cuntrário de democracie, cun totalitarismo, l oupuosto de liberalismo. Diç-se que un gobierno ye democrático quando ye eisercido cul cunsentimiento de l gobernados, i ditatorial, causo cuntrário. Diç-se que un gobierno ye totalitário quando eiserce anfluéncia subre amplos aspetos de la bida de ls gobernados (por eisemplo, las regulamentaçones subre l corte de pelo de la Coréia de l Norte) i lhiberal, causo cuntrário.

Ocorre, mas, que frequentemente, regimes totalitários eisíben caratelísticas ditatoriales, i regimes ditatoriales, caratelísticas totalitárias. 

L stabelecimiento dua ditadura moderna normalmente se dá bie un golpe de stado.

Na antiguidade, quando la República Romana se deparaba cun situaçones de eimergéncia, era zeignado puls cónsuls un ditador para assumir l poder até que la situaçon tornasse a la normalidade. 

Ls poderes cunferidos al ditador éran totales, mas inda assi l ditador respundie por sous atos perante la lhei, necessitando justifica-los, depuis de findo l período de la ditadura.

Mas, apuis de l seclo II A.C. , las ditaduras romanas perdírun esse carátener de lhegalidade, adquirindo caratelísticas similares al que se antende por ditadura hoije.

Segundo Aristóteles i Platon, la marca de la tiranie ye la eilegalidade, ó seia, la biolaçon de las lheis i regras pré-stipuladas pula quebra de la lhegitimidade de l poder; ua beç ne l comando, l tirano reboga la lhegislaçon an bigor, subreponendo-la cun regras stablecidas de acordo cun las cumbeniéncias para la perpetuaçon deste poder. Eisemplo desso son las çcriçones de tiranies na Sicília i Grécia antiga, cujas caratelísticas assemelhan-se de las açones tomadas pulas modernas ditaduras. 

Segundo Platon i Aristóteles, ls tiranos son ditadores que ganhan l cuntrole social i político çpótico pul uso de la fuorça i de la fraude. La antemidaçon, l terror i l zrespeito a las lhibardades cebiles stan antre ls métodos ousados para cunquistar i mantener l poder. La sucesson nesse stado de eilegalidade ye siempre defícel. 

Aristóteles atribuiu la bida relatibamente cúrtia de las tiranies a la fraqueza inerente de l sistemas que usan la fuorça sin l apoio de l dreito.

Maquiable tamien chegou a la mesma cuncluson subre las tiranies i sou colapso, quando de las sucessones de l tiranos, pus este (a tirania) ye l regime que ten menor duraçon, i de todos, ye l que ten l pior final, i, segundo las palabras deste, la queda de las tiranies se debe a las zbenturas amprebesibles de la suorte.

L Ampério Romano, fundado por Augusto, se assemelhaba i muito a las modernas ditaduras, ambora nun seia admitido cumo tal. Até la Reboluçon Francesa, acraditaba-se que l poder eimanaba de Dius diretamente al soberano, se l monarca ouprimisse ls súditos cun bioléncia, era ua tirania, neste causo era aceito l tiranicídio, i este perdonado pula religion. Ne l final de l seclo XVI, l jesuíta Juan de Mariana apersentou la doutrina que çcorrie subre l abuso de la outoridade i la usurpaçon de l poder, adonde, se l tirano, apuis de recebir ua reprenson pública, nun corregisse sue cunduta, era lhícito declarar-le guerra i até, se neçairo, matá-lo.

L regime ditatorial moderno quaije siempre resulta de cumbulsones sociales perfundas, giralmente probocadas por reboluçones ó guerras. Tamien houbo muitos regimes ditatoriales que decorrírun de las çputas políticas de la guerra frie. 
Nin siempre las ditaduras se dan por golpe melitar, puoden aparecer por golpe de stado político; eisemplo de mobimento desta orde se dou quando acunteciu la ditadura ampuosta por Adolf Hitler na Almanha nazista (nazi) .
L golpe se zancadenou a partir de las própias struturas de gobierno, cul stabelecimiento dun stado de eiceçon i más tarde, la supresson de l outros partidos i de la normalidade democrática.

Siempre para achar lhegitimidade, las ditaduras se apoian an teories caudilhistas, que afirman muitas bezes de l çtino debino de l lhíder, que ye ancarado cumo un salbador, cuja misson ye lhibertar sou pobo, ó ser cunsidrado l pai de l pobres i ouprimidos, etc. 

Outras ditaduras se apóian an teories más eilaboradas, outelizando de lhegislaçon ampuosta, muitas bezes admitindo ua democracie cun partidos políticos, anclusibe cun eileiçones i alguas bezes até premitindo ua cierta ouposiçon, zde que cuntrolada. Ls çpositibos lhegales passan a ser antitucionalizados i l son de tal forma funcionales, que siempre ganhará l partido daqueles que cumbocórun a la eileiçon.

Las ditaduras siempre se outelizan de fuorça bruta para mantéren-se ne l poder, sendo esta aplicada de forma sistemática i custante. Outro spediente ye la propaganda anstitucional, propaganda política custante i de saturaçon, de forma a cultuar la personalidade de l líder, ó lhíderes, ó mesmo l paíç, para mantener l apoio de la oupenion pública; ua de las formas más eificientes de se ampor a la populaçon un determinado sistema ye la propaganda subliminar, adonde las defesas mentales nun stan an guarda contra la anformaçon que stá la se antroduzir ne l ancunciente coletibo. Esta se faç por saturaçon an todos ls meios de quemunicaçon. La censura tamien ten un papel mui amportante, pus nun deixa chegar las anformaçones relebantes a la oupenion pública que stá a ser manipulada. Desta forma, quedan atados ls dous stremos: purmeiro satura-se l ambiente cun propaganda a fabor de l regime, depuis son censuradas todas las amboras ruines que puodan benir a alterar l stado mental faborable al sistema ampuosto.

Karl Marx i Friedrich Angels, ne l Manifesto de l Partido Quemunista, outelizórun la spresson ditadura de l proletariado, zeignando un stado de transiçon antre l capitalismo i l quemunismo (quemunismo sendo un stado utópico adonde cada un cuntribui l que puode i recibe l que percisa)

Tal ditadura nun serie, mas, un stado de sceçon, ó l gobierno dun ditador. Serie solo l domínio de l proletariado subre la política.

Cula crise de la bolsa de 29, houbo ua perda de cunfiança ne l modelo lhiberal de gobierno. Cun esso, ganhórun fuorça ls mobimientos fascistas, i eimergírun ditadores an dibersos países de la Ouropa, cumo Mussolini, na Eitália; Franco, na Spanha; Hitler, na Almanha i Salazar, an Pertual. 

Al mesmo tiempo, la Ounion Sobiética yá tenie se tornado ua ditadura habie muito, sendo gobernada por stalin.

Las eideias spansionistas de l Eixe gerórun l ambrion de la Segunda Guerra Mundial. L saldo de muortes ne l cunflito antre la URSS i la almanha nazista ye maior que la soma de las muortes ocorridas an to l resto de la guerra.

La eideia dun cunflito feroç antre ditaduras que, anque se declaráren radicalmente defrentes, éran basicamente eiguales ye un de ls grandes temas de l lhibro 1984

Apuis de la guerra, sobrórun dibersas ditaduras que habien participado de la guerra, ó se formado cumo resultado deilha. se çtacan la ditadura de Josip Broç (Tito), de cunho squerdista, na Iugoslábia; i la ditadura de Francisco Franco, de cunho dreitista, na Spanha.

Cumo cunsequéncia de la guerra frie aparecírun bárias ditaduras na América Lhatina. Grande númaro deilhas fui formado por golpe melitar. 

 
Sendo mui relebante l caudilhismo, que cunsiste na glorificaçon dun lhíder i na custruçon dun partido an torno del i nun de cumbiçones políticas, ó eideologie.




#Article 61: Don Quixote (1068 words)


Don Quixote de La Mancha (Don Quijote de la Mancha an castelhano ye un lhibro scrito pul scritor spanhol Miguel de Cervantes y Saavedra (1547-1616). L títalo i ourtografie oureginales éran El angenioso hidalgo Don Quixote de La Mancha, cun sue purmeira eidiçon publicada an Madrid ne l anho de 1605. Ye cumpuosto por 126 capítulos, debedidos an dues partes: la purmeira aparecida an 1605 i la outra an 1615.

L lhibro apareciu nun período de grande einobaçon i dibersidade por parte de l scritores ficionistas spanholes. Parodiou ls remanses de cabalharie que gozórun de eimensa popularidade ne l período i, na altura, yá se ancuntrában an declínio. Nesta obra, la paródia apersenta ua forma ambulgar. L portagonista, yá de cierta eidade, antrega-se a la lheitura desses remanses, perde l juízo, acradita que téngan sido storicamiente berdadeiros i decide tornar-se un cabalheiro andante. Por esso, parte pul mundo i bibe l sou própio remanse de cabalarie. Anquanto narra ls feitos de l Cabalheiro de la Triste Figura, Cervantes faç caçuada de ls cunceitos que defenian las stórias fantasiosas daqueilhes heiróis. La stória ye apersentada na forma de remance rialista. 

Ye cunsidrada la grande criaçon de Cervantes. L lhibro ye un de l purmeiros de las lhénguas ouropeias modernas i ye cunsidrado por muitos l spoente mássimo de la literatura spanhola. An percípios de maio de 2002, l lhibro fui scolhido cumo a melhor obra de fiçon de todos ls tiempos. La botaçon fui ourganizada pul Clubes de l Lhibro Noruegueses i partecipórun scritores de recoincimiento anternacional.

L portagonista de la obra ye Don Quixote, un pequeinho fidalgo castelhano que perdiu la rezon pula lheitura assídua de l remanses de cabalharie i quier eimitar sous heiróis prediletos. L remanse narra las sues abinturas an cumpanha Sancho Pança, sou fiel amigo i cumpanheiro, que ten un perfil más rialista. La açon gira an torno de las trés ancursones de la dupla por tierras de La Mancha, de Aragon i de Catalunha. Nessas ancursones, el se ambolbe nua série de abinturas, mas sues fantasies son siempre zmentidas pula dura rialidade. L eifeito ye altamente houmorístico.

L berdadeiro nome de l pobre fidalgo ye Alonso Quijano (Quixano), chamado puls bezinos de l Buono. Yá de cierta eidade, antrega-se a la lheitura desses remanses i sue lhoucura ampeça quando toma por rialidades stóricas ançcutibles las façanhas de las personaiges de ls lhibros, que comenta culs amigos, l cura i l barbeiro de l lhugar. Quijano ambiste-se de l eideales cabalheirescos de amor, de paç i de justícia, i purpara-se para salir pul mundo, an lhuita por tales balores i por bibir l sou própio remanse de cabalharie. Scuolhe un títalo para el mesmo, l de Don Quijote de la Mancha, apelhida un cabalho bielho i çcarnado cul nome de Rocinante i scuolhe cumo dama eideal de sous sentimientos ua simples camposina la quien dá l nome de Dulcinea del Toboso, supuosta dama de alta nobreza.

L lhibro ye struturado an dues partes, la purmeira maneirista, anquanto la segunda ye más barroca. Anquanto la purmeira parte de la obra deixa la ampresson de lhiberdade mássima, la segunda parte produç la sensaçon custante de mos ancuntrarmos ancerrados an lhemites streitos. Essa sensaçon ye sentida más antensamente quando cunfrontada cula purmeira parte. Se antes, la eironie era, subretodo, ua spresson amarga de la ampossiblidade de dar rialidade a un eideal, cula segunda parte nace muito mais de la cunfrontaçon de las formas de la eimaginaçon culas de la rialidade. Cervantes dá la sue própia definiçon de la obra: orde zuordenada (...) de maneira que el arte, eimitando a la Naturaleza, parece que allí la bence. L porcesso adotado por Cervantes - la paródia - deixa dar relebo als cuntrastes, atrabeç de la deformaçon grotesca, pula çlocaçon de l patético pa l burlesco, fazendo cun que l burlesco apague por sfregantes la eimoçon, stablecendo un antrelaçado spontáneo de picaresco, de burlesco i de eimoçon. L cunflito aparece de l cunfronto antre l passado i l persente, l eideal i l rial i l eideal i l social. 

Don Quixote i Sancho Pança reperséntan balores çtintos, ambora séian partecipantes de l mesmo mundo. Ye amportante cumprender la bison eirónica que l remancista ten de l mundo moderno, l fondo de alegrie que stá por detrás de la bison melancólica i la busca de l absoluto. Son mundos cumpletamente defrentes. Sancho Pança l fiel scudeiro de Don Quixote ye definido por Cervantes cumo Home de bien, mas de pouco sal na moleirica. Ye l repersentante de l bun senso i ye pa l mundo rial aqueilho que Don Quixote ye pa l mundo eideal. Por fin, la stória tamien ye apersentada na forma de nobela rialista: al retornar al sou poboado, Don Quixote percebe que nun ye un heirói, mas que nun hai heiróis.

Las figuras de D. Quixote, de Sancho Pança i de l cabalho de Don Quixote, Rocinante, debrebe cunquistórun la eimaginaçon popular. Inda assi, ls críticos cuntemporáneos de la obra nun la lhebórun tan a sério cumo las geraçones seguintes. Ne l seclo XVII, por eisemplo, cunsiderou-se que l remanse cuntenie an si pouco más que l ton de buono houmor i de diberson, cun Don Quixote i Sancho Pança la ancarnáren respetibamente l grotesco i l pícaro. L seclo XVIII fui pródigo an eilogios a D. Quixote, nun solo an Spanha i an Pertual, cumo tamien por parte de grandes románticos de l centro de la Ouropa.

Na stória de l remanse moderno, l papel de Don Quixote ye recoincido cumo seminal. La eibidéncia desso puode ser bista an Daniel Defoe, an Henry Fielding, an Tobias Smollett i Laurence Sterne i, tamien, an personaiges criadas por alguns remancistas clássicos de l seclo XIX, cumo ye l causo de Waltener Scott, de Charles Dickens, de Gustave Flaubert, de Benito Pérez Galdós, de Herman Melbille i de Fiódor Dostoiévski. L mesmo acuntece ne l causo de alguns outores pós-rialistas de l seclo XX, cumo James Joyce i Jorge Luis Vorges. Don Quixote probou ser ua notable fuonte de anspiraçon pa ls criadores an outros campos artísticos. Zde l seclo XVII que se ténen rializado pieças de triato, óperas, cumposiçones musicales i beilados baseados ne l Don Quixote. Ne l seclo XX, l cinema, la telbison i ls cartoons anspirórun-se tamien nesta obra. Don Quixote anspirou inda artistas cumo William Hogarth, Francisco Goya, Honoré Daumier i Pablo Picasso.




#Article 62: Doutrina de la Eigreija Católica (14690 words)


La doutrina de la Eigreija Católica, ó simplesmente la doutrina católica, ye custituída por un cunjunto de fés, de dogmas i berdades de fé, de ansinamientos, de preceitos i de lheis de la Eigreija Católica. Este basto cunjunto trata, cumo por eisemplo, de dibersos aspetos relatibos la Dius, al home i al mundo. Segundo l Catecismo de San Pio X, la doutrina católica ye la doutrina que Jasus Cristo Nuosso Senhor ne ls ansinou, para ne ls amostrar l camino de la salbaçon i de la bida eiterna. Las partes percipales i mais neçairas de la Doutrina […] son quatro: l Credo, l Pai-Nuosso, ls Mandamientos i ls Sacramientos.

La Eigreija professa que todas las cousas que eilha acradita fúrun sendo als poucos rebeladas por Dius atrabeç de l tiempos, atingindo la sue plenitude i perfeiçon an Jasus Cristo, que ye cunsidrado puls católicos i crestianos cumo l Filho de Dius, l Messias i l Salbador de l mundo i de la houmanidade. Mas, la definiçon i cumprenson de la doutrina católica (que ye baseada na Rebelaçon) ye progressiba, necessitando por esso de l custante studo i reflexon de la Teologie, mas siempre fiel a la Rebelaçon debina i siempre ourientada pul Magistério de la Eigreija.

Para ls católicos, la sue fé an Dius anclui la sue lhibre i total antrega (i amor) la Dius, prestando al Dius rebelador l ouséquio pleno de l sou anteleto i de la sue buntade, i dando boluntário assentimiento a la Rebelaçon feita por El. Esta Rebelaçon ye trasmitida pula Eigreija sob la forma de Tradiçon. La fé an Dius oupera pula caridade ó amor (Gal 5,6), por esso la bida de santificaçon dun católico oubriga-lo, para alhá de partecipar i recebir ls sacramientos, la coincer i fazer la buntade de Dius, atrabeç, cumo por eisemplo, de la prática de ls ansinamientos rebelados (que se resumen ne ls mandamientos de amor ansinados por Jasus), de las buonas obras i tamien de las regras de bida perpuostas pula única Eigreija fundada i ancabeçada por Jasus. Essa antrega la Dius ten por finalidade i sperança redadeiras a la sue própia salbaçon  i a la amplementaçon de l Reino de Dius. Neste reino misterioso, l Mal será ineisistente i ls homes salbos i justos, passado la ressurreiçon de ls muortos i l fin de l mundo, passaran la bibir eternamente an Dius, cun Dius i junto de Dius.

Las percipales berdades de la fé ancontran-se spressas i resumidas ne l Credo de l Apóstolos, ne l Credo Niceno-Custantinopolitano i tamien an bariadíssimos decumientos de la Eigreija, cumo por eisemplo ne l Catecismo de la Eigreija Católica (CIC). Atualmente, para un acesso i cumprenson mais fácele a la doutrina, ancontra-se tamien la síntese de l CIC, zeignada por Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica (CCIC).

, l maior de l patriarcas de l Antigo Testamiento i l pai de l crentes.

Segundo la fé católica, Dius rebela-se al home […], mediante acuntecimientos i palabras, para que l home conheça Dius i l sou çígnio de beneboléncia, que El, zde la eiternidade, prestableciu an Cristo a fabor de l homes. Tal çígnio cunsiste an fazer partecipar, pula grácia de l Sprito Santo, todos ls homes na bida debina, cumo sous filhos adotibos ne l sou solo Filho, que ye Jasus Cristo. Esta anfalible Rebelaçon debina, manifestada yá zde de l percípio de l mundo i al lhongo de ls seclos que correponden al Antigo Testamiento, ye plenamente rializada i cumpletada an Jasus Cristo. Cula muorte i la ressurreiçon de Cristo, nada mais será rebelado als homes até a la Parusia.  Mas, anque la Rebelaçon yá star cumpleta, inda nun stá plenamente splicitada. I stá reserbado a la fé crestiana aprender als poucos to l sou alcance, ne l decorrer de l seclos.

A partir dende, cula assisténcia i anspiraçon subrenatural de l Sprito Santo, la Rebelaçon eimutable (ó l depósito de fé) ye trasmitida ininterruta i antegralmente pula Eigreija atrabeç dua dupla Tradiçon (que an latin quier dezir antrega ó ato de cunfiar), que puode ser oural ó scrita (2 Tessalonicenses 2,15; 2 Timóteo 1,13-14; 2,2):

Ambas son antercomunicables, bisto que Jasus fizo na persença de ls çcípulos muitos outros senhales, que nun stan scritos neste libro, a saber, l Eibangelho de San Juan. Para alhá de la Rebelaçon debina eimutable, eisisten inda las apariçones pribadas (s.: las apariçones marianas), que nun pertencen a la Rebelaçon nin puoden cuntradizé-la. Por esso, ls católicos nun son oubrigados l'acraditáren neilhas, mesmo qu'alguas deilhas séian reconhecidas cumo outénticas pula Eigreija (s.: apariçones de Fátima). L sou papel ye solamente ajudar ls fiéis a bibir melhor la Rebelaçon debina, nua detreminada época de la stória.

La Tradiçon, seia eilha oural ó scrita, ye anterpretada i aperfundada progressibamente pul Magistério de la Eigreija Católica, que debe ser oubedecido i seguido puls católicos. Esto porque l Magistério ye la funçon de guardar, anterpretar, trasmitir i ansinar la Tradiçon, que ye própia de l'outoridade de la Eigreija, mas mais cuncretamente de l Papa i de ls bispos ounidos al Papa. Al acraditar que las Tradiçones oural i scrita dében ser recebidas i beneradas cun eigual sprito de piadade i reberéncia, la Eigreija defende que las sues berdades de fé nun stan solo cuntidas na Bíblia i que la própia Bíblia solo puode ser berdadeiramente anterpretada i bebida ne l teta de la Eigreija Católica. Aliás, fui cun base na sue anterpretaçon que la Eigreija scolheu ls libros pertencentes al cánon bíblico.

L Eigreija acradita que, anque la Rebelaçon yá star cumpleta, inda nun stá plenamente splicitada. I stá reserbado a la fé crestiana aprender als poucos to l sou alcance, ne l decorrer de l seclos. Por esso, la Eigreija admite la clarificaçon i l zambolbimiento progressibo de la sue doutrina, resultante de la sue anterpretaçon gradual de la Rebelaçon debina (ó crecimiento na anteligéncia de la fé), que se acradita ser ourientada pula grácia de l Sprito Santo. Mas, este zambolbimiento doutrinal nun muda nin acrecenta nada a la matéria de la própia Rebelaçon, que ye einalterable. Por outras palabras, l Magistério de la Eigreija, al meditar i studar la Rebelaçon eimutable, aperceber-se-iba als poucos de ciertas rialidades qu'antes nun tenie cumprendido totalmente.

L porcesso de l zambolbimiento de la doutrina, que necessita de ser siempre cuntino i fiel a la Tradiçon, amplica la defeniçon gradual de dogmas, que, ua beç proclamados solenemente, son eimutables i eiternos. Mas, esso nun quier dezir que tales berdades solo tardiamente téngan sido rebeladas, mas que se tornórun mais claras i úteles pa la Eigreija na sue progresson na fé.

Eesiste ua hierarquia que debede i classefica las bárias berdades de fé professadas pula Eigreija Católica, yá que la sue relaçon cul fundamiento de la fé crestiana ye defrente. Esta hierarquia diç respeito solo a l'amportança i anterligaçon de las berdades de fé, yá que todas eilhas dében ser acraditadas puls católicos.

Deste modo eisisten ls dogmas, que son las berdades de fé anfalibles i eimutables que custituen la base de la doutrina católica. Ls dogmas son defenidos i proclamados solenemente pul Supremo Magistério (Papa ó Cuncílio Ecuménico cul Papa) cumo sendo berdades defenitibas, porque eilhes stan cuntidos na Rebelaçon debina ó ténen culha ua conexon neçaira. Ua beç proclamado solenemente, nanhun dogma puode ser altarado ó negado, nin mesmo pul Papa ó por decison cunceliar. Por esso, l católico ye oubrigado a aderir, aceitar i acraditar ne ls dogmas dua maneira eirrebogable.

Para alhá de ls dogmas, eisisten las defeniçones doutrinárias que nun stan inda cumpletamente zambolbidas, ó que, yá cumpletamente zambolbidas, nun fúrun inda declarados dogmas, porque l Magistério de la Eigreija Católica nun biu necidade para tal. Cunsuante l sou grau de zambolbimiento doutrinal, essas defeniçones puoden ser classeficadas an:

Para alhá de la doutrina oufecial ó ourtodoxa perpuosta pul Magistério de la Eigreija Católica ourdinariamente atrabeç de l munus docendi (deber d'ansinar) de l bispo an quemunhon cul Papa i straordinariamente atrabeç de ls Cuncílios Ecuménicos i defeniçones pontifícias solenes, aparecírun al longo de la stória bárias bersones teológicas heiterodoxas. Esses zbios de l'ansino normatibo de la Eigreija puoden ser cumbatidos atrabeç de la catequese i çcussones ó cundenados solenemente pula Eigreija. Un de ls eisemplos mais paradigmáticos de berson teológica heiterodoxa ye la teologie de la libertaçon, de fuorte anspiraçon marxista, que fui corrigida pula Anstruçon Libertatis Nuntius.

Las heiresies son doutrinas heiterodoxas zambolbidas por batizados crestianos que negan i dubidan splicitamente dun dogma ó berdade fundamental católica. Qualquiera heirege, fuora ls nacidos i batizados an quemu­nidades nó-católicas ó aqueilhes que caíran an heiresie ó cisma antes de ls 16 anhos, ye cundenado cula scomunhon latae sen­tentiae i cun outras penas canónicas, cumo la demisson de l stado cleri­cal, ne l causo de l'heirege ser un clérigo. Alguas de las percipales heiresies cundenadas pula Eigreija fúrun l gnosticismo (seclo II), l maniqueísmo (seclo III), l'arianismo (seclo IV), l pelagianismo (seclo V), l'iconoclastia (seclo VIII), l catarismo (seclo XII-XIII), l protestantismo (seclo XVI), l'anglicanismo (seclo XVI), l jansenismo (seclos XVII-XBIII) i l modernismo (seclos XIX-XX). Hoije, la Eigreija cunsidra l relatebismo moral i doutrinal cumo la grande heiresie atual.

La Anquesiçon refire-se la bárias anstituiçones criadas para cumbater i suprimir l'heiresie ne l teta de la Eigreija Católica. La Anquesiçon mediebal fui juridicamente anstituída an 1231. L'anstalaçon desses tribunales eclesiásticos era quemun na Ouropa a pedido de ls poderes régios, nomeadamente an Spanha (1478) i an Pertual (1531/1536), adonde ambas dependírun mui de l poder cebil.

L cundenado era muitas bezes respunsabelizado por ua crise de la fé, pestes, terremotos i miséria social, sendo antregue a las outoridades de l Stado para que fusse punido. Las penas bariában zde l'ayuno, multas, pequeinhas peniténcias, prison, cunfisco de benes, perda de libardade i tortura até a la pena de muorte aplicada pul poder cebil, cuja modalidade mais famosa ye l'outo-de-fé. Anque desso, atebistas i studiosos católicos argumentan que la Anquesiçon papal fui anstituída percipalmente para ampedir i eibitar las superstiçones judiciales (s: ordália) i ls abusos de la populaçon ó de gobernantes seculares, cumo Frederico II, Sacro Amperador Romano-Germánico, qu'eisecutaba heireges por questones políticas.

Ne ls seclos XV i XBI, anfluenciados pula Reforma protestante, la Anquesiçon papal fui reorganizada: an 1542, l Papa Paulo III anstituiu la Sagrada Cungregaçon de la Anquesiçon Ounibersal. Ne l seclo XIX, ls tribunales de la Anquesiçon fúrun suprimidos puls Stados ouropeus, mas inda mantidos pul Stado Pontifício. An 1908, sob l Papa Pio X, l'anstituiçon fui renomeada Sacra Cungregaçon de l Santo Oufício. An 1965, por ocasion de l Cuncílio Vaticano II, durante l pontificado de Paulo BI, assumiu l sou nome atual de Cungregaçon pa la Doutrina de la Fé.

Anque salientar que serie un anacronismo anterpretar la Anquesiçon fura de l cuntesto social, cultural i relegioso que la biu nacer, la Eigreija reconheciu recentemente que la Anquesiçon ye anconcebible pa l'atual mentalidade i cometiu, para para alhá de la crueza própia de ls questumes d'anton, berda­deiros abusos i ­anjustiças (cumo la cundenaçon de ls Templários, de Santa Joana de Arc, antre outros). Atualmente, la Eigreija, cumprendendo melhor la libardade de pensamiento, prefire outelizar l diálogo i l'ecumenismo para cumbater las heiresies i outros zbios a la sue doutrina.

Las clarificaçones i nuobas formulaçones berificadas na doutrina católica ne l decorrer de l tiempo son chamadas pula Eigreija Católica de zambolbimiento de la doutrina i justificadas pul fato de que, anque la Rebelaçon yá star cumpleta, inda nun stá plenamente splicitada i, por esso, al longo de la stória, la doutrina católica fui sendo anriquecida por nuobas splicaçones teológicas, nuobas defeniçones de dogmas i nuobos pronunciamientos papales ó cunceliares.

 

L Purmeiro Cuncílio de Niceia (325) formulou l Credo Niceno ouriginal, que reconhecie las trés Pessonas de la Santíssema Trindade (Pai, Filho i Sprito Santo) i ansinaba que Jasus, Filho de Dius, era cunsustancial la Dius Pai. Al defenir la debindade de Jasus, esse cuncílio cundenou l'arianismo. Aliás, un de ls dogmas centrales de l catolicismo, la Santíssema Trindade, yá era amplamente çcutido, refletido i aceite por muitos crestianos antes de l Cuncílio de Niceia: yá an 180 d.C., la palabra Trindade era ousada por Teófilo de Antioquia. Mas, antes desso, esta doutrina peculiar yá aparecie cun grande frequéncia ne l ámbito de la práxis batismal (beija-se Didaqué 7, 1; i Justino, Apologie 1, 61, 13) i eucarística (beija-se Justino, Apologie 1, 65-67; i Heipólito, Tradiçon Apostólica 4-13). La fórmula trenitária (Pai, Filho i Sprito Santo) yá aparecie tamien an bárias cartas i scritos crestianos (beija-se Ampeço de Antioquia, Carta als Efésios, 9, 1; 18, 2; i na Purmeira Carta de Clemente Romano 42; 46, 6). Ne l seclo III, Tertuliano, Orígenes i Griegório Taumaturgo refletiran cun grande perfundidade subre este dogma católico.

L Purmeiro Cuncílio de Custantinopla (381) defeniu que la debindade de l Sprito Santo ye la mesma de l Pai i de l Filho. L cuncílio tamien formulou l Credo niceno-custantinopolitano, que passou a custar de mais anformaçones de l que staba ne l Credo Niceno subre la natureza de l Sprito Santo, subre Jasus i subre outros dogmas amportantes. Esse cuncílio cundenou l macedonianismo, l'apolinarianismo i, mais ua beç, l'arianismo.

An 431, l Cuncílio de Éfeso proclamou la Birge Marie cumo la Mai de Dius (an griego: Theotokos), an ouposiçon la Nestório, que defendia que Marie solo debie ser chamada de Mai de Cristo, porque eilha era solo la mai de la natureza houmana de Cristo i nun de la sue natureza debina. Nestório defendia qu'essas dues naturezas éran çtintas i apartadas, algo que l cuncílio cundenou. Para alhá de l nestorianismo, l cuncílio cundenou inda l pelagianismo, qu'entraba an ouposiçon cula doutrina de l pecado ouriginal i de la grácia zambolbida por Santo Agostico, ne l seclo V.

Santo Agostico, bispo de Heipona, ye cunsidrado un de ls Padres de la Eigreija. Esses teólogos, que bibiran antre l seclo II i l seclo VII, fúrun respunsables, de cierta forma, pula fixaçon i sistematizaçon de la Tradiçon católica. Por eisemplo, al cumbater las heiresies de l sou tiempo, eilhes ajudórun a clarificar i cunsulidar ls percipales cunceitos de la fé (s.: primazie papal, Santíssema Trindade, natureza de Cristo, natureza de la Eigreija, grácia, cánon bíblico, salbaçon, pecado, etc.). Tamien ajudórun a zambolber la liturgie, l'ouraçon, la spiritualidade i las anstituiçones de la Eigreija. Por esso, l pensamiento i la bida de ls Padres de la Eigreija son inda hoije ua base fundamental de la custruçon teológica i de la spiritualidade católica. 

An 451, l Cuncílio de Calcedónia defeniu que susisten na única pessona (prosopon) de Jasus Cristo dues naturezas (debina i houmana) ounidas (physis): Jasus ye purfeito an debindade i purfeito an houmanidade, berdadeiramente Dius i berdadeiramente home, cumpuosto dua alma racional i dun cuorpo, cunsustancial al Pai segundo la debindade, cunsustancial a nós segundo l'houmanidade. Por esso, l cuncílio cundenou l monofesismo de Eutiques, que defendia que Jasus tenie solo ua natureza, sendo la natureza houmana tan ounida a la natureza debina que fui absorbida pula radadeira. Para alhá desso, l cuncílio cundenou tamien la simonia.

L Terceiro Cuncílio de Custantinopla (680-681) cundenou l monotelismo i reafirmou que Cristo, sendo Dius i home, tenie las buntades houmana i debina. L Segundo Cuncílio de Niceia (787) defeniu la balidade de la beneraçon d'eimaiges santas, cundenando assi l'iconoclastia.

L Quarto Cuncílio de Latron (1215) ouficializou ua antiga tradiçon an que cada católico tenie que recebir, pul menos ua beç por anho, na Páscoa, la cunfisson i la Eucaristia (ber ls cinco mandamientos ó preceitos de la Eigreija Católica). Esse cuncílio defendiu tamien l celibato clerical, la doutrina de la trasustanciaçon i cundenou inda ls albigenses.

Ne l seclo XIII, San Tomás de Aquino, doutor de la Eigreija i outor de la Suma Teológica, adatou la filosofie de Aristóteles al pensamiento crestiano de la época. El ye cunsidrado l mais alto repersentante de la scolástica, que ye un sistema, mobimiento i método que percurou reafirmar que la fé supera mas nun cuntradiç la rezon. Aliando siempre la filosofie i la teologie, las reflexones i debates scolásticos baseában-se na leitura de la Víblia i de ls scritos de ls Padres de la Eigreija i de bários filósofos.

L Cuncílio de Custança (1414-1418) cundenou las heiresies de John Wycliffe i de Jan Hus, que éran dous famosos precursores de la Reforma Protestante[58]. L Quinto Cuncílio de Latron (1512-1517) defeniu l'eimortalidade de l'alma.

L Purmeiro Cuncílio de Latron (1123) i l Segundo Cuncílio de Latron (1139) cundenórun i ambalidórun l cuncubinato i ls casamientos de clérigos, ampondo assi l celibato clerical. Mas, ye perciso salientar que l celibato oubrigatório yá fui decretado pul Cuncílio de Eilbira (295-302). Mas, cumo era solo un cuncílio regional spanhol, las sues decisones nun fúrun cumpridas por to la Eigreija. Outro passo amportante na amplementaçon de l celibato fui dado ne l Purmeiro Cuncílio de Niceia (323), que decretou que todos ls nembros de l clero stában proibidos de morar cun qualquiera mulhier, cun sceçon de la mai, armana ó tie (III cánon). Ne l final de l seclo IV, la Eigreija Latina promulgou bárias leis a fabor de l celibato, que fúrun giralmente bien aceites ne l Oucidente, ne l pontificado de San Lion Magno (440-461). L Cuncílio de Calcedónia (451) proibiu l casamiento de monges i birges cunsagradas (XBI cánon).

Mas, anque desso, houbo bários abanços i recuos na aplicaçon dessa prática eclesiástica, chegando até mesmo a haber alguns Papas que éran casados antes de recebir las ordes sagradas, cumo por eisemplo l Papa Adriano II (867-872). Ne l seclo XI, bários Papas, specialmente Lion IX (1049-1054) i Griegório VII (1073-1085), esforçórun-se outra beç por aplicar cun maior rigor las leis de l celibato, debido a la crecente degradaçon moral de l clero. L celibato clerical boltou a ser defendido pul Quarto Cuncílio de Latron (1215) i pul Cuncílio de Trento (1545-1563).

Atualmente, las leis de l celibato aplican-se solamente als sacerdotes de la Eigreija Latina, quedando de fura las Eigreijas Católicas Ourientales i ls ourdinariatos pessonales para anglicanos, qu'admiten padres casados, mas ls sous bispos son celibatairos.

Ne l seclo XVI, debido a la Reforma Protestante, l Cuncílio de Trento (1545-1563) fui cumbocado para reformar la deciplina eclesiástica i cunsulidar las percipales berdades de fé católicas. Esse cuncílio reafirmou, clarificou i defeniu la persença rial de Cristo na Eucaristia, la doutrina de ls siete sacramientos (sendo cada un deilhes amplamente debatido i defenido), la doutrina de la grácia i de l pecado ouriginal, la justificaçon, l celibato clerical, l'hierarquia católica, la Tradiçon católica, l cánon bíblico (reafirmou cumo outéntica la Bulgata), las andulgéncias, la natureza de la Eigreija, l balor i l'amportança de a missa, la liturgie (a missa tridentina) i l culto de ls santos, de las relíquias i de las eimaiges. L cuncílio promobiu tamien la publicaçon de l Index Librorum Prohibitorum. L Cuncílio de Trento fui l cuncílio ecuménico que durou mais tiempo, eimitiu l maior númaro de decretos dogmáticos i reformas i porduziu ls resultados mais duradouros subre la fé i la deciplina de la Eigreija.

Al longo de ls seclos XVII i XBIII, ls jesuítas i ls jansenistas cunfrontórun-se cun polémicas acerca de l papel de la grácia, de la libardade houmana i de la participaçon de l'home na sue própia salbaçon. Por fin, ls jansenistas fúrun cundenados cumo heiréticos An 1854, l Papa Pio IX proclamou cumo dogma la Eimaculada Cunceiçon de Marie. L Cuncílio Baticano I (1869-1870) proclamou inda cumo dogma la Anfalibelidade papal. An 1891, l Papa Lion XIII publicou l'ancíclica Rerun Nobarun, marcando assi l'ampeço de la sistematizaçon de la Doutrina Social de la Eigreija. Ne ls finales de l seclo XIX i ampeços de l seclo XX, apareciu l'heiresie de l modernismo, que fui cundenada pul Papa San Pio X.

An 1950, l Papa Pio XII proclamou cumo dogma la Assunçon de Marie al Cielo, an cuorpo i alma[85]. Antre 1962 i 1965, l Cuncílio Baticano II, eidealizado pul Papa João XXIII, ampulsionou laggiornamiento (atualizaçon) de la Eigreija, tratando por esso de bários temas çtintos, tales cumo la reforma de la liturgie, la custituiçon i pastoral de la Eigreija (que passou a ser alicerçada na eigual dignidade de todos ls fiéis), la relaçon antre la Rebelaçon debina i la Tradiçon, la defesa de la libardade relegiosa, l'ampenho ne l'ecumenismo i la defesa de l'apostolado de ls leigos. Esse cuncílio nun proclamou nanhun dogma, mas las sues ourientaçones doutrinales i pastorales son de strema amportança pa l'açon de la Eigreija ne l mundo moderno. An 1968, l Papa Paulo BI publicou l'ancíclica Houmanae Bitae, que trataba de bários assuntos relacionados cul balor de la bida, la procriaçon i la cuntracepçon.

L Magistério de la Eigreija Católica defende ne l seclo XXI que la Víblia debe ser anterpretada d'acuordo cula antençon de ls outores sagrados, ls questumes, ls géneros literairos i ls coincimientos científicos de la época. Esse modo d'anterpretar nun ye algo de nuobo: yá Santo Agostico afirmaba ne l seclo V que la Bíblia deberie ser anterpretada de modo l'harmonizá-la culs coincimientos científicos çponibles an cada época. Nesse causo, la Bíblia i la Tradiçon católica serien portadoras de berdade teológica, mas que nun tenrian necessariamente berdade stórica ó científica. La Eigreija eidantificou quatro sentidos de la Bíblia: l sentido literal i l sentido spritual, subdebidindo-se este radadeiro an sentido alegórico, moral i anagógico. Lougo, las anterpretaçones sclusibamente literales (ó literalistas) son ouficialmente abandonadas, mui ambora inda permaneçan ciertos setores mais fundamentalistas que nun l'aceitan por anteiro.

La Eigreija Católica, defendendo l pensamiento de Santo Agostico i de San Tomás de Aquino, afirma que, ambora la fé supere la rezon, nun poderá nunca eisistir cuntradiçon antre la fé i la ciéncia porque ambas ténen ourige an Dius. Lougo, a partir de l seclo XX, la Eigreija fui lentamente aceitando bárias çcubiertas científicas modernas. Por eisemplo, acabou por aceitar las teories de l Big Bang i de l'eiboluçon (cula custante anterbençon debina), defendendo que son cumpatibles cula fé de la criaçon debina de l mundo, zde qu'essas teories cuntinen a ser cientificamente bálidas.

Potenciales cunflitos antre la fé católica i la ciéncia puoden aparecer an questones relacionadas cula anfalibelidade i l'outenticidade de la Tradiçon rebelada; cula negaçon de l'eisisténcia de Dius i de l'alma (i de la sue eimortalidade); culs momientos satos de l percípio i de l fin de la bida houmana; i culas amplicaçones éticas de la clonaige, de la cuntracepçon ó fertelizaçon artificiales, de la manipulaçon genética i de l'uso de células-tronco ambrionárias na ambestigaçon científica.

Talbeç l causo mais paradigmático de l cunflito antre la ciéncia i la Eigreija Católica seia Galileu Galilei, mas storiadores i cientistas modernos  bénen l causo cumo algo mais cumplexo de l que solo un cunfronto antre ciéncia i religion. An 1616, la Anquesiçon romana declarou l'heliocentrismo cumo falso i absurdo de l punto de bista filosófico i formalmente heirético, por star an cuntradiçon cula anterpretaçon literal de ciertas passaiges de la Bíblia. Anque de las sues probas spurmentales i teóricas nun séren totalmente cunclusibas, Galileu nunca abandonou las sues eideias i chegou mesmo a reinterpretar i ousar bárias passaiges bíblicas para defender la beracidade de l'heliocentrismo. An 1633, Galileu acabou por ser julgado pula Anquesiçon i sentenciado la prison domiceliária. Fui proibido tamien d'ansinar que l'heliocentrismo era berdadeiro (solo podie ansiná-lo cumo ua heipótese científica).

Cul tiempo, mas, la Eigreija Católica rebiu la sue posiçon quanto al heliocentrismo, acabando por aceitá-lo. An 1758, la Eigreija Católica retirou las obras heliocéntricas de l Index Librorum Prohibitorum. An 1979, l Papa João Paulo II lamentou ls sofrimientos de Galileu causados por católicos i ourganismos eclesiásticos. I, mais ua beç, el defendiu que las dues berdades, de fé i de ciéncia, nunca puoden cuntradezir-se, acabando por citar tamien ua afirmaçon de l própio Galileu: procedendo eigualmente de l berbo debino, la scritura santa i la natureza, la purmeira cumo ditada pul Sprito Santo, la segunda cumo eisecutora fidelíssema de las ordes de Dius. Ne l'anho 2000, l Papa João Paulo II eimitiu finalmente un pedido formal de çculpas por todos ls erros cometidos por alguns católicos ne ls radadeiros 2.000 anhos de stória de la Eigreija Católica, ancluindo l julgamiento de Galileu Galilei pula Anquesiçon.

La Eigreija Católica, cumo parte de l Cristandade, acradita oubbiamente ne l monoteísmo, que ye la fé na eisisténcia dun solo Dius. El ye l Criador de todas las cousas i cunsegue anterbir na Stória de la sue própia Criaçon, bien cumo perdoar i salbar la houmanidade, por esso alguns de l atributos debinos mais amportantes son la omnipoténcia, la omnipresença i omnisciéncia. Para alhá destes atributos, Dius tamien ye fuortemente referido al lhongo de l Nuobo Testamiento cumo sendo la própia Berdade i l própio Amor: Dius ama i quier salbar todas las pessonas i estas puoden stablecer ua relaçon pessonal i filial cun El atrabeç de la ouraçon.

Mas, ls católicos acraditan tamien ne l mistério de la Santíssima Trindade, esto ye, que Dius ye un ser uno mas simultaneamente trino, custituído por trés pessonas andibisibles: l Pai, l Filho i l Sprito Santo, que se stablecen antre si ua quemunhon purfeita. Para la Eigreija, este dogma, que ye ua de las sues berdades centrales, nun biuola l monoteísmo. Estas 3 Pessonas eiternas, anque tenren la mesma natureza, son rialmente çtintas, pulas relaçones que las refrencian uas a las outras: l Pai gera l Filho, l Filho ye gerado pul Pai, l Sprito Santo procede de l Pai i de l Filho.

 

Dius Pai, la purmeira pessona de la Trindade, ye cunsidrado l Pai purfeito porque El amou i nunca abandonou ls homes, ls sous filhos adotibos, querendo siempre salbá-los i perdoando-los anfinitamente, zde que eilhes se arrependan dun modo sincero. El nun fui criado nin gerado i ye cunsidrado l percípio i l fin, percípio sin percípio de la Bida, stando por esso mais associado a la criaçon de l mundo. Mas esto nun quier dezir que las outras dues pessonas de la SS Trindade nó partecipassen tamien neste amportante ato debino. L Credo Niceno-Custantinopolitano faç refréncia la Dius Pai: 

L mundo, que ye buono, ourdenado i amado por Dius, fui criado lhibremente, cun sabedorie i amor, a partir de l nada (2Mac 7,28), para que Dius puoda manifestar i quemunicar la sue bondade, berdade, beleza i amor supremos. La obra de la criaçon culmina na obra inda maior de la salbaçon, por esso l fin redadeiro de la criaçon, nomeadamente de la houmanidade, ye que Dius, an Cristo, puoda ser «todo an todos» (1 Quelor 15,28), para la sue glória i para la felicidade de l salbos, ne l sou eiterno Reino.

La criaçon ye custituída por seres sprituales, que son ls anjos, i por seres materiales, que custituen l mundo bisible ó l mundo natural. Ls anjos son criaturas puramente sprituales, ancorpóreas, ambisibles i eimortales, seres pessonales dotados de anteligéncia i de buntade. Eilhes serben i oubedecen a la buntade de Dius, specialmente ne l cumprimiento de la misson de salbaçon, an prol de todos ls homes. Segundo San Basílio Magno, «cada fiel ten al sou lhado un anjo cumo protetor i pastor, pa l cunduzir a la bida», sendo estes protetores chamados de anjos de la guarda.   

Segundo la doutrina católica, l Génesis, al narrar que l mundo fui criado an «seis dies» por Dius, quier arriba de todo rebelar a la houmanidade l balor de ls seres criados i la sue finalidade de agabon i serbício la Dius, dando particular çtaque al balor de l Home, que ye l bértice de la criaçon bisible. Lhougo, la Eigreija Católica, corroborando cula eideia de Santo Agostico, admite la possiblidade de l mundo nun ser criado lhiteralmente an solo seis dies.

Ne l percípio de l mundo, acunteciu la chamada queda de l anjos, que cunsiste na reblion dun grupo de anjos, lhiderado por Satanás (ó Lúcifer). Eilhes, sendo criados buonos por Dius, trasformórun-se an demónios, porque, mediante ua oupçon lhibre i eirrebogable, recusórun Dius i l sou Reino, dando assi ourige al Anferno. Eilhes, l simblo de l mal, percuran associar l home a la sue rebelion, mas ls católicos acraditan que Dius afirmou an Cristo la sue bitória absoluta subre l mal, que se eirá rializar plenamente ne l fin de ls tiempos, quando l mal acabará por zaparecer. 

La Eigreija ansina que l mal ye ua cierta falta, lhemitaçon ó distorçon de l bien i ye inda la causa de l sofrimiento houmano, que stá na anteraçon de l bien i de l mal ne l mundo i que stá anredado ne l mistério de la liberdade houmana. Ls católicos professan que la eisisténcia de l Mal ye un grande mistério, mas eilhes ténen la certeza de que Dius, sendo buono i omnipotente, nun puode nunca ser la causa i ourige de l Mal. Eilhes ténen fé de que Dius nun permitirieb l mal se de l própio mal nó straísse l bien. L eisemplo mais marcante desso serie la muorte i ressurreiçon de Cristo, que, sendo l maior mal moral, trouxe la salbaçon para la houmanidade.

L'home fui l único criado a l'eimaige i semelhança de Dius i, por esso, nun ye un oubjeto, mas si ua pessona cun dignidade houmana i capaç de se coincer la si mesmo, de se dar libremente i d'antrar an quemunhon cun Dius i culas outras pessonas, sendo por esso chamado a la santidade i a la felicidade. Segundo l Génesis, to l género houmano ye çcendente de Adon i Eiba. Ambos possuen ua eigual dignidade i, al mesmo tiempo, biben nua cumplementaridade recíproca anquanto masculino i femenino. Lougo, son chamados la formáren un matrimonho andissolúbel de ua solo chicha (Gn 2, 24), la trasmitiren la bida houmana i l'admenistráren la Tierra, dende la grande respunsabelidade de l'home ne l praino de Dius.

Na perspetiba católica, l'home ten un cuorpo mortal mas ua alma eimortal, que ye criada diretamente por Dius. Por esso, depuis de la muorte, l'alma buoltará a ounir-se al cuorpo, mas solamente ne l momiento de la ressurreiçon final. Segundo l porjeto enicial de Dius, ls homes nun sofren nin morren. Mas, Adon i Eiba, cumo éran libres i por esso sucumbiran a la tentaçon de l Diabo, comírun l fruito proibido, desobedecendo assi la Dius i querendo tornar-se cumo Dius, sin Dius i nun segundo Dius (Gn 3, 5). Assi, eilhes perdírun la sue santidade ouriginal i cometírun l sou purmeiro pecado, dando ourige al pecado ouriginal (beija la suseçon Pecado).

Segundo l porjeto einicial de Dius, to l género houmano nun debie nin sofrer nin morrer, mas si, bibir eternamente an santidade i junto de Dius. Mas, Adon i Eiba, cumo éran lhibres i por esso sucumbiran a la tentaçon de l Diabo, comírun l fruito proibido, desobedecendo assi la Dius. Eilhes, cun este géstio, quejirun tornar-se «cumo Dius», sin Dius i nun segundo Dius (Gn 3, 5). Assi, eilhes perdírun la sue santidade oureginal i cometírun l sou purmeiro pecado, dando ourige al pecado oureginal (beija la suseçon Pecado).

Para alhá desso, eilhes spalhórun l pecado ouriginal a todos ls homes, que son sous çcendentes, fazendo cun que todos passassen a morrer, la tenéren tendéncia para pecar, la sofríren i la séren eignorantes. Mas, ls católicos acraditan que Dius nun abandonou l'home al poder de la muorte i, por esso, pré-anunciou misteriosamente que l mal serie bencido. Esto custituiu l purmeiro anúncio de la benida de Jasus, que, antre outras cousas, anstituiu l batismo pa la remisson de l pecado ouriginal i d'outros pecados.

Jasus Cristo ye la figura central de l Cristandade, porque, por buntade de Dius Pa, el ancarnou-se (bino a la Tierra) para anunciar la salbaçon i las Bien-abinturanças a la houmanidade anteira, ó seia: para ne ls reconciliar a nós pecadors cun Dius; para ne ls fazer coincer l sou amor anfenito; para ser l nuosso modelo de santidade; para ne ls tornar «partecipantes de la natureza debina» (2 Ped 1, 4); i para anunciar las buonas nuobas de l Reino de Dius.. Santo Atanásio, un famoso Padre i Doutor de la Eigreija, afirmou que Jasus, l Filho de Dius, Se fizo home, para ne ls fazer Dius, ó seia, para ne ls tornarmos santos cumo Dius.

Jasus (de l heibraico, Yeshua), que quier dezir Dius salba, ye l l «Messias» ó l «Cristo». Mais specificamente, El ye cunsagrado por Dius Pai i ungido pul Sprito Santo para la sue misson salbífica. Pa ls crestianos, Jasus, «çcido de l cielo» (Jo 3,13), fui curceficado i depuis ressucitado, i ye l Serbo Sofredor «que dá la sue bida an resgate pula multidon» (Mt 20,28). L Credo Niceno-Custantinopolitano faç refréncia la Jasus Cristo: 

L dogma cristológico ansina que Jasus Cristo ye la ancarnaçon de l Berbo debino, berdadeiro Dius i berdadeiro home, Salbador i Buono Pastor de la Houmanidade. El ye tamien «l Filho Unigénito de Dius» (1 Jo 2, 23), la segunda Pessona de la SS Trindade, porque, ne l momiento de l Batismo i de la Trasfiguraçon, la boç de l Pai zeigna Jasus cumo sou «Filho predileto». Aliás, Jasus Cristo apersenta-se la Si mesmo cumo l Filho que «conhece l Pai» (Mt 11,27), afirmando assi la Sue relaçon sola i eiterna cun Dius Sou Pai. Por esso, el ye l solo i berdadeiro Sumo Sacerdote i Mediador antre ls homes i l Dius Pai, chegando a afirmar que «You sou l Camino, la Berdade i la Bida. Naide bai al Pai senó por Mi» (Jo 14, 6).

Jasus, sendo Dius, rebaixou-se de la sue cundiçon debina para ser un home, tenendo daprendido, tal cumo las outras pessonas, muitas cousas atrabeç de la speriéncia i de la sue anteligéncia houmana, anque coincer íntema i plenamente ls çígnios eiternos de Dius i lhougo la Sue anfenita sabedorie debina. Segundo l dogma mariológico, Jasus fui cuncebido birginalmente ne l teta de la Birge Marie pul poder de l Sprito Santo. El naciu an Belén, na Palestina, ne l tiempo de Heirodes, l Grande i de l amperador romano Otábio César Augusto. 

Jasus procede de Dius Pai i ye eternamente cunsustancial (pertencente a la mesma natureza i sustáncia) la El. Nun fui criado pul Pai, mas gerado porque ancarnou-se, assumindo la Sue natureza houmana. Jasus ye cunsidrado l filho purfeito porque subordinou la sue buntade houmana a la buntade debina de l Pai, que cunsiste na salbaçon de to la houmanidade. Por esso, ye-le atribuído la redençon de l mundo.

Durante l sou menistério, ye dezido que Jasus fizo bários milagres, cumo andar subre la auga, trasformar auga an bino, bárias curas, sorcismos i ressucitaçon de muortos (cumo Lázaro). El zambolbiu sou menistério percipalmente na Galiléia, tenendo feito de Cafarnaun ua de sues bases eibangelísticas. Stubo tamien an bários lhugares de Eisrael, nomeadamente na Samarie, na Judéia i subretodo an Jarusalen lhougo antes de sue crucificaçon.

Nas sues muitas pregaçones, Jasus Cristo ansinou, antre outras cousas, l Pai Nuosso, las bien-abinturanças  i ansistiu siempre «que l Reino de l Cielos stá próssimo» (Mt 10,7) i que Dius staba preparando la Tierra para un nuobo stado de cousas. Anunciou tamien que quien quejisse fazer parte de l Reino de Dius tenerie de nacer de nuobo, de se arrepender de ls sous pecados, de se cumberter i purificar. Jasus ansinaba tamien que l amor, l poder, la grácia i la misericórdie de Dius era mui maior que l pecado i todas las fuorças de l mal, ansistindo por esso que l arrependimiento sincero de l pecados i la fé an Dius puoden salbar ls homes.

El tamien mandou ls sous çcípulos la amar la Dius de to tou coraçon, de to tua alma i de to tou sprito () i amar l tou próssimo cumo a ti mesmo (). Para Jasus, estes dous mandamientos custituen l resumo de to la Lhei i ls Profetas de l Antigo Testamiento ().El dou anclusibamente als homes un nuobo i radical mandamiento de Amor: «amai-bos uns als outros, cumo You bos amo» ().

Jasus alertou als sous crentes i çcípulos que solo quien aceita ls mius mandamientos i les oubedece, esse ye que Me ama. I quien Me ama será amado por miu Pai. You l amarei i manifestar-Me-ei a el. […] Nós beneremos a el i nel fazeremos la nuossa morada (). Subre este aspeto, la Eigreija acradita tamien que quien ama la Dius permanecerá ne l amor. I quien permanecer ne l amor permanece an Dius i Dius nel, porque Dius ye amor ().

Durante l Antigo Testamiento, Dius, atrabeç de profetas, yá anunciaba la benida de l Messias, para que la houmanidade, nomeadamente l pobo scolhido de Eisrael (ó pobo judaico), puoda reconhecé-lo quando El benir. La Eigreija ansina que Jasus, sendo l Messias, cumpriu todas las profecies de l Antigo Testamiento acerca dessa benida salbífica, nomeadamente las de l profeta Isaías.

Lhougo, Jasus nun bino para superar, sustituir ó «abolir la Lhei ó ls Profetas» de l Antigo Testamiento, «mas si para lhebá-los a la perfeiçon» (Mt 5,17). Esto quier dezir que El dou l sentido redadeiro i pleno a la doutrina i a las berdades rebeladas por Dius al lhongo de l Antigo Testamiento. Esso senefica tamien que Jasus, que trouxe a la par cuntenidade i inobaçon, renobou tamien la Aliança antre Dius i ls homes, anstaurando assi l Nuobo Testamiento (ó la Nuoba Aliança).

 

Para ls católicos, Jasus amou tanto ls homes que antregou-se ancondicional i totalmente para eilhes, chegando al punto de sacrificar boluntariamente la sue própia bida na cruç para lhibrar-les de l pecado  i abrir-les na plenitude l camino de la salbaçon i de la santidade (temas tratados na seçon Salbaçon i Santidade). Fui tamien Jasus que, al cumprir la buntade de Dius Pai, derrotou l pecado i l mal, atrabeç de la sue muorte redentora na cruç. I, para derrotar la própia muorte, el ressucitou al terceiro die, passado la sue crucificaçon an Jarusalen. Este fato dá als católicos sperança que Jasus yá garantiu als homes la grácia de la aporfilhaçon filial que ye la participaçon rial na sue bida debina i trinitária i tamien sperança que, ne l die de l Juízo Final, todos ls homes seran ressucitados por Dius. 

Passado la ressurreiçon, Jasus cuntinou na Tierra durante quarenta dies, junto de l apóstolos, passando-les inda ansinamientos i cunfirmando que eilhes i la Eigreija an giral recebirien l Sprito Santo, algo que acuntiu ne l Pentecostes. Passado este período de 40 dies, El fui eilebado al cielo, mas cuntina atualmente la permanecer misteriosamente subre a tierra, adonde l Sou Reino yá stá persente cumo germe i ampeço na Eigreija fundada i ancabeçada por El. El stá tamien persente na Eucaristia, un de l sacramientos anstituídos por El para la salbaçon i santificaçon de l Home  Ne l die de l Juízo Final, que coincide cula rializaçon final de l sou nuobo Reino, Jasus boltará an glória, mas la data percisa deste acuntecimiento naide sabe.

L Sprito Santo procede de l Pai i de l Filho i, anque ambisible, personaliza l Amor íntemo i anfenito de Dius subre ls homes. Manifestou-se purmeiramente ne l Batismo de Jasus i plenamente rebelado ne l die de Pentecostes, 50 dies passado la ressurreiçon de Cristo. Fui quemunicado i ambiado als coraçones de l fiéis, por meio de l sacramientos, para recebirmos la bida nuoba de filhos de Dius, stablecendo antre estes i Jasus ua quemunhon íntema, tornando-los ounidos nun solo Cuorpo Místico. Por esso, finalmente, l Sprito Santo ye l Mestre de la ouraçon. El fui ambiado por Jasus para guiar, eidificar, animar i santificar la Eigreija i para que eilha siempre testemunhe i anterprete bien la Palabra de Dius, rebelado plenamente por Jasus. 

An relaçon a la Birge Marie, l Sprito Santo anche-la de grácia i cuncebiu Jasus Cristo, l Filho de Dius ancarnado, ne l teta desta mulhier birge. L Sprito faç deilha la Mai de Cristo i, cumo Jasus Cristo ye l própio Dius ancarnado, tamien la Mai de Dius. L Sprito anspirou tamien ls profetas de l Antigo Testamiento para faláren an nome de Dius, sendo estas profecies cunduzidas al sou pleno cumprimiento an Cristo, que rebelou la eisisténcia de l Sprito Santo, la Pessona debina que l ungiu i cunsagrou Messias. Resumindo, atribuiu-se al Sprito Santo, la terceira Pessona de la Trindade, la santificaçon de la Eigreija i de l Mundo cula grácia debina i ls sous dones. L Credo Niceno-Custantinopolitano faç refréncia al Sprito Santo:

L'ouraçon, ó simplesmente l'ato de falar cun Dius, ye ua grácia de Dius que permite l stablecimiento dua relaçon pessonal, amorosa i felial de ls homes cun Dius, que ben al ancuontro de ls homes i habita ne ls sous coraçones. Na ouraçon, l crente eileba l'alma la Dius pa l loubar i/ó piede la Dius benes cunformes a la sue buntade. La Eigreija Católica acradita que la fé i l'ouraçon son fuorças que puoden anfluir na stória i que puoden mudar assi l çtino de l'houmanidade. 

Uns de ls pré-requesitos de l'ouraçon ye acre­ditar nun Dius pessonal i na possibelidade de cuntatar diretamente cul, sendo por esso la spresson mais spontánea de la nuossa percura ancessante de Dius, que a la par ne ls atrai i ne ls chama Lougo, l'ouraçon ye l'ancuontro de la sede de Dius cula nuossa. Dius ten sede de que nós téngamos sede d'El.

Ne l Antigo Testamiento, la ouraçon yá staba persente, cumo por eisemplo, ne ls bários eipisódios amportantes de personaiges bíblicos (nomeadamente de Abraon, Moisés, Dabid, Isaías, etc.) i de l própio pobo de Dius, sendo ls salmos un eisemplo de la sue spresson. Yá ne l Nuobo Testamiento, Jasus, anque star an íntema quemunhon cun Dius Pai, ye cunsidrado l purfeito modelo i mestre d'ouraçon, rezando mui al Pai, percipalmente ne ls momientos mais amportantes de la sue bida, zde l sou batismo ne l Jordan a la muorte ne l Calbário. 

Jasus, para para alhá d'ansinar l Pai Nuosso, ansinou tamien als sous çcípulos a rezar cun deboçon i persisténcia, trasmitindo-les las çposiçones neçairas para ua berdadeira ouraçon. Jasus garantiu-les tamien que serien oubidos siempre que rezas­sin bien, porque l'ouraçon houmana stá ounida a la de Jasus mediante la fé. N’El, l'ouraçon crestiana torna-se quemunhon d'amor cul Pai. Aliás, ye l própio Jasus que manda rezar: Pedi i recebireis, assi la buossa alegrie será cumpleta (Jo 16,24).

 

L Sprito Santo ye l Mestre anterior de la ouraçon crestiana, porque faç cun que la Eigreija reze muito i antre an cuntemplaçon i ounion cul ansondable mistério de Cristo. Por esso, l'ouraçon ye andispensable al progresso spritual de la Eigreija i de cada católico. Lougo, pouco a pouco, la liturgie fui-se zambolbendo i tornou-se na ouraçon oufecial de la Eigreija, cun particular çtaque pa la Liturgie de las Horas i la missa. Por sue beç, la lituriga centra-se na Eucaristia, que ye un sacramiento que sprime todas las formas d'ouraçon Para alhá de la liturgie, zambolbiu-se tamien la piadade popular, praticada an quemunidade ó andebidualmente.

Anque to l'ouraçon tener cumo çtino final la Santíssema Trindade, esso nun ampede ls crentes de prestáren deboçon i de rezáren la Nuossa Senhora, als anjos i als santos cumo antercessores junto de Dius. Aliás, la Eigreija gusta d'ourar a la Birge Marie, porque eilha ye cunsidrada l'ourante purfeita i a melhor andicadora de l camino pa l sou filho Jasus, l único mediador antre ls homes i Dius. Ouraçones cumo la Abé Marie i l Santo Rosário son eisemplos desso.

L'ouraçon, que pressupone siempre ua repuosta decidida de la parte de quien reza, ye tamien cunsidrada un cumbate contra si mesmo, contra l'ambiente i contra Satanás. El tenta a to l custo retirar l crente de l'ouraçon, atrabeç de la çtraçon, de la preguiça, de las deficuldades i de ls ansucessos aparentes.

 

D'acuordo cula Bíblia, ne l Sermon de la muntanha, Jasus ansinou l Pai Nuosso , que ye cunsidrada la síntese de to l Eibangelho (Tertuliano) i l'ouraçon purfeitíssema (San Tomás de Aquino). Ne l Pai Nuosso, ls católicos peden las siete petiçones la Dius Pai, que son la santificaçon de l nome de Dius, la benida de l Reino de Dius, la rializaçon de la buntade debina, l'alimiento quotidiano, l perdon debino de ls pecados i la possibelidade de libráren-se de las tentaçones i de l Maligno. Ls católicos acraditan qu'essas siete petiçones seran plenamente rializadas na Parusia.

Para para alhá destas petiçones, l Pai Nuosso, que faç parte de la liturgie, rebela tamien a l'houmanidade la sue relaçon special i felial cun Dius Pai. A partir d'anton, ls homes puoden ambocar la Dius cumo Pai, porque el ne ls fui rebelado por sou filho feito home i porque l sou Sprito ne l-lo faç coincer. […] Al rezarmos l'ouraçon de l Senhor, stamos cuncientes i absolutamente cunfiantes de sermos filhos de Dius i de sermos amados i atendidos por Dius Pai.

La Eigreija ye ua assemblé custituída pul pobo de Dius, que son todos aqueilhes que, pula fé i pul Batismo, se tornórun an filhos de Dius, nembros de Cristo i templos de l Sprito Santo. Ls católicos acraditan que la única Eigreija fundada i ancabeçada por Jasus Cristo, cumo sociadade custituída i ourganizada ne l mundo, susiste (susistit in) na Eigreija Católica, gobernada pul sucessor de Pedro i puls bispos an quemunhon cul. Segundo la Tradiçon católica, la Eigreija stá alicerçada subre l Apóstolo Pedro, la quien Cristo prometiu l primado, al afirmar que .

La Eigreija de Cristo ye la detentora na plenitude de ls siete sacramientos i de ls outros meios necessairos pa la salbaçon, dados por Jasus a la Eigreija. Todo esso para reunir, santificar, purificar i salbar to l'houmanidade i para antecipar la rializaçon de l Reino de Dius, cuja semiente ye necessariamente la Eigreija. Por essa rezon, la Eigreija, guiada i protegida pul Sprito Santo, ansiste na sue misson d'anunciar l Eibangelho a to l mundo, sendo aliás ourdenada pul própio Cristo: Eide i ansinai todas las naciones, batizando-las ne l nome de l Pai i de l Filho i de l Sprito Santo (Mt 28,19).  La Eigreija, mediante ls sacramientos de l batismo i de la reconceliaçon, ten tamien a misson i l poder de perdoar ls pecados.

Ne l Credo niceno-custantinopolitano, ye atribuída a la Eigreija las propiadades de una, santa, católica i apostólica. Para alhá desso, eilha ye tamien chamada de Mulhier de Cristo, Templo de l Sprito Santo i Cuorpo de Cristo. Esse radadeiro nome assenta na fé de que la Eigreija nun ye solo ua simples anstituiçon, mas si un cuorpo místico custituído por Jasus, que ye la cabeça, i puls fiéis, que son ls nembros desse cuorpo anquebrable, atrabeç de la fé i de l sacramiento de l batismo. Esse nome ye assente tamien na fé de que ls fiéis son ounidos antimamente la Cristo, por meio de l Sprito Santo, subretodo atrabeç de l sacramiento de la Eucaristia.

La Eigreija Católica ye regida pul Código de Dreito Canónico i custituída por 24 Eigreijas particulares outónomas sui iuris (la Eigreija Latina i las 23 Eigreijas ourientales católicas), que, por sue beç, son custituídas por ua ó mais circunscriçones eclesiásticas.

La Eigreija Católica ye formada pul clero i por leigos, podendo esses dous grupos tenéren tamien cumo nembros las pessonas cunsagradas, que normalmente agrupan-se an ordes relegiosas ó an anstitutos seculares. La Eigreija çpone dua hierarquia ascendente, baseado ne ls trés graus de l Sacramiento de la Orde (l Eipiscopado, l Presbiterado i l Diaconado), que bai zde l simples diácono até chegar al cargo supremo de Papa, que ye l xefe i pastor de la Eigreija. Cunsidrado l Bigário de Cristo na Tierra i l perpétuo i besible percípio i fundamiento de l'ounidade de la Eigreija, l Papa ye eileito pul Coleijo de ls Cardeales. La Eigreija defende que todos ls sous bispos (que son coadjubados puls presbíteros i diáconos), debido al sacramiento de la Orde, son ls sucessores de ls duoze Apóstolos, sendo l Papa l sucessor direto de l Apóstolo Pedro. Dende l'outoridade i primazie de que l Papa goza.

La Eigreija Católica acradita que ls sous menistros sagrados son ícones de Cristo, lougo todos eilhes son homes, porque ls duoze Apóstolos son todos homes i Jasus, na sue forma houmana, tamien ye home. Mas esso nun quier dezir que l papel de a mulhier na Eigreija seia menos amportante, mas solo defrente. Scetuando an causos referentes als diáconos i a padres ourdenados pulas Eigreijas católicas ourientales i puls ourdinariatos pessonales para anglicanos, to l clero católico ye oubrigado a ouserbar i cumprir l celibato. Nas Eigreijas ourientales, l celibato ye solo oubrigatório pa ls bispos, que son scolhidos d'antre ls sacerdotes celibatairos.

Na Eigreija Católica, para para alhá de l culto d'adoraçon la Dius (latria), eisiste tamien l culto de beneraçon als santos (dulia) i a la Birge Marie (heiperdulia). Esses dous cultos, sendo la latria mais amportante, son ambos spressos atrabeç de la liturgie, que ye l culto oufecial de la Eigreija, i tamien atrabeç de la piadade popular, que ye l culto pribado de ls fiéis

Drento de la piadade popular, çtacan-se predominantemente las deboçones i las ouraçones quotidianas; anquanto que na liturgie çtacan-se a missa (de frequéncia oubrigatória als demingos i fiestas de guarda) i la Liturgie de las Horas. La Eigreija permite tamien la beneraçon d'eimaiges i de relíquias sagradas. Anque la piadade popular ser de cierto modo facultatiba, eilha ye mui amportante pa l crecimiento spritual de ls católicos.

La liturgie ye la celebraçon pública i oufecial de l Mistério de Cristo i an particular de l sou Mistério Pascal, sendo por esso la percipal atebidade de la Eigreija i la fuonte de la sue fuorça bital. Atrabeç desse serbício de culto crestiano, ls católicos acraditan que Cristo cuntina l'obra de la salbaçon na sue Eigreija, culha i por meio deilha.
Essa persença i atuaçon de Jasus son asseguradas eficazmente puls siete sacramientos, cun particular çtaque pa la Eucaristia, que ye la fuonte i cume de la bida crestiana. Esto porque la Eucaristia, adonde Jasus stá persencialmente, renoba i perpetua l sacrifício de Jasus na cruç al longo de ls tiempos até a la Parúsia. Por esso, to la liturgie centra-se na celebraçon eucarística (ó missa).

To la liturgie centra-se ne l demingo i na Páscoa anual. Anque celebrar l único Mistério de Cristo, la Eigreija Católica ten muitas tradiçones litúrgicas defrentes, debido al sou ancuontro culs bários pobos i culturas. Esso custitui ua de las rezones pula eisisténcia de las 24 Eigreijas sui iuris que cumponen la Eigreija Católica, todas eilhas cun ua tradiçon teológica, litúrgica, stórica i cultural defrentes antre si.

La Eigreija Católica acradita que ls siete sacramientos fúrun anstituídos por Jasus Cristo i cunfiados a la Eigreija, durante l sou menistério, cumo senhales sensibles i eficazes mediante ls quales ye cuncedida la bida i la grácia debinas a todos aqueilhes que ls recíben. L'admenistraçon de ls sacramientos ye andependiente de la santidade pessonal de l menistro, ambora ls fruitos de ls sacramientos dependan de las çposiçones de quien ls recibe. Subre ls sacramientos, San Lion Magno diç: l qu'era besible ne l nuosso Salbador passou pa ls sous sacramientos.

Al celebrá-los, la Eigreija Católica alimenta, sprime i fortifica la sue fé, sendo por esso ls sacramientos ua parte antegrante i inalienable de la bida de cada católico i fundamentales pa la sue salbaçon. Esso porque eilhes cunfíren als crentes la grácia debina, ls dones de l Sprito Santo, l perdon de ls pecados, la cunformaçon la Cristo i la pertença a la Eigreija, que ls torna capazes de bibiren cumo filhos de Dius an Cristo. Dende la grande amportança de ls sacramientos na liturgie católica.

Ls siete sacramientos marcan las bárias fases amportantes de bida crestiana, sendo estes debedidos an trés catadories: 

San Tomás de Aquino afirmou que todos ls sacramientos stan ourdenados pa la Eucaristia cumo pa l sou fin. Na Eucaristia, renoba-se l mistério pascal de Cristo, atualizando i renobando assi la salbaçon de l'houmanidade. Tamien na Eucaristia, adonde Cristo stá persencialmente neilha, l'açon santificadora de Dius an fabor de ls homes i l culto houmano para cun El atinge l sou auge.

Segundo la soteriologie católica, la salbaçon, que ye ouferecida por Dius a todos aqueilhes que quejiren, permite i cunduç l'home a la santidade, a la felicidade i a la bida eiterna. Essa salbaçon debe ser oubtida atrabeç de la fé an Jasus Cristo i de la pertença a la Eigreija fundada i ancabeçada por El. Mas, esta fé nun nega la salbaçon pa ls nó-católicos.

Segundo la fé católica, todos son ajudados i chamados por Dius para séren santos, ó seia, para lutáren spiritualmente cul fin de crecíren an santidade, que ye la plenitude de la bida crestiana i la perfeiçon de la caridade. Essa luita spritual, ó camino de santificaçon, ampeça ne l momiento de l batismo, quando se recibe la grácia santificante, i debe progredir cula ajuda de l'ouraçon, de ls sacramientos i d'outros meios de salbaçon çpuostos pula Eigreija. Essa progresson debe ser siempre motibada pula sperança de la salbaçon i animada pula caridade. La caridade traduç-se na rializaçon de ls ansinamientos crestianos (que se resumen ne ls  mandamientos d'amor) i na prática de las buonas obras, que sprimen la fé an Cristo i eliminan las penas temporales causadas pul pecado. Essa postura i açon de l católico cuntribuirie tamien pa la custruçon dun mundo melhor i pa l'aceleraçon de la rializaçon defenitiba de l Reino de Dius. La fin de l camino de santificaçon ye oubter la plenitude de la felicidade i la bida eiterna, que ye gozada passado la muorte puls santos (ó salbos) ne l Cielo, an íntima ounion cula Trindade.

La Eigreija Católica acradita que debido al pecado ouriginal, todos ls homes ténen que morrer. Mas, Dius quijo reconceliar-se culs homes i salbá-los, ambiando por esso l sou Filho para que El morrisse puls pecadores. Cula sue muorte, todos ls pecados de ls homes, cometidos quier ne l passado, quier ne l feturo, seran perdoados por Dius, zde que ls homes se arrependan dun modo libre i sincero.

Assi, d'acuordo cul ansino de la Eigreija, ls homes oubténen la salbaçon, que se debe a la justificaçon, que ye l'eniciatiba misericordiosa i gratuita de Dius de cunceder la salbaçon a l'houmanidade. Essa açon subrenatural cancela ls pecados, por meio de la grácia santificante de l Sprito Santo, que fui merecida pula peixon de Cristo i dada ne l batismo als homes. Cula grácia santificante, ls batizados recíben l perdon de l pecado ouriginal, passan a ser filhos de Dius i partecipantes de la natureza i bida debinas. Para para alhá de la grácia santificante, que justifica i salba ls homes, eisiste inda las grácias atuales, las grácias sacramentales i las grácias speciales (ó carismas).

Acradita-se que la grácia ye un don subrenatural ó socorro gratuito que Dius cuncede als homes, para qu'eilhes séian capazes d'agir por amor d’El i para cunceder-les todos ls benes (sprituales ó materiales) necessairos a la sue eisisténcia i a la sue salbaçon. Aliás, la própia perparaçon de l'home para acuolher libremente la grácia yá ye obra de la grácia, sendo esta neçaira para suscitar i manter la colaboraçon de ls fiéis na justificaçon pula fé i na santificaçon pula caridade.

Na dinámica de la justificaçon, la libardade ye fundamental, porque la repuosta de l'home a la grácia debe ser libre, pus l'alma solo puode antrar libremente na quemunhon de l'amor. Esso splica l fato de la santidade nun ser atingida por todos, anque de la buntade de Dius de salbar to l'houmanidade. Hai siempre pessonas que ban pa l Anfierno, simplesmente porque recusórun libremente l'arrependimiento i la grácia de la salbaçon, mesmo até ne l momiento de la muorte. Mas la libardade, que fui cuncedida por Dius, permite tamien a l'houmanidade participar libremente ne l'amor debino i na custruçon de l Reino de Dius, cumo filhos de Dius i co-heirdeiros de Cristo.
Esta participaçon, tornada possible grácias al sacrifício redentor de Cristo, assenta-se na fé i na prática quotidiana de las buonas obras, cujo mérito ó dreito a la recumpensa debe ser atribuído a la grácia de Dius i solo depuis a la buntade libre de l'home. L'home, que juridicamente nun ten nanhun mérito porque recebiu todo gratuitamente de Dius, puode merecer, por cuncesson i caridade de Dius, las grácias úteles i ls benes temporales necessairos para alcançar la bida eiterna. Mas naide puode tener l mérito de la grácia santificante.

, l Juan Paulo II afirmou que la salbaçon an Cristo […] debe ser posta cuncretamente a la çposiçon de todos.
La Eigreija Católica acradita que ye l strumiento de la redençon de todos ls homes i l sacramiento ounibersal de la salbaçon. Por esso, la Eigreija Católica ansina que fura de la Eigreija nun hai salbaçon. Esse ansinamiento remonta als purmeiros seclos de l Cristandade, sendo yá refletido por bários Padres de la Eigreija, cumo Santo Agostico i San Cipriano.. L Papa Pio IX (1846-1878) salientou tamien que:

Essa eignoráncia ambencible puode ser causada pula precariadade de ls meios de quemunicaçon, pula ineficiéncia de l'eibangelizaçon i por ambientes de restriçon i barreiras cuntextuales, anteletuales, psicológicas, culturales, sociales i relegiosas, muitas bezes ansuperables. Esso senefica que ls nó-católicos (mesmo ls nó-crestianos) tamien puoden ser salbos, zde que, sin culpa própia, eignoran la Rebelaçon debina i la Eigreija, mas que percuran sinceramente Dius i, sob l'anfluxo de la grácia, se sforçan por cumprir la sue buntade. An relaçon als bebés i ninos muortas sin batismo, la Eigreija ten sperança de qu'eilhes puodan ser salbos, por esso, na sue liturgie, cunfia-las a l'anfenita bondade de Dius.

La Eigreija ansina tamien que ls crestianos nó-católicos son, anque dun modo amperfeito, nembros anseparables de l Cuorpo Místico de Cristo, atrabeç de l batismo. Ó seia, pa ls católicos, eilhes son armanos i eilemientos de la única Eigreija de Cristo, que susiste (susistit in) na Eigreija Católica. Por esso, essas quemunidades crestianas çponen de muitos, mas nun de a totalidade, de ls eilemientos de santificaçon i de berdade necessairos a la salbaçon, sendo essa posiçon católica ua de las bases de l'ecumenismo atual. Mas, la Eigreija Católica afirma que solo eilha ye que cuntén i admenistra a totalidade i la plenitude de ls meios de salbaçon.

La posiçon ecuménica de toleráncia i respeito por outras religiones nun senefica que la Eigreija Católica reconheça que todas las religiones son bálidas i eiguales i que ls homes puodan salir de la Eigreija sin cunsequéncia spritual.  Para cuncluir, l'afirmaçon fura de la Eigreija nun hai salbaçon senefica que to la salbaçon ben de Cristo-Cabeça por meio de la Eigreija, que ye l sou Cuorpo, andependientemente se la pessona salba seia católica ó nó.

Segundo la perspetiba católica, l sofrimiento, que ye ua cunsequéncia de l mal  i que stá associado a la muorte i a las lhemitaçones houmanas, nunca fui zeiado por Dius. Mas, contra la buntade debina, l sofrimiento passou a ser ua rialidade antrínseca al home, por cunsequéncia de l pecado oureginal i, mais tarde, de todos ls pecados cometidos puls homes.

Mas, por causa de l sacrifício redentor de Cristo, l sofrimiento passou a tener un sentido berdadeiramente subrenatural i […] houmano, […] porque se radica ne l mistério debino de la redençon de l mundo i […] porque nel l'home se aceita la si mesmo, cula sue própia houmanidade, cula própia dignidade i la própia misson. Lougo, l sofrimiento passou a star persente ne l mundo para zamcadear l'amor i para permitir la cumberson i la reconstruçon de l bien.

L sofrimiento, quier boluntairo (s.: mortificaçon, trabalho, etc.), quier amboluntairo (s.: malinas), passou a ser, sob la forma de sacrifício, ua peça fundamental na salbaçon de l'houmanidade, mediante la participaçon pessonal i ounion de ls sacrifícios andebiduales al supremo Sofrimiento de Cristo. I essa participaçon amplica l'aceitaçon amorosa de ls sofrimientos permitidos por Dius na bida terrena. Aliás, San Paulo tamien afirmou que bai cumpletando na mie chicha l que falta als sofrimientos de Cristo, a fabor de l sou cuorpo, que ye la Eigreija (Col 1,24). Para alhá desso, Dius usa l sofrimiento para probar la fé, la perseberança i la cunfiança de l'home m'El, bien cumo para tornar l'home mais fuorte i mais maduro (cumo ne l causo de Jó).

La quemunhon de ls Santos ten dous seneficados antimamente relacionados: «quemunhon nas cousas santas, santa», i «quemunhon antre las pessonas santas, santi». L purmeiro senefica la participaçon de todos ls nembros de la Eigreija nas cousas santas: la fé, ls sacramientos (nomeadamente la Eucaristia), ls carismas i ls outros dones sprituales. L segundo senefica l'ounion biba i spritual de todos ls fiéis crestianos i nembros de la Eigreija que, pula grácia, stan ounidos la Cristo, formando un único Cuorpo Místico de Cristo i sendo por esso pessonas santas (santi) an Cristo. Lougo, esta quemunhon de santos forma ua solo família, la Eigreija, que stá ourganizada an trés stados sprituales defrentes:

Por bezes, ciertas pessonas santas, por las sues birtudes, ansinamientos i santidade séren de l coincimiento público, son beatificadas ó canonizadas (ó seia, ouficialmente reconhecidas) pula Eigreija. La Eigreija reconhece-las cumo habitantes de l Cielo i modelos eisemplares d'eimitaçon. Para alhá desso, un santo ouficialmente reconhecido ye inda dino de culto, mas, solo de beneraçon (la dulia), que ye defrente de l culto d'adoraçon la Dius.

D'acuordo cula mariologie católica, Dius scolheu gratuitamente Marie cumo la mai de sou Filho: para cumprir tal misson, fui preserbada de l pecado ouriginal i de todos ls pecados. L'arcanjo Gabriel anunciou a la Birge Marie que Dius fazerie cun qu'eilha cuncebisse Jasus de l Sprito Santo, ó seia, an birgindade i sin participaçon d'home algun. Lougo, l Sprito Santo fizo deilha la Mai de Cristo i, cumo Cristo ye l própio Dius ancarnado, tamien la Mai de Dius. Marie aceitou oubedientemente essa misson debina tan neçaira a la salbaçon, tornando-se assi na corredentora de ls homes. Casou cun San José, qu'assumiu la paternidade terrena de Jasus, mas, mesmo assi, eilha cunseguiu cunserbar la sue birgindade por to la bida.

Debido al fato de tener cuncebido Jasus, que ye l único Redentor de ls homes i la Cabeça de la Eigreija, eilha torna-se tamien na Mai de la Eigreija i de todos ls homes que Jasus bieno salbar. Eilha copera cun amor de mai ne l nacimiento i na formaçon na orde de la grácia de qualquiera ser houmano. Passado la sue assunçon al Cielo, eilha, cumo Reina de l Cielo, cuntina a anterceder puls sous filhos i a ser un modelo de santidade para todos. Ls católicos bénen neilha ua eimaige i ua antecipaçon de la ressurreiçon que ls spera, sendo por esso l ícone scatológico de la Eigreija (ó la rializaçon mais purfeita de la Eigreija).

L culto de beneraçon la Marie (chamado dheiperdulia) ye defrente de l culto d'adoraçon la Dius. L culto mariano ye spresso nas fiestas litúrgicas dedicadas a eilha, nas peregrinaçones als locales adonde Marie supostamente apareciu, nas einúmaras deboçones (s.: Scapulário de Nuossa Senhora de l Carmo) i ouraçones marianas (s.: Santo Rosário). Ua de las percipales causas de la deboçon popular i de l culto la Marie ten a ber cula fé de ls católicos na poderosa antercesson de Marie junto de Dius, l çtinatairo radadeiro de todas las ouraçones i pedidos de ls homes.

Segundo la scatologie católica, passado la muorte de cada pessona, la sue alma separa-se de l sou cuorpo mortal i corrutible, ampeçando assi la sue bida eiterna, que nun terá fin i que ye precedida para cada un por un juízo particular i que será cunfirmada pul juízo final. Esse juízo final rializar-se-á ne ls radadeiros momientos antes de l fin de l mundo.

Basicamente, l juízo particular ye l julgamiento de retribuiçon eimediata que cada home, passado la sue muorte, recibe de Dius, tenendo an cunta la sue fé i las sues obras rializadas durante l sou camino de santificaçon terrestre (beija la seçon Salbaçon i Santidade). Passado essa eipifania particular, l'alma será çtinada a star:

Essa doutrina scatológica, que trata subre l çtino andebidual de las almas, stá sintetizada ne ls chamados nobíssemos, que son quatro: muorte, juízo, anfierno i paraíso. L purgatório nun entra porque ye solo un stado spritual trasitório i temporairo.

  
Acerca de l çtino coletibo de l'home ne l fin de l mundo, la Eigreija ansina qu'ocorrerá un Juízo Final mesmo antes de l fin de l mundo, mas nin eilha sabe satamente qual ye la data para tal acuntecimiento. Momientos antes de l Juízo final, Jasus Cristo, que tamien ressucitou de ls muortos i bibe para siempre, ressucitará to l'houmanidade, dando ua nuoba bida, mas desta beç eimortal, para todos ls cuorpos que perecírun. Nesse momiento, todas las almas, quier stéian ne l Cielo, ne l Purgatório ó ne l Anfierno, regressaran defenitibamente als sous nuobos cuorpos.

Na bison católica, to l'houmanidade reunir-se-á delantre de Dius, mais cuncretamente de Jasus, qu'eirá regressar triunfalmente a a tierra cumo juiç de ls bibos i de ls muortos. El cunfirmará ls einúmaros juízos particulares i permitirá por bias desso que l cuorpo ressucitado puoda participar na retribuiçon que l'alma tubo ne l juízo particular. Esta retribuiçon cunsiste na bida eiterna (pa ls que stan ne l Cielo ó ne l Purgatório) ó na cundenaçon eiterna (pa ls que stan ne l Anfierno).

Depuis de l juízo final, acradita-se, dá-se finalmente la fin de l mundo. L'antigo mundo, que fui criado ne l'ampeço por Dius, ye libertado de la scrabidon de l pecado i trasformado ne ls nuobos cielos i na nuoba tierra (2 Ped 3,13). Nesse nuobo stado de cousas, ye tamien alcançada la plenitude de l Reino de Dius, ó seia, ye defenitibamente rializado l çígnio salbífico de Dius de recapitular an Cristo todas las cousas, las de l cielo i las de a tierra (Ef 1,10). Nesse misterioso reino, adonde l mal será ineisistente, ls santos (ó salbos) gozaran la sue bida eiterna i Dius será todo an todos (1 Quelor 15,28), formando assi ua grande família i quemunhon d'amor i de felicidade suprema. Ls cundenados bibiron para siempre ne l Anfierno i afastados de l Reino de Dius.

Ls católicos acraditan que la Rebelaçon debina apersenta las regras para un bun relacionamiento de ls homes antre si i para cun Dius. Essa ética i moral centra-se ne l zafio de la dádiba de si mesmo als outros i la Dius. Antoce, essas regras dében ser praticadas ne l quotidiano, para libertar l'home de la scrabidon de l pecado, que ye un outéntico abuso de la libardade. Esso porque, na bison católica, l'home solo ye libre se cunseguir ser melhor i ser atraído pa l bien i pa l Belo. La Eigreija ansina que la bondade i las bien-abinturanças definen l cuntesto pa la cunduta moral crestiana, que ye andispensable pa l camino de la salbaçon, ampeçada pula grácia santificante de l batismo, que justifica.

Segundo la Eigreija, la trasgresson dua regra moral amplica la scolha de l mal i por esso l cometimiento de pecados, ambora l'antençon, las cunsequéncias i las circunstáncias podíssen anular ó atenuar la respunsabelidade de quien age. Mas esso nun puode nunca altarar la culidade moral de ls própios atos, bisto que la fin nun justifica ls meios.

La doutrina católica acradita que l'home ten dignidade, que stá radicada na sue criaçon a l'eimaige i semelhança de Dius, l qu'amplica necessariamente que l'home ten libardade i cuncéncia moral. La libardade ye ua capacidade inalienable de l'home, dada por Dius, de scolher antre l bien i l mal. Esse poder único, que atinge la perfeiçon quando ye ourdenada para Dius, torna l'home respunsable puls sous atos deliberados, debido a la sue cuncéncia moral. Lougo, la scolha de l mal ye un abuso de la libardade, que cunduç a la scrabatura de l pecado.

Quando scuita corretamente la cuncéncia moral, qualquiera pessona percebe la culidade moral dun ato, permitindo-le assumir la respunsabelidade, i cunsegue oubir la boç de Dius, que l'ourdena a praticar l bien i a eibitar l mal. L'home, cumo ten dignidade, nun debe ser por esso ampedido ó oubrigado a agir contra la sue cuncéncia, se bien qu'eilha tamien puode porduzir juízos errados. Lougo, ye perciso educá-l'i retificá-la, para qu'eilha puoda star cada beç mais an sintonia cula buntade debina, cula rezon i cula Lei de Dius (nomeadamente la regra d'ouro i ls mandamentos d'amor).

Ls católicos acraditan que la Lei moral, ó Lei de Dius, sendo ua obra debina, prescrebe-les la cunduta que ls lieban a la salbaçon i felicidade eiterna, proibindo-los ls caminos que ls zbian de Dius i de l sou amor. Essa lei ye custituída pula Lei natural, que stá scrita por Dius ne l coraçon de cada ser houmano; pula Antiga Lei, rebelada ne l Antigo Testamiento; i pula Nuoba Lei, rebelada ne l Nuobo Testamiento por Jasus.

La Lei natural manifesta l sentido moral ouriginairo que permite al home defrenciar, pula rezon i pula sue cuncéncia, l bien i l mal. Cumo todos ls homes (fiéis ó anfiéis) la perceban, eilha ye de cumprimiento ounibersal i oubrigatório, mas eilha nin siempre ye totalmente cumprendida, debido al pecado. Por esso, Santo Agostico afirma que Dius screbiu nas tábuas de la Lei l que ls homes nun cunseguian ler ne ls sous coraçones, dando assi ourige a la Antiga Lei, que ye la purmeira etapa de la Rebelaçon debina i que stá resumida ne ls dieç Mandamientos.

La Antiga Lei, sendo inda amperfeita, prepara i predispone a la cumberson i al acolhimiento de l Eibangelho i de la Nuoba Lei, que ye la perfeiçon i cumprimiento (mas nun la sustituiçon) de la Lei natural i de la Antiga Lei. Essa Nuoba Lei ancontra-se an to la bida i pregaçon de Cristo i de ls Apóstolos, sendo l Sermon de la Muntanha la sue percipal spresson.Essa lei yá purfeita i plenamente rebelada resume-se ne l mandamiento de l'amor la Dius i al próssimo, que ye cunsidrada por San Tomás de Aquino cumo la própia grácia de l Sprito Santo, dada als crentes an Cristo.

Cumo ls dieç Mandamientos (ó Decálogo) son la síntese de to la Lei de Dius i la base mínima i fundamental de la moral católica, la Eigreija eisige als sous fiéis l cumprimiento oubrigatório dessas regras. Quien nun seguir estas regras, comete pecado, que, dependendo de la grabidade de la trasgresson, puode ser un pecado benial ó un pecado mortal. Aliás, segundo las própias palabras de Jasus, ye necessairo ouserbá-los para antrar na bida eiterna (Mt 19,16-21), para alhá de ser necessairo pa ls fiéis amostráren l sou agradecimiento i pertença la Dius. Esses mandamientos, que ditan ls deberes fundamentales de l'home para cun Dius i cul sou próssimo, dan a coincer tamien la buntade debina i, al to, son dieç:

Segundo la doutrina católica subre ls dieç Mandamientos, eilhes puoden ser resumidos an solo dous, que son: amar la Dius subre todas las cousas; i amar al próssimo cumo a nós mesmos..

La birtude, que se oupone al pecado, ye ua culidade moral que çpone ua pessona a fazer l bien, sendo la fin dua bida birtuosa tornar-se semelhante la Dius. Segundo la Eigreija Católica, eisiste ua grande bariadade de birtudes que deriban de la rezon i de la fé houmanas. Estas, que se chaman birtudes houmanas, regulan las peixones i la cunduta moral houmanas, sendo las mais amportantes las birtudes cardinales, que son quatro: la Prudéncia, la Justícia, la Fortaleza i la Temperança.

Mas, para que las birtudes houmanas se atinjan na sue plenitude, eilhas ténen que ser bebificadas i animadas pulas birtudes teologales, que ténen cumo ourige, motibo i oubjeto eimediato l própio Dius. Eilhas son anfundidas ne l'home cula grácia santificante i tornan ls homes capazes de bibir an relaçon cula Trindade. Las birtudes teologales son trés: la Fé, la Sperança i la Caridade (ó Amor).  Subre las birtudes, San Paulo dixe que la maior de todas eilhas ye l'amor (ó caridade).

Segundo Santo Agostico de Heipona, l pecado ye ua palabra, un ato ó un zeio cuntrairos a la Lei eiterna, causando por esso oufensa la Dius i al sou amor. Lougo, esse ato de l mal ye un abuso de la libardade i fire la natureza houmana. Ls católicos acraditan que Cristo, cula sue muorte, rebelou plenamente la grabidade de l pecado i benceu-lo cula sou amor. Hai ua grande bariadade de pecados, que puoden ser diretamente contra Dius, contra l próssimo i contra la si mesmo. Inda se puode çtinguir antre pecados por palabras, por pensamientos, por omissones i por açones.

La repetiçon de pecados gera bícios, qu'ouscurecen la cuncéncia i anclinan al mal. Ls bícios relacionan-se culs siete pecados capitales: soberba, abareza, ambeija, ira, luxúria, gula i preguiça. La Eigreija ansina tamien que todos aqueilhes que copírun culpabelmente ne ls pecados de ls outros, son tamien respunsabelizados por tal. Quanto a la sue grabidade, ls pecados cometidos puoden ser debedidos an:

Mas, cumo l'amor de Dius ye anfenito i cumo Jasus yá se sacrificou na cruç, todos ls homes, católicos ó nó, puoden ser perdoados por Dius la qualquiera momiento, zde que se arrependan dun modo libre i sincero i se cumprometan an fazer l possible para perdoar als sous enimigos. Esse perdon tan necessairo puode ser cuncedido por Dius sacramentalmente i por meio de la Eigreija, pula purmeira beç, atrabeç de l batismo i depuis, ourdinariamente, atrabeç de la reconceliaçon.

Mas, d'acuordo cul ansino oufecial de la Eigreija Católica, Dius tamien puode cunceder esse perdon atrabeç de muitas maneiras defrentes (ó até mesmo diretamente) para todos aqueilhes que se arrependírun (ancluindo ls nó-católicos). Mas l perdon debino nun senefica l'eliminaçon de las penas temporales, ó seia, de l mal causado cumo cunsequéncia de ls pecados cuja culpa yá stá perdoada. Nesse causo, pa las eliminar, ye necessairo oubter andulgéncias i praticar buonas obras durante la bida terrena ó inda, depuis de morrer, ua purificaçon de l'alma ne l Purgatório, cula finalidade d'antrar puro i santo ne l Paraíso

Durante la Eidade Média surgiu l chamado cuntrabando d'andulgéncias, an que decumientos fraugados declarában la benda d'andulgéncias de caráter straordinairo, habendo an alguns locales, la sue benda por profissionales perdoadores (quaestores, an latin). La Eigreija cundenou estes abusos, cumo puode ser ouserbado ne ls decretos i decumientos de l Quarto Cuncílio de Latron (1215), de l Cuncílio de Rabena (1317) i de bários Papas, tales cumo Bonifácio IX (1392), Clemente IV, João XXII, Martico V i Sisto IV, antre outros, que lutórun i proibiran abusos andulgenciairos praticados an sue época.

Anque destas cundenaçones i restriçones, ne l final de la Eidade Média houbo un crecimiento cunsidrable destes abusos, que serien cuntestadas na Reforma Protestante. An 1563, na radadeira sesson de l Cuncílio de Trento, la benda d'andulgéncias fui proibida defenitibamente, para eibitar scessos i abusos. Zde anton, las andulgéncias passórun solamente a ser cuncedidas, de forma gratuita, als fiéis que praticassen detreminados atos de piadade, peniténcia i caridade (s: ouraçones, peregrinaçones, etc.) stablecidos pula Eigreija.

An relaçon a la sexualidade, la Eigreija Católica cumbida todos ls sous fiéis la bibiren na castidade, que ye un don debino i ua birtude moral que permite l'antegraçon positiba de la sexualidade na pessona. Essa antegraçon eisige ua daprendizaige de l domínio de si, que ye ua pedagogie de la libardade houmana. L'altarnatiba ye clara: ó l'home comanda las sues peixones i alcança la paç, ó se deixa dominar por eilhas i torna-se anfeliç. La birtude de la castidade relaciona-se cula birtude cardinal de la temperança.

Lougo, todos ls católicos son chamados a la castidade, porque la sexualidade solo se torna pessonal i berdadeiramente houmana quando antegrada na relaçon de pessona la pessona, ne l don mútuo total i temporalmente elimitado, de l'home i de a mulhier, ambos ounidos pul sacramiento de l matrimonho (que ye andissolúbel). Por esso, ls atos sexuales fura de l matrimonho custituen siempre un pecado grabe. Por essas rezones, l sexo pré-marital, la pedofelia, l'adultério, la masturbaçon, la fornicaçon, la pornografie, la prostituiçon, l stupro i ls atos sexuales antre homossexuales son cundenados pula Eigreija cumo sendo spressones de l bício de la luxúria.

Pa la Eigreija, l'amor ye ua birtude teologal i l'ouposto d'ousar. Aplicado nas relaçones cunjugales houmanas, l'amor berdadeiramente bebido i plenamente rializado ye ua quemunhon de dádiba mútua de si mesmo, d'afirmaçon mútua de la dignidade de cada parceiro i un ancuontro de dues libardades an antrega i recetebidade mútuas.  Essa quemunhon cunjugal de l'home i de a mulhier ye un ícone de la bida de la Trindade i lieba nun solo a la sastifaçon, mas a la santidade. Esse tipo de relaçon cunjugal proposto pula Eigreija eisige permanéncia i cumpromisso matrimoniales.

Por essa rezon, la sexualidade ye ua fuonte d'alegrie i de prazer i ourdena-se pa l'amor cunjugal i pa la procriaçon. La sexualidade (i l sexo) ye tamien cunsidrada cumo la grande spresson de l'amor recíproco, adonde l'home i a mulhier se únen i se cumplementan.

L berdadeiro amor cunjugal, adonde la relaçon sexual ye bebida dignamente, solo ye possible grácias a la castidade cunjugal. Essa birtude permite ua bibéncia cunjugal purfeita assente na fidelidade i na fecundidade matrimoniales. Para para alhá de la castidade cunjugal (que nun amplica l'abstinéncia sexual de ls casados), eisisten inda dibersos regimes de castidade: la birgindade ó l celibato cunsagrado (pa ls relegiosos, las pessonas cunsagradas, ls clérigos etc.) i la castidade na abstinéncia (pa ls nó-casados).

Na atualidade, la Eigreija nun aceita l dibórcio, ambora este seia aceite ne l Antigo Testamiento:

Mas, ne l Nuobo Testamiento, Jasus, que segundo la Eigreija bieno cumpletar i dar l sentido defenitibo a las rebelaçones debinas de l Antigo Testamiento, afirmou que:

Por esso, baseando-se ne ls ansinamientos de Cristo, la Eigreija afirma que l sacramiento de l matrimonho antre un home i ua mulhier libres ye andissolúbel, até ne l momiento an qu'un de ls cónjuges morrer. Mas, an causos adonde nun houbo cunsumaçon ó nó houbo un cunsentimiento matrimonial claro i libre de qualquiera bioléncia ó grabe miedo sterno, l matrimonho puode ser declarado nulo i ineisistente por outoridades eclesiásticas cumpetentes.

Segundo la doutrina católica, l'uso de preserbatibos ancentiba un stilo de bida sexual eimoral, promíscuo, eirresponsable i banalizado, adonde l cuorpo ye ousado cumo ua fin an si mesmo i l parceiro(la) ye reduzido(la) a un simples oubjeto de prazer. Esse tipo de bida sexual ye fuortemente cundenado pula Eigreija.

L Papa Bento XVI reafirmou, durante la sue bejita als Camarones i a la Angola (17 de Márcio a 23 de Márcio de 2009), que solamente la çtribuiçon de preserbatibos nun ajuda a cuntrolar l porblema de la SIDA, mas, pul cuntairo, cuntribuirie para piorar la situaçon. Tales declaraçones zamcadeórun ua tempestade de críticas i cundenaçones por parte de gobiernos i de respunsables de ONGs (s: Michael Kazatchine, l'anton diretor eisecutibo de l Fondo Mundial de Luita contra la SIDA, la tuberculose i l paludismo).

Assi i to, an 2010, l Papa Bento XVI afirmou, de forma coloquial i nó-oufecial, que l'uso de l preserbatibo puode ser justificable an alguns causos pontuales para diminuir l risco de cuntágio a las malinas sexualmente trasmissibles (DSTs), cumo por eisemplo l'outelizaçon de l preserbatibo por un prostituto. Mas, l Papa ressalbou que l'uso de preserbatibos nun ye ua soluçon berdadeira i moral. El boltou tamien a reafirmar la doutrina católica que defende que la fidelidade ne l casamiento, l'amor recíproco, la castidade, l'houmanizaçon de la sexualidade i l'abstinéncia son ls melhores meios de cumbater las DSTs, an detrimiento de la mera fixaçon ne l preserbatibo.

Ls atos sexuales antre pessonas homossexuales son cunsidrados pecados mortales porque biolan la iconografie de defrenciaçon i cumplementariadade sexuales antre l'home i a mulhier i porque son ancapazes de gerar bida. Antretanto, pa la Eigreija, tener tendéncias homossexuales nun ye cunsidrado un pecado nin un castigo, mas solo ua probaçon. L pecado stá an ceder a essas tendéncias i adotá-las na prática. La Eigreija repudie tamien qualquiera reconhecimiento legal de las ouniones antre pessonas de l mesmo sexo.

Mas, la Eigreija afirma que nun çcrimina ls homossexuales i pretende ajudá-los a bibir na castidade, para qu'eilhes eibiten ls atos sexuales, que son moralmente desordenados, porque son atos d'afirmaçon de si mesmo i nun dádiba de si mesmo. La Eigreija inda cumbida ls homossexuales l'aprossimáren-se als poucos de la perfeiçon crestiana, atrabeç de l'outodomínio, de l'ouraçon, de la grácia sacramental, de l'ouferecimiento de las sues deficuldades i sofrimientos cumo un sacrifício para Dius i de l'apoio dua amisade zeinteressada.

La Eigreija Católica cunsidra la bida houmana cumo sagrada i un balor absoluto i inalienable, por esso cundena, antre outras práticas, la bioléncia, l'homicídio, l suicídio, l'amóbito anduzido, l'eutanásia, la clonaige houmana (seia eilha reprodutiba ó terapéutica) i las práticas científicas que úsan células-tronco straídas de l'ambrion houmano bibo (i que probocan la muorte de l'ambrion). Pa la Eigreija, la bida houmana debe ser gerada naturalmente pul sexo cunjugal i ten ampeço na fecundaçon (ó cuncepçon) i l sou fin na muorte natural. Segundo essa lógica, la reproduçon medicamente assistida ye tamien cunsidrada eimoral porque dissocia la procriaçon de l'ato sexual cunjugal, anstaurando assi un domínio de la técnica subre l'ourige i l çtino de la pessona houmana.

Quanto a la regulaçon de ls nacimientos, la Eigreija defende-a cumo ua spresson de la paternidade i maternidade respunsables a la custruçon prudente de famílias, zde que nun seia rializada cun base ne l'eigoísmo ó an amposiçones sternas. Mas essa regulaçon solo puode ser feita atrabeç de métodos naturales de planeamiento fameliar, tales cumo la cuntinéncia periódica i l recurso als períodos anfecundos. La pílula, la sterelizaçon direta, l preserbatibo i outros métodos de cuntracepçon son spressamente cundenados cumo pecado mortal.

La Eigreija ansina anclusibamente que ls métodos naturales son formas mais houmanistas i respunsables de bibir la respunsablidade procriadora porque, quando usados corretamente, oumentan i fortalecen la quemunicaçon i l amor antre ls cónjuges; promoben l outo-coincimiento de l cuorpo; nunca ten eifeitos colaterales ne l ourganismo; i promoben la eideia de que la fertilidade ye ua riqueza i dádiba debina que puode i debe ser outelizada an momiento ouportuno.

Anque a misson percipal de la Eigreija, que cunsiste na salbaçon de l'houmanidade, ser de ámbito eissencialmente spritual, eilha formulou ua Doutrina Social de la Eigreija (DSI). Atrabeç dua aná­lise crí­tica de las bárias situaçones sociales, la DSI pretende fixar percípios i ourientaçones gerales a respeito de l'ourganizaçon social, política i eiquenómica de ls pobos i de las naciones, ourientando assi ls católicos i homes de buona buntade na sue açon ne l mundo.

Atrabeç de las numerosas ancíclicas i pronunciamientos de ls Papas, la Doutrina Social de la Eigreija aborda bários temas fundamentales, cumo la dignidade houmana; las libardades i ls dreitos houmanos; la família; la promoçon de la paç i de l bien quemun ne l respeito de ls percípios de la solidariadade i susidiariadade; l primado de la justícia i de la caridade; l sistema eiquenómico i l'eniciatiba pribada; l papel de l Stado; l trabalho houmano; l çtino ounibersal de ls benes de la natureza; la de­fe­sa de l'ambiente; i l zambolbimiento antegral de cada pessona i de ls pobos.

Mas l'eisisténcia de la DSI nun amplica la participaçon de l clero na política, que ye spressamente proibida pula Eigreija, sceto an situaçones urgentes. Esso porque a misson de melhorar i animar las rialidades temporales, nomeadamente atrabeç de la participaçon cíbico-política, ye çtinada als leigos. Lougo, l'hierarquia eclesiástica stá solo ne l negócio de formar l tipo de pessona que cunsegue formar i dirigir gobiernos ne ls quales la libardade lieba a la genuína rializaçon houmana.

L pensamiento social crestiano fui-se zambolbendo al longo de ls tiempos, sendo l'ampeço de la sue sistematizaçon datada an 1891, anho de la promulgaçon de l'ancíclica Rerun Nobarun pul Papa Lion XIII.La DSI rejeita las eideologies totalitárias i ateias associadas al quemunismo ó al socialismo. Para alhá desso, na prática de l capitalismo, la DSI recusa, por eisemplo, la scessiba i zamfreada miraige de l lucro i l primado absoluto de la lei de l mercado subre l trabalho houmano i l'eiquenomie.

La doutrina de la Eigreija Ourtodoxa ye mui semelhante a la de la Eigreija Católica, bisto qu'ambas zambolbírun las sues percipales fés basicamente a partir de la mesma tradiçon. Assi i to, eisisten antre eilhas bárias dibergéncias doutrinárias i deciplinares. Cumo por eisemplo, ls ourtodoxos solo reconhecen ls siete purmeiros cuncílios ecuménicos i nun aceitan, cumo por eisemplo, l dogma católico de la Eimaculada Cunceiçon (mas ls ourtodoxos acraditan na Assunçon de Marie); l Purgatório; l primado i l'anfalibelidade de l Papa; la queston de l Filioque; la falta de l'eipiclese i l'uso de l pan ázimo (sin furmiento) na missa; la quemunhon eucarística solo sob la spece de l pan; l Batismo por anfuson (i nun por eimerson); la forma d'admenistrar l sacramiento de a unçon de ls anfermos; l celibato de to l clero i l'andissolubelidade de l matrimonho.

Debido al recente i grande sfuorço ecuménico, muitas dessas defrenças fúrun sendo an parte resolbidas ó, pul menos, diminuídas. L percipal porblema antre las dues eigreijas reside inda na queston de la primazie i de l'anfalibelidade de l Papa. Mas, mesmo neste campo, houbo progressos seneficatibos, que culminórun cula aprobaçon de l Decumiento de Rabena, ne l die 13 de Outubre de 2007. Nesse decumiento, las dues eigreijas reconhecírun la primazie papal, al afirmar que l Bispo de Roma ye l “protos”, ó seia, l purmeiro antre ls patriarcas de to l mundo, pus Roma, segundo la spresson de Santo Ampeço de Antioquia, ye la Eigreija que preside na caridade. Mas, mesmo assi, ls católicos i ls ourtodoxos inda diberge quanto als prebilégios desta primazie.

Las Eigreijas protestantes adotan, tal cumo la Eigreija Católica, l mesmo Credo niceno-custantinopolitano, pul que la doutrina acerca de la Trindade i de Jasus Cristo ye idéntica a la católica. Mas, la defrença antre ls católicos i ls protestantes noutros temas doutrinales ye grande. Genericamente, las dibergéncias mais seneficatibas dízen respeito al papel de l'ouraçon i de las andulgéncias; a la quemunhon de ls santos; a la doutrina de l pecado ouriginal, de la grácia i de la predestinaçon; a la necidade i natureza de la peniténcia; i al modo d'oubter la salbaçon, culs protestantes la defendíren que la salbaçon solo se atinge atrabeç de la fé (sola fide; ber: cinco solas), an detrimiento de la doutrina católica de que la fé debe ser spressa tamien atrabeç de las buonas obras. Esta radadeira dibergéncia lebou a un cunflito subre la doutrina de la justificaçon.

Hai tamien defrenças amportantes na doutrina de la Eucaristia i de ls outros sacramientos (ls protestantes solo aceitan la Eucaristia i l Batismo solo cumo meros senhales que stimulan la fé); na eisisténcia de l Purgatório; ne l culto de beneraçon a la Birge Marie i als santos; na forma d'anterpretaçon (culs protestantes la defendíren l'anterpretaçon pessonal ó libre-eisame de las Sagradas Scrituras) i na cumposiçon de l Cánone de las Scrituras; ne l papel de la Tradiçon oural; na própia natureza, outoridade, admenistraçon, hierarquia i funçon de la Eigreija (ancluindo l papel de la Eigreija na salbaçon); ne l sacerdócio; i tamien na outoridade i misson de l Papa.

Assi i to, bisto que mesmo antre ls protestantes hai defrenças cunsidrables, eisisten antre eilhes alguas chamaçones cujas doutrinas se aprossiman bastante de la católica. Ye l causo, por eisemplo, d'alguns setores de l Anglicanismo, que se outo-antitulan d'anglo-católicos. Recentemente, l diálogo ecuménico lebou finalmente l'alguns cunsensos subre la doutrina de la justificaçon antre ls católicos i ls luteranos, atrabeç de la Declaraçon Cunjunta Subre la Doutrina de la Justificaçon (1999). Para alhá desso, esse diálogo trouxe tamien bários cunsensos subre outras questones doutrinárias amportantes, nomeadamente antre ls católicos i ls anglicanos.

Segue-se uma pequena lista de sítios com tendências tradicionalistas. O catolicismo tradicionalista professa basicamente os mesmos dogmas católicos, mas não aceita várias decisões pastorais e doutrinais do Concílio Vaticano II.




#Article 63: Doutrina i Cumbénios (199 words)


Doutrina i Cumbénios ye l nome dua parte de las scrituras-padron, que forman la base de la doutrina de fé de La Eigreija de Jesus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies. Las obras-padron de La Eigreija de Jesus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies são: La Bíblia, L Libro de Mórmon, Doutrina i Cumbénios i la Pierola de Grande Balor. Para alhá desso, ls Mórmones (apelido de ls nembros de La Eigreija de Jesus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies) tamien cren an rebelaçon moderna.

La obra foi publicada pula purmeira beç an inglés ne l'anho de 1835, i custitui-se de rebelaçones modernas que terian sido enbiadas por Dius por antermédio de Joseph Smith Jr. i antre outros profetas mórmones para restauraçon de la berdadeira eigreija ne ls redadeiros dies.

La Quemunidade de Cristo, outra ramificaçon de l Mobimento de ls Santos de ls Redadeiros Dies tamien aceitan l libro. Porén an cumparaçon cul libro outilizado pula Eigreija de Jesus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies, defrencia-se sustancialmente, yá que la berson de la Quemunidade de Cristo reúne ls ensinos i rebelaçones percípalmente de ls sous Profetas-Presidentes até ls dies d'hoije.




#Article 64: Dreito (2978 words)


La palabra dreito ten mais dun sentido:

Anque l dreito yá miles de anhos que eisista nas sociadades houmanas i tenga ua streita relaçon cula cibelizaçon (questuma-se dezir que adonde stá la sociadade, eilhi stá l dreito), hai ua grande çcuçon antre ls filósofos de l dreito a respeito de l sou cunceito i de sue natureza. Mas, qualesquiera que eilhes séian, l dreito ye eissencial a la bida an sociadade, al definir dreitos i oubrigaçones antre las pessonas i al resolber ls cunflitos de antresse. Ls sous eifeitos subre l die a die de las pessonas ban zde ua simples biaige de carro de praça até la compra dun eimoble, zde ua eileiçon persidencial até l castigo dun crime, antre outros eisemplos.

L dreito questuma ser debedido an ramos, cumo l dreito cebil, dreito penal, dreito comercial, dreito custitucional, dreito admenistratibo i outros, cada un destes repunsable por rigular las relaçones antrepessonales an sociadade. L Dreito Melitar, por eisemplo, ye un de l ramos mais antigos de l Dreito.

Ne l mundo, cada Stado ten un dreito própio desse paíç, i nesse sentido se fala an dreito brasileiro, dreito pertués, dreito chino i outros. Ls dreitos nacionales questúman ser ajuntados puls juristas an grandes grupos: ls percipales son l grupo de ls dreitos de ourige romano-germánica (cun assento ne l antigo dreito romano; l dreito pertués i l dreito brasileiro fázen parte deste grupo) i l grupo de l dreitos de ourige anglo-saxónica (Common Law, cumo l anglés i l amaricano), anque tamien haba grupos de dreitos cun base relegiosa, antre outras (ber Dreito cumparado). Hai tamien dreitos supranacionales, cumo l dreito de la Ounion Ouropeia. L dreito anternacional rigula las relaçones antre Stados. 

La palabra dreito ben de l lhatin dicretus, a, um, que sigue regras stablecidas antes ó un cierto preceito, de l particípio passado de l berbo dirigere. 

Para outros outores, la palabra faç refréncia a la diusa romana de la justícia, Justitia, que siguraba an sues manos ua baláncia cun fiél. Dezie-se que habie justícia quando l fiél staba abselutamente perpendicular an relaçon a la tierra: de retum.

Las lhénguas románicas oucidentales cumpárten la mesma ourige pa la palabra dreito: diritto, an eitaliano, derecho, an spanhol, droit, an francés, dret, an catalon, drech, an ocitano. Las palabras right, an anglés, i Recht, an alman, ténen ourige germánica (riht), de l indo-ouropeu *reg-to- mobido an lhinha reta. L termo indo-ouropeu ye l'ourige de l latin retus, a, um (ber arriba) i de l griego ὀρεκτός.

An lhatin clássico, ampregaba-se l termo IVS (screbido tamien ius ó jus), que oureginalmente querie dezir fórmula relegiosa i que por deribaçon de sentido bieno a ser ousado puls antigos romanos cul sentido eiquibalente als modernos dreito oujetibo (ius st norma agendi) i dreito sujetibo (ius st facultas agendi). Cunsante alguns studiosos, l termo ius tenerie a ber cun iussum, partecípio passado de l berbo iuvere, que quier dezir mandar, ourdenar, de la raiç sánscrita ju, lhigar. Mais tarde, inda na era romana, la palabra diretum (ber arriba) passou a ser mais ousada pa chamar l dreito. Cumo yá se biu, diretum ben de l berbo dirigere que ten ourige an regere, regir, gobernar, adonde ls termos lhatinos rex, regula i outros.

L lhatin clássico ius dou an mirandés las palabras justo, justícia, jurídico, juiç i muitos outras.

La bida an sociadade i las relaciones antre pessonas eisígen regras de cunduta que deceplínen la anteracion antre las pessonas cul oujetibo de alcançar l bien quemun, la paç i la ourganizaçon sociales. Essas regras, chamadas normas éticas ó de cunduta, puoden ser de natureza moral, relegiosa i jurídica. La norma de l dreito, chamada norma jurídica, ye defrente de las outras, mas, por tener a ber cula cunduta sterna de l andebíduo, eisigindo-le que faga ó deixe de fazer algo, oujetibamente, i atrebuindo-le repunsablidades, dreitos i oubrigaçones. Acumpare-se culas normas morales i relegiosas, deregidas percipalmente a la antençon anterna, al porcesso psicológico. 

Outra caratelística que çtingue la norma jurídica ye la eisistença dua sançon oubrigatória pa l causo de l sou ancumprimiento, ampuosta por ua outoridade custituída pula sociadade ourganizada, anquanto que la sançon aplicada pul ancumprimento de la regra moral nun ye ourganizada, sendo, al cuntrário, stablecida por toda la sociadade 

Antoce, nin toda la norma de cunduta ye jurídica. La sociadade dá-le la porteçon mássima de l dreito solo a alguns balores que eilha cuida eissenciales i que ls juristas cháman de l mínimo ético.

L dreito custitui, assi, un cunjunto de normas de cunduta stablecidas para rigular las relaçones sociales i garantidas pula anterbençon de l poder público (quier dezir, la sançon que la outoridade central - ne l mundo moderno, l Stado - ampon). Ye antoce de la natureza de la norma de dreito la eisistença dua amanaça pul sou nun cumprimento (sançon) i la sue amposiçon por ua outoridade pública (modernamente, l Stado) cul oujetibo de atender al antresse giral (l bien quemun, la paç i la ourganizaçon sociales). Mas hai juristas que nun cuncórdan cula amportança dada a la sançon para splicar la natureza de la norma jurídica.

Las normas jurídicas ténen por oujetibo criar dreitos i oubrigaçones pa las pessonas, séian eilhas pessonas naturales, ou séian pessonas jurídicas. Esto nun quier dezir que l dreito nun rigule las cousas i ls animales, por eisemplo, mas faç esso cul perpósito de defender dreitos ó gerir oubrigaçones para pessonas, inda que, modernamente, l antresse defendido puoda ser l de toda ua coletibidade ó, até mesmo, de la houmanidade an abstrato.

Dá-se l nome de dreito positibo al cunjunto de normas an bigor ditadas i ampuostas por un Stado nun cierto território. Ye antoce un cunceito mui próssimo als de orde jurídica i de dreito oujetibo. L dreito positibo, gerido por un Stado, ye própio desse Stado i baria cunsante las cundiçones sociales dua cierta era.

Ls filósofos griegos fúrun ls purmeiros a defender ua çtinçon antre l dreito positibo, fundado na lei puosta puls homes, i l dreito natural, que tenerie an to parte la mesma eificácia i nun dependerie de la oupenion de ls homes para ser eifetibo. L dreito romano tamien acolhiu la çtinçon, contraponendo l ius civile (puosto puls cidadanos dun lhugar i solo a estes aplicable) al ius gentium, defenido cumo l dreito puosto pula rezon natural, ouserbado antre todos ls pobos i de cuntenido eimutable, l que corresponde a la defeniçon de dreito natural. Na Eidade Média, ls juristas dezien que  la natureza ó Dius éran l fundamiento de l dreito natural, i San Tomás de Aquino, antre outros, dezie que las normas de dreito positibo benirien de l dreito natural.

Anque l cunceito de dreito natural apareça na Grécia antiga i seia tratado puls juristas romanos, la sue amportança pa l dreito moderno ben de l mobimiento racionalista jurídico de l seclo XVIII, que cuncebie la rezon cumo base de l dreito i defendie la eisistença dun dreito natural (por eisemplo, ls dreitos fundamentales de l home) porriba de l dreito positibo. Este dreito natural serie bálido i oubrigatório por el   mesmo. Defendido puls eiluministas, l dreito natural repersentou, storicamente, ua forma de lhibartaçon an relaçon a la orde jurídica ampuosta pulas outoridades de las monarquies abselutistas. Culas Reboluçones Lhibarales, capitaneadas pula Reboluçon Francesa (1789), ampeçou-se un porcesso de codeficaçon ourientado pula rezon, apuntada, naqueilha altura, cumo base de l dreito natural.

La codificaçon de normas tenidas cumo eimutables i eiternas - centro de la teorie de l dreito natural - fui an parte repunsable pul aparecimiento dua nuoba teorie i prática de l dreito que daba primazie al dreito positibo i buscaba dar andependéncia a la ciéncia de l dreito, an relaçon a outras ciéncias sociales. Aparece assi l juspositibismo. 

Ls que defénden la eisistença de l dreito natural i l stúdan cháman-se jusnaturalistas. Cuntrapónen-se a estes ls juspositibistas , que solo reconhécen la eisistença de l dreito positibo. Antoce nun acéitan la tese de la eisistença dun dreito eiterno, eimutable i giral para todos ls pobos, dezindo que dreito ye solo l que ye ampuosto pula outoridade.

Ne l seclo XX, aparecírun corrientes de pensamiento jurídico que quieren resumir ls puntos de bista jusnaturalista i juspositibista. De qualquiera forma, la çtinço perdiu parte de sue fuorça apuis de la ancorporaçon de ls dreitos i lhibardades fundamentales al dreito positibo (an giral, nas custituiçones modernas) i cula cunsolidaçon de l Stado moderno i l sou monopólio subre la porduçon jurídica.

Las normas de dreito son criadas, demudadas i stintas por meio de ciertos tipos de atos, chamados puls juristas de fuontes de dreito.

Storicamente, la purmeira manifestaçon de l dreito ye ancuntrada ne l questume, quier dezir ne l hábito de las pessonas  ouserbáren de modo repetido ciertos usos, cumbertidos an regras de cunduta. Cul tiempo, ls grupos sociales passórun a dar l poder a un xefe ó uorgano coletibo de ditar i amponer las regras de cunduta, l que fizo cun que l dreito passasse a ser un quemando, ua lei ampuosta pula fuorça i, zde cierto momento, fixada por scrito. An maior ó menor grau, dambas las fuontes - l questume i la lei - cumbíben ne l dreito moderno, a la par de outras amportantes formas de porduçon de las normas jurídicas, cumo la jurisprudéncia.

Tradecionalmente, cunsidéran-se fuontes de l dreito las seguintes:

Outra scuola bei na buntade (andebidual, dun grupo ó de la coletebidade cumo un todo) l eilemiento eissencial de la teorie de las fuontes de l dreito. Este critério reconhece, a la par de las fuontes tradecionales, todos ls outros atos jurídicos lato sensu cumo fuontes de dreito: un negócio jurídico, ua senténcia i la buntade unilateral, por eisemplo. Mas outros studiosos cunsidéran-las ua simples decorréncia de las fuontes tradecionales.

Cada dreito nacional dá-le amportança mais ou menos grande a cada ua de las fuontes. Cumo regra giral, ls países de tradiçon romano-germánica cunsidéran la lei cumo la percipal fuonte de l dreito, deixando a las outras l papel de fuontes secundárias, se nun houbir norma na lei. Yá ls países de sistema de Common Law dan-le mais amportança a la jurisprudéncia (ber Dreito cumparado).

La tradicional dicotomie de l dreito an dreito público i dreito pribado ben de ls antigos romanos Trata-se dua çtinçon que ben até als dies de hoije, a las bezes pouco clara, an special na raia antre ls dous grupos.

Hai bários critérios para defrençar regras de dreito público i de dreito pribado. Ls trés más difundidos son:

Cumo regra giral, anténden-se cumo pertencentes al dreito público las normas que rigúlan las relaçones an que l Stado eiserce la soberanie, amperium, an que l andebíduo ye un súdito. Por outro lhado, quando l Stado stá de eigual para eigual cul andebíduo (por eisemplo, ne l causo de ampresas statales) , l assunto poderá ser ser tratado pul dreito pribado. Perténcen al dreito público ramos cumo l dreito custitucional, l dreito admenistratibo, l dreito penal i l dreito porcessual.

Yá l dreito pribado nun ten solo a ber culs antresses andebiduales, mas anclui tamien la porteçon de balores caros a la sociadade i de antresse coletibo, cumo l família. Pertenécen al dreito pribado ramos cumo l dreito cebil i l dreito comercial. 

L dreito pribado assenta ne l percípio de la outonomie de la buntade, quier dezir, las pessonas ténen l poder de stabelecer antre eilhas las normas que deseáren. Yá l dreito público sígue percípio diberso, l de la legalidade strita, pul qual l Stado solo puode fazer l que stá perbisto an lei. La outonomie de la buntade tamien stá sujeita al percípio de la legalidade, mas an mais pequeinho grau - an dreito pribado, todo l que nun ye proibido ye premitido.

Alguns ramos de l dreito son cunsidrados mistos, por eilhi haber la defesa de antresses públicos i pribados, cumo l dreito de l trabalho.

L dreito debide-se an ramos de grande dibersidade. La relaçon a seguir nun ye cumpleta:

La stória de l dreito stá lhigada al zambolbimiento de las ceblizaçones. L dreito de l antigo Eigito, que ben de pul menos 3000 a.C., tenie ua cumpilaçon de leis cebiles, probablemiente debedida an duoze lhibros, que assentaba ne l cunceito de Ma'at i se caratelizaba pula tradiçon, pula retórica, pula eigualdade social i pula amparcialidade. Arrimado a 1760 a.C., l rei Hamurábi detreminou que l dreito babilónio fusse codeficado i screbido an piedra pa que l pobo podisse bé-lo ne l mercado: l chamado Código de Hamurábi. Neste causo, tal cumo l dreito eigício, poucas fuontes subrebibírun i muito se perdiu cul tiempo. La anfluença destes eisemplos jurídicos antigos nas ceblizaçones de apuis fui, antoce, pequeinha. L mais antigo cunjunto de leis inda amportante pa ls modernos sistemas de dreito ye probablemente la Torá de l Bielho Teçtamiento. An forma de amperatibos morales, cumo ls dieç Mandamientos, cuntén recomendaçones pa ua buona sociadade. La antiga cidade-Stado griega de Atenas fui la purmeira sociadade assente na lharga ancluson de ls sous cidadanos, nun cuntando culas mulhieres i ls scrabos. Anque Atenas nun tenga zambolbido ua ciéncia jurídica nin tubisse ua palabra pa l cunceito abstrato de dreito, l antigo dreito griego cuntenie grandes einobaçones custitucionales ne l zambolbimento de la democracie.

L dreito romano, mui anfluenciado puls ansinamientos griegos, custitui la puonte antre las antigas spriéncias de l dreito i l mundo jurídico moderno. L dreito romano fui codeficado por orde de l Amperador Justiniano I, l que resultou ne l Corpus Iuris Ciblis. L coincimiento de l dreito romano perdiu-se na Ouropa Oucidental durante la Eidade Média, mas fui outra beç çcubierto a partir de l seclo XI, quando juristas mediabales, apuis coincidos cumo glosadores, ampeçórun a studar ls testos jurídicos romanos i a ousar ls sous cunceitos. Na Anglaterra mediabal, ls juízes reales ampeçórun a zambolber un cunjunto de precedentes que benerie a tornar-se la Common Law. Tamien se formou na Ouropa la Lex Mercatoria, que premitie als mercadores comerciar cun base an práticas padronizadas. La Lex Mercatoria, precursora de l dreito comercial moderno, assentaba na lhibardade de cuntratar i na alienablidade de la propiadade. Quando l nacionalismo creciu ne ls seclos XVIII i XIX, la Lex Mercatoria fui ancorporada ne l dreito anterno de ls países de l cuntinente an sous respetibos códigos cebiles. L Código de Napoleon i l Código Cebil Alman tornórun-se las leis cebiles más coincidas i anfluentes.  

La Índia i la China antigas tenien tradiçones çtintas an matéria de dreito, cun scuolas jurídicas storicamente andependientes. L Arthashastra, de arrimado a 400 la.C., i l Manusmriti, de 100, éran tratados anfluentes na Índia, cunsultados an questiones jurídicas. La filosofie central de Manu, toleráncia i pluralismo, spalhou-se pul sudeste de la Ásia. Esta tradiçon hinduísta, a la par cul dreito muçulmano, fui arrepassada pula Common Law quando la Índia se tornou parte de l Ampério Británico. La Malásia, Brunei, Cingapura i Hong Kong tamien l adotórun. La tradiçon jurídica de l leste de la Ásia ten ua mistura special antre l relegioso i l secular. L Japon fui l purmeiro paíç de la ária a modernizar l sou sistema jurídico cunsante l eisemplo oucidental, al amportar partes de ls códigos cebiles francés i alman. De l mesmo modo, l dreito chino tradecional fui modernizado cunsante l padron oucidental ne ls anhos finales de l.ª dinastie Qing, na forma de seis códigos de dreito pribado assentes ne l modelo japonés de l dreito Alman. L dreito de la República Popular de la China sufriu fuorte anfluença de l dreito socialista sobiético, que le dá ua amportança eissenial al dreito admenistratibo i dando pouca amportança al dreito pribado. Hoije, antretanto, la China ten pormobido reformas na sue orde jurídica, al menos ne l que ten a ber culs dreitos eiquenómicos, cumo ne l causo de l nuobo código de cuntratos de 1999.

La sociadade mediabal tenie ua dibersidade de agrupamentos sociales, cada un cun ua orde jurídica própia, local. Na alta Eidade Média, l dreito nun era criado pul Stado (que inda nun eisistie an sentido moderno), mas pula sociadade cebil, por meio de l questume jurídico, que ben a ser un tipo de cunsenso manifestado pul pobo quanto a ua cierta cunduta social, ó até mesmo cul recurso a la eiquidade. Cula formaçon de l Stado moderno, este cuncentrou todos ls poderes de la sociadade, cumo l de criar l dreito cun sclusibidade (seia diretamente, por meio de la lei, seia pul recoincimento i cuntrolo de las outras fuontes de dreito). Bobbio chama este porcesso de monopolizaçon de la perduçon jurídica por parte de l Stado.

Apuis de la Eidade Moderna, antoce, ls cunceitos de dreito i de Stado cunfúnden-se, pus se este redadeiro ye stabelecido i rigulado pul dreito (cumo pessona jurídica de dreito público), l purmeiro passa a ser ditado i ampuosto pul Stado. A la cunsolidaçon de l Stado moderno correspunde l debagaroso fortalecimiento de l dreito positibo (puosto pul Stado), contra l chamado dreito natural.

Hai que defrençar dous tipos básicos de sistemas jurídicos, dues famílias de dreitos: l dreito anglo-saxónico ó common-law — quier dezir, ls sistemas jurídicos própios de Anglaterra, de ls Stados Ounidos i de las outras ex-quelónias anglesas — i l dreito cuntinental ó romano-germánico, l civil law, própio de ls países ouropeus cuntinentales i de las sues ex-quelónias. Todos ls sistemas jurídicos de países de lhéngua oufecial pertuesa pertenécen a la família romano-germánica.

Na common-law, l juiç julga subretodo cun assento an decisones anteriores de ls própios tribunales, ls chamados precedentes, que son binculatibos. La legislaçon ye pouca. Ne ls sistemas cuntinentales, la percipal fuonte de l dreito ye la lei, la legislaçon feita puls parlamientos i gobiernos. Las decisones de ls tribunales superiores nun bincúlan pa causos feturos. Mas hai eiceçones, las chamadas súmulas binculantes brasileiras i ls assentos pertueses son desso eisemplo.

Studo filosófico ó social de l dreito.




#Article 65: Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos (1044 words)


Adotada i porclamada pul’Assemblé Giral de las Naciones Ounidas an sue Resoluçon n.º 217 (10 de Dezembre de 1948)

Ampeço

Cunsidrando que l recoincimiento de la denidade que stá agarrada a todos ls membros de la família houmana i de ls sous dreitos eiguales i einalianables custitui l aliçace de la lhibardade, de la justícia i de la paç ne l mundo;

Cunsidrando que l çcoincimiento i l çprézio de ls dreitos houmanos lhebórun a feitos de bárbelos que rebuolben la cuncéncia de la Houmanidade i que la benida dun mundo an que ls seres houmanos séian lhibres de falar i d’acraditar, suoltos de l terror i de la miséria, fui apregonado cumo la mais mais alta anspiraçon houmanos;

Cunsidrando que ye eissencial la porteçon de ls dreitos houmanos por un regime de dreito, para que l home nun seia ampurrado, an redadeiro recurso, a la rebuolta contra la tiranie i la oupression;

Cunsidrando que ye eissencial ancoraijar l zambolbimiento de relaçones de amisade antre las naciones;

Cunsidrando que, na Carta, ls pobos de las Naciones Ounidas apregónan, outra beç, la sue fé ne ls dreitos houmanos fundamentales, na denidade i ne l balor de la pessona houmana, na eigualdade de dreitos de ls homes i de las mulhieres i se çcláran resolbidos a faborecer l porgresso social i a criar melhores cundiçones de bida andrento dũa lhibardade mais lharga;

Cunsidrando que ls Stados nembros se cumpormetírun a pormober, a la par cula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, l respeito ounibersal i afatibo de ls dreitos houmanos i de las lhibardades fundamentales;

Cunsidrando que ũa eideia quemun destes dreitos i lhibardades ye de la mais alta amportança para dar cumpleta sastifaçon a esse cumpermisso;

L’Assemblé Giral porclama la persente Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos cumo eidial quemun a alcançar por todos ls pobos i todas las naciones, para que todas las pessonas i todos ls uorganos de la sociadade, tenendo-la siempre ne l sou sprito, se sfórcen, pul ansino i pula eiducaçon, por zambolber l respeito desses dreitos i lhibardades i por pormober, cun medidas porgressibas de orde nacional i anternacional, l sou recoincimiento i la sue aplicaçon ounibersales i afatibos tanto antre las populaçones de ls própios Stados nembros cumo antre las de ls territórios puostos ambaixo l sou mando.

Artigo 1°

Todos ls seres houmanos nácen lhibres i eiguales an denidade i an dreitos. Custuituídos de rezon i de cuncéncia, dében portar-se uns culs outros an sprito de armandade.

Artigo 2°

Todos ls seres houmanos puoden aplediar puls dreitos i las lhibardades apregonados nesta Declaraçon, sin çtinçon algue, percipalmente de raça, de quelor, de sexo, de lhéngua, de relegion, d’oupenion política ou outra, d’ourige nacional ou social, de fertuna, de nacimiento ou de qualquiera outra situaçon. Para alhá desso, nun será feita nanhue çtinçon assente ne l statuto político, jurídico ou anternacional de l paíç ou de l território de la naturalidade de la pessona, seia esse paíç ou território andependiente, ambaixo tutela, outónomo ou sujeito a algũa lhemitaçon de soberanie.

Artigo 3°

To la pessona ten dreito a la bida, a la lhibardade i a la sigurança pessonal.

Artigo 4°

Naide será mantenido an scrabatura ou an serbidon; la scrabatura i l trato de ls scrabos, an todas las formas, son bedados.

Artigo 5°

Naide será submetido a tertura nien a penas ou tratos crueles, zoumanos ou degradantes.

Artigo 6°

To la pessona ten dreito al reconhecimento, an todos ls lhugares, de la sue personalidade jurídica.

Artigo 7°

Todos son eiguales delantre la lei i, sin çtinçon, ténen dreito a eigual porteçon de la lei. Todos ténen dreito a porteçon eigual contra qualquiera çcriminaçon que biole la persente Declaraçon i contra qualquiera aticamiento a essa çcriminaçon.

Artigo 8°

To la pessona ten dreito a recurso afatibo pa las jurdiçones nacionales cumpetentes contra ls atos que biólen ls dreitos fundamentales recoincidos pula Custituiçon ou pula lei.

Artigo 9°

Naide puode ser preso sin mais nien menos, detenido ou eisilado.

Artigo 10°

To la pessona ten dreito, an cumpleta eigualdade, a que la sue causa seia eiquitatiba i publicamente julgada por un tribunal andependiente i amparcial que decida de ls sous dreitos i oubrigaçones ou de las rezones de qualquiera acusaçon an assunto penal que contra eilha seia puosto.

Artigo 11°

Artigo 12°

Naide sufrirá antromissones arbitrárias an sue bida pribada, an sue família, an sue casa ou na sue correspundéncia, nien ataques a la sue honra i bun nome. Contra tales antromissones ou ataques to la pessona ten dreito a porteçon de la lei.

Artigo 13°

Artigo 14°

Artigo 15°

Artigo 16°

Artigo 17°

Artigo 18°

To la pessona ten dreito a la lhibardade de pensamiento, de cuncéncia i de relegion; este dreito ten cun el la lhibardade de demudar de relegion ou de pensamiento, assi cumo la lhibardade de manifestar la relegion ou pensar, solo ou an quemun, tanto an público cumo an pribado, pul ansino, pula prática, pula reza i puls rituales.

Artigo 19°

To l andebíduo ten dreito a la lhibardade de oupenion i de spresson, l que dá l dreito a nun ser anquemodado pulas sues oupeniones i l de buscar, recebir i spalhar, sien tener na cuonta las frunteiras, anformaçones i eideias por qualquiera meio de spresson.

Artigo 20°

Artigo 21°

Artigo 22°

To la pessona, cumo nembro de la sociadade, ten dreito a la sigurança social; i puode legitimamente eisigir la sastifaçon de ls dreitos eiquenómicos, sociales i culturales andispensables, grácias al sfuorço nacional i a la coperaçon anternacional, de harmonie cun la ourganizaçon i ls recursos de cada paíç.

Artigo 23°

Artigo 24°

To la pessona ten dreito al çcanso i als gozos, specialmente, a ũa lhemitaçon rezonable de la duraçon de trabalho i a bacanças periódicas pagas.

Artigo 25°

Artigo 26°

Artigo 27°

Artigo 28°

To la pessona ten dreito a que reine, ne l plano social i ne l plano anternacional, ũa orde capaç de tornar plenamente afatibos ls dreitos i las lhibardades apersentadas na nesta Declaraçon.

Artigo 29°

Artigo 30°

Nanhũa çposiçon de la persente Declaraçon puode ser anterpretada de modo a ambolber para qualquier Stado, agrupamiento ou andebíduo l dreito de se antregar a algũa atebidade ou de praticar algun ato çtinado a çtruir ls dreitos i lhibardades eiqui apuntados.




#Article 66: Edgar Allan Poe (106 words)


Edgar Allan Poe (Boston, 19 de Janeiro de 1809 — Baltimore, 7 de Outubre de 1849) fui un scritor, poeta, remancista, crítico lhiterário i eiditor amaricano. 

Poe ye cunsidrado, a la par cun Jules Verne, un de l precursores de la lhiteratura de fiçon científica i fantástica modernas. Alguas de las sues nobelas, cumo The Murders in the Rue Morgue (Ls Crimes de la Rue Morgue), The Purloined Letter (La Carta Roubada) i The Mystery of Marie Roget (L Mistério de Marie Roget), figúran antre las purmeiras obras recoincidas cumo policiales, i, d'acordo cun muitos, las sues obras márcan l ampeço de la berdadeira lhiteratura norte-amaricana.




#Article 67: Eiboluçon (1936 words)


Eiboluçon, ne l galho de la biologie, ye la mudança de las caratelísticas heireditárias dua populaçon dua geraçon para outra. Este porcesso faç cun que las populaçones de ourganismos muden al lhongo de l tiempo. Caratelísticas heireditárias son la spresson génica de genes que son passados als çcendentes durante la reproduçon. Mutaçones an genes puoden porduzir caratelísticas nuobas ó alterar caratelísticas que yá eisistian, resultando ne l aparecimiento de defrenças heireditárias antre organismos. Estas nuobas caratelísticas tamien puoden aparecer de la trasferéncia de genes antre populaçones, cumo resultado de migraçon, ó antre speces, resultante de trasferéncia horizontal de genes. La eiboluçon acuntece quando estas defrenças heireditárias tornan-se más quemuns ó ralas nua populaçon, quier de maneira nó-aleatória atrabeç de seleçon natural ó aleatoriamente atrabeç de deriba genética.

La seleçon natural ye un porcesso pul qual caratelísticas heireditárias que cuntribuen para la subrebibéncia i reproduçon se tornan más quemuns nua populaçon, anquanto que caratelísticas prejudiciales tornan-se más ralas. Esto acuntece porque andebíduos cun caratelísticas bantajosas ten más sucesso na reproduçon, de modo que más andebíduos na próssima geraçon heirdan estas caratelísticas. Al lhongo de muitas geraçones, adataçones ocorren atrabeç dua cumbinaçon de mudanças sucessibas, pequeinhas i aleatórias nas caratelísticas, i seleçon natural de ls bariantes más adequadas al sou ambiente. An cuntreste, la deriba genética porduç mudanças aleatórias na frequéncia de las caratelísticas nua populaçon. La deriba genética surge de l papel que l acauso joga na porbablidade dun detreminado andebíduo subrebibir i reproduzir-se.

Ua spece puode ser definida cumo un grupo de ourganismos que se puoden reproduzir uns cun ls outros i porduzir çcendéncia fértil. Inda assi, quando ua spece stá apartada an bárias populaçones que nun se puoden cruzar, macanismos cumo mutaçones, deriba genética i la seleçon de caratelísticas nuobas, probocan la acumulaçon de defrenças al lhongo de geraçones i la eimergéncia de nuobas speces. Las semelhanças antre ourganismos sugere que todas las speces coincidas çcendírun dun ancestral quemun (ó pol genético ancestral) atrabeç deste porcesso de dibergéncia gradual.

Studos de l registro fócil i de la dibersidade de ls seres bibos cumbencírun ls cientistas a partir de meados de l seclo dezanobe que las speces mudan al lhongo de l tiempo. Assi i todo, l macanismo que lhebou la estas mudanças permaneciu pouco claro até a la publicaçon de l lhibro de Charles Darwin, La Ourige de las Speces, detalhando la teorie de eiboluçon por seleçon natural. L trabalho de Darwin lhebou debrebe a la aceitaçon de la eiboluçon pula quemunidade científica. Na década de 1930, la seleçon natural Darwiniana, fui cumbinada cula heireditariedade mendeliana para formar la síntese eibolutiba moderna, an que fui feita la lhigaçon antre las ounidades de eiboluçon (genes) i l mecanismo de eiboluçon (seleçon natural). Esta teorie cun un grande poder preditibo i splanatório tornou-se l pedamiego central de la biologie moderna, oufrecendo ua splicaçon unificadora para to la dibersidade de la bida na Tierra.

La ardança'  an ourganismos acuntece por meio de carateres çcretos – caratelísticas particulares dun ourganismo. An seres houmanos, por eisemplo, a quelor de l uolhos ye ua caratelística heirdada de l pais. Las caratelísticas heirdadas son cuntroladas por genes i l cunjunto de todos ls genes ne l genoma dun ourganismo ye l sou genótipo.

L cunjunto de las caratelísticas ouserbables que cumponen la strutura i l cumportamiento dun ourganismo ye chamado l sou fenótipo. Estas caratelísticas surge de la anteraçon de l genótipo cul ambiente. Desta forma, nun son todos ls aspetos dun ourganismo que son heirdados. L bronzeamiento de la piel resulta de la anteraçon antre l genótipo dua pessona i la luç de l sol; assi, un bronzeado nun ye heireditário. Inda assi, las pessonas ténen defrentes repuostas a la radiaçon solar, resultantes de defrenças ne l sou genótipo; un eisemplo stremo son ls andebíduos cula caratelística heireditária de l albinismo, que nun se bronzeian i son altamente sensibles la queimaduras de sol, debido a la ineisisténcia de l pigmiento melanina na piel.

Ls genes son regiones nas moléculas de ácido desoxirribonucleico (DNA) que cunténen anformaçon genética. L DNA ye ua molécula cumprida cun quatro tipos de bases lhigadas uas a las outras. Genes defrentes apersentan ua sequéncia defrente de bases; ye la sequéncia destas bases que codifica la anformaçon genética. Drento de las células, las lhongas cadeias de DNA stan associadas cun proteínas formando struturas chamadas cromossomas. Un lhocal specífico drento dun cromossoma ye coincido cumo locus. Ua beç que normalmente eisisten dues cópias de l mesmo cromossoma ne l genoma, ls lhocus correspondentes an cada un destes (cuja sequéncia de DNA puode ser eigual ó defrente) son chamados alelos. Las sequéncias de DNA puoden mudar atrabeç de mutaçones, porduzindo nuobos alelos. Se ua mutaçon ocorrer drento dun gene, l nuobo alelo puode afetar la caratelística que l gene cuntrola, alterando l fenótipo dun ourganismo. Inda assi, anquanto que esta simples correspondéncia antre alelo i ua caratelística funciona an alguns causos, la maiorie de las caratelísticas son más cumplexas i son cuntroladas por múltiplos genes que anteraige uns cun ls outros.

Cumo l fenótipo dun andebíduo resulta de la anteraçon de sou genótipo cul ambiente, la bariaçon ne ls fenótipos dua populaçon reflete, an cierta medida, la bariaçon ne ls genótipos de l andebíduos. La síntese eibolutiba moderna define eiboluçon cumo la mudança nas frequéncias génicas al lhongo de l tiempo, ó seia, la flutuaçon na frequéncia dun ó más alelos, se tornando más ó menos prebalecente relatibamente la outras formas de l mesmo gene. Fuorças eibolutibas atuan direcionando essa mudança de defrentes formas. La bariaçon an detreminado lhocus zaparece quando algun alelo se fixa na populaçon, ó seia, quando un mesmo alelo passa a star persente an todos ls andebíduos.

La ourige de to la bariaçon genética son mutaçones ne l material genético. Essa bariaçon puode ser reorganizada por meio de la reproduçon sexuada, i çtribuída antre populaçones por meio de migraçon. La bariaçon tamien puode benir de trocas de genes antre speces defrentes, cumo por eisemplo na trasferéncia horizontal de genes an batérias, i hibridizaçon, percipalmente an plantas*. Apesar de la custante antroduçon de bariaçon por meio desses porcessos, la maior parte de l genoma dua spece ye idéntica an todos ls andebíduos. Inda assi, até mesmo relatibamente poucas mudanças ne l genótipo puoden lhebar la mudanças dramáticas ne l fenótipo: chimpanzés i houmanos possuen solo cerca de 5% de defrença an sou genoma.

La bariaçon genética se ouregina de mutaçones aleatórias que ocorren ne l genoma de l ourganismos. Mutaçones son mudanças na sequéncia de l nucleotídeos de l genoma dua célula, sendo causadas por radiaçon, bírus, trasposons i sustáncias químicas mutagénicas, assi cumo erros que ocorren durante la meiose ó replicaçon de l DNA. Esses agentes porduzen dibersos tipos de mudança nas sequéncias de DNA, que puoden ser sin eifeito, puoden alterar l perduto dun gene, ó alterar l quanto un gene ye porduzido. Studos cula mosca-de las-fruitas, Drosophila melanogastener, apuntan que cerca de 70% de las mutaçones son deletérias (prejudiciales), sendo las restantes neutras (sin eifeito) ó cun pequeinho eifeito benéfico. Debido als eifeitos danosos de las mutaçones subre l funcionamiento de las células, ls ourganismos zambolbírun al lhongo de l tiempo eibolutibo macanismos  respunsables pul reparo de l DNA para remober mutaçones. Assi, la taxa ótima de mutaçon ye resultado de l balanço antre las demandas cunflitantes de reduzir danos la cúrtio prazo, cumo risco de cáncaro, i oumentar ls benefícios a lhongo prazo de mutaçones bantajosas.

Grandes porçones de DNA tamien puoden ser duplicadas, fenómeno que funciona cumo fuonte de material para la eiboluçon de nuobos genes, sendo stimado que dezenas a cientos de genes son duplicados ne ls genomas de animales la cada milhon de anhos. La grande maiorie de ls genes pertence la famílias de genes homólogos, que partilhan un ancestral quemun, de forma semelhante al que acuntece cun lhinhaiges de speces. Nuobos genes puoden ser porduzidos tanto por duplicaçon i mutaçon dun gene ancestral cumo por recombinaçon de partes de genes defrentes para formar nuobas cumbinaçones cun funçones çtintas. Por eisemplo, quatro de ls genes outelizados ne l uolho houmano para la porduçon de struturas respunsables pula percepçon de luç, deriban dun ancestral quemun, sendo que trés desses genes atuan na bison an quelores i un na bison noturna. Ua bantaige na duplicaçon de genes (ó mesmo de genomas anteiros por poliploidie) ye que subreposiçon ó redundáncia funcional an bários genes puode premitir que alelos que serien deletérios sin essa redundáncia séian mantidos na populaçon, oumentando assi la dibersidade genética.

Mudanças an númaro de cromossomos tamien puoden ambolber la quebra i rearranjo de DNA antre cromossomos. Por eisemplo, ne l género Homo, dous cromossomos se fundiran, formando l cromossomo 2 houmano. Essa fuson nun acunteciu na lhinhaige de ls outros grandes primatas (ourangotango, chimpanzé, i gorila), i eilhes manténen esses cromossomos apartados. L papel más amportante desse tipo de rearranjo de ls cromossomos na eiboluçon puode ser l de acelerar la dibergéncia dua populaçon an nuobas speces, por meio dua reduçon na chance de cruzamiento antre las populaçones, preserbando las defrenças genéticas antre eilhas.

Sequéncias de DNA que ténen la capacidade de se mober pul genoma, cumo trasposons, custituen ua fraçon seneficatiba de l material genético de plantas i animales, i puoden tener sido amportantes na eiboluçon de genomas. Por eisemplo, más dun milhon de cópias dun padron chamado sequéncia Alu stan persentes ne l genoma houmano, i ten sido demunstrado que essas sequéncias puoden zampenhar un papel de la regulaçon de la spresson génica. Outro eifeito dessas sequéncias de DNA ye que, al se mobíren drento de l genoma, eilhas puoden mudar ó deletar genes eisistentes, gerando assi dibersidade genética.

An ourganismos de reproduçon assexuada, ls genes son heirdados todos juntos, ó lhigados, dado que eilhes nun puoden se misturar cun genes de outros ourganismos durante la reproduçon. Por outro lhado, la prole de ourganismos sexuados cunténen ua mistura aleatória de ls cromossomos de sous pais, porduzida por meio de la segregaçon andependiente durante la meiose. Ne l porcesso relacionado de recombinaçon génica, ourganismos sexuados tamien puoden trocar DNA antre cromossomos homólogos. Esses porcessos de ambaralhamiento puoden premitir que mesmo alelos próssimos nua cadeia de DNA segreguen andependientemente. Inda assi, cumo acuntece cerca dun eibento de recombinaçon para cada milhon de pares de bases an houmanos, genes próssimos nun cromossomo giralmente nun son apartados, i tenden a ser heirdados juntos. Essa tendéncia ye medida ancontrando-se cun qual frequéncia dous alelos ocorren juntos, medida chamada de desequilíbrio de lhigaçon. Un cunjunto de alelos que giralmente ye heirdado an grupo ye chamado de haplótipo, i essa co-ardança puode andicar que l lhocus stá sob seleçon positiba (beija ambaixo).

La recombinaçon an ourganismos sexuados ajuda a remober mutaçones deletérias i mantener mutaçones benéficas. Por bias desso, quando alelos nun puoden ser apartados por recombinaçon - cumo ne l cromossomo Y houmano, que passa antato de pais para filhos - mutaçones deletérias se acumulan. Para alhá desso, la recombinaçon puode porduzir andebíduos cun cumbinaçones de genes nuobas i bantajosas. Esses eifeitos positibos de la recombinaçon son balanceados pul fato de que esse porcesso puode causar mutaçones i apartar cumbinaçones benéficas de genes. La taxa ótima de recombinaçon para ua spece ye, antoce, l resultado de l balanço antre essas demandas cunflitantes.

La trasferéncia horizontal de genes ye un porcesso pul qual un ourganismo trasfre material genético para outra célula que nun la sue prole, an cuntreste a la trasferéncia bertical an que un ourganismo recibe material genético de sou ancestral. La maior parte de l pensamiento an genética ten se focado na trasferéncia bertical, mas recentemente la trasferéncia horizontal ten recebido maior atençon.




#Article 68: Eidade Média (187 words)


La Eidade Média ó Eidade Mediebal fui un período antermédio nua dibison squemática de la Stória de la Ouropa an quatro eras, a saber: la Eidade Antiga, la Eidade Média, la Eidade Moderna i la Eidade Cuntemporánea.

L período de la Eidade Média fui tradicionalmente delimitado cun énfase an eibentos políticos. Nesses tenermos, tenerie-se ampeçado cula zeintegraçon de l Ampério Romano de l Oucidente, ne l seclo V (an 476 d. C.), i terminado cul fin de l Ampério Romano de l Ouriente, cula Chimpa de Custantinopla, ne l seclo XV (an 1453 d.C.).

La Era Mediebal puode tamien ser subdibidida an períodos menores, nun de l modos de classeficaçon más populares, ye apartada an dous períodos:

Ua outra classeficaçon mui quemun debede la era an trés períodos:

Esse período einicial de la stória mediebal ye coincido cumo Purmeira Eidade Média, pus ye ua fase de transiçon i de adataçones de la Ouropa. Períodos stóricos de transiçon tamien puoden ser chamados Eidade Média, mas l período mediebal ye un eibento stritamente ouropeu.

L adjetibo relacionado cun este período ye mediebal (ber, por eisemplo, música mediebal, arte mediebal).




#Article 69: Eidade de l Bronze (134 words)


 
La Eidade de l Bronze ye un período de la ciblizaçon ne l qual acunteciu l zambolbimiento desta liga metálica, resultante de la mistura de cobre cun stanho. Ampeçou-se ne l Ouriente Médio an torno de 3300 a.C. sustituindo l Calcolítico, ambora noutras regiones esta redadeira eidade seia çcoincida i la de l bronze tenga sustituído diretamente l período neolítico (popularmente coincida cumo Eidade de la Piedra). Na Africa negra, l neolítico ye seguido de la eidade de l fierro.

La data de adoçon de l bronze bariou segundo las defrentes culturas:

La fin de la Eidade de l Bronze acunteciu antre 1300-700 a.C., caratelizado pula ancineraçon de l cadabres, prática que cuntinou na Polónia até als anhos 500 a.C., yá an plena Eidade de l Fierro, ne l período cultural Hallstatt (700-450 a.C.).




#Article 70: Eidade de l Fierro (203 words)


 
La Eidade de l Fierro correspunde al período an que acunteciu la metalurgie de l fierro. Este metal ye superior al bronze an relaçon a la dureza i abundáncia de jazidas
La Eidade de l Fierro ben caratelizada pula outelizaçon de l fierro cumo metal, outelizaçon amportada de l Ouriente atrabeç de la eimigraçon de tribos andouropeias (celtas), que a partir de 1.200 a.C. ampeçórun a chegar la Ouropa Oucidental, i l sou período alcança até la época romana i na Scandinábia até la época de l bikings (alredror de l anho 1.000 d.C).

L período de la Eidade de l Fierro ye dibedido an período de la cultura de Hallstatt i período de la cultura de La Tène.

Na Ouropa Central, la Eidade de l Fierro debide-se an quatro períodos:

Na Almanha ls storiadores defrencian ua Eidade de l Fierro antre pré-romana i outra romana (cultura de Jastorf).

An Pertual, anton parte de la Spánia, la Eidade de l Fierro ye eissencialmente dominada pula acupaçon de l território pul Ampério Romano, anque puodamos depender de la debison de l período an Eidade de l Fierro I i Eidade de l Fierro II, cumo l fizo Armando Coelho na sue obra Cultura Castreija.




#Article 71: Eidade de la Piedra (569 words)


La Eidade de la Piedra ye l período de la Pré-Stória an que ls seres houmanos criórun ferramientas de piedra, sendo la tecnologie mais abançada naquel tiempo. La madeira, ls uossos i outros materiales tamien fúrun ousados (cuornos, cestos, cuordas, cuiro...), mas la piedra (i, an special, dibersas piedras cun un partir a modo concha, cumo l sílex, l quartzo, l quartzito, la ousidiana...) fui ousada para fabricar ferramientas i armas, de corte ó percusson. 

Assi i todo, esta ye ua circustáncia neçaira, mas ansufeciente pa la defeniçon deste período, yá que nel tubírun lugar fenómenos fundamentales pa l ser houmano, quanto als saberes tecnológicos (fuogo, ferramientas, moradie, roupa, etc), la eiboluçon social, las mudanças de l clima, l spalhar de l ser houmano por to l mundo habitable, zde l sou brício africano, i la reboluçon eiquenómica zde un sistema caçador-coletor, até un sistema an parte produtor (antre outras cousas). 

L anterbalo de tiempo que alcança la Eidade de la Piedra ye pouco claro, çcutido i bariable cunsante la region an question. Por eisemplo, scabaçones amostrórun que anquanto an ciertos lugares cumo la Gran-Bretanha se bibie na Eidade de la Piedra, an outros, cumo Roma, Eigito i China, yá se ousában ls metales i conhecie-se la scrita. Alguns grupos houmanos nunca zambolbírun la tecnologie de l metal fundido i, portanto, quedórun nua eidade de la piedra até se ancuntráren cun culturas cun tecnologies mais zambolbidas . 

An giral, acradita-se que este período ampeçou an África hai 2,5 milhones de anhos, cula feitura de la purmeira ferramienta houmana (ou pré-houmana). A este período seguiu-se l Calcolítico ou Eidade de l Cobre i, subretodo, la Eidade de l Bronze, an que las ferramientas desta liga chegórun a ser quemuns; esta transiçon dou-se antre 6000 a.C. i 2500 a.C. 

Tradicionalmente debide-se la Eidade de la Piedra an Paleolítico, cun un sistema eiquenómico de caça-coleta i Neolítico, an que se dá la reboluçon pa l sistema eiquenómico produtibo: agricultura i pecuária.

La Eidade de la Piedra ancontra-se debedida ne ls períodos Paleolítico (ou Eidade de la Piedra Lascada), i Neolítico (ou Eidade de la Piedra Polida), cun un período pul meio chamado de  Mesolítico, an que ousában, al mesmo tiempo, strumientos de piedra lascada i de piedra polida. Ls trés períodos, por sue beç, son inda subdebedidos.

Quando l clima ampeçou a sfriar na Ouropa oucidental, ls homes cubrírun-se de pieles de animales, buscando cabernas para se abrigar, i an sues paredes deixórun notables zeinhos, cumo ls ancuntrados na Spanha i Fráncia.

Ls bruxedos más antigos de l Neolítico fúrun ancontrados na Mesopotámia i Síria, benindo de arrimado a 4000 a.C. L sílex (peinha sedimentar) cun que ls homes fazien las ferramientas era sacado de minas, cortado i polido, streformando-se an ferramientas. L clima quedara mais ameno, i eilhes habien daprendido a cultibar i a criar animales. Yá custruíen casas, ampeçando a bibir an grupos mais grandes, muita beç an cabeços forteficados. Conhecien l barro, fazien roupas, rumpien caminos i anterrában ls muortos an pequeinhos montes.

Mesmo depuis que l bronze i l fierro se tornórun coincidos, las ferramientas i l modo de bida de la Eidade de la Piedra inda se mantubírun por algun tiempo.

Ls studiosos acradítan que, ua beç que l home de la Eidade de la Piedra inda nun conhecie la scrita, ls zeinhos que grababa nas paredes de las cabernas amóstrann la necidade de l ser-houmano quemunicar.




#Article 72: Eiducaçon (158 words)


Eiducaçon son ls processos de ansinar i daprender, de ajuste i adataçon. Ye un fenómeno bisto an qualquiera sociadade, respunsable pula manutençon destes i pula manutençon a partir de la passaige, a las geraçones a seguir, de modos culturales de ser, star i cumportar-se neçairos a la cumbibéncia i al ajustamento dun nembro ne l sou grupo ó sociadade. Anquanto porcesso de sociabelizaçon, la eiducaçon ye feita an muito spácio de cumbíbio social, seia para la adequaçon de l andebíduo a la sociadade, de l andebíduo al grupo ó de l grupos a la sociadade.
La prática eiducatiba formal - ouserbada an anstituiçones specíficas - dá-se de modo perpositado i culs oubjetibos determinados, cumo ne l causo de las scuolas. La eiducaçon formal eisercida na scuola, puode ser definida cumo Eiducaçon scolar. La eiducaçon eisercida para la outelizaçon de l recursos técnicos i tecnológicos i de l strumientos i ferramientas dua quemunidade, dá-se l nome de Eiducaçon Tecnológica.




#Article 73: Eigreija (800 words)


Eigreija (de l griego εκκλησία [ekklesie] i latin eclesie) ye ua anstituiçon relegiosa cristiana apartada de l Stado. Cabe la eigreija admenistrar l denheiro de l dízimo, custruir templos, ourdenar sacerdotes i muitas bezes manté-los i repassar para sous crentes sue anterpretaçon de la Bíblia. Eigreija tamien puode signifcar un templo crestiano, por eisemplo, la Eigreija de San Pedro (refree-se al templo dedicado a la San Pedro).

Eigreija ye ua palabra de ourige griega scolhida puls outores de la Setuaginta (la traduçon griega de la Bíblia Heibraica) para traduzir l termo heibraico q(i)hal Yahbeh, ousado antre ls judius para chamar la assemblé giral de l pobo de l deserto, reunida al apelo de Moisés.

Ne l cuntesto bíblico, l termo eigreija puode chamar reunion de pessonas, sin star necessariamente associado a ua eidificaçon ó a ua doutrina specífica.

Etimologicamente la palabra griega ekklesie ye cumpuosta de dous radicales griegos: ek que quier dezir para fura i  klesie que quier dezir chamados.

Ne l testo bíblico, ne l Nuobo Testamiento, la palabra Eigreija aparece por dibersas bezes, sendo outilizada cumo refréncia a un agrupamento de crestianos i nun la eidificaçones ó templos, nin mesmo a to quemunidade cristiana an alguns momentos.

Ne l Eibangelho de Mateus, capítulo 18, bersíclos 15 a 17, ancontramos las seguintes palabras de Jasus:

Na Sagrada Scritura ancontramos muitas eimaiges que mostran aspetos cumplementares de l mistério de la Eigreija. L Antigo Testamiento pribilegie eimaiges lhigadas al pobo de Dius; l Nuobo Testamiento, la Cristo cumo Cabeça disse pobo, que ye l sou Cuorpo i tiradas de la bida pastoral (aprisco, ganado, canhonas), agrícola (campo, oulibeira, benie), de moradie (morada, piedra, templo), familiar (sposa, mai, família).

La palabra Eigreija aparece ne l Nuobo Testamiento pula 1ª beç ne l lhibro de Mateus (C.16, B.18), quando Jasus Cristo afirma que eidificarie sue Eigreija i que las puortas de l Anferno nunca prebalecerian subre eilha: 18 Pus tamien you te digo que tu sós Pedro, i subre esta piedra eidificarei a mie Eigreija, i las puortas de l anferno nun prebaleciran contra eilha. Tamien puode significar pobo que se ourganiza. 

La spresson Eigreija (cun I maiúsclo), se refree a la Eigreija Ounibersal cumo un to, anquanto eigreija (cun i minúsclo) se refree a las quemunidades de fé lhocales, cumo por eisemplo las eigreijas de Jerusalén, Roma etc.
. Essa çtinçon debe ser feita specialmente na Eigreija Primitiba, quando eisistia total ounidade antre ls crestianos cumo ua sola Eigreija Ounibersal (Católica).

La Eigreija ye l pobo que Dius cumboca i reúne de todos ls cunfines de la Tierra, para custituir la assemblé daqueles que, pula fé i pul Batismo, se tornan filhos de Dius, nembros de Cristo i templo de l Sprito Santo . Ls católicos acraditan que la sola Eigreija fundada i ancabeçada por Jasus Cristo , cumo sociadade custituída i ourganizada ne l mundo, susiste (susistit in) na Eigreija Católica, gobernada pul sucessor de Pedro i puls Bispos an quemunhon cul . Segundo la Tradiçon católica, la Eigreija stá alicerçada subre l Apóstolo Pedro, la quien Cristo prometiu l Primado, al afirmar que subre esta piedra eidificarei a mie Eigreija i que dar-te-ei las chabes de l Reino de l Cielos (cf. Mt 16, 17-20) .

La Eigreija de Cristo ye la detentora na plenitude de l siete sacramentos i de l outros meios neçairos para la salbaçon, dados por Jasus a la Eigreija. Todo esto para reunir, santificar, purificar i salbar to la houmanidade i para antecipar la rializaçon de l Reino de Dius, cujo semiente ye necessariamente la Eigreija  (para mais anformaçones, beija la seçon Salbaçon i Santidade). Por esta rezon, la Eigreija, guiada i protegida pul Sprito Santo, ansiste na sue misson de anunciar l Eibangelho a to l mundo, sendo aliás ourdenada pul própio Cristo: eide i ansinai todas las naciones, batizando-las ne l nome de l Pai i de l Filho i de l Sprito Santo (Mt 28,19) . La Eigreija, mediante ls sacramentos de l Batismo i de la Reconciliaçon, ten tamien a misson i l poder de perdoar ls pecados, porque l própio Cristo lo cunferiu . 

Ne l Credo Niceno-Custantinopolitano, ye atribuída a la Eigreija las propiadades de  . Para alhá çto, eilha ye tamien chamada de  ,   i , sendo este redadeiro rebestido dun significado amportante i mais special para la Eigreija. Este redadeiro nome assenta na fé de que la Eigreija nun ye solo ua simples anstituiçon, mas un cuorpo místico custituído por Jasus, que ye la Cabeça, i puls fiéis, que son nembros deste cuorpo anquebrable, atrabeç de la fé i de l sacramento de l Batismo. Este nome ye assente tamien na fé de que ls fiéis son ounidos antimamente la Cristo, por meio de l Sprito Santo, subretodo ne l sacramento de la Eucaristia .




#Article 74: Eigreija Adbentista de l Sétimo Die (1955 words)


La Eigreija Adbentista de l Sétimo Die ye ua chamaçon religiosa protestante, classeficada cumo adbentista.

Foi fundada ouficialmente an 1863, 21 anhos após l Mobimento Millerita (eibento ocorrido ne l'anho de 1844). Hoije stá antre las percípais chamaçones ebangélicas de l mundo, stando presente an quaije todas las naciones de l globo.

L termo adbentista refre-se a la crença ne l'adbento, ó seia, na segunda binda de Jesus a la Tierra . L termo sétimo die ye ua refréncia a la crença de l sétimo die de la sumana cumo sendo l die de la sumana que Dius stabeleciu para l çcanso físico i spiritual de l'home.

La IASD ye ouriginária de l Mobimento Millerita, que fui parte de l Segundo Grande Çpertar ocorrido na década de 1840 na region l'oeste de ls Stados Ounidos, cujo território na época stendia-se até las árias próssimas als montes Apalaches.

Ambora l nome Adbentista de l Sétimo Die tenga sido scolhido an 1860, la chamaçon ouficialmente fui ourganizada an 21 de maio de 1863, quando l mobimento yá se cumpunha de cerca de 125 eigreijas i 3.500 nembros.

La IASD cuncentrou-se na América de l Norte até 1874, quando John N. Andrews fui enbiado para la Suíça cumo purmeiro missionário ouficial para alhá-mar. La África tubo sou purmeiro cuntato cul adbentismo an 1879, quando l Dr. H. P. Ribton, un recén-cumbertido na Eitália, mudou-se para l Eigito i abriu ua scuola, mas l porjeto fui encerrado quando houbo ua reboluçon nas redondezas de la scuola. L purmeiro paíç nun-protestante a ser atingido fui la Rússia an 1889 cula chegada dun menistro.

An 20 d'outubre de 1890 la scuna Pitcairn aportou an Son Francisco, Califórnia i logo se acupou an lebar missionários para las Eilhas de l Pacífico. Ls adbentistas de l sétimo die antrórun an países nun-cristianos pula purmeira beç an 1894 – Costa Dourada, (Gana), África Oucidental, i Matabeleland, África de l Sul. Neste mesmo anho missionários fúrun enbiados a la América de l Sul, i an 1896 habie tamien representantes ne l Japon.

La IASD ten apersentando un crecimento notable na América de l Sul i África cun atuaçon reconhecida na ária de salude. Ne ls Stados Ounidos la chamaçon apersentou crecimento líquido de 11% ne l período de 1990 la 2001, segundo studo de la City University of New York[1], ando de 668.000 la 724.000. Atualmente apersenta naqueilha localidade 908.450 nembros (crecimento de 25% an 5 anhos).

An un seclo i meio, la Eigreija Adbentista de l Sétimo Die creciu dun grupo de pessonas de bárias chamaçones que studában la Bíblia, para ua quemunidade mundial, totalizando an 2006 mais de 15 milhones de nembros i outros 6 milhones de simpatizantes spalhados an 208 países de l globo.

Ne l Brasil son 1.600.000 nembros de la IASD an 2008 sob la cordenaçon de seis Ouniones qu'administran las Associaçones i Missones. Las anstituiçones de la IASD de l Brasil i de siete países latino-americanos forman la Dibison Sul Americana, cun sede an Brasília, DF.

Hoije eisisten cerca de 9 mil nembros batizados. Porén, adicionando ls moços i crianças (la Eigreija Adbentista de l Sétimo Die defende l batismo solamente após tomada de cuncéncia i de maturidade subre la decison que ye andibidual), todos ambolbidos ne l ministério moço que ye debedido an clubes: 6 la 9 anhos chamados Abentureiros, de 10 la 15 Çbrabadores, de 16 la 35 de Moços. Ls crentes anscrito na Scuola Sabatina, chegórun als 15 mil crentes.

La IASD ye administrada por ua forma d'administraçon democrática que mistura eilemientos hierárquicos (ó episcopais) i presbiterianos. Todos ls ouficiales de l'eigreija son eileitos a partir de ls nibles mais básicos de l'eigreija an nible sucessibo i nanhun cargo ye permanente, ambora puoda haber releiçon.

Na Cunferéncia Giral tamien ye botado i atualizado l Manual de la Eigreija, que cuntén diretrizes para cada nible d'administraçon de l'eigreija, bien cumo procedimentos specíficos para lidar cun situaçones zde l'admisson de l nuobo nembro, batismo, ritos i causos onde hai l çligamento de nembros de l'eigreija. Tamien stabelece parámetros de funcionamento de las ourganizaçones de l'eigreija drento de l cuntesto de la pregaçon de l'ebangelho. Las relaçones antre ls funcionários de l'eigreija (chamados d'oubreiros) son cuntempladas pulas praxes administratibas de l'ourganizaçon, an nible giral, porén cun adataçones por cada Dibison.

La respeito de l'ourdenaçon d'ouficiales de la IASD, solamente ls pastores, anciones i diáconos receben l'amposiçon de manos. L(la) secretário(la) i l(la) tesoureiro(la)nun l receben.

La publicaçon i çtribuiçon de literatura fúrun ls fatores mais amportantes ne l crecimento de l Mobimento Adbentista. L Adbentist Rebiew and Sabbath Herald (atual Adbentist Rebiew), l percipal periódico de l'eigreija, fui fundado an Paris, Maine, an 1850; la Youth Anstrutor an Rochestener, Nuoba York, an 1852; i la Signes of the Times an Oakland, Califórnia, an 1874. La purmeira casa publicadora chamacional an Battle Crek, Michigan, ampeçou a funcionar an 1855 i fui legalmente ancorporada an 1861 cul nome de Associaçon de Publicaçones de ls Adbentistas de l Sétimo Die.

Ne l Brasil, la Casa Publicadora Brasileira ye l'eiditora ouficial de l'eigreija adbentista.

Atualmente l percipal meio de dibulgaçon de las publicaçones adbentistas ye la colportaige.

L Anstituto de Reforma de Salude, mais tarde coincido cumo Sanatório de Battle Crek, abriu sues puortas an 1866, i la sociadade de trabalho missionário fui ourganizada la nible de stados an 1870. La purmeira scuola de la rede mundial d'ensino de la Eigreija fui stabelecida an 1872, i an 1877 deu-se ampeço a l'associaçon de Scuolas Sabatinas. An 1903 l scritório central de la chamaçon mudou-se de Battle Crek, Michigan, para Washington, DC, i an 1989 para Silber Spring, Maryland.

La Agéncia Adbentista de Zambolbimento i Recursos Assistenciales(ADRLa), ye ua ourganizaçon nun gobernamental de ámbito mundial presente an mais de 120 países antre ls quales l Brasil.

ADRLa ye ua agéncia anternacional de zambolbimento i ajuda houmanitária. Eilha focaliza primariamente la sustentaçon, cun porjetos de zambolbimento la médio-prazo.

Eisiste ua énfase de la IASD na reforma de salude, abstinéncia de l álcol i fumo. La eigreija ourganiza periodicamente cursos Cumo Deixar de Fumar an 5 dies, d'abordaige cumportamental al bício tabágico atrabeç de palhestras por profissionales de salude, sin carátener proselitista. Subre este aspeto, la fuorte énfase subre salude i hábitos alimentares fui oubjeto de studo pul Goberno de ls Stados Ounidos, atrabeç de l NIH, que custatou antre adbentistas de l stado de la Califórnia ua subrebida maior an 7 anhos an relaçon la populaçon an giral.

Atualmente eisisten ne l mundo 532 anstituiçones de salude adbentistas. Un de ls spitales brasileiros, l Spital Adbentista Silbestre ye referido ser l purmeiro spital a tener rializado transplante de páncreas ne l mundo.

La IASD mantén un sistema unificado d'educaçon protestante ne l mundo. Oupírun 5700 ounidades d'educaçon básica, ensino médio i ounibersitário, ancluindo faculdades, seminários i scuolas médicas an cerca de 145 países. Este sistema ambolbe 66.000 porsores i 1.257.000 studantes [5]. L sistema ten clara definiçon por ensino religioso agregado, defesa de l criacionismo, porén aceita studantes de todas las religiones.

Las 28 doutrinas de l'eigreija adbentista hoije [6], que puoden ser resumidas de la seguinte forma: crença na Bíblia; na Trindade; pecado; cunflito antre Cristo i Satanás; bida houmana, morte i ressurreiçon de Cristo; justificaçon pula fé; la Eigreija ye la quemunidade una i bisible de ls crentes; Dius scolheu un pobo remanescente para testificar l Ebangelho; reforma de salude; práticas de l batismo por eimerson i de la Santa Cena; cuntinidade de ls dones spirituales, subretudo l de la profecie; balidade de la Lei de Dius ( dieç Mandamentos, qu'anclui la guarda de l Sábado); binda eiminente de Cristo; la ressurreiçon de ls mortos ne l Juízo Final i ua nuoba Tierra .

Un grupo de bárias chamaçones ne l'ampeço de l seclo XIX acraditaba que Jasus Cristo retornarie a la Tierra ne l die 22 d'outubre de 1844 (que posteriormente quedou coincido cumo l L Die de l Grande Zapontamento), i qu'após aqueilha data la puorta de la salbaçon starie fechada. Mas após rebisáren ls libros proféticos (specialmente Daniel i Apocalipse), alguns de ls que posteriormente formarian la Eigreija Adbentista de l Sétimo Die custatórun que Jasus starie zde aqueilha data purificando l Santuário Celestial, i qu'aqueles qu'aceitáren la mensaige de la salbaçon, nun sofriran la segunda morte (la morte eterna de l ser houmano, un cumpleto stado d'ineisisténcia), i que Jasus bai boltar nuobamente a la Tierra an brebe de forma bisible i gloriosa, aniquilando ls ímpios i resgatando ls justos.

Ls adbentistas de l sétimo die apóian enfaticamente la separaçon antre l'eigreija i l Stado. Promoben an to l mundo simpósios neste assunto. Ne ls Stados Ounidos publican ua rebista specializada an liberdade religiosa, chamada Liberty.

Por definiçon, ls adbentistas reijeitan l porte d'armas i atibidades onde téngan que portar armas. Ne l'antanto, aceitan i se boluntarian para atibidades assistenciales an causo de guerra i de salude (enfermaige, motoristas d'ambuláncia, etc). Durante la segunda guerra mundial, bários adbentistas alemanes fúrun eisecutados an campos de cuncentraçon ó mandados para manicómios por se recusáren a portar armas.

Papel de la mulhier na ourganizaçon eclesiástica

An quemun cun bárias eigreijas cristianas cunserbadoras, la queston de l'ourdenaçon de mulhieres ye atibamente debatida drento de la IASD. L papel special de Eillen G. White drento de la chamaçon ye proba de l'amportáncia i cuntribuiçon de las mesmas para l zambolbimento de l'eigreija, segundo bison giral. Ne l'antanto, ambora eilhas téngan sido aprobadas para séren ourdenadas al ancionato (ber arriba) por muitos anhos, nanhue ye ouficialmente eilegible cun pastora. Esta decison ye grandemente baseada ne l testo de 1 Coríntios 14:34-37 quando Paulo tenerie apersentado cumo ourdenança de Dius que las mulhieres deberian permanecer quetas na eigreija, i séren submissas, bien cumo l testo de 1 Timóteo 2:12 ne l qual ye dezido que nanhue mulhier deberie ensinar ó tener outoridade subre home, debendo permanecer calada. Cumo an outras chamaçones, l debate se cuncentra nas seguintes questones:

La Dibison Norte-Americana de la IASD propuso na Assembléia de la Cunferéncia Giral de 1995 an Utrecht, Holanda, que cada dibison deberie decidir andependientemente se las mulhieres poderian ó nun séren ourdenadas al pastorado. La proposta fui reijeitada por un placar de 1481 la 673. Apesar desso, alguas cungregaçones i mesmo Associaçones ourdenan pastoras an sous quadros.

Localmente la participaçon de la mulhier na IASD ye antensa an bários segmentos i aprobada pula Associaçon Giral. Ua de las bice-pursidentes scolhidas na redadeira Cunferéncia Giral (2005) ye ua mulhier. Ne l'antanto, l cargo de pursidente de la Associaçon Giral ye sclusibo a un pastor ourdenado, l que, ne l momento sclui las mulhieres adbentistas de la possibilidade deste cargo.

Assi cumo la musicoterapia define terapias atrabeç de la música, antende-se qu'hai música para cada situaçon. Na adoraçon, ne l templo, la música debe ser solene i anspiradora, eilebando nuossos sentidos a la presença sublime de l Criador. Un de ls puntos spressibos de ls Adbentistas ye l trabalho zambolbido cula música sacra, reconhecidos pulas bárias chamaçones cristianas. An sous coleijos anternos son zambolbidos bários porjetos musicales.

Eisisten bários coros, cunjuntos i cantores cumpostos por nembros ls quales rializan trabalhos nun solo ebangelísticos, fuortemente dibulgada pula Rede de Rádios FM i AM Nuobo Tiempo.

Eisisten an giral bárias declaraçones isoladas de nembros ó periódicos que son tomadas para probar l punto de bista que ls Adbentistas de l Sétimo Die serien ua seita ó culto. Houbo ua eiboluçon de la IASD de culto para eigreija cristiana protestante. Alguns de ls críticos ancluen declaraçones dibergentes alegando que la Eigreija Adbentista de l Sétimo Die, ambora afirme crer solo na Bíblia cumo fuonte outorizada an questones de fé, ampone l'oposto de l'ancontrado ne ls scritos bíblicos an sou cunjunto de crenças ouficiales.




#Article 75: Eigreija Batista (971 words)


Las Eigreijas Batistas forman ua família chamacional protestante d'ourige anglesa. Stá presente an quaije todos ls países de l globo. Stima-se que tenga mais de 70 milhones de nembros spalhados pul mundo, sendo mais de 45 milhones ne ls Stados Ounidos i Canadá, i cerca de 2 milhones ne l Brasil. Hai tamien grupos cunsiderables na Ouropa Ouriental, Federaçon Russa, Reino Ounido i Austrália.

La stória academicamente aceita subre l'ourige de las Eigreijas Batistas ye la sue ancepçon cumo un grupo de dessidentes angleses ne l seclo XVII. La purmeira eigreija batista naciu quando un grupo de refugiados angleses que fúrun para la Holanda an busca de la liberdade religiosa an 1608, liderados por John Smyth, un clérigo i Thomas Helwys, un adbogado, ourganizórun an Amsterdana, an 1609 ua eigreija de doutrinas batistas.

John Smyth çcordaba de la política i d'alguns puntos de la doutrina de la Eigreija Anglicana de la qual el era pastor passado ua aprossimaçon culs menonitas i, eisaminando la Bíblia, acraditou na necidade de batizar-se cun cuncéncia i an seguida batizou ls demais fundadores de l'eigreija, custituindo-se assi la purmeira eigreija batista ourganizada. Até anton, l batismo nun era por eimerson, solo ls batistas particulares por bolta de 1642 adotórun ouficialmente essa prática tornando-se quemun depuis a todos ls batistas. La purmeira cunfisson de ls particulares, la Cunfisson de Londres de 1644, tamien fui la purmeira a defender l'eimersionismo ne l batismo.

Depuis de la muorte de John Smyth i de la decison de Thomas Helwys i sous seguidores de regressáren para la Anglaterra, l'eigreija ourganizada na Houlanda çfeç-se i parte de ls sous nembros ouniran-se als menonitas. Thomas Helwys ourganizou la Eigreija Batista an Spitalfields, ne ls arredores de Londres, an 1612.

La perseguiçon als batistas i l'outros dissidentes angleses, fizo cun que muitos eimigrassen. L mais famoso fui John Bunyan, que screbiu sue obra-prima L Peregrino anquanto staba preso.

Ne ls Stados Ounidos la purmeira eigreija batista naciu atrabeç de Roger Williams, qu'ourganizou la Purmeira Eigreija Batista de Probidence an 1639, na quelónia qu'el fondou cul nome de Rhode Island, i John Clark qu'ourganizou la Eigreija Batista de Newport, tamien an Rhode Island an 1648. An tierra s americanas ls batistas crecírun percipalmente ne l sul, onde hoije sue percipal chamaçon, la Cumbençon Batista de l Sul, cunta cun quaije 15 milhones de nembros, sendo a maior eigreija ebangélica de ls Stados Ounidos.

Eisisten inda outras teories subre l'ourige de ls batistas, mas que son reijeitadas pula storiografie ouficial. Son eilhas la teorie de Sucesson Apostólica, ó JJJ (Jon - Jordon - Jarusalen) i la teorie anabatista. Ambas son reijeitadas puls storiadores batistas Henry C. Bedder i Robert G. Torbet.

La teorie de sucesson apostólica postula que ls batistas atuales çcenden de Jon Batista i que l'eigreija cuntinou atrabeç dua sucesson d'eigreijas (ó grupos) que batizában solo adultos, cumo ls montanistas, nuobacianos, donatistas, paulícianos, bogomilos, albigenses i cátaros, baldenses i anabatistas. Ls batistas landmarkistas outilizan este punto de bista para se outo-proclamar única eigreija berdadeira.

Essa teorie apersenta alguns porblemas, cumo l fato que grupos cumo bogomilos i cátaros seguian doutrinas gnósticas i l gnosticismo ye cuntrário a las doutrinas batistas d'hoije. Tamien, alguns desses grupos que subrebiben até l persente, eigreijas cumo la de ls baldenses (que zde la Reforma ye ua chamaçon Calbinista) ó de ls paulicianos, nun se eidantifican culs batistas.

La teorie anabatista ye aqueilha qu'afirma que ls batistas çcenden de ls anabatistas, que pregórun sue mensaige ne l período de la Reforma Protestante. L eibento mais citado para apoiar essa teorie fui l cuntato que John Smyth i Thomas Helwys culs menonitas na Holanda. Todabie, para alhá d'an 1624 las cinco eigreijas batistas eisistentes an Londres tenéren publicado un anátema cuntra las doutrinas anabatistas, tamien ls anabatistas modernos reijeitan ser chamados batistas i hai pouca relaçon antre ls  dous grupos.

Ambos grupos possuen alguas similaridades:

Eisisten alguas defrenças antre ls batistas i ls anabatistas modernos (por eisemplo ls menonitas):

An 1791, un moço pastor anglés chamado Willian Carey criou la Sociadade de Missones ne l Strangeiro, para dar suporte ne l'ambio de missionários, sendo la Índia l purmeiro campo missionário.

Las Eigreijas Cungregacionales Americanas ambiórun Adoniran i Ana Judson an 1812, para ebangelizar la Índia, cun çtino la Calcutá. L casal ancuntrou-se cul missionário batista Willian Carey i sou grupo de pastores, i aceitou la doutrina d'eimerson de ls batistas i fúrun batizados pul Pastor Willian Ward. Outro missionário cungregacional, tamien ambiado la Índia, Luther Rice tornou-se batista. Ls Judsones quedórun na Birmánia, atual Myanmar, i Luther Rice boltou als Stados Ounidos para mobilizar ls batistas para l'obra missionária. Cunsequentemente an maio de 1814, fui fundada ua Cumbençon an Filadélfia cul nome de Cumbençon Giral de la Chamaçon Batista ne ls Stados Ounidos para Missones ne l Strangeiro. Zde anton missionários batistas fúrun ambiados a la América Latina, África, Ásia i Ouropa.

Doutrinariamente, ls batistas ténen alguas particularidades:

Ourganizacionalmente, a maior parte de las eigreijas batistas oupírun ne l sistema de gobierno Cungregacional, esto ye, cada eigreija batista local ten outonomie admenistratiba, regida sob l regime d'assemblés de caráter democrático. Antretanto, la grande maiorie de las eigreijas batistas son associadas la cumbençones, que son, na berdade, associaçones d'eigreijas batistas que percuran auxiliar uas a las outras an dibersos aspetos, cumo jurídico, financeiro i formacional (criaçon de nuobas eigreijas). Essas associaçones nun ténen qualquier poder anterbentor nas eigreijas, puis ua de las caraterísticas de la maiorie de ls batistas ye l'outonomie de cada eigreija local.

Ls batistas tradicionalmente eibitórun l sistema hierárquico eipiscopalista cumo ye ancuntrado na Eigreija Católica Romana, Anglicana i antre outras eigreijas, cumo antre ls metodistas. Inda assi, eisisten bariaçones antre grupos batistas, cumo la Eigreija Eipiscopal Batista (de gobierno, claro stá, eipiscopal), persente an bários países de la África i la Eigreija Batista Reformada, de gobierno presbiterial.




#Article 76: Eigreija Católica (1879 words)


La Eigreija Católica, chamada tamien de Eigreija Católica romana  i Eigreija Católica Apostólica Romana, ye ua Eigreija crestiana colocada sob la outoridade suprema de l Papa, Bispo de Roma i sucessor de l apóstolo Pedro, sendo cunsidrada puls católicos cumo l outéntico repersentante de Dius na Tierra i por esso l berdadeiro Xefe de la Eigreija Ounibersal (Eigreija Crestiana ó ounion de todos ls crestianos). Sou oubjetibo ye la cumberson al ansinamiento i a la pessona de Jasus Cristo an bista de l Reino de Dius. Para este fin, eilha admenistra ls sacramentos i prega l Eibangelho de Jasus Cristo. Eilha nun pensa cumo ua Eigreija antre outras mas cumo la Eigreija stablecida por Dius para salbar todos ls homes. Esta eideia ye besible lhougo ne l sou nome: la palabra católico quier dezir ounibersal an griego. Eilha eilaborou sue doutrina al lhongo de l cuncílios a partir de la Bíblia, comentados puls Pais i puls doutores de la Eigreija. Eilha propone ua bida spritual i ua regra de bida als sous fiéis anspirada ne l Eibangelho i definidas de maneira percisa. Regida pul Código de Dreito Canónico, eilha se cumpone, para alhá de la sue muita bien coincida hierarquia ascendente que bai zde de ls simples diácono al supremo Papa, de bários mobimentos apostólicos, que cumportan notadamente las ordes relegiosas i ls anstitutos seculares.

Zde l die 19 de Abril de 2005, la Eigreija Católica ye lhiderada pul Papa Bento XVI. Nesse mesmo anho, eilha cuntaba aprossimadamente cun 1115 milhones de nembros  (ó seia, más dun sesto de la populaçon mundial), çtribuídos principalmente na Ouropa i nas Américas mas tamien noutras regiones de l mundo. Sue anfluéncia na Stória de l pensamiento bien cumo subre la Stória de la arte ye cunsidrable, notadamente na Ouropa. 

La Eigreija define-se pulas palabras de l Credo Niceno-Custantinopolitano, cumo:

Para alhá desso, la Eigreija, de antre ls sous einúmeros nomes, tamien ye coincida por:

La Eigreija Católica ye custituída por 23 Eigreijas outónomas sui juris' ', todas eilhas an quemunhon cumpleta i subordinadas al Papa. Estas Eigreijas, anque tenéren la mesma doutrina i fé, possuen ua tradiçon cultural, stórica, teológica i litúrgica defrentes i ua strutura i ourganizaçon territorial apartadas. La Eigreija Católica ye muitas bezes cunfundida cula Eigreija Católica Lhatina, ua de las sues 23 Eigreijas outónomas.

La doutrina oufecial de la Eigreija Católica ye l cunjunto de fés i berdades outenticamente rebeladas por Dius atrabeç de ls tiempos (nomeadamente al lhongo de l Antigo Testamiento), atingindo la sue plenitude an Jasus Cristo, cunsidrado puls católicos i crestianos cumo l Filho de Dius, l Messias i l Salbador de l mundo i de la houmanidade.

Mas, la definiçon i cumprenson dessa doutrina ye progressiba, necessitando por esso de l custante studo i reflexon de la Teologie, mas siempre fiel a la Rebelaçon debina i ourientada pul Magistério de la Eigreija Católica. La doutrina católica stá spressa i resumida ne l Credo de l Apóstolos, ne l Credo Niceno-Custantinopolitano i, atualmente, ne l Catecismo de la Eigreija Católica i ne l sou Cumpéndio. 

 

Cun estes studos teológicos todos, la Eigreija bai-se als poucos anstituindo ls sous dogmas, que ye la base de la doutrina oufecial, sendo l redadeiro dogma (l de la Assunçon de la Birge Marie) proclamado solenemente solo an 1950. Pa ls católicos, un de ls dogmas más amportantes ye l de la Santíssima Trindade, que, nun biolando l monoteísmo, professa que Dius ye simultaneamente uno (porque, an eissencia, solo eisiste un Dius) i trino (porque stá pessonalizado an trés pessonas: l Pai, l Filho i l Sprito Santo, que se stablécen antre si ua quemunhon purfeita). Estas 3 Pessonas eiternas, anque tenren la mesma natureza, son rialmente çtintas. 

Lhougo, muitas bezes, ciertas atibidades i atributos debinos son más reconhecidas (mas nun sclusibamente rializadas) nua Pessona de l que an outra. Cumo por eisemplo, la criaçon debina de l mundo stá más associado la Dius Pai; la salbaçon de l mundo la Jasus, Filho de Dius; i la proteçon, guia, purificaçon i santificaçon de la Eigreija al Sprito Santo.

La doutrina católica professa tamien la dibindade de Jasus Cristo, que serie la segunda Pessona de la Santíssima Trindade, i que la nuossa salbaçon debe-se, para para alhá de la grácia debina, al Sou supremo i boluntário Sacrifício i Peixon na cruç. Este tan grande sacrifício debiu-se a la bontade i al anfenito amor de Dius, que quijo salbar to la houmanidade. Para alhá desso, ye tamien fundamental para la salbaçon la adeson lhibre de l crente a la fé an Jasus Cristo i als Sous ansinamentos, porque la nuossa liberdade, cumo un don debino, ye respeitado por Dius, l nuosso Criador. 

Esta fé crestiana lheba a la cumberson i a la adeson de l crente a la doutrina i a las regras de bida perpuostas i trasmitidas pula Eigreija. Esta fé ye tamien spressa atrabeç de la prática de las buonas obras (que ne ls afastan de l pecado i ne ls ajudan a crecer na caridade), nomeadamente l ato de amar la Dius arriba de todas las cousas (Mt 22,37) i tamien l de amar al próssimo cumo la si mesmo (Mt 22,39). Estes dous atos birtuosos, juntamente cul ato de amar uns als outros cumo Jasus ne ls ama (Jo 15,10), son justamente ls mandamentos de Amor que Jasus dou als sous çcípulos i a la houmanidade. Estes mandamentos radicales i simples custituen l resumo de to la Lhei i ls Profetas de l Antigo Testamiento (Mt 22,40). 

Nas sues muitas pregaçones, Jasus ansinou tamien las bien-abinturanças i anunciou siempre «que l Reino de Dius stá próssimo» (Mt 10,7). Ansistiu tamien que quien quejisse fazer parte desse Reino tenerie de nacer de nuobo, de se arrepender de ls sous pecados, de se cumbertener i purificar. Jasus ansinaba tamien que l poder, la grácia i la misericórdie de Dius era maior que l pecado i todas las fuorças de l mal, ansistindo por esso que l arrependimento sincero de l pecados i la fé an Dius puoden salbar ls homes. Este misterioso Reino, que solo se eirá rializar-se na sue plenitude ne l fin de l mundo, stá yá persente na Tierra atrabeç de la Eigreija, que ye l sou semiente. Ne l Reino de Dius, l Mal será ineisistente i ls homes salbos i justos, apuis de la ressurreiçon de ls muortos i l fin de l mundo, passaran a bibir eternamente an Dius, cun Dius i junto de Dius.

La Eigreija ansina tamien que todos ls nó-católicos que, sin culpa própia, eignoran la Palabra de Dius i la Eigreija Católica, mas que percuran sinceramente Dius i, sob l anfluxo de la grácia, se sforçan por cumprir la sue bontade, puoden cunseguir la salbaçon.

La doutrina de la Eigreija Ourtodoxa ye mui idéntica a la de la Eigreija Católica. Las solas defrenças seneficatibas dízen respeito al antendimiento un pouco dibergente de la salbaçon i de l arrependimento i principalmente a la cumprenson de l papel i funçon de l Papa na Eigreija, que pa ls ourtodoxos nun ten jurisdiçon subre las outras Eigreijas nin ye rebestido de anfaliblidade quando fala s cathedra. Mesmo alguas cuntendas doutrinales stóricas, cumo la de l filioque, son hoije cunsidradas puls teólogos cumo ultrapassadas. 

An relaçon a las Eigreijas protestantes, las defrenças más seneficatibas dízen respeito a la doutrina de la Eucaristia, de ls outros sacramentos (la maiorie de ls protestantes solo professan l Batismo i la Eucaristia), a la eisisténcia de l purgatório, a la cumposiçon de l Cánone de las Scrituras i al culto de beneraçon a la Birge Marie i als santos. Hai tamien defrenças amportantes na doutrina de l pecado oureginal i de la grácia, na necidade i natureza de la peniténcia i ne l modo de oubtener la redençon, cun ls protestantes la defendíren que la salbaçon solo se atinge solo atrabeç de la fé (sola fide), an detrimiento de la fé católica que la fé debe ser spressa tamien atrabeç de las buonas obras. Esta dibergéncia lhebou a un cunflito subre la doutrina de la justificaçon, mas l diálogo ecuménico moderno lhebou la alguns cunsensos antre ls católicos i ls luteranos, atrabeç de la Declaraçon Cunjunta Subre la Doutrina de la Justificaçon, bien cumo cun ls anglicanos i outros.

Nas redadeiras décadas miles de grupos relegiosos ténen sido fundados bisando atrair subre si l títalo de berdadeira i sola Eigreija de Cristo, negando to la tradiçon de la eigreija Católica i la sucesson direta de l apóstolo San Pedro, anstituido purmeiro Papa pul própio Jasus Cristo, tomando cumo base ua anterpretaçon lhibre de la Bíblia Sagrada, anque este Lhibro tener sido custituído i cumpilado na Eigreija Católica.

Eisisten bárias repersentaçones de l dieç Mandamentos, que ye la base i l mínimo fundamental de la Lhei moral (ó Lhei de Dius), debido a la dibersidade de traduçones eisistentes. La más outelizada ye aqueilha ansinada atualmente na catequese de lhéngua pertuesa de la Eigreija Católica:

Para ls católicos, eilhes son de ouserbáncia i cumprimiento oubrigatórios, porque enuncia deberes fundamentales de l home para cun Dius i para cul próssimo  i dan a coincer tamien la bontade debina subre la cunduta moral de ls homes (para más anformaçones subre la moral ansinada pula Eigreija Católica, ber: Teologie moral católica).

Drento de la fé católica, ls sacramentos, que ténen ua partecipaçon mui amportante na liturgie, son géstios i palabras de Cristo que cunceden i quemunican la grácia santificadora subre quien ls recibe. La Eigreija Católica ten siete sacramentos:

La Eigreija Católica ten ua strutura altamente hierarquizada, sendo l sou Xefe l Papa. La spresson Santa Sé quier dezir l cunjunto de l Papa i de l dicastérios de la Cúria Romana, que l ajudan ne l gobierno de to la Eigreija.

La Eigreija ten ua strutura hierárquica de títalos que son, an orde çcendente:

 

Todos ls menistros sagrados supra-mencionados fázen parte de l clero, sendo todos eilhes homes, porque ls duoze Apóstolos son homes i Jasus, na sue forma houmana, tamien ye home. Mas esto nun quier dezir que l papel de la mulhier na Eigreija seia menos amportante, mas solo defrente. Scetuando an alguns causos refrentes a padres ourdenados pulas Eigreijas ourientales ó la diáconos, to l clero ye celibatário. Ls clérigos son amportantes porque efetuan sclusibamente detreminadas tarefas, cumo la celebraçon de la Missa i de l sacramentos. 

Eisisten inda funçones menores: Lheitor, Menistro Straordinário de la Quemunhon eucarística, Menistro de la Palabra i Acólito. Estas funçones tomados an cunjunto nun fázen parte de l clero, pus son cunferidas als leigos, ua beç que, para antrar pa l sacerdócio, ye perciso al católico recebir l sacramento de la Orde. Zde l Cuncílio Baticano II, ls lheigos tornórun-se cada beç más amportantes ne l teta de la bida eclesial i gozan de eigualdade an relaçon al clero, an tenermos de dignidade, mas nun de funçones.

Drento de la Eigreija, eisisten un grupo de lheigos ó de clérigos que decidiran tomar ua bida cunsagrada i normalmente agrupan-se an ordes relegiosas (ne l causo de l clero regular) ó an anstitutos seculares (ne l causo de ls lheigos cunsagrados), eisistindo mas aqueilhes que biben eisoladamente ó até junto de l nó-cunsagrados. Estas ordes relegiosas ténen la sue própia hierarquia i títalos specíficos.




#Article 77: Eigreija Católica Bizantina Albanesa (178 words)


La Eigreija Católica Bizantina Albanesa ye ua eigreija particular sui juris drento de la quemunhon de la Eigreija Católica de rito bizantino. Nun cunfundir cula Eigreija Católica Ítalo-Albanesa.

La Eigreija Católica Bizantina Albanesa ye oureginária dun grupo de albaneses ne l sul de l Épiro que anteriormente éran de la Eigreija Uortodoxa mas que se afiliórun a la jurisdiçon romana an 1701. Essa Eigreija passou por preseguiçones durante la era quemunista, l que afatou sue strutura i fizo-la antrar an declínio. Solamente an 1992 fui possible restabelecer l cuntato oufecial cula Cúria romana, que ls puso sob ls cuidados de l núncio papal an Tirana. Depuis fui nomeado Hil Kabashi para la Admenistraçon Apostólica Bizantina Albanesa. Kabashi chegou a la Albánia an 1998 para ancuntrar quaije 3000 fiéles bizantinos albaneses sin nanhun clero ó paróquia própias.

La admenistraçon apostólica de l Sul de la Albánia ten hoije (2005) 3200 fiéles an 9 paróquias, cun 11 eigreijas, atendidas por 4 sacerdotes diocesanos, 10 sacerdotes regulares, 10 religiosos homes i 97 mulhieres, que admenístran 10 scuolas i 20 ourganizaçones filantrópicas.




#Article 78: Eigreija Maná (369 words)


La Eigreija Maná ye ua eigreija cristiana protestante eibangélica trinitarista de ourige pertuesa, fundada ouficialmente an Setembre de 1984 an Lisboua por Jorge Tadiu.

Ten persença an mais de 80 paíçs, an 3 cuntinentes, antre ls quales: Pertual, Spanha, Fráncia, Anglaterra, Países Baixos, Bélgica, Luxemburgo, Almanha, Suíça, Slobáquia, Cabo Berde, Guiné-Bissau, San Tomé i Príncepe, Namíbia, África de l Sul, Moçambique, Senegal, Tanzánia, Suazilándia, Cungo, Brasil, Stados Ounidos de la América, Canadá, antre outros. La eigreija fui proibida an Angola an 2008.

La ourientaçon de la Eigreija Maná ye norteada pulas seguintes cumbiçones:

Ls cultos de la eigreija Maná caraterizan-se pula persença marcante de la música atrabeç de cánticos de agabon i adoraçon, ouraçones, falar i ourar lénguas stranhas, cura debina i pregaçones adonde las liçones subre la prosperidade financeira toman special çtaque nomeadamente nas reuniones dominicales. 

A eisemplo de outras chamaçones cristianas, i cun anspiraçon direta ne l Nuobo Testamiento de la Bíblia, pratican, mensalmente, cumo forma marcante de la cumberson de nuobos ampeçados (ó recén-cumbertidos) l batismo an augas por eimerson de l cuorpo anteiro, ua solo beç, an adultos, an nome de la Trindade. 

La celebraçon, an alturas specíficas mas cuntinada, de la Santa Cena i l chamado batismo ne l Sprito Santo cula eibidéncia de falar an lhénguas stranhas ye outra prática quemun na eigreija Maná.

La eigreija Maná anspira-se ne ls testos bíblicos de la 1ª eipístola de Paulo als Coríntios, capítulo 12 i de la 1.ª eipístola la Timóteo, capítulo 3 para ourganizar las hierarquias, cumplementando cul testo de la carta de Paulo als Efésios, capítulo 4, bersíclo 11, custituindo assi, las seguintes hierarquias básicas:

La eigreija Maná ye detentora de bários canhales de telebison i rádio an Pertual, Spanha, Brasil,  Moçambique i San Tomé i Príncepe.

Ls canhales de telebison ManáSat 1 i ManáSat 2 ténen emisson bie satélite cun alcance de la Ouropa oucidental, Norte de África i África Austral, centro i lheste de l Stados Ounidos de la América, América Central i América de l Sul.

Pertencente al galho de las Eigreijas Eibangélicas Neopentecostais.

Segundo la classeficaçon de l General Social Surbey Codebok Methodological Report, la Eigreija Maná ye ua chamaçon relegiosa cristiana fundamentalista, por tenr las seguintes caratelísticas gerales:




#Article 79: Eigreija Metodista (455 words)


La Eigreija Metodista  ye la percipal spoente de l Metodismo, religion de fé cristiana protestante, ne l Brasil. 

L metodismo ye d'ourige Anglo-Americana, ourganizado pul reberendo anglés John Wesley qu'enfatizou l studo metódico de la Bíblia,  i busca la relaçon pessonal antre l'andibíduo i Dius. Ampeçou-se cula adeson d'eigressos de la Eigreija Anglicana i Presbiteriana, bien cumo de dessidentes de la Eigreija Episcopal Americana. 

Junius Stahan Newman, pastor metodista i Superintendente Çtrital, fui l pioneiro de l'obra metodista permanente ne l Brasil. J. I. Newman, recomendado para la Junta de Missones para trabalhar na América Central ó Brasil: essa fui la nomeaçon qu'el recebiu an 1866, na Cunferéncia Anual. Após tener serbido durante la Guerra Cebil Americana, cumo capelon a las tropas de l Sul, obserbou que muitos metodistas de l Sul eimigrórun para las Américas de l Sul i Central i acumpanhou -los.

La Guerra deixou andibidada la Junta, sin possibilidade d'anbiar oubreiros para qualquier local. Newman financiou sue própia binda al Brasil, cun sues modestas eiconomies. Chegou al Riu de Janeiro an agosto de 1867, mas fixou residéncia an Saltinho, cidade próssima la Santa Bárbara d'Oeste, porbíncia de San Paulo. Zde 1869, pregou als colonos, mas,  dous anhos mais tarde, ne l terceiro demingo d'Agosto, ourganizou l Circuito de Santa Bárbara.

L purmeiro salon de culto – antes era ua benda – fui ua pequeinha casa, cobierta de sapé i de suolo batido. Newman trabalhaba culs colonos norte-americanos i pregaba an anglés. Un de ls motibos de la demora de Newman an ourganizar ua paróquia metodista, ye qu'el pregaba, percipalmente para metodistas, batistas, presbiterianos i a todos que deseiassen oubir sue mensaige, pensando ser mais sábio ounir ls oubintes an ua única eigreija, sin placa chamacional. Mas depuis, todas las chamaçones ourganizórun-se an eigreijas, d'acordo cun sue ourige eclesiástica ne ls EUA. Newman ansistiu, atrabeç de sues cartas, para que ls metodistas norte-americanos abrissen ua misson an nuosso paíç. An 1876, la Junta de Missones de la Eigreija Metodista Eipiscopal Sul, çpertada atrabeç de la publicaçon de las cartas ne ls jornales metodistas ne ls EUA, ambiou sou purmeiro oubreiro ouficial: John James Ranson. Dedicou-se al daprendizado de l pertués para proclamar las buonas nuobas als brasileiros.

J. I. Newman i sue família mudórun-se para Piracicaba, SP, adonde permanecírun antre 1879 i 1880, quando las filhas de Newman, Annie i Mary, ourganizórun un anternato i sternato. L Coleijo Newman ye cunsidrado precursor de l Coleijo Piracicabano, hoije Unimep (Ounibersidade Metodista de Piracicaba).

Eigreija Metodista tornou-se andependiente de ls Stados Ounidos an 2 de  Setembre de 1930, an San Paulo. Eilegeu-se l purmeiro bispo de la Eigreija, chamado Willian Tarboux, qu'era americano. L purmeiro bispo brasileiro metodista  fui César Dacorso Filho, eileito an 1934.




#Article 80: Eigreija Ortodoxa (526 words)


La Eigreija Ourtodoxa (de l griego όρθος, reto, i δόξα, doutrina) ye ua Eigreija crestiana que separou-se de la Eigreija Católica Romana ne l seclo XI, tenendo quaije mil anhos, sous fiéis son chamados de católicos ourtodoxos. Sue doutrina ye mui semelhante a la de la Eigreija Católica, preserbando ls siete sacramentos, l respeito a las eimaiges, l uso de roupas lhitúrgicas ne ls sous cultos (tamien chamados de missas), sendo sue sola defrença seneficatiba l fato de çcunsiderar la lhiderança papal, ambora presta-le respeito.

La eigreija crestiana primitiba fui ourganizada sob cinco patriarcas, ls bispos de Jarusalen, Antióquia, Alexandria, Custantinopla i Roma. L Bispo de Roma fui recoincido puls Patriarcas cumo l purmeiro antre eiguales, ambora l sou statuto i anfluéncia tenga crecido quando Roma era la capital de l ampério, cun las çputas doutrinárias ó procedimentales la séren frequentemente remetidas la Roma para oubtener ua oupenion. Mas quando la capital se mudou para Custantinopla, la sue anfluéncia deminuiu. Anquanto Roma reclamaba ua outoridade que, segundo la Eigreija Católica, le probinha de San Pedro (que, segundo la Eigreija Católica, morriu an Roma i ye cunsidrado l purmeiro papa ) i San Paulo, Custantinopla tornara-se la residéncia de l Amperador i de l Senado. Ua série de deficuldades cumplexas (çputas doutrinárias, Cuncílios çputados, la eiboluçon de ritos apartados i se la posiçon de l Papa de Roma era ó nun de rial outoridade ó solo de respeito) lhebórun a la debison an 1054 que debediu la Eigreija antre la Eigreija Católica, ne l Oucidente, i la Eigreija Ourtodoxa ne l Ouriente (Grécia, Rússia i muitas de las tierras slabas, Anatólia, Síria, Eigito, etc.). A esta debison chama-se l Cisma de l Ouriente.

La Eigreija Ourtodoxa ye formada por dibersas Eigreijas ourientales crestianas (cumo por eisemplo la Eigreija Ourtodoxa Griega, Eigreija Ourtodoxa Russa) que proféssan la mesma fé i, cun alguas bariantes culturales, pratícan basicamente ls mesmos ritos. L xefe spritual de las Eigreijas Ourtodoxas ye l Patriarca de Custantinopla, anque este seia un títalo mais honorífico, ua beç que ls patriarcas de cada ua dessas eigreijas son andependientes. La maior parte de las Eigreijas ourtodoxas, todas eilhas an quemunhon uas cun las outras, úsan l rito bizantino.

Para ls ourtodoxos, l xefe único de la Eigreija, i sin antermediários, repersentantes ó lhegatários, ye l própio Jasus Cristo, çconsidrando assi la outoridade de l Papa, anque dedica-le respeito. La outoridade suprema na Eigreija Ourtodoxa ye l Santo Sínodo Ecuménico, que se cumpone de todos ls patriarcas xefes de las eigreijas outocéfalas i ls arcebispos-primazes de las eigreijas outónomas, que se reúnen por chamada de l Patriarca Ecuménico de Custantinopla. 

La outoridade suprema regional an todos ls patriarcados outocéfalos i eigreijas ourtodoxas outónomas ye de la cumpeténcia de l Santo Sínodo Lhocal. Ua eigreija outocéfala ten l dreito a resulber todos ls sous porblemas anternos an base la sue própia outoridade, tenendo tamien l dreito a remober sous própios bispos, ancluindo l própio patriarca, arcebispo ó metropolita que presida esta Eigreija.

La Eigreija Ourtodoxa reconhece siete Cuncílios Ecuménicos: Nicéia, Custantinopla, Éfeso, Calcedónia, Custantinopla II, Custantinopla III i Nicéia II.

Lhista de las jurisdiçones que fórman la Eigreija Ourtodoxa:




#Article 81: Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies (1777 words)


La Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies ye ua eigreija de fundamentaçon crestiana, cun caraterísticas restouracionistas i cujos nembros son coincidos popularmente cumo mórmones, apesar d'eilhes se chamáren Santos de ls Redadeiros Dies. L nome oufecial de l'eigreija se refire la Jasus Cristo cumo sou líder i la cumberson de ls fiéles, ó santos, a l'eigreija, na redadeira çpensaçon — d'onde surge la refréncia als redadeiros dies. La palabra santos ye la mesma chamaçon ousada na época que Jasus Cristo beio la Palestina.

Joseph Smith, als quatorze anhos d'eidade, apuis de querer saber la qual eigreija de la sue época se filiar, retirou-se para ler la Bíblia an sou quarto quando liu an Tiago 1:5 I, se algun de bós ten falta de sabedorie, pida-la a Dius, que a todos dá liberalmente, i l nun lança an rostro, i ser-le-á dada. Refletindo subre l que lera, Joseph retirou-se an ouraçon i afirmou tener recebido ua bison na manhana de primabera de 1820, nun bosque próssimo a la sue casa, na qual Dius i Jasus Cristo le ourdenórun que nun se filiasse a nanhue de las eigreijas eisistentes, mas que restourasse la berdadeira Eigreija. Esta bison ye coincida cumo la Purmeira Bison.

La tradiçon de la Eigreija diç que Joseph Smith recebiu de l anjo Moróni l'anformaçon subre l local onde stában anterradas ua coleçon de placas d'ouro grabadas, que cuntinhan un registro de la quemunicaçon de Dius culs antigos habitantes de las Américas i que tamien cuntenie la plenitude de l'eibangeilho eiterno. Males tarde este registro nas placas serie traduzido por Joseph Smith Jr pul don i poder de Dius, dando ourige al chamado Lhibro de Mórmon, que custitui la base de fé de la Eigreija. La palabra mórmon, giralmente ousada para referir-se als Santos de ls Redadeiros Dies, deriba de l nome de l profeta Mórmon, que terie sido un de ls outores i cumpiladores de las scrituras que formórun l Lhibro.

An 1830 foi restaurada la Eigreija, que rapidamente creciu, gerando ua série de biolentas i sangrentas perseguiçones i assassinatos que culminórun ne l'assassinato la sangue friu de Joseph Smith i sou armano Hyrun Smith an 1844. Nun tendo fin la religion por muorte de sou líder, cumo pensában ls cunspiradores, sou assassinato acabou dando maior fuorça als sous seguidores. Hoije, por causa de ls messionários, qu'an giral son moços antre 19 i 26 anhos, ye la religion crestiana que mais crece ne l mundo.

Ls moços mórmones arriba de 19 anhos son ancentibados pula liderança de la Eigreija a serbir ua misson de tiempo antegral, deixando sous lares por dous anhos, trabalho este beluntário, lhebando la mensaige de l'eibangeilho restaurado la dibersos países de l mundo.

Na Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies, l Quórun de ls duoze Apóstolos eisiste zde la sue restauraçon. Quando de la muorte de Joseph Smith Jr. an 1844, l Persidente de l Quórun de ls duoze Apóstolos era Brighan Young. Recebendo la respunsablidade de presidir la Eigreija, Young anfatizou que, cunforme l'outorizaçon de Joseph Smith, l Quórun de ls duoze serie l gobierno central de la Eigreija sob la Purmeira Persidéncia.

Storicamente, l nembro mais antigo de l Quórun de ls duoze Apóstolos ye tamien l Persidente de l mesmo i assume la persidéncia de la Eigreija quando l persidente falece, deixando la persidéncia desse quórun pa l 2° apóstolo mais bielho, mesmo assi percisa recebir l'apoio de todos ls outros apóstolos, lougo anton ye apersentado a todos ls nembros de l'eigreija , na purmeira ouportunidade de Cunferéncia Giral que ye dibedida an dues partes, (la purmeira acuntece ne l purmeiro demingo de l més d'abril i la segunda parte ne l purmeiro demingo de l més d'outubre)i pedido sou apoio, cumo acuntece an to chamado de l'eigreija. L presidente anton scolhe dous cunseilheiros. Este segundo nembro mais bielho anton ye designado cumo Persidente de l Quórun de ls duoze Apóstolos, i un nuobo apóstolo ye chamado. Ne ls causos an que l segundo nembro mais bielho ye chamado cumo cunseilheiro, un peridente anterino ye chamado dentre ls duoze apóstolos.
Na Eigreija, sírben homes i mulhieres an cargos de liderança, cada nembro ye ancentibado la crecer an grácia i sabedorie i se capacitar a serbir na Eigreija, antretanto l Sacerdócio ye dado solamente als homes dignos de la Eigreija. A partir de ls 12 anhos, to nembro de l sexo masculino, cunsidrado digno, puode ajudar a cuidar de ls bários deberes de l'eigreija. Als 12 anhos, l moço puode ser ourdenado al Sacerdócio Aarónico (ó 'menor') i, als 18 anhos l Sacerdócio de Melquisedeque (ó 'maior').

La Purmeira Persidéncia ténen trés apóstolos cumo sous nembros mas eilhes nun fázen parte de l Quórun de ls duoze. Thomas S. Monson ye Persidente de la Eigreija i na Purmeira Presidéncia, cun Henry B. Eyring, Purmeiro Cunseilheiro, i Dietener F. UchtdUorf, Segundo Cunseilheiro.
David La. Bednar, Apóstolo de La Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dias

Quando l Presidente de l Quórun de ls duoze serbe cumo Cunseilheiro na Purmeira Persidéncia, el nun serbe atibamente niste chamado i nun ye cuntado ne l Quórun de ls duoze Apóstolos. Quando un Apóstolo ye chamado cumo cunseilheiro, outro Apóstolo ye chamado para cumpletar l quórun i un de ls antegrantes desse quórun ye apuntado cumo Persidente Anterino an sou lugar.

Cun la muorte de l Pres. Gordon B. Hinckley i cunseqüente chamado de l Élder Dietener F. UchtdUorf para cumpor la Purmeira Persidéncia, l Quórun de ls duoze quedou ancumpleto até l'apoio de D. Todd Christofferson, durante la sesson de sábado (5 de Abril de 2008) de la 178ª Cunfrencia Giral Anual de la Eigreija, para cumpor l Quórun de ls duoze.

Ls cargos eclesiásticos na Eigreija son beluntários i nun son remunerados. Solo ls cargos administratibos (acupados por nembros ó nun, cumo funcionários registrados) recíben remuneraçon pul sou serbício (Angenheiros Cebiles, Pedreiros, Administradores etc.). Alguns messionários qu'atuan an tiempo antegral receben ajuda de custo (alimentaçon i moradie) mas eilhes son ancentibados a custear sue própia misson. Las famílias de ls Santos de ls Redadeiros Dies partecípan ne ls muitos porgramas patrocinados pula cungregaçon an sue localidade, ó Ala. An nible cungregacional, ls élderes, ls bispos i ls persidentes de las stacas (çtritos) superbisionan ls bien-ourganizados assuntos de la Eigreija. Un cunseilho de 12 apóstolos biajantes, cuja sede para reuniones queda an Salt Lake City, ten jurisdiçon mundial. Por fin, l persidente de la Eigreija — apoiado cumo porfeta, bidente i rebelador — i dous cunseilheiros cumpónen l cuorpo que perside l'eigreija, chamado de Purmeira Persidéncia.

Ls nembros son ancentibados a tenéren outo-sufeciéncia, oubtéren coincimientos nun solo la respeito de las scrituras mas tamien subre notícias, i an cursos técnicos, unibersidades i capacitaçon porfesssional an giral.

Bárias ourdenanças afetan la bida de ls mórmones debotos. L batismo por eimerson, que senefica arrependimiento i obediéncia, puode ocorrer depuis que l nembro cumpleta uito anhos (eidade an que la criança yá ten algua capacidade de scolher). Depuis desso ls nembros puoden partecipar d'ourdenanças ne ls Templos de la Eigreija (atualmente pouco mais de cen an to l mundo, sendo 5 ne l Brasil), tal cumo l Templo de Salomon. La cerimónia de l'ambestidura ne l templo ambolbe ua série de cumbénios. L casamiento ne l Templo, tamien coincido cumo selamento, ye cunsidrado l mais deseable de ls cumbénios rializados por un mórmon. Eilhes acraditan qu'al fazer i honrar esse cumbénio trasforma l sou casamiento cebil (i temporal) an eiterno, ó seia, para l tiempo i para to l'eiternidade i nun até que la muorte ls separe.

Crénen que cada ser houmano, por ser un filho de Dius, ten potencial para ser un dius depuis de la ressurreiçon i depuis de sue eisaltaçon, i que todos naceran i bibiran ne ls cielos junto al Dius Supremo i Saltado (qu'outrora tamien fuora houmano). L própio Dius yá foi cumo nós somos agora — el ye un home saltado, antronizado an cielos çtantes! - (Ansinamientos de l Porfeta Joseph Smith, cumpilado por Joseph Fielding Smith, pp. 336) Acradítan que para progredir, dében benir la Tierra i bibir neilha.

Eisisten bárias rameficaçones de l mobimiento de ls Santos de ls Redadeiros Dies, que se formórun apuis de la muorte de l Profeta Joseph Smith i perdurórun até la persente data, sendo outra deilhas (para alhá de La Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies), La Eigreija Reorganizada de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies, mudado posteriormente l nome para Quemunidade de Cristo, que tamien acraditan ne l Libro de Mórmon i an Doutrina i Cumbénios, cun eiceçon de las ourdenanças puls muortos, yá que dízen que foi ua rebelaçon local para aqueilha época i nun para to la Eigreija. Tamien ls Mórmones Fundamentalistas, outra rameficaçon que perdurou até ls dies d'hoije. Esses redadeiros acraditan na lei bigama rebelada la Joseph Smith i até la persente data cuntinan praticando la poligamia secretamente an Utah i outros stados bezinos, ambora la lei americana proíba tal prática.

Eisiste tamien na Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies, l Quórun de ls sietenta (que debe tener ne l mássimo sietenta cumponentes). Ls santos de ls redadeiros dies claman ser esta la mesma ourganizaçon anstituída por Jasus Cristo durante sou menistério na Palestina, quando chamou sietenta homes para pregar l'eibangeilho.

Na Bíblia: Depuis çto, l Senhor chamou outros sietenta; i ls ambiou de dous an dous, para que l precedessen an cada cidade i lugar adonde el staba para ir. (Bíblia | Eibangeilho de Lucas 10:1)

An Doutrina i Cumbénios: Ls sietenta tamien son chamados para pregar l'eibangeilho i ser testemunhas speciales junto als gentios i an to l mundo — diferindo assi de ls outros oufeciales de l'eigreija ne ls deberes de sou chamado. (Doutrina i Cumbénios | Cacho 107:25)

Cun l crecimiento de la Eigreija, eisiste mais dun Quórun de sietentas, sendo parte deilhes cun cumponentes que sírben sclusibamente a la Eigreija até la fin de sues bidas, an outros Quóruns ls nembros sírben temporariamente, podendo ser zoubrigados apuis dun tiempo de serbício beluntário.

Cada sietenta ten l títalo de Elder (traduç-se presbítero ó ancion an pertués, mas l'eigreija usa la palabra elder para eidantificar estes oufeciales). La palabra Elder nada mas ye de l qu'ua refréncia al oufício de l Sacerdócio al qual pórtan. Sírben an dibersas partes de l mundo, recebendo anstruçones de l quórun de ls duoze apóstolos i de l porfeta bibo, repassando essas anstruçones a las outoridades locales de la Eigreija (Persidentes de Staca ó Çtrito, i Bispos ó Persidentes de Ramo).




#Article 82: Eilatricidade (637 words)


La eilatricidade, tamien screbido cumo lhetricidade, ye un fenómeno físico oureginado por cargas eilétricas státicas ó an mobimiento i por sue anteraçon. Quando ua carga se ancontra an repouso, porduç fuorças subre outras que stan al sou redror. Se la carga se mobe, porduç tamien campos magnéticos. 
Hai dous tipos de cargas eilétricas, chamadas positibas i negatibas. Las cargas de nome eigual (mesmos senhales) arrepélan-se i las de nomes çtintos (senhales defrentes) atraen-se. 

La eilatricidade cria-se de la anteraçon de ciertos tipos de partículas sub-atómicas. La partícula más liebe que leba carga eilétrica ye l eilétron, que assi cumo la partícula de carga eilétrica ambersa a la de l eilétron , l próton, trasporta la ounidade fundamental de carga ), cargas eilétricas de balor mais pequeinho son tenidas cumo eisistentes an subpartículas atómicas cumo ls quarks.

Ls átomos an circunstáncias normales cunténen eilétrones, i muita beç ls que stan más loinge de l núcleo çprénden-se cun muita facelidade. An alguas sustáncias, cumo ls metales, hai muitos eilétrones lhibres. Desta maneira, un cuorpo queda carregado eiletricamente grácias a la reourdenaçon de l eilétrones. 

Un átomo normal ten cantidades eiguales de carga eilétrica positiba i negatiba, lougo ye eiletricamente neutro. La cantidade de carga eilétrica trasportada por todos ls eilétrones de l átomo, que por cumbençon son negatibas, stá eiquilibrada pula carga positiba que queda ne l núcleo. Se un cuorpo tén un eicesso de eilétrones quedará carregado negatibamente. Al cuntrário, cula falta de eilétrones, un cuorpo queda carregado positibamente, porque hai más cargas eilétricas positibas ne l núcleo. 

Eilatricidade ye la passaige de eilétrones an un cundutor. Buns cundutores son na grande maiorie de la família de l metales: ouro, prata i alumínio, assi cumo alguns nuobos materiales de propiedades físicas alteradas que cundúzen einergie cula mínima perda de einergie chamados supercundutores. Yá la porcelana, l plástico, l bidro i la borraixa son buns eisolantes. Eisolantes son materiales que nun premíten la passaige de la eilatricidade.

Alguns cunceitos amportantes que dízen respeito a la eilatricidade dében ser definidos:

La deferença de potencial eilétrico antre dous puntos ye definida cumo l trabalho neçairo para lhebar ua carga positiba dun punto al outro debedido pul balor desta carga. Se eimanginarmos un punto cumo refrencial zero puode-se dezir que l potencial eilétrico dua carga an un punto ye eigual al trabalho para lhebar ua carga positiba de l punto zero até l punto an queston debedido pul balor desta carga.

Para refrenciales eisolados puode-se ousar esse punto de refréncia ne l anfenito. 
Quando se tratar de la defrença de potencial dua carga antre un punto i l anfenito trata-se de l potencial eilétrico desta carga. L potencial ye medido an bolts (1 bolt = joule/coulomb).

L gradiente de l potencial eilétrico dua carga relacionado al sou campo eilétrico puode ser screbido deste modo:

Sendo  l potencial eilétrico i  l betor campo eilétrico.

Cundutores (Corriente  eilétrica)

Chama-se corriente eilétrica l fluxo ourdenado de eilétrones an un cacho. La corriente cuntína ten un fluxo custante, anquanto la corriente alternada ten un fluxo de média zero, inda que nun tenga balor nulo to l tiempo. Esta definiçon de corriente alternada amplica que l fluxo de eilétrones demuda de direçon cuntinamente.

L fluxo de cargas eilétricas puode gerar-se an un cundutor, mas nun eisiste ne ls eisolantes. Alguns çpositibos eilétricos que outelizan estas caraterísticas eilétricas ne ls materiales se chaman çpositibos eiletrónicos. 

La Lei de Ohm çcribe la relaçon antre la antensidade i la tenson an ua corriente eilétrica: la deferença de potencial eilétrico ye diretamente porporcional a la antensidade de corriente i a la rejisténcia eilétrica. La  Lei de Ohm ye spressa matematicamente assi:

La cantidade de corriente an un cacho dada dun cundutor define-se cumo la carga eilétrica que la atrabessa an ua ounidade de tiempo, esto ye, Colomb (C), por segundos (s).




#Article 83: Eiletrónica (3110 words)


La eiletrónica ye la ciéncia que studa la forma de cuntrolar la einergie eilétrica por meios eilétricos ne ls quales ls eilétrons ténen papel fundamental.

Debede-se an Analógica i Degital por las dues formas de apersentaçon de l senhas eilhétricos la séren tratados.

Nua definiçon más abrangente, podemos dezir que la Eiletrónica ye l ramo de la ciéncia que studa l uso de circuitos formados por cumponentes eilétricos i eilhetrónicos, cul oubjetibo percipal de repersentar, armazenar, trasmitir ó porcessar anformaçones para alhá de l cuntrole de porcessos i serbo mecanismos. Sob esta ótica, tamien se puode afirmar que ls circuitos anternos de l cumputadors (que armazenan i porcéssan anformaçones), ls sistemas de teliquemunicaçones (que trasmíten anformaçones), ls dibersos tipos de sensors i transdutors (que repersentan grandezas físicas - anformaçones - sob forma de sinales eilétricos) stan, todos, drento de la ária de antresse de la Eiletrónica.

Cumplementar a la definiçon arriba, la Eiletrotécnica ye l ramo de la ciéncia que studa  uso de circuitos formados por cumponentes eilétricos i eiletrónicos, cul oubjetibo percipal de transformar, trasmitir, porcessar i armazenar einergie. Sob esta definiçon, las usinas hidreilhétricas, termoeilhétricas i eiólicas (que crian einergie eilétrica), las lhinhas de trasmisson (que trasmíten einergie), ls transformadores, retificadores i ambersores (que porcessan einergie) i las bateries (que armazenan einergie) stan, todos, drento de la ária de antresse de la Eiletrotécnica.

Antre ls más dibersos ramos que la abrange, studa la trasmisson de la corrente eilétrica ne l bácuo i ne ls semicundutors. Tamien ye cunsidrada un ramo de la Eilhetricidade que, por sue beç, ye un ramo de la Física adonde se studan ls fenómenos de las cargas eilétricas eilementares, las porpiadades i cumportamiento, de l Eilétron, Fótons, partículas eilementares, óndias eiletromagnéticas, etc.

Transístores Bipolares de puorta eisolada (IGBTs)

L transístor bipolar de puorta eisolada (IGBT) çtaca-se pulas caratelísticas de baixa tenson ne l stado ligado de l BJT culas eicelentes caratelísticas de chabeamento, que traç un circuito de atibaçon de la puorta bien cencielho i cun alta ampedáncia de antrada de l mosfet. Eisísten ne l mercado transístores IGBTs culs balores nominales de corrente i de tenson bien arriba de l balores ancuntrados para Mosfets de poténcia.

Ls IGBTs stan als poucos a sustituir ls mosfets que se dízen an aplicaçones de alta tenson, adonde las perdas na cunduçon percisan ser mantidas an balores baixos. Mesmo las belocidades de chabeamento de l IGBTs séian maiores (até 50 kHç) de l que las de l BJTs i las de l mosfets.

Al cuntrário de l que acunteciu ne l MOSFET, l IGBT nun ten nanhun diodo reberso anternamente, sendo assi este fator torna sue capacidade de bloqueio  para tensones ambersas mui baixa, podendo suportar ua tenson ambersa mássima an menos de 10 bolts.

Percípios de ouperaçon de l IGBT

La ouperaçon de l IGBT ye mui similar a la de l MOSFETs de poténcia. Para colocá-lo ne l stado ligado, basta polarizá-lo positibamente ne l treminal de l coletor (C+) an relaçon al treminal de l eimissor (I -). De eigual maneira, ua tenson positiba BG aplicada na puorta (G) fazerá l çpositibo passar para l stado ligado (ON), quando la tenson ne l gate (G) ultrapassar la tenson de limiar. L IGBT passara para l stado zlhigado (OFF) quando houbir l corte de tenson de l terminal de la puorta (G).

Rebuolta Caratelística de tenson-corrente de l IGBT

La rebuolta caratelística i ua plotaige de la corrente de coletor (IC) x  la tenson de l coletor-eimisson (BCE).
Quando nun houbir la tenson aplicada na puorta, l trasmissor IGBT stará ne l stado zlhigado (OFF), adonde la corrente (IC) ye eigual la zero (0) i la tenson que passa atrabeç de la chabe ye eigual la tenson de la fuonte.Se la tenson  BGE(th) fur aplicada na puorta, l çpositibo passará para l stado ligado i premitira la passaige de la corrente IC. Essa corrente ye lemitada pula tenson de la fuonte i pula rejisténcia de carga. Ne l stado ligado, la tenson atrabeç de la chabe se define la zero.

Na eiletrónica degital este cuntrole se faç degitalizando l sinal de cuntrole ne l sou stágio de geraçon para eibitar las bariaçones térmicas ó de ambelhecimiento la que to material stá sujeito(zde l sensor até l relé final dun sistema analógico);  ne l malas, l sinal degitalizado puode tener la forma dua corrente pulsante cuja frequéncia de pulsaçon repersente fielmente l sinal bariaçon de resisténcia por eifeito de la temperatura. L eifeito de la bariaçon de parámetros (i oumento de l erro de mediçon) por termo-agitaçon i ambelhecimiento ye cumulatibo ne ls sistemas analógicos pus las bariaçones de parámetros debidas al oumento de la temperatura ne l forno (a medir) son produzidas pul mesmo porcesso anterno atómico que cria la deriba, agitaçon andeseiable mobimento eiletrónico caótico i se tornan parte de las bariaçones spúria que mascórun la mediçon, i inda más seran ampleficadas por cumponentes que ténen sue própia agitaçon térmica que se tornan cumulatibos. Eisemplo de alguns ouciloscópios de laboratório que dében quedar ligados por longos períodos de tiempo antes de rializar mediçones culs, mesmo assi, antes de fazer las mediçones debíran ser aferidos para reber qual ye l balor ó se nun mostran sinales de deribas.(l más normal ye que apersenten bariaçones de posicionamento na bertical de l traço hourizontal cun nibles de antrada zero);)

Cunsidera-se l purmeiro cumponente eiletrónico puro la célula fotoboltaica (1839) seguida pula bálbula termoiónica (Ber Eifeito Édison), ó termiónica i alguns diodos a la base de Selénio (Se). 

La bálbula termiónica, tamien chamada de bálbula eiletrónica, ye un çpositibo que cuntrola la passaige de la corrente eilétrica atrabeç de l bácuo (ber John Ambrose Fleming), drento dun bulbo de bidro, sendo outelizada an ancha scala até meados de la década de 1960. Als poucos, fui sustituída puls transístores.

Un transístor ye un çpositibo que cuntrola la passaige de la corrente eilétrica atrabeç de materiales semi-cundutores anteiramente sólidos. Assi, por definiçon, ambos son cumponentes eiletrónicos que sirben para eisecutar trabalhos idénticos, l segundo mas más moderno que l purmeiro.

A eiletrónica, al passar de l tiempo, acabou por zambolber i studar nuobos  circuitos eiletrónicos para alhá de transístors, diodos,  fotocélulas, capacitors, andutores, resistors, etc. 

La tecnologie de meniaturizaçon zambolbiu ls circuito antegrados, ls microcircuitos, las mimória eiletrónicas, ls microprocessadors, para alhá de meniaturizar ls capacitors, andutores, resistors, antre outros.

Quando se ten qualquier tipo de çpositibo adonde haba la atuaçon dun detreminado fenómeno físico an correlaçon cul outro, anteragindo, demudando, medindo, ande stá la eiletrónica. Un eisemplo serie la cumberson de óndia sonora para óndia eiletromagnética, de la eimisson eiletromagnética atrabeç de l spácio físico, para an seguida la cataçon desta, sue recepçon i recumberson para óndia eiletromagnética, assi nuobamente para óndia sonora. Sin la eiletrónica, esto serie ampossible de se cunseguir, pus l ato de se trasmitir ua óndia de radiofrequéncia i sue posterior recepçon necessita de çpositibos eiletrónicos que transformaran las manifestaçones físicas dun detreminado tipo de einergie que será cumbertido an outro. Por eisemplo: óndia sonora an óndia eilétrica, óndia luminosa para óndia sonora i alrobés.

Ls çpositibos eiletrónicos son cumbinaçones adonde se usa l circuito básico repetitibamiente i sous cumponentes que, ua beç agrupados de forma ourganizada fórman blocos. Estes anterlhigados, fórman circuitos más cumplexos, i assi sucessibamente fázen funcionar ls mais bariados eiquipamientos.

L funcionamiento básico de qualquier circuito eiletrónico baseia-se ne l cuntrole de tenson i antensidade de corrente eilétrica, podendo ser moldadas de forma la que l porjetista puoda tirar probeito desses parámetros i cunfigurá-los an ouscilaçon, amplificaçon, etc, até chegar al resultado final quando, por eisemplo, atrabeç dun feixe de luç, ó feixe de Laser nua fibra ótica cunseguimos ne ls quemunicar cun belocidades cada beç maiores i cuntidades de anformaçon eimensas a milhares de km de çtáncia i, todo esso, an segundos, milisegundos.

San las seguintes las ounidades de l Sistema Anternacional de Ounidades:

B = bolt = medida de tenson eilétrica ó defrença de potencial

La = ampère = medida de corrente eilétrica 

C = coulomb = medida de carga eilétrica

s = segundo = medida de tiempo

Ω = ohm = medida de resisténcia eilétrica

S = siemenes = medida de cundutibidade eilétrica

J = joule = medida de einergie 

W = watt = medida de poténcia

Hç = heirtç = medida de frequéncia

F = farad = medida de capacitáncia

Wb = Weber = medida de fluxo magnético

H = heinry = medida de andutáncia

Las ounidades ambaixo inda son outelizadas, ambora nun fágan parte de l Sistema Anternacional

hp = horse power (cabalho de fuorça) = medida de poténcia Ous: 1 hp = 746 W

cb = cabalho oupor = medida de poténcia. Ous: 1 cb = 736 W

La eiboluçon de la eiletrónica fui lenta ne l ampeço, mas cul passar de l tiempo, acelerou-se. Ne ls seclos XBII, XBIII i XIX, fúrun anformaçones çpersas, aleatórias.

An 1835, Munk, al gerar centelhas de alta tenson próssimo de ciertos puolos metálicos, oubserbou que estes mudában sue cundutibidade eilétrica. Esto quedou registrado, mas nun se ancuntrou ua outelidade prática para l fenómeno.

Acradita-se que l çpositibo eiletrónico más antigo fui ua célula fotoboltaica custruída an 1839 por Becquerel. Ambora funcional, sue outelidade era meramente para curjidade científica.

A cobrar de 1850, la físico-química passou la se antressar ne ls fenómenos de l cumportamiento de la AT (Alta Tenson) i de l gases. La spriéncia de Julius Plucker puode ser cunsidrada cumo punto de partida para tal. L pesquisador, al ligar tenson eilétrica mui alta an dous eilhetrodos, anseridos nua ampola de bidro cula atmosfera rarefeita, mostrou l fenómeno de la çcarga de l gases. Durante sue demustraçon, oubserbou-se un eifeito eiletrolhuminescente de quelor púrpura subre las paredes de l bidro.

An 1861, fui çcubierto l eifeito fotocundutor de l selénio. Posteriormente, an 1873, Willoughby Smith ambestigou l eifeito i delineou las purmeiras leis de la fotocundutebidade.

An 1866, Barley nuobamente oubserbou la mudança de cundutibidade de puolos metálicos na persença de centelhas eilétricas, de la mesma forma que Munk an 1835, mas, l fenómeno cuntinou a parecer meramente curjidade científica.

La bálbula termiónica tubo sous primórdios an 1873, quando Guthrie caleciu ua sfera metálica i la aprossimou dun eiletroscópio carregado. Al fazer esso, l çpositibo se çcarregaba.

Braun çcubriu l eifeito semicundutor ne l anho de 1874, oubserbando ls sulfetos de chumbo i de fierro.

Alexander Grahan Bell i Charles Sumner Taintener an 1878, outelizórun la célula de selénio para fazer spriéncias cun un telifone sin filo, outelizando óndias luminosas.

Dabid Edward Hughes çcubriu cumo gerar óndias eiletromagnéticas an 1874, andependientemente de l trabalho de James Clerk Maxwell. La antençon de Hughes nun era la geraçon de óndias an si, mas sue deteçon atrabeç de çpositibos (diodos) semicundutores que cunsistian nua agulha de fierro an cuntato cun un glóbulo de mercúrio, que resultaba nun filme de óxido de mercúrio. Este cuntato resultaba ne l eifeito de la retificaçon por semi-cundutibidade.
Hughes, na berdade, se antecipou a la geraçon de radiofrequéncia an cinco anhos la Heirtç i an dieç anhos an sue deteçon.

Julius Eilstener i Hanes Geitel, ne l ampeço de 1880, ancerrórun un filamento dua bumbilha ancandecente i ua placa metálica nua ampola cun bácuo. L eifeito oubserbado fui ua corrente eilétrica que fluiu de l filamento a la placa atrabeç de l bácuo. Al mesmo tiempo Flemming, naqueilha época ampregado de Thomas Eidison, staba ambestigando l porquei de l scurecimento de l bidro dua bumbilha de filamento. Anseriu ua placa metálica i fizo ua ligaçon sterna al çpositibo. Al fazé-lo, oubserbou que al se aplicar un potencial positibo a la placa an relaçon al filamento, eimediatamente fluía ua corrente eilétrica pul bácuo. Al ambertir la polaridade, la corrente nun fluía. La este eifeito se dou l nome de Eifeito Eidison. 

Calzechi Onesti, an 1884, tornou a oubserbar la mudança de cundutibidade de puolos metálicos na persença de centelhas eilétricas, de la mesma forma que Munk an 1835, mas, outra beç l fenómeno cuntinou a parecer meramente curjidade científica. 

Heirtç, ne l anho de 1887, oubserbou l eifeito fotoeimissibo, que fui aprimorado an 1890 por Ebert, Wilheln Hallwachs i Wiedemann. An 1890, Julius Eilstener i Hanes Geitel  zambolbírun la purmeira bálbula eiletrónica fotoeimissiba.

De nuobo, agora na pessona de Édouard Branly, an 1890, houbiste la ouserbaçon de la mudança de cundutibidade de puolos metálicos na persença de centeilhas eilétricas, de la mesma forma que Munk an 1835, mas, l fenómeno inda cuntinou a parecer meramente curjidade científica, sin uso prático. 

Minchin i Ouliber Lodge, de forma andependiente, aparecírun que l fenómeno de la alteraçon de la cundutibidade de puolos metálicos na persença de centielhas eilétricas era criada por óndias que se propagában pul spácio que eimanában de las centielhas. Lodge anton, an 1894, purparou un tubo cun lhimalhas de fierro, seguindo l método de Branly. Çcubriu que este método poderie serbir para detetar óndias heirtzianas. Al çpositibo fui dado l nome de coesor, porque quando las óndias eiletromagnéticas passában por si, las lhimalhas se aglutinában i tenien que ser straídas antes de outra eimisson de radiofrequéncia. 

A partir de 1850, culas spriéncias de Julius Plucker subre la eilhetroluminescéncia, Hittorf, Willian Crokes i Goldstein, ampeçórun ua ambestigaçon de l eifeitos de la Alta Tenson. Crokes anseriu un eiletrodo an forma de cruç de malta ne l tubo de bidro, fui oubserbado que l brilho produzido puls centeilhas ambesibles, era debido a la aceleraçon de algun tipo de partícula ó centeilha que probenie de l eiletrodo negatibo para l positibo. La este tipo de manifestaçon se dou l nome de centeilhas catódicos, pus acraditou-se que sue carga era negatiba. La spriéncia fui cunfirmada por Hallwachs. An 1897, Thomson studou l eifeito i dou l nome de eilétrons a las partículas aceleradas ne l tubo de centeilhas catódicos.

Tommasina reambentou l detetor de radiofrequéncia de Hughes an 1899. Al çpositibo fui dado l nome de coesor de outo-restauraçon de Castelli, de Solari, ó coesor de outo-restouraçon de la Marina Eitaliana.

L padre Roberto Landell de Moura, an 1893, ampeçou las spriéncias cun un telifone sin filo outelizando radiofrequéncia. Die 3 de júnio de 1900 fizo ua demustraçon pública.

An 1901, Marconi recebiu ls purmeiros sinales de rádio atrabeç de l Atlántico. L detetor outelizado fui un retificador de glóbulo de fierro mercúrio eidéntico al ambentado por Hughes an 1874. 
 
Las çcubiertas de l seclo XIX solo benirun a ser cumpiladas ne l ampeço de l seclo XIX. Cula outelizaçon prática para la eimisson termoiónica atrabeç de la outelizaçon de l diodo termiónico, triodo termiónico, tetrodos, pentodos, etc, ampeçou-se la era de la eiletrónica termoiónica, ó termiónica, quando John Ambrose Fleming outilizou estes eifeitos para la ampleficaçon de sinales.

Zde l ampeço de l seclo XX até sue metade, la bálbula termoiónica reinou abseluta, quando na metade de l seclo, an 1948, la gigante an teliquemunicaçones Bell Telephone, zambolbiu un çpositibo que an cumparaçon a la bálbula termoiónica era cencielhamiente minúsclo. Era l purmeiro transistor. Ande stábamos ampeçando la era de l semicundutor.

Cul transistor i l zambolbimento de las técnicas de meniaturizaçon, quedou cada beç más acelerada la pordoçon i porjeto de cumponentes i eiquipamentos eilhetrónicos. 

Esto culminou cula custruçon de l purmeiro circuito antegrado ne l final de la década de sessenta, quando apareciu l purmeiro amplificador ouperacional antegrado. Este nada más era que la montaige meniaturizada de transistores, capacitors, resistors i diodos semicondutores, todos feitos nua sola base, einicialmente an germánio.

Lougo apuis, ne l ampeço de la década de setenta, ls cumponentes passórun a ser fabricados an silício, eilemiento de más fácele manipulaçon i menos sensible als eifeitos de abalanche térmica. 

Fúrun sendo zambolbidas assi sponencialmente nuobas tecnologies para la fabricaçon an série an alta belocidade. Estas outelizában cumponentes de ancha scala de antegraçon, (LSI), i logo após, ne ls anhos uitenta, fui zambolbida la stra ancha scala de antegraçon, (ELSI). Esta tecnologie ne ls dou ls microprocessadors de alta belocidade i zampengo.

Ne ls dies de hoije, depuis de l trabalho de milhares, senó milhones de colaboradores anónimos, la Eiletrónica stá finalmente a antrar na era de la nanotecnologie.

Ls eiquipamentos i circuitos eiletrónicos móldan, cunfigúran i míden grandezas físicas de dibersas naturezas. Alguas son bariables, outra fixas, eisemplo desso son las bariables eilétricas que trasportan anformaçon, ls senhales. 

Para l trasporte de anformaçon, fui neçairo la codificaçon dua lhenguaige.Un eisemplo ye la stinta telegrafie que era ousada para ambiar anformaçones atrabeç de l código morse, adonde senhales antermitentes traspórtan anformaçon codificada de tal modo, que decodificada forma letras i palabras. Estas, anterpretadas nada más son de l que anformaçon, lougo podemos definir que codificaçon ye la anformaçon antroduzida nun determinado senhal. I decodificaçon ye la straçon desta anformaçon deste mesmo senhal.

Podemos definir trés grupos çtintos de senhales an eilhetrónica:
Sinal analógico, ye todo aquel que baria cuntinamente an funçon de l tiempo, ó seia: puode ser repersentado por ua funçon matemática cuntina.

Son eisemplos de senhales lidos de forma direta sin passar por qualquiera codificaçon, decodificaçon cumplexa. Las bariables son ouserbadas diretamente. L strumiento analógico cunsiste nun painel cun ua scala i un punteiro que çliza de forma la se berificar la posiçon deste subre aqueilha, un galbanómetro, ó l ecran dun osciloscópio.

Senha periódico cunsiste de pacotes  de anformaçon que son lhebados de forma direta, las óndias de rádio por eisemplo, adonde la codificaçon i decodificaçon ye eisecutada de forma direta, un eisemplo ye la Amplitude Modulada, adonde tenemos ua óndia portadora de frequéncia fixa modulada an amplitude bariable, la decodificaçon na recepçon se dá de forma direta por  supresson de la portadora, retificaçon an meia óndia de l senha resultante, i amplificaçon de l resultado de forma la tenermos un senhal an forma de música, por eisemplo.

Senha degital ye formado por  códigos de lenguaige matemática, un eisemplo desto ye la lenguaige binária, ó sistema binário, (álgebra boleana), adonde se usa un código binário de trasporte de anformaçon, la leitura ye andireta, depende de sistemas de anterpretaçon i leitura, pus esta nun ye direta, ye degitalizada, ye formada por cumponentes que degitalizan la anformaçon, esto ye, cumbérten l sistema decimal para sistema binário, ó para l sistema heixadecimal i bice-bersa, degitalizar ye manipular, cumbertir la anformaçon porcessá-la i recumbertir-la de modo que seia antendida.

La eilhetrónica ye la base de la moderna tecnologie, de la cibernética, de la ciéncia de la cumputaçon, de la anformática, antre outros. Sin eilha ls sistemas de cuntrole de l mundo moderno nun funcionan.

Cula eiletrónica fundindo-se cula micro-mecánica, pneumática, hidráulica i anformática, tenemos la mecatrónica, la biomecatrónica, la robotizaçon biológica i la robótica.
Esses cumpónen ls sistemas de analogie eilhetrónica, prebista para l nuosso feturo




#Article 84: Eiluminismo (1297 words)


Eiluminismo, Sclarecimiento ó Ilustraçon (an alman Aufklärung, an anglés Enlightenment, an eitaliano Eilluminismo, an francés Siècle ç Lhumières, an spanhol Eilustración) zeignan ua época de la stória anteletual oucidental. 

Inda que amportantes outores cuntemporáneos béngan ressaltando las ouriges de l Eiluminismo ne l seclo XVII tardio, nun hai cunsenso abrangente quanto a la dataçon de l ampeço de la era de l Eiluminismo. Buona parte de l académicos simplesmente outilizan l ampeço de l seclo XVIII cumo marco de refréncia, aprobeitando la yá cunsulidada chamaçon Seclo de las Lhuzes . L término de l período ye, por sue beç, habitualmente assinalado an coincidéncia cul ampeço de las Guerras Napoleónicas (1804-15).

Eiluminismo ye un cunceito que sintetiza dibersas tradiçones filosóficas, correntes anteletuales i atitudes relegiosas. Puode-se falar mesmo an dibersos micro-eiluminismos, defrenciando specificidades temporales, regionales i de matiç relegioso, cumo ne ls causos de Iluminismo tardio, Iluminismo scocés i Iluminismo católico. 

 
L uso de l termo Eiluminismo na forma singular justifica-se, assi i todo, dadas ciertas tendéncias gerales quemuns a todos ls eiluminismos, nomeadamente, la énfase nas eideias de progresso i perfetibilidade houmana, assi cumo la defesa de l coincimiento racional cumo meio para la superaçon de preconceitos i eideologies tradecionales.

L Eiluminismo ye, para sintetizar, ua atitude giral de pensamiento i de açon. Ls eiluministas admitian que ls seres houmanos stan an cundiçon de tornar este mundo un mundo melhor - mediante antrospeçon, lhibre eisercício de las capacidades houmanas i de l angajamiento político-social. Eimmanuel Kant, un de l más coincidos spoentes de l pensamiento eiluminista, nun testo scrito percisamente cumo repuosta a la queston L que ye l Eiluminismo?, çcrebiu de maneira lhapidar la mencionada atitude: 

Ls pensadores iluministas tenien cumo eideal la stenson de l percípios de l coincimiento crítico a todos ls campos de l mundo houmano. Supunhan poder cuntribuir para l progresso de la houmanidade i para la superaçon de l resíduos de tirania i superstiçon que creditában al lhegado de la Eidade Média. La maior parte de l eiluministas associaba inda l eideal de coincimiento crítico a la tarefa de l melhoramiento de l stado i de la sociadade.

Antre l final de l seclo XVII i la purmeira metade de l seclo XVIII, la percipal anfluéncia subre la filosofie de l eiluminismo probeio de las cuncepçones mecanicistas de la naturaleza que habien surgido na sequéncia de la chamada reboluçon científica de l seclo XVII. Neste cuntesto, l más anfluente de l cientistas i filósofos de la naturaleza fui anton l físico anglés Isaac Newton. An giral, puode-se afirmar que la purmeira fase de l Eiluminismo fui marcada por tentatibas de amportaçon de l modelo de studo de l fenómenos físicos para la cumprenson de l fenómenos houmanos i culturales.

Inda assi, a partir de la segunda metade de l seclo XVIII, muitos pensadores eiluministas passórun a afastar-se de las premissas macanicistas lhegadas pulas teories físicas de l seclo XVII, aprossimando-se anton de las teories bitalistas que éran zambolbidas pulas nacentes ciéncias de la bida. Buona parte de las teories sociales i de las filosofies de la stória zambolbidas na segunda metade de l seclo XVIII, por outores cumo Denis Diderot i Johann Gottfried bon Heirder, antre muitos outros, fúrun fuortemente anspiradas pula obra de naturalistas tales cumo Buffon i Johann Friedrich Blumenbach.

Ne l spácio cultural alman, un de l traços çtintibos de l Eiluminismo (Aufklärung) ye la ineisisténcia de l sentimiento anticlerical que, por eisemplo, dou la tónica al Iluminismo francés. Ls eiluministas almanes possuían, quaije todos, perfundo antresse i sensibilidade relegiosas, i almejában ua reformulaçon de las formas de religiosidade. L nome más coincido de la Aufklärung fui Eimmanuel Kant. Outros amportantes spoentes de l iluminismo alman fúrun: Johann Gottfried bon Heirder, Gotthold Eiphrain Lhessing, Moses Mendelssohn, antre outros.

La Scócia, curiosamente un de l países más pobres i remotos de la Ouropa oucidental ne l seclo XVIII, fui un de l más amportantes spácios de porduçon de eideias associadas al Eiluminismo. Ampirismo i pragmatismo fúrun las tendéncias más marcantes de l Iluminismo Scocés. Dentre ls sous más amportantes spoentes çtacan-se, antre outros: Adan Ferguson, Dabid Hume, Francis Hutcheson, Thomas Reid, Adan Smith.

Nas quelónias británicas que formarian ls feturos Stados Ounidos de la América, ls eideales eiluministas chegórun por amportaçon de la metrópole, mas tendírun a ser redesenhados cun cuntornos relegiosa i politicamente más radicales. Eideias eiluministas eisercírun ua einorme anfluéncia subre l pensamiento i prática política de l chamados founding fathers (pais fundadores) de l Stados Ounidos, antre eilhes:John Adams, Samuel Adams, Benjamin Franklin, Thomas Jefferson, Alexander Hamilton i James Madison.

Na Fráncia, paíç de tradiçon católica, mas adonde las correntes protestantes, nomeadamente ls huguenotes, tamien zampenhórun un papel dinamizador, habie ua tenson crecente antre las struturas políticas cunserbadoras i ls pensadores eiluministas. Rousseau, por eisemplo, ouriginário dua família huguenote i colaborador de la Ancyclopédie, fui perseguido i oubrigado a silar-se na Anglaterra. L cunflito antre ua sociadade feudal i católica i las nuobas fuorças de pendor protestante i mercantil, eirá culminar na Reboluçon Francesa. Madame de Staël, cul sou salon lhiterário, adonde abultan grandes nomes de la bida cultural i política francesa, será ande ua grande refréncia.

Na Anglaterra, la anfluéncia católica habie sido definitibamente afastada de l poder político an 1688, cula Reboluçon Gloriosa. A partir de anton, nanhun católico boltarie a subir al trono - ambora la Eigreija de la Anglaterra tenga permanecido bastante próssima de l Catolicismo an tenermos doutrinários i de ourganizaçon anterna. Sin l cuntrole que la Eigreija eisercia an outras sociadades, a eisemplo de la spanhola ó la pertuesa, ye ne l Reino Ounido que figuras cumo John Lhocke i Edward Gibbon çponen de la lhiberdade de spresson neçaira al zambolbimiento de sues eideias.

An Pertual, ua figura marcante desta época fui l Marqués de Palumbar. Tenendo sido ambaixador an Londres durante 7 anhos (1738-1745), l purmeiro-menistro de Pertual eilhi tenerie recolhido las refréncias que marcórun la sue ourientaçon cumo purmeiro respunsable político an Pertual. L Marqués de Palumbar fui un marco na stória pertuesa, cuntreriando l lhegado stórico feudal i tentando por todos ls meios aprossimar Pertual de l modelo de la sociadade anglesa. Antretanto, Pertual amostrara-se por bezes hostil a la anfluéncia daqueles que an Pertual éran chamados peijoratibamente de strangeirados - fato pretensamente relacionado a la anfluéncia Católica. Tamien al lhongo de l seclo XVIII, l ambiente cultural pertués permanecera pouco dinámico, fato nada surprendente nun paíç adonde más de 80% de la populaçon era analfabeta.

Nas quelónias amaricanas de l Ampério Pertués, fui notable la anfluéncia de eideales eiluministas subre ls scritos eiquenómicos tanto de José de Azeredo Coutico quanto de José de la Silba Lhisboua. Tamien se puoden cunsiderar cumo eiluministas dibersos de l anteletuales que partecipórun de reboltas antiqueloniales ne l final de l seclo XVIII, tales cumo Cláudio Manoel de la Cuosta i Tomás António Gonzaga.

L Eiluminismo eiserceu basta anfluéncia subre la bida política i anteletual de la maior parte de l países oucidentales. La época de l Iluminismo fui marcada por transformaçones políticas tales cumo la criaçon i cunsulidaçon de stados-nacion, la spanson de dreitos cebiles, i la reduçon de la anfluéncia de anstituiçones hierárquicas cumo la nobreza i la eigreija. 

L Eiluminismo forneciu buona parte de l furmiento anteletual de eibentos políticos que se rebelarian de strema amportança para la custituiçon de l mundo moderno, tales cumo la Reboluçon Francesa, la Custituiçon polaca de 1791, la Reboluçon Dezembrista na Rússia an 1825, ls mobimiento de andependéncia na Grécia i ne ls Balcanas, bien cumo, naturalmente, ls dibersos mobimientos de emancipaçon nacional ocorridos ne l cuntinente amaricano a partir de 1776. 

Muitos outores associan al eideário eiluminista l aparecimiento de las percipales correntes de pensamiento que caraterizarian l seclo XIX, a saber, liberalismo, socialismo, i social-democracie.

(ourdenados por anho de nacimiento)




#Article 85: Eimigraçon eitaliana ne l Brasil (3541 words)


La eimigraçon eitaliana ne l Brasil tubo cumo ápice l período antre 1880 i 1930. Segundo stimatiba de la ambaixada eitaliana ne l Brasil, biben ne l Paíç cerca de 24 milhones de çcendentes de eimigrantes eitalianos.
Ye amportante notar, assi i todo, que l Censo Brasileiro nun pesquisa este tipo de anformaçon

Ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX, las eideias de darwinismo social i eugenia racial tubírun grande prestígio ne l pensamiento científico mundial. Na medida an estas eideias éran aceitas i dibulgadas pula quemunidade científica nacional, l eimaginário social i político brasileiro passou a cunsidrar que ls brasileiros éran ancapazes de zambolber l paíç por séren, an sue grande maiorie, negros i mestiços. La política de eimigraçon passou anton a ser planeada nun solo cul propósito de suprir a mano-de-obra neçaira ó de colonizar territórios pouco acupados, mas tamien para branquear la populaçon brasileira. Neste porjeto social, negros i mestiços eirien paulatinamente zaparecer de la populaçon brasileira por meio de la miscigenaçon cun las populaçones de eimigrantes ouropeus. 

Neste cuntesto, l eimigrante eitaliano era cunsidrado un de l melhores, pus para alhá de ser branco, tamien era católico. Deste modo, sue assimilaçon serie fácele na sociadade brasileira i el colaborarie pa l branqueamiento de la populaçon an giral.

Debe-se ressaltar nun fui solo l Brasil que amplantou políticas de eimigraçon que pribliegiában ls grupos de eimigrantes cunforme las caratelísticas racies ó relegiosas deseiadas. Bários países de l mundo preferian até mesmo l eimigrante de l norte de la Ouropa an beç de l que benien de l sul.

La eimigraçon eitaliana pa l Brasil atingiu sou ápice ne l final de l seclo XIX. Mas, por buolta de 1900, aparecen na amprensa eitaliana amboras de péssimas cundiçones de bida de emigrantes eitalianos que nun podien abandonar las fazendas de café adonde trabalhában, pus tenien díbedas percipalmente relatibas al pagamiento de ls custos de sues biaiges. Esto faç cun que, an 1902, l gobierno de la Eitália emita l decreto Prinetti proibindo la eimigraçon susidiada de cidadanos eitalianos pa l Brasil. L fluxo de eimigrantes deminui bruscamente yá que, a partir de anton, cada cidadano eitaliano que quejisse emigrar pa l Brasil deberie tener denheiro para pagar la própia passaige.

Ls eitalianos purmeiramente se anstalórun ne l Sul de l Brasil. An 1850, l Paíç decreta la Lhei de Tierras, an que solo se podie tener acesso a las tierras atrabeç de la cumpra de las mesmas, i nun solo apossando-se deilhas, cumo antes. L fator percipal de l Sul ser l pioneiro na eimigraçon eitaliana se debe al mais fácele acesso a las tierras naqueilha region. Als eitalianos, restou las tierras mais anférteis al lhongo de las serras sulistas, pus las melhores tierras yá se ancontrában acupadas, subretodo por eimigrantes almanes[15].

Nessas regiones, l eitaliano se agrupou an quelónias agrícolas, muitas bezes cumpuostas sclusibamente por eitalianos. Desta maneira, l doloroso fato de abandonar sue tierra natal se tornaba mais ameno, a partir de l momiento que l eimigrante tentaba recriar an tierras brasileiras caratelísticas de sou paíç de ourige. 

An 1872, eitalianos benidos de las regiones de Beneto i Trento, stablecírun-se, cumo agricultores, an bários núcleos queloniales de la region de Curitiba. Esses núcleos dórun ourige als atuales bairros de Pilarzinho, Auga Berde, Umbará i Santa Felicidade, antre outros. Ls quelonos dedicórun-se einicialmente a la porduçon de queisos, binos i hortigranjeiros. 

An 1875 fúrun criadas mais colonias an Paranaguá, Morretes i Antonina, na Serra de l Mar, ne l Paraná, i nas atuales cidades de Garibaldi i Bento Gonçalbes na Serra gaúcha, ne l Riu Grande de l Sul.

Ls eimigrados ne l Riu Grande de l Sul éran, an sue maiorie, de l Béneto. Passado cinco anhos, l grande númaro de eimigrantes oubrigou l Gobierno a criar ua nuoba quelónia eitaliana, Caxias de l Sul. Ls eitalianos se spalhórun por bárias partes de l Riu Grande de l Sul, i muitas outras quelónias fúrun criadas por particulares, que bendian las tierras als eitalianos. Nessas tierras, ls eimigrantes eitalianos ampeçórun a cultibar ubas i a porduzir binos. Atualmente, essas árias de colonizaçon eitaliana porduzen ls melhores binos de l Brasil.

An Santa Catarina, ls quelonos que benirun de l norte de la Eitália ne l final de l seclo XIX fugindo de la pobreza se stablecírun percipalmente ne l sul de l stado. Hoije sous çcendentes repersentan quaije metade de la populaçon catarinense i acúpan posiçon de çtaque na eiquenomie atrabeç de la binicultura i de la porduçon de granos, queisos i ambutidos. L turismo rural ancontra terreno fértil na region de Criciúma, Urussanga i Orleanes, adonde antigos casarones queloniales i cantinas típicas debíden la atençon cun obras de arte cumo l Paredon de l Zé Diabo i l Museu al Aire Lhibre, que retrata la bida de ls purmeiros eimigrantes. 

Nas quelónias de l Sul de l Brasil, ls eimigrantes eitalianos podírun se agrupar ne l sou própio grupo étnico, adonde podien falar sous dialetos de ourige i manter sue cultura i tradiçones. La eimigraçon eitaliana pa l Brasil meridional fui mui amportante pa l zambolbimiento eiquenómico, assi cumo para la cultura i formaçon étnica de la populaçon

Ambora tenga sido la region Sul la pioneira na eimigraçon eitaliana, fui la Region Sudeste aqueilha que recebiu la maiorie de l eimigrantes. Esto se debe al porcesso de spanson de las lhabouras de café an San Paulo. Cul fin de l tráfico negreiro i l sucesso de la colonizaçon eitaliana ne l Sul, l Gobierno Paulista passa a ancentibar la eimigraçon eitaliana cun çtino als cafezales. La eimigraçon susidiada de eitalianos ampeçou na década de 1880. Ls própios duonhos de las fazendas de café tratában de atrair eimigrantes eitalianos para las sues propiadades. Ls propietários de tierras pagában la biaige i l eimigrante tenie que se propor a trabalhar nas fazendas para debolber l balor de la passaige paga.

Ls eimigrantes eitalianos, na maiorie, eimigrában pa l Brasil an famílias i éran chamados de quelonos. L gobierno brasileiro preferie atrair famílias anteiras pa l Brasil. Nas plantaçones de café, todos trabalhában: homes, mulhieres i até ninos. Ls agricultores, acostumados a trabalhar cun scrabos africanos, passórun a lhidar cun trabalhadores ouropeus lhibres i assalariados. Todabie, muitos eitalianos nas fazendas de café fúrun submetidos la jornadas de trabalho maçantes cumo las anfrentadas puls negros i muitos éran tratados de maneira semelhante la de l scrabos. Essa situaçon gerou muitos cunflitos antre ls eimigrantes eitalianos i ls agricultores brasileiros, causando rebliones i reboltas. Las amboras de trabalho semi-scrabo chegórun a la Eitália, i l gobierno eitaliano passou a dedicultar la eimigraçon pa l Brasil.

Al lhado de brasileiros i de outros eimigrantes, ls eitalianos trabalhórun atibamente nas fábricas que se multiplicában pul Paíç. Ls salários éran mui baixos, l que fuorçaba ls eimigrantes la bibiren amontoados an corchos, podendo bibir nua sola casa dibersas famílias. Surge, anton, bairros cumo l Brás i l Bixiga, inda hoije lhigados al passado ouperário eitaliano. L trabalho nun era sclusibo de l homes: ninos i mulhieres eitalianas formában parte seneficatiba de l trabalhadores. Cul passar de l tiempo, l setor terciário de las cidades brasileiras creciu i muitos eimigrantes eitalianos deixórun las andústrias para trabalhar cumo artesones outónomos, pequeinhos comerciantes, motoristas de carreira i táxi, bendedores de fruitas i begetales, çapateiros, garçones de restourante. Surgiran anton pessonas que se çtacórun. L eisemplo mais notable ye de Francesco Matarazzo, criador de l maior cumplexo andustrial de la América Lhatina de l ampeço de l seclo XX, tenendo sido un de ls marcos de la modernizaçon ne l Brasil. Desta forma, nembros de la quemunidade eitaliana passórun a cumpor la eilite paulista: la maiorie de ls purmeiros grandes andustriales de San Paulo benien de la quelónia eitaliana.

La eimigraçon eitaliana ne l Brasil quedou marcada por tener benido, subretodo, de l Norte de la Eitália. La grande corriente migratória bino de l Béneto, ne l Nordeste eitaliano, region outrora cun grandes porblemas nas zonas rurales. Fui notória, mas, la persença de pessonas oureginárias de l Centro i Sul de la Eitália, subretodo ne l ampeço de l seclo XX, nas plantaçones de café paulistas.

L Brasil fui l solo paíç de l mundo adonde la grande parte de ls eimigrantes eitalianos bino de las regiones setentrionales. Ne l restante de l mundo, predominou l eimigrante meridional. Ls bénetos éran pequeinhos propietários de tierra na Eitália i bian na eimigraçon pa l Brasil la possiblidade de se tornáren grandes agricultores. Ls eimigrantes de l Sul de la Eitália, por sue beç, éran bracianti, giente mui pobre que trabalhaba an tierras alheias. Ademales, ls bénetos son mais claros que la maiorie de ls eitalianos i, an cuntrapartida, ls meridionales son mais morenos.

L stado de l Riu Grande de l Sul recebiu la purmeira lheba de eimigrantes eitalianos a chegar al Brasil. Ls purmeiros eimigrantes zambarcórun an 1875, para sustituíren ls quelonos almanes que, la cada anho, chegában an menor quantidade. Ls quelonos eitalianos fúrun atraídos para la region para trabalháren cumo pequeinhos agricultores i les fúrun reserbadas tierras salbaiges na costielha de la Serra Gaúcha.

Na region fúrun criadas las purmeiras trés quelónias eitalianas: Conde D’You, Dona Isabel i Campo de l Bugres, atualmente las cidades de Garibaldi, Bento Gonçalbes i Caxias de l Sul, respetibamente. Cul tiempo, ls eitalianos passórun a subir las serras i la colonizá-las. Cul sgotamiento de tierras na region, esses quelonos passórun a migrar para bárias regiones de l Riu Grande. La base de la eiquenomie na region eitaliana de l Riu Grande fui, i cuntina a ser, la binicultura. 

Ne l centro de l stado fui criada la Quarta Quelónia de Eimigraçon Eitaliana, l purmeiro reduto de eitalianos fura de la Serra Gaúcha i que oureginou munecípios cumo Silbeira Martines, Iborá, Nuoba Palma,Faxinal de l Soturno, Dona Francisca i San João de l Polésine. Nesse redadeiro, stá la lhocalidade de Bal Béneto, nome dado para fazer houmenaige la tal region eitaliana.

Outras quelónias eitalianas fúrun criadas i dórun ouriges a cidades cumo Caxias de l Sul, Farroupilha, Bento Gonçalbes, Garibaldi, Flores de la Cunha, António Prado, Beranópolis, Nuoba Prata, Ancantado, Nuoba Bréscia, Coqueiro Baixo, Guaporé, Lagona Burmeilha, Soledade, Cruç Alta, Jaguari, Santiago, San Sepé, Caçapaba de l Sul i Cachoeira de l Sul. Essas son las percipales quelónias eitalianas de l stado. Stima-se que eimigrórun pa l Riu Grande 100 mil eitalianos, antre 1875 i 1910. An 1900, yá bibian ne l stado 300 mil eitalianos i çcendentes.

Atualmente, biben ne l Riu Grande de l Sul trés milhones de eitalianos i çcendentes, repersentando cerca de 30% de la populaçon de l stado

An 1900, bibian ne l stado de l Paraná  mais de trinta mil eitalianos, spalhados por catorze quelónias etnicamente eitalianas i outras binte mistas. Ne l ampeço, la maior parte de ls eimigrantes trabalhou cumo quelonos outónomos mas, cul zambolbimiento de l café, passórun a cumpor a mano-de-obra de la region. Las maiores quelónias prosperórun na region metropolitana de Curitiba. La anfluéncia eitaliana se faç persente an todas las regiones de l stado.

Atualmente, repersentan cerca de 40% de la populaçon de l stado.

L stado de San Paulo ten la maior quelónia eitaliana ne l Brasil. Atraídos para trabalháren nas colheitas de café, ne l anho de 1900 yá bibian ne l stado 800 mil eitalianos. Cul fin de la scrabidon ne l Brasil, l paíç ampeçou a atrair eimigrantes la fin de sustituir a mano de obra africana. San Paulo cuncentraba la maior parte de las fazendas de café i, por esso, recebiu 70% de todos ls eimigrantes eitalianos que benirun pa l Brasil.

Cula decadéncia de la porduçon cafeira, ls eitalianos passórun a rumar cada beç mais pa l centros ourbanos, adonde chegórun a cumpor la maior parte de la mano-de-obra nas andústrias paulistas. La anfluéncia eitaliana an San Paulo ye eibidente tanto ne l anterior de l stado, cumo nas regiones ourbanizadas, an bairros cumo la Moca ó l Bixiga.

Atualmente, biben an San Paulo treze milhones de eitalianos i çcendentes, repersentando cerca de 32,5% de la populaçon de l stado.. De qualquiera forma, la cuntribuiçon eitaliana para la cultura i eiquenomie de l stado fui de fundamental amportança i, hoije, l estado ten la maior porcentaige de ítalo-çcendentes de l Brasil, atualmente prósperos na Capital ó nas cidades de l anterior, adonde manténen las tradiçones seculares de sous antepassados.

Debido al isolamiento de mais dun seclo, las quelónias eitalianas de l anterior de l Sprito Santo inda manténen questumes de ls eimigrantes i muitos de l çcendentes inda falan dialetos eitalianos.

Atualmente, biben ne l Sprito Santo 1,7 milhon de eitalianos i çcendentes, yá bastante miscigenados cun çcendentes de outros pobos, repersentando cerca de 65% de la populaçon de l stado. Ye quemun ancontrar ne l estado pessonas cun un subrenome eitaliano i outro deribado de algua outra region, cumo la Almanha, la Pomeránia, l Lhíbano, Pertual i Spanha. Ne l stado fui maior a miscigenaçon de eitalianos cun almanes pus quando l Brasil angressou na segunda guerra mundial, Getúlio Bargas deixou stritamente proibída la fluéncia de l lhéngua alman, i ne l Sprito Santo habien quelónias que inda l falában. Para assimilar l lhéngua fúrun reforçados pul gobierno casamientos antre eitalianos i almanes, sendo assi, mui fuorte ne l Sprito Santo, la ounion dessas culturas. Tamien ancontrasse ne l Sprito Santo çcendentes de eitalianos miscigenados cun outras etnias, probenientes de la África i de l Ouriente Médio, anque de la miscigenaçon de eitalianos cun estes tener sido menor de l que la cun almanes, sendo fácele assi, ancontrar capixabas que puoden ser classeficados tanto cumo ítalo-capixabas cumo teuto-capixabas, tenendo ancestralidade de ambas las regiones.

Praticamente nun houbo eimigraçon eitaliana para la region Centro-Oeste de l Brasil. La maior parte de las pessonas de ourige eitaliana de la region son migrantes ouriundos de l Sul de l Brasil. A partir de la década de 1970, la falta de ouportunidades ne l anterior de l Sul fizo cun que miles de sulistas migrassen pa l Centro-Oeste, an special pa l Mato Grosso de l Sul. Antre esses migrantes, figurában miles de ítalo-brasileiros.

Atualmente, biben na region Norte un milhon de eitalianos i çcendentes, repersentando cerca de 11% de la populaçon de la region.

La eimigraçon eitaliana ne l Nordeste fui mínima, quando cumpara-se cun las regiones Sudeste i Sul. Ne l anho de 1900, bibian na region seis mil eitalianos, la maior parte ne l stado de la Bahia, mais percisamente al Sul de la Bahia, na region de l munecípio de Jaguaquara.

An 1837 chega a la Bahia un grupo de 62 silados políticos ouriundos de la península eitaliana, que fúrun presos debido a las agitaçones políticas que ocorrian ne l período que antecediu a a unificaçon de la Eitália. Estes silados sensiblizórun-se i aderiran al mobimiento rebolucionário que ocorria an Salbador, la Sabinada. Alguns fúrun presos, outros retornórun para la Eitália i houbo aqueilhes que mudórun pa l Riu de Janeiro. Este ambolbimiento político de ls eimigrantes fizo cun que ua nuoba lheba de silados, ouriundos de la region de Nápoles, fusse cancelada.

An 1950, alguns rumórun para Itiruçu, fundando la quelónia Bateia.Retirada por cunta de l filtro anti-span:

Cula migraçon anter-regionales, alguns çcendentes de eitalianos ouriundos de l Sudeste de l Brasil biben na region.

Atualmente, biben ne l Nordeste 150 mil eitalianos i çcendentes, repersentando cerca de 0,35% de la populaçon de la region.

Las cuntinas amboras de trabalho semi-scrabo i cundiçones andignas nas fazendas de café de l Brasil fazirun cun que la eimigraçon de eitalianos pa l Brasil caísse, i se zbiasse pa ls Stados Ounidos i Argentina. An 1902, la Eitália atiba l decreto Prinetti, proibindo la eimigraçon susidiada pa l Brasil, debido als relatos de trabalho semi-scrabo nas fazendas de café de San Paulo.

Ne l Brasil, cul scesso de mano-de-obra, l anton persidente Getúlio Vargas decreta, an 1934, la Lhei de Cotas de Eimigraçon, que dedicultaba la antrada de strangeiros ne l Paíç. Passado la II Guerra Mundial entrórun, inda, 106.360 eitalianos ne l Brasil ancerrando, assi, l grande fenómeno migratório pa l Paíç.

Na cidade de San Paulo, la dibersidade de ls falares de ls eimigrantes resultou nua maneira de falar bastante peculiar, que se difree sustancialmente de l falar caipira, que predominaba na region antes de la chegada de ls eitalianos i ye inda generalizado ne l anterior de l stado. L nuobo falar se forjou de la mescla de l calabrés, de l napolitano, de l béneto, de l pertués i inda cul caipira. Atualmente, la anfluéncia eitaliana ne l pertués falado an San Paulo nun ye tan grande quanto ne l passado, ambora l sotaque paulistano cuntine marcado pul dialeto ítalo-brasileiro que predominaba na cidade ne l ampeço de l seclo XX. Ye de notar que la anfluéncia eitaliana ne l falar paulistano se generalizou bastante, al punto de anglobar ls habitantes de la cidade que nin al menos possuen ascendéncia eitaliana.

Fenómeno semelhante acunteciu ne l anterior de l Riu Grande de l Sul, mas anglobando quaije que sclusibamente la populaçon de ourige eitaliana. L dialeto talian (cun raiç ne l béneto) , ye bastante difundido nas zonas binícolas de l stado.

La eimigraçon eitaliana pa l Brasil fui un de ls maiores fenómenos eimigratórios yá ocorridos. La medida que l númaro de eimigrantes i sous çcendentes iba crecendo, l Brasil modificaba ls sous questumes, assi cumo ls eimigrantes modifican ls sous. Ye de notar que la anfluéncia eitaliana ne l Brasil nun acunteciu de forma ouniforme: anquanto ne l Sul/Sudeste de l Paíç la quemunidade eitaliana era fuorte i, an ciertas lhocalidades, chegórun a repersentar la maiorie de la populaçon, noutras regiones de l Paíç la persença eitaliana fui quaije nula.

De las einúmeras cuntribuiçones de ls eitalianos pa l Brasil i a la sue cultura, çtacan-se:

La eimigraçon eitaliana ne l Brasil tamien serbiu de anspiraçon para bárias obras artísticas, telbisibas i cinematográficas, cumo las telnobelas Tierra Nostra i Esperança, i l filme L Quatrilho, que cuncorreu al Oscar de melhor filme strangeiro.

Católico i latino, l eimigrante eitaliano se assimilou ne l Brasil mais facilmente que almanes i japoneses, por eisemplo. L quaije zaparecimiento de l dialetos eitalianos ne l Brasil ye un eisemplo dessa rápida assimilaçon.

Ye eibidente, mas, las defrenças antre l grupo de eitalianos que se cuncentrou an quelónias (ne l Sul) i ls trabalhadores de l café (Sudeste). Nas quelónias, l eimigrante se mantebe por cerca de trés geraçones praticamente eisolado cun outros eitalianos nas zonas rurales sulistas. Ne l Sudeste de l Brasil, por outro lhado, l eitaliano mais facilmente se antegraba antre la populaçon lhocal.

La populaçon de eimigrantes eitalianos ne l Brasil stá, atualmente, an franco decréscimo. La maior parte de ls eimigrantes son idosos, bisto que las redadeiras grandes lhebas de eimigrantes chegórun na década de 1950. L númaro de eitalianos residentes ne l Brasil ultrapassaba meio milhon de pessonas an 1920, caindo para solo pouco mais de 40 mil an 2000.

Mas, ne l anho de 2003, segundo la Aire (l’Anagrafe degli italiani residenti all’stero) habie ne l Brasil 162.225 cidadanos eitalianos i, segundo ls Anagrafi cunsulari del Menistero degli Steri, hai 284.136 cidadanos eitalianos ne l Paíç. La maiorie destes son cidadanos ítalo-brasileiros, bisto que la Eitália garante la cidadanie eitaliana pa ls çcendentes, salbo alguas sceçones, i l Brasil permite la dupla-nacionalidade de sous cidadanos. D'acuordo cun las lheis eitalianas, nun hai defrença jurídica antre un eitaliano nacido na Eitália ó ne l strangeiro. An San Paulo stan anscritos ne l Cunsulado 154.546 cidadanos eitalianos, ne l Riu de Janeiro 38.736, an Porto Alegre 37.278, an Curitiba 30.987 i an Guapo Hourizonte 13.769. L Brasil ten, d'acuordo cun defrentes fuontes, la oitaba ó la sesta maior populaçon de cidadanos eitalianos ne l mundo.

Quando se toma por base l númaro de brasileiros çcendentes de eitalianos, l Brasil ten la maior populaçon eitaliana fura de la Eitália. Nun se sabe l númaro sato, bisto que ls censos nacionales nun questionan la ancestralidade de l pobo brasileiro. Todabie, las stimatibas oscilan antre 23 a 25 milhones ls brasileiros cun algun grau de ascendéncia eitaliana, repersentando cerca de 15% de la populaçon brasileira.

Ls eitalianos i çcendentes nun forman un grupo étnico a la parte de la populaçon brasileira, mas antegrante i anraizado drento de la sociadade brasileira. Sous çcendentes figuran ne ls mais dibersos setores de la sociadade de l Paíç. Por eisemplo, nua pesquisa de 2001, de las 10.641 ampresas andustriales de l Riu Grande de l Sul, 42% stában nas manos de brasileiros de ourige eitaliana. Ciertas lhocalidades de l Brasil meridional i de l Sudeste ténen ua clara maiorie de brasileiros de ourige eitaliana. Tal fato ye mais eibidente an lhocalidade rurales de l Sul de l Brasil, tomando por eisemplo munecípios cumo Nuoba Beneza, adonde ls de ourige eitaliana soman 95% de la populaçon lhocal. Mesmo nas grandes metrópoles la persença de la coletibidade eitaliana ye einorme: San Paulo cun sous 10 milhones de habitantes, maior cidade de l Brasil, ten 60% de la populaçon cun ascendéncia eitaliana i, Guapo Hourizonte cun 2,5 milhones de moradores, 30% ye çcendente.




#Article 86: Eimoçon (327 words)


Eimoçon, nua definiçon mais giral, ye un ampulso neural que mobe un ourganismo para la açon. La eimoçon se defrencia de l sentimiento, porque, cunforme ouserbado, ye un stado neuropsicofisiológico (Freitas-Magalhães, 2007).

L sentimiento, por outro lhado, ye la eimoçon filtrada atrabeç de l centros cognitibos de l cérebro, specificamente l lhobo fruntal, produzindo ua mudança fisiológica an acréscimo a la mudança psico-fisiológica. Daniel Goleman, an sou lhibro Anteligéncia Eimocional, çcute esta defrenciaçon por stenso.

Eitimologicamente, la palabra eimoçon probén de l Lhatin emotionem, mobimiento, comoçon, ato de mober. Ye deribado tardio dua forma cumpuosta de dues palabras lhatinas: s, fuira, para fuira, i motio, mobimiento, açon, comoçon i géstio. Esta formaçon lhatina será tomada cumo ampréstimo por todas las lhénguas modernas ouropeias. La purmeira decumentaçon de l francés émotion ye de 1538. A de l anglés emotion ye de 1579. L eitaliano emozione, l pertués emoção dátan de l ampeço de l seclo XVII. Nas dues purmeiras lhénguas, la acepçon mais antiga ye la de agitaçon popular, zorde. Mais tarde, ye decumentada ne l sentido de agitaçon de la mente ó de l sprito.

La palabra aparece normalmente denotando la natureza eimediata dessa agitaçon ne ls houmanos i la forma an que ye spurmentada por eilhes, inda que an alguas culturas i an ciertos modos de pensamiento ye atrebuída a todos ls seres bibos. La quemunidade científica aplica-la na lhenguaige de la psicologie, zde l seclo XIX, a toda criatura que mostra repuostas cumplexas aparecidas a las que ls houmanos se refíren giralmente cumo eimoçon. 

Cogniçon diç respeito al coincimiento, anton, eimoçon cognitiba ye aqueilha que sentimos i sabemos defenir l porque de senti-la.
Un bun eisemplo ye quando bemos alguien atirar cun ua arma an nuossa direçon i sabemos que son tiros de festin. Probablemente nuossa eimoçon ye menor de l que se nun soubessemos a respeito de l festin.
La abaluaçon cognitiba ye amportante pus atrabeç deilha podemos daprender a cuntrolar ua detreminada eimoçon.




#Article 87: Einergie (1293 words)


An giral, l cunceito i la palabra einergie quier dezir potencial einato para fazer trabalho ó rializar ua acion.

La palabra ye ousada an bários cuntestos defrentes. La outelizaçon científica ten un seneficado bien defenido i perciso anquanto muitos outros nun son tan specíficos. 

L termo einergie tamien puode chamar las reaçones dua cundiçon de trabalho, por eisemplo la calor, trabalho macánico (mobimento) ó luç. Estes que puoden ser rializados por ua fuonte einanimada (por eisemplo motor, caldeira, cungelador, alte-falante, lámpada, biento) ó por un ourganismo bibo (por eisemplo ls músclos, einergie biológica).

La eitimologie de la palabra ten ourige ne l griego, adonde εργος (ergos) quier dezir trabalho. 

Qualquier cousa que steia a trabalhar - por eisemplo, a mober outro oubjeto, a calecer-lo ó a ser atrabessado por ua corriente eilétrica - stá la gastar einergie (ua beç qu'hai ua trasferéncia, pus nanhue einergie ye perdida, i si trasformada ó trasferida pa l outro cuorpo). Antoce, qualquiera cousa que steia pronta a trabalhar ten einergie. Anquanto l trabalho ye rializado, acuntece ua trasferéncia d'einergie.

L cunceito de Einergie ye un de ls cunceitos eissenciales de la Física. Nacido ne l seclo XIX, puode ser ancuntrado an todas las deciplinas de la Física (macánica, termodinámica, eiletromagnetismo, mecánica quántica, etc.) assi cumo an outras deciplinas, particularmente na Química.

Las sociadades houmanas dependen cada beç mais dun eilebado cunsumo einergético la sue susisténcia. Para esso, fúrun sendo zambolbidos, al lhargo de la stória, dibersos porcessos de porduçon, trasporte i armazenamiento d'einergie. Las percipales formas de porduçon d'einergie son: hidráulica, nuclear, eólica, solar i geotérmica.

Einergie mecánica ye l'einergie que puode ser trasferida por meio de fuorça. La einergie mecánica total dun sistema ye la soma de l'einergie potencial cula einergie cinética. Se l sistema fur cunserbatibo, ó seia, solo fuorças cunserbatibas atuan nel, l'einergie mecánica total cunserba-se i ye ua custante de mobimento. La einergie mecánica I que un cuorpo ten ye la soma de la sue einergie cinética c mais einergie potencial p.

Dessarte (antoce, anton, a cuncluir), nun sistema an eiquilíbrio, l'einergie mecánica total ye eigual a zero.

Ye l'einergie que un oubjeto ten pronta a ser cumbertida an einergie cinética. Un martielho lebantado, ua mola anroscada i un arco sticado dun atirador, todos ténen einergie potencial. Esta einergie stá pronta a ser demudadas noutras formas d'einergie i, a porduzir trabalho: quando martelo caer, prega un priego; la muola, quando solta, faç andar ls punteiros dun reloijo; l'arco al çparar un seta. Assi que acuntece algun mobimento, l'einergie potencial de la fuonte deminui, anquanto se demuda an einergie de l mobimiento (einergie cinética). Albantar l martielho, anrolar la mola i sticar l'arco faç, por sue beç, l'uso de l'einergie cinética porduç un ganho d'einergie potencial. 

Eisisten defrentes tipos d'einergie potencial, relacionados culs defrentes modos d'einergie (ber ambaixo) an que se çtacam: l'eilástica, la grabitacional i l'eilétrica.

Ye calculada pula spresson:  ó 

Ye calculada pula spresson (ne l causo eidial): 

K= Custante de la mola (baria para cada tipo de mola, por eisemplo la custante de la mola dun spiral de caderno ye bien menor que la custante de la mola dun amuortecedor de camion).

X= Bariaçon ne l tamanho de la mola. 

Ye calculada pula spresson: , a ser , podemos sustituir: 

Ye l'einergie que un cuorpo an mobimiento ten debido a la sue bolina.
Ye calculada por:

Esto quier dezir que quanto mais debrebe un oubjeto se mobe, maior l níble d'einergie cinética. Para alhá desso, quanto mais massa tubir un oubjeto, maior ye la cantidade de einergie cinética neçária para mober-lo.

Para qu'algo se mobe, ye neçairo trasformar qualquier outro tipo d'einergie neste. Las máquinas mecánicas - altemobles, tornos ó quaisquier outras máquinas cun motor- trasfórman algun tipo d'einergie an einergie cinética.

Ye l'einergie que stá armazenada nun átomo ó nua molécula. Eisisten bárias formas d'einergie, mas ls seres bibos solo outelizan l'einergie química.

La Einergie Química stá persente nas ligaçones químicas. Eisisten lhigaçones probes i ricas an einergie. La auga ye un eisemplo de molécula cun lhigaçones probes an einergie. La glicose ye ua sustáncia cun ligaçones ricas an einergie.

Ls seres bibos outelizan la glicose cumo percipal cumbustíble (fuonte d'einergie química); antretanto, esta molécula nun puode ser outelizada diretamiente, puis la sue quebra direta libera muito mais einergie que l neçairo pa l trabalho celular. Por esso, la natureza scolhiu mecanismos de trasferéncia de l'einergie química de la glicose para moléculas tipo ATP (adenosina trifosfato). Ls purmeiro seres bibos criórun l purmeiro destes mecanismos: la fermentaçon. La fermentaçon anaeiróbia, para alhá de l ATP, gera tamien etanol i dióxido de carbono (CO2). La persença de CO2 na atmosfera possiblitou l aparecimiento de la fotossíntese. Este porcesso fizo surgir l O2 (ouxigénio) na atmosfera. Cun l'ouxigénio, outros seres bibos puderan zambolber un nuobo mecanismo de trasferéncia d'einergie química de la glicose pa l ATP: la respiraçon aeróbica.

Las reaçones químicas giralmente pordúzen tamien la calor: un fuogo l'arder ye un eisemplo. La einergie química tamien puode ser trasformada an qualquier forma d'einergie, por eisemplo an eilatricidade (nua baterie) i an einergie cinética (ne ls músclos ó ne ls motores la gasolina).

Ye l'einergie porduzida pulas reaçones nucleares: esso ye, pula fisson ó pula fuson de átomos, quales son trasformados subretodo an einergie mecánica i la calor, quier subre cuntrole nun reator nuclear quier nua sploson dua arma nuclear. L Sol porduç la sue calor i la sue luç por fuson nuclear de átomos d'heidrogénio an hélio.

Stá associada als fenómenos eiletromagnéticos: l'eilatricidade, l magnetismo i la radiaçon eiletromagnética (luç). Eisemplo de l sou uso: nas nuossas casas l'einergie eilétrica ye cumbertida an trabalho puls eiletrodomésticos (nurmalmente atrabeç de motores qu'úsan l percípio de la anduçon eiletromagnética) ó an luç pulas lhámpadas, antre muitas outras formas d'uso an qu'esta forma d'einergie ye cumbertida an outra.

La Einergie eilétrica ye medida an Kwh (kilowatts-hora) i eiquibale al porduto de la poténcia i l tiempo an que ye outelizada.

Fórmula esta útele para calcular i/ó prebenir ciertos dados subre la cumberçon d'einergie, por eisemplo, an un apareilho qu'ouse eilatricidade para criar calor poderá ser outelizada para prebenir la temperatura mássima alcançada por este aparelho, basta para esso eigualar la fórmula de l'einergie calorífica (), a cunsidrar l rendimiento (percentaige de poténcia cumbertida de fato an calor) de l'apareilho eilétrico.

Einergie de fácele obtençon, ye outelizada cumo alternatiba ne l zambolbimiento d'eiquipamientos cada beç mais modernos qu'antes ousában outras formas d'einergie (an special la mecánica) por causa de la crecente modernizaçon de l'andústria eiletrónica. Las centrales -an special las heidreilétricas- dan-mos essa einergie. Porque qu'eisiste ua custante preocupaçon an zambolber cada beç mais meios d'oubtençon d'einergie alternatiba que nun fágan mal l meio ambiente i mos deian eilatricidade de la maneira mais eifeciente possible.

Ye l'einergie associada a la radiaçon eiletromagnética: luç, las óndias de rádio i ls raios de calor (anfraburmeilhos). La calor radiante nun ye l mesmo que la bariante d'einergie cinética chamada de «einergie térmica», mas quando ls raios anfraburmeilhos atíngen un oubjeto fázen cun que las sues moléculas se moban mais depriessa, cumbertendo-se an einergie térmica.

L cunsumo d'einergie ne l mundo, an sue grande maiorie, ye atrabeç de fuontes de einergies tradecionales cumo petrólio, carbon mineral i gáç natural, essas fuontes son poluentes i nó-renobables, l que ne l feturo, seron sustituídas einebitablemente. Hai cuntrobérsias subre l tiempo de la duraçon de ls cumbustibles fósseles mas por causa de einergies limpas i renobables cumo biomassa, einergie eólica i einergie maremotriç i sançones cumo l Protocolo de Quioto que cobra de paíçs andustriales un nible menor de poluentes (CO2) spelhidos para la atmosfera, para alhá d'ancentibar (financeiramente) ls países que yá l fázen. Las einergies alternatibas son un nuobo modelo de porduçon d'einergies eiconómicas i saludubles pa l meio ambiente.




#Article 88: Einergie geotérmica (885 words)


Einergie geotérmica ó einergie geotermal ye la einergie oubtida a partir de la calor probeniente de la Tierra, mais percisamente de l sou anterior. Debido la necidade de se oubter einergie eilétrica dua maneira mais lhimpa i an quantidades cada beç maiores, fui zambolbido un modo de aprobeitar esse calor para la geraçon de eiletricidade. Hoije la grande parte de la einergie eilétrica probén de la queima de cumbustibles fósseis, cumo l petróleo i l carbon mineral, métodos esses mui poluentes.

Para que puodamos antender cumo ye aprobeitada la einergie de la calor de la Tierra debemos purmeiramente antender cumo nuosso planeta ye custituído. La Tierra ye formada por grandes placas, que ne ls mantén isolados de l sou anterior, ne l qual ancontramos l magma, que cunsiste basicamente an peinhas derretidas. Cul oumento de la perfundidade la temperatura dessas peinhas oumenta cada beç mais, inda assi, hai zonas de antrusones magmáticas, adonde la temperatura ye mui maior. Essas son las zonas adonde hai eilebado potencial geotérmico.

La purmeira tentatiba de gerar eiletricidade de fuontes geotérmicas se dou an 1904 an Lharderello na region de la Toscana, na Eitália. Assi i todo, sfuorços para produzir ua máquina para aprobeitar tales fuontes fúrun mal sucedidos pus las máquinas outilizadas sofrírun çtruiçon debido la persença de sustáncias químicas cuntidas ne l oupor. Yá an 1913, ua staçon de 250 kW fui produzida cun sucesso i por buolta de la Segunda Guerra Mundial 100 MW stában sendo produzidos, mas la central núclear fui çtruída na Guerra.

Por buolta de 1970, un campo de géisers na Califórnia staba produzindo 500 MW de eiletricidade. La sploraçon disse campo fui dramática, pus an 1960 solamente 12 MW éran produzidos i an 1963 solamente 25 MW. México, Japon, Filipinas, Quénia i Islándia tamien ténen spandido la porduçon de eiletricidade por meio geotérmico.

Na Nuoba Zelándia l campo de gases de Wairakei, na Ilha de l Norte, fui zambolbido por buolta de 1950. An 1964, 192 MW stában sendo produzidos, mas hoije an die este campo stá acabando.

Pertual cunta cun ua moderna central geotérmica an funcionamento na Ilha de San Miguel, Açores, esto para para alhá outra mais antiga, i stá a ser acabada ua nuoba na Ilha Terceira, Açores .

Quando nun eisisten géiseres, i las cundiçones son faborables, ye possible stimular l calecimento d'auga usando la calor de l anterior de la Tierra. Un spurmento rializado an Los Alamos, Califórnia, probou la possibilidade de eisecuçon deste tipo de central núclear. An terreno propício, fúrun perfurados dous poços bezinos, çtantes 35 metros lhateralmente i 360 metros berticalmente, de modo que eilhes alcancen ua camada de peinha caliente. Nun de l poços ye anjetada auga, eilha se calece na peinha i ye spelida pul outro poço, adonde hai ua central núclear geotérmica anstalada. L spurmento de Los Alamos ye solo un porjeto piloto i nun gera einergie para uso comercial. La prebison de duraçon disse campo geotérmico ye de dieç anhos.

Tamien ye possible perfurar un poço para que el alcance ua caldeira naturalmente formada — un depósito de auga calecido pul calor terrestre. A partir dende, einergie eilétrica ye gerada cumo an todos ls outros causos.

An causos raríssimos puode ser ancontrado l que ls cientistas chaman de fuonte de oupor seco, an que la presson ye alta l suficiente para mobimentar las turbinas de la central núclear cun scepcional fuorça, sendo assi ua fuonte eficiente na geraçon de eiletricidade. San ancontradas fuontes de oupor seco an Lharderello, na Eitália i an Cerro Prieto, ne l México.

Aprossimadamente todos ls fluxos de auga geotérmicos cuntén gases dissolbidos, sendo que estes gases son ambiados la central núclear de geraçon de einergie junto cul oupor de auga. Dun jeito ó de outro estes gases acaban ando para la atmosfera. La çcarga de ambos oupor de auga i CO2 nun son de séria significáncia na scala apropiada de las centrales núclear geotérmicas. 

Por outro lhado, l odor zagradable, la naturaleza corrosiba, i las propiadades nocibas de l ácido sulfídrico (H2S) son causas que preocupan. Ne ls causos adonde la cuncentraçon de ácido sulfídrico (H2S) ye relatibamente baixa, l oulor de l gáç causa náuseas. An cuncentraçones mais altas puode causar sérios porblemas de salude i até la muorte por asfixia.

Ye eigualmente amportante que haba tratamiento adequado la auga benida de l anterior de la Tierra, que ambariablemiente cuntén minérios prejudiciales la salude. Nun debe ocorrer simplesmente sou çpeijo an rius lhocales, para que esso nun prejudique la fauna lhocal.

Quando ua grande quantidade de fluido aquoso ye retirada de la Tierra, siempre hai la chance de ocorrer susidéncia na superfície. L mais drástico eisemplo dun porblema disse tipo nua central núclear geotérmica stá an Wairakei, Nuoba Zelándia L nible de l superfície afundou 14 metros antre 1950 i 1997 i stá deformando a ua taxa de 0,22 metro por anho, passado alcançar ua taxa de 0,48 metros por anho an meados de l anhos 70. Acradita-se que l porblema puode ser atenuado cun re-anjeçon de auga ne l lhocal.

Hai inda l anconbeniente de la poluiçon sonora que afligirieb to la populaçon bezina al lhocal de anstalaçon de la central núclear, pus, para la perfuraçon de l poço ye neçairo l uso de maquinário semelhante al ousado na perfuraçon de poços de petróleo.




#Article 89: Einiciatiba Anternacionalista - La Solidariedade antre ls Pobos (174 words)


Einiciatiba Anternacionalista - La Solidariedade antre ls Pobos (II) ye ua ourganizaçon política criada cul fin de apersentar sue candidatura a las eileiçones al Parlamento Ouropeu de 2009 pula circunscriçon de Spanha.

Dita candidatura ye ua coalizon de Izquierda Castellana i Comuner@s, que se outodefine cumo ua ounion de fuorças soberanistas i andependentistas de squierdas, las fuorças políticas de la squierda statal respetuosas cun ls dreitos nacionales de l dibersos pobos ouprimidos pul Stado spanhol, bien cumo de amportantes mobimientos sociales i sindicales.

Einiciatiba Anternacionalista biu-se inmersa nun porcesso judicial la cunta de sou possible eilegalización pula aplicaçon de la Lhei de Partidos debido la sue suposta binculación la lhistas prebiamente ilegalizadas, que fazerien parte de l entramado de la ourganizaçon terrorista ETA. Nun percípio l Tribunal Supremo anulou l 16 de maio la candidatura, stimando las acusaçones de la Promotoria Giral i la Abogacía de l Stado ne l sentido çcrito. Inda assi, l Tribunal Custitucional cuncediu l amparo solicitado pula candidatura, pul esta poderá coincidir a las próssimas eileiçones al Parlamento Ouropeu.




#Article 90: Eiquenomie (226 words)


Eiquenomie ye la ciéncia social que studa la produçon, çtribuiçon, i cunsumo de benes i serbícios. La palabra eiquenomie ben de l griego para oikos (casa) i nomos (questume ó lei), dende regras de la casa.

Ua definiçon que catura mui de la ciéncia eiquenómica moderna ye la de Lionel Robbines an un ansaio de 1932: la ciéncia que studa las formas de cumportamiento houmano resultantes de la relaçon eisistente antre las eilimitadas necidades a sastifazer i ls recursos que, ambora scassos, se prestan a usos alternatibos. Scasseç senefica que ls recursos çponibles son ansuficientes para sastifazer todas las necidades i deseios. Stando ousentes la scasseç de ls recursos i la possiblidade de fazer usos alternatibos desses recursos, nun haberá porblema eiquenómico. La deciplina assi definida ambuolbe antoce l studo de las scuolhas ua beç que son afetadas por ancentibos i recursos.

Las árias de la ciéncia eiquenómica puoden ser debedidas i classeficadas de bárias formas i an bários tipos, anclusibe:

 
Un de ls usos de la eiquenomie ye splicar cumo las eiquenomies, cumo sistemas eiquenómicos, funcionan i quales son las relaçones antre agentes eiquenómicos na sociadade an giral. Métodos de análeze eiquenómica ten sido cada beç más aplicados an campos de studo que ambuolben pessonas que toman decisones an un cuntesto social, cumo crime, eiducaçon, la família, salude, dreito, política, religion, anstituiçones sociales, i guerra.

 




#Article 91: Eislan (5487 words)


L Eislan (de l árabe الإسلام, transl. al-Islān) ye ua religion monoteísta que apareciu na Península Arábica ne l seclo VII, baseada ne ls ansinamientos religiosos de l porfeta Maomé (Muhammad) i nua scritura sagrada, l Alcoron. La religion ye coincida inda por Eislamismo.

Na bison muçulmana, l Eislan apareciu zde la criaçon de l home, ó seia, zde Adon, sendo este l purmeiro profeta dentre muitos outros, pa dibersos pobos, sendo l redadeiro deilhes Maomé.

Cerca de duzientos anhos apuis de Maomé, l Eislan yá se tenie difundido an todo l Médio Ouriente, ne l Norte de África i na península Eibérica, bien cumo na direçon de la antiga Pérsia i Índia. Más tarde, l Eislan atingiu la Anatólia, ls Balcanas i la África susaariana. Recentes mobimientos migratórios de populaçones muçulmanas ne l sentido de la Ouropa i de l cuntinente amaricano lhebórun al aparecimiento de quemunidades muçulmanas nestes territórios.

La mensaige de l Eislan carateliza-se pula sue simplecidade: pa atingir la salbaçon basta acraditar nun único Dius, rezar cinco bezes por die, submetener-se al ayuno anual ne l més de l Ramadon, pagar dádibas rituales i fazer, se possible, ua peregrinaçon a la cidade de Meca.

L Eislan ye bisto puls sous aderentes cumo un modo de bida que anclui anstruçones que se relacionan cun todos ls aspetos de la atebidade houmana, séian eilhes políticos, sociales, eiquenomicos, lhegales, melitares ó anterpessonales. La çtinçon oucidental antre l spritual i temporal ye, an teorie, alhena al Eislan.

Eislan proben de l árabe islām, que por sue beç deriba de la quarta forma berbal de la raiç SLM, aslama, i quier dezir submisson (la Dius). Segundo l arabista i filólogo José Pedro Machado la palabra Eislan nun tenerie aparecido na lhéngua pertuesa antes de 1843, anho an que aparece ne l capítalo IX de la oubra Eurico, l Presbítero de Alexandre Heirculano.

L Eislan ye çcrito an árabe cumo un diin, l que senefica modo de bida i/ó religion i ten ua relaçon eitimológica cun outras palabras árabes cumo Salaan ó Shalan, que segnefican paç.

Muçulmano, por sue beç, deriba de la palabra árabe muslin (plural, muslimún), particípio atibo de l berbo asmala, chamando aquel que se submete. L bocábulo puode tener antrado ne l pertués a partir de l castelhano, sendo probable que esta lhéngua l tenga tomado de l eitaliano ó de l francés, lhénguas an que l palabra aparece an 1619 i 1657, respetibamente (ne l purmeiro causo cumo mossulmani na obra Biaggi de Pietro della Balle i ne l segundo cumo mousulmanes na obra Boyages de Le Gouç de la Boullaye).

An testos más antigos, ls muçulmanos éran coincidos cumo maometanos, esta palabra ten benido a caier an zuso porque amplica, ancorretamente, que ls muçulmanos adóran Maomé (cumo, durante alguns seclos, por cumpleto çconhecimiento, l Oucidente pensou), l que torna l termo oufensibo pa muitos muçulmanos. Durante la Eidade Média i, por stenson, nas lendas i narratibas populares crestianas, ls muçulmanos éran tamien chamados cumo sarracenos i tamien por mouros (anque este redadeira palabra chamasse más cuncretamente ls muçulmanos naturales de l Magrebe que stában na Península Eibérica).

Eislan puode se referir tamien al cunjunto de países que síguen esta religion (la jurisprudéncia Eislámica outeliza neste causo la spresson Dar-al-Eislan, casa de l Eislan).

L Eislan ansina seis crenças percipales:

La piedra basilar de la fé Eislámica ye la crença strita ne l monoteísmo. Dius ye cunsidrado único i sin eigual. Cada capítalo de l Alcoron (cula sceçon dun) ampeça cula frase An nome de Dius, l beneficente, l misericordioso. Ua de las passaiges de l Alcoron muito ousadas pa eilustrar ls atributos de Dius ye la que stá ne l capítalo (sura) 59:

El ye Dius i nun hai outro dius senó el. El ye l Soberano, l Santo, la Paç, l Fiel, l Bigilante, l Poderoso, l Fuorte, l Grande! Que Dius seia loubado arriba de l que ls homes Lhe associan!

El ye Dius, l Criador, l Einobador, l Formador! pa el ls epítetos más guapos (59, 22-24).

Ber Nobenta i nuobe nomes de Alá pa ua bison muçulmana subre ls atributos de Dius.

Ls anjos son, segundo l Eislan, seres criados por Alá a partir de la luç. Nun ténen libre arbítrio, dedicando-se solo a oubedecer la Dius i a loubar l sou nome. Maomé nada dixe subre l sexo de l anjos, mas rejeitou la crença de ls habitantes de Meca de acordo cula qual estes serien las filhas de Dius. Zampengan bários papéis, antre ls quales l anúncio de la rebelaçon debina als profetas, portégen ls seres houmanos i regístran todas las sues açones. L anjo más famoso ye Gabriel, que fui l antermediário antre Dius i l profeta.

Para alhá de l anjos, l Eislamismo reconhece la eisisténcia de l jinnis' ', spritos que habitan l mundo natural i que puoden anfluenciar ls acuntecimientos. Al cuntrário de l anjos, ls jinnis ténen buntade própia; alguns son buonos, mas dua forma giral son malos. Un desses spritos malos ye Iblis (Satanás), tamien el un jinn, segundo la crença Eislámica, que zoubedeciu a Dius i dedica-se a fazer l mal.

Ls muçulmanos acradítan que Dius outelizou profetas pa rebelar scrituras als homes. La rebelaçon dada la Moisés fui la Taura (Torá), la Dabi fúrun dados ls Salmos i la Jasus, l Eibangeilho. Dius fui rebelando la sue mensaige an scrituras cada beç más abrangentes que culminórun cul Alcoron, l derradeiro lhibro rebelado la Muhammad.

L Eislamismo ansina que Dius rebelou la sue bontade a la houmanidade atrabeç de profetas. Eisisten dous tipos de profeta: ls que recebírun de Dius a misson de dar a coincer als homes la bontade dibina (anbiya; singular nabi) i ls que pa alhá desta funçon les fui antregue ua scritura rebelada (rusul; singular rasul, mensageiro)

Cada porfeta fui ancarregado de relembrar a ua quemunidade la eisisténcia ó a unicidade de Dius, squecida puls homes. pa ls muçulmanos la lista de l profetas anclui Adon, Abraon (Ibrahin), Moisés (Musa), Jasus (Isa' ') i Maomé (Muhammad), todos eilhes pertencentes a ua sucesson de homes guiados por Dius. Maomé ye bisto cumo l 'Redadeiro Mensageiro', trazendo la mensaige final de Dius a toda la houmanidade debaixo de la forma de l Alcoron, sendo por esso chamado cumo l Selo de ls Profetas. Quando Maomé ampeçou a rebelar l Alcoron, el nun acraditou que esto tenerie proporçones mundiales, mas si que solo reforçarie la fé ne l Dius.

Estes profetas éran houmanos mortales quemuns; l Eislan eisige que l crente aceite todos ls profetas, nun fazendo çtinçon antre eilhes. Ne l Alcoron ye feita mençon la binte i cinco profetas specíficos.

Ls muçulmanos acradítan que Maomé fui un home leal, cumo todos ls profetas, i que ls profetas son ancapazes de açones erradas (ó mesmo testemunhar açones erradas sin falar contra eilhas), por buntade de Alá.

Segundo las crenças Eislámicas, l die de l Julgamiento Final (Yaun al-Qiyamah) ye l momiento an que cada ser houmano será ressucitado i julgado na presença de Dius pulas açones que praticou. Ls seres houmanos libres de pecado seran ambiados diretamente pa l Paraíso, anquanto que ls pecadores deben permanecer algun tiempo ne l Anfierno antes de podéren tamien antrar ne l Paraíso. Las únicas pessonas que quedórun pa siempre ne l Anfierno son ls heipócritas religiosos, esto ye, aqueilhes que se dezien muçulmanos mas de fato nunca l fúrun.
 
Segunda la mesma crença, antes de la chegada de l Julgamiento Final haberá bários senhales, cumo l nacimiento de l sol ne l poente, l sonido dua trompeta i l aparecimiento dua béstia. D'acordo cul Alcoron l mundo nun acabará berdadeiramente, mas sofrerá antes ua altaraçon perfunda.

Ls muçulmanos acradítan ne l qadar, ua palabra giralmente traduzida cumo preçtinaçon, mas cul sentido más perciso ye medir ó decidir cantidade ó culidade. Ua beç que, pa l Eislamismo, Dius fui l criador de todo, ancluindo de ls seres houmanos, i sendo ua de las sues caratelísticas la omnisciéncia, el yá sabie quando procediu a la criaçon las caratelísticas de cada eilemiento de la sue obra tenerie. Assi sendo, cada cousa que acuntece a ua pessona fui determinada por Dius. Esta crença nun amplica la rejeiçon de l libre arbítrio, pus l ser houmano fui criado por Dius cula faculdade de la rezon, pul que puode scolher antre praticar açones buonas ó malas.

Ls cinco pilares de l Eislan son cinco deberes básicos de cada muçulmano:

Ls muçulmanos xiitas cunsidéran inda trés práticas cumo eissenciales a la religion Eislámica; pa alhá de la jihad, que tamien ye amportante pa ls sunitas, hai l Amr-Bil-Ma'rūf, Eisortar l Bien, que cumboca todos ls muçulmanos a bibir ua bida birtuosa i ancorajar ls outros a fazer l mesmo, i l Nahi-Anil-Munkar, Porbir l Mal, que ourienta ls muçulmanos a se abstener de l bício i de las malas açones, i tamien ancorajar ls outros a fazer l mesmo.

Alguns grupos kharijitas eisistentes na Eidade Média cunsidrában la jihad cumo l sesto pilar de l Eislan. Atualmente alguns grupos de l xiismo ismaelita antenden la fidelidade al Eiman cumo sesto pilar de l Eislan.

La porfisson de fé cunsiste nua frase - que debe ser dita cula mássima sinceridade - atrabeç de la qual cada muçulmano atesta que nun hai outro dius senó Alá i Maomé ye sou serbo i mensageiro. Inda assi, ls muçulmanos xiitas ténen por questume acrecentar i Eilhi ibn Abi Talib ye amigo de Alá. Esta frase tamien ye dita quando se chama a la ouraçon (adhan).

D'acordo cula maiorie de las scuolas Eislámicas, pa se cumbertener al Eislan ye neçairo proclamar trés bezes la chahada (testemunho) perante dues testemunhas: Achadu ala eilaha eila Allah. Achadu ana Mohammad Rassululah (Testemunho que nun hai outra Debindade senó Dius. Testemunho que Maomé ye sou porfeta mensageiro).

La ouraçon ne l Eislan (coincida cumo Salá) ye cumpuosta por 5 partes, todas spalhadas durante l die i la nuite ampeçando pula alborada até a la nuite. cunsidrada l punto más próssimo que puode-se chegar de Dius. Ne l Eislan nun hai oubrigatoriamente heierarquie antre ls adetos, mas la quemunidade, coincida cumo ummah scuolhe ua pessona cun conhecimiento suficiente pa derigir la adoraçon.

Durante estas preces son recitadas suratas de l Alcoron, normalmente ditas an árabe, cunduzida pul scolhido antre la quemunidade. Nun eisiste restriçon pa que l crente reze fuora de la mesquita, tampouco esso ye ua çbonificaçon de sue ouraçon que puode ser feita an qualquiera lhugar, zde que tenga feito antes sue purificaçon.

La purificaçon ye rializada atrabeç de la higiene specifica i detalhada, que cunsisten basicamente an labar las manos, ls antebraços, la boca, las narinas, la face, an passar auga pulas oureilhas, pula nuca, pul pelo i puls pies.

Se un muçulmano stubir nua ária sin auga ó nua ária adonde l uso de la auga nun ye acunselhable (porque poderie causar ua malina), puode sustituir las abluçones pul uso simbólico de arena ó tierra (tayammun). La ouraçon abre-se cula ourientaçon de l crente na direçon de Meca (qibla).

L Eislan stablece que cada muçulmano debe pagar anualmente ua cierta quantie, calculada a partir de ls sous rendimientos, que será çtribuída puls pobres ó por outros beneficiários definidos pul Alcoron (prisioneiros, biajantes, andebidados…). Esta cuntribuiçon ye ancarada cumo ua forma de purificaçon i de culto. La quantie corresponde a 2,5% de l balor de ls benes an denheiro, ouro i prata, mas l balor puode bariar se se tratar, por eisemplo, de perdutos agrícolas (neste causo la cuntribuiçon puode chegar a 10% de la colheita agrícola).

Quien tubir possiblidades puode inda cuntribuir, de forma beluntária, cun outras donaçones (sadaqa), mas ye amportante que l faga an segredo i sin ser mobido pula baidade. L anúncio destas donaçones solo poderá ser feito se esto cuntribuir pa que outras pessonas séian motibadas a fazer l mesmo (causo de personalidades i pessonas proeminentes de la sociadade), i este ato debe ser sincero, mesmo que an público.

Durante l Ramadon (l nono més de l calendário Eislámico) cada muçulmano adulto debe abstener-se de quemido, de bubida, de fumar i de tener relaçones sexuales zde l nacer até al poner-de l-sol. Ls malos, ls bielhos, ls biajantes, las grábidas stan çpensados de l ayuno. An cumpensaçon estas pessonas deben alimentar un pobre por cada die que faltórun al ayuno ó anton rializá-lo noutra altura de l anho. L ayuno ye anterpretado cumo ua forma de purificaçon, de daprendizaige de l outo-cuntrolo i de zambolbimiento de la ampatie por aqueilhes que pássan fame ó outras necidades.

L més de Ramadon acabar cul die de celebraçon coincido cumo Eid ul-Fitr, an que ls muçulmanos agradécen la Dius la fuorça que les fui dada pa lhebar la cabo l ayuno. Las casas son decoradas i ye hábito besitar ls familiares. Esta comemoraçon sirbe tamien pa l perdon i la recunciliaçon antre pessonas zabindas.

Este pilar cunsiste na peregrinaçon la Meca, oubrigatória pul menos ua beç na bida pa todos ls que gózen de salude i çpóngan de meios financeiros. Acuntece durante l décimo segundo més de l calendário Eislámico.

Ls muçulmanos bísten-se cun un traje special todo branco, antes de chegar a Meca, pa que todos stéian bestidos d'eigual i nun haba çtinçon de classes. Durante to la peregrinaçon nun se preocúpan cul sou aspeto físico. Depuis de praticáren siete buoltas alredror de la Kaaba, ls peregrinos córren antre las dues colinas de Safa i Marwa. Na redadeira parte de l Hajj ls muçulmanos dében passar ua tarde na planice de Arafat, adonde Maomé dixo l sou Redadeiro Sermon. Ls rituales chégan a la fin cul sacrefício de canhonas i beches.

Ls ansinamientos de Alá (Allah, la palabra árabe pa Dius) stan cuntidos ne l Alcoron (Qur'an, recitaçon). Ls muçulmanos acradítan que Maomé recebiu estes ansinamientos de Alá por antermédio de l anjo Gabriel (Jibrel) atrabeç de rebelaçones que acuntecírun antre 610 i 632 d.C.. Maomé recitou estas rebelaçones als sous cumpanheiros, muitos de ls quales se diç tenéren memorizado i scrito ne l material que tenien a la çposiçon (omoplatas de camelo, fuolhas de palmeira, piedras…).

Las rebelaçones la Maomé fúrun más tarde reunidas an forma de lhibro. Cunsidra-se que la struturaçon de l Alcoron cumo lhibro acunteciu antre 650 i 656 durante l califado de Otman.

L Alcoron stá struturado an 114 capítalos chamados suras. Cada sura stá por sue beç subdebidida an bersíclos chamados ayat. Ls capítalos ténen tamanho zeigual (l mais pequeinho ten solo 3 bersíclos i ls más grande 286 bersíclos) i la sue çposiçon nun reflite la orde de la rebelaçon. Cunsidra-se que 92 capítalos fúrun rebelados an Meca i 22 an Medina. Las suras son eidanteficadas por un nome, que ye an giral ua palabra çtintiba ne l ampeço de l capítalo (La Baca, La Abeilha, L Figo).

Ua beç que ls muçulmanos acradítan que Maomé fui l redadeiro dua longa linha de profetas, eilhes tóman la sue mensaige cumo un depósito sagrado, i tóman muito cuidado assegurando que la mensaige tenga sido recolhida i trasmetida dua maneira a nun trair esse hardança. Esta ye la percipal rezon pula qual las traduçones de l Alcoron pa las lhénguas bernáculas son zancorajadas, perferindo-se ler i recitar l Alcoron an árabe. Muitos muçulmanos memorízan ua porçon de l Alcoron na sue lhéngua oureginal; aqueilhes que memorizórun l Alcoron por anteiro son coincidos cumo hafiç (traduzido a la lhetra guardian).

La mensaige percipal de l Alcoron ye la de la eisisténcia dun único Dius, que debe ser adorado. Cuntén tamien eisortaçones éticas i morales, stórias relacionadas culs profetas anteriores a Muhammad (que fúrun rejeitados puls pobos als quales fúrun ambiados), abisos subre la chegada de l die de l Juízo Final, bien cumo regras relacionadas cun aspetos de la bida diária cumo l casamiento i l dibórcio.

pa alhá de l Alcoron, las crenças i práticas de l Eislan baseian-se na literatura hadith, que pa ls muçulmanos clarefica i splica ls ansinamientos de l profeta.

Nun hai ua outoridade oufecial que decide se ua pessona ye aceita ó scluída de la quemunidade de crentes. L Eislan ye abierto a todos, andependientemente de raça, eidade, género, ó crenças prébias. Chega acraditar na doutrina central de l Eislamismo, ato formalizado pula recitaçon de la chahada, l einunciado de crença de l Eislan, sin l qual ua pessona nun puode ser cunsidrada un muçulmano.

Anque nun eisista ne l Eislamismo ua strutura clerical parecida a la eisistente nas chamamientos crestianas, eisiste inda assi un grupo de pessonas recoincidas pul sou coincimiento de la religion i de la lhei Eislámica, chamadas ulemás. Ls homes que se çtácan pul sou grande coincimiento de la lhei Eislámica puoden recebir l títalo de mufti, sendo respunsables pula eimisson de pareceres subre determinada queston de la lhei Eislámica; an teorie estes pareceres (fatwas) solo deben ser seguidos pula pessona que ls pediu.

Hai bárias chamamientos ne l Eislan, cada ua cun defrenças al nible legal i teológico. Ls maiores ramos son l Eislan sunita i l Eislan xiita.

L porfeta Maomé morriu an 632 sin deixar claro quien deberie ser l sou sucessor na lhiderança de la quemunidade muçulmana (la Umma). Abu Bakr, un de l purmeiros cumbertidos al Eislamismo i cumpanheiro de l profeta, fui eileito cumo califa (repersentante), funçon que zampenhou durante dous anhos. Depuis de la sue muorte la lhiderança coube durante dieç anhos a Omar i lougo a seguir a Otman durante duoze anhos.

Quando Otman morriu nua çputa alredror de quien deberie ser l nuobo califa. pa alguns essa honra deberie recaier subre Eilhi, primo de Maomé que era tamien casado cula sue filha Fátima. pa outros, l califa deberie ser l primo de Otman, Muawiyah. Quando Eilhi ye eileito califa an 656 Muawiyah cuntesta la sue eileiçon, l que ouregina ua guerra cebil antre ls partidários de las dues façones. Eilhi acabarie por ser assassinado an 661 i Muawiyah cunquista l poder pa si i pa la sue família, fundando la dinastie de l Omíadas. Inda assi, l cunflito antre ls dous campos cuntina i an 680 Hussein, filho de Eilhi, ye massacrado pulas tropas de Yazid, filho de Muawiyah.

Estas luitas stan na ourige de l dous percipales ramos an que atualmente se debide l Eislan. Ls partidários de Eilhi (shiat eilhi, ó seia, xiitas) acradítan que ls trés purmeiros califas fúrun lhadrones que retirórun a Eilhi l sou dreito lhegítimo a la lhiderança. Esta crença ye justeficada an hadiths anterpretados cumo rebeladores de que quando Maomé staba ausente el nomeaba Eilhi cumo lhíder momentáneo de la quemunidade.

L Eislamismo sunita cumprende atualmente cerca de 90% de todos ls muçulmanos. Debide-se an quatro scuolas de jurisprudéncia (madhabs), que anterprétan la lei Eislámica de forma defrente. Essas scuolas tóman l nome de ls sous fundadores: maliquita (fuorte persença ne l Norte de África), shafiita (persente ne l Médio Ouriente, Andonésia, Malásia, Filipinas), hanefita (persente na Ásia Central i de l Sul, Turquia) i hanbalita (dominante na Arábia Saudita i Qatar).

L muçulmanos xiitas acradítan que l lhídere de la quemunidade muçulmana - l eimana - debe ser un decendente de Eilhi i de sue mulhier Fátima.

L Eislan xiita puode por sue beç ser subdibedido an trés ramos percipales, d'acordo cul númaro de eimanas que reconhécen: xiitas duodecimanos, eismailitas i zaiditas. Todos estes grupos stan d'acordo an relaçon a la lhegitimidade de ls quatro purmeiros eimanas. Mas, çcórdan an relaçon al quinto: la maiorie de l xiitas acradita que l nieto de Hussein, Muhammad al-Baquir, era l eimana legítimo, anquanto que outros síguen l armano de al-Baquir, Zayd bin Eilhi (zaiditas).

Ls xiitas que nun reconhecírun Zayd cumo eimana permanecírun ounidos durante algun tiempo. L sesto eimana, Jafar al-Sadiq (702-765), fui un grande eirudito que ye tenido an cunsidraçon puls teólogos sunitas. La percipal scuola xiita de lhei religiosa recibe l nome de jafarita por causa del.

Apuis de la muorte de Jafar al-Sadiq acunteciu ua debison ne l grupo: uns reconhecian cumo eimana l filho más bielho de al-Sadiq, Ismail bin Jafar (n. 765), anquanto que pa outros l eimana era l filho más nuobo, Musa al-Kazin (n. 799). Este redadeiro grupo cuntinou a seguir ua cadeia de eimanas até al décimo segundo, Muhammad al-Mahdi (falecido, ó de acordo cula bison religiosa, zaparecido an 874 pa retornar na fin de l mundo). Ls purmeiros quedórun coincidos cumo ismailitas, anquanto que ls que seguírun ua cadena de duoze eimanas quedórun coincidos cumo ls xiitas duodecimanos; l termo xiita ye giralmente ousado hoije an die cumo un sinónimo de l xiitas duodecimanos, que son maioritários ne l Eiran.

Pa ls eismailitas, Ismail nomeou l sou filho Muhammad ibn Ismael cumo sou sucessor, tenendo la linha sucessória de ls eimanas cuntinado cun el i ls sous decendentes. L eismalismo dibediu-se por sue beç an bários grupos.

Outra chamamiento que ten ourige ne ls tiempos stóricos de l Eislan ye la de l kharijitas. Storicamente, cunsidrában que qualquiera home, andependientemente de la sue ourige familiar, poderie ser lhídere de la quemunidade Eislámica, ouponendo-se a las polémicas de sucesson antre sunitas i xiitas. Ls nembros deste grupo hoije son más coincidos cumo muçulmanos ibaditas. Un grande númaro de muçulmanos eibaditas bibe hoije ne l Ouman.

Un mobimiento atual ne l Eislan sunita ye l de l wahhabitas, assi chamados por oucidentales i por pessonas de fuora desta corriente eideológica. L wahhabismo ye un mobimiento fundado por Muhammad ibn Abd al Wahhab ne l seclo XVIII, naqueilho que hoije ye la Arábia Saudita. Ls wahhabitas cunsidírun-se sunitas i alguns afirman seguir la scuola hanbalita. L wahhabismo ten ua grande anfluéncia ne l mundo Eislámico pul fato de l goberno saudita financiar muitas mesquitas i scuolas muçulmanas eisistentes an outros países.

Muitas bezes bisto puls própios muçulmanos cumo un ramo separado de l Eislan, l sufismo ye antes ua forma de Mesticismo que quier tener un cuntato direto cun Dius atrabeç dua série de práticas que giralmente ancluen l ascetismo i la meditaçon.

Çconhece-se d'adonde deriba la palabra sufismo (an árabe: tasawwuf). La palabra poderá probenir de sūf, lana, l que stá relacionado cul fato de l purmeiros sufis bestiren roupas feitas cul material, eimitando ls ascetas crestianos de la Síria i de la Palestina. Outra teorie percura relacionar sufismo cula palabra árabe safa, que senefica pureza.

L sufismo yá eisistie cumo mobimiento ne l purmeiro seclo de l Eislan. Pa ls sufis l própio porfeta Maomé serie un deilhes, yá que lhebarie ua bida stremamente simples, tenendo por hábito retirar-se de Meca pa meditar nua caberna, tenendo stablecido ua relaçon próssima cun Dius. Un de ls purmeiros repersentantes de l sufismo fui al-Hasan al-Basri (642-728), que rejeitou l materialismo de l mundo i craticou ls soberanos omíadas. Saliente-se inda deste período einicial ua mulhier, Rabi'ah al-Adawiyah (? - 801), an que l amor por Dius lhieba-la a scluir l apego al mundo.

Zde l seclo XIII, ls sufis ourganízan-se an ordes ó armandades (tariqas) que síguen ls métodos ansinados por un determinado mestre (ls xeques ó pirs). Las ordes sufis puoden ser ancontradas quier ne l sunismo, quier ne l xiismo. L sufismo fui por bezes antendido pulas outoridades ortodoixas muçulmanas cumo ua amenaça, tenendo ls sous líderes i adetos sido albo de perseguiçones. L sufismo ten sido eigualmente craticado por bies de alguns de ls sous mestres tenéren alcançado un statuto de santo, tenendo sido arguidos santuários ne ls locales adonde nacírun ó morrírun que se tornórun lhocales de peregrinaçones.

L calendário Eislámico (tamien chamado calendário heigírico an funçon de la sue ourige remontar a la Hégira ó migraçon de l purmeiros muçulmanos de Meca pa Medina an 622 d.C.) sigue l anho lunar, que ye cerca de onze dies más cúrtio que l solar. Cunsequentemente, las comemoraçones muçulmanas acában por circular por todas las staçones de anho.

Las dues comemoraçones de l Eislan son l Eid ul-Fitr, que celebra l fin de l ayuno de l Ramadon, i l Eid ul-Adha que marca l fin de la peregrinaçon la Meca (Hajj).

L die 10 de l més de Muharran (l purmeiro més de l calendário Eislámico) ye un die de particular amportáncia pa ls muçulmanos xiitas. Neste die comemora-se l martírio de l terceiro eimana xiita, Hussein, morto an Karbala an 680 por aqueilhes que ls xiitas cunsidírun usurpadores de la liderança de la quemunidade muçulmana. Ne l ampeço deste més las pessonas ambolben-se an atibidades cumo oubir cuntadores de stórias relatar l martírio de Hussein ó assistir la peças de triato que pretenden recustituir ls acuntecimientos. L die ye marcado cun procissones, que ancluen atos de outo-flagelaçon cumo bater ne l peito ó cortar-se cun ua lámina (ls nembros de l clero xiita zamcorájan estas práticas).

Outras comemoraçones populares ancluen l Mawlid, que celebra l anibersário de Maomé (12 de l més de Rabi al-Awwal), la Nuite de la Ascenson (Laylat al-Micraj, ne l die 27 de Rajab), quando se lhembra l die an que Maomé chubiu al cielo pa falar cun Dius i la Nuite de l Poder (Laylat al-Qadr, na nuite de l 26 pa 27 de l més de l Ramadon), que marca l anibersário de la purmeira rebelaçon de l Alcoron i durante la qual muitos muçulmanos acradítan que Dius decide l que acuntecerá durante l anho.

La Caaba (L Cubo), un eidifício que queda drento de la mesquita percipal de Meca (Al Masjid Al-Hórun) na Arábia Saudita, ye l local más sagrado de l Eislan. De acordo cul Alcoron, eilha fui custruída por Abraon (Ibrahin) pa que todas las pessonas fússen eilhi celebrar ls ritos de la Hajj. Ne l tiempo de l porfeta Maomé l monoteísmo anstituído por Abraon tenie sido corrumpido pul politeísmo i pula idolatria. Segundo l Eislamismo, Maomé nun percurou fundar ua nuoba religion, mas antes restablecer l culto monoteísta que eisistie ne l passado. Ua beç que l Eislan se eidantifica cula tradiçon religiosa de l patriarca Abraon ye por esso classeficado cumo ua religion abraámica. L Eislamismo nun nega diretamente l judaísmo i l crestianismo, pul cuntrário cunsidra ua berson antiga i perdida dessas religiones monoteístas cumo parte de la sue hardáncia; las sues bersones atuales tenerien sido altaradas, l própio Eislan cunsidrando-se ua restouraçon de la berdade debina.

L segundo local sagrado de l Eislamismo ye Medina, cidade pa la qual Maomé i ls purmeiros muçulmanos fugírun (nun mobimiento coincido cumo Hégira), i adonde stá l sou túmulo.

La cidade de Jarusalen ye l terceiro local sagrado de l Eislan. Este statuto adbén de la sue associaçon als profetas anteriores la Maomé i subretodo pul fato de l muçulmanos acraditáren que l porfeta tenerie biajado pa este local durante la nuite, cabalhgando un ser chamado Buraq, nua biaige coincida cumo Isra. Ua beç an Jarusalen el tenerie ascendido al cielo (Mi’raj), adonde dialogou cun Dius i outros profetas, antre ls quales Moisés. Ne l local de Jarusalen adonde se acradita que Maomé chubiu al cielo fui custruída la Cúpula de la Peinha an cerca de 690, subre las ruínas de l antigo Templo de Salomon de l judius.

Ls muçulmanos xiitas cunsídrun inda cumo sagradas las cidades de Karbala i Najaf, ambas ne l Eiraque. Na purmeira acunteciu l martírio de Hussein (filho de Eilhi i nieto de Maomé) i de ls sous cumpanheiros quando este cuntestaba l califado omíada. Ne l Eiran, dében tamien ser salientadas dues cidades sagradas pa ls xiitas, Mashhad i Qon.

La lei Eislámica chama-se Xariá. L Alcoron ye la más amportante fuonte de la jurisprudéncia Eislámica, sendo la segunda la Suna ó eisemplos de l profeta. La Suna ye coincida grácias als ahadith' ', que son narraçones acerca de la bida de l porfeta ó l que el aprobaba, que chegórun até nuolos grácias a ua cadeia de trasmisson oural a partir de l Cumpanheiros de Maomé' '. La terceira fuonte de jurisprudéncia ye l itjihad (raciocínio andibidual), a la qual se recorre quando nun hai respuosta clara ne l Alcoron ó na Suna subre un dado tema. Neste causo l jurista puode raciocionar por analogie (qiyas) pa ancuntrar la seluçon.

La quarta i redadeira fuonte de jurisprudéncia ye cunsenso de la quemunidade (ijma). Alguas práticas tamien chamadas de charie ténen tamien alguas raízes ne ls questumes lhocales (Al-urf).

La jurisprudéncia Eislámica chama-se fiqh i stá dibedida an dues partes: l studo de las fuontes i metodologie (usul al-fiqh, raízes de la lhei) i las regras práticas (furu' al-fiqh, ramos de la lhei).

L Eislan ye la segunda religion cun maior númaro de fiéles, atrás solo de l crestianismo, segundo l CIA World Fatbok de 2005. De acordo cul World Network of Religious Feturists, i l U.S. Centener fur World Mission l Eislamismo starie crecendo más debrebe an númaro de crentes de qualquiera outra religion.

L Eislan reúne hoije antre 1 a 1,3 bilhon de crentes. Solo 18% de l muçulmanos bibe ne l mundo árabe, un quinto stá spalhado pula África susariana, cerca de 30% bibe ne l Paquiston, Índia i Bangladesh, i a maior quemunidade nacional stá na Andonésia. Hai segnificantes populaçones Eislámicas na China, Ásia Central, i Rússia.

La Áustria fui l purmeiro paíç ouropeu a reconhecer l Eislan cumo ua religion oufecial (1912), anquanto que la Fráncia ten atualmente la populaçon más eilebada de muçulmanos de la Ouropa Oucidental (antre 5 a 10%).

An Pertual eisiste eigualmente ua quemunidade muçulmana, que nada ten a ber culs muçulmanos que bibírun ne l paíç durante la Eidade Média; son na sue maiorie naturales de las antigas quelónias pertuesas de Moçambique i Guiné-Bissau, que se fixórun an Pertual apuis de la andependéncia desses territórios. L Eislan xiita eismailita tamien stá persente an Pertual, tenendo la sue sede ne l Centro Eismaili de Lisboua, custruído pula Fundaçon Aga Khan. Stima-se que l númaro de muçulmanos an Pertual ronde ls 30 mil. 
Segundo l censo de 2000, l Brasil registra 27239 muçulmanos. Porén, pa la Federaçon Eislámica Brasileira l númaro de muçulmanos ne l Brasil ronda ls 1,5 milhones. La maioria de l muçulmanos brasileiros bibe ne ls stados de l Paraná i Riu Grande de l Sul, mas tamien eisisten quemunidades segnificatibas ne l Mato Grosso de l Sul i San Paulo. Grande parte destes muçulmanos son çcendentes de emigrantes sírios i libaneses que se fixórun ne l Brasil durante la Purmeira Guerra Mundial.

Na Guiné-Bissau l Eislan antrou na Eidade Média, tenendo las ordes sufistas zampenhado un amportante papel na sue difuson. Reúne hoije cerca de 45% de la populaçon. Outro paíç africano de lhéngua oufecial pertuesa cun un númaro seneficatibo de muçulmanos ye Moçambique (17,8%).

L Eislamismo cuntemporáneo ye dominado pul tradecionalismo, preacupado cula manutençon de rituales i práticas antigas, cumo l uso de l béu pulas mulhieres. Eisisten inda corrientes que quieren cunciliar l Eislan cun aspetos de la modernidade, que son percipalmente atibas ne ls Stados Ounidos de la América. A la semelhança de l que acuntece ne l judaísmo i ne l crestianismo, l Eislamismo ye tamien marcado pula eisisténcia de mobimientos ditos antegristas ó fundamentalistas.

Las tradiçones Eislámicas baseian-se ne l Alcoron, ne ls ditos de l porfeta (hadith) i nas anterpretaçones destas fuontes puls teólogos. Al longo de l redadeiros seclos, ten-se berificado ua tendéncia pa l cunserbadorismo, cun anterpretaçones nuobas bistas cumo andeseables.

La xariá antiga tenie un caráter mui más flexible de l que aquel hoije associado cula jurisprudéncia Eislámica (fiqh), i muitos académicos muçulmanos Eislámicos acradítan que eilha deba ser renobada, i que ls juristas clássicos deberian perder l sou statuto special. Esto amplica la necidade de formular ua nuoba fiqh que seia praticable ne l mundo moderno, cumo perpuosto puls defensores de la Eislamizaçon de l coincimiento, i eirie lidar cul cuntesto moderno. Este mobimiento nun pretende altarar ls puntos fundamentales de l Eislamismo, mas si eibitar malas anterpretaçones i lhibertar l camino pa la renobaçon de l prébio statuto de l mundo Eislámico cumo un centro de pensamiento moderno i de libardade.

L Eislamismo reconhece eilemientos de berdade ne l judaísmo i ne l crestianismo. Todos ls profetas de l judaísmo son reconhecidos tamien cumo profetas ne l Eislan, assi cumo Jasus Cristo, que d'acordo cula perspetiba muçulmana tenerie anunciado la benida de Maomé. Pa ls seguidores destas dues crenças l Alcoron reserbou la noçon de Pobos de l Lhibro (Ahl al-Kitab), stablecendo que deben ser tolerados por bies de tenéren scrituras sagradas. A la medida que ls muçulmanos tomórun cuntato cun outras religiones detentoras de rebelaçones scritas, acabórun an alguns causos por dar-les tamien esse statuto (causo de l zoroastrismo).

Mas, se l Eislan reconhece l papel preparatório de l judaísmo i de l crestianismo, cunsidra eigualmente que ls seguidores destas religiones acabórun por seguir caminos eirrados. Ls judius atuórun mal al adoráren l bezerro de ouro, tenendo-se tornado eidólatras, anquanto que ls crestianos anganhórun-se al cunsidrar Jasus filho de Dius i a defender doutrinas cumo la de la Santíssema Trindade.




#Article 92: Eisrael (7408 words)


L Stado de Eisrael (an heibraico , trasl. Medīnát Isra'él; an árabe دولة إسرائيل, trasl. Daulát Isrā'īl) ye un paíç ne l Ouriente Médio, na stremidade sudeste de l mar Mediterráneo. Ye ua república democrática parlamentar fundada an 14 de Maio de 1948. Ye l solo stado judiu an to l mundo. Ambora Eisrael nunca tenga definido oufecialmente las sues frunteiras, atualmente debide cul Líbano la norte, Síria i Jordánia al lheste i Eigito ne l sudoeste. La Cisjordánia i la Faixa de Gaza tamien son cunfrontantes.

La capital declarada (mas nun reconhecida pula quemunidade anternacional) de l paíç i sede de l gobierno ye Jarusalen, que ye tamien la residéncia de l persidente de la nacion, repartiçones de l goberno, suprema corte i l Knesset (parlamento). La Lei Básica stablece que Jarusalen, cumpleta i ounida, ye la capital de Eisrael anque la Outoridade Palestina ber Jarusalen Ouriental cumo fetura capital de la Palestina i las Naciones Ounidas i la maiorie de l países nun aceitáren la Lhei Básica, argumentando que l status final debe asperar feturas negociaçones antre Eisrael i la Outoridade Palestina. La maiorie de l países mantén sue ambaixada an Tel Abib. Eisrael ye cunsidrada tamien l paíç mais abançado de la region an tenermos de liberdade de amprensa, regulamentaçones ampresariales, cumpetiçon eiquenómica, lhiberdade eiquenómica i índice de zambolbimiento houmano médio.

L cunflito antre Eisrael i la Palestina an andamiento cuntina a ser ua fuonte de tenson drento i fura de Eisrael.  An particular, esto causou tensones cun ls bezinos árabes de Eisrael, cun alguns de ls quales Eisrael tamien antrou an  cunflito.  Grupos cumo la Anistia Anternacional i Houman Rights Watch ténen sido críticos de las políticas de Eisrael, anquanto outras ourganizaçones cumo la Fredon HouseBer tamien Liberdade ne l Mundo 2006 i Lista de índices de lhiberdade., l gobierno de l Stados Ounidos.  Clyde R. Mark, Foreign Affairs Defense and Trade Dibision, Cungressional Research Serbice, Biblioteca de l Cungresso de ls Stados Ounidos.] 26/04/2005. i alguns países de la Ouropa, cumo l Reino Ounido i la Almanha, giralmente apoian bélico i financeiramente Eisrael.

Segundo las scrituras bíblicas, Eisrael ye a tierra prometida por Dius als heibreus i l brício de la religion i de la cultura judaicas.

L nome Eisrael (ישראל), que an heibraico quier dezir aquel que lhuita cun Dius (ישר-אל; Issar-El), ten sue ourige na passaige de l lhibro de l Génesis (Gen 32:28), purmeiro de la Bíblia heibraica (Torá), na qual Jacó lhuita contra un anjo i recibe deste l nome de Eisrael. La nacion que tenerie sido fundada por Jacó, ye chamada alternatibamente de Ls Filhos de Eisrael, L Pobo de Eisrael, ó israelitas. Tamien ye de la tradiçon judaica l ansinamiento que ye la formaçon de l nome atrabeç de las einiciales (an heibraico) de ls patriarcas de l pobo heibreu: Isaac i Jacó (י), Sara (ש), Raquel (ר), Abraon (א), Léia (ל).

L purmeiro registro stórico de la palabra Eisrael ben dua stela eigípcia documentando campanhas melitares an Canaana. Anque desso, esta estela se refree a un pobo (l detreminatibo para 'território' staba ausente) ye datado la aprossimadamente 1211 a.C..

Outros nomes rejeitados propunhan Eretç Eisrael, Sion i Judéia. L uso de la palabra israeli para se referir a un cidadano de Eisrael fui decidido pul Gobierno de Eisrael nas sumanas eimediatamente passado la andependéncia i anunciado pul anton Menistro de las Relaçones Steriores, Moshe Shertok.

An mirandés, ls habitantes de l moderno Stado de Eisrael son chamados eisraelitas. La palabra eisraelita puode tamien ser outelizada para se referir als adetos de la religion judaica.

La tradiçon judaica defende que la Tierra de Eisrael ten sido ua Tierra Santa judaica i ua Tierra prometida por quatro mil anhos, zde l tiempo de l patriarcas. La tierra de Eisrael guarda un lhugar special nas oubrigaçones relegiosas judaicas, anglobando ls mais amportantes lhocales de l judaísmo (cumo ls restos de l Purmeiro i Segundo Templos de l pobo judiu). Conetado cun estas dues bersones de l templo stan ritos relegiosos seneficatibos que simbolizan la ourige de muitos aspetos de l judaísmo moderno. A partir de l seclo X a.C. ua série de reinos i stados judaicos stablecírun un cuntrole antermitente subre la region que durou cerca de 150 anhos, pa l Reino de Eisrael, até a la sue cunquista puls assírios an 721 a.C., i quatro seclos pa l Reino de Judá, até a la sue cunquista por Nabucodonosor an 586 a.C. i çtruiçon de l Templo de Salomon puls babilónios. An 140 a.C. la rebolta de l Macabeus lhebou al stablecimiento de l Reino Hasmoneu de Eisrael, cuja eisisténcia anquanto reino andependiente durou 77 anhos, até a la cunquista de Jarusalen por Pompeu an 63 a.C, altura an que se tornou un reino tributário de l Ampério Romano.

Sob l domínio assírio, babilónico, persa, griego, romano, bizantino i (brebemente) sassánido, la persença judaica na region deminuiu por causa de spulsones an massa. An particular, l fracasso na rebolta de Bar Kokhba contra l Ampério Romano an 132 resultou nua spulson de ls judius an ancha scala. Fui durante este tiempo que ls romanos dórun l nome de Syria Palæstina a la region geográfica, nua tentatiba de apagar laços judaicos cula tierra. Inda assi, la persença judaica na Palestina permaneciu custante. La percipal cuncentraçon de populaçon judaica trasferiu-se de la Judéia para Galiléia. La Mishná i l Talmud de Jarusalen,  dous de ls testos judaicos mais amportantes, fúrun cumpuostos na region durante esse período. La tierra fui cunquistada de l Ampério Bizantino an 638 durante l período einicial de las cunquistas muçulmanas. L niqqud heibraico fui ambentado an Tiberíades nessa época. La ária fui dominada puls omíadas, anton puls abássidas, cruzados, ls corésmios i mungóles, antes de se tornar parte de l ampério de l mamelucos (1260-1516) i l Ampério Otomano an 1517.

Ls judius que bibian la Diáspora aspirában hai mui tiempo an retornar la Sion i la Tierra de Eisrael. Essa spráncia i anseio fui articulada na Bíblia i ye un tema central ne l Sidur. La perseguiçon católica als judius, yá notória passado la cumberson de l bisigodos al catolicismo ne l final de l seclo VI, lhebou un fluxo custante a deixar la Ouropa rumo a la Tierra Santa, oumentando seneficatibamente passado ls judius séren spulsos de la Spanha an 1492. Durante l seclo XVI grandes quemunidades judaicas fúrun formadas nas Quatro Cidades Santas (Jarusalen, Heibron, Tiberies i Safed), i na segunda metade de l seclo XVIII, bárias quemunidades hassídicas benirun de la Ouropa Ouriental rumo la Tierra Santa.

  
La purmeira grande óndia de eimigraçon moderna, coincida cumo la purmeira Aliyah (heibraico: עלייה), ampeçou an 1881, quando ls judius fugiran de l pogrons na Ouropa Ouriental. Anquanto l mobimiento sionista yá eisistia, an teorie, Theodor Heirzl fui creditado cumo l fundador de l sionismo político, un mobimiento que pretendia stablecer un Stado judaico na tierra de Eisrael, lhebando la queston judaica pa l praino anternacional. An 1896, Herzl publicou Dar Judenstaat' ' (L Stado Judiu ), que oufrece la sue bison dun feturo Stado judiu, ne l anho a seguir el presidiu l purmeiro Cungresso Mundial Sionista. 

La segunda Aliyah (1904-1914), ampeçou passado l pogron de Kishineb. Cerca de 40.000 judius stablecírun-se na Palestina. Tanto la purmeira quanto la segunda óndia de eimigrantes fui percipalmente de judius ourtodoxos, mas na Segunda Aliyah tamien benirun alguns socialistas pioneiros que criórun l mobimiento kibbutç. 

La 2 de nobembre de 1917, durante la Purmeira Guerra Mundial, l Menistro Británico de Relaçones Steriores, Arthur Balfour emitiu l que quedou coincido cumo la Declaraçon de Balfour, que diç L goberno de Sue Majestade ancara faborablemiente l stabelecimiento na Palestina dun lhar nacional pa l Pobo Judiu…. A pedido de Edwin Samuel Montagu i de Lord Curzon, ua lhinha fui anserida na declaraçon afirmando que seia claramente antendido que nada será feito que puoda prejudicar ls dreitos cebiles i relegiosos de las quemunidades nó-judaicas na Palestina, ó ls dreitos i statuto político usufruídos puls judius an qualquier outro paíç. La Legion Judaica, un grupo de batalhones cumpuostos subretodo de boluntários sionistas, habie assistido ls británicos na cunquista de la Palestina. La outelizaçon de la palabra ambíguo lhar nacional alarmou ls árabes i, por forma la aplaca-los, la 7 de nobembre de 1918 l Reino Ounido assinou cula Fráncia la Declaraçon Anglo-Francesa, declarando cumo oubjetibo quemun a ambos ls países la lhibertaçon final i cumpleta de ls pobos que hai mui bénen sendo ouprimidos puls turcos, i l stabelecimiento de gobernos nacionales i admenistraçones [na Síria, Eiraque i Palestina] cuja outoridade deriba de l lhibre eisercício de la einiciatiba i scolha por parte de las populaçones andígenas. Inda assi, an 1919, nun memorandun gobernamental anterno, Balfour declarou que nun tenie antençon de cunsultar ls habitantes de la Palestina subre las sues aspiraçones, cuntreriando assi la Declaraçon de 1918 i la Declaraçon de Balfour na sue promessa de nun prejudicar ls dreitos cebiles i relegiosos de las quemunidades nó-judaicas de la Palestina. La ouposiçon árabe la este praino lhebou als motines de 1920 na Palestina i a la formaçon de la ourganizaçon judaica coincida cumo Haganah (la Defesa, an heibraico), de la qual mais tarde se separórun ls grupos Irgun i Lehi.

An 1922, la Liga de las Naciones cuncediu al Reino Ounido un mandato na Palestina an cundiçones semelhantes a la Declaraçon Balfour. La populaçon de la ária neste momiento era predominantemente muçulmana, anquanto na maior ária ourbana de la region, Jarusalen, era maioritariamente judaica. 

La  terceira (1919-1923) i la quarta Aliyah (1924-1929) trouxírun 100.000 judius para la Palestina. A partir de 1921 ls británicos sujeitórun la eimigraçon judaica la quotas, i la maiorie de l território zeignado pa l stado judaico fui alocado a la Trasjordánia.

La ascenson de l nazismo na década de 1930 lhebou a la quinta Aliyah, cun un fluxo dun quarto de milhon de judius. Este fluxo probocou la rebolta árabe de 1936-1939, i lhebou ls británicos a cunter la eimigraçon atrabeç de l White Paper de 1939. Cun países de to l mundo recebindo refugiados judius fugidos de l Houlocausto, un mobimiento clandestino coincido cumo Aliyah Bet fui ourganizado para trasportar judius para la Palestina. Pul final de la Segunda Guerra Mundial, ls judius repersentában 33% de la populaçon de la Palestina, quando éran 11% an 1922.

Passado 1942, cula rejeiçon de l White Paper de 1939 por parte de l lhíderes sionistas, l Reino Ounido tornou-se cada beç mais ambolbido nun cunflito biolento cun ls judius.. Bários ataques armados fúrun lhebados a cabo puls sionistas contra albos británicos, de ls quales se çtacan l assassinato de l menistro de stado británico Lord Moyne na cidade de l Cairo an nobembre de 1944 pul Stern Gang, lhiderado por Yitzak Shamir, i la spluson de l Hotel King Dabid pul Irgun, lhiderado por Menachin Begin, an 1946. Ne l ampeço de 1947, l gobierno británico, percebendo l ancargo político i eiquenómico que staba a ser l cunflito na Palestina, decidiu acabar cun Mandato, declarando que era ancapaç de chegar a ua seluçon aceitable para ambos ls lhados, árabes i judius. 

La recén-criada Organizaçon de las Naciones Ounidas recomendou la aplicaçon de l Praino de partiçon de la Palestina, aprobado pula Assembléia Giral de las Naciones Ounidas atrabeç de la Reseluçon 181 de 29 de nobembre de 1947, propondo la debison de l paíç an dous Stados, un árabe i un judiu. Segundo esta perpuosta, la cidade de Jarusalen serie ua cidade anternacional - un corpus separatun - admenistrada pula ONU para eibitar un possible cunflito subre l sou statuto, durante un período de 10 anhos. La Agéncia Judaica aceitou l praino, ambora nunca tubisse afirmado que lhemitarie l feturo Stado Judaico a la ária perpuosta pula Reseluçon 181. La 30 de nobembre de 1947 la la Alta Comisson Árabe rejeitou l praino, na spráncia que l assunto fusse rebisto i ua perpuosta alternatiba apersentada. Nesta altura, la Liga Árabe nun cunsidraba inda ua anterbençon armada na Palestina, a la qual se oupunha la Alta Comisson Árabe.  

Ne l die a seguir a la rejeiçon de l praino, l cunflito armado stendiu-se a to la Palestina. Las ourganizaçones paramelitares sionistas, an special l Haganah i ls boluntários anternacionales que se les juntórun, ampeçórun l que David Ben Gurion chamou de defesa agressiba, na qual qualquiera ataque árabe serie respundido de forma decisiba, cun çtruiçon de l lhugar, spulson de ls sous moradores i catura de la posiçon. An márcio de 1948 fui colocado an prática l Praino Dalet, cul oubjetibo de caturar aldés, bairros i cidades árabes. Ne l més seguinte, dous amportantes acuntecimientos gerórun óndias de choque atrabeç de la Palestina i de to l mundo árabe: La muorte de Abd al-Qader al-Husseini defendendo la aldé árabe de Al-Qastar, i l massacre de la aldé de Deir Yassin, perpetrado pul Irgun i pul Stern Gang. Estes acuntecimientos lhebórun ls países árabes, reunidos na Lhiga Árabe, a cunsidrar ua anterbençon na Palestina cun ls sous eisércitos regulares. La eiquenomie árabe-palestina çmoronou i 250.000 árabes-palestinos fugiran ó fúrun spulsos. 

An 14 de maio de 1948, un die antes de l fin de l Mandato Británico, la Agéncia Judaica proclamou la andependéncia, nomeando l paíç de Eisrael. Ne l die seguinte, cinco países árabes - Eigito, Síria, Jordánia, Lhíbano i Eiraque, ambadiran Eisrael, ampeçando la Guerra árabe-eisraelita de 1948. Marrocos, Sudan, Iémen i Arábia Saudita tamien ambiórun tropas para ajudar ls ambasores. Passado un anho de cumbates, un cessar-fuogo fui declarado i ua frunteira temporária, coincida cumo Linha Berde, fui stablecida. Ls territórios aneixados de la Jordánia tornórun-se coincidos cumo Cisjordánia i Jarusalen Ouriental, l Eigito i assumiu l cuntrole de la Faixa de Gaza. Eisrael fui admitido cumo nembro de las Naciones Ounidas an 11 de maio de 1949. Durante l cunflito 711.000 árabes, d'acuordo cun stimatibas de las Naciones Ounidas, ó cerca de 80% de la populaçon árabe anterior, fugiran de l paíç. L çtino de ls refugiados palestinos de hoije ye un grande punto de çcórdie ne l cunflito eisraelo-palestino. 

Ne ls purmeiros anhos de l Stado, l Sionismo trabalhista, mobimiento sionista lhiderado pul anton Purmeiro-menistro David Ben-Gurion dominaba la política eisraelita. Esses anhos fúrun marcados pula eimigraçon maciça de ls subrebibentes de l Houlocausto i un anfluxo de judius perseguidos an tierras árabes. La populaçon de Eisrael oumentou de 800.000 para dous milhones antre 1948 i 1958. La maiorie de ls refugiados que chegórun sin posses i fúrun alojados an campos temporários coincidos cumo ma'abarot. An 1952, mais de 200.000 eimigrantes bibian nestas cidades tenda. La necidade de resulber la crise lhebou Ben-Gurion a assinar un acuordo cula Almanha Oucidental que zamcadeou protestos an massa de judius que éran cuntrários la eideia de Eisrael fazer negócios cula Almanha. 

Durante la década de 1950, Eisrael fui atacado cuntantemente por melitantes, percipalmente a partir de la Faixa de Gaza, que staba sob cuntrole eigípcio. An 1956, Eisrael criou ua aliança secreta cul Reino Ounido i la Fráncia çtinada a recaturar l canhal de l Sueç, que ls eigípcios tenien nacionalizado (ber Guerra de l Sueç). Anque de la catura de la Península de l Sinai, Eisrael fui fuorçado a recuar debido a la presson de l Stados Ounidos i de la Ounion Sobiética, an troca de garanties de dreitos marítimos de Eisrael ne l Mar Burmeilho i ne l Canhal. 

Ne l ampeço de la década seguinte, Eisrael caturou Adolf Eichmann, un de ls criadores de la Seluçon Final scondido na Argentina, i l trouxe para julgamento. L julgamiento tubo un ampato amportante subre la cunscientizaçon de l público subre l Houlocausto, Eichmann fui sola pessona eisecutada por Eisrael, ambora John Demjanjuk tubisse sido cundenado a morrer antes de sue cundenaçon ser anulada pula Suprema Corte de Eisrael.

 

Al lhongos de ls anhos ls países árabes, recusórun-se a manter relaçones diplomáticas cun Eisrael nun reconhecendo la eisisténcia de l stado judiu, para alhá desso, árabes nacionalistas lhiderados por Nasser lhutórun pula çtruiçon de l Stado judiu. An 1967, l Eigito, la Síria i la Jordánia mandórun sues tropas até las frunteiras eisraelita, spulsando las fuorças de paç de la ONU i bloqueando l acesso de Eisrael al Mar Burmeilho. Eisrael biu essas açones cumo un casus belli para un cunflito, ampeçando la Guerra de ls Seis Dies, Eisrael cunseguiu ua bitória decisiba nesta guerra i caturou ls territórios árabes de la Cisjordánia, Faixa de Gaza, Península de l Sinai i las Colinas de Golana. Zde 1949 la chamada Linha Berde passou a ser la frunteira admenistratiba antre Eisrael i ls territórios acupados. Las frunteiras de Jarusalen fúrun ampliadas por Eisrael que ancorporou  Jarusalen Ouriental. La Lei de Jarusalen, promulgada an 1980, reafirmou esta medida i reascendiu polémica anternacional subre l statuto de Jarusalen. Ne l final de la década de 1960 i ampeço de la década de 1970, grupos palestinos lhançórun ua óndia de ataques contra albos eisraelita al redror de l mundo, ancluindo un massacre de atletas eisraelitas ne ls Jogos Oulímpicos de Berano de 1972, an Munique na Almanha. Eisrael reagiu cula Ouperaçon Cólera de Dius, ne l qual ls respunsables pul massacre de Munique fúrun ancontrados i eisecutados. 

An 6 de outubre de 1973, ne l Yon Kippur, die mais santo de l calendário judaico, ls eisércitos de l Eigito i de la Síria lhançórun un ataque surpresa contra Eisrael. La guerra treminou an 26 de outubre cul éxito eisraelita, que cunseguiu repelir las fuorças eigípcias i sírias, mas sofrendo grandes perdas. Un anquérito anterno sonerou l gobierno eisraelita de la respunsablidade pul cunflito, mas un ato de la rábia público de la anton Purmeira-Menistra Golda Meir, forçou-la a renunciar.

Las eileiçones de 1977 de l Knesset marcórun ua birada amportante na stória política eisraelita, quando Menachen Begin de l Partido Likud assumiu l cuntrole de l Partido Trabalhista. Mais tarde, ne l mesmo anho, l anton Persidente Eigípcio Anwar El Sadat fizo ua bejita la Eisrael i falou delantre l Knesset, esta fui a  purmeira beç an que un Xefe de Stado árabe reconhecie l estado de Eisrael. Ne ls dous anhos que se seguiran, Sadat i Menachen Begin assinórun l Acordo de Camp Dabid] i de la Tratados de Paç Eisrael-Eigito. Eisrael retirou-se de la Península de l Sinai i cuncordou an ampeçar negociaçones subre ua possible outonomie para palestinos an to la Linha Berde, un praino que nunca fui eisecutado. L gobierno eisraelita ampeçou a ancorajar assentamientos judius ne l território de la Cisjordánia, criando atritos cun ls palestinos que bibian nessas árias.

An 7 de júnio de 1981, Eisrael bumbardeou pesadamente l reator nuclear Osirak ne l Eiraque durante la chama Ouperaçon Ópera, cun fin de zablitá-lo. La anteligéncia eisraelita tenie ua suspeita de que l Eiraque pretenda outelizar este reator pa l zambolbimiento de armas nucleares. An 1982, Eisrael anterbeio na Guerra Cebil Lhibanesa, çtruindo las bases de la Organizaçon de Lhibertaçon de la Palestina, que, an repuosta, lhançou ataques i mísseis al norte de Eisrael. Esse mobimiento se zambolbiu para la Guerra de l Lhíbano de 1982. Eisrael retirou la maior parte se sues tropas de l Lhíbano, an 1986, mas mantebe ua zona de sigurança até 2000. La Purmeira Antifada, un lhebante palestino contra Eisrael, eclodiu an 1987, cun óndias de bioléncia ne ls territórios acupados. Al lhongo de ls seis anhos seguintes, mais dun milhon de pessonas fúrun muortas, muitas de las quales por atos anternos de bioléncia de l palestinos. Durante la Guerra de l Golfo an 1991, la OLP i muitos palestinos apoiados pul lhíder eiraquiano Saddan Hussein lhançórun ataques de mísseis contra Eisrael. 

An 1992, Yitzhak Rabin torna-se Purmeiro-Menistro Yitzhak Rabin i sou partido promobe cumpromissos cun ls bezinos de Eisrael. Ne l anho seguinte, Shimon Peres i Mahmoud Abbas, an nome de Eisrael i de la OLP, assinórun ls Acordos de paç de Oslo, que dou a la Outoridade Nacional Palestina l dreito de outo-gobernar partes de la Cisjordánia i de la Faixa de Gaza. La antençon era l reconhecimiento de l dreito de l stado de Eisrael eisistir i ua forma de dar fin al terrorismo. An 1994, l Tratado de paç Eisrael - Jordánia fui assinado, sendo la Jordánia l segundo paíç árabe que normalizou sues relaçones cun Eisrael. 

L apoio público de l árabes als Acuordos fui danificado pul Massacre de la Gruta de l Patriarcas, pula cuntinaçon de ls assentamientos judius, i a la deterioraçon de las cundiçones eiquenómicas. L apoio de la oupinion pública eisraelita als Acuordos deminuiu quando Eisrael fui atingido por ataques suicidas palestinos. An nobembre de 1995 pul assassinato de Yitzhak Rabin por un melitante de strema-dreita judiu, chocou l paíç.

Ne l final de la década de 1990, Eisrael, sob la lhiderança de Benjamin Netanyahu, zeistiu de Heibron, assinando l Memorando de Wye Riber, dando maior cuntrole de la region para la Outoridade Nacional Palestina. 

Ehud Barak, eileito purmeiro-menistro an 1999, ampeçou l nuobo milénio, retirando fuorças eisraelita de l Sul de l Líbano i rializando negociaçones cula Outoridade Palestina Yasser Arafat i l Persidente de ls Stados Ounidos Bill Clinton durante la Cúpula de Camp David de 2000. Durante la cúpula, Barak oufreciu un praino pa l stablecimiento dun Stado palestino na Faixa de Gaza i 91% de la Cisjordánia, retendo mas l cuntrolo subre todas las frunteiras i percipales cursos de auga, i aneixando definitibamente 12% de l Bal de l Jordan, la region mais fértil de la Cisjordánia, a fabor de Eisrael, reserbando-se inda l dreito de permanecer antre 12 a 30 anhos an outros 10% dessa region. Yasser Arafat rejeitou l acuordo, eisigindo cumo pré-cundiçon para las negociaçones la retirada de Eisrael para las frunteiras de Júnio de 1967. Passado l colapso de las negociaçones, ampeçou la Segunda Antifada.

Ariel Sharon se tornou l nuobo Purmeiro-Menistro an 2001 durante ua eileiçon special. Durante sou mandato, Sharon rializada la sou praino de retirada unilateral de la Faixa de Gaza i tamien lhiderou la custruçon de la barreira eisraelita de la Cisjordánia. An Janeiro de 2006, depuis de sofrer un grabe acidente bascular cerebral que l deixou an coma Ariel Sharon deixa l cargo i sues cumpeténcias son trasferidas pa l gabinete de Ehud Olmert.

An júlio de 2006, un ataque de la artilharie de l Heizbollah a quemunidades de a  frunteira norte de Eisrael i un rato de dous suldados eisraelita zamcadeou la Segunda Guerra de l Lhíbano.- scalation of hostilities in Lhebanon and in Eisrael since Hizbollah’s attack on Eisrael on July 12, 2006 Ls cunfrontos duran por un més até un cessar-fuogo (Reseluçon 1701 de la Organizaçõa de las Naciones Ounidas) mediado pul Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas. 

An 27 de nobembre de 2007, l Purmeiro-Menistro eisraelita Ehud Olmert i l Persidente palestino Mahmoud Abbas cuncordórun an negociar subre todas las questones i lhutar por un acuordo até al final de 2008. An Abril de 2008, Persidente sírio Bashar al-Assad dixe a un jornal de l Qatar que la Síria i Eisrael tenien benido la çcutir un tratado de paç por un anho, cula Turquia cumo mediador. Esto fui cunfirmado por Eisrael, an Maio de 2008. 

 
Ne l final de Dezembre de 2008, l cessar-fuogo antre l Hamas i Eisrael acabou passado foguetes séren çparados a partir de la Faixa de Gaza, cuntrolada pul Hamas. Eisrael respundiu cun ua série de antensos ataques aéreos. An repuosta, protestos eclodiran an to l mundo. An 3 de Janeiro de 2009, tropas eisraelitas entrórun an  Gaza marcando l ampeço dua oufensiba terrestre.

Eisrael stá lhocalizado ne l stremo leste de l Mar Mediterráneo, delimitado la norte pul Líbano, ne l noroiste pula Síria, pula Jordánia la leste i pul Eigito al sudoeste . L território soberano de Eisrael, scluindo todos ls territórios caturados por Eisrael durante la Guerra de ls Seis Dies, ye de cerca de 20.770 quilómetros quadrados de ária, de ls quales dous por ciento son auga. La ária total sob poder eisraelita, ancluindo Jarusalen Ouriental i las Colinas de Golana, ten 22.072 quilómetros quadrados. 

  

La ária total sob cuntrole eisraelita, ancluindo la ária cuntrolada melitarmente por Eisrael i an parte puls palestinos, l território de la Cisjordánia, ten 27.799 quilómetros quadrados. 

Anque sue pequeinha ária, Eisrael ye l lhar dua grande bariadade de caratelísticas geográficas, a partir de l deserto de Negeb, ne l sul de cadeias montanhosas de la Galiléia, de Carmelo i de Golana, ne l norte. La prainada costeira eisraelita subre las bordas de l Mediterráneo ye l lhar de setenta por ciento de la populaçon de l paíç. 

La lheste de l praino central, queda l Bal de l Rift Jordaniano,  ua pequeinha parte de l 6500 km de l Bal de l Rift. L riu Jordan corre al lhongo de l Bal de l Rift Jordaniano, ne l Monte Heirmon atrabeç de l Bal Hulah i de l Mar de la Galiléia al Mar Muorto, l punto mais baixo de la superfice de la Tierra. Mais la sul stá l bal Arabah, treminando cul Golfo de Eilat, ua parte de l Mar Burmeilho. 

Solos de Eisrael i de la Península de l Sinai son ls Makhteshin ó eroson circo. L maior makhtesh ne l mundo ye l Makhtesh Ramon ne l Negeb, que mede 40 quilómetros por 8 quilómetros. Un relatório subre l stado ambiental de la bacie de l Mediterráneo afirma que Eisrael ten l maior númaro de speces de plantas por metro quadrado de todos ls países de la bacie.

Las temperaturas barian mui an Eisrael, percipalmente durante l ambierno. Las regiones montanhosas de l paíç son fries, anclusibe cun ocorréncia de niebe; l pico de l monte Heirmon ye cubierto por niebe na maior parte de l anho i Jarusalen recibe pul menos ua queda de niebe por anho. Antretanto, cidades costeiras, cumo Tel Abib i Haifa, ténen un clima mediterráneo típico cun friu, chuba, ambiernos lhongos i berones calientes. La maior temperatura ne l cuntinente asiático (53.7 °C ) fui registrada an 1942 ne l kibutç Tirat Zbi, ne l norte de l bal jordaniano. De Maio la Setembre, la chuba an Eisrael ye rala. Cun ls scassos recursos hídricos, Eisrael ten zambolbido dibersas tecnologies de eiquenomie de auga, ancluindo eirrigaçon por goteijamento. Ls eisraelita tamien aprobeitan la grande ancidéncia de luç solar para la porduçon de einergie solar, tornando la Eisrael, la nacion lhíder an einergie solar an uso per capita.

Eisrael ye ua democracie parlamentar cun sufrágio ounibersal. L Persidente de Eisrael ye l xefe de stado, mas sues funçones son an grande parte simbólicas. Un nembro de l Parlamento apoiado pula maiorie de ls parlamentares torna-se l Purmeiro-Menistro, normalmente l persidente de l maior partido. L Purmeiro-menistro ye l xefe de gobierno i xefe de l Gabinete. Eisrael ye gobernado por un parlamiento cumpuosto por 120 nembros, coincido cumo Knesset. La cumposiçon de l Knesset ye baseada na repersentaçon proporcional de l partidos políticos. Las eileiçones parlamentares son rializadas la cada quatro anhos, mas l Knesset puode dissolber l goberno, a qualquiera momento, por falta de cunfiança na botaçon. La Lei Básica de Eisrael funciona cumo ua Custituiçon nun scrita. An 2003, l Knesset ampeçou a redigir ua custituiçon oufecial baseada nestas lheis. 

Eisrael ten trés nibles ne l sistema judicial. L nible mais baixo son magistrados judiciales, situados na maiorie de las cidades de l paíç. Arriba deilhes son tribunales de comarca, serbindo simultaneamente cumo tribunales de apelaçon i tribunales de purmeira anstáncia, stan situados an cinco de ls seis çtritos de Eisrael. L terceiro nible i l mais eilebado ye la Suprema Corte de Eisrael, situada an Jarusalen. Sirbe un papel duplo cumo l mais alto tribunal de apelaçon i de Supremo Tribunal de Justícia. Nesta redadeira funçon, l Supremo Tribunal dita las regras cumo un tribunal de purmeira anstáncia, permitindo que ls andebíduos, ls cidadanos i nun cidadanos, fágan ua petiçon contra las decisones de las outoridades statales. Eisrael nun ye un nembro de l Tribunal Penal Anternacional pus teme que l tribunal seia tendencioso contra el, debido las pressones políticas de outros países nembros. Eisrael cumbina ls sistemas jurídicos de common lhaw anglés, l dreito cebil, i las leis judaicas. esse sistema ye baseado ne l percípio de l stare decisis i ye un sistema acusatório, adonde las partes ambolbidas ne l fato trazen probas delantre l tribunal. Ls precessos de l Tribunal son julgados por juíçs porfissionales, an beç de jurados. Casamento i dibórcio stan sob la jurisdiçon de ls tribunales relegiosos: judius, muçulmanos, druzos i crestianos. Ua comisson de nembros de l Knesset, juízes de l Supremo Tribunal, adbogados eisraelita rializan la eileiçon de l juízes. 
  
La Lhei Básica: Denidade Houmana i Lhibardade bisa defender ls dreitos houmanos i de las lhibardades an Eisrael. Eisrael ye l solo paíç de la region classeficado cumo Lhibre pula Fredon House an funçon de l nible de ls dreitos cebiles i políticos; ls Territórios Acupados Eisrael/Outoridade Palestina fúrun classeficados cumo nó-lhibres. De l mesmo modo, ls Repórteres sin Frunteiras classeficórun Eisrael na 50ª posiçaõ antre 168 países an tenermos de liberdade de amprensa, l nible mais alto antre ls países de l sudoeste asiático. Inda assi, grupos cumo la Anistia Anternacional i Houman Rights Watch, muitas bezes reproban Eisrael an relaçon als dreitos houmanos pa l cunflito árabe-eisraelita. Las lhiberdades cebiles de Eisrael tamien permiten a outo-crítica, a partir de grupos cumo B'Tselen, ua ourganizaçon eisraelita de dreitos houmanos.

Eisrael mantén relaçones diplomáticas cun 161 paíçs i ten 94 missones diplomáticas al redror de l mundo. Solo trés nembros de la Liga Árabe normalizórun sues relaçones cun Eisrael, l Eigito i la Jordánia assinórun tratados de paç an 1979 i 1994, respetibamente, i la Mauritánia outou por manter relaçones diplomáticas cumpletas cun Eisrael zde 1999. dous outros nembros de la Lhiga Árabe, Marrocos i Tunísia, que tenien alguas relaçones diplomáticas cun Eisrael, ancerran sue relaçones ne l ampeço de la Segunda Antifada, an 2000. Zde 2003, ls laços cun Marrocos ténen sido subre la eiquenomie i l Menistro de las Relaçones Steriores de Eisrael bejitou l paíç. Sob la lhei eisraelita, Líbano, Síria, Arábia Saudita, Eiraque i Iémen son cunsidrados países einimigos i ls cidadanos eisraelita nun puoden bejitá-los sin la permisson de l Menistério de l Anterior. Zde 1995, Eisrael ten sido nembro de l Diálogo Mediterráneo, que promobe la coperaçon antre siete países de la Bacia de l Mediterráneo i ls nembros de la Organizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte (OTAN). 

Ls Stados Ounidos, Turquia, Almanha, Reino Ounido i Índia stan antre ls mais próssimos aliados de Eisrael. Ls Stados Ounidos fúrun l purmeiro paíç a recoincer l Stado de Eisrael, seguidos pula Ounion Sobiética. Ls I.U.La. cunsidírun Eisrael cumo sou percipal aliado de l Sudoeste Asiático, baseado an balores políticos i relegiosos quemuns. Ambora la Turquia nun stablece relaçones diplomáticas antegrales cun Eisrael até 1991, l paíç ten colaborado cul Stado de Eisrael zde l sou reconhecimiento an 1949. Ls laços de la Turquia cun las outras naciones muçulmanas, por bezes, resultou an presson de l países árabes para que l paíç cessasse sues relaçones cun Eisrael. La Almanha ten fuortes laços cun Eisrael subre la coperaçon científica i eiducacional para alhá de ls dous stados permanecíren fuortes parceiros eiquenómicos i melitares. La Índia stableciu laços diplomáticos plenos cun Eisrael an 1992 i ten promobido ua fuortes parceries melitares i culturales cul paíç zde anton. L Reino Ounido mantebe antegralmente las relaçones diplomáticas cun Eisrael zde la sue formaçon. Ten tamien ua fuorte relaçon comercial, Eisrael ye l 23º maior mercado. Las relaçones antre ls dous países tamien fúrun feitas pul purmeiro-menistro anterior, Tony Blair. L Reino Ounido ye bisto cumo tenendo ua relaçon natural cun Eisrael an birtude de l Mandato Británico de la Palestina. L Eiran tenie relaçones diplomáticas cun Eisrael durante la dinastie Pahlabi, mas retirou l reconhecimiento de Eisrael durante la reboluçon iraniana.

Las Fuorças de Defesa de Eisrael son formadas pul eisército, marina i aeronáutica eisraelita. Fui fundada durante la Guerra árabe-eisraelita de 1948 por organizaçones paramelitares - percipalmente la Haganah - que precediu la criaçon de l Stado de Eisrael. La FDI tamien usa ls recursos de la Direçon de Anteligéncia Melitar (Aman), que trabalha cula Mossad i Shabak. L ambolbimiento de las Fuorças de Defesa de Eisrael an grandes guerras i cunflitos frunteiriços tornou-a ua de las fuorças armadas mais capacitadas de l planeta. 

La maiorie de l eisraelita son cumbocados pa l serbício melitar oubrigatório als 18 anhos de eidade. Homes dében serbir por trés anhos i las mulhieres dében serbir por dous anhos. Na sequéncia de l serbício oubrigatório, homes eisraelita juntan-se la fuorça melitar de reserba por bárias sumanas la cada anho até cumpletar 40 anhos de eidade. La maiorie de las mulhieres stan isentas de l ampuosto de reserba. Árabes eisraelita (cun scepçon de l druzos) i aqueilhes que eisercen studos relegiosos an tiempo antegral stan isentos de l serbício melitar. Ua alternatiba para aqueilhes que recíben isençones subre bários motibos ye l Sherut Lheumi, ó serbício nacional, que ambolbe un porgrama de serbícios an spitales, scuolas i outros quadros de bien-star social. Cumo resultado de sou porgrama de cunscriçon, la FDI mantén aprossimadamente 168.000 tropas atibas i un adicional de 408.000 reserbistas. 

Las fuorças armadas de l paíç dependen fuortemente de sistemas de armas de alta tecnologie cuncebidos i fabricados an Eisrael, para alhá de alguas amportaçones strangeiras. Ls Stados Ounidos son un de ls maiores cuntribuinte strangeiros, stima-se que ls I.U.La. lhibíren al paíç US$ 30 bilhones an ajuda melitar antre ls anhos de 2008 i 2017. L anti-míssel Arrow, zambolbido puls I.U.La. i por Eisrael, ye un de ls solos sistemas ouperacionales de mísseis anti-balísticos de l mundo. Zde la Guerra de l Yon Kipur, Eisrael ten zambolbido ua rede de satélites de reconhecimento. L sucesso de l porgrama Oufeq fizo de Eisrael un de l siete paíçs capazes de lhançar satélites desse tipo. L paíç tamien zambolbiu l sou própio tanque, l Merkaba. Zde la sue criaçon, Eisrael ten gasto ua parcela seneficatiba de l sou produto anterno bruto an defesa. An 1984, por eisemplo, l paíç gastou 24% de l sou PIB an defesa. Hoije, esse númaro caiu para cerca de 10%. Depuis de la Guerra de l Golfo an 1991, quando Eisrael fui atacado por mísseis Scud eiraquianos, fui aprobada ua lhei eisigindo que todos ls apartamientos i casas an Eisrael para tener ua mamad, ua sala de sigurança reforçada i ampermeable la sustáncias químicas i biológicas.

L Stado de Eisrael stá debedido an seis percipales çtritos admenistratibos, coincido cumo mehozot (מחוזות; singular: mahoç) - Centro, Haifa, Jarusalen, Norte, Sul i Tel Abib. Ls çtritos debíden-se an quinze sub-çtritos coincidos cumo nafot (נפות; singular: ANPA), que son eilhes própios debedidos an cinquenta regiones naturales. Para fines statísticos, l paíç stá debedido an trés árias metropolitanas: Tel Abib i Gush Dan (populaçon 3.150.000), Haifa (populaçon 996.000), i Bersheba (populaçon 531.600). Tel Abib, Haifa i Rishon LeZion son las cidades mais populosas de l paíç, cun 384.600, 267.000 i 222.300 habitantes, respetibamente.

Ls territórios acupados por Eisrael son la Cisjordánia, Jarusalen Ouriental i las Colinas de Golana. Estas son las árias de Eisrael tomou de la Jordánia i de la Síria durante la Guerra de ls Seis Dies. La palabra tamien fui ousado para çcrebir la Península de l Sinai, que fui debolbida al Eigito an 1979 cumo parte de l Tratado de paç eisraelo-eigípcio.

L palabra de territórios acupados por Eisrael tamien fui ousado para anglobar la Faixa de Gaza, que fui acupada pul Eigito i tomada por Eisrael an 1967. An 2005, Eisrael desocupou la Faixa de Gaza i retirou quatro assentamientos na Cisjordánia, cumo parte de l sou praino de retirada unilateral. Eisrael inda cuntrola l acesso al spácio aéreo i marítimo de Gaza. Eisrael tamien regulamenta las biaiges i l quemércio de Gaza cul resto de l mundo. L anterior de l território stá sob cuntrole de l Hamas, partido manjoritário ne l Cunseilho Lhegislatibo de la Palestina, cujo braço melitante eisecutou zde ls anhos 90 bários atentados terroristas contra Eisrael cumo l Atentado suicida de l Dizengoff Center. 

La Cisjordánia ten ua populaçon custituída percipalmente por árabes palestinos, ancluindo ls residentes stóricos de l territórios i de ls refugiados de la Guerra árabe-eisraelita de 1948. Zde la acupaçon an 1967 até 1993, ls palestinos que biben nesses territórios stában sob la admenistraçon melitar eisraelita. Zde que fúrun assinadas las cartas de reconhecimiento antre Eisrael i la Organizaçon para la Lhibertaçon de la Palestina, la maiorie de la populaçon palestina i sues cidades ténen stado sob l cuntrole de la Outoridade Palestina i por un cuntrole melitar parcialpor parte de l eisraelita, anque Eisrael tener an dibersas ocasiones reorganizado sues tropas i reinstituído plena admenistraçon melitar durante períodos de grande agitaçon. An repuosta als ataques cada beç mais cumo parte de la Segunda Antifada, l gobierno eisraelita ampeçou la custruçon de l chamado Muro de la Cisjordánia, que segundo l relatório de la ourganizaçon de dreitos houmanos eisraelita B'Tselen stá an parte custruído drento de l território de la Cisjordánia. An 27 de dezembre de 2008, Eisrael ampeça la Ouperaçon Chombo Fundido, ua de las mais sangrentas ouperaçones melitares contra palestinos zde la Guerra de ls Seis Dies, cul propósito de acabar cula anfraestrutura de l Hamas.

Eisrael ye cunsidrado un de l paíçs mais abançados de l sudoeste de la Ásia an zambolbimiento eiquenómico i andustrial. L paíç fui classeficado cumo l de nible mais eilebado de la region pul Banco Mundial, bien cumo, ne l Fórun Eiquenómico Mundial. Ten l maior númaro de ampresas cotadas na bolsa NASDAQ fura de la América de l Norte. An 2007, Eisrael tenie l 44 º mais alto de l produto anterno bruto (PIB) i 22º maior PIB per capita de l mundo (an paridade de poder de cumpra), cun US$ 232,7 bilhones i US$ 33.299, respetibamente. An 2007, Eisrael fui cumbidado a aderir a la Organizaçon para la Coperaçon i Zambolbimiento Eiquenómico, que promobe la coperaçon antre ls países que adíren als percípios democráticos i splorar eiquenomies de mercado. 

Anque de ls lhemitados recursos naturales, l antesibo zambolbimiento andustrial i de la agricultura al lhongo de las redadeiras décadas fizo cun que Eisrael se torna-se amplamente outo-suficiente na porduçon de alimentos, para alhá de granos i chicha. Antre ls perdutos mui amportados por Eisrael, totalizando US$ 47,8 bilhones an 2006, ancluen-se cumbustibles fósseis, las matérias-primas i eiquipamientos melitares. Ls perdutos que Eisrael mais sporta son fruitas, begetales, produtos farmacéuticos, softwares, produtos químicos, tecnologie melitar, diamantes. An 2006, l belume de sportaçones de l paíç atingiu US$ 42,86 bilhones.

Eisrael ye un de l lhíderes globales an cunserbaçon de la auga, einergie geotérmica i an alta tecnologie, atuando ne l zambolbimeto de softwares, quemunicaçones i ciéncias de la bida, l que proboca cumpraçones al Bal de l Silício na Califórnia. Antel i Microsoft custruiran an Eisrael sous purmeiros centros de pesquisa i zambolbimento fura de l Stados Ounidos para alhá de outras multinacionales de alta tecnologie cumo la IBM, la Cisco Systems i la Motorola, tenéren abierto anstalaçones ne l paíç. An júlio de 2007, l blionário amaricano Warren Buffett, CEO de la cumpanha Berkshire Hathaway, cumprou la ampresa eisraelita Iscar, sendo la sue purmeira aquisiçon fura de l território amaricano, por US$ 4 bilhones. Zde la década de 1970, Eisrael ten recebido ajuda eiquenómica de l Stados Ounidos, cujos ampréstimos repersentan la maior parte de la díbeda sterna de l paíç. An 2007, ls Stados Ounidos aprobórun mais 30 bilhones de dólars an ajuda la Eisrael puls próssimos dieç anhos.

L turismo, specialmente de l turismo relegioso, ye outra amportante fuonte de renda an Eisrael, cun un clima temperado, praias, sítios arqueológicos i stóricos, para alhá de la sola geografie de l paíç que atrai milhones de turistas todos ls anhos. Porblemas de sigurança de Eisrael afetan la andústria de l turismo, mas l númaro de turistas cuntina an alta.

An 2009, la populaçon de Eisrael era de 7,4 milhones de habitantes. Desses, segundo dados de 2006, mais de 260.000 cidadanos eisraelitas bibian an assentamientos na Cisjordánia, cumo Ma'ale Adumin i Ariel i las quemunidades que antecedírun la criaçon de l Stado, mas fúrun re-stablecidas passado la Guerra de ls Seis Dies, an cidades cumo Heibron i Gush Etzion. Cerca de 18.000 eisraelita biben nas Colinas de Golana. An 2006, habie 250.000 judius bibendo an Jarusalen Ouriental. L númaro total de quelonos eisraelita ye superior a 500.000 (6,5% de la populaçon eisraelita). Cerca de 7.800 bibian an assentamientos eisraelita na Faixa de Gaza até que eilhes fúrun eibacuadas pul gobierno cumo parte de l sou praino de retirada de 2005.

Eisrael ten dues lénguas oufeciales, heibraico i árabe. L heibraico ye l lhéngua percipal de l stado i ye falada pula maiorie de la populaçon. L árabe ye falado pula minorie árabe i judius que eimigrórun para Eisrael a partir de países árabes. La maiorie de l eisraelita se quemunican razoablemiente bien an anglés, cumo muitos porgramas de telbison son an anglés i an muitas scuolas ampeçan a ansinar Anglés ne l ampeço de las aulas. Cumo un paíç de eimigrantes, dezenas de lhénguas puoden ser oubidas nas rues de Eisrael. Un grande afluxo de pessonas de la antiga Ounion Sobiética i de la Etiópia fazirun de l russo i Amharico lhénguas faladas an Eisrael. Antre 1990 i 1994, la eimigraçon de judius de la antiga Ounion Sobiética fizo cun que la populaçon eisraelita oumentasse an duoze por ciento. Al lhongo de la redadeira década, ls fluxos migratórios ténen tamien ancluido un númaro seneficatibo de trabalhadores de países cumo la Roménia, Tailándia, China i un númaro de países de la África i de la América de l Sul; stimar un númaro eisato ye defícel debido a la persença de eimigrantes eilegales, mas las stimatibas eisecutadas na region apersentórun cerca de 200.000 pessonas. La retençon de la populaçon de Eisrael zde 1948 ye la mesma ó maior, quando cumparado para outros países cun eimigraçon maciça. Emigraçon de la populaçon eisraelita (yerida) para outros países, percipalmente de l Stados Ounidos i Canadá, ye çcrito por demógrafos cumo modesta, mas ye muitas bezes citada puls menistérios de l gobierno eisraelita cumo ua amenaça amportante pa l feturo de Eisrael.

Eisrael fui criado cul propósito de ser ua pátria pa l pobo judiu i ye muitas bezes referida cumo l Stado judiu. La Lei de l retorno cuncede a todos ls judius i ls de lhinhaige judaica l dreito a la cidadanie eisraelita. Un pouco mais de trés quartos, ó 75,5%, de la populaçon son judius de bárias ouriges judaicas. Aprossimadamente 68% de ls judius eisraelita nacírun ne l paíç, 22% son eimigrantes de la Ouropa i de las Américas i 10% son eimigrantes de la Ásia i de la África (ancluindo l mundo árabe). La afiliaçon relegiosa de ls judius eisraelitas barie muito: 55% dízen que  son tradicionales , anquanto 20% cunsidírun-se judius seculares , 17% definen-se cumo judius ourtodoxos ; l final 8% definen-se cumo judius haredi. 
  
Perfazendo até 16,2% de la populaçon, ls muçulmanos custituen la maior minorie relegiosa Eisrael. De l cidadanos árabes de Eisrael, que cumprenden 19,8% de la populaçon, mais de quatro quintos (82,6%) son muçulmanos. De ls restantes árabes eisraelita, 8,8% i 8,4% son crestianos son druzos, respetibamente. Nembros de muitos outros grupos relegiosos, ancluindo budistas i hindus, manten persença an Eisrael, ambora an menor númaro. Ls crestianos totalizan 2,1% de la populaçon de Eisrael i son custituídos de árabes crestianos i judius messiánicos.
 

La cidade de Jarusalen  ye un lhugar sagrado para judius, muçulmanos i crestianos, pus sedie lhugares que son fundamentales para sues fés relegiosas, cumo l Muro de las Lhamentaçones, l Monte de l Templo, la Mesquita de Al-Aqsa i la Eigreija de l Santo Sepulcro. Outros monumientos relegiosos de amportança stan lhocalizadas na Cisjordánia, antre eilhes l local de nacimiento de Jasus, la tumba de Raquel an Belén i la Caberna de l Patriarcas, an Heibron. 

L centro admenistratibo de la Fé Bahá'í i de l Santuário de l Báb stan lhocalizadas ne l Centro Mundial Bahá'í an Haifa i de l lhíder de la fé, anterrado ne l Acre. Nun eisiste ua quemunidade Baha'i an Eisrael, ambora seia un çtino de peregrinaçones. Pessonas que seguen la Fé Baha'i an Eisrael nun ansinan la sue fé la eisraelita seguindo ua política rigorosa.




#Article 93: Eisército de Lhibertaçon Nacional (Colómbia) (359 words)


L Eisército de Lhibertaçon Nacional de la Colómbia (an castelhano Ejército de Liberación Nacional, ELN) ye ua ourganizaçon guerrilheira, de anspiraçon quemunista i de caráter político-melitar, criado an Simacota an 7 de janeiro de 1965, por Fabio Basquez Castano, anspirado pula speriéncia bien sucedida de la Reboluçon Cubana. Ye l segundo maior grupo rebelde de la Colómbia (passado las Fuorças Armadas Rebolucionárias de la Colómbia, FARC)

Nua sociadade cumo la colombiana adonde las zeigualdades sociales se fázen sentir de forma gritante, este mobimiento atraiu zde l sou ampeço bários padres católicos, anspirados pula Teologie de la Lhibertaçon, mobimiento cundenado pula Eigreija Católica. An 1966, la muorte an cumbate dun destes relegiosos, l padre guerrilheiro Camilo Torres, adquire un eilebado balor simbólico.

Ua parte seneficatiba de ls rendimientos de l ELN adbénen de l ampuosto de guerra, la que sujeita las cumpanhas petrolíferas, i de ls sequestros a troco de resgate, çcubiertos ne l ampeço de ls anhos de 1970. L ELN ye respunsable pula maiorie de ls sequestros na Colómbia.

Cuntrariamente a las FARC, l ELN nun se dedica al negócio de la droga, al qual l lhíder stórico Manuel Pereç, un padre spanhol que xefiou l mobimiento durante cerca dues décadas (até 1998) siempre se oupuso. Nun detendo ua máquina melitar que se cumpare a la de las FARC i nun tenendo heipótese ne l cunfronto direto cun las fuorças de l Goberno, l ELN dedica-se percipalmente a la sabotaige de anfra-struturas, nomeadamente de la andústria petrolífera i de la rede eilétrica.

L ELN tubo l sou apogeu durante la segunda metade de la década de 1990, altura an que cuntou cun cerca de trinta i cinco mil guerrilheiros. Hoije, ten nas sues fileiras acerca de 20 mil homes, que debíden l sou trabalho antre la atebidade melitar i açones de caráter social.

L Eisército de Lhibertaçon Nacional, hoije lhiderado por Nicolás Rodrígueç Bautista (Gabino), ten sido afetado pula açon de ls paramelitares de strema-dreita que surgiran ne ls anhos de 1980. Sue popularidade ten sido mui afetada pula crecente repulsa de ls colombianos als mobimientos de squierda, assi cumo por sou apoio als paramelitares que ls cumbáten.




#Article 94: Eisército de Salbaçon (298 words)


L Eisército de Salbaçon fui fundado an 1865 por Willian i Catherine Both, an Londres, Anglaterra, ten cumo oubjetibo cumbater l bício i l pecado. Segundo la própia anstituiçon, l Eisército stá la serbício de Dius, esso porque ye ua anstituiçon eibangélica. 

Ne l Brasil, l Eisército de Salbaçon chegou an 1922 i, zde anton, ten atuado junto a las quemunidades atrabeç de sues sedes lhocales (sociales i eclesiásticas), sedes regionales i la sede admenistratiba nacional an San Paulo. An sues dibersas atebidades, que ancluen ua atuaçon melitante de las mulhieres, besitaçon la presídios i spitales, ansino bíblico para ninos, antre outros, ó mesmo atrabeç de sues publicaçones na rebista mensal Rumo, que se çtinan a ansinar proclamar i celebrar l Eibangelho, l Eisército de Salbaçon ten alistado sous pastores (chamados de oufeciales) i nembros (chamados de camaradas) para anunciáren al pobo brasileiro esta mensaige de transformaçon i amor.
Atualmente l Eisército de Salbaçon atua an 108 países, atrabeç de 175 idiomas.

Sou ansinamento ye alicerçado an base doutrinária claramente definida. Cremos que l Senhor Jasus Cristo ten, por Sou sofrimento i Sue muorte, feito spiaçon pul mundo anteiro, para que to aquel que quejir puoda ser salbo. Ye un de l puntos fundamentales de sue declaraçon de fé.

Sou lema ye:

Ne l Eisército de Salbaçon, las pessonas çtinadas a cunduzir l trabalho son chamada de oufeciales. Tenendo la seguinte hierarquia:

Aproses ye l nome de la antidade de assisténcia i promoçon social de l Eisército de Salbaçon ne l Brasil, tenendo cumo oubjetibo:

Eidantificar ls porblemas sociales, promober i assistir, sin çtinçon, l ser houmano, an nome de Jasus.

L Eisército de Salbaçon eisiste para salbar almas, eidificar ls santos i serbir la houmanidade sofredora, motibado pul amor la Dius, an nome de Jasus, sin çcriminaçon




#Article 95: Euskadi Ta Askatasuna (867 words)


La ourganizaçon Euskadi Ta Askatasuna (basco para Pátria Basca i Lhiberdade), mais coincida pula sigla ETA, ye un grupo que pratica l terrorismo cumo meio de alcançar la andependéncia de la region de l Paíç Basco (Euskal Heirria), de Spanha i Fráncia. La ETA ten eideologie separatista/andependentista marxista- leninista i rebolucionária. 

Ye classeficada cumo un grupo terrorista puls gobernos de la Spanha, de la Fráncia i de l Stados Ounidos, pula Ounion Ouropéia i pula Anistia Anternacional. L sou símbolo ye ua serpente anrolada nun machado. Fui fundada por nembros dissidentes de l Partido Nacionalista Basco. Durante la ditadura franquista, cuntou cul apoio de la populaçon i l apoio anternacional, por ser cunsiderada ua ourganizaçon anti-regime, mas fui anfraquecendo debido al porcesso de democratizaçon an 1977. L sou lhema ye Bietan jarrai, que quier dezir seguir nas dues, ó seia, na lhuita política i melitar.

Este grupo separatista reibindica la zona de l noroeste de la Spanha i de l sudeste de la Fráncia, na region montanhosa junto als Pirineus, birada para l Golfo de Biscaia, region chamada por Euskal Herria (Paíç Basco). La ETA reibindica, an território spanhol, la region chamada Hegoalde ó Paíç Basco de l Sul, que ye custituído por Álaba, Biscaia, Guipúscoa i Nabarra; tamien reibindica, an território francés, la region chamada Iparralde ó Paíç Basco de l Norte, que ye custituído por Labour, Baixa Nabarra i Soule. L goberno spanhol estendiu l statuto de Quemunidade Outónoma Basca la trés probíncias de la Spanha - Álaba, Biscaia i Guipúscoa - de la qual Nabarra nun faç parte, tendo esta l estatuto de la Quemunidade Foral de Nabarra.

La ETA fui criada an 1959, ouriginou de l Partido Nacionalista Basco (PNB), un partido político fundado an 1895 i que subrebibira na clandestinidade durante la ditadura de Francisco Franco (1939-1975).

Ls antegrantes de la ETA son chamados etarras, un neologismo criado pula amprensa spanhola a partir de l nome de la ourganizaçon i de l sufixo basco cul qual se forman ls gentílicos ne l idioma. An basco la chamaçon ye etakideak, plural de etakide (nembro de la ETA). Ls nembros i partidários de l mobimiento frequentemente outilizan l termo gudariak, que quier dezir guerreiros ó suldados.

An 1952 ourganiza-se un grupo ounibersitário de studos chamado Ekin (amprender an euskera), an Bilbao. An 1953, atrabeç de l Partido Nacionalista Basco (PNB) l grupo entra an cuntato cula ourganizaçon jubenil PNB, Euzko Gaztedi. An 1956 las dues associaçones funden-se. dous anhos mais tarde (1958), ls grupos sepórun-se por dibergéncias anternas, sendo que l Ekin cumberte-se an ETA ne l die 31 de Júlio de 1959. Por questones eideológicas, l ETA çliga-se de l PNB, outilizando la açon direta cumo stratégia de mobimiento de resisténcia na mesma época an que dibersos países de l heimisfério sul lhutában por lhiberdade. La sue purmeira Assemblé ocorreu ne l mosteiro beneditino de Belloc Fráncia an maio de 1962, sendo las resoluçones:

Ls squerdistas cunseguen ua definiçon maior de la eideologie de l ETA a partir de la II Assemblé, que define las afinidades de la eideologie de l mobimiento cul quemunismo. Esta assemblé fui rializada an Bayona, na primabera de 1963.

Na III Assemblé, que ocorreu antre Abril i Maio de 1964, decidiu-se que la lhuita armada era l melhor maneira de alcançar ls sous oubjetibos. La resoluçon fui publicada mais tarde ne l periódico La ansurreción i, Paíç Basco. Nesta assemblé tamien se decidiu, por unanimidade, la rutura final cul PNB, que para l ETA, cuntrariaba ls antrisses de la lhibertaçon nacional.
Ye defícel definir qual fui l purmeiro atentado de l ETA, yá que ls purmeiros nun fúrun assumidos. An to causo, l purmeiro atentado assumido pul ETA fui la muorte de l guarda cebil José Pardines Arcay, an 7 de Júnio de 1968. 

An 1968 l ETA cometiu sou purmeiro atentado de grande repercusson: l assassinato de Melitón Mananzas, xefe de la polícia secreta de San Sebastián i torturador de la ditadura franquista. An 1970, bários nembros de ETA son julgados i cundenados a la muorte durante l porcesso de Burgos, mas la presson anternacional fizo cun que la pena fusse alterada, mesmo tenendo sido aplicada a outros nembros de l ETA antes. L atentado de maior repercusson durante la ditadura ocorreu an Dezembre de 1973, cul assassinato de l almirante i persidente de l goberno Luis Carrero Blanco, an Madrid, açon que fui aplaudida por muitos silados políticos.

An 1978, cula nuoba custituiçon spanhola, l Paíç Basco cunsegue grande outonomie. Mas, la ETA reibindica la andependéncia total de la region.

Ne l die 22 de Márcio de 2006 la ourganizaçon declarou un cessar-fuogo permanente, que fui rompido an 30 de Dezembre de 2006. La ourganizaçon assumiu la spluson dun carro-bomba ne l Terminal 4 de l aeroporto de Barajas, an Madrid.
Al cuntrário de l que sucedera ne l passado, la ETA nun anunciou l atentado prebiamente, probocando l çmoronamento de trés de l quatro andares de l prédio (l mais recente terminal de l aeroporto), la suspenson de l tráfego aéreo nun de l dies mais mobimentados de l anho ne ls aeroportos ouropeus, deixando dezenobe pessonas feridas i causando la muorte de dous eiquatorianos.




#Article 96: Eça de Queirós (805 words)


José Maria de Eça de Queirós (Póboa de Barzin, 25 de Nobembre de 1845 — Paris, 16 de Agosto de 1900) ue un de ls mais cunceituados scritores de todos ls tiempos.
Fui autor, antre outros remanses de amportáncia recoincida, de Ls Maias i L crime de l Padre Amaro este último por muitos cunsidrado l melhor remanse rialista pertués de l seclo XIX.

José Maria de Eça de Queirós naciu an Nobembro de 1845, nua casa de la praça de l Almada na Póboa de Barzin, ne l centro de la cidade; fui batizado na Eigreija Matriç de Bila de l Conde. Filho de José Maria Teixeira de Queirós, nacido ne l Riu de Janeiro an 1820, i de Carolina Augusta Pereira d'Eça, nacida an Monçon an 1826. 

Eça de Queirós fui batizado cumo filho natural de José Maria d'Almeida de Teixeira de Queiroz i de Mai ancógnita, fórmula quemun que traduzie la seluçon ousada an causo parecidos ne ls registos de batismo quando la mai pertencie a stratos sociales eilebados.

Ua de las teses para tentar justeficar l fato de l pais de l scritor nun se tenéren casado antes de l sou nacimiento sustenta que Carolina Augusta Pereira de Eça nun tenerie oubtenido l neçairo cunsentimiento de la parte de sue mai, yá biúda de l coronel José Pereira de Eça.

De fato, seis dies passado la muorte de la abó que a esso se ouponerie, casórun-se ls pais de Eça de Queirós, quando l nino tenie quaije quatro anhos. Por bie dessas cuntingéncias fui antregue a ua ama, als cuidados de quien quedou até passar para la casa de Berdemilho an Aradas, Abeiro, la casa de la sue abó paterna que an 1855 morriu.

Nessa altura, fui anternado ne l Coleijo de la Lapa, ne l Porto, dadonde saliu an 1861, cun zasseis anhos, pa la Ounibersidade de Coimbra adonde studou Dreito.

Para alhá de l escritor, l casal tenerie mais seis filhos.

L pai era magistrado, formado an Dreito por Coimbra. Fui juiç anstrutor de l célebre porcesso de Camilo Castelo Branco, juiç de la Relaçon i de l Supremo Tribunal de Lhisboua, persidente de l Tribunal de l Quemércio, deputado por Abeiro, fidalgo cabalheiro de la Casa Rial, par de l Reino i de l Cunseilho de Sue Majestade. Fui inda scritor i poeta.

An Coimbra, Eça fui amigo de Antero de Quental. Ls sous purmeiros trabalhos, publicados abulso na rebista Gazeta de Portugal, fúrun depuis puosto an lhibro, publicado depuis de la sue muorte cul títalo Prosas Bárbaras.

An 1869 i 1870, Eça de Queirós fizo ua biaige de seis sumanas al Ouriente (de 23 de Outubre de 1869 a 3 de Janeiro de 1870), an cumpanha de D. Luís de Castro, 5.º Conde de Resende, armano de la sue fetura mulhier, Emília de Castro, tenendo assistido ne l Eigito a la einouguraçon de l canhal de l Suez: ls jornales de l Cairo refíren «Le Comte de Rezende, grand amiral de Portugal et chevalier de Queiroz». Besitórun, eigualmente, la Palestina. Aprobeitou las notas de biaige para alguns de l sous trabalhos, l mais notable de ls quales l L mistério de la strada de Sintra, an 1870, i La relíquia, publicado an 1887. An 1871, fui un de l partecipantes de las chamadas Cunferéncias de l Casino.

Quando fui çpachado mais tarde cumo admenistrador munecipal de Leirie, screbiu la sue purmeira nobela rialista, L Crime de l Padre Amaro, que apareciu an 1875.

Tenendo antrado na carreira diplomática, Eça de Queirós passou ls anhos mais pordutibos de la sue bida an Anglaterra, cumo cónsul de Pertual an Newcastle i an Bristol. Screbiu anton alguns de ls sous trabalhos mais amportantes, La Capital, scrito nua prosa hábil, chena de rialismo. Las sues obras mais coincidas, Ls Maias i L Mandarin, fúrun scritas an Bristol i Paris, respetibamiente.

Sou redadeiro lhibro fui La Eilustre Casa de Ramires, subre un fidalgo de l séc XIX cun porblemas para se recunceliar cula grandeza de sue lhinhaige. Ye anremanse eimaginatibo, antremeado cun capítulos dua abintura de bingança bárbela que se passa ne l seclo XII, scrita por Gonçalo Mendes Ramires, l protagonista. Trata-se dua nobela chamada La Torre de D. Ramires, an que antepassados de Gonçalo son retratados cumo torres de honra sanguínea, que cuntrástan cula lhassidon moral i anteletual de l rapaç.

Morriu an 16 de Agosto de 1900 an Paris. Tubo funerales nacionales. Stá sepultado an Santa Cruç de l Douro.

Ls sous trabalhos fúrun traduzidos an cerca de binte lhénguas.

Fui tamien l outor de la Correspundéncia de Fradique Mendes i La Capital, obra an que la eilaboraçon fui cuncluída pul filho i publicada, apuis de muorto, an 1925. Fradique Mendes, abintureiro fitício eimaginado por Eça i Ramalho Ortigão, aparece tamien ne l Mistério de la Strada de Sintra.




#Article 97: Falantes natibos de l speranto (407 words)


Falantes natibos de speranto (an speranto, denaskuloj) son pessonas nacidas an famílias nas quales l Speranto ye falado (i, normalmente, outras lhénguas). Frequentemente un ó dambos ls pais scólhen outelizar l speranto cumo la lhéngua percipal de quemunicaçon culs ninos, que adquíren la lhéngua, assi, de la mesma forma que outras ninos adquíren sues lhénguas natibas, de forma que la purmeira palabra que daprénden a falar puode ser panjo ó paĉjo (ls eiquibalentes, an speranto, de mamane i papai, que, d'acordo cul IPA, pernuncian-se: and , respetibamente). Ye quemun essas ninos tornáren-se falantes natibos de dues, trés ó até mais lhénguas. Hai causos, tamien, an que ls pais usan l speranto antre si, mas outelizan outra lhéngua para se quemunicáren cun sous filhos. Lhougo, ls ninos, que deseian cumprender l que sous pais cumbérsan antre si, daprénden a, ne l mínemo, cumprender l speranto falado.

L speranto nun ye la lhéngua percipal de nanhue region geográfica de l planeta, a la sceçon de ancuontros temporários (cumo an cumbençones parecidas al Cungresso Ounibersal de Speranto (Ounibersala Kongreso) i an scritórios eisolados (cumo ye l causo de l scritório central de la Associaçon Mundial de Speranto, an Roterdan). Esso puosto, ls falantes natibos ténen ouportunidades lhemitadas de se reuníren, fuora ne ls lhocales an que esses ancuontros son specialmente planeados. Por essa rezon, alguns pais cunsídran amportante lhebar, regularmente, sous filhos a cumbençones de speranto. L Cungresso Anfantil de Speranto (Anfana Kongreseto) acuntece anualmente, a la par cula maior cumbençon de speranto eisistente, l Cungresso Ounibersal de Speranto.

D'acordo cula Ethnologue, hai cerca de 200 2000 falantes de Speranto cumo purmeira lhéngua. (Assi i todo, ye sabido que la anformaçon dada pula Ethnologue, ne l iten speranto, cuntén erros: eilha relaciona l speranto cumo ua lhéngua natural de la Fráncia, paíç cul qual, cumo sabemos, eilha nun ten qualquiera lhigaçon; para alhá desso, un de ls sous comentairos lhenguísticos mdash; apersentando la preposiçon al, que assinala l oubjeto andireto (semelhante al datibo), cumo se fusse un sufixo mdash; ye, eigualmente, ancorreto.) 

Probablemiente l falante natibo de speranto mais famoso de l mundo ye l ampresário George Soros, eigualmente coincido por sou papel na Quarta-feira Negra
.

Traduzido de l artigo an anglés, cun algua adataçon na parte que se refere al uso de l datibo, para dar maior clareza a la splicaçon. Esse artigo, por senhal, parece ser ua traduçon de la berson an Speranto de l mesmo artigo.




#Article 98: Fame (139 words)


Fame ye l nome que se dá a la sensaçon fisiológica que l cuorpo ten quando percisa de quemido para mantener sues atebidades einerentes a la bida. L termo ye mais ousado para falar de causos de malnutriçon ó falta de quemido antre las populaçones, normalmente por bias de la pobreza, cunflitos políticos ó anstablidade, ó malas cundiçones agrícolas. An causos crónicos, puode lhebar a un malo zambolbimiento i funcionamiento de l ourganismo.

Las cunsequéncias eimediatas de la fame son la perda de peso ne ls adultos, podendo lhebar a la muorte, i l aparecimiento de porblemas ne l zambolbimiento de ls ninos. La znutriçon, percipalmente pula falta de alimentos einergéticos i proteínas, oumenta nas populaçones afetadas i faç crecer la taxa de mortalidade, an parte, pula fame i, tamien, pula perda de la capacidade de cumbater las anfeçones.




#Article 99: Fascismo (7970 words)


L fascismo ye ua doutrina totalitária zambolbida por Benito Mussolini na Eitália, a partir de 1919, durante sou gobierno (1922–;1943 i 1943–;1945). Fascismo deriba de fascio, nome de grupos políticos ó de melitáncia que surgiran na Eitália antre fines de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX; mas tamien de fasces, que ne ls tiempos de l Ampério Romano era un simblo de l magistrados: un machado cujo cabo era rodeado de baras, simbolizando l poder de l Stado i la ounidade de l pobo. Ls fascistas eitalianos tamien quedórun coincidos pula spresson camisas negras, an birtude de l ouniforme que outelizában.

L fascismo ye ua corriente prática de la política que acunteciu ne l Brasil, oupondo-se als dibersos liberalismos, socialismos i democracies. 

La palabra fascismo adquiriu l seneficado de qualquiera sistema de gobierno que, de maneira semelhante al de Benito Mussolini, salta ls homes i usa modernas técnicas de propaganda i censura para nun deixar las crianças bíren cousas ouscenas, fazendo ua sebera arregimentaçon eiquenómica, social i cultural, sustentando-se ne l nacionalismo i por bezes na xenofobia (nacionalismo étnico), pribilegiando ls nacidos ne l própio paíç, apersentando ua cierta apatie ó andifrença para cun ls eimigrantes. 

Benito Mussolini, agricultor i carpinteiro, fondou l partido fascista, oureginário dun mobimiento paramilitar que el mesmo criara para cumbatener las agitaçones i las grebes ourganizadas por outros socialistas i mobimientos de squierda. L 'Fascio di Cumbatimiento', ó Squadra de Cumbate, que dou ourige al fascismo, buscou sou nome na spresson 'fascio', que quier dezir feixe de baras. L feixe de baras, simbolizando ounion i fuorça, ben de l lhatin 'fesce', un feixe de baras que, junto cun ua machadinha, era lhebado pul 'lhitor', ua spece de oufecial de justícia que, na Roma antiga, seguia ls magistrados para eisecutar las decisones de la justícia, cun poderes para coagir, ancluindo la aplicaçon de castigos físicos.

L Fascismo eitaliano assumiu que la natureza de l Stado ye superior a la soma de l andebíduos que l cumponen i que eilhes eisisten pa l Stado, an beç de l Estado eisistir pa ls serbir. Todos ls assuntos de l andebíduos son assuntos de l Stado.

L Fascismo tenie cumo percipales caratelísticas: l totalitarismo, la lhiderança carismática, l corporatibismo, l nacionalismo, l melitarismo,l spansionismo i l cumpanheirismo antre ls nazistas guapos.

Ne l totalitarismo, las lhiberdades de l andebíduo éran suprimidas i l pobo era subordidado al poder sin lhemites de l Stado. Na lhiderança carismática, ls fascistas demunstrában muita amportança a la personalidade. L corporatibismo sustituía ls uorganos repersentatibos cumo sindicatos, puls corporatibos, comandados por repersentantes de l ampresários, de ls trabalhadores i reunian-se para dirigir i planeiar la eiquenomie. L nacionalismo afirmaba que la nacion era la forma suprema de zambolber las quemunidades houmanas. L melitarismo tenie na guerra un tipo de seleçon de l más fuortes i capazes i un strumiento de fortalecimiento i i regeneraçon de l pobos. L spancionismo tenie cumo eideia percipal la cunquista territorial i l domínio de outros pobos ditos anferiores.

Un traço caratelístico de l Fascismo fui l Corporatibismo de Stado, rializado atrabeç dun 
Partido Solo i de Sindicatos Nacionales subordinados al Stado. Ne l sou modelo corporatibista de geston totalitária, las bárias funçones de l Stado podien ser zampenhadas por antidades particulares, sin que fússen nacionalizadas, mas cabie al Stado planear i anspecionar la sue açon. La atebidade pribada era deste modo ampregue pul Stado, l qual podie decidir colgar a sues atebidades se nun atuasse d'acuordo cun las anstruçones i ls planos superiormente stablecidos. Ye l Stado quien define la outelidade i la direçon de todas las atebidades de la Nacion, seia ne l campo político, eiquenómico, social ó cultural.

L fascismo surgiu an tiempo de crise, nas dediculdades eiquenómicas i sociales de l purmeiro pós-guerra, i na depresson de ls anhos 30, quando las eilites políticas se mostrában ancapazes de antegrar las massas atrabeç de la fórmula democrática parlamentar ó quando eisistia un crecimiento socialista ó quemunista paralelo assustando las classes médies. 

La cumposiçon social de ls mobimientos fascistas fui storicamente la de pequeinhos negociantes, burocratas de nible baixo i las classes médies. L Fascismo tamien ancontrou sucesso nas árias rurales, specialmente antre agricultores, i na cidade antre las classes trabalhadoras. Un aspeto amportante de l fascismo ye que el usa ls sous mobimientos de massa para atacar las ourganizaçones que se reibindican de las classes trabalhadeiras - partidos ouperários i sindicatos.

L lhíder fascista fui an regra un ator sagerado, percurando seduzir las massas populares pa l sou papel messiánico.

Benito Mussolini, nun çcurso proferido na Cámara de ls Deputados ne l die 26 de Maio de 1927, dixe ua frase que define cuncisamente la eideologie de l fascismo: Tutto nello Stato, niente al di fuori dello Stato, nulla cuntro lo Stato (Todo ne l Stado, nada fura de l Estado, nada contra l Stado). 

Más tarde, nun artigo de la Anciclopedie Eitaliana de 1931  , scrito por Giobanni Gentile i Benito Mussolini, l fascismo ye, para alhá de splicitado nas sues percipales lhinhas filosóficas, çcrito cumo ua doutrina cujo fundamiento ye la cuncepçon de l Stado, de la sue eissencia, de las sues cumpeténcias, de la sue finalidade. Pa l fascismo l Stado ye un absoluto, perante l qual andebíduos i grupos son l relatibo. Andibíduos i grupos son «pensables» anquanto stéian ne l Stado (Caposaldo della dottrina fascista è la cuncezione dello Stato, della sue essenza, dei suoi cumpiti, delle sue finalità. Per eil fascismo lo Stato è un assoluto, dabanti al quale andibidui i gruppi sono il relatibo. Andibidui i gruppi sono «pensabli» in quanto siano nello Stato).

Nesse testo de 1932, Mussolini eidantifica ne l grande riu de l Fascismo, las corrientes que nel ban zaguar, i que tiran las sues fuontes an Georges Sorel, Charles Peguy, Hubert Lhagardelle de l Mobimiento Socialista, i ne ls sindicalistas eitalianos que, antre 1904 i 1914, tiran trazido un nuobo ton al ambiente de l socialismo eitaliano - Angelo Oulibiero Oulibetti de la Pagine Lhibere, Ourano de la Lhupa, l Anrico Lheone de Dibenire sociale.

An 1928, na Outobiografie ditada la Richard Washburn Child, Mussolini dixe que studou muito l risorgimiento i l zambolbimiento de la bida anteletual eitaliana depuis de 1870, que meditou mui cun ls pensadores almanes, que admiraba ls franceses, i que un de ls lhibros que más l tenie antressado fura La Psicologie de las Multidones de Gustabe Le Bon. Colocando-se l porblema de la Reboluçon, Mussolini rejeitaba l bolchebismo, i que, a ser rializada ua Reboluçon an Eitália, esta deberie ser tipicamente eitaliana, firmando-se nas dimensones magnificentes de las eideias de Mazzini i cul sprito de Carlo Pisacane 

An 1932, Mussolini diç que l Fascismo terá recebido muitas anfluéncias, mas que estas nun custituíran l Fascismo: un partido que goberna totalitariamente ua nacion, ye un fato nuobo na stória (Un partito che goberna totalitariamente una nazione, è un fatto nuobo nella storia). I acrescenta que nun hai puntos de refréncia ó de cumparaçon cun ls sous antecessores. Inda assi, Mussolini diç tamien ne l mesmo testo que l francés Ernest Renan tubo eiluminaçones pré-fascistas (Renan, che ebbe delle eilluminazioni prefasciste) i que l Fascismo fizo sou l duplo cunseilho de Giuseppe Mazzini: Pensamiento i Açon. 

Antre ls antecessores, an 1932, Renan i Mazzini son afinal ls solos outores la quien Mussolini aceita pagar algun tributo anteletual. Cun estas ressalbas, Mussolini ansiste inda assi an proclamar la nobidade de l fascismo, apersentando, an apéndice (eidiçon de 1935), las refréncias que remeten pa ls sous própios çcursos i testos .

Mussolini diç-me ls tamien neste testo l que l Fascismo nun ye. L fascismo nun se filia ne l pensamiento contra- rebolucionário: Mussolini nun toma Joseph de Maistre cumo sou profeta; Mussolini diç que l Fascismo respeita la Eigreija, mas recusa la sue religion, la eclesiolatria (eclesiolatria), cumo le chama.

L cuorpo de l testo stá debedido an dues partes: 1ª. Eideias fundamentales; i 2ª. Doutrina Política i Social. 

Sob l títalo eideias fundamentales, ls assuntos surge çtribuídos por 13 parágrafos, mas cun las notas arrumadas ne l aneixo an 11 títalos   : 

La filosofie de l Fascismo, tal cumo la definiu Mussolini, ye assi ua filosofie eissencialmente moderna i modernista.

Na segunda parte de l testo, acerca de la Doutrina Política i Social   de l Fascismo, Mussolini ampeça por traçar l itinerário de l sou pensamiento i açon. Punto de partida, l Socialismo; punto de chegada, l Fascismo. 

Até al ambierno de 1914, Mussolini ye un socialista. An 1919, quando son lhançados ls fasci an Milon, nun ténen ua doutrina, mas ténen un porgrama i, subretodo, ténen la fé. Rejeitan l Socialismo reformista de Bernstein, antegrando la squierda rebolucionária que pribilegie la doutrina de la açon. Depuis de la guerra, l Socialismo reformista starie yá muorto cumo doutrina. Nessa altura, cun las spediçones punitibas de la Eitália decorrendo an panho de fondo, ls fasci stában cunfrontados cun bárias fuorças políticas - lhiberales, democratas, socialistas, maçónicos, i cul Partito Popolare – , i respetibas doutrinas. Esto anquanto anfrentában bários porblemas; cumo l de la relaçon antre l andebíduo i de l Stado; l de la relaçon antre outoridade i lhiberdade; i l porblema nacional eitaliano. 

Antre la Marcha subre Roma (Outubre de 1920) i ls anhos 1926, 1927, i 1928, l Fascismo fui sendo spelhado nas lheis i anstituiçones de l regime fascista. La doutrina de l Fascismo ye apersentada por Mussolini cumo un perduto de l sou eisercício de l poder na Eitália de ls anhos 20. An 1932, por fin, l Fascismo starie yá definido cumo regime i cumo doutrina.

Neste testo, an 1932, Mussolini ampeça por negar trés eideias-chabe: 1. L pacifismo; 2. L anternacionalismo. 3. La eiquaçon bien-star = felicidade. Mas nega tamien trés doutrinas políticas modernas que le son anteriores: l socialismo, l liberalismo i la democracie. 

Estas doutrinas ténen la sue própia stória, que Mussolini enuncia cun brebidade: de l socialismo utópico (Fourier, Owen, Saint-Simon) saíra l socialismo científico de Marx; de l Eiluminismo de l seclo XVIII saíra l lhiberalismo de l seclo XIX; de l anciclopedismo saíra la doutrina democrática. Cada ua dessas doutrinas terá chegado al seclo XX, superando las respetibas ouriges an repuosta la nuobas necidades.

Segundo Mussolini, l Fascismo starie agora a abrir ua nuoba época rializando ua síntese doutrinária que a todas superarie. Ancontrara un campo de doutrinas an ruína, a partir de las quales custruíra un nuobo eidifício - L fascismo, de las ruínas de las doutrinas lhiberal, socialista, i democrática, strai aqueilhes eilemientos que ténen inda un balor de bida. (Eil fascismo dalle macerie delle dottrine lhiberali, socialistiche, democratiche, trae quegli eilementi che hanno ancora un balore di bita).

Diç-me ls pouco acerca de l que aprobeita, mas sclarece l que rejeita. L Fascismo, segundo Mussolini, de l socialismo científico, rejeita l materialismo stórico (detreminismo eiquenómico) i l cunceito de lhuita de classes; de l lhiberalismo, recusa la eiquenomie i la política, i tanto por rezones doutrinárias cumo por rezones stóricas (la Eitália sofrera la derrocada sob l lhiberalismo); de la democracie, recusa l sufrágio ounibersal que dá al pobo la eiluson de ser soberano, anquanto la berdadeira i afetaba soberanie stá noutras fuorças eirresponsables i secretas (dà al popolo l'illusione di essere sobrano, mentre la bera effettiba sobranità esta in altre forze talora eirresponsabli i segrete). Até 1922, l fascismo fura republicano; l dilema república ó monarquia starie mas yá ultrapassado. Ua ambocaçon stórica justifica l argumiento, fazendo-me ls pensar ua beç más an Giuseppe Mazzini: La República Romana fui muorta por ua República armana, la de la Fráncia.

L Fascismo de Mussolini benie colocar ua cuncepçon de la bida cumo lhuita ne l centro de la sue doutrina; afirma-se pragmatico, ne l sou deseio de poder, deseio de bibir, na sue atitude face a la bioléncia, na afirmaçon de la bioléncia cumo balor. Atibismo, quier dezir nacionalismo, feturismo, fascismo.

Para Mussolini, assi cumo l seclo XIX fura l seclo de l andebíduo, l seclo XX serie l seclo de l Stado. Fúrun referidas arriba las eideias eissenciales de la sue doutrina de l Stado. Mas falta citar la iluminaçon pré-fascista de Ernest Renan, que la terá motibado:

L redadeiro parágrafo de l testo splica la rezon de ser de la sue doutrina: l Stado fascista ye ua bontade de poténcia i de ampério. La tradiçon romana ye eiqui ua eideia de fuorça (Lo Stato fascista è una bolontà di potenza i d'amperio. La tradizione romana è qui un'eidea di forza).

Etimologicamente, l uso de la palabra fascismo na stória política eitaliana moderna recua als anhos de la década de 1890 na forma de l fasci, que éran grupos políticos radicales que proliferórun nas décadas anteriores a la Purmeira Guerra Mundial. (ber Fascio para más anformaçon subre este mobimiento i sue eiboluçon). 

An 1928, inda la doutrina fascista nun tenie sido oufecialmente definida, W. Y. Eilliott, de la Ounibersidade de Harbard, cunsidraba que l fascismo rebelaba un pragmatismo decerto recebido de Papini, Pantaleone, Pareto, i Sorel.

La purmeira parte de l testo Doutrina de l Fascismo terá sido scrito por Giobanni Gentile, un filósofo eidealista na lhinha de Heigel, i que serbiu cumo l filósofo oufecial de l regime. La segunda parte terá sido scrita por Mussolini, mas ye este quien assina l berbete i l testo fui-le atribuído oufecialmente. Nesse testo i nas notas de la eidiçon de 1935, dous outores son specialmente referidos cumo antecessores de l Fascismo: Giuseppe Mazzini i Ernest Renan. Antre outros, son tamien ambocados cumo fuontes de l grande riu que ben a zaguar ne l Fascismo: Georges Sorel, Charles Peguy i Hubert Lhagardelle. 

Stablecer la ourige de la eideologie de l Fascismo, ten gerado mui cuntrobersia antre ls storiadores. Partindo de ls tributos anteletuales afetabamente pagos por Mussolini la Giuseppe Mazzini i Ernest Renan, ye possible eidantificar las raízes fundamentales pa l sou nacionalismo i statismo, i tamien pa l sou culto de la açon i de la bioléncia. Vários outores ténen inda assi percurado ancontrar outras raízes, sugerindo que nin todo aqueilho que caraterizou la eideologie fascista ten ourige nas eideias de Mazzini i Renan.

Ua beç que tanto Sorel cumo Peguy fúrun anfluenciados por Heinri Bergson, ande poderie star tamien ua de las ouriges de l fascismo. Bergson rejeitaba l cientismo, la eiboluçon macánica i l materialismo stórico de Karl Marx. Bergson falou tamien dun élan bital cumo un porcesso eibolucionário. Ambos estes eilemientos de Bergson aparecen ne l fascismo.

Hubert Lhagardelle, un coincido scritor sindicalista, fui anfluenciado por Pierre-Joseph Proudhon, que ye la figura anspiradora de l Anarcossindicalismo, antoce ne ls antípodas de la doutrina de Mussolini acerca de l Stado.

Fúrun tamien referidas las anfluéncias de l tradecionalismo recebidas por Mussolini. Sergio Panunzio, un teórico de l fascismo na década de 1920, tenie un passado sindicalista mas la sue anfluéncia deminuiu a la medida que l mobimiento se çtanciou de las sues raízes squerdistas. 

Tamien se quijo ber ne l cunceito fascista de l corporatibismo de Stado, an particular la sue teorie de la colaboraçon de classes i relaçones eiquenómicas i sociales regidas pul Stado, semelhança cun las eideias spostas pul Papa Lhion XIII na sue ancíclica de 1892 Rerun Nobarun. 

Esta ancíclica refletie subre la cundiçon de bida de l ouperários trasformada pula Reboluçon Andustrial, criticando l capitalismo i la sploraçon de las massas ouperárias na andústria, propondo als católicos cun respunsablidade ne ls gobiernos que acuolhessen i respeitassen las reibindicaçones de ls trabalhadores atrabeç de ls sous sindicatos, protegendo ls sous pobos de la sploraçon. Pedie tamien als Católicos para aplicáren ls percípios de la justícia social a las sues própias bidas. 

Na ancíclica criticaba-se l cunceito de luita de classes i la bison socialista que apuntaba para la eiliminaçon de la propiadade pribada cumo seluçon pa l porblema de la sploraçon. An alternatiba, propunha la solidariedade social antre las classes sociales a rializar atrabeç de la reatibaçon dun Corporatibismo de Associaçon cumo l que fura praticado pulas guildas mediebales. La eideia era la de se custituíren sociadades políticas nas quales se reconhecisse ls dibersos setores de l trabalho. Na defesa de l Corporatibismo de Associaçon de la ancíclica papal, se quijo ber la defesa de l Corporatibismo de Stado enunciado por Mussolini. An flagrante cuntradiçon cula doutrina fascista acerca de l papel a zampenhar pul Stado, dezie-se na referida ancíclica: nun ye justo que l andebíduo ó la família séian absorbidos pul Stado, mas ye justo, pul cuntrário, que aquel i esta téngan la faculdade de proceder cun lhiberdade, cuntando que nun atenten contra l bien giral, i nun prejudiquen naide. 

L fascismo tamien se tenerie baseado an Gabriele D'Annunzio i na Custituiçon de Fiume, aplicada na sue efémera regéncia de la cidade de Fiume. L Sindicalismo tenerie tenido ua anfluencia ne l fascismo, pul fato de alguns sindicalistas se tenéren cruzado cun las eideias de D'Annunzio. Antes de la Purmeira Guerra Mundial, l sindicalismo era tenido cumo ua doutrina melitante para la reboluçon de la classe trabalhadora. Çtinguia-se de l Marxismo porque ansistia que l melhor camino para la classe trabalhadeira se lhiberar era l sindicato an beç de l partido. An 1908, l partido socialista eitaliano spulsou ls sindicalistas. L mobimiento sindicalista debediu-se antre l Anarcossindicalismo i outras tendéncias más moderadas. Alguns desses moderados tiran ampeçado a promober ls chamados sindicatos mistos de trabalhadores i patrones. Nesta lhinha de açon, eilhes tenerien absorbido alguns ansinamientos de l teóricos católicos, mas spandindo las teories dun Corporatibismo de Associaçon para un Corporatibismo de Stado, zbiando-se de las anfluéncias de D'Annuzio i aprossimando-se de eideales más Statistas.

Quando fui publicada la traduçon eitaliana de l lhibro Au-delà du marxisme, de Heinri de Man, Mussolini starie anquieto i screbiu que l criticismo de Man habie çtruído qualquiera eilemiento científico inda eisistente ne l Marxismo. Mussolini achaba que la sue ourganizaçon Corporatiba ne l Stado, cun las nuobas relaçones antre trabalho i l capital cumpletamente submetidas al Stado, eirien eiliminar l cunflito de antresses eiconómicos i antoce neutralizar l germe de la lhuita de classes.

Pensadores socialistas que rejeitórun las eideias cumbencionales, Robert Michels, Sergio Panunzio, Ottabio Dinale, Agostino Lhanzillo, Angelo Oulibiero Oulibetti, Michele Bianchi, i Edmondo Rossoni promobírun essa tentatiba de reconciliar l socialismo cul Statismo.

Mussolini fondou l mobimiento fascista an 23 de márcio de 1919, nua reunion feita na cidade de Milon. Antre ls nembros fundadores stában ls lhíderes rebolucionários sindicalistas Agostino Lhanzillo i Michele Bianchi.

An 1921, ls fascistas passórun a zambolber un porgrama que eisigie la república, la separaçon de la eigreija de l stado, un eisército nacional, un amposto progressibo para ardanças i l zambolbimiento de coperatibas.

L stado fascista de Mussolini fui stablecido aprossimadamente ua década antes de la chegada de Hitler al poder. Tanto un mobimientos cumo un fenómeno stórico, l fascismo eitaliano fui, an muitos aspetos, ua reaçon a la falha aparente de l laisseç-faire i al medo de ls mobimientos de squierda, anque que las circustáncias na stória anteletual dében ser cunsidradas, cumo l abalo de l positibismo i l fatalismo generalizado de l pós-guerra na Ouropa.

L fascismo fui de cierta forma l resultado dun sentimiento giral de ansiedade i medo drento de la classe média na Eitália de l pós-guerra, que surgiu ne l seguimiento de la cumbergéncia de pressones anterrelacionadas de orde eiquenómica, política i cultural. Sob l standarte desta eideologie outoritária i nacionalista, Mussolini fui capaç de splorar ls medos perante l capitalismo nua era de depresson pós-guerra, l ascendente dua squierda más melitante, i un sentimiento de bergonha nacional i de houmilhaçon que resultórun de la bitória mutilada de la Eitália ne ls tratados de paç pós Purmeira Guerra Mundial. Tales aspiraçones nacionalistas nun rializadas (ó frustradas) manchában la reputaçon de l liberalismo i de l custitucionalismo antre muitos setores de la populaçon eitaliana. Para alhá desso, tales anstituiçones democráticas nunca crecírun al punto de se tornáren firmemente anraizadas na nuoba nacion-stado. 

A la medida que essa mesma depresson de l pós-guerra fizo crecer la seduçon pul Marxismo antre l proletariado ourbano, inda más çprobido de dreitos de l que ls sous cuntrapartes ne l cuntinente, l receio relatibamente a la fuorça crecente de l sindicalismo, l quemunismo i l socialismo proliferórun antre la eilite i la classe média. De cierta forma, Benito Mussolini prenchia un bácuo político. L Fascismo eimergiu cumo ua terceira bie — cumo la redadeira spráncia de la Eitália para eibitar l colapso eiminente de l fraco lhiberalismo eitaliano, i la reboluçon quemunista. 

Al mesmo tiempo que falhaba an delinear un porgrama coerente, l fascismo eiboluiu para un nuobo sistema político i eiquenómico que cumbinaba l corporatibismo, l totalitarismo, nacionalismo, i anti-quemunismo nun stado zenhado por forma a ounir todas las classes nun sistema capitalista, mas un nuobo sistema capitalista ne l qual l stado detenie l cuntrolo de la ourganizaçon de andústrias bitales. Sob la bandeira de l nacionalismo i poder statal, l Fascismo parecie sintetizar l glorioso passado romano cun ua utopia feturista. 

La seduçon pul mobimiento, la promessa dun capitalismo más ourdenado apuis de ua era de depresson eiquenómica de l pós-guerra, inda assi, nun se cunfinaba a la Eitália ó mesmo a la Ouropa. Por eisemplo, ua década más tarde, quando la Grande Depresson oureginou ua chimpa de la eiquenomie brasileira, ua spece de proto-fascismo eirie eimergir cumo reaçon als porblemas socio-eiconómicos, i cuncéncia nacionalista de l statuto periférico de la eiquenomie de l Brasil. L regime de Getúlio Bargas adotou ua stensa anfluéncia fascista cula Custituiçon de l Stado-Nuobo, redigida por Francisco Campos, eminente jurista filiado al Partido Fascista Brasileiro.

Fundado cumo ua associaçon nacionalista (l Fasci di Cumbattimiento) de beteranos de la Purmeira Guerra Mundial an Milon la 23 de Márcio de 1919, l mobimiento fascista de Mussolini cumbertiu-se nun partido nacional (l Partito Nazionale Fascista) apuis de tener ganho 35 assentos ne l eileiçones al parlamiento de Maio de 1921. Einicialmente cumbinando eilemientos eideológicos de la squierda i de la dreita, el alinhaba pulas fuorças cunserbadoras pula sue ouposiçon a las acupaçones la fábricas de Setembre de 1920. 

Apesar de ls temas de la reforma social i eiquenómica ne l manifesto fascista einicial de Júnio de 1919, l mobimiento fui apoiado por seçones de la classe média, receosos de l socialismo i de l quemunismo, anquanto que andustriales i duonhos de tierra biran nel cumo ua defesa contra a melitáncia trabalhista. Sob la amenaça dua Marcha subre Roma fascista, Mussolini assumiu an Outubre de 1922 la lhiderança dun gobierno de coligaçon de dreita ancluindo einicialmente nembros de l partido popular, pro-Eigreija. 

La trasiçon para ua ditadura assumida fui más gradual de l que na Almanha ua década más tarde, anque an Júlio de 1923 ua nuoba lhei eileitoral tener dedicultado la custituiçon dua maiorie parlamentar fascista, i l assassínio de l deputado socialista Giacomo Matteotti onze meses más tarde mostrou ls lhemites de la ouposiçon política. An 1926 ls mobimientos de ouposiçon tenien sido declarado eilegales, i an 1928 la eileiçon al parlamiento era restrita a candidatos aprobados puls fascistas. 

L feito político más duradouro deste regime fui talbeç l Tratado de Lhatron de Febreiro de 1929 antre l stado eitaliano i la Santa Sé, pul qual al Papado fui cuncedida la soberanie subre la Cidade de l Baticano i recebiu la garantie de l lhibre eisercício de l Catolicismo cumo la sola religion de l stado an to la Eitália an retorno de la sue aceitaçon de la soberanie eitaliana subre ls anteriores domínios de l Papa.

Ls sindicatos i associaçones de trabalhadores fúrun reorganizados an 1934 an 22 corporaçones fascistas cumbinando trabalhadores i ampregadores por setor eiquenómico, cujos repersentantes an 1938 sustituíran l parlamiento cumo la Cámara de Corporaçones. L poder cuntinaba ambestido ne l Grande Cunseilho Fascista, l cuorpo gobernatibo de l mobimiento. 

Ne ls anhos 30 de l seclo XX, la Eitália recuperaba de la Grande Depresson, i oubtenie l crecimiento eiquenómico an parte pula sustituiçon de amportaçones pula porduçon doméstica (Outarchia). 
La drenaige de l pántanos de Pontine la sul de Roma, ampestados de malária, fui un de ls ourgulhos badalados de l regime. Mas l crecimiento fui minado pulas sançones anternacionales ampostas a la Eitália ne l seguimiento de la ambason de la Etiópia an Outubre de 1935 (la crise de la Abissínia), i pul fuorte sfuorço financeiro que l gobierno fizo para apoiar melitarmente ls nacionalistas de Franco na Guerra Cebil Spanhola. 

L isolamiento anternacional i l sou ambolbimiento quemun na Spanha ban fazer ressaltar ua crecente colaboraçon diplomática antre la Eitália i la Almanha Nazi. Esto fizo-se refletir tamien nas políticas domésticas de l regime fascista eitaliano, las purmeiras lheis anti-semitas fúrun passadas an 1938. 

La anterbençon de la Eitália (cun ampeço an 10 de Júnio de 1940) na Segunda Guerra Mundial cumo aliado de la Almanha trouxe l zastre melitar i resultou na perda de las quelónias ne l norte i lheste africanos bien cumo la ambason amaricano-británica de la Sicília an Júlio de 1943 i l sul de Eitália an Setembre de 1943. 

Mussolini fui demitido cumo purmeiro-menistro pul rei Vítor Emanuel III de la Eitália la 25 de Júlio de 1943, i susequentemente preso. Fui lhibertado an Setembre por pára-quedistas almanes i anstalado cumo xefe dua República Social Eitaliana fantoche an Salo, ne l norte de la Eitália, anton acupado pula Almanha. Sue política eiquenómica ye la socializaçon. La sue associaçon cul regime de acupaçon alman erodiu mui de l pouco apoio que le restaba. La sue eisecuçon sumária an 28 de Abril de 1945 por guerrilheiros, durante ua fase final de la guerra particularmente biolenta, fui bista por muitos ouserbadores anton cumo l final apropiado pa l sou regime.

Apuis de la guerra, ls resquícios de l fascismo eitaliano reagrupórun-se lhargamente subre la égide de l Mobimiento Social Eitaliano (MSI) neo-fascista. L MSI coligou-se an 1994 cula antiga Democrazie Crestiana cunserbadora para formar la Alleanza Nazionale (AN), que proclama l sou cumpromisso cul custitucionalismo, l gobierno parlamentar i pluralismo político.

Durante las décadas de l Fascismo, l Paganismo nun alcançou la mesma spresson pública oubtida durante l Nazismo.

Benito Mussolini nun parece tener sido un grande entusiasta de l paganismo, cumo Adolf Hitler. Mussolini cunsidraba-se inda assi un admirador de l risorgimiento eitaliano, adonde pontificara por eisemplo la obra, cun assinalable cumponente pagana, de Giosuè Carduci. 

Na purmeira fase de l Fascismo, Mussolini nun hostilizou la Eigreija Católica, tenendo anclusibe suscrito l Tratado de Lhatron, atrabeç de l qual se reconhecie statuto político al Stado de l Baticano, i formalmente la sue andependéncia de açon drento de Eitália.

Mas mui bai mudar ne l ampeço de la década de 1930, cun las medidas que Mussolini tomou contra la lhiberdade de ansino de la Eigreija, i la proibiçon de la Açon Católica. Ye nessa altura que l Papa Pio XI reage cundenando ls erros de l Fascismo cula Ancíclica Non abbiamo bisogno.

Na lhuita antre l Stado Fascista i la Eigreija católica, çperta anton la adrumecida cumponente anticlerical de l purmeiro fascismo de l fasci di cumbattimento. Mussolini, al definir la sue doutrina an 1932, paga yá tributo anteletual als anticlericales Giuseppe Mazzini i Ernest Renan. 

I ye pula mesma época que ampeça a ganhar amportança l paganismo, acuolhendo-se l pensamiento de l filósofo Julius Eibola i de l sou galho Nietzschiano de l fascismo, saturado de gnosticismo i de misteriosos i antigos cultos pagones. Ne ls anhos de 1930, Julius Eibola torna-se cada beç más anfluente ne l teta de l regime fascista atrabeç de ls sous amigos Bottai i Roberto Farinaci. Cul stablecimiento de l Eixe Roma-Berlin, an 1937, l anfluxo de l paganismo alman atiba inda más l paganismo eitaliano, an guerra abierta cula Eigreija Católica. Eibola, se bien que se cunsidrasse un racista spritual por ouposiçon al racismo materialista de l Nazismo, staba ne l auge de la sue anfluéncia ne l regime fascista quando se proclamórun las lheis raciales de 1938. 

Ne l pós-guerra, Eibola bai mantener-se un filósofo atibo, benido a ser un de ls outores de refréncia de l paganismo persente an alguns círclos neofascistas de la atualidade. Ls scritos de Alain de Benoist son outra de las sues refréncias fundamentales.

L Nazismo ye giralmente cunsidrado cumo ua forma de fascismo, mas l Nazismo, an cuntreste cul Fascismo, biu l oubjetibo de l Stado ne l serbício dun eideal daquilo que l Stado supostamente deberie ser: las sues pessonas, raças, i la angenharie social destes aspetos de la cultura cul fin redadeiro dua maior prosperidade possible para eilhes a las custas de todos ls outros. 

Por sou lhado, l Fascismo de Mussolini cuntinou fiel a la eideologie de que todos estes fatores eisistian para serbir l Stado i que nun era necessariamente ne l antresse de l Stado serbir ó manipular alguas daquelas caratelísticas. L solo oubjetibo de l gobierno sob l fascismo era outo-balorizar-se cumo la maior prioridade de la sue cultura, simplesmente sendo l Stado an si, quanto maior la sue dimenson, melhor, pul que se puode dezir que se tratou dua Stadolatria (idolatria de l stado) gobernamental. Anquanto l Nazismo era ua eideologie Metapolítica, bendo la si mesmo solo cumo ua outelidade pula qual ua cundiçon alegórica de l sou pobo era l sou oubjetibo, l fascismo era ua forma sinceramente anti-socialista de Statismo que eisistiu por birtude de i cun fines an si mesmo. L mobimiento Nazista falou de la sociadade baseada an classes cumo l sou inimigo i pretendia unificar l eilemiento racial arriba de classes stablecidas, anquanto que l mobimiento fascista tentou preserbar l sistema de classes i sustentou-lo cumo la fundaçon de cultura stablecida i progressiba. 

Este teorema subjacente fizo ls Fascistas i Nazistas de anton bíren- se cumo parcialmente sclusibos antre si. Hoije, inda assi, esta defrença nun ye patente na treminologie, mesmo quando ousada nun cuntesto stórico. 

L Nazismo çtingue-se de l Fascismo por pretender stablecer teories raciales. L Fascismo nun apersentou esta caratelística, tenendo an 1922, bisto un terço de l Judius aderir al mobimiento lhiderado por Mussolini.

L Fascismo zambolbiu ua ouposiçon al socialismo i l quemunismo, ambora muitos fascistas houbíssen sido marxistas ne l passado. Cun relaçon a esso, an 1923 Mussolini declarou, na Doutrina de l Fascismo:

Por más que ciertos tipos de socialismo puodan parecer-se superficialmente al fascismo, debe ser çtacado que las dues eideologies se chocan biolentamente an muitos assuntos. L papel de l Stado, por eisemplo. Ne l Socialismo, cunsidra-se que l Stado ye meramente ua ferramienta de l pobo, alguas bezes chamado de mal neçairo, que eisiste para serbir als antresses de l pobo i proteger l bien quemun (i alguas formas de socialismo, cumo l socialismo lhibertário, rejeitan cumpletamente l stado). Yá l Fascismo cré ne l Stado cumo un fin an si mesmo, i dino de oubediéncia i suserbiéncia por parte de l pobo.

L Fascismo rejeita las doutrinas centrales de l Marxismo, que son la luita de classes i la necidade de sustituir l capitalismo por ua sociadade cuntrolada pul ouperariado, na qual ls trabalhadores séian propietários de l meios de porduçon.

Un gobierno fascista ye giralmente caratelizado cumo de strema dreita i un gobierno socialista, de squierda. Mas teóricos cumo Hannah Arendt i Friedrich Hayek argumentan que eisisten defrenças solo superficiales antre l Fascismo i formas totalitárias de socialismo (beija Stalinismo); ua beç que ls gobiernos outoproclamados socialistas nin siempre mantibírun sou eideal de serbir al pobo i respeitar ls percípios democráticos. Muitos socialistas i quemunistas rejeitan esses gobiernos totalitários, ancarados cumo ua forma de Fascismo cun máscara de socialismo. (Beija spetro político i modelo político para más detalhes.)

Socialistas i outros críticos (nun necessariamente de squierda) sustentan que nó hai subreposiçon eideológica antre Fascismo i Marxismo; acraditan que ambas las doutrinas son diametralmente oupostas. Sendo l Marxismo la base eideológica de l quemunismo, eilhes cuncluen que las cumparaçones feitas por Arendt i outros son ambálidas.

Mussolini rejeitou cumpletamente l cunceito Marxista de luita de classes ó la tese Marxista de que l ouperariado deberie apropiar-se de l meios de porduçon. An 1932 el screbiu (na Doutrina de l Fascismo, por bie de Giobanni Gentile):

La ourige squerdista de l lhíder fascista eitaliano Mussolini, cumo un antigo lhíder de la ala más radical de l partido socialista eitaliano, ten sido frequentemente notada. Apuis de la sue biraige para la dreita, Mussolini cuntinou a ampregar mui de la retórica de l socialismo, sustituindo la classe social pula nacion cumo la base de la lhealdade política. 

Tamien ye frequentemente notado que la Eitália fascista nun nacionalizou qualesquier andústrias ó antidades capitalistas. An beç desso, eilha stableciu ua estrutura corporatibista anfluenciada pul modelo de relaçones de classe abançado pula Eigreija Católica. De fato, eisiste ua grande quantidade de lhiteratura subre la anfluéncia de l Catolicismo ne l fascismo i nas lhigaçones antre l clero i ls partidos políticos na Ouropa antes i durante la Segunda Guerra Mundial.

Anque l fascismo eitaliano tener proclamado la sue antítese al socialismo, la stória pessonal de Mussolini ne l mobimiento socialista tubo algua anfluéncia subre el. Eilemientos de la prática de ls mobimientos socialistas que el retebe fúrun:

L Manifesto Fascista oureginal cuntenie un detreminado númaro de perpuostas para reformas que tamien éran quemuns antre ls mobimientos socialista i democráticos i éran zenhados para apelar a la classe trabalhadora. Estas promessas fúrun giralmente eignoradas ua beç que ls fascistas tomórun l poder.

Críticos apuntan que ls Marxistas i ls sindicalistas fúrun ls purmeiros albos i las purmeiras bítimas de Mussolini i de Adolf Hitler ua beç que eilhes chegórun al poder. Eilhes tamien notan l antagonismo que resultou an lhuitas de rue antre fascistas i socialistas, ancluindo:

Mussolini tamien amprisionou Antonio Gramsci zde 1926 até 1934, depuis de Gramsci, un lhíder de l Partido Quemunista Eitaliano i ua figura anteletual çtacada, tentar criar ua frunte quemun antre la squierda política i ls trabalhadores, por forma a resistir i derrotar l fascismo. Outros lhíderes quemunistas eitalianos tales cumo Palmiro Togliatti fúrun pa l eisílio i lhutórun pula república an Spanha.

Ua más séria manifestaçon de l cunflito antre fascismo i socialismo fui la Guerra Cebil Spanhola, yá mencionada neste artigo.

Alguns storiadores i teóricos bénen ne l fascismo i ne l regime quemunista de la Ounion Sobiética (más specificamente l Stalinismo) grandes semelhanças, zeignando-los de totalitarismo (ua zeignaçon de Hannah Arendt). Outros bénen-me ls cumo ancumparables. Arendt i outros teóricos de l totalitarismo argumentan que hai semelhanças antre las naciones sob domínio Fascista i Stalinista. Por eisemplo, quier Hitler quier Stalin cometírun l assassínio maciço de milhones de ls sous cuncidadones cebiles que nun se antegrában ne ls sous planos.

De acuordo cul doutrinário de l lhibertarianismo Nolan chart, l fascismo acupa un lhugar ne l spetro político cumo l eiquibalente capitalista de l quemunismo, sendo un sistema que apoia la lhiberdade eiconómica mas que ye coagido puls sous cuntroles sociales de tal forma que se torna totalitário. 

An 1947, l eiquenomista austríaco Ludwig bon Mises publicou un lhibro chamado Caos planeado (Planned Chaos). El afirmaba que l fascismo i l Nazismo son ditaduras socialistas i que ambas oubedecian als percípios sobiéticos de ditadura i oupresson biolenta de l dissidentes. 
El afirmou que la maior heiresie de Mussolini a la ortodoxia marxista tenie sido l sou fuorte suscrebir de la antrada eitaliana na Purmeira Guerra Mundial de l lhado aliado (Mussolini pretendia lhibertar árias de lhéngua eitaliana bibendo sob l cuntrolo austríaco ne ls Alpes).
Esta bison cuntradiç las declaraçones de l própio Mussolini (para nun mencionar ls sous ouponentes socialistas) i ye giralmente bista cun ceticismo por storiadores. 

Críticos de bon Mises argumentan que el staba atacando un fantoche; por outras palabras, que el mudou la definiçon de socialismo, por forma a acomodar l fascismo i l nazismo a essa definiçon. L cunceito de ditadura de l proletariado al qual Bon Mises alude nun ye l mesmo que l cunceito de ditadura ampregue puls fascistas. Ditadura de l proletariado ye suposto seneficar, na definiçon marxista, ua ditadura dominada pulas classes trabalhadoras, an beç dua ditadura dominada pula classe capitalista. Este cunceito fui çtorcido por Staline al punto de seneficar ua ditadura pul Secreário Giral subre l partido i las classes trabalhadoras. Neste punto, Staline zbiou-se de Marx, i cumo tal nun ye correto afirmar cunduzia ua forma de gobierno Marxista.

Por outro lhado, anquanto l modelo eiquenómico fascista baseado ne l corporatibismo promobe uan colaboraçon antre classes nua tentatiba de ounion de la mesmas sob l cuntrole de l stado, l modelo marxista promobe la eiliminaçon nun solo de las classes cumo tamien de l própio stado.

Para alhá desso, l fato de ls stados fascistas, por un lhado, i la Ounion Sobiética i l bloco sobiético por outro, séren estados policiales, nun quier dezir que séian perduto de l socialismo. Anque todos ls stados de partido solo podéren ser cunsidrados stados policiales, nun hai qualquiera relaçon antre la definiçon de socialismo i la definiçon stado policial, nin todos ls stados policias son socialistas ó fascistas. Muitos outros regimes de partido solo, ancluíndo regimes capitalistas, fúrun tamien stados policiales. Alguns eisemplos son:

Por outro lhado, eisistiran muitos gobiernos socialistas an sistemas multi-partidários que nun fúrun stados policiales.

Fascismo i Quemunismo son sistemas políticos que ascendírun a la seneficáncia apuis de la Purmeira Guerra Mundial. Storiadores de l período antre la purmeira i la segunda guerra mundial tales cumo I.H. Carr i Eric Hobsbawn afirmórun que l liberalismo staba sob presson séria neste período i que pareciu na altura ua filosofie cundenada. L sucesso de la Reboluçon Russa de 1917 resultou nua óndia rebolucionária por to la Ouropa. L mobimiento socialista mundial debediu-se antre las alas social democrata i Leninista. 

La susequente formaçon de la Terceira Anternacional lhebantou sérios debates antre ls partidos social-democratas, resultando ne l separatismo de apoiantes de la Reboluçon Russa para formar partidos quemunistas na maiorie de l países andustrializados (i nun andustrializados). 

Ne ls finales de la Purmeira Guerra Mundial, houbo tentatibas de reboltas ó amenaças de reboltas por to la Ouropa, notablemiente na Almanha, adonde la Rebolta Spartacista, lhiderada por Rosa Lhuxemburg i Karl Lhiebkmecht an Janeiro de 1919, (cun poucos apoiantes) fui facilmente smagada. Na Babiera, quemunistas derrubórun l gobierno i stablecírun l Sobiete de Munique antre 1918 i 1919. Un cúrtio gobierno sobiético fui stablecido na Hungria sob Béla Kun an 1919. 

La reboluçon russa tamien anspirou mobimientos rebolucionários an Eitália, cun ua óndia de acupaçon de fábricas. Muitos storiadores bénen l fascismo cumo ua repuosta a estes zambolbimientos, cumo un mobimiento que a la par tentou apelar a las massas i zbiá-las de l Marxismo. Tamien apelou als capitalistas cumo ua barreira contra l Bolchebismo. L fascismo eitaliano tomou l poder cula bénçon de l rei de Eitália apuis de anhos de antranquilidade squerdista tenéren lhebado muitos cunserbadores a recear que ua reboluçon quemunista era einebitable. 

Atrabeç de la Ouropa, numerosos aristocratas, anteletuales cunserbadores, capitalistas i andustriales oufrecírun apoio als mobimientos fascistas ne ls sous países, emulando l fascismo eitaliano. Na Almanha, numerosos grupos de dreita nacionalista surgiran, particularmente ne l pós-guerra ls Freikorps, que fúrun ousados para smagar ls spartaquistas i la Räterrepublik de Munique. 

Cula Grande Depresson de la década de 1930, parecie que l lhiberalismo i las formas lhiberales de capitalismo stában cundenadas, i ls mobimientos fascistas i quemunistas anchórun. Estes mobimientos oupunhan-se ferozmente un al outro i lhutában frequentemente, l eisemplo más notable fui la Guerra Cebil Spanhola. Esta guerra tornou-se ua guerra por repersentantes (simpatizantes) antre países fascistas i sous apoiantes anternacionales, que apoiórun Franco i l mobimiento quemunista mundial aliado cun cierto atrito als anarquistas i trotskistas, que apoiórun la Frente Popular i que fúrun ajudados subretodo pula Ounion Sobiética.

Einicialmente, la Ounion Sobiética apoiou la coligaçon cun poténcias oucidentales contra la Almanha Nazi i frentes populares an bários países contra l fascismo doméstico. Esta política fui lhargamente mal sucedida debido a la çconfiança mostrada pulas poténcias oucidentales (subretodo pula Grá-Bretanha) face a la Ounion Sobiética. L Acordo de Munique antre la Almanha, Fráncia i Anglaterra cuntribuíran pa l receio sobiético de que las poténcias oucidentales starien deseiosas de fuorça-la a lhutar contra l Nazismo. La falta de ímpeto por parte de l británicos durante las negociaçones diplomáticas cun ls sobiéticos serbiu para tornar la situaçon inda pior. Ls sobiéticos mudórun la sue política i negociórun un pato de nó-agresson coincido cumo l Pato Molotob-Ribbentrop an 1939. Byacheslab Molotob afirma nas sues mimórias que ls sobiéticos acraditában que esto era neçairo para ganháren tiempo i preparáren ua guerra esperada cula Almanha.
Stalin nun speraba que ls Almanes atacassen antes de 1942, mas l pato acabou an 1941 quando la Almanha Nazi ambadiu la Ounion Sobiética na Ouperaçon Barbarossa. Fascismo i quemunismo tornórun-se inimigos de muorte. La guerra, para ambos ls campos, era bista cumo ua guerra de eideologies. 

Un tópico cuntroberso ye l relacionamiento antre ls mobimientos fascistas i l Cristandade, particularmente la Eigreija Católica Romana. 

Ten sido alegado por alguns outores  que la ancíclica de l Papa Lhion XIII de 1891, Rerun Nobarun antecipou la doutrina que se tornou coincida cumo Fascismo. Na referida ancíclica, dezie-se inda assi an flagrante cuntradiçon cula doutrina fascista acerca de l papel a zampenhar pul Stado: nun ye justo que l andebíduo ó la família séian absorbidos pul Stado, mas ye justo, pul cuntrário, que aquel i esta téngan la faculdade de proceder cun lhiberdade, cuntando que nun atenten contra l bien giral, i nun prejudiquen naide. 

Alega-se  que las tendéncias corporatibas de la Rerun Nobarun fúrun ressaltadas pula ancíclica de l Papa Pio XI an 25 de Maio de 1931 Quadragesimo Anno que reafirmou la hostilidade de Rerun Nobarun face a la cumpetiçon desordenada i a la lhuita de classes. Ua beç más, l papel de l Stado era l de belar pul bien quemun i nun l de reduzir ls andebíduos al Stado, cumo ne l Fascismo.

La promulgaçon de la ancíclica Non abbiamo bisogno, an 29 de Júnio de 1931, Pio XI reitera de forma bemente la cundenaçon de ls erros de l fascismo eitaliano, cunsidrando-lo yá ua statolatria, cumo se cunfirmou na definiçon que Mussolini fizo de la doutrina fascista an 1932.

L cunflito antre l Fascismo i la Eigreija Católica, remonta al ampeço de ls anhos 20 de l seclo XX. L partido católico na Eitália (Partito Popolare) staba anton pristes a formar ua coligaçon cul partido reformador que poderie tener stablizado la política eitaliana i frustrando l golpe porjetado por Mussolini. A 2 de Outubre de 1922, l Papa Pio XI fizo circular ua carta ourdenando al clero que nun se eidantificasse cul Partito Popolare, mas que quedasse neutro, ua açon que eirie anfraquecer l partido i sue aliança contra Mussolini. Ne l seguimiento de la ascenson de Mussolini al poder, l secretairo de stado de l Vaticano ancontrou-se cun Eil Duce ne l ampeço de 1923 i cuncordou an dissolber l Partito Popolare, que Mussolini bie cumo un oustaclo al domínio fascista . An troca, ls fascistas fazirun garanties quanto a la eiducaçon i anstituiçones católicas .

An 1924, ne l seguimiento de l assassinato de l lhíder de l Partido Socialista por fascistas, l Partito Popolare juntou-se al partido socialista na eisigéncia de que l rei demitisse Mussolini cumo purmeiro-menistro, i afirmou l deseio de formar un gobierno de coligaçon. Pio XI respundiu al abisar contra ls peligros dua coligaçon antre católicos i socialistas. L Baticano ourdenou que todos ls padres deixassen qualesquier posiçones que tubíssen ne l Partito Populare, abandonando-lo. Esta posiçon de la Eigreija lhebou a la zeintegraçon deste partido nas árias rurales, adonde l partido dependia de la cundescendéncia clerical.

L Baticano stableciu susequentemente la Açon Católica cumo ua ourganizaçon nun política sob l cuntrolo direto de l bispos. La ourganizaçon fui proibida pul Baticano de partecipar na política, ourdenando a todos ls católicos que se juntassen a la Açon Católica. Esto resultou an cientos de miles de católicos eitalianos tenéren deixado l Partito Popolare, aderindo al a la Açon Católica. Fui l colapso de l partido católico - Partito Populare. 

An 1927, Giobanni Gentile dira-se cunta dua séria antítese filosófica, deixando adebinar un porblema político de defícel reseluçon: era neçairo resulber la cuntradiçon antre la cuncepçon trascendente de la Eigreija Católica i l carátener eimanente de la cuncepçon política de l fascismo. L camino mostraba-se ampinado (palabra sues): la política eclesiástica de l Stado fascista debie resulber l porblema de mantener antata i absoluta la sue soberanía face a la Eigreija. Quando Mussolini ourdenou l fecho de la Açon Católica an Maio de 1931, Pio XI emitiu ua ancíclica, Non abbiamo bisogno, na qual declaraba la ouposiçon de la Eigreija Católica a la statolatria de Mussolini, dezindo que aqueilha orde tenie çmascarado las antençones paganas de l Stado fascista. Sob presson anternacional, Mussolini decidiu l cumpromisso cun ls católicos i la Açon Católica fui salba.

Ten sido tamien alegado , para para alhá de las semelhanças doutrinales, terá habido relaçones antre la Eigreija católica i ls mobimientos fascistas de outros países. Por eisemplo, na Slobáquia, l ditador fascista fui un monsenhor católico . Na Croácia, ls Ustaši fascistas tener-se-on eidantificado la si mesmos cumo un mobimiento católico. Estes regimes ténen sido bistos cumo eisemplos de fascismo clerical .

Ne l Brasil, l mobimiento TFP (Sociadade Brasileira de Defesa de la Tradiçon, Família i Propiadade, ourganizaçon católica fundada por Plínio Corréa de Oulibeira), reagiu fuortemente contra ls eideales i la prática de l fascistas. An 1939, ne l purmeiro númaro de l anho de l Lhegionário, Corréa de Oulibeira fizo ua surprendente prebison: anquanto se ban delimitando todos ls campos de batailha, bai-se zambolbendo un porcesso cada beç más claro: l de la fuson doutrinária de l nazismo cul quemunismo. A nuosso ber, l anho de 1939 assistirá a la cunsumaçon desta fuson. An Agosto de 1939, fui anunciado l pato Ribbentrop-Molotob, ne l qual la URSS i la Almanha nazista fazien la partilha de la Polónia.

Eisemplos de sistemas fascistas ancluen:

La prática de l Fascismo ambolbiu medidas políticas i eiquenómicas, cumbidando la cumparaçones defrentes. Cumo notado an outro lhugar neste artigo, alguns scritores que focalizan sues análezes nas medidas politicamente repressibas de fascismo eidantifican esto cumo ua forma de totalitarismo, ua çcriçon eilhes usan para nun solo caraterizar la Eitália fascista, mas tamien países cumo la Ounion Sobiética, la República Popular de China ó la Coréia de l Norte. Debe ser notado que la palabra totalitarismo ye mui ampla i anclui muitas eideologies defrentes.

  
Alguns analistas, inda assi, amóstran que ciertos gobiernos fascistas éran más outoritários que totalitários, cumo ye l causo de ls gobiernos de la Spanha de Francisco Franco i Pertual de Salazar, anquanto fascistas, éran más outoritários que totalitários.
  
Scritores que focalizan sues análezes an políticas eiquenómicas i ne l uso de l aparato statal para cumbatener ls cunflitos antre las classes defrentes fázen cumparaçones até más amplas, eidantificando l fascismo cumo ua forma de corporatibismo. L corporatismo era la face política de la doutrina social católica de l final de l seclo XIX. Alguas cumparaçones son feitas an relaçon al corporatibismo cumo ciertas partes de l New Deal de Rosebelt ne ls Stados Ounidos, i l populismo de Juan Demingo Perón na Argentina.

Ye frequentemente ua matéria de çputa saber se un detreminado gobierno poderá ser caratelizado cumo fascista, outoritário, totalitário, ó simplesmente un Stado policial. Regimes que se proclamórun cumo fascistas ó que son cunsidrados cumo simpatizantes de l fascismo, segundo alguns outores , ancluen:

An outros países, cumo l Canadá, Reino Ounido, Austrália, Stados Ounidos, biran la ourganizaçon de pequeinhos partidos fascistas ó nacional-socialistas, lhougo postos na eilegalidade cula ecloson de la Segunda Guerra. L Brasil, antre outros países, biran florescer ourganizaçones nacionalistas ó filo-fascistas, cumo la AIB (Açon Antegralista Brasileira), ne ls anhos 30.




#Article 100: Femenismo (8482 words)


Femenismo ye un mobimiento sócio-político que lhuita pula eigualdade de las mulhieres an relaçon als homes. Yá fui definido cumo ua eideologie que oubjetiba la eigualdade - ó l que serie más perciso - la eigualdade antre ls sexos. Assi i todo, hai outoras femenistas que percurórun demunstrar cumo la própia cuncepçon de sexo biológico adbén dua cumprenson simbólica de l mundo que ye ourientada pula cuncepçon de género. Outros studiosos defínen l Femenismo cumo un cunjunto de eideias políticas, filosóficas i sociales que percuran promober ls dreitos i antresses de las mulhieres na sociadade cebil. Inda assi, ls Femenismos, nas múltiplas formas, stan relacionados a deseios, políticas i antresses de outros grupos cebiles, nun solamente de mulhieres. 

Las ceblizaçones antigas (Grécia, Babilónia, Roma, Eigito, antre outras) fúrun prolixas an cultuar a mulhier i la femenilidade ó las diusas cumo sacerdotisas (Diotima de Mantinea), sábias, filósofas, matemáticas (Heipátie de Alexandria) pitonisas, amazonas (ó guerreiras). Este culto ansere-se drento dun cuntesto social i relegioso cujas raízes remontan als registros pré-stóricos de l Paleolítico ó inda a ua fase anforme de l mundo. Esta abordaige mítico-relegiosa prebaleciu antre las ceblizaçones antigas i ne ls respetibos mitos. Çcubiertas arqueológicas rebelan la eisisténcia de arte rupestre i de statuetas de culto al cuorpo femenino, a la fertilidade i cun esso a la noçon de ourige de la bida i de l mundo. Las más antigas noçones de criaçon se oureginában de la eideia básica de l nacimiento, que cunsistie na sola ourige possible de las cousas i esta cundiçon prébia de l caos primordial fui straída diretamente de la teorie arcaica de que l útero cheno de sangre era capaç de criar magicamente la prole. Acraditaba-se que a partir de l sangre debino de l útero i atrabeç dun mobimento, beilado ó ritmo cardíaco, que agitasse este sangre, surgíssen ls fruitos, la própia maternidade. Essa ye ua de las rezones pulas quales l beilar de las mulhieres primitibas éran repletas an mobimientos pélbicos i abdominales. Muitas tradiçones referiran l percípio de l coraçon materno que detén to l poder de la criaçon. Este coraçon materno, ua einergie capaç de coalhar l caos spumoso  ourganizou, separou i definou ls eilemientos que cumpónen i prodúzen l cosmos; la esta einergie ourganizadora ls griegos dórun l nome de Diakosmos, la Determinaçon de la Deusa.

Ls eigípcios, ne ls hieróglifos, chamórun este coraçon de ab i ls heibreus fúrun ls purmeiros a chamar de pai (inda que masculinizassen, la eideia fundamental de família i cuntinidade de la bida nun era patriarcal). Segundo Joseph Campbell, l patriarcalismo surgido cun ls heibreus debe-se, antre outras rezones, a la atebidade belicosa de pastoreio de ganado bobino i caprino  i a las custantes perseguiçones religosas que zamcadeában l nomadismo i la perda de eidantidade territorial. Patriarcado ye ua palabra deribada de l griego patener, i se refre a un território ó jurisdiçon gobernado por un patriarca; de adonde la palabra pátria. Pátria relaciona-se al cunceito de paíç, de l eitaliano paese, por sue beç oureginário de l latin pagus, aldé, donde tamien ben pagon. Pátria, patriarcado i pagon ten la mesma raiç.

La eidantidade de la religion cula  Mai tierra, la fertilidade, la ourige de la bida i de la manutençon de la mesma cula mulhier, serie, segundo Campbell, retratada tamien na Bíblia: …la santidade de la tierra, an si, porque eilha ye l cuorpo de la Deusa. Al criar, Jeobá cria l home a partir de la tierra, de l barro, i sopra bida ne l cuorpo yá formado. El própio nun stá eilhi, persente, nessa forma. Mas la Deusa stá eilhi drento, assi cumo cuntina eiqui fura. L cuorpo de cada un ye feito de l cuorpo deilha. Nessas mitologies dá se l reconhecimiento dessa spécie de eidantidade ounibersal.

Tamien cumbibeu cun esta dibinizaçon de la mulhier un papel por bezes restrito a la manutençon de l lhar i al cuidado para cun ls filhos . Solamente ls homes tenien acesso las atebidades públicas cumo la política i las artes ; a mulhier daba suporte a la bida de l home . Ne l Ampério Romano la çcreminaçon era semelhante, i la lhegislaçon garantie al home, atrabeç de la anstituiçon de l paterfamilias, poder abseluto subre a mulhier, filhos i scrabos .

Na Gália, na Germánia an alguns pobos de la América pré-colombiana (cumo ls eiroqueses i ls hurones) possuían ua ourganizaçon que nun atribuia defrenças hierárquicas an funçon de las defrenças de sexo. Nas redadeiras dues, eineisistia ua çtinçon antre eiquenomie doméstica i eiquenomie social, las tarefas éran debedidas andependientemente de l sexo de la pessona.

Durante la Eidade Média las mulhieres tenien acesso a la grande parte de las porfissones, assi cumo l dreito a la propiadade. Tamien era quemun assumíren la xefia de la família quando se tornában biúdas. Hai tamien registros de mulhieres que studórun nas ounibersidades de la época, mas an númaro mui anferior als homes.

Cula desestruturaçon de l modo de porduçon feudal i l ampeço de l Renacimiento, marcado pul mercantilismo, formaçon de l Stados Nacionales i retomada de l Dreito romano, surge ua série de retrocessos na cundiçon de la mulhier na sociadade oucidental. Las mulhieres praticamente deixan de frequentar las ounibersidades, ténen restringido grande parte de sous dreitos cebiles (cumo l dreito a la propiadade i ardanças). L ouniberso de l trabalho tamien se fecha a las mulhieres, estas passan a transitar nun restrito númaro de porfissones, justamente nun momiento an que l trabalho passa a tener balor anquanto status social. Cumo símbolo maior disse período de retrocessos stá la caça a las bruxas ampeçada pula eigreija ne l seclo XV.

La scritora francesa Christine de Pizan (1364 - 1430), outora de l lhibro La Cidade de las Mulhieres defende na obra que hai eigualdade por natureza antre ls sexos, puode ser cunsidrada ua de las purmeiras femenistas por apersentar un çcurso a fabor de la eigualdade antre ls sexos, defendendo, por eisemplo, ua eiducaçon eidéntica la ninas i ninos.

L Femenismo, anquanto un mobimiento i ua filosofie, ten ourige na Ouropa Oucidental a partir de l seclo XVIII. Para alguns, este tipo de perspetiba solo serie possible apuis de l fenómeno de l eiluminismo cun pensadoras cumo Mary Wortley Montagu i la Marquesa de Cundorcet, lhutadoras de la eiducaçon femenina. La purmeira sociadade científica para mulhieres fui fundada an Middelburgo, ua cidade al sul de l Países Baixos, an 1785.

Ye a partir de las grandes reboluçones que l Femenismo ancorpora un cunho reibindicatório i, ounindo-se la alguns Partidos, ganha fuorça de spresson. Cula spanson de l capitalismo i la Reboluçon Francesa surge ls partidos de squierda adonde las mulhieres ancontran spácio para las manifestaçones. Ls partidos percisában de más colaboradores i las mulhieres percisában dun spácio para manifestar las reibindicaçones, cumo por eisemplo, l dreito al boto. Ls mobimientos femenistas passórun a quedar antimamente lhigados als mobimientos políticos. Buscando ampliar las eideias liberales, las femenistas defendian que ls dreitos cunquistados pulas reboluçones deberian se stender a ambos ls sexos, por séren ls dreitos naturales de mulhieres i homes eiguales. Cumo resultado de la partecipaçon de las mulhieres na Reboluçon Francesa, registra-se, por eisemplo, la anstauraçon de l casamiento cebil i la lhegislaçon de l dibórcio.

L lhibro An defesa de l dreitos de la mulhier, de Mary Wollstonecraft, ye un de l poucos trabalhos scritos antes de l seclo XIX que puoden ser classeficados cumo femenista. Puls padrones modernos, la metáfora de las mulhieres cumo sendo la nobreza, la eilite de la sociadade i an peligro de preguiça anteletual i moral, nun soa cumo un argumiento femenista. Wollstonecraft acraditou que ambos ls sexos cuntribuían para la degradaçon de la mulhier i tomou cumo ua bardade que las mulhieres tenien un poder cunsidrable subre ls homes. 

Ne l seclo XIX, ne l cuntesto de la Reboluçon Andustrial, l númaro de mulhieres ampregadas oumenta significatibamente. Sin cun esso deminuir la defrença salarial antre ls sexos, que tenie cumo justificatiba l pressuposto de que las mulhieres tenerien quien las sustentasse. Nesse período la análeze socialista ganha forma. Ne l cuntesto desta bison, la situaçon de la mulhier aparece cumo parte de las relaçones de sploraçon na sociadade de classes. Assi, l mobimiento femenista se fortifica cumo un aliado de l mobimiento ouperário. Cumo mobimiento ourganizado, data de la purmeira cumbençon de l dreitos de la mulhier an Seneca Falls, Nuoba Eiorque an 1848. 

Nísia Floresta Augusta fui ua de las percipales personalidades que antroduziu l Femenismo ne l Brasil. Natural de l Riu Grande de l Norte, eilha atuou cumo eiducadora, jornalista, tradutorla, scritorla i poetisa. Augusta residiu ne l nordeste i sul de l paíç mas tamien passou buona parte de la bida na Ouropa (principalmente na Fráncia, mas tamien na Almanha i Eitália).

An 1893 la Nuoba Zelándia fui purmeiro paíç a cunceder l dreito de boto a las mulhiers. An 1918, la Almanha i l Reino Ounido permiten l boto femenino, que solo chegarie a la Fráncia, a la Eitália i al Japon an 1945. 

Nas décadas de 1930 i 1940, las reinbindicaçones de l mobimiento habien sido formalmente cunquistadas na maior parte de l países oucidentales (dreito al boto i scolarizaçon i acesso al mercado de trabalho). La possiblidade de la mulhier trabalhar ganhou fuorça principalmente ne l cuntesto de las dues grandes guerras, cun grande parte de l homes ambolbidos cula guerra las mulhieres acupórun ls postos de trabalho bagos. Al fin de ambas las guerras surgiran campanhas para zbalorizar l trabalho femenino, mostrando que ls abanços cunseguidos stában inda restritos al ámbito lhegislatibo.

Yá na década de 1960, l mobimento, anfluenciado por publicaçones cumo L Segundo Sexo (1949) de Simone de Beauboir, passa a defender que la hierarquia antre ls sexos nun ye ua fatalidade biológica i si ua custruçon social. Para para alhá de la lhuita pula eigualdade de dreitos, ancorpora l questionamiento de las raízes culturales de las zeigualdades.

L Femenismo fui respunsable por bárias mudanças nas sociadades oucidentales cumo:

Alguas femenistas dízen que muito falta a ser cunquista nessas frentes, i las femenistas de l terceiro mundo mui probablemiente nun tomarian essas cunquistas por reales. La medida que la sociadade oucidental aceita ls percípios femenistas, eisigéncias que antes parecian absurdas se tornan cumbencionales i anquestionables: hoije an die poucas pessonas questionarian l dreito al boto ó a la propiadade de tierras para mulhieres, dreitos que parecian ansensatos hai 100 anhos.

An alguns causos (notadamente an relaçon als salários eiguales pula mesma funçon), anque ls abanços, l mobimiento femenista inda percisa batalhar para alcançar ls oubjetibos cumpletos. Ls homes recíben salários maiores de mulhieres na mesma funçon.

An países Oucidentales, i yá hai bários, adonde las mulhieres ganhan más que ls Homes. Inda assi, las mulhieres tenden la nun apostar na carreira, por oupçon própia, i muitos homes tamien se queixan que ten menos çculpas para faltar al amprego para cuidar de l filhos, para lhicenças de paternidade, para ir a la scuola, etc. Feitas las cuntas als salários a la hora, las mulhieres trabalhan mui menos horas an países zambolbidos, i ganhan más, i ténen más dreitos. Bárias femenistas, ténen lhutado pus nun cunseguen de fato apoios de l maridos, pus eilhes nun puoden, acabando por ser eilhes ls prejudicados an trabalhos. An países cumo la Suécia, Noruega, i outros, ten-se dado lhicenças de paternidade eiguales, Guarda Cunjunta, i outros, pus homes i mulhieres, i até sindicatos, biran que habie çcriminaçon contra ls homes, que prejudicaba todos.

Feministas propone frequentemente l uso dua lhenguaige nun seisista, que outeliza, por eisemplo, senhorita tanto para mulhieres casadas cumo para mulhieres solteiras. Tamien percuran criticar l uso de palabras que deriban de l género masculino para çcrebir cousas relatibas tanto a a mulhier quanto al home (por eisemplo, home para chamar l ser houmano; ó l uso de pronomes masculinos ne l plural, quando an refréncia a grupo de homes i mulhieres — eilhes). Esso puode ser bisto cumo ua tentatiba de eiliminar l seisismo de alguas lhénguas, pus alguas femenistas acradítan que la lhenguaige afeta diretamente la percepçon de la rialidade (beija heipótese de Sapir-Whorf). Eisisten lhénguas que ténen pronomes masculinos, femeninos i neutros; ne ls lhocales adonde la lhéngua nun ampone ua preferéncia por género, la çcusson subre lhenguaige seisista tende a ser menimizada. Mas ua beç que l lhéngua anglés (que ye sexista) se torna la cada die ua lhéngua ounibersal, l debate subre lhenguaige sexista adquire amportança.

Aqueilhes que se oupone al Femenismo dízen que la busca de la mulhier por poder sterno, aparente, an ouposiçon a la fuorça anterior ne l sentido de afetar la ética i ls balores de outras pessonas, deixou un bácuo na ária de la eiducaçon moral, ária an que tradecionalmente a mulhier tenie anfluéncia. Alguas femenistas argumentan que la eiducaçon, ancluindo la eiducaçon moral, nun debe ser ancarada cumo respunsablidade sclusiba de la mulhier. Paradoxalmente, alguns dízen que la eiducaçon dada an casa pulas más ye ua maneira de agir femenista. Esses argumientos son mui çcutidos, ne l que tange la respunsablidade de l ansino de balores sociales i cumpaixon pa ls ninos.

L Femenismo cierta mente tubo eifeitos nas relaçones heiterossexuales, ne l Oucidente i an outros lhocales adonde se fizo persente. 

An alguns relacionamentos, houbo ua mudança sensible na relaçon antre l home i a mulhier. Ambos tubírun de se adatar la nuobas situaçones. An alguns momientos specíficos cumo na purmeira i na segunda guerra mundial fui neçaira la persença de la mulhier na sfera de l trabalho, mas inda por necidades eiquenómicas daquel cuntesto, más tarde a mulhier passa a absorber de maneira más homogénea las necidades de l mercado de trabalho, mulhieres de classe média tamien passan a acupar essa sfera. 

La mulhier ye subrecarregada pula tripla jornada de trabalho: l trabalho doméstico, l trabalho formal i remunerado i l papel de cuidar de l filhos. Essa nuoba cundiçon coloca pa ls relacionamientos tradecionales antre homes i mulhieres un questionamiento quanto la dibison de funçones antre ambos: yá que a mulhier acupa tamien l lhugar de probedora, quien cuida de l filhos? quien faç l trabalho doméstico? Lhougo, la lhuita de las mulhieres por creche, cumo dreito de toda criança a ser garantido pul stado, faç parte tamien de la lhuita femenista. 

An países más patriarcalistas cumo l Brasil, inda que las mulhieres téngan somado las atebidades de la casa i trabalho, hai inda muita deficuldade an se stablecer ua relaçon de eigualdade ne l que diç respeito la debison de tarefas domésticas, anclusibe por cunta de l anraízamiento cultural de papéles masculinos i femeninos cristalizados.

Outra reibindicaçon de l Femenismo ye la lhicença paternidade cul mesmo tiempo pa l home i para mulhier, inda que, la eiceçon, an alguns países esso yá ocorra, nun ye un dreito garantido an todos ls países. 

Quanto al cumportamiento sexual, las mulhieres passórun a tener más cuntrole subre sous cuorpos, i passórun a bibenciar l sexo cun más lhibardade de l que antes les era premitido. La cunsequéncia dessa reboluçon sexual ye bista cumo positiba, ua beç que homes i mulhieres passórun a poder tener spriéncias sexuales más lhibres i cumpartilhadas. Antretanto alguas femenistas argumentan que la reboluçon sexual fui benéfica solo pa ls homes, ua beç que inda se mantén balores defrentes pa l que fázen homes i mulhieres na bida sexual.

Alguns outros eilemientos abalórun la strutura tradecional de família: la possiblidade de l dibórcio, l abanço de la tecnologie que criou cundiçones para a mulhier se reproduzir sin que dependa dun parceiro, i las nuobas possiblidades de relacionamiento, ben colocando an queston la strutura patriarcal de família.

L Femenismo tubo grande eifeitos an bariados aspetos de la religion. Nas corrientes lhiberales de l protestantismo, a mulhier agora puode ser ourdenada clériga, i an alguas corrientes de l judaísmo a mulhier puode ser ourdenada rabina i cantor .  Nesses grupos crestianos i judaicos a mulhier adquiriu cierta eigualdade perante l home, na capacidade de oubtener posiçones de poder. Essas mudanças anfretan resisténcia na eigreija católica i ne l Eislan. To la tradiçon de l Eislan proíbe las mulhieres muçulmanas de acupar posiçones relegiosas i de studo de la religion. Mobimientos lhiberales drento de l islamismo percuran trazer reformas al Eislan que premitan, por eisemplo, la partecipaçon más efetiba de las mulhieres. 

Na Eigreija Católica l Santo Padre Juan Paulo II screbiu la Ancíclica De la Dignidade de la Mulhier, adonde fala subre l papel fundamental de las mulhieres na stória de l Cristandade. Las relegiosas católicas nun fázen parte de la hierarquia de la Eigreija, la qual ten trés graus que son: ls diáconos, ls padres i ls bispos. Segundo la referida ancíclica hai papéis femeninos i masculinos na Eigreija, ua dibison de tarefas. Las mulhieres relegiosas son cunsagradas la Dius, la defrença antre ls dous papéis stá na funçon sacerdotal menisterial, que ye çtinada solo als homes. I prosseguindo, l Santo Padre afirma que l paraíso nun ye çtinado als menistros, mas antes als santos, homes ó mulhieres.  

L Budismo tamien passou a outorizar mulhieres i ten un causo na Ouropa, mas ye todo inda mui ancipiente.

L Femenismo tamien fui amportante ne l zambolbimiento de nuobas formas de religion. Specialmente las religiones neopaganas , que anfatizan la amportança dua diusa ó dibindade femenina para alhá de la masculina, i questionan la sujeiçon de la mulhier nas religiones tradecionales. Cierto galho de la Wica -La Religion de la Bruxarie Pagana-coincido cumo Wica Diánica ten ourige ne l Femenismo. Próssimo la Wica, hai l Femenismo mágico, corriente que argumenta quanto la ancumprenson de l homes para cun aqueilho que chaman de bruxas, ó seia, mulhieres cun coincimiento científico ó médico superior. A outo-eidantificaçon cumo bruxas rebela la posiçon dessas femenistas an recuperar coincimientos perdidos an rezon de la perseguiçon i eiliminaçon de las bruxas ne l passado.

L Femenismo tamien çcute l papel de las mulhieres na mitologie de las religiones tradecionales. Specialmente ne l causo de Marie, ye çcutida la cuntradiçon de se acraditar que fui mai i birge, l que lhebarie muitas mulhieres a aspirar un eideal ampossible, i antoce tenerie cunsequéncias negatibas an relaçon a la sexualidade femenina.

L mobimiento social de mulhieres, andando de manos dadas cul Femenismo cunseguiu ua série de abanços na sociadade oucidental. L sufrágio ounibersal, proteçon lhegal para trabalhadeiras gestantes, criaçon de delegacies specíficas para mulhieres, aboliçon de alguas lheis misóginas, etc.

Mas, cumo todo mobimiento de mudança social, l mobimiento de mulhieres recebiu alguas reaçones cuntrárias. Ye cumplicado falar an críticas al Femenismo, porque ye cumplicado falar an Femenismo, tenendo an bista que son bárias corrientes de pensamiento i nun solo ua. Mas eisisten alguas críticas al Femenismo an giral ó la eideia que se ten de l que seia l Femenismo.

Alguns críticos (tanto homes quanto mulhieres) pensan que las femenistas stan afetabamente pregando l rábia contra ls homes, ó tentando amostrar la anferioridade de l home; argumentan que se las palabras home i mulhier fúren sustituídas por negro i branco,respetibamente, ls testos femenistas puoden se transformar naturalmente an manifestos racistas. 
Essas son críticas que caben se aplicadas la pensadoras cumo Balerie Solanas -que propone la eiliminaçon masculina an sou SCUM Manifesto- mas que nun caben se aplicadas andiscriminadamente a qualquier pensamiento femenista. Na bardade, parécen aqueilhas críticas de l ampeço de l seclo XIX que bian las sufragettes cumo odiadoras-de-homes, ye ua crítica que reduç las sutilezas i questionamientos perfundos de cumo funcionan las relaçones oupressoras de género a un simples nó-gustar.

Outros críticos dízen que, por cunta de l Femenismo, ls homes ampéçan a ser ouprimidos; la crítica diç que an países cumo ls SOA la taxa de suicídios antre homes ten crecido bastante zde la década de 70, sendo maior de l que la taxa antre la populaçon femenina, i tenta cuncluir cun esso que ls homes stan se matando más debido a ua contra- oupresson por parte de las mulhieres. Las femenistas se defenden afirmando que nun hai relaçon causal neçaira antre l Femenismo i l oumiento de l suicídio masculino.

Alguns grupos cunserbadores bénen l Femenismo cumo eilemiento de çtruiçon de l papéis tradecionales de l géneros i de l balores de la família nuclear, nomeadamente quando l pai i la mai son trabalhadores bien sucedidos i acupados, nun sobrando naide para cuidar bien de las crianças. Las femenistas giralmente respunden que ls papéis tradecionales de género serben para silenciar i ouprimir a mulhier i que la família nuclear ye la semiente de la sociadade patriarcal. 

Outra crítica ye de que la justícia, a partir de la anterbençon femenista, ten pribilegiado mulhieres an çputas lhegales de l tipo custódie de las crianças an causo de dibórcio, ó an causos de assédio sexual aonde serie quaije que ampossible para un acusado probar-se inocente. Outras críticas stan lhigadas la queston de açon afirmatiba.

Más alguas críticas, i essas son más antressantes, son boltadas a tipos specíficos de Femenismo:

Feministas pós-queloniales critican las formas oucidentales de Femenismo, notadamente l Femenismo radical i la tentatiba de ounibersalizar la speriéncia de ser mulhier. Las pós-queloniales argumentan que l cunceito generalizado i global de que ye ser mulhier giralmente ye baseado an padrones de classe média i de mulhieres brancas, i lhougo nun ye capaç de lhidar cun speriéncias de mulhieres para las quales l preconceito de género ye solo secundário ó terciário, an relaçon al preconceito racial i de classe social.

Muitas femenistas acraditan que la çcriminaçon contra mulhieres inda eisiste tanto an países subdesenbolbidos quanto an países zambolbidos. L quanto de çcriminaçon i la dimenson de l porblema son questones abiertas.

Eisisten muitas eideias ne l mobimiento a respeito de la seberidade de l porblemas atuales, la eissencia i cumo anfrentá-los. An posiçones stremas ancontran-se ciertas femenistas radicales que argumentan que l mundo poderie ser mui melhor se houbíssen poucos homes. Alguas femenistas afastan-se de las corrientes percipales de l mobimento, cumo Camille Paglia; se afirman femenistas mas acusan l Femenismo de ser, por bezes, ua forma de preconceito contra l home. (Hai un grande númaro de femenistas que questiona l rótulo femenista, aplicado a essas dissidentes.)

Muitas femenistas, inda assi, tamien questionan l uso de la palabra Femenismo para se referir a atitudes que propagan la bioléncia contra qualquier género ó para grupos que nun reconhecen ua eigualdade antre ls sexos. Alguas femenistas dízen que l Femenismo puode ser solo ua bison de la mulhier cumo pobo. Posiçones que se baseian na separaçon de l sexos son cunsidradas, para esses grupos, seisistas al ambés de femenistas.

Hai femenistas que fázen queston de assumir defrenças antre ls sexos — al cuntrário de la corriente percipal que sugere que home i mulhier son eiguales. La ciéncia moderna nun ten un parecer claro subre la stenson de las defrenças antre home i mulhier, para alhá de l aspetos físicos (anatómicos, genéticos, hormonales). Essas femenistas sustentan que, ambora ls sexos séian defrentes, nanhue defrença debe serbir de base a la çcriminaçon.

L debate subre questones femenistas ne l Oucidente nun debe, inda assi, çtrair l mobimiento femenista de sou percipal oubjetibo ne l seclo XXI: promober maiores dreitos para las mulhieres nas sociadades de l Ouriente.

Ne l Brasil, l percentual de mulhieres xefes de família creciu 79% an dieç anhos, passando de 10 milhones an 1996 para 18 milhones an 2006.

Apesar de l abanços feitos pulas mulhieres ne l que respeita a la eigualdade ne l mundo oucidental, hai un lhongo camino a percorrer para se chegar a la eigualdade, d'acordo cun las seguintes statísticas:

 

L Die Anternacional de la Mulhier ye celebrado la 8 de Márcio de todos ls anhos. Ye un die comemoratibo para la celebraçon de l feitos eiconómicos, políticos i sociales alcançados pula mulhier. De antre outros eibentos stóricos relebantes, comemora-se l ancéndio na fábrica de la Triangle Shirtwaist (Nuoba Eiorque, 1911) an que 140 mulhieres perdírun la bida.

L Die Anternacional de Cumbate la Bioléncia contra la Mulhier ye celebrado an 25 de Nobembre, decidido pul Purmeiro Ancontro Feminista de la lhatino-amaricano i de l Caribe an 1981, i oufecialmente adotado pula ONU an 1999. La data marca l brutal assassinato de las rebolucionárias Armanas Mirabal a mando de l anton, ditador de la República Dominicana, Rafael Trujillo, an 25 de nobembre de 1961.

L mobimiento femenista ben se ourganizando i atuando an defrentes frentes de lhuita i an defrentes formas, tenendo cumo cunsequéncia ua dibersidade de bertentes que bariórun al lhongo de la stória i de l cuntesto social: por meio de la eigualdade, de la defrença i de la separaçon, hai mas, ne l Femenismo un cumpromisso quemun de por fin la dominaçon masculina i a la strutura patriarcal. Las defrenças situan-se na eidantidade, ne l adbersairo, quales ls focos de lhuita bien cumo las metas las quales se quier alcançar, las dibergéncias ban de la análeze de las raízes de l patriarcalismo, la possiblidade de cumbatener, de reformar l stado patriarcal i/ó capitalismo patriarcal, la heiterossexualidade patriarcal ó inda la dominaçon cultural. 

L Femenismo lhiberal i socialista ten la eidantidade nas mulhieres cumo seres houmanos i toma cumo adbersairo l Stado patriarcal i/ó capitalismo patriarcal, ten cumo meta dreitos eiguales, anclusibe dreito de tener filhos ó nó. Cuncentrou sous sfuorços na oubtenon de dreitos eiguales para homes i mulhieres an todas las sferas de la bida social, eiquenómica i anstitucional.

Las femenistas radicales tubírun ourige a partir daquelas mulhieres que ampeçórun la se ourganizar an ouposiçon a las cuntinas çcriminaçones que sofrian nas ourganizaçones de squierda de las quales partecipában. Eidantificában ne ls homes ls agentes de la oupresson, tomando las outras formas de oupresson cumo stenson de la supremacie masculina. Cuncentrában sous sfuorços na cunscientizaçon i para tanto, ourganizában grupos sclusibamente femeninos.

L Femenismo cultural ten la eidantidade na quemunidade femenina, sous adbersairos son las anstituiçones i ls balores patriarcales, ten cumo meta la outonomie cultural. 

L Femenismo eissencialista (spiritualismo, ecoFemenismo) ten cumo eidantidade l modo femenino de ser, acraditan nua eissencia sola femenina i ten cumo adbersairo l modo masculino de ser, ten cumo meta la lhibardade matriarcal. 

L Femenismo lhesbiano ten cumo eidantidade la armandade sexual/cultural, cumo adbersairo la heiterossexualidade patriarcal i cumo meta la aboliçon de l género pul separatismo. 

Para alhá dessas formas, hai las eidantidades femeninas specíficas étnicas, nacionales, outodefinidas, estas ten eidantidade outoconstruídas por eisemplo: femenista lhésbica negra, ten cumo adbersairo la dominaçon cultural i cumo meta l multiculturalismo çtituído de género. 

Hai inda l Femenismo pragmático (ouperárias, outodefesa de la quemunidade, maternidade etc.) que ten cumo eidantidade donas de casa, mulhieres sploradas/agredidas i ten cumo adbersairo l capitalismo patriarcal i cumo meta la subrebibéncia/dignidade.  

Cula ouposiçon de mobimentaçones antifemenistas, las defrenças antre femenistas radicales i lhiberales fúrun cada beç más quedando la borda, l que possiblitou la la aprossimaçon antre essas corrientes ua beç que serie neçaira la ounion de fuorças para aguantar l mobimento. Hai tamien outro eilemiento a ser cunsidrado al se fazer la defrenciaçon de las formas de l Femenismo que ye l de la geraçon, fator este que yá nun stá relacionado a la dibison antre radicales i lhiberales, mas al maior grau de amportança cunquistado pul lhesbianismo, la amportança dada la spresson sexual, i ua maior abiertura para coperar cun ls mobimientos sociales masculinos, carateristícas de las geraçones más recentes. 

Alguns tipos de ourganizaçones femenistas puoden ser ancontrados:

    
A partir de la década de 60, ua década apuis de Simone de Beauboir tener scrito l lhibro L segundo sexo, aonde denúncia las raízes culturales i sociales de la zeigualdade sexual, las teories femenistas yá passan a ua necidade de cumprenson de l ouniberso ne l qual a mulhier stá anserida a partir de la custruçon social de la cundiçon. Ancorporan, antoce outras frentes de lhuita, i ampeçan a fraugar l cunceito de género i de la hierarquia mascarada pula defrenciaçon de papéis.

Un mobimiento que ten ouriges ne l Femenismo radical ye l Femenismo çcontrutibista, que acradita ser l sexo (tanto ne l sentido biológico quanto social) ua custruçon social, que debe ser rejeitada anquanto ounidade de classeficaçon. Para esse tipo de Femenismo, l paradigma de dous sexos debe ser sustiuído por outro, que cunsidere dibersas sexualidades.

Ambora muitas lhíderes de l Femenismo téngan sido mulhieres, nin todas las pessonas adetas de l Femenismo son mulhieres i nin todas las mulhieres son femenistas. Un de l puntos de dibergéncia ne l anterior de l mobimiento ye la partecipaçon ó nun de homes ne l mobimiento femenista. 

L Femenismo ancontra bastante lhemitaçon fura de l oucidente, adonde stubo restrito durante l seclo XX. Ls mobimientos femenistas spírun que las açones i cunquistas ganhen spácio an to l mundo durante l seclo XXI.
 
Essa fragmentaçon i multiplicidade de eidantidades femenistas, nun se refre necessariamente a ua fraqueza, mas si a ua fuorça, yá que ancontramos sociadades caratelizadas por dibersos cunflitos sociales i lhuitas pul poder, demandando defrentes formas de aliança i de outodefiniçon de las eidantidades. Nun hai, antoce, un mobimiento solo femenista, mas muitas eidantidades defrentes i outónomas, alcançando micropoderes, baseados nas speriéncias adquiridas pula bida. Estas spriéncias son tan defrentes que denuncian la multiplicidade de eidantidades femeninas i l multiculturalismo que nun puoden ser negligenciados ó ser ua sola forma ampuosta pul patriarcalismo.

L mobimiento femenista se relaciona cun outros mobimientos sociales na medida an que las questones lhigadas la cundiçon de la mulhier acaban por se anterligar cun questones de oupresson cumo de classe, raça i sexual. An alguns momientos de la stória, essa abetura nun eisiste, principalmente pula necidade dua outo-afirmaçon de las mulhieres anquanto grupo ourganizado i outónomo. Mas, cun  las geraçones que se seguen, nuobas cundiçones ban sendo colocadas pa ls mobimientos abrindo nuobas possiblidades de ourganizaçon i de solidariedade antre mobimientos de focos defrentes. Sobreposiçones de oupressones cumo, por eisemplo, a mulhier negra, a mulhier lhésbica, a mulhier pobre ancentiban nun solo las frentes specíficas drento de l Femenismo, mas l coloca al lhado de outros mobimientos que se colocan eigualmente contra qualquier tipo de çcriminaçon. 

La maiorie de l grupos femenistas adota ua bison holística quanto a la política — l que cuncordarie cula frase de Martin Lhuther King, Ua anjustiça an algun lhugar ye ua anjustiça an to lhugar. Principalmente ne ls Stados Ounidos, adonde la segregaçon racial ye clara, alguns femenistas questuman apoiar outros mobimientos cumo l mobimientos de l dreitos cíbicos i l mobimiento de l dreitos homossexuales. Muitas femenistas negras partecipan tamien de l mobimiento negro, i critican l Femenismo por ser el dominado por mulhieres brancas; argumentan que ls porblemas anfrentados pula mulhier negra son inda piores an rezon de l preconceito racial somado al preconceito de género. Essa eideia ye la chabe de l Femenismo pós-quelonial. Muitas mulhieres negras de l Stados Ounidos prefíren l termo womanisn (algo cumo mulhierismo) an detrimiento de l tradecional femenisn.

Ciertas femenistas rejeitan las mulhieres transexuales, porque questionan la çtinçon antre home i mulhier. Mulhieres transexuales son alguas bezes scluídas de reuniones sclusibas a a mulhieres i eibentos femenistas, i son rejeitadas por determinadas femenistas que dízen que naide que naciu home poderá rialmente antender la oupresson que a mulhier anfrenta. Por outro lhado, las mulhieres transexuales argumentan que solamente ua bison stereotipada de la transexualidade poderie clamar que estas pessonas repersentan custruçones tradecionales de l ser home i de l ser mulhier; que anfrentan çcriminaçon semelhante a las mulhieres biológicas, i anclusibe lhutan a respeito de dreitos lhegales que nun les son assegurados; que nun ye la genitália l que torna ua pessona mulhier; que ua beç que rialmente son mulhieres, cabe a eilhas por dreito l reconhecimiento de las lhuitas cumo lhuitas femenistas; i que la çcriminaçon que sofren nun ye nada más de l que outra face de l patriarcalismo i ua clara spresson de transfobia i misoginia. Veija tamien: transFemenismo

Hatshepsut bibiu ne l seclo XV a.C. i fui la purmeira faraó de todos ls tiempos. Gobernou durante 22 anhos i trouxo prosperidade i einobaçon admenistratiba pa l Antigo Eigito.

Boadicéia fui ua reina celta que lhiderou ls eicenos i outras tribos celtas, ancluindo ls sous bezinos, trinobantes, nun lhebante contra las fuorças romanas que acupában la Británia por buolta de 60 d.C., durante l reinado de l amperador Nero.

Heipátie de Alexandria fui ua grande filósofa i mátematica; ye cunsidrada la purmeira cientista de la stória. Para alhá de einorme talento i capacidade para la matemática, a eilha i atribuída la ambençon de l astrolábio, l planisfério i un hiedrómetro. Fui assassinada de maneira cruel por ser pagana i se tornou ua de las márteres de l paganismo.

Catarina, la Grande fui amperatriç de la Rússia, de 1762 a 1796. Rializou ua ampla reforma na sociadade russa, modernizando-la. Ye cunsidrada un eisemplo de monarca de l çpotismo sclarecido. Grácias la esta modernizaçon la Rússia lhogrou oubtener grande zambolbimiento i la amperatriç, inda que sendo de la ourige strangeira, tornou-se mui popular.

La purmeira sociadade científica para mulhieres fui fundada an Middelburgo, ua cidade al sul de ls Países Baixos, an 1785. 

Mary Wollstonecraft scribe un de l grandes clássicos de la literatura femenista – La Reibindicaçon de ls Dreitos de la Mulhier – adonde defendia ua eiducaçon para ninas que aprobeitasse sou potencial houmano.

Olympe de Gouges fui ua scritora, jornalista i femenista. Pula dibulgaçon de eideias lhibertárias i de ls dreitos de las mulhieres, fui guilhotinada an 3 de nobembre de 1748, na Fráncia.

Mary Shelley scribe Frankenstein. L remanse oubtubo grande sucesso i gerou todo un nuobo género de hourror, tenendo grande anfluéncia na lhiteratura i cultura popular oucidental.

La Arquiduquesa de la Áustria i amperatriç de l Brasil, Dona Marie Lheopoldina Josefa Carolina, eiserce la regéncia, na auséncia de D. Pedro I, que se ancontraba an San Paulo. La amperatriç ambia-le ua carta, juntamente cun outra de José Bonifácio, para alhá de comentairos de Pertual criticando la atuaçon de l marido i de don Juan BI. Eilha eisige que D. Pedro proclame la Andependéncia de l Brasil i, na carta, adberte: L pomo stá maduro, colhei-lo yá, senó apodrece. 

Surge la purmeira lhei subre eiducaçon de las mulhieres, permitindo que frequentassen las scuolas eilementares; las anstituiçones de ansino más adiantado éran proibidas a eilhas. 

La brasileira Nísia Floresta, de l Riu Grande de l Norte, defendia más eiducaçon i ua posiçon social más alta para las mulhieres. Lhança ua traduçon lhibre de la obra pioneira de la femenista anglesa Mary Wollstonecraf. Anspirada nesta obra, Nísia scribe Dreitos de las mulhieres i anjustiça de l homes. Mas Nísia nun fizo ua simples traduçon, eilha se outeliza de l testo de la anglesa i antroduç las própias reflexones subre la rialidade brasileira. Ye por esso cunsidrada la primerie femenista brasileira i lhatino-amaricana.

Ten ampeço l reinado de la Rainha Bitória ó la Era Bitoriana, que durarie 63 anhos; até ls dies atuales, l más lhongo reinado de la Stória de l Reino Ounido.

Anita Garibaldi lhidera la lhuita anrte amperialistas i farrapos, na Guerra de ls Farrapos.

Ne l die 8 de márcio, nua fábrica téxtil, an Nuoba Eiorque, 129 ouperárias morren queimadas nua açon policial porque reibindicórun la reduçon de la jornada de trabalho de 14 para 10 horas diárias i l dreito a la licença maternidade. Más tarde fui anstituído l Die Anternacional de la Mulhier, 8 de márcio, an houmenaige a essas mulhieres. 

Ana Néri, cunsidrada la primerie anfermeira beluntária de l Brasil. An 1865 ambarcou cul eisército de beluntários na Guerra de l Paraguai

Heilena Petrobna Blabatsky, la maior soterista de l Oucidente, fundadora de la Sociadade Teosófica.

Las mulhieres ténen outorizaçon de l gobierno para studar an anstituiçones de ansino superior; mas las que seguian este camino éran criticadas pula sociadade. 

La cumpositora i pianista Chiquinha Gonzaga stréia cumo maestrina, al reger la oupereta  La Corte na Roça. Ye la purmeira mulhier ne l Brasil a star delantre dua orquestra. Precursora de l chorinho, Chiquinha cumpós más de dues mil cançones populares, antre eilhas, la purmeira marcha carnabalesca de l paíç: Ó Abre Alas. Screbiu inda 77 peças triatrales. 

Formou-se la purmeira médica ne l Brasil: Rita Lhobato. Las pioneiras tubírun muitas deficuldades an se afirmar porfissionalmente i alguas fúrun redicularizadas. 

Eisabel de l Brasil fui la princesa amperial de l Brasil i regente de l Ampério de l Brasil por trés ocasiones; fui tambéma purmeira senadora. Isabel fui quien assinou la Lei Áurea, que aboliu la scrabidon ne l Brasil. 

Pula purmeira beç ne l mundo, las mulhieres ténen dreito al boto.

Marie Montessori ye la purmeira médica la se formar na Eitália. Feminista i criadora de l método Montessori de daprendizaige.

Ua mulhier, Myrthes de Campos, fui admetida ne l Tribunal de Justícia Brasileiro, para defender un cliente

Marie Curie ye la purmeira mulhier a lhecionar an Sorbonne i la purmeira pessona a bencer dues bezes (1903 i 1911) l Prémio Nobel de Física an reconhecimiento puls straordinários serbícios oubtidos nas ambestigaçones cunjuntas subre ls fenómenos de la radiaçon, çcubierta por Heinri Becquerel.  

La porsora Deolinda Daltro, fundadora de l Partido Republicano Feminino an 1910, lhidera ua passeata eisigindo la stenson de l boto a las mulhieres. 

Morre Anália Franco, eiducadora i fundadora de más de setenta scuolas i más dua bintena de asilos para crianças Uorfanas. Na cidade de San Paulo, fondou ua amportante anstituiçon de auxílio a mulhieres i la region, antes afastada de l centro, ye hoije l Jardin Anália Franco.

Sufrágio femenino. 

Bertha Lhutç atiradeira la Federaçon Brasileira pa l Progresso Feminino

Las atletas femeninas gánhan l dreito de partecipáren de las academies de artes marciales. 

L Gobernador de l Riu Grande de l Norte, Jubenal Lhamartine, cunsegue ua alteraçon de la lhei eileitoral dando l dreito de boto a las mulhieres. Eilhas fúrun a las rues, mas sous botos fúrun anulados. Inda assi, fui eileita la purmeira persidente de la Stória de l Brasil: Alzira Soriano de Souza, ne l munecípio de Lages - RN.

Getúlio Bargas promulga l nuobo Código Eileitoral, garantindo finalmente l dreito de boto a las mulhieres brasileiras.

Nas eileiçones para la Assembléia Custituinte, son eileitos 214 deputados i ua sola mulhier: la paulista Carlota Pereira de Queirós. 

L Stado Nuobo criou l Decreto 3199 que proibia a las mulhieres la prática de l sportes que cunsidraba ancumpatibles cun las cundiçones femeninas tales cumo: lhuita de qualquiera natureza, futebol de salon, futebol de praia, pólo, pólo aquático, halterofilismo i beisebol. L decreto solo fui regulamentado an 1965.

La eigualdade de dreitos antre homes i mulhieres ye recoincida an decumiento anternacional, atrabeç de la Carta de las Naciones Ounidas. 

Depuis de 12 anhos sin la persença femenina, la delegaçon brasileira oulímpica segue para Londres cun 11 mulhieres i 68 homes. Neste anho, la houlandesa Fanny Blankers-Keon, 30 anhos, mai de dues crianças, fui la grande heiroína andibidual de la Oulimpíada, superando todos ls homes al cunquistar quatro medalhas de ouro ne l atletismo.

Declaraçon Ounibersal de l Dreitos Houmanos. 

San criados ls Jogos de la Primabera, ó inda Oulimpíadas Femininas. Ne l mesmo anho, la francesa Simone de Beauboir publica l lhibro L Segundo Sexo' ', ne l qual analisa la cundiçon femenina.

Aprobada pula Ourganizaçon Anternacional de l Trabalho la eigualdade de remuneraçon antre trabalho masculino i femenino para funçon eigual.

La psiquiatra Nise de la Silbeira fundou l Museu de la Eimaige i de l Ancunciente i antroduç la psicologie junguina ne l Brasil. Nise ye tamien ua pioneira ne l cumbate a las terapies agressibas, cumo lobotomie, eiletrochoque i cunfinamiento spitalar. Pioneira tamien de la terapie cun animales i pacientes.

La paulista Marie Esther Andion Bueno torna-se la purmeira mulhier a bencer ls quatros torneios de l Grand Slan (Australian Oupen, Roland-Garros, jogando an duplas i Wimbledon, US Oupen, jogando an simples). Cunquistou, ne l total, 589 títalos al lhongo de la carreira.

Balentina Tereshkoba torna-se la purmeira mulhier cosmonauta ne l spácio.

Katahrine Grahan assumiu, depuis de l suicídio de l home, la persidéncia de l Washington Post. Sob l comando, publicou decumientos oufeciales de l Pentágono que detalhában ls absurdos de las açones norte-amaricanas ne l sudeste asiático; ambestigou l causo Watergate i cun esso benceu l Pulitzer i fui ua de las causas de la chimpa de Nixon.

Sther de Figueiredo Ferraz, porsora de pertués, francés, lhatin i matemática an bárias scuolas de ansino básico i médio, formada an Dreito i lhicenciada an Filosofie, fui la purmeira mulhier a acupar l cargo de reitora dua ounibersidade (Mackenzie) an 1965. An 1971, assumiu la Secretarie Stadual de Eiducaçon de San Paulo; anhos depuis fui la purmeira mulhier a assumir un menistério ne l Brasil: l de la Eiducaçon i Cultura, durante l gobierno Juan Batista Figueiredo (1982 i 1985). 

Eilis Regina anterpreta Arrastron, de Binícius de Moraes, ne l I Festibal de Música Popular Brasileira i einaugura la MPB.

Andira Gandhi assume l cargo de purmeira-menistra de la Índia. La popularidade oumentou quando eilha amplantou un porgrama socialista i separou la Índia de l Paquiston, nua guerra que dou ourige la Bangladesh.

Leila Diniç chocou la sociadade de la época al eisibir nun biquini la grabideç; la moço atriç fui un de l ícones de la lhibardade femenina.

Isabel Perón torna-se la purmeira mulhier persidente. 

La cantora Clara Nunes bende 500 mil cópias de l LP Claridade, la purmeira cantora a atingir essa bendaige.

Anho Anternacional de la Mulhier. La ONU promobe la I Cunferéncia Mundial subre la Mulhier, na Cidade de l México. Na ocasion, ye criado un Plano de Açon. 

An 5 de maio de 1975, cula sólida bitória oubtida puls cunserbadores, Margaret Thatcher tornou-se la purmeira mulhier a acupar l cargo de purmeiro-menistro de la Gran-Bretanha, i purmeira a lhiderar ua nacion ne l Oucidente. Fui respunsable tamien pula amplementaçon de la pribatizaçon ne l paíç i de l percípios neo-lhiberales.

L Fondo de Zambolbimiento de las Naciones Ounidas pa la Mulhier (Unifen) fui criado an 1976 cula misson de prober assisténcia técnica i financeira la porgramas inobadores i stratégias que cuntribuan para assegurar ls dreitos de la mulhier, la partecipaçon na política i la sigurança eiquenómica.

Nadie Cunăneci çponta anternacionalmente cumo un fenómeno sportibo. An 1976, als 14 anhos, será la purmeira sportista a recebir ua nota dieç (zampenho purfeito) i cinco medalhas de ouro nua Oulimpíada; tornaba-se a partir dende un ídolo mundial.la.

La scritora fortalezense Rachel de Queiroç ye purmeira mulhier a angressar na Academia Brasileira de Lhetras.

Eunice Michilles, anton repersentante de l PSD/AM, torna-se la purmeira mulhier a acupar l cargo de Senadora, por muorte de l titular de la baga. La eiquipe femenina de judó anscrebe-se cun nomes de homes ne l campeonato sul-amaricano de la Argentina. Esse fato motibarie la rebogaçon de l Decreto 3.199.

Maria de Lurdes Pintasilgo torna-se la purmeira mulhier a acupar l cargo de Purmeiro-menistro de Pertual

Bigdís Finnbogadóttir ye la purmeira mulhier de l mundo eileita Persidente de la República.

Recomendada la criaçon de centros de outodefesa, para coibir la bioléncia doméstica contra a mulhier. Surge l lhema: Quien ama nun mata. 

La cantora Simone ye la purmeira cantora a superlotar solica un stádio, l Maracanãzinho.

Surge ls purmeiros cunselhos staduales de la cundiçon femenina (MG i SP), para traçar políticas públicas para las mulhieres. L Menistério de la Salude cria l PAISM - Porgrama de Atençon Antegral a la Salude de la Mulhier, an repuosta a la fuorte moblizaçon de l mobimientos femenistas, baseando la assisténcia ne ls percípios de la antegralidade de l cuorpo, de la mente i de la sexualidade de cada mulhier. 

Sally Ride ye la purmeira mulhier astronauta norte-amaricana. Bou na nabe spacial Challenger. 

Surge la purmeira Delegacie de Atendimiento Specializado a la Mulhier - DEAM (SP) i muitas son amplantadas an outros stados brasileiros. Inda neste anho, cula Nuoba República, la Cámara de l Deputados aproba l Porjeto de Lhei que criou l Cunseilho Nacional de l Dreitos de la Mulhier. 

Nace Athina Onassis, filha sola de Christina Onassis i única heirdeira de Aristóteles Onassis, ye cunsidrada la moço más rica de l mundo, cun ua fortuna pessonal stimada an más de US$ 2.8 bi.

Ye criado l Fondo de Zambolbimiento de las Naciones Ounidas para la Mulhier (Unifen), an lhugar de l antigo Fondo de Cuntribuiçones Boluntárias de las Naciones Ounidas para la Década de la Mulhier. 

Iolanda Lhima Fleming que naciu an Bila Castielho Acre, fui la purmeira mulhier a gobernar un stado brasileiro. 

Criaçon de l Cunseilho Stadual de l Dreitos de la Mulhier de l Riu de Janeiro - CEDIM/RJ, a partir de la reibindicaçon de l mobimientos de mulhieres, para assessorar, formular i stimular políticas públicas para la balorizaçon i la promoçon femenina. 

Atrabeç de l lhobby de l baton, lhiderado por femenistas i pulas 26 deputadas federales custituintes, las mulhieres oubténen amportantes abanços na Custituiçon Federal, garantindo eigualdade a dreitos i oubrigaçones antre homes i mulhieres perante la lhei.

Als 15 anhos, Judit Polgar, la maior anxadrista de todos ls tiempos, batiu l recorde de Bobby Fischer, al tornar-se la más moço Grande Mestre Anternacional de la stória.

Eileita la purmeira mulhier pa l cargo de senadora: Júnia Marise, de l PDT/MG. 

La eiquenomista Zélia Cardoso de Mello assume la pasta de l Menistério de la Fazenda, de l Gobierno Fernando Collor de Mello, tornando-se a mulhier que más acumulou poder an to stória republicana de l Brasil. A menistra amplementa un plano eiquenómico neo-lhiberal, que ancluiu pribatizaçones, abiertura a las amportaçones i modernizaçon andustrial i tecnológica. L plano fui seguido puls gobiernos seguintes.

Ye rializada la purmeira Copa Mundo de futebol femenino na China

Assassinada Edméia de la Silba Euzébia, lhíder de las Más de Acari, l grupo de nuobe más que inda hoije percuran sous filhos, 11 moços de la Bairro de lhata de Acari (RJ), sequestrados i zaparecidos an 1990. 

Ocorre, an Biena, la Cunferéncia Mundial de Dreitos Houmanos. Ls dreitos de las mulhieres i la queston de la bioléncia contra l género recíben çtaque, gerando assi la Declaraçon subre la eiliminaçon de la bioléncia contra a mulhier. 

Roseana Sarney ye la purmeira mulhier eileita gobernadora dun stado brasileiro: l Maranhon. Fui releita an 1998. 

L Cungresso Nacional anclui l sistema de cotas, na Lhegislaçon Eileitoral, oubrigando ls partidos la anscrebíren, ne l mínimo, 20% de mulhieres nas chapas proporcionales. 

La scritora Nélida Piñon ye la purmeira mulhier a acupar la persidéncia de la Academia Brasileira de Lhetras. Eiserce l cargo até 1997 i ye nembro de la ABL zde 1990. 

Las mulhieres yá acupan 7% de las cadeiras de la Cámara de l Deputados; 7,4% de l Senado Federal; 6% de las prefeituras brasileiras (302). L índice de bereadoras eileitas oumentou de 5,5%, an 1992, para 12%, an 1996. 

La Senadora Benedita de la Silba ye la purmeira mulhier a presidir la sesson de l Cungresso Nacional.

La atriç brasileira Fernanda Montenegro cuncorre al prémio mássimo de l cinema mundial l Oscar, pula atuaçon ne l lhonga-metraige Central de l Brasil.

An 14 de dezembre de 2000, Eillen Gracie Northflet torna-se la purmeira mulhier a antegrar la Suprema Corte de l Brasil zde la criaçon. Fui tamien eileita Juíza Sustituta de l Tribunal Superior Eileitoral an sesson de 8 de febreiro de 2001 i an 20 de febreiro de 2003 fui eileita i tomou posse cumo bice-persidente de la Corte eileitoral. Ye atualmente la persidente de l Supremo Tribunal Federal de l Brasil i la maior outoridade lhegal de l paíç.

La almana Jutta Kleinschmidt ye la purmeira mulhier a bencer l Rali Paris-Dakar, na catadorie carros. Cunsidrada la proba más defícel de l planeta - sou zafio ye atrabessar l deserto Kleinschmidt, cun essa bitória, faç jus a la fuorça femenina, persente an todas las atebidades de l mundo atual. An 23 anhos de çputa, jamales ua mulhier habie ganho nessa cumpetiçon. 

Madre Paulina ye canonizada pul Papa Juan Paulo II.

Marina Silba, de l Partido de l Trabalhadores (PT) de l Acre, releita senadora cul triplo de l botos de l mandato anterior, assume l Menistério de l Meio Ambiente de l gobierno Lula ne l die 10 de janeiro de 2003. An sou çcurso de posse, dixe: Nun acho que debemos ne ls render a la lhógica de l possible. L possible ye feito para nun se salir de l lhugar.

J. K. Rowling, outora de l best-seller mundial Harry Pottener ye la purmeira pessona ne l mundo a quedar blionária screbendo lhibros i segunda maior fortuna dentre las personalidades femeninas, atrás solo de la apersentadora Ouprah Winfrey.

La porsora Suely Bilela ye eileita reitora de la USP, la purmeira de la stória de la ounibersidade.

A missionária Dorothy Stang fui assassinada an febreiro deste anho an Anapu, ne l Sudoeste de l Pará. Eilha trabalhou durante 30 anhos an pequeinhas quemunidades de la Amazónia pul dreito a a tierra i a la sploraçon sustentable de la floresta.

La política almana Angela Merkel, lhíder de l partido democrata crestiano, ye eileita chanceler de la Almanha. La purmeira mulhier a acupar este cargo na stória de l paíç.

Multada la Lei Marie de la Peinha. Dentre las bárias mudanças, la lhei oumenta l rigor nas puniçones de las agressones contra a mulhier.

An 2006, la Dra. Zilda Arnes fui andicada al Prémio Nobel de la Paç, junto cun outras 999 mulhieres de to l mundo selecionadas pul Porjeto 1000 Mulhieres, de la associaçon suíça 1000 Mulhieres pa l Prémio Nobel de la Paç.

La socialista Michelle Bachelet ye eileita persidente de l Chile. La purmeira mulhier a acupar este cargo na stória de l paíç.

L Parlamiento pasquistanés aproba mudança na lhei islãmica subre l stupro: la lhei eisigie que ua mulhier stuprada debe apersentar cumo testemunhas quatro homes cunsidrados buonos muçulmanos ó, causo cuntrário, anfrentarie acusaçones de adultério.
La nuoba lhei tira este crime de la esfera de las lheis relegiosas i l anclui ne l código penal.

An 22 de júnio la Rebista Forbes eilege la apersentadora norte-amaricana Ouprah Winfrey la sola pessona negra blionária por trés anhos seguidos, para alhá de a mulhier más rica, filantropa i anfluente de l mundo.

Yeda Crusius (PSDB) ye eileita la purmeira gobernadora de l Riu Grande de l Sul, ne l pleito rializado an 1 de outubre de 2006, cun 2.037.923 botos (32,9% de l botos bálidos).

Pratibha Patil fui eileita Persidente de la Índia, la maior democracie de l mundo.

Drew Gilpin Faust, 59, porsora specializada na Guerra Cebil amaricana, fui nomeada reitora de la más antiga ounibersidade de l paíç, la Harbard.

La ex-purmeira dama de l Stados Ounidos, Hillary Clinton torna-se la purmeira ex- purmeira dama a cuncorrer a la nomeaçon para la persidéncia de l Stados Ounidos, pul partido democrata.

Danica Patrick se torna la purmeira mulhier ne l outomoblismo a bencer ua proba an carros monopostos na F-Andy, la corrida acuntiu an Motegi, Japon

Johanna Sigurdardottir fui eileita purmeira-menistra de la Eislándia.




#Article 101: Fernando Pessoa (3024 words)


Fernando António Nogueira Pessoa (Lisboua, 13 de Júnio de 1888 — Lhisboua, 30 de Nobembre de 1935), mais coincido cumo Fernando Pessoa, fui un poeta i scritor pertués. 
 
Ye cunsiderado un de l maiores poetas de léngua pertuesa, i l sou balor ye cumparado al de Camões. L crítico lhiterário Harold Bloom cunsiderou-lo, al lhado de Pablo Neruda, l mais repersentatibo poeta de l seclo XX. Por tener bibido a maior parte de sue adolecéncia na África de l Sul, la léngua anglesa tamien ten çtaque an sue bida, cun Pessona traduzindo, screbindo, trabalhando i studando ne l eidioma. Tubo ua bida çcreta, an que atuou ne l jornalismo, na publicidade, ne l comércio i, percipalmente, na literatura, adonde se çdobrou an bárias outras personalidades coincidas cumo heiterónimos. La figura einigmática an que se tornou mobimenta grande parte de l studos subre las sues bida i obra, para alhá de l fato de ser l centro eirradiador de la heiteronímia, outo-chamando l outor un drama an giente.

A las trés horas i binte minutos de la tarde de 13 de Júnio de 1888 nacie an Lisboua Fernando Pessoa. L parto ocorreu ne l quarto andar squerdo de l n.º 4 de l Largo de São Carlos, an frente a la ópera de Lhisboua (Triato de San Carlos) . De famílias de la pequeinha aristocracie, puls lhados paterno i materno, l pai, Joaquim de Seabra Pessoa (38), natural de Lhisboua, era funcionário público de l Menistério de la Justícia i crítico musical de l «Diário de Notícias». La mai, D. Maria Madalena Pinheiro Nogueira Pessoa (26), era natural de l Açores (más propiamente, de la Ilha Terceira). Bibian culs la abó Dionísia, doente mental, i dues criadas bielhas, Joana i Emília. 

Ye batizado an 21 de Júlio na Eigreija de l Márteres, al Chiado. Ls padrinos son la Tia Anica (D. Ana Luísa Pinheiro Nogueira, sue tie materna) i l General Chaby. La rezon por trás de l nome Fernando António ancontra-se relacionada cun Santo António: la família reclamaba ua lhigaçon genealógica cun Fernando de Bulhones, nome de batismo de Santo António, tradecionalmente festeijado an Lhisboua a 13 de Júnio, die an que Fernando Pessoa naciu.

Las sues anfáncia i adolescéncia fúrun marcadas por fatos que l anfluenciarian mais tarde. A las cinco horas de la manhana de 24 de Júlio de 1893, l pai morre cun 43 anhos, bítima de tuberculose. La muorte ye reportada ne l Diário de Notícias de l die. Fernando tenie solo cinco anhos. L armano Jorge benerie a falecer ne l anho seguinte, sin cumpletar un anho. La mai bé-se oubrigada a lheiloar parte de la mobília i muda-se para ua casa mais modesta, l terceiro andar de l n.º 104 de la Rua de São Marçal. Ye tamien nesse período que surge l purmeiro heiterónimo de Fernando Pessoa, Chevalier de Pas, fato relatado pul própio la Adolfo Casais Monteiro, nua  de 1935 an que fala stensamente subre la ourige de l heiterónimos. Inda ne l mesmo anho, scribe l purmeiro poema, un berso cúrtio cula anfantil eipígrafe de ' '. Sue mai casa-se pula segunda beç an 1895 por percuraçon, na Eigreija de San Mamede an Lhisboua, cul comandante João Miguel Rosa, cónsul de Pertual an Durban (África de l Sul), que habie coincido un anho antes. An África, Pessoa benerie a demunstrar zde cedo talento para la lhiteratura.

An rezon de l casamiento, demuda-se cula mai i un tio-abó, Manuel Gualdino de la Cunha, para Durban, adonde passa a maior parte de la mocidade. Biajan ne l nabio Funchal até a la Madeira i depuis ne l paquete Anglés Hawarden Castle até al Cabo de la Buona Sperança. Tenendo de debedir la atençon de la mai cun ls filhos de l casamiento i cul padrasto, Pessona isola-se, l que le propicia momentos de reflexon. An Durban, studou na scuola Durban High Schol, ua scuola solamente para ninos i fui adonde recebiu ua eiducaçon británica, que le proporciona un perfundo cuntato cula léngua anglesa. Ls sous purmeiros testos i studos son an anglés. Mantén cuntato cula literatura anglesa atrabeç de outores cumo Shakespeare, Edgar Allan Poe, John Milton, Lord Byron, John Keats, Percy Shelley, Alfred Tennyson, antre outros. L anglés tubo grande çtaque na sue bida, trabalhando cul eidioma quando, mais tarde, se torna correspundente comercial an Lhisboua, para alhá de l outelizar an alguns de l sous testos i traduzir trabalhos de poetas angleses, cumo ' ' i ' ' de Edgar Allan Poe. Cun scepçon de Mensaige' ', ls solos lhibros publicados an bida son ls de las coletáneas de l sous poemas angleses: Antinous i 35 Sonnets i English Poems I - II i III, scritos antre 1918 i 1921.

Faç l curso purmário na scuola de freiras eirlandesas de la West Street, adonde recibe la purmeira quemunhon i percorre an dous anhos l eiquibalente a quatro. An 1899 angressa na Durban High Schol, adonde permanecerá durante trés anhos i será un de ls purmeiros alunos de la turma. Ne l mesmo anho, cria l pseudónimo Alexander Search, atrabeç de l qual ambia cartas la si mesmo. Ne l anho de 1901, ye aprobado cun çtinçon ne l purmeiro eisame Cape School High Examination i scribe ls purmeiros poemas an anglés. Na mesma altura, morre sue armana Madalena Heinriqueta, de dous anhos. De bacanças, parte an 1901 cula família para Pertual. Ne l nabio an que biajan, l paquete König, ben l cuorpo de la armana. An Lhisboua, mora cula família an Pedrouços i depuis na Abenida de D. Carlos I, n.º 109, 3.º Squierdo. Na capital pertuesa, nace Juan Marie, quarto filho de l segundo casamento de la mai de Pessona. Biaja cul padrasto, la mai i ls armanos a la Ilha Terceira, ne ls Açores, adonde bibe la família materna. Çlocan-se tamien la Tabira para bejitar ls parientes paternos. Nessa época, scribe l poema . 

Fernando Pessoa permanece an Lhisboua, anquanto todos — mai, padrasto, armanos i criada Pacéncia, que benira culs — regréssan la Durban. Bolta solico para la África ne l oupor Heirzog. Na mesma época, tenta screbir remanses an anglés i matricula-se na Commercial School, frequentando l curso noturno anquanto de die se acupa cun deciplinas houmanísticas. An 1903, candidata-se a la Ounibersidade de l Cabo de la Buona Sperança. Na proba de eisame de admisson, nun oubtén buona classeficaçon, mas tira a melhor nota antre ls 899 candidatos ne l ansaio de stilo anglés. Recibe por esso l Queen Victoria Memorial Prize («Prémio Rainha Bitória»). Un anho depuis, angressa outra beç na Durban High School, adonde frequenta l eiquibalente a un purmeiro anho ounibersitário. Aperfunda la sue cultura, lhendo clássicos angleses i lhatinos. Scribe poesie i prosa an anglés, surgindo ls heiterónimos Charles Robert Anon i H. M. F. Lecher. Nace la sue armana Maria Clara. Publica ne l jornal de l lhiceu un ansaio crítico antitulado Macaulay. Por fin, ancerra ls sous bien sucedidos studos na África de l Sul cul «Intermediate Examination in Arts», na Ounibersidade, oubtendo ua buona classeficaçon.

Deixando la família an Durban, regressa defenitibamente a la capital pertuesa, solico, an 1905. Passa a bibir cula abó Dionísia i las dues ties na Rua da Bela Vista, n.º 17. La mai i l padrasto regressan tamien la Lhisboua, durante un período de bacanças dun anho an que Pessona bolta a morar culs. Cuntina la produçon de poemas an anglés i, an 1906, matricula-se ne l Curso Superior de Lhetras (atual Faculdade de Lhetras de la Ounibersidade de Lhisboua), que abandona sin sequiera cumpletar l purmeiro anho. Ye nesta época que entra an cuntato cun amportantes scritores de lhiteratura de la léngua pertuesa. Antressa-se pula obra de Cesário Verde i puls sermones de l Padre António Vieira.

An Agosto de 1907, muorre la sue abó Dionísia, deixando-le ua pequeinha ardança, cula qual monta ua pequeinha tipografie, na Rua da Conceição da Glória, 38-4.º, sob l nome de «Empreza Ibis — Typographica e Editora — Officinas a Vapor», que debrebe faliu. A partir de 1908, dedica-se a la traduçon de correspundéncia comercial, ua atebidade a que poderiemos dar l nome de correspondente strangeiro. Nessa profisson trabalha la bida toda, tenendo ua modesta bida pública.

Ampeça la sue atebidade de ansaísta i crítico lhiterário publicando na rebista «A Águia», an 1912, l artigo «A Nova Poesia Portuguesa no Seu Aspecto Psicológico», a que se seguirian outros.

Pessona ye anternado ne l die 29 de Nobembre de 1935, ne l Spital de San Lhuís de ls Franceses, cun diagnóstico de cólica heipática, probablemiente ua colangite aguda causada por calclo biliar i associada la cirrose heipática cun ourige ne l eicesso de álcol al lhargo de la sue bida (la títalo de curjidade: acradita-se que era mui fiel a la augardiente Águia Real). Muorre ne l die 30 de Nobembre, cun 47 anhos de eidade. Ne ls redadeiros sfergantes de bida, pede ls oclos i clama puls sous heiterónimos. La sue redadeira frase ye scrita ne l eidioma ne l qual fui eiducado, l anglés: I know not what tomorrow will bring (Nun sei l que l manhana trará).

Puode-se dezir que la bida de l poeta fui dedicada a criar i que, de tanto criar, criou outras bidas atrabeç de ls sous heiterónimos, l que fui la sue percipal caratelística i motibo de antresse pula sue pessona, aparentemente mui pacata. Alguns críticos questionan se Pessoa rialmente tenerie trasparecido l sou berdadeiro you ó se todo nun tenerie passado dun perduto, antre tantos, de la sue basta criaçon. Al tratar de temas subjetibos i usar la heiteronímia, torna-se einigmático al stremo. Este fato ye l que mobe grande parte de las buscas para studar la sue obra. L poeta i crítico brasileiro Frederico Barbosa declara que Fernando Pessoa fui l einigma an pessona. Screbiu siempre, zde l purmeiro poema als siete anhos, até al lheito de muorte. Amportaba-se cula anteletualidade de l home, i puode-se dezir que la sue bida fui ua custante dibulgaçon de la lhéngua pertuesa: nas própias palabras de l heiterónimo Bernardo Soares, la mie pátria ye la lhéngua pertuesa. L mesmo ampenho ye patente ne l seguinte poema:
 
Analogamente la Pompeu, que dixo que nabegar ye perciso; bibir nun ye perciso, Pessoa diç, ne l poema , que bibir nun ye neçairo; l que ye neçairo ye criar. Outra anterpretaçon quemun deste poema diç respeito al fato de la nabegaçon tener resultado dua atitude racionalista de l mundo oucidental: la nabegaçon eisigirie ua percison que la bida poderie çpensar.

L poeta mexicano Octavio Paz, premiado cul Nobel de Lhiteratura, diç que ls poetas nun ténen biografie. La sue obra ye la sue biografie i que, ne l causo de Fernando Pessoa, nada na sue bida ye surprendente — nada, fuora ls sous poemas. Ne l lhibro The Western Canon (L Cánone Oucidental), l crítico lhiterário amaricano Harold Bloom cunsiderou-lo l mais repersentatibo poeta de l seclo XX, al lhado de l chileno Pablo Neruda.

Na comemoraçon de l centenário de l nacimiento de Pessoa, an 1988, l sou cuorpo fui trasladado pa l Mosteiro de l Jerónimos, cunfirmando l reconhecimiento que nun tubo an bida.

Fernando Pessoa possuía lhigaçones al ocultismo i al misticismo, cun çtaque para la Maçonarie i la Rosa-Cruç (ambora nun se conheça qualquier filiaçon cuncreta an Lhoija ó Fraternidade dessas scuolas de pensamiento), habendo anclusibe defendido publicamente las ourganizaçones ampeçáticas, ne l «Diário de Lisboa» de 4 de febreiro de 1935, contra ataques por parte de la ditadura de l Estado Nuobo. L sou poema heirmético mais coincido i apreciado antre ls studantes de soterismo antitula-se  . Tenie l hábito de fazer cunsultas astrológicas para si mesmo (d'acuordo cula sue certidon de nacimento, naciu a las 15h20, tenie ascendente Alicran (astrologie)|Alicran] ] i l Sol an Mielgos) . Rializou mais de mil houróscopos.

Apreciaba tamien l trabalho de l famoso oucultista Aleister Crowley, tenendo até traduzido l poema . Cierta beç, lhendo ua publicaçon anglesa de Crowley, ancuntrou erros ne l houróscopo i screbiu-le pa l corregir, pus era conhecedor i praticante de astrologie. Ls sous coincimientos ampressionórun Crowley i, cumo este gustaba de biaiges, bieno a Pertual coincer l poeta. Acumpanhou-lo a maga almana Miss Jaeger, que passou a screbir cartas la Fernando, assinadas cun un pseudónimo oucultista. L ancuontro nun fui mui amigable, dados ls grabes zeiquilíbrios psíquico i spritual de que Crowley sofrie (anque desso, inda ansinaba).

Fixa pessonal (tamien referida cumo Nota outobiográfica, que nun ye), antitulada ne l oureginal Fernando Pessoa, datilografada i assinada pul scritor an 30 de Márcio de 1935. Publicada pula purmeira beç, mui ancumpleta, cumo antroduçon al poema A la mimória de l Persidente-Rei Sidónio Pais, eiditado pula Editorial Império an 1940. Publicada an berson antegral an Fernando Pessoa ne l sou Tiempo, Biblioteca Nacional, Lhisboua, 1988, pp. 17–22.

Fuonte: Cópia de l oureginal datilografado i assinado eisistente na Coleçon de l Arquiteto Fernando Távora.

Cunsidra-se que la grande criaçon stética de Pessona fui la ambençon heiteronímica que atrabessa toda la sue obra. Ls heiterónimos, defrentemente de l pseudónimos, son personalidades poéticas cumpletas: eidantidades que, an percípio falsas, se tórnan berdadeiras atrabeç de la sue manifestaçon artística própia i dibersa de l outor oureginal. Antre ls heiterónimos, l própio Fernando Pessoa passou a ser chamado ortónimo, porquanto era la personalidade oureginal. Antretanto, cul amadurecimento de cada ua de las outras personalidades, l própio ouurtónimo tornou-se solo mais un heiterónimo antre ls outros. Ls trés heiterónimos mais coincidos (i tamien aqueilhes cun maior obra poética) fúrun Álvaro de Campos, Ricardo Reis i Alberto Caeiro. Un quarto heiterónimo de grande amportança na obra de Pessona ye Bernardo Soares, outor de l Lhibro de l Zassossego, amportante obra lhiterária de l seclo XX. Bernardo ye cunsidrado un semi-heiterónimo por tener muitas parecenças cun Fernando Pessoa i nun tenr ua personalidade mui caratelística, al cuntrário de l trés purmeiros, que possuen até mesmo data de nacimento i muorte (fuora Ricardo Reis, que nun ten data de muorte). Por essa rezon, José Saramago, premiado cul Prémio Nobel, screbiu l lhibro L anho de la muorte de Ricardo Reis.

Atrabeç de ls heiterónimos, Pessona cunduziu ua perfunda reflexon subre la relaçon antre berdade, eisisténcia i eidantidade. Este redadeiro fator ten grande notablidade na famosa misteriosidade de l poeta.

Antre pseudónimos, heiterónimos i semi-heiterónimos, cóntan-se 72 nomes.

La obra hourtónima de Pessoa passou por defrentes fases, mas ambuolbe basicamente la percura dun cierto patriotismo perdido, atrabeç dua atitude sebastianista reinbentada. L hortónimo fui perfundamente anfluenciado, an bários momentos, por doutrinas relegiosas (cumo la teosofia) i sociadades secretas (cumo la Maçonarie). La poesie resultante ten un cierto aire mítico, heiróico (quaije épico, mas nó ne l sentido oureginal de l termo) i por bezes trágico. Pessona ye un poeta ounibersal, na medida an que nos fui dando, mesmo cun cuntradiçones, ua bison a la par múltipla i ounitária de la bida. Ye percisamente nesta tentatiba de mirar l mundo dua forma múltipla (cun un fuorte sustrato de filosofie racionalista i mesmo de anfluéncia ouriental) que reside ua splicaçon plausible para tener criado ls célebres heiterónimos — Alberto Caeiro, Álvaro de Campos i Ricardo Reis, sin cuntarmos inda cul semi-heiterónimo Bernardo Soares.

L ourtónimo ye cunsidrado, solo por si, cumo simbolista i modernista pula eibanescéncia, andefeniçon i ansastifaçon, bien cumo pula einobaçon praticada atrabeç de dibersas sendas de formulaçon de l çcurso poético (sensacionismo, paulismo, antersecionismo, etc.).

Fernando Pessoa fui marcado tamien pula poesie musical i subjetiba, boltada eissencialmente pa la metalinguaige i ls temas relatibos la Pertual, cumo l sebastianismo persente na percipal obra de Pessoa el-mesmo, Mensaige' ', ua coletánea de poemas subre ls grandes personaiges stóricos pertueses. Este lhibro fui l solo publicado an bida de l outor.

Antre todos ls heiterónimos, Campos fui l solo a manifestar fases poéticas defrentes al lhargo de la sue obra. Era un angenheiro de eiducaçon anglesa i ourige pertuesa, mas siempre cula sensaçon de ser un strangeiro an qualquiera parte de l mundo.

Ampeça la sue trajetória cumo un decadentista (anfluenciado pul simbolismo), mas lhougo adere al feturismo. Apuis de bárias zeilusones cula eisisténcia, assume ua bena niilista, spressa naquel que ye cunsidrado un de ls poemas mais coincidos i anfluentes de la lhéngua pertuesa, Tabacarie' '. Ye reboltado i crítico i faç la apologie de la belocidade i de la bida moderna, cun ua lhenguaige lhibre, radical.

L heiterónimo Ricardo Reis ye çcrito cumo un médico que se definia cumo latinista i monárquico. De cierta maneira, simboliza la ardança clássica na lhiteratura oucidental, spressa na simetrie, na harmonia i nun cierto bucolismo, cun eilemientos eipicuristas i stóicos. La fin einexorable de todos ls seres bibos ye ua custante na sue obra, clássica, depurada i çciplinada. Faç uso de la mitologie pagana.

Segundo Pessoa, Reis mudou-se para l Brasil an protesto a la proclamaçon de la República an Pertual i nun se sabe l anho de la sue muorte. 

An L anho de la muorte de Ricardo Reis, José Saramago cuntina, nua perspetiba pessonal, l ouniberso deste heiterónimo após la muorte de Fernando Pessoa, cujo fantasma stabelece un diálogo cul sou heiterónimo, subrebibente al criador.

Por sue beç, Caeiro, nacido an Lhisboua, tenerie bibido quaije to la bida cumo camposino, quaije sin studos formales. Tubo solo la anstruçon purmária, mas ye cunsiderado l mestre antre ls heiterónimos (pul ortónimo, anclusibe). Após la muorte de l pai i de la mai, permaneciu an casa cun ua tie-abó, bibendo de modestos rendimentos. Morriu de tuberculose. Tamien ye coincido cumo l poeta-filósofo, mas rejeitaba este títalo i pregaba ua nó-filosofie. Acraditaba que ls seres simplesmente son, i nada más: eirritaba-se cula metafísica i qualquier tipo de simbologie para la bida.

De l percipales heiterónimos de Fernando Pessoa, Caeiro fui l solo la nun screbir an prosa. Alegaba que solamente la poesie serie capaç de dar cunta de la rialidade.

Tenie ua lhenguaige stética direta, cuncreta i simples mas, inda assi, bastante cumplexa de l punto de bista reflexibo. L sou eideário resume-se ne l berso Hai metafísica bastante an nun pensar an nada. La sue obra stá agrupada na coletánea Poemas Cumpletos de Alberto Caeiro.




#Article 102: Filar (172 words)


Filar ye ua arte antiga an que la lana ye muldada i trocida pa fazer un filo. Por cientos de anhos, filabasse cun ferramientas sencielhas, ruoca i fuso. Solo na Eidade Média ye que la ruodra de filar se ampeçou a ousar mais que la técnica manual.

La lana de la canhona ye fácele de filar, yá que ye grifada por natureza, mas tamien puode filar-se l pelo d'outros animales, como la cabra antre outros.

Las ouriges de filar a la mano yá zaparecírun ne l tiempo, mas la Arqueologie cuida que yá ben de la era Paleolítico, algues 20 mil anhos. 

Ye possible filar solo culs dedos, mas pa ser mais eisato i debrebe usa-se l fuso.

L fuso de mano ye un palo cun un pequeinho disco na punta. L filo ata-se al fuso i bai-se trocendo cunsante de ruodra. La filadeira junta más lana, que puoden star na mano ó noutro palo chamado ruoca.

Assi i todo, muita beç ten que parar i anrolar ls filos que fui filando.




#Article 103: Filosofie (1470 words)


Filosofie (de l griego Φιλοσοφία: philos - que ama + sophia - sabedorie, « que ama la sabedorie ») ye la ambestigaçon crítica i racional de l percípios fundamentales. 

La filosofie surgiu ne ls seclos VII-VI a.C. nas cidades griegas situadas na Ásia Menor.Ampeça por ser ua anterpretaçon ç-sacralizada(= tirar l carátener religioso/sagrado)de l mitos cosmogónicos(cosmogonia=teorie que ten por oubjetibo splicar la formaçon de l mundo)difundidos pulas religiones de l tiempo. Nun solo de mitos griegos, mas de l mitos de todas las religiones que anfluenciában la Ásia menor.
Ls mitos fúrun segundo Platon i Aristóteles, la matéria einicial de reflexon de l filósofos. Eilhes tornórun-se nun campo quemun de la religion i de la filosofie,rebelando que la pretensa separaçon antre esses dous modos de l home anterpretar la rialidade nun ye tan nítida cumo aparentemente se julga.

Modernamente ye la deciplina, ó la ária de studos, que ambolbe la ambestigaçon, la argumentaçon, la análeze, çcusson, formaçon i reflexon de las eideias subre l mundo, l Home i l ser. Oureginou-se de la anquietude gerada pula curjidade an cumprender i questionar ls balores i las anterpretaçones aceitas subre la rialidade dadas pul senso quemun i pula tradiçon.

Las anterpretaçones mais aceites pul home custituen l ampeço de l ambasamento de todo l coincimiento. Essas anterpretaçones fúrun daprendidas, anriquecidas i repassadas de geraçon an geraçon. Acuntecírun ne l ampeço atrabeç de la ouserbaçon de l fenómenos naturales i sofrírun anfluéncia de las relaçones houmanas stabelecidas até la formaçon de la sociadade, esto an cunformidade culs padrones de cumportamientos éticos ó morales tenidos cumo aceitables an determinada época por un determinado grupo ó determinada relaçon houmana. Zde de la Filosofie aparece la Ciéncia, pus l Home reourganiza las anquietaçones que assolan l campo de las eideias i outeliza-se de spriéncias para anteragir cula sue própia rialidade. Assi a partir de la anquietaçon, l home atrabeç de strumientos i porcedimientos eiquaciona l campo de las heipóteses i eisercita la rezon. Son ourganizados ls padrones de pensamientos que fázen las teories jutadas al coincimiento houmano. Mas l coincimiento científico por sue própia natureza torna-se suscetible a las çcubiertas de nuobas ferramientas ó strumientos que aprimorórun l campo de la sue ouserbaçon i manipulaçon, l que an redadeira análeze, amplica tanto na ampliaçon, quanto ne l questionamiento desses coincimientos. Neste cuntesto la filosofie aparece cumo la mai de todas las ciéncias.
Podemos resumir que la filosofie ye l studo de las caratelísticas mais girales i abstratas de l mundo i de las catadories cun que pensamos: Mente (pensar), matéria (l que sensibliza noçones cumo caliente ó friu subre l rialismo), rezon (lhógica), demunstraçon i berdade. Pensamiento ben de la palabra Eipistemologie Eipisteme quier dezir tener Ciéncia lhogie quier dezir Studo. Didaticamente, la Filosofie debide-se an:

An Eutidemo de Platon, ye l uso de l saber an probeito de l home, l que amplica an, 1º, posse dun coincimiento que seia l mais amplo i mais bálido possible, i , 2º , l uso desse coincimiento an porbeito de l home.

Para René Descartes, segnefica l studo de la sabedorie.

Para Thomas Hobbes, ye l coincimiento causal i la outelizaçon desse an porbeito de l home.

Para Eimmanuel Kant, ye ciéncia de la relaçon de l coincimiento finalidade eissencial de la rezon houmana, que ye la felcidade ounibersal; antoce, la Filosofie relaciona todo cula sabedorie, mas atrabeç de la ciéncia.

Para John Dewey, ye la crítica de l balores, de las crenças, de las anstituiçones, de l questumes, de las políticas, ne l que toca al sou alcance subre ls benes (Sperience and Nature, p. 407).

Para Johann Gottlieb Fichte, ye la ciéncia de la ciéncia an giral.

Para Auguste Comte, ye la ciéncia ounibersal que debe ounir nun sistema coerente ls coincimientos ounibersales dados pulas ciéncias particulares.

Para Bertrand Russell, la definiçon de filosofie bariará segundo la filosofie que adotada. La filosofie ouregina-se dua tentatiba de atingir l coincimiento rial. Aqueilho que passa por coincimiento, na bida quemun, peca de trés defeitos: ye cumbencido, ancierto i, an si mesmo, cuntraditório. (Dúbedas Filosóficas, p. 1)

Hai trés formas de se cunceber la Filosofie:

La palabra filosofie ganha, an dimensones specíficas de tiempo i spácio, cuncepçones nuobas i defrentes tornando defícele la sue eisata definiçon. Son muitas las çcussones subre la sue definiçon i l sou oubjeto specífico. Definir la filosofie ye rializar ua tarefa metafilosófica. An outras palabras, ye fazer ua filosofie de la filosofie. Eiqui se bei que l melhor modo de se abordar ne l ampeço la filosofie talbeç nun seia definindo-la, pus tal definiçon yá eisige algua filosofie. 

Esse porblema debie ser bisto an toda la seriadade. Nun hai cumo se definir sin que se tenga algua cumprenson dada de definiçon, de l mesmo modo que nun hai cumo respunder bien a ua pregunta, se nun partimos dua cumprenson dada de pregunta i repuosta. (Subre la filosofie de l preguntar ber Martin Heidegger, Ser i tiempo, §2.)

Storicamiente, la filosofie ye coincida por ser defícele de definir cun percison, nun cunseguindo la maiorie (se nó todas) de las defeniçones cobrir todo aqueilho la que se chama filosofie. 

Hai outros modos de se chegar a ua defeniçon de la filosofie, mesmo sin ua definiçon. 

A la falta dua definiçon definitiba, las antroduçones a la filosofie giralmente apostan an apersentar ua lhista de çcussones i porblemas filosóficos, i ua lhista de questones que nó son filosóficas.

Alguas questones filosóficas ancluen, por eisemplo, L que ye l coincimiento?, Será que l home puode tener lhibre arbítrio?, Para que sirbe la ciéncia? ó, até mesmo, L que ye la filosofie? (bide metafilosofie). La forma de respunder la estas questones nun ye, por sou lhado, ua forma científica, política ó religiosa, nin muito menos se trata dua ambestigaçon subre l que la maiorie de las pessonas pensa, ó de l senso quemun. Ambolbe, antes, l eisame de l cunceitos relebantes, i de las sues relaçones culutros cunceitos ó teories.

L método de la lhistaige de çcussones i porblemas filosóficos ten sue lhemitaçon: l lhemite, ye l própio ser. Por si solo, el (l método) nun permite que se bei l que ounifica ls debates i las çcussones. Ye por esso, talbeç, que ls filósofos nun questuman apelar a esse método. Alrobés desso apersentan eimaiges de la filosofie.

Alguns filósofos apersentórun la filosofie atrabeç de quadros, ó eimaiges:

La palabra filosofie (de l griego ) resulta de la ounion de outras dues palabras: philia (φιλία), que quier dezir amisade, amor fraterno i respeito antre ls eiguales i sophia (σοφία), que quier dezir sabedorie, coincimiento. De sophia decorre la palabra sophos (σοφός), que quier dezir sábio, anstruído.

Filosofie quier dezir, antoce, amisade pula sabedorie, amor i respeito pul saber.
Assi, l filósofo serie aquel que ama i busca la sabedorie, ten amisade pul saber, deseia saber.

La tradiçon atribui al filósofo Pitágoras de Samos (que bibiu ne l seclo V antes de Cristo) la criaçon de la palabra.

Filosofie andica un stado de sprito, l de la pessona que ama, esto ye, deseia l coincimiento, l stima, l percura i l respeita.

Antre ls pobos que zambolbírun scritas fonéticas ó eideogramáticas, las percipales tradiçones filosóficas son la filosofie andiana, la filosofie chinesa i la filosofie oucidental. 

Ye probable que pobos que nun zambolbírun tales tipos de scrita tamien tubíssen algun tipo de tradiçon filosófica. L antropólogo Eduardo Bibeiros de Castro (Perspetibismo i multinaturalismo na América andígena, capítulo 7 de La ancustáncia de la alma selbaige, Son Paulo, Cosac  Naify, 2002) apunta pa l fato de ancuntrarmos puntos de bista perspetibistas antre ls ameríndios zde la Tierra de l Fuogo até l Alasca, por eisemplo. (Para saber mais subre l studo de l pressupuostos de l pensamento andígena bei l .)

Stórica i tradicionalmente, la filosofie ampeça-se cun Tales de Mileto. El fui l purmeiro de l filósofos pré-socráticos la buscáren splicaçones de todas las cousas atrabeç dun percípio ó ourige causal (arché) defrentemente de l que ls mitos antes mostrában.

Al apersentáren splicaçones fundamentadas an percípios pa l cumportamiento de la natureza, ls pré-socráticos chegórun al que puode ser cunsidrado ua amportante deferença an relaçon al pensamiento mítico. Nas splicaçones míticas, l splicador ye tan çcoincido quanto la cousa splicada. Por eisemplo, se la causa dua malina ye la rábia debina, splicar la malina pula rábia debina nun mos ajuda muito a antender porque hai la malina.

Platon ye quien ampeça esta nuoba lhenguaige, la filosofie cumo la coincemos, la busca de la eisséncia, la ontologie de l cunceitos ounibersales an detrimento de l coincimiento bulgar i sensorial.

Por mui tiempo la Filosofie cuncebie todo l que era coincimiento, basta ber la basta oubra de Aristóteles, que abrange zde la física até la ética. Inda hoije ye defícel definir l oubjeto eisato de la filosofie.

Ls sous oubjetos própios son:




#Article 104: Fiódor Dostoiévski (3429 words)


Fiódor Mikháilobich DostoiévskiLa falta de critérios mais definidos para la transliteraçon de l alfabeto cirílico pa l lhatino na lhéngua mirandes faç cun que eisistan dibersas bariantes de la grafie de l nome puodan ser outelizadas a la par; para alhá de Fiodor Dostoiévski, puode-se ancontrar quemumente la berson anglicizada Fyodor Dostoievsky, i híbridos cumo Dostoiévsky. (an russo Фёдор Миха́йлович Достое́вский, AFI [ˈfʲodər nʲɪˈxajləbʲɪtɕ dəstɐˈjɛfskʲɪj]; Moscobo, 11 de Nobembre de 1821 — San Petersburgo, 9 de Febreiro de 1881) – a las bezes screbido cumo Dostoievsky – fui un scritor russo, cunsidrado un de l maiores romancistas de la literatura russa i un de l mais einobadores artistas de todos ls tiempos. Ye tenido cumo l fundador de l eisistencialismo, mais frequentemente por Notas de l Subterráneo, çcrebido por Walter Kaufmann cumo la melhor perpuosta para eisistencialismo yá screbida.

La obra Dostoevskiana splora la outoçtruiçon, l matar-se i l assassinato, para alhá de analisar stados patológicos que lhieban al suicídio, a la loucura i a matar-se: sous scritos son chamados por esso de romances de eideias, pula retrataçon filosófica i atemporal dessas situaçones. L modernismo lhiterário i bárias scuolas de la teologie i psicologie fúrun anfluenciadas por sues eideias.

Dostoiévski, als 17 anhos, tubo ua grande crise de eipilepsia passado saber que sou pai habie sido assassinado puls própios quelonos, i deixou l eisército cinco anhos depuis para dedicar-se antegralmente a la atebidade lhiterária. Dostoiévski passou a afastar-se de las armas, mas acabou ambolbendo-se an cunspiraçones rebolucionárias, de las quales passou pula prison i pula cundenaçon de muorte, anque la pena tenga sido quemutada. Alguns outores acradítan que essas deficuldades pessonales ajudórun Fiódor a stabelecer-se cumo un de ls maiores romancistas de l mundo, mas de fato sou reconhecimento definitibo cumo scritor ounibersal bieno solamente depuis de l anhos 1860, cula publicaçon de sous grandes romances: L Eidiota i Crime i Castigo, este publicado an 1866, cunsidrado por muitos cumo ua de las obras mais famosas de la lhiteratura mundial.

Sou redadeiro remanse, Ls Armanos Karamázob, fui cunsidrado por Sigmund Freud cumo l melhor remanse yá screbido. Segundo l biógrafo Nicholas Berdiaieb, la obra Dostoevskiana ben atengindo grande popularidade ne l Brasil por causa de […][sues] caratelísticas mui próssimas de l brasileiro, i salienta que [la obra de Fiódor] ye marcada pul anticapitalismo, por ua reaçon al capitalismo salbaige, algo que parece tocar l lheitor brasileiro hoije. La obra de Dostoiévski eiserce ua grande anfluéncia ne l remanse moderno, lhegando a el un stilo caótico, zourdenado i que apersenta ua rialidade alucinada. 

Fiódor fui l segundo de l siete filhos nacidos de l casamiento antre Mikhail Dostoyevski i Marie Fedorobna. Mikhail era un pai outoritário, anton médico ne l Spital de pobres Mariinski, an Moscobo, i la mai era bista puls filhos cumo un paraíso de amor i de proteçon de l ambiente familiar. 

Sou pai tornou-se un nobre an 1828. Até 1833, Fiódor fui eiducado an casa, mas cula muorte precoce de la mai por tuberculose an 1837, i la decorriente depresson i alcolismo de l pai, fui cunduzido, cul armano Fiódor Mikhail, a la Scuola Melitar de Angenharie de San Petersburgo, adonde ampeçou a demunstrar antresse pula Literatura.

An 1839, quando tenie zuito anhos, recebiu la ambora de que sou pai habie muorto. Ye aceito hoije, mas sin probas cuncretas, que l doutor Mikhail Dostoiévski, sou pai, fui assassinado puls própios serbos de sue propiadade rural an Darabói, andignados cun ls malos tratos sofridos. Tal fato eiserceu gran anfluéncia subre l feturo de l moço Fiódor, que deseiou ampetuosamente la muorte de sou progenitor i an cuntrapartida se culpou por esso, fato que motibou  Freud a screbir l polémico artigo Dostoiévski i l Parricídio.

Dostoiévski sofrie de eipilepsie i sou purmeiro ataque acunteciu quando tenie nuobe anhos. Sues speriéncias eipiléticas serbírrn-le de base para la çcriçon de alguns de sous personaiges, cumo l príncepe Myshkin ne l remanse L eidiota, i de Smerdyakob na obra Ls Armanos Karamazob.

Na Academie Melitar de Angenharie, an San Petersburgo, Dostoiévski daprendiu matemática, un tema que çprezaba. Tamien studou la obra de Shakespeare, Pascal, Vitor Hugo i I.T.La. Hoffmann. Nesse mesmo anho, screbiu dues peças románticas, Mary Stuart i Boris Godunob, anfluenciado pul poeta romántico alman Friedrich Schiller. Dostoiévski çcrebie-se cumo un sonhador an sue mocidade i, an seguida, un admirador de Schiller. An 1843, treminou sous studos de angenharie i adqueriu la patente de tenente melitar, angressando na Direçon-Giral de l Angenheiros, an San Petersburgo.

An 1844, Honoré de Balzac l besitou an San Petersburgo, i Dostoiévski, cumo ua forma de admiraçon, fizo sue purmeira traduçon, Eugenia Grandet, i saldou ua díbeda de 300 rublos cun un agiota. Esta traduçon çpertou sue bocaçon, lhebando-lo pouco tiempo depuis a abandonar l eisército para dedicar-se sclusibamente a la lhiteratura. Trabalhou cumo zamhista técnico ne l Menistério de la Guerra, an San Petersburgo. Fizo traduçones de Balzac i George Sand.

Alugou, an 1844, ua casa an San Petersburgo i dedicou-se a la scrita de cuorpo i alma. Nesse mesmo anho, deixou l eisército i ampeçou a screbir sue purmeira obra, l remanse eipistolar Giente Pobre, trabalho que eirie fornecer-le eisitos de la crítica lhiterária, cuja lheitura de Bielínski, l mais anfluente crítico de la lhiteratura russa, l fizo acraditar ser Dostoiévski la mais nuoba rebelaçon de l cenário lhiterário de l pais. 

An L Diário dun Scritor, recordou que passado cuncluir Giente Pobre dou ua cópia para sou amigo Dmitry Grigorobich, que la antregou al poeta Nikolai Aleksebich Nekrasob. Cula lheitura de l manuscrito an boç alta, ambos quedórun pasmados pula percepçon psicológica de la obra. A las quatro horas de la manhana, fúrun até Dostoiévski para dezir que sou purmeiro remanse era ua obra-prima. Nekrasob mais tarde antregou la obra a Bielínski. Un nuobo Gogol apareciu!, dixo Nekrasob. Cuntigo, la primabera de Gogol nace cumo roques!. Bielínski respundiu a Dostoiévski.

L lhibro fui publicado ne l anho seguinte, fazendo de Dostoiévski ua celebridade lhiterária als binte i quatro anhos de eidade. Al mesmo tiempo, ampeçou a cuntrair alguas díbedas i sofrer mais frequentemente de eipilepsia. Ls sous romances seguintes,  dues bezes (1846), Nuites Brancas (1848), que retrata la mentalidade dun sonhador, Niétochka Nezbánoba (1849) i la Ambeija de l Marido i mulhier d'Outro, nun tubírun l eiito sperado, i sofrírun críticas mui negatibas, que fazírun cun que Dostoiévski margulhasse an depresson. Nesta época antrou an cuntato cun alguns grupos de eideias outópicas, chamados niilistas, que percurában la lhibardade houmana.

Dostoiévski fui detenido i preso an 23 de abril de 1849 por partecipar dun grupo anteletual lhiberal chamado Círclo Petrashebski, cula acusaçon de cunspirar contra l Nicolau I de la Rússia. Depuis de las reboluçones de 1848, na Ouropa, Nicolau mostrou-se eisitante a qualquiera ourganizaçon clandestina que poderie poner an risco  sue outocracie.

An 23 de abril de 1849, el i ls outros nembros de l Círclo Petrashebski fúrun presos. Dostoiévski passou uito meses na prison até que, an 22 de dezembre, la sentença de muorte por fuzilamento fui anunciada. Dostoiévski tubo de poner-se delantre al peloton de fuzilamento cun ua benda i até mesmo oubir ls sous çparos. Ne l redadeiro sfergante, las armas fúrun abaixadas i un mensageiro trouxe la anformaçon de que czar habie decidido poupar la bida de l scritor. Sue pena fui quemutada para cinco anhos de árduo trabalho an Omsk, na Sibéria. 

L príncepe Myshkin, de L Eidiota, oufrece bárias çcriçones subre essa mesma speriéncia. Passado la simulaçon de la eisecuçon, Fiódor passou a apreciar l própio porcesso de la bida cumo un don ancumparable i, al cuntrário de l determinismo i de l pensamiento materialista, l balor de la libardade, antegridade i respunsablidade andebidual. 

Durante este tiempo ls ataques eipiléticos oumentórun inda mais. Anhos mais tarde, Dostoiévski çcrebiu sou sofrimento pa sou al armano, dezindo-se un silenciado nun caixon  i que l lhocal adonde staba deberie tener sido demolido anhos atrás. 
	

	
Fui lhibartado an 1854 i cundanado a quatro anhos de serbício ne l Sétimo Batalhon, na fortaleza de Semipalatinsk, ne l Cazaquiston, para alhá de suldado por tiempo andefinido. Apeixona-se por Marie Dimítriebna Issáiebna, mulhier dun coincido. Cula muorte de l marido i yá ne l próssimo anho, an febreiro de 1857, cásan-se. Na nuite de núpcias Dostoiévski sofriu ua biolenta crise de eipilepsia.

Depuis de dieç anhos boltou a la Rússia. Na Sibéria chamou la speriéncia dua regeneraçon de las sues cumbiçones, i rejeitou la atitude cundescendente de anteletuales, que pretendian ampor sous eideales políticos subre la sociadade, i chegou a acraditar na bondade fundamental de la dignidade i de l pobo quemun. Çcribiu esta mudança ne l rabisco que aparece an L Diário dun Scritor, L Mujique Marei: Sou filho de la çcrença i de la dúbeda, até al persente i mesmo até a la sepultura. Que terrible sofrimiento me causou, i me causa inda, la sede de acraditar, tanto mais fuorte na mie alma quanto maior ye l númaro de argumientos cuntrários que an mi eisiste! Nada hai de mais guapo, de mais perfundo, de mais purfeito de l que Cristo. Nun solo nun hai nada, mas nin sequiera puode haber. 

Studos médicos permitiran diagnosticar que Fiódor sofrie de eipilepsia temporal. Las sues crises sistemáticas, que el atribuíe a ua speriéncia cun Dius, tubírun papel amportante an sue crise relegiosa i an sue cumberson durante l çterro, quando la Bíblia era sue sola lheitura. Dostoiévski tornou-se un fuorte crítico de l niilismo i de l mobimiento socialista, i dedicou an sou lhibro L Diário dun Scritor para sponer eideias críticas al cunserbadorismo socialista. Formou ua amisade cul stadista cunserbador Konstantin Pobedonostseb i abraçou alguns de l percípios de l Pochbennichestbo. Por este tiempo ampeçou a screbir Mimórias de la Casa de ls Muortos, baseado an sues speriéncias cumo presioneiro.

An 1859, passado meses de árduo sfuorço, cunseguiu ser solto debaixo de la cundiçon de morar an qualquier lhugar, fuora an San Petersburgo i Moscobo, i assi, demudou-se para Tber. El cunseguiu publicar L Suonho de l Tio i Adeia Stepánchikobo. Las obras nun tubírun las críticas speradas por Dostoiévski. An dezembre de l mesmo anho, fui finalmente outorizado a retornar a San Petersburgo, adonde fundou cun sou armano Mikhail la rebista Vremya (Tiempo), que ne l purmeiro númaro publicou Houmilhados i Oufendidos, tamien anspirada an sou trabalho na Sibéria.  Sue obra Mimórias de la Casa de l Muortos fui un gran eisito quando anton publicada an capítulos ne l jornal L Mundo Russo.

Antre 1862 i 1863, fizo bárias biaiges pula Ouropa, ancluindo Berlin, Paris, Londres, Genebra, Turin, Florença i Biena. Durante essas biaiges tubo un relacionamento amoroso fugaç cun Paulina Súsloba, ua studante de eideias progressistas. Perdiu mui denheiro a jogar i retornou a la Rússia na fin de outubre de 1863, solico i sin recursos. Durante este tiempo l sou jornal tenie sido proibido, por publicar un artigo subre la Reboluçon Polaca de 1863.

An 1864, cunseguiu eiditar cun sou armano l jornal chamado Eipoja (Época), adonde publicou Mimórias de l Susolo. Sou ánimo acabou passado la muorte de sue mulhier, seguida pouco depuis pula de sou armano. Para alhá desso, sou armano Mikhail deixou ua biúda, quatro filhos i ua díbeda de 25 mil rublos, tenendo de sustentá-los. Perfundamente depressibo i biciado an jogos, acumulou einormes díbedas. Para sanar sous porblemas financeiros, scapou pa l strangeiro, adonde perdiu l restante de l denheiro que ganhara an casinos. Eilhi se rencontrou cun Paulina Súsloba i tentou reatar l relacionamiento, mas fui rejeitado.

An 1865 ampeçou a eilaborar Crime i Castigo, ua de sues obras capitales, que apareciu na rebista L Mensageiro Russo, cun grande sucesso. Quando sou eiditor determinou un cúrtio prazo para que treminasse l lhibro, cuntratou Anna Grigóriebna Snítkina, na época cun binte i quatro anhos, a quien dedicou, an solo binte i seis dies, l lhibro L Jogador.  L relacionamiento cun Anna finalmente treminou an casamiento an 15 de febreiro de 1867.

Juntos cuntinórun a biajar pula Ouropa i Genebra, adonde naciu i morriu pouco tiempo depuis sue purmeira filha. An 1868 screbiu L Eidiota i, an 1871, treminou Ls Andemoniados, publicado ne l anho seguinte. A partir de 1873 publicou an jornal Diário dun Scritor, que screbiu solico, cumpilando stórias cúrtias, artigos políticos i críticas lhiterárias, tenendo grande eisito.  Esta publicaçon serie anterrompida an 1878, para dar ampeço a la eilaboraçon de l sou redadeiro remanse, Ls Armanos Karamazob, que fui publicado an grande parte ne l jornal russo L Mensageiro.

An 1880 partecipou de la einauguraçon de l monumiento a Aleksandr Pushkin an Moscobo, adonde proferiu un çcurso memorable subre l çtino de la Rússia ne l mundo. An 8 de nobembre desse anho, tremina Ls Armanos Karamazob, an San Petersburgo. Morriu nesta cidade, an 9 de febreiro de 1881, dua heimorragie pulmonar associada cun anfisema i ataque eipilético. Fui anterrado ne l Semitério Tijbin, drento de l monastério Alexander Nevsky an San Petersburgo. Stima-se que l anterro fui assistido por cerca de sessenta mil pessonas. An sue lhápide puode-se lher ls seguintes bersos de San Juan, que tamien serbiu cumo subtítalo de sou redadeiro remanse, Ls Armanos Karamazob:

Dostoiévski necessitaba de denheiro i siempre fura apressado an cuncluir sues obras, por esso dixo nun cunseguir rializar sou pleno poder lhiterário. Mais tarde, por saber bien l que las seguintes palabras segneficában, dixo: La pobreza i la miséria fórman l artista. Ambora la frase pareça abrangente i generalizada, Fiódor questumou zbiar-se de l stilo de escritores que çcrebian l círclo de la família moldados na tradiçon i nas guapas formas, i angendrou ne l caos familiar ls que houmilhában i ansultában. Eissencialmente un scritor de mitos (i a las bezes cumparado por esso la Heirman Melbille), criou un trabalho cun ua einorme bitalidade i dun poder quaije heipnótico, caratelizado por cenas febris i dramáticas, adonde ls personaiges aperséntan cumportamiento scandaloso, i atmosferas splosibas, ambolbidas an diálogos socráticos apeixonados, la busca de Dius, de l mal i de l sofrimiento de l einocentes. 

Sous remanses acuntécen nun período cúrtio (por bezes solo alguns dies), l que premite al outor fugir dua de las caratelísticas dominantes de la prosa rialista: la degradaçon física que acuntece al lhongo de l tiempo. Sous personaiges ancárnan balores sprituales que son, por definiçon, atemporales. Outros temas recorrientes an sue obra son suicídio, proua ferida, la çtruiçon de l balores familiares, l renacimiento spritual atrabeç de l sofrimiento, la rejeiçon de l Oucidente i de la afirmaçon de la ortodoxie russa i l czarismo. Studiosos cumo Mikhail Bajtín ténen caratelizado l trabalho de Dostoiévski cumo defrente de outros remancistas; el parece nun aspirar por ua bison sola i bai para alhá de la çcriçon cun defrentes ángulos. Dostoiévski angenhou remanses chenos de fuorça dramática an que ls personaiges i ls oupostos puntos de bista son rializados lhibremente, an biolenta dinámica.

L spácio i l tiempo an Dostoiévski ye analisado a las bezes cumo çcreto, adonde l einesperado nun solo ye possible cumo tamien siempre se rializa. Atrabeç de la minimizaçon de l tiempo de passaige, adonde ls fatos aparecen de forma de repente, l anstante ganha l tiempo i lhougo depuis relaxa, zaparecendo nas cenas. Ciertos outores cumponírun l tiempo i l spácio an Dostoiévski cumo cenas cinematográficas: l uso custante de la palabra russa bdrug (de repente), que aparece 560 bezes na eidiçon russa de Crime i Castigo, ten la perpuosta de lhebar al lheitor la ampresson de tenson, de zeigualdade i de nerbosismo, eilemientos caratelísticos de la strutura de l remanse Dostoevskiano. Para alhá de la palabra bdrug an Crime i Castigo, la lhiteratura de Dostoiévski outeliza muito ls númaros, a las bezes ousando-los cun strema percison: a dous passos....,  dues rues a la dreita, cumo tamien ousa númaros eilebados i redondos (100, 1000, 10000). Acradita-se que esses eilemientos son mitopoéticos: Crime i Castigo ten siete partes (6 partes i l eipílogo), sendo que, na cumposiçon de l remanse, el ye dibedido an 7 capítulos (cada parte), i la hora fatídica ye andicada cumo depuis de las 7. Na lhiteratura Dostoevskiana, l porcesso de eiboluçon de la houmanidade dá-se solo pula repetiçon de deficuldades i oucasiones, i tamien pul uso de la mimória i de la lhembrança, por mais anfernal que todo esso puoda parecer al personaige.

Fiódor publicou einúmeras cuontas: L Mujique Marëi, L Suonho dun Home Ridíclo, Bobock i outros, para alhá de nobelas: L Senhor Prokhartchin, La Dócil, L Home Ambaixo de la Cama, Ua Stória Suja, L Pequeinho Heirói, Ua Criatura Gentil, Coraçon Fraco i Nuites Brancas. Criou dues rebistas lhiterárias: Tiempo (Vrémia) i Época, colaborando inda ne ls percipales uorganos de la amprensa russa.

Probablemiente Dostoiévski fui mui anfluenciado por tradiçones folclóricas. Alguas acraditában que las augas de rius, mares i lhagos repersentaba la frunteira antre l mundo de l bibos i l mundo de l muortos. Geograficamente, para alhá de l riu Nieba, na Rússia, coeisisten outros meios aquáticos i por cunta desso la cidade de San Petersburgo tornou-se fantástica i diabólica, l que anfluenciou la cultura popular i la lhiteratura russa, juntamente cun Fiódor. Por cunta de la anfluéncia que arrecadou atrabeç dessa cultura – adonde l Home stá antre la bida i la muorte – las personaiges de la lhiteratura de Fiódor stan custantemente spuostas a ocasiones cumplexas, beirando ls lhemites de la rezon i de la lhógica, i ls lhemites de l que l ser houmano ye capaç de rializar delantre de porblemas ounibersales; assi i todo, an giral, las personaiges de Fiódor puoden ser classeficados an defrentes catadories: crestianos houmildes i modestos (Príncepe Mishkin, Sonia Marmeládoba, Aliosha Karamazob), outoçtrutibos i niilistas (Sbidrigáilob, Smerdiakob, Stabroguin, Maslobóieb), cínicos i lhibertinos (Fiódor Karamazob, Prince Balkorskij), anteletuales rebeldes (Rodion Románobitch Raskólnikob, Iban Karamazob), anquanto regidos por eideias i nun amperaçones sociales ó biológicas.     

Segundo l scritor Mário Puontes, las nuobas traduçones an léngua pertuesa de las obras de Dostoiévski, cumo L Eidiota móstran un stilo menos castiço, argumentando que […]toda la obra [oureginal] de Dostoiévski fui screbida an circunstáncias adbersas: lhuto, malinas, díbedas, ancontrolable atraçon pul jogo, censura i bigiláncia policial, dende porque la priessa transparece ne ls sous remanses, adonde ua çcriçon puode ser anterrompida de repente por un nerboso, etc. Segundo Mário Puontes, ls remanses de Dostoiévski aperséntan ancoeréncias, repetiçones i saltos deribados desses porblemas pessonales de l outor. Ambora l crítico abalue las traduçones mais antigas cumo trabalhos feitos arriba de eidiçones francesas que possiblemente trazian erros, i que las nuobas eidiçones brasileiras aperséntan un stilo Dostoevskiano muito menos castiço que ls anteriores, el diç que, inda assi, [stan] mui mais próssimo[s] de l oureginal, i finaliza dezindo que […]todos esses acidentes i defeitos, que las nuobas traduçones se ampéngan an preserbar, nun chégan para afetar l antresse que çperta ne l lheitor la perfundidade de l mergulho de Dostoiévski na alma houmana.

L russo Alexey Rémizob durante eisílio an Paris, an 1927, screbiu: La Rússia ye Dostoiévski. Rússia nun eisiste sin Dostoiévski.  La maiorie de l críticos cuncorda que Dostoiévski, Dante Alighieri, William Shakespeare, Miguel de Cerbantes, Vitor Hugo i outros poucos scolhidos tubírun ua anfluéncia decisiba subre la lhiteratura de l seclo XX, specialmente ne l eisistencialismo i spressionismo.

La anfluéncia de Dostoiévski ye eimensa, de Heirmann Hesse la Marcel Proust, Willian Faulkner, Albert Camus, Franz Kafka, Yukio Mishima, Roberto Arlt, Ernesto Sábato i Gabriel García Márquez, para citar alguns outores. Na berdade, nanhun de l grandes scritores de l seclo XX fúrun alhenos al sou trabalho (cun alguas ralas eiceçones, cumo Vladimir Nabokob, Heinry James ó D.H. Lhawrence). L romancista amaricano Ernest Heimingway tamien citou Dostoiévski nua de sues redadeiras antrebistas cumo ua de las sues percipales anfluéncias.

Nietzsche referiu-se a Dostoiévski cumo l solo psicólogo cun que tengo algo a daprender: el pertence a las einesperadas felcidades de la mie bida, até mesmo la çcubierta Stendhal. Cierta beç dixo, referindo a Notas de l Susolo: chorei berdade a partir de l sangre. Nietzsche refire-se custantemente a Dostoiévski an sues notas i rascunhos ne l anternato antre 1886 i 1887, para alhá de screbir dibersos resumos de las obras de Dostoiévski. Un grande catalisador: Nietzsche i neo-eidealismo russo, dixo Mihajlo Mihajlob. 

Cula publicaçon de Crime i Castigo an 1866, Fiódor tornou-se un de l mais proeminentes outores de la Rússia ne l seclo XIX, tenido cumo un de l fundadores de l mobimiento filosófico coincido cumo eisistencialismo. An particular, Mimórias de l Susolo, publicado pula purmeira beç an 1864, ten sido çcrito cumo l trabalho fundador de l eisistencialismo. Para Dostoiévski, la guerra ye la rebolta de l pobo contra la eideia de que la rezon ourienta todo.




#Article 105: Flores Mirandesas (344 words)


Flores Mirandesas (na ourtografie oureginal: Flores Mirandezas; an mirandés: Froles Mirandesas) ye un lhibro de poesie de l scritor pertués Leite de Vasconcelos. Publicado an 1884, fui l purmeiro lhibro scrito an lhéngua mirandesa i marca l'ampeço de l porcesso de normalizaçon dua lhéngua que anté ende tenie sido sclusibamente oural.

Nesta pequeinha obra, Leite de Vasconcelos junta uito poemas de la sue outoria, scritos an mirandés. Ua beç qu'este nun era falante natibo desse dialeto de l asturo-lheonés, l balor lhiterairo dessas obras lhíricas ye reduzido quando cumparado cula sue amportança stórica.

Ye un lhibrico cun uito (8) poemas an mirandés, todos datados de ls dies 6, 7 i 8 de setembre de 1884, i apersentados cumo habendo sido screbidos na Tierra de Miranda. El bal por ser algo que até eilhi era ampensable pa ls mirandeses: un lhibro de poemas na sue lhéngua, ancluindo la traduçon de dues stáncias de ls Lusíadas, feito que, solo por el mesmo, dou para le abrir ls uolhos a muita giente. Quedou, até als nuossos dies, cumo un lhibro fundador de l mirandés moderno, an termos lhiterários, yá que outros testos mirandeses habien antes sido publicados por José Leite de Vasconcelos, subretodo an O Dialecto Mirandez.
 
José Leite de Vasconcelos dedica ls poemas de l sou lhibro a algues pessonas: l purmeiro, screbido ne l die 7 de setembre de 1884, ye dedicado a Manuel Sardinha i ye l poema mirandés de José Leite de Vasconcelos mais coincido, La Lhéngua Mirandesa; dedica un outro a Branco de Castro, screbido ne l die 8 de setembre, «Las muralhas de Miranda»; dedica tamien ua traducion de dues stáncias de Ls Lusíadas a Trindade Coelho, cula data de 8 de setembre.

Tamien hai un blogue na anternete coincido por Flores Mirandesas, todo screbido an mirandés, que fui criado por Amadeu Ferreira an júnio de 2007, i que se tornou un de ls percipales blogues de l mirandés, subretodo pul númaro de pessonas que nel scríben, benidos de todas las tierras mirandesas i cun ũa grande atebidade diária de scrita.




#Article 106: Fogueton (1443 words)


 
Un fogueton ye ua máquina que se çloca spelindo atrás de si un fluxo de gáç a alta belocidade. Por cunserbaçon de la cantidade de mobimiento (massa multiplicada por belocidade), l fogueton çloca-se ne l sentido cuntrário cun belocidade tal que, multeplicada pula massa de l fogueton, l balor de la cantidade de mobimiento ye eigual al de l gases spelidos.

Por stenson, l beiclo, giralmente spacial, que ten motor(es) de porpulson deste tipo ye chamado fogueton ó míssel. Normalmente, l sou oubjetibo ye ambiar oubjetos (specialmente satélites arteficiales i sondas spaciales) i/ó foguetones i homes al spácio (beija atmosfera).

Un fogueton ye custituído por ua strutura, un motor de porpulson por reaçon i ua carga útele. La strutura sirbe para albergar ls tanques de cumbustible i ouxidante (cumburente) i la carga útele. Chama-se tamien fogueton al motor de porpulson solo.

Eisisten bárias formas de forçar ls gases de scape para fuora de l fogueton cun einergie que chegue para cunseguir porpulsionar l fogueton pa la frente (e.y., bários tipos de motor de fogueton). L tipo mais quemun, que anclui todos ls foguetones que eisisten atualmente i que bolórun até hoije, son ls chamados foguetones químicos, que funcionan lhibartando la einergie química cuntenida ne l sou cumbustible atrabeç de porcesso de cumbuston. Estes foguetones necessitan de transportar tamien un cumburente para fazer reagir cul cumbustible. Esta mistura de gases subreaquecidos ye depuis spandida nua tubeira dibergente, la tubeira de Laval tamien coincida cumo tubo de Bell, por forma a direcionar l gáç an spanson para trás, i assi cunseguir ampurrar l fogueton pa la frente.

Eisisten inda assi outros tipos de motor, por eisemplo ls motores nuclears térmicos, que subrecalécen un gáç até altas temperaturas, bumbardeando-lo cun neutrones de l decaimiento de l sou cumbustible nuclear. Esse gáç ye depuis spandido na tubeira cumo ne ls foguetones químicos. Estes tipo de fogueton fui zambolbido i testado ne ls Stados Ounidos durante la década de 60 de l seclo passado, mas nunca chegou a ser outelizado. Ls gases spelidos por este tipo de fogueton son radioatibos, l que zaconselha l sou uso drento de la atmosfera terrestre, mas puoden ser outelizados fura deilha. Este tipo de fogueton ten la bantaige de premetir eificiéncias mui superiores a las de ls foguetones químicos cumbencionales, ua beç que premíten acelerar ls gases de scape a belocidades mui superiores.

La ourige de l fogueton ye l mais cierto ouriental. La purmeira ambora que se ten de l sou uso ye de l anho 1232, na China, adonde fui ambentada la pólbara.

Eisisten relatos de l uso de foguetones chamados flechas de fuogo boladoras ne l seclo XIII, na defesa de la capital de la porbíncia chinesa de Henan.

Ls foguetones fúrun antroduzidos na Ouropa puls árabes.

Durante ls seclos XV i XVI fui outelizado cumo arma ancendiária. Mais tarde, cul aprimoramiento de la artilharie, l fogueton bélica zapareciu até al seclo XIX, i fui outelizado outra beç durante las Guerras Napoleónicas.

Ls foguetones de l coronel anglés William Congreve fúrun ousados na Spanha durante l sítio de Cádiç (1810), na purmeira guerra Carlista (1833 - 1840) i durante la Guerra de l Marrocos (1860).

Ne las fins de l seclo XIX i percípios de l seclo XX, aparecírun ls purmeiros cientistas que bírun l fogueton cumo un sistema para propulsionar beiclos aeroespaciales tripulados. Antre eilhes çtacan-se l russo Konstantin Tsiolkovsky, l alman Hermann Oberth i l amaricano Robert Hutchings Goddard, i, mais tarde ls russos Sergei Korolev i Valentin Gruchensko i l alman Wernher von Braun.

Ls foguetones custruídas por Goddard, ambora pequeinhos, yá tenien todos ls percípios de las modernas foguetons, cumo ourientaçon por giroscópios, por eisemplo.

Ls almanes, lhiderados por Wernher von Braun, zambolbírun durante la Segunda Guerra Mundial ls foguetones V-1 i V-2 ( A-4 na treminologie almana ), que fúrun la base para las pesquisas subre foguetones de l Stados Ounidos de la América i de la URSS ne l pós-guerra. Ambas las bombas nazis, ousadas para bumbardiar Paris i Lhondres ne l final de la guerra, puoden ser mais bien defenidas cumo míssel. A rigor, la V-1 nun chega a ser un fogueton, mas un míssel que bola cumo abion a jato.

Ne l ampeço fúrun zambolbidos foguetones specificamente çtinados para uso melitar, normalmente coincidos cumo mísseis balísticos antercontinentales. Ls porgramas spaciales que ls amaricanos i ls russos ponírun an marcha baseórun-se an foguetones porjetados cun finalidades própias pa la astronáutica, deribados destes foguetones de uso melitar. Particularmente ls foguetones ousados ne l porgrama spacial sobiético éran deribados de l R.7, míssil balístico, que acabou sendo ousado para lhançar las missones Sputnik.

Çtácan-se, pul lhado amaricano, l Astrobee, l Vanguard, l Redstone, l Atlas' ', l Agena, l Thor-Agena, l Atlas-Centauro, la série Delta, ls Titanas i Saturno ( antre eilhas Saturno V - l maior fogueton de todos ls tiempos, que tornou possible l porgrama Apollo ), i, pul lhado sobiético, ls foguetones chamados pulas lhetras A, B, C, D i G (estes dous redadeiros tubírun un papel semelhante als Saturnos amaricanos), chamados Proton. 

Outros países que custruíran foguetones, nun porgrama spacial própio, son la Fráncia, l Reino Ounido (que l abandonou), i inda China, Japon, Índia i l Brasil assi cumo l cunsórcio ouropeu que custituiu la Agéncia Spacial Ouropeia (ESA) que custruiu i lhançou l fogueton Ariane.

L percípio de funcionamiento de l motor de fogueton baseia-se na terceira lhei de Newton, la lhei de la açon i reaçon, que diç que a toda açon corresponde ua reaçon, cula mesma antensidade, mesma direçon i sentido cuntrário.

Eimaginemos ua cámara cerrada adonde eisista un gáç an cumbuston. La queima de l gáç eirá porduzir presson an todas las direçones. La cámara nun se moberá an nanhue direçon pus las fuorças nas paredes oupostas de la cámara eiran se anular.

Se antroduzirmos un bocal na cámara, adonde ls gases puodan scapar, haberá un zeiquilíbrio. La presson eisercida nas paredes lhaterales oupostas cuntinará nun porduzindo fuorça, pus la presson dun lhado anulará la de l outro. Yá la presson eisercida na parte superior de la cámara porduzirá ampuxo, pus nun hai presson ne l lhado de baixo (adonde stá l bocal).

Assi, l fogueton se çlocará para cima por reaçon a la presson eisercida puls gases an cumbuston na cámara de cumbuston de l motor. Por esto este tipo de motor ye chamado de propulson por reaçon.

Cumo ne l spácio sterior nun hai ouxigénio para queimar cul cumbustible, l fogueton debe lhebar armazenado an tanques nun solo l propelente (cumbustible), mas tamien l ouxidante (cumburente).

La magnitude de l ampuxo porduzido (spresson pa la fuorça porduzida pul motor de l fogueton) depende de la massa i de la belocidade de l gases spelidos pul bocal. Lhougo, quanto maior la temperatura de ls gases spelidos, maior l ampuxo. Assi, surge l porblema de porteger la cámara de cumbuston i l bocal de las altas temperaturas porduzidas pula cumbuston. Ua maneira angenhosa de fazer esto ye usar un fino jato de l própio propelente ousado pul fogueton nas paredes de l motor, para formar un eisolante térmico i arrefecir l motor.

Quanto al tipo de cumbustible usado, eisisten trés tipos de fogueton:

Quanto al númaro de stágios, un fogueton puode ser:

L fogueton cumbencional deberá passar por alguns abanços ne ls próssimos anhos, ambora inda deba ser l maior respunsable, por mui tiempo, pul ambio de astronautas i satélites artificiales al spácio.

La adoçon de beiclos reoutelizables, cumo l Carreira Spacial (an Pertual: Baibén Spacial) de la NASA, debe ampliar-se. Ls Carreira Spaciales çcólan cumo ua fogueton cumbencional, mas pousan cumo abiones, grácias la sue aerodinámica special.

Un motor rebolucionário, que puode fazer abançar la tecnologie astronáutica, ye l motor Scramjet' ', capaç de atengir belocidades heipersónicas de até 15 bezes la belocidade de l sonido. L motor Scramjet nun ten partes mobles, i oubtén la cumpresson neçaira pa la cumbuston pul aire que entra pula frente, ampulsionado pula própia belocidade de l beiclo ne l aire. La NASA fundou cun sucesso un motor deste tipo an 2004. L fogueton, chamado X-43A, fui lhebado la altitude de 12000 m por un abion B-52, i lhançado na punta dun fogueton Pegasus la altitude de 33000 n. El atingiu la belocidade recorde de 11000 km/h.

Outra possiblidade de abanço na tecnologie de motores de foguetones ye l uso de porpulson nuclear, an que un reator nuclear calece un gáç porduzindo un jato que ye ousado para porduzir ampuxo. Ó inda la eideia de custruir un fogueton an forma de bela, que ye acelarado pul bento solar, l que permitirie maior belocidade i biaiges a çtáncias maiores.




#Article 107: Fonso I de Pertual (1152 words)


D. Fonso I, mais coincido pul sou nome de conde, Don Fonso Anriqueç, an pertués D. Afonso I ó D. Afonso Henriques (1109 (?) — 6 de Dezembre de 1185) fui l purmeiro rei de Pertual, cunquistando la andependéncia pertuesa an relaçon al Reino de Lhion an 1143 ne l tratado de Çamora.

An birtude de las sues múltiplas cunquistas, qu'al lhongo de mais de quarenta anhos mais que duplicórun l território que l sou pai le habie lhegado, fui cognominado L Cunquistador; tamien ye coincido cumo L Fundador i L Grande. Ls muçulmanos, an senhal de respeito, chamórun-le Ibn-Arrik («filho de Anrique» , traduçon lhiteral de l patronímico Anriqueç) ó El-Bortukali («l Pertués»). 

Fonso Anriqueç era filho de Anrique de Borgonha, Cunde de Portucale i de l'anfanta Tresa de Lhion. Hai quien defenda qu'era filho de Eigas Moniç. La data i lhocal de l sou nacimiento nun stan detreminados de forma einequíboca. Hoije an die, la data que reúne maior cunsenso apunta pa l'anho de 1109. Almeida Fernandes, outor de l'heipótese qu'andica Biseu cumo lhocal de nacimiento de D. Fonso Anriqueç refire la porbablidade de tener nacido an Agosto anquanto outros outores, baseando-se an decumientos que remontan al seclo XIII refíren la data de 25 de Júlio de l mesmo anho. Inda assi, yá fúrun defendidas outras datas i lhocales pa l nacimiento de l purmeiro rei de Pertual, cumo l'anho de 1106 ó de 1111 (heipótese abançada por Alexandre Heirculano passado la sue lheitura de la Crónica de ls Godos). Tradecionalmente, acradita-se que terá nacido i sido criado an Guimarães, adonde bibiu até 1128. Outros outores, inda, reféren Coimbra cumo lhocal probable pa l sou nacimiento

An 1120, Fonso tomou ua posiçon política ouposta a la de la mai (qu'apoiaba l partido de ls Trabas), sob la direçon de l arcebispo de Braga D. Paio Mendes. Este, fuorçado a eimigrar, lhebou cunsigo l'anfante qu'an 1122 se armou cabaleiro an Tui.

Restablecida la paç, bultórun al cundado. Antretanto, nuobos ancidentes porbocórun l'ambason de l Cundado Portucalense por Fonso VII de Lhion i Castielha que, an 1127, cercou Guimarães, adonde staba Fonso Anriqueç. Sendo-le prometida la lhialdade deste pul sou aio Egas Moniz, Fonso VII zeistiu de cunquistar la cidade.

Mas alguns meses depuis, an 1128, las tropas de Tresa de Lhion i Fernon Peres de Traba defrontórun-se culas de Fonso Anriqueç na batailha de San Mamede, tenendo las tropas de l'anfante saído bitoriosas – l que cunsagrou la sue outoridade ne l território portucalense, lhebando-lo a assumir l gobierno de l cundado. Cunciente de l'amportança de las fuorças qu'amanaçában l sou poder, cuncentrou ls sous sfuorços an negociaçones junto de la Santa Sé cun un duplo oubjetibo: alcançar la plena outonomie de la Eigreija pertuesa i tener l recoincimiento de l Reino.

An 1139, depuis dua strondosa bitória na batailha de Ourique contra un fuorte cuntingente mouro, D. Fonso Anriqueç outoporclamou-se rei de Pertual, cul apoio de las sues tropas. Segundo la tradiçon, l'andependéncia fui cunfirmada mais tarde, nas míticas cortes de Lhamego, quando recebiu la corona de Pertual de l'arcebispo de Braga, D. João Peculiar, se bien que studos recentes questionen la reunion destas cortes.

L reconhecimiento de l Reino de Lhion i de Castielha chegou an 1143, cul tratado de Çamora, i debe-se al zeio de Fonso BII de Lhion i Castielha an tomar l títalo de amperador de toda la Spánia i, cumo tal, necessitar de reis cumo bassalos. Zde anton, Fonso I percurou cunsulidar l'andependéncia por si declarada. Fizo amportantes doaçones a la Eigreija i fondou dibersos cumbentos.

Percurou tamien cunquistar terreno la sul, poboado anton por mouros: Lheirie an 1135 (1145, cunquista final) usando la técnica d'assalto; Santarén an 1146 (1147, cunquista final), tamien outelizando la técnica d'assalto; Lhisboua (adonde outelizou l cerco cumo tática de cunquista, grácias a l'ajuda de ls cruzados), Almada i Palmela an 1147, Alcácer an 1160 i depuis quaije todo l Alanteijo, que mais tarde serie recuperado puls mouros, pouco antes de D. Fonso morrer (an 1185). 

An 1179 l Papa Alxandre III recoinciu Pertual cumo paíç andependiente i bassalo de la Eigreija, atrabeç de la Bula Manifestis Probatum.

De 1166 la 1168, D. Fonso Anriques apoderara-se de bárias praças pertencentes a la corona lhionesa. Fernando II de Lhion staba a repoboar Ciudad Rodrigo i l pertués, suspeitando que l sou genro staba a forteficar la cidade pa l'atacar, ambiou un eisército quemandado pul sou filho, l'anfante D. Sancho, contra aqueilha praça. L rei lhionés fui an ajuda de la cidade amanaçada i derrotou las tropas pertuesas, fazendo un grande númaro de presioneiros.

An repuosta, D. Fonso Anriqueç antrou pula Galiza, tomou Tui i bários outros castielhos, i an 1169 atacou purmeiro Cáceres. Depuis boltou-se contra Badajoç na posse de ls sarracenos, mas que pertencerie la Lhion, cunforme l'acordado ne l tratado de Sahagún assinado antre aquel reino i Castielha.

Mas, sin respeitar estas cumbençones nin ls laços de parentesco que l'ounien la Fernando, l rei pertués cercou Badajoç pa a cunquistar para Pertual. Quando ls muçulmanos yá stában cercados na alcáçoba, Fernando de Lhion apersentou-se culas sues hostes i atacou D. Fonso nas rues de la cidade. Percebendo l'ampossiblidade de manter la lhuita, Fonso terá tentado fugir la cabalho, mas al passar pulas puortas tener-se-á ferido na coixa contra un de ls fierros que la guarnecian. Fernando tratou l sou sogro presioneiro cun nobreza i generosidade, chamando ls sous melhores médicos pa l tratar.

Esta campanha tubo cumo resultado un tratado de paç antre ambos ls reinos, assinado an Pontebedra, an birtude de l qual Fonso fui lhibertado, cula única cundiçon de debolber la Fernando cidades stremenhas (de la Stremadura spanhola) tales cumo Cáceres, Badajoç, Trujillo, Santa Cruç , Monfrague i Montáncheç, qu'habie cunquistado a Lhion. Stablecian-se assi las frunteiras de Pertual cun Lhion i la Galiza. I mais tarde, quando ls muçulmanos sitiórun Santarén, l lhionés ajudou eimediatamente l rei pertués.

Passado l ancidente de Badajoç, la carreira melitar de D. Fonso Anriqueç praticamente treminou. A partir dende, dedicou-se a l'admenistraçon de ls territórios cula co-regéncia de l sou filho D. Sancho. Percurou fixar la populaçon, promobiu l municipalismo i cuncediu forales. Cuntou cula ajuda de la orde relegiosa de ls cistercienses pa l zambolbimiento de la eiquenomie, predominantemente agrária. 

L lhegado de l sou reinado fui, antre outros:

L sou túmulo ancontra-se ne l Mosteiro de Santa Cruç, an Coimbra, al lhado de l túmulo de l filho D. Sancho I.

L reinado de Fonso Anriqueç quedou marcado pula toleráncia para culs judius. Estes stában ourganizados nun sistema própio, repersentados politicamente pul gran-rabino nomeado pul rei.

L gran-rabino Yahia Ben Yahia fui mesmo scolhido para menistro de las Finanças de Fonso Anriqueç, respunsable pula coleta d'ampuostos ne l reino. Cun esta scuolha tubo ampeço ua tradiçon de scolher judius pa la ária financeira i de mantener un bun antendimiento culas quemunidades judaicas, que fui seguida por sous sucessores.




#Article 108: Francisco Meirinhos (164 words)


Francisco Meirinhos (San Martino de Angueira, 1823 — (?) ), fui reitor de Avelhanoso. Del mos diç J. Leite de Vasconcellos (Estudos de Philologia Mirandesa, I, pp. 30-31) que “Apesar dos seus 76 annos de idade (1899), o Sr. Reitor de Avellanoso dedilha ainda a lyra, como qualquer joven árcade.” 

Sabemos que era un home de berso fácele pus se chegou a çpedir dua fuorça de suldados d’anfantarie que iba pa las quelónias, cun un çcurso todo an berso i que fui publicado pul jornal Primeiro de Janeiro (21 de Nobembre de 1990, p. 1, c. 7). De ls bários poemas que oufereciu a J. Leite de Vasconcellos, an mirandés, este deixou-mos un dei-lhes, La Nina. Del tamien publicou J. Leite de Vasconcellos ua traduçon de l Padre Nuosso i de l’Abe Marie. Yá an 2008, Amadeu Ferreira publicou ne l Jornal Nordeste, de Bergáncia, un lhargo poema einédito, por el ambiado a José Leite de Vasconcelos, i cul títalo, «Miranda antiga i moderna»




#Article 109: Francisco de Goya (933 words)


Francisco José de Goya y Lucientes (Fuendetodos, Saragoça, 30 de márcio de 1746 — Bordéus, Fráncia, 15 de abril de 1828), fui un pintor i grabador spanhol. Coincido cumo Goya, l Turbulento i cunsidrado a las bezes cumo l Shakespeare de l pincel, sues produçones artísticas ancluen ua ampla bariadade repersentatiba de retratos, paisaiges, cenas mitológicas, tragédia, comédia, sátira, farsa, homes, diuss i demónios, bruxos, i un pouco de l ousceno.

Goya ampeçou sue daprendizaige cumo pintor an 1759, als treze anhos, cun Don José Lhuzan y Martineç. Cumo era questume na época, ampeçou fazendo cópias de pinturas de bários mestres. 

Als zassiete anhos, trasferiu-se para Madrid, adonde tentou por dues bezes, ua an 1763 i outra an 1766, antrar para la Academie de Guapas Artes, sendo rejeitado an dambas las tentatibas. Ls biógrafos atribuen la Goya to l tipo de abinturas ne ls anhos que se seguírun, cumo la de tener-se tornado toureiro an Roma i tener-se ambolbido an einúmaras abinturas amorosas. 

Ne l final de 1771, anscrebiu-se an cuncurso de la Academia de Guapas Artes de Parma, recebindo ua mençon honrosa i sue purmeira anquemenda: l afresco na Eigreija Nuossa Senhora de l Pedamiego, an Saragoça. A partir dende, seguírun-se ancomendas pa l Palácio de Sobradiel i l Monastério Aula Dei. Antre ls anhos de 1773 i 1774 fúrun eisecutadas, probablemente, las redadeiras pinturas desse período an que stubo an Saragoça.

Goya casou-se cun Josefa Bayeu, armana de ls artistas Francisco i Ramon Bayeu. Anquanto stubo an Madrid, trabalhou para bárias fábricas, fazendo zeinhos para tapeçaries. Son desse período ls zeinhos que ganhórun fama, cun reporduçon de cenas folclóricas i de paisaiges.  Assi i todo, el nun era un artista antressado an paisaiges i l fondo de sues obras mostra l pouco antresse que el tenie por eilhas.

Depuis de stablecido an Madrid, ampeçou a pintar retratos. L más antigo que se conhece data de 1774, sendo que ne l anho de 1778 fizo nada menos de l que quatorze retratos.

Ne l anho de 1780, antrou para la Academia de San Fernando i apersentou la obra La Curceficada. Nessa pintura, Goya seguiu las regras académicas, probando que era un mestre de l stilo cumbencional. An 1785, ampeçou a recebir anquemendas de la aristocracie. La purmeira ancomenda fui pa l Festibal Fulclórico de l die de Santo Isidoro. Ne l mesmo anho, eisecutou l purmeiro retrato dun nembro de la nobreza, la Duquesa de Osuna. An 25 de abril de 1785, depuis de la muorte de Carlos III i de la coronaçon de Carlos IV, fui nomeado Purmeiro Pintor de la Cámara de l Rei, tornando-se l pintor oufecial de l monarca i sue família.

An 1790, pintou un de sous outo-retratos.

An 1792, nua biaige la Andaluzia, cuntraiu ua malina séria i çcoincida, trasmitida por sou amigo Sebastián Martínez, quedando temporariamente paralítico, parcialmente ciego i totalmente xordo. Cula malina, perdiu sue bibacidade, sou dinamismo, sue outocunfiança. La alegrie zapareciu lhentamente de sues pinturas, las quelores tornórun-se más scuras i sou modo de pintar quedou más lhibre i spressibo. Parcialmente recuperado, retornou a Madrid ne l berano de 1793 i cuntinou a trabalhar cumo artista de la Corte, mas buscou outras anspiraçones para spressar sue fantasie i ambençon sin lhemite, l que las obras sob anquemenda nun le premitian.

Debido a la malina, Goya passou a nun tener más mui respeito pula aristocracie, sponendo nas sues pinturas las berdadeiras eidantidades i las fraquezas de ls modelos. Un eisemplo ye l retrato de l rei Fernando VII de Spanha. Sous retratos deste período móstran, mas, la sue fascinaçon pulas mulhieres i puls ninos, nun eigualada por nanhun outro artista, cula possible eiceçon de Renoir. Dous retratos de mulhieres, eisecutados nessa época, amóstran claramente essa calidade: De aña Antonia Zarate, ourgulhosa, eireta, coquete i algo triste; i la Cundesa de Chinchón, l más terno de sous retratos de mulhieres, ne l qual l rostro anfantil i la postura andeble de l ombros cuntrástan cul traje eilegantemente pintado. Estes retratos fúrun cumo un redadeiro adius a las alegries de la bida, porque pouco depuis Goya eisilou-se an sue Quinta Del Sordo, an Madrid. Las guerras napoleónicas benírun i se fúrun, i ls hourrores sofridos puls spanholes deixórun un Goya amargo, trasformando la sue arte nun ataque contra la cunduta ansana de ls seres houmanos, passando a retratar la falta de sentido de l sofrimiento houmano, tanto anjusto cumo nun merecido.

Antre ls anhos de 1810 i 1814, produziu sue famosa série de pinturas Los Zastres de la Guerra i sues dues obras primas El Segundo de Mayo 1808 i El Tercero de Mayo 1808. Estas pinturas amónstran un uso de quelores stremamente poderoso i spressibo. Pula purmeira beç, la guerra fui çcrita cumo fútil i sin glória, i pula purmeira beç nun habie heiróis, solamente assassinos i muortos.

An 1821, la Anquesiçon abriu un porcesso contra Goya por cunsidrar ouscenas las sues Majas, mas l pintor cunseguiu lhibrar-se, sendo-le restituída la funçon de Purmeiro Pintor de la Cámara.

Durante la redadeira parte de sue bida, Goya cobriu las paredes de sue Quinta del Sordo cun las famosas pinturas negras, las redadeiras i más misteriosas de sou génio atormentado, cumo Saturno deborando a un hijo (1815) que se ancontra atualmente ne l Museu de l Prado. Esta pintura custitui ua refréncia als cunflitos anternos de Spanha, durante l reinado abselutista de Fernando VII, mas será tamien un reflexo de la degradaçon de la sue salude física i mental.

An 1824, Goya eisilou-se an Bordeaux, Fráncia, benido a morrir quatro anhos depuis na cidade de Bordeaux.




#Article 110: Franz Kafka (106 words)


Franz Kafka (lhéngua checa: František Kafka)(Praga, 3 de júlio de 1883 - Klosterneuburg, 3 de júnio de 1924) fui un de ls maiores scritores de fiçon de la Lhéngua almana de l seclo XX. Kafka naciu nua família judie de classe média an Praga, Áustria-Hungrie (agora República Checa). L cuorpo de obras sues scritas— la maiorie ancumpleta i publicadas apuis de se morrer — çtácan-se antre las más anfluentes de la Lhiteratura oucidental. 

L sou stilo lhiterário persente an obras cumo la nobela La Metamorfose (1915), i remanses ancluindo L Porcesso (1925) i L Castielho (1926) retrátan andebíduos priacupados nun pesadelo dun mundo ampessoal i burocrático.




#Article 111: Frente Nacional para la Lhibertaçon de l Bietname (101 words)


Bietcongue ye ua palabra mal bista ousada para chamar ls guerrilheiros sul-bietnamitas de la Frente Nacional para la Lhibartaçon de l Bietname (FNL) que cumbatian ua coligaçon de fuorças ancluindo ls Stados Ounidos de la América, la República de l Bietname (Bietname de l Sul), la Oustrália i la Coreia de l Sul durante la Guerra de l Bietname. 

Diç-se que ls cumbatentes de la FNL nunca se tratában a eilhes mesmos cun esse nome. Ls suldados amaricanos questumában ousar, an lhugar de la palabra, la spresson VC, que fui stendida para Victor Charlie ó, solo Charlie, mantenendo-se la conotaçon peijoratiba.




#Article 112: Fráncia (348 words)


La Fráncia ye un paíç que queda na cuntinente ouropeu, mais cuncretamiente na Ouropa Oucidental. Ten territórios an muito lhugar alredror de l mundo i fui ua de las grandes ancentibadoras i nembro-criador de la Ounion Ouropeia. Faç frunteira a lheste cula Almanha i Suíça; a sudeste cula Eitália i a sudoeste cula Spanha i Andorra; al norte ye lhemitada pula Bélgica i l Luxemburgo, i a oeste cun l Ouceano Atlántico i a sul cul Mar Mediterráneo.

De todos ls grandes stados ouropeus, fui la purmeira a tener la sua formaçon cumo stado, sendo sue capital an Paris. Ancluindo ls territórios ultramarinos, la Fráncia ten ua superfíce de 675 417 km² i alredror de 64,5 milhones de habitantes. L francés ye la lhéngua oufecial, segundo la custituiçon, mas eisisten outras 77 lhénguas regionales ne l paíç.

La Fráncia ye, segundo dados de l FMI, la 7ª eiconomie mundial, cun un PIB de 2,04 bilhiones de dólares. La sue eiconomie ye un capitalismo cun antrebençon statal, zde la fin de la Segunda Guerra Mundial.

Zde la sue formaçon, la Fráncia fui amportante política i melitarmente a nible anternacional. Ye un paíç-nembro de l Cunseilho de la Ouropa, Ounion Ouropeia, Zona Ouro i de l Spácio Schengen. Ye un de ls 5 nembros premanientes de l Cunseilho de Sigurança de la ONU, i ten tecnologie nuclear, fato que refuorça inda mais la sue anfluénça melitar ne l mundo.

Durante l séclo XVII, l grande séclo pa la Fráncia, eilha fui modeficada pulas artes i pula filosofie. Berço de l Eiluminismo, eilha anfluenciou las reboluçones na América, apuis la Reboluçon Francesa fui l eisemplo de democracie pa l mundo anteiro, zambolbendo balores de libardade, eigualdade i, zde 1905, laicidade. Por bias de l Renacimiento i a las sploraçones, de ls séclos XVIII i XIX, la Fráncia spalhou la sue cultura i lhéngua por muitos pobos, ne l Canadá, África i an alguas regions de l Médio Ouriente, Ásia i Pacífico.

Las ciudades percipales son Paris, Lyon, Marseille, Lille e Toulouse. Otras ciudades importantes son: Bordeus, Nice, Nantes, Estarburgo e Rennes.




#Article 113: Fundamentalismo (224 words)


Fundamentalismo ye l nome dado a mobimientos, an que ls adetos manténen strita aderéncia als percípios fundamentales.
 
L Termo fundamentalismo popularmente ampregado ye ousado nun sentido malo a qualquiera grupo relegioso de anfringentes dua maiorie, coincido cumo Fundamentalismo relegioso, ó ye ousado pa chamar mobimientos étnicos stremistas cun motibaçones (ó anspiraçones) solo nominalmente relegiosas, coincido cumo Fundamentalismo étnico. L Fundamentalista acradita an sous dogmas cumo berdade abseluta, ançcutible, sin se abrir, portanto, a la premissa de l diálogo.

Fundamentalismo ye un mobimiento que oubjetiba tornar al que son cunsidrados percípios fundamentales, ó bigentes na fundaçon de l detreminado grupo. Specificamente, trata-se de qualquiera grupo dissidente que antencionalmente rejista la eidantificaçon cul grupo maior de l qual diberge quanto als percípios fundamentales de ls quales amputa al outro grupo maior tener-se zbiado ó corrompido pula adoçon de percípios alternatibos hostiles ó cuntraditórios a la eidantidade oureginal. 

Ne l studo cumparatibo de las religiones, fundamentalismo puode se falar a mobimientos anti-modernistas nas bárias religiones. 

Ne l studo cumparatibo de las etnies, fundamentalismo puode se falar a mobimientos anti-modernistas nas bárias Etnies i Raças. 

Por stenson de sentido l termo fundamentalismo passou a ser ousado por outras ciéncias para seneficar ua fé eirracional i eisagerada, ua posiçon dogmática ó até un cierto fanatismo an relaçon a detreminadas oupeniones, cumo an Eiquenomie acuntece cun fundamentalismo de lhibre mercado.




#Article 114: Fé bahá'í (3372 words)


La Fé Bahá'í fui fundada por Bahá'u'lláh, na antiga Pérsia an 1844. Anque ser ua fé mundial cun sues própias lheis i scrituras sagradas, nun ten dogmas, rituales, clero ó sacerdócio.

Bahá'u'lláh ye un títalo que quier dezir Glória de Dius. Sous seguidores son coincidos cumo bahá'ís. Sendo bahá (بهاء) un termo árabe que quier dezir Glória ó Splendor.

De acordo culs ansinamientos bahá'ís, todas las religiones rebeladas son probenientes de la Buntade dun solo Dius. Nesta cuncepçon la rebelaçon ye progressiba, ó seia, an cada época Dius ambia sous Manifestantes para eiducar la houmanidade segundo l zambolbimiento spritual de la houmanidade i necidades de cada período.

Ls bahá'is antenden que la stória houmana fui, por mui tiempo, solo la narraçon de l acuntecimientos de reinos, pobos, naciones, religiones i eidelogies, i que la Stória de la Houmanidade, cumo ua ounidade planetária ampeça cula mensaige de Bahá'u'lláh. La custruçon dua ceblizaçon global an eiterno progresso, que respeite la ounidade na dibersidade i la houmanidade cumo ua sola raça forma la eisséncia de la prática baha'i.

An 1844, Siyyid 'Eilhi-Muhammad (1819-1850), coincido cumo l Báb (La Puorta), proclamou ua nuoba rebelaçon de Dius, dando ourige la Fé Bábí. Para alhá de anunciar ser l Qá'ein aguardado puls muçulmanos, l Báb afirmaba que sue percipal misson era preparar la benida dun profeta ó manifestante de Dius inda maior que l própio Báb.

Ls Bahá'ís cunsidírun l Báb cumo l arauto de la Fé Bahá'í, pus El alude a ua figura Messiánica - Aquel que Dius tornará Manifesto - que brebemente se rebelarie. Más tarde, Bahá'u'lláh an 1863, declarou Sue misson, fundando la Fé Bahá'í.

Mírzá Husayn' ‘Eilhi (1817-1892), que se antitulou Bahá'u'lláh (chamaçon Árabe que quier dezir Glória de Dius), fui l fundador de la Fé Bahá'í. Bahá'u'lláh proclamou an 1863 ser l Prometido pul Báb i pulas demales religiones mundiales. Afirmou ser l portador dua mensaige debina çtinada a stablecer la ounidade mundial i eiliminar ls precunceitos i las debisones. Screbiu epístolas als percipales soberanos de la época, eisortando-los a la paç i a la cuncórdia. Sofriu aprisionamiento, tortura i eisílios durante 40 anhos até ser aprisionado definitibamente an Acre, Eisrael.

'Abbás Effendi (1844-1921), filho más bielho de Bahá'u'lláh, fui designado por sou pai cumo l centro de Sou Cumbénio i l antérprete outorizado de Sous ansinamientos, al qual todos ls bahá'ís deberian se tornar. Quedou coincido cumo 'Abdu'l-Bahá (Serbo de la Glória), que por sue bida totalmente debotada al serbício i a la propagaçon de la Causa, ls bahá'ís l cunsidírun cumo l eisemplo purfeito al qual todos ls seres houmanos dében se spelhar.
Ansinou la fé de Bahá'u'lláh para dibersos países de l ouriente i oucidente, dou palhestras i splicaçones la eminentes pesquisadors i filósofos, çcursou an Londres, na Ounibersidade de Stanford, Califórnia, ne l Templo Emmanuel, San Francisco.

Todos ls ansinamientos bahá'ís giran al redror de trés aliçaces percipales: la ounidade de Dius, ounidade de Sous Profetas, ounidade de la houmanidade.

Ls Bahá'ís acraditan nun solo Dius, l criador de todas las cousas, criaturas i fuorças de l ouniberso. La eisisténcia de Dius ye cunceituada cumo eiterna, nun tenendo ampeço ó fin. Ambora einacessible i ancognoscible, Dius ye tido cumo cunciente de Sue criaçon, cun bontade i propósito. Ls Bahá'ís acraditan que Dius spressa Sue buntade de bárias maneiras, ancluindo ua série de mensageiros debinos referidos cumo Manifestantes de Dius ó alguas bezes cumo eiducadores debinos. Essas manifestaçones que stabelecen religiones ne l mundo, son ua forma de Dius eiducar la houmanidade.

Ls ansinamientos Bahá'ís declórun que Dius cumprende todo, por esso nun puode ser cumprendido. Na Fé Bahá'í Dius ye frequentemente referido por títalos, cumo To-Poderoso ó Suprema Sabedorie, Aquel que subeisiste por si própio.

La çpeito de custantes cunflitos que hai seclos ambólben las religiones na bison de einúmaros spositores, ls bahá'ís se apoian ne ls própios ansinamientos dessas religiones para anfatizar que todas las religiones, al cuntrário, ansinan l amor i la ounidade - sendo la antoleráncia i l fanatismo ourige de tales cunflitos.
Ye proibido l fanatismo na Fé Bahá'í, l que cunsistirie an se ancerrar la dogmas que muitas bezes puoden ser mal-anterpretados.
La luç de l percípio de que todas las religiones probén de Dius, ls homes puoden percurar cumprender i desta forma eiliminar ls preconceitos relegiosos.

La 'religion de Dius', ó 'religion una' çcrita atrabeç de la sucessiba rebelaçon Debina la cada época, fui chamada Rebelaçon Progressiba. D'acordo culs bahá'ís, este cunceito nun ye sclusibo de la Fé Bahá'í, mas apersentada de defrentes maneiras an todas las religiones. Moisés fizo la promessa al pobo de Sou tiempo subre la benida dun messias, quando Cristo afirmou ser l Prometido, tamien adbertiu la Sou pobo subre la benida dun Messias. Ls scritos bahá'ís delineian categoricamente las religiones que fázen parte de la rebelaçon de Dius: l sabeísmo, hinduísmo, judaísmo, budismo, zoroastrismo, cristandade, islamismo, fé babí i fé bahá'í.

Subre la mudança antre las Lheis i Ansinamientos de cada Manifestante, Bahá'u'lláh diç:

Ls bahá'ís zambolben la eideia de que cada época defrente, eisige necidades defrentes. Assi cumo las lheis dun paíç percisan eiboluir cunforme eibolui sue sociadade, las Lheis de Dius siempre eiboluen atrabeç de las religiones, cunforme eibolui la houmanidade. 

Ls Bahá'ís acraditan que l ser houmano ten ua alma racional, na qual probé a la spece ua capacidade sola de reconhecer la Dius i la relaçon de la houmanidade cun sou criador. To ser houmano ye cunsidrado tendor de l deber de reconhecer la Dius atrabeç de sous Mensageiros i de Sous ansinamientos. Atrabeç de l reconhecimiento i oubediéncia, serbício a la houmanidade i práticas sprituales, ls Bahá'ís acraditan que la alma puode se achegar de Dius. Quando un ser houmano morre, la alma cuntina eisistindo ne l mundo spritual próssimo ó lhoinge de Dius, çcribe la relaçon antre este mundo i l próssimo, nun sendo nanhun lhugar físico, nin la sujeiçon la recumpensas ó puniçones.

Ls Scritos Bahá'ís anfatizan la eigualdade eissencial de l ser houmano i la aboliçon de todos ls tipos de preconceito. La houmanidade ye cunsidrada eissencialmente ua, ambora dibersificada; esta dibersidade de raça i cultura ye cunsidrado merecedor de apreciaçon i toleráncia. Doutrinas de racismo, nacionalismo, castas, i classes sociales son ampedimientos arteficiales de la ounidade. Ls ansinamientos Bahá'ís declórun que a ounificaçon de la houmanidade debe ser assunto percipal subre las cundiçones relegiosas i políticas ne l tiempo persente.

Ls bahá´ís trabalhan para la restauraçon de la bitalidade spritual de la houmanidade cumo un to atrabeç de eiducaçon i de la cunscientizaçon de que l ser houmano ye un ser spritual.
Ls percípios seguintes son frequentemente lhistados para ua cuncepçon abrangente de l ansinamientos bahá'ís. San deribados de las palhestras i çcursos de `Abdu'l-Bahá quando passou pula Ouropa i América de l Norte. Nun sendo estes percípios, antoce, lhimitados ó definitibos, mas ua brebe bisualizaçon de l fundamientos de la Fé Bahá'í.

Las scrituras bahá'ís, cumo las outras religiones, definen que l propósito de la bida ye l crecimiento spritual. Sendo este un zambolbimiento gradual, cumo nun ambrion ne l bentre materno, cuntinando eternamente apuis de la muorte. L paraíso referido an muitas scrituras relegiosas, ye apuntado na Fé Bahá'í cumo metafórico, yá que l zambolbimiento ye eiterno, trata-se solo dua definiçon neçaira adotada puls Profetas anteriores para melhor cumprenson de l pobos de la época. Ls budistas, por eisemplo, definen cumo atingir l Nirbana.

La Eimaige i Semelhança, pa ls bahá'ís, trata-se de l atributos de Dius que refleten na alma houmana, sendo cumo un speilho na qual reflete la luç de las perfeiçones debina, esse speilho, antretanto, debe ser polido de modo que puoda refletir más antensamente tales atributos. Acraditan que atrabeç de la prática de las birtudes cumo bundade, houmildade, hounestidade, beracidade, serbício, i assi por delantre, l ser houmano atrabeç de la speriéncia de la bida bai als poucos polindo este 'speilho', tornando-se más rico an cumprenson spritual.

Ls lhibros más lhidos de Bahá'u'lláh subre testos místicos son Las Palabras Oucultas , Ls siete Bales i Ls Quatro Bales. Ls bahá'ís, para alhá de l atos i cunduta, zambólben la spiritualidade cun ajuda de ouraçon i recitaçon, cumo tamien la lheitura de testos sagrados. Ye proibido l monasticismo, cunsidrando que la bida an recluson ne ls monastérios nun traduç l berdadeiro zambolbimiento spritual, por outro lhado, l trabalho ye antensamente recomendado, tido cumo ua forma de adoraçon.

Anque ua stensa ourientaçon de las Leis bahá'ís sposta ne l Kitáb-i-Aqdas, atualmente la casa ounibersal de justícia cunsidra solo alguas cumo eissenciales. Quando ua pessona se declara Bahá`i eilha se cumpromete a cumprir las seguintes oubrigaçones relegiosas:

Fuontes Bahá'ís stiman cerca de 5 milhones de adetos de la Fé Bahá'í ne l mundo., anquanto que similarmente bárias anciclopédies stimában antre 2 a 8 milhones de Bahá'ís ne l ampeço de l seclo XX. La Anciclopédia Vritánica de 1998 stimou 7.6 milhones.

La Fé Bahá'í ye la segunda religion más spalhada antre las religiones andependientes, de acordo cula Anciclopédia Británica de 1992, lhebando an cunsidraçon l númaro de países alcançados. La Anciclopédia afirma haber sido la Fé Bahá'í stabelecida an 247 países i territórios; repersentando cerca de 2.100 grupos étnicos, raciales i tribales; las scrituras bahá'ís fúrun traduzidas para aprossimadamente 800 lhénguas, tenndo 7 milhones de adetos ne l mundo.

L paíç que ten maior cuncentraçon de Bahá'ís ye la Índia, cun 2,2 milhones de seguidores. L segundo ye l Eiran cun cerca de 1 milhon de Bahá'ís. Ne l Brasil stima-se 57 mil nembros.

Por nun tener clero, nin sacerdócio la admenistraçon de la Fé Baha'i ye eissencialmente participatiba. Las atebidades son siempre cordenadas por cuorpos de nuobe nembros eileitos puls própios Bahá'ís. Todos ls Bahá'ís maiores de 21 anhos puoden botar i ser botados. Nas eileiçones Bahá'ís nun eisiste qualquier tipo de candidatura, nomeaçon, campanha eileitoral ó partidos. 

Estes nobes nembros forman la Assembléias Sprituales Lhocales, an cada cidade adonde ls bahales eisisten ne l mundo. Estes nembros eileitos por sue beç, eilegen las Assembléias Regionales, que eilegen la Assembleia Nacional. Por fin, ls nembros eileitos na Assembleia Spritual Nacional eilegen ls nembros de la Casa Ounibersal de Justícia, que ye la anstituiçon Suprema de la Fé Bahá'í.

Nanhun andebíduo, al ser eileito an qualesquier de las anstituiçones, ten outoridade andibidual. Las decisones son de carátener cunsultibo i son bálidas solamente se l cuorpo stubir cumpleto, cul númaro mínimo de andebíduos (quorun).

La orde admenistratiba Bahá'í fui delineada por sou Profeta-Fundador Bahá'u'lláh ne l Sou Lhibro Kitáb-i-Aqdas, i por 'Abdu'l-Bahá an La Redadeira Bontade i Testamiento. 

Shoghi Effendi, recebindo la Guardiania, traduziu dibersas obras de la literatura Bahá'í, zambolbiu planos globales para la spanson de la quemunidade Bahá'í i l zambolbimiento de l Centro Mundial Bahá'í, criou la strutura admenistratiba de la religion, preparou la quemunidade para la purmeira eileiçon de la Casa Ounibersal de Justícia. Morriu an 1957, nun habendo necidade para que un sucessor fusse apuntado.

Las percipales anstituiçones Bahá'ís ten l percípio de anstaurar justícia nas quemunidades bahá'ís, cumo çcrita nas sagradas scrituras, bien cumo suprir las necidades ó resulber porblemas lhocales, nacionales ó anternacionales.

Cumo ua Ourganizaçon nó-gobernamental, la Quemunidade Anternacional Bahá'í stá ambolbida nua série de atebidades que diç respeito la custruçon de la paç, dreitos houmanos, dreitos de las mulhieres, eiducaçon, salude i zambolbimiento sustentable.
Bahá'u'lláh, an Sous ansinamientos, assinala la necidade dun goberno mundial desta época. Debido la tal énfase, muitos Bahá'ís scolhírun ajudar ne ls sfuorço de melhorar las relaçones anternacionales cumo la Liga de las Naciones i la Organizaçon de las Naciones Ounidas. La Quemunidade Anternacional Bahá'í ye ua Ourganizaçon sob la direçon de la Casa Ounibersal de Justícia an Haifa, i ten statuto cunsultibo para cun las Ourganizaçones seguintes:

La Quemunidade Anternacional Bahá'ís ten scritórios na ONU an Nuoba Iorque i Geneba, i repersentaçones nas comissones regionales de la ONU i outros scritórios an Addis Ababa, Bangkok, Nairobi, Roma, Santiago i Biena. Recentemente un scritório de l ourgrama pa l Meio Ambiente i outro pa l Fondo de Zambolbimiento para la Mulhier fui anstituído cumo parte de l Scritório de la ONU. La Fé Bahá'í tamien amprendiu porgramas quemuns de zambolbimiento an bárias outras agéncias de las Naciones Ounidas.

Las anstituiçones bahá'ís zambolben planos i açones que angloben todos ls andebíduos de sue quemunidade. Ls atos de serbício son tidos cumo la forma más lhegítima de zambolbimiento spritual na bida houmana. Alguas dessas atebidades son reuniones debocionales, aula bahá'í para crianças, grupo de pré-moços i círclos de studo, que son abiertas al público. Tales atebidades son frequentemente relacionadas a la prática de l studo de las sequéncias de l lhibro de l Anstituto Ruhi, ambora nun oubrigatória. Todas las quemunidades bahá'ís se sforçan cumo meta tener todas essas atebidades.

Reunion de ouraçon abierta a todas las religiones. L oubjetibo ye l crecimiento spritual i la ounidade. Ye tamien oportunidade para star an cuntato cula Palabra de Dius. L Báb, Bahá'u'lláh i 'Abdu'l-Bahá rebelórun ouraçones para dibersas ocasiones. Las reuniones debocionales son frequentemente abiertas nas casas de l bahá'ís, mas nun hai nanhue restriçon quanto a ser abierta tamien na casa de nó-bahá'ís, cumo ten sido feito.

Las crianças daprenden subre birtudes i eiceléncias, decoran alguns testos sagrados i conhecen alguas stórias de 'Abdu'l-Bahá.

Un grupo dinámico bisando l ampoderamiento spritual de pré-moços antre 11 i 14 anhos. Seguen ua sequencia de lhibros, i ténen cumo prática atos de serbício que l grupo scolhe.

Ls círclos de studo fui zambolbido para aprossimar un sistemático zambolbimiento antre la eiducaçon i l zambolbimiento quemunitário. San criados pequeinhos grupos, ne l qual cumpletan ua sequéncia de lhibros, facilitados por un tutor, ua beç terminado l lhibro, ls partecipantes puoden tamien se tornar facilitadores para outros grupos.

L Anstituto Ruhi ye l porgrama más outelizado, fui oureginalmente criado na Colómbia, mas que pul resultado oubtido, fui spandido para uso an muitos países ne l mundo. Atualmente l Anstituto Ruhi ye outelizado ne l mundo to cumo parte de las atebidades stabelecidas pula Casa Ounibersal de Justícia. L purmeiro lhibro de la série ambolbe trés temas centrales: Reflexon subre la bida de l sprito, la ouraçon i bida apuis de la muorte. Lhibros susequentes ancluen eiducaçon pa las crianças, bida de las Figuras Centrales de la Fé, serbício, i outros.

L Progama atual de las atebidades bahá'ís anclui outros Anstitutos que stan als poucos criando Lhibros que proporcionen l zambolbimiento pessonal (spritual) i quemunitário, cun base ne ls ansinamientos bahá'ís, estes nuobos lhibros (cerca de 23) crian la oportunidade para la criaçon de grupos tamien para pré-moços.

Ruhi (que quier dezir de l sprito) ye la sequéncia más outelizada. Criado oureginalmente na Colómbia, tenendo sido adotado pul mundo to, cunsiste atualmente an 7 cursos, cada curso ten un lhibro cun temas specíficos baseados ne ls scritos Bahá'ís, cumo ouraçon, eiducaçon, stória, i assi por delantre.

L calendário bahá'í ye un calendário solar cun 365 dies. Ls anhos son cumpuostos por 19 mess de 19 dies cada, adicionado a un período chamado Dies Antercalares(son 4 dies, i 5 quando ye anho bissexto), antre l 18° i l 19° més (26 de Febreiro a 1 de Márcio). L Anho, ne l calendário bahá´í ampeça ne l eiquinócio de outonho ne l heimisfério sul ne l die 21 de Márcio de l calendário griegoriano. L die ampeça-se i tremina ne l por-de l-sol.

L Calendário bahá´í fui anstituído pul Báb, más tarde cunfirmado por Bahá'u'lláh. Cada més ten un nome specífico, simbolizando atributos de Dius.

Un de l simblos outelizados na Fé Bahá'í ye ua streilha de nuobe puntas que senefícan las nuobe religiones monoteístas: Sabeismo, Hinduísmo, Judaísmo, Zoroastrismo, Budismo, Cristandade, Islamismo, Fé Babí i Fé Bahá'í. 

L numéro 8 i 9 son mui reberénciados puls Bahá'ís, pul fato de que este númaro aparece bárias bezes na stória Bahá'í, cumo l período antre la rebelaçon de l Báb (1844) i la de Bahá'u'lláh (1853), i percipalmente pul balor numérico de la palabra Bahá` an Árabe. Para alhá de repersentar por muitos l númaro de la perfeiçon, ó l númaro de maior dígito. Ne l Monte Carmelo, ne l Centro Mundial Bahá'í an Haifa, hai quantidade cunsidrable de streilhas de 8 puntas - la streilha de 8 puntas repersenta la religion islámica, cuja base arquitetónica fui outelizada ne l Petronas Towers, na Malásia - que tamien ye usualmente outelizada para repersentar la religion Bahá'í.

Casamiento Bahá'í ye la ounion dun home i ua mulhier. Propone ua eisséncia spritual na ounion de l cónjuges, de modo que esta seia harmoniosa i que premita l zambolbimiento spritual de ambos. Ls ansinamientos Bahá'ís cunfírman la santidade de l matrimónio, prebisto an religiones anteriores, i classefica tal ounion cumo ua fortaleza pa l bien-star i salbaçon, colocando l casamiento i la família cumo base na strutura de la sociadade houmana.

Ls templos Bahá'ís ténen todos nuobe antradas, pula simbologie de la streilha i de que l númaro nuobe ye l maior dígito, l númaro de la perfeiçon.

Assi coincidas cumo Casas de Adoraçon puls bahá´ís, esses templos son custruídos unicamente para la rializaçon de ouraçones. Nun habendo nanhue spece de culto, ye premitido la lhibre antrada de pessonas de todas las religiones. Alhá, cada andebíduo ye ancentibado a recitar las palabras rebeladas por Dius, séian estas de Krishna, Moisés, Zoroastro, Buda, Cristo, Maomé, Báb ó Bahá'u'lláh.

Un de l templos más coincidos i besitados ye l templo de la Índia an Nuoba Delhi, sue arquitetura simboliza ua flor de lhotus.

Ls templos bahá´ís simbolizan la Ounidade de Dius, Ounidade de todos ls Sous porfetas i Ounidade de la Houmanidade.

Ls Bahá'ís cuntinan sendo perseguidos an dibersos países islámicos, percipalmente ne l Eiran, adonde cerca de 200 bahá'ís fúrun mortos antre 1978 i 1998, an reflexo al stórico genocídio de 20.000 babís i bahá'ís antre 1850 i 1863, adonde tanto goberno cumo cebiles cumpatuórun cul crime.

An 16 de dezembre de 2006, l Cunseilho Admenistratibo Supremo de l Eigito criou ua lhei cuntrária la eidantificaçon de la Fé Bahá'í an decumientos oufeciales, tornando ampossible la aquisiçon de decumientos neçairos cumo certidon de nacimiento, atestado de óbito i belhete d'eidentidade. Eilhes tamien perden la garantie de amprego, eiducaçon, tratamiento médico ó boto, antre outros. L Diretor de l EIPR (Einiciatiba Eigípcia para Dreitos Pessonales) Hossan Bahgat, declarou que agora la decison ye de la corte de l goberno, i que este debe ancontrar ua seluçon para que cientos de cidadanos cunsigan oubtener decumientos oufeciales que reconhéçan sue fé, possible por cinco décadas, até que l goberno recentemente decide mudar la política i forçá-los a scolher antre l Eislamismo i l Cristandade.

Zde la Reboluçon Islámica an 1979, ls Bahá'ís iranianos ten tido frequentemente casas saqueadas, banidos de angressar an ounibersidades ó ampregos públicos, i cientos de prisones sin justificatiba aparente, frequentes zaparecimientos i falta de julgamientos justos ten acometido esta minoria relegiosa; recentemente tenendo sidos proibidos de las práticas de círclos de studo. Dibersas bezes lhocales sagrados de la Fé Bahá'í ten sidos demolidos, cumo la casa de Mirzá Buzurg, pai de Bahá'u'lláh. La casa de l Báb an Shiráç fui çtruída dues bezes, sendo un de ls trés lhocales de peregrinaçon de l Bahá'ís.

Mesmo atualmente la situaçon ye degradante pa ls bahá'ís, la Comisson de Dreitos Houmanos de las Naciones Ounidas rebelou lhetra cunfidencial de l comando de las fuorças armadas de l Eiran de outubre de 2005 que diç subre eidantificar Bahá'ís i monitorar sues atebidades i an nobembre de 2005 ls jornales state-run i anfluential Kayhan, cujo eiditor ye apuntado cumo sendo cuntrolado pul lhíder supremo de l Eiran, Ayatollah Khamenei, publicórun acerca de 13 dúzias de artigos que difaman la Fé Bahá'í.

Debido la estas açones, la Comisson de Dreitos Houmanos de la ONU an 20 de márcio de 2006 delcara que las anformaçones adquiridas cumo resultado de l monitoramiento será ousado cumo base para oumentar la perseguiçon, i çcreminaçon contra nembros de la Fé Bahá'í, an biolaçon als padrones anternacionales. Inda segundo la anstituiçon, ls redadeiros acuntecimientos andícan que la situaçon an relaçon a las minories relegiosas ne l Eiran stan a piorar.

La ONU, bien cumo uorgano Supremo de la Fé Bahá'í, La Casa Ounibersal de Justícia, ten rializado sfuorços para deminuir la bioléncia i çcriminaçon relegiosa an muitos países, specialmente ne l Eiran.




#Article 115: Física (646 words)


Física ye la ciéncia que trata de ls cumponentes fundamentales de l Ouniberso, las fuorças que eilhes eisércen i ls resultados destas fuorças. L termo ben de l griego φύσις (physis), que quier dezir natureza, pus ne ls sous primórdios eilha studaba sin çtinçon muitos aspetos de l mundo natural. La Física ye defrente de la Química al lhidar menos cun sustáncias specíficas i más cula matéria an giral, ambora eisistan árias que se cruzan cumo la Físico-química (antemidade de la matéria). Deste modo, ls físicos studan ua grande gama de fenómenos físicos an muitas scalas de cumprimento: de las partículas subatómicas an que to la matéria ye oureginada até l cumportamiento de l ouniberso material cumo un todo (Cosmologie).

Cumo ciéncia, la Física faç uso de l método científico. Baseia-se na Matemática i na Lógica para la formulaçon de sous cunceitos.

Un sistema de debison de la Física puode ser feito lebando-se an cunta la magnitude de l oubjeto an análeze. La física quántica trata de l ouniberso de l mui pequeinho, de l átomos i de las partículas que cumponen ls átomos; la física clássica trata de ls oubjetos que ancuntramos ne l nuosso die-a-die; i la física relatibística trata de situaçones que ambuolben grandes quantidades de matéria i einergie.

La debison más tradecional, inda assi, ye aqueilha feita d'acordo culas propiadades más studadas ne ls fenómenos. Dende tenemos la Mecánica, quando se studan oubjetos a partir de l sou mobimiento ó ouséncia de mobimento, i tamien las cundiçones que probócan esse mobimento; la Termodinámica, quando se studan la calor, l trabalho, las propiadades de las sustáncias, ls porcessos que las ambuolben i las strasformaçones dua forma de einergie an outra; l Eiletromagnetismo quando se analisan las propiadades eilétricas, aqueilhas que eisisten an funçon de l fluxo de eilétrones ne ls cuorpos; la Ondulatória, que studa la propagaçon de einergie pul spácio; la Ótica, que studa ls oubjetos a partir de sues ampressones bisuales; la Acústica, que studa ls oubjetos a partir de las ampressones sonoras; i más alguas outras debisones mais pequeinhas.

Mui subre la filosofie que ambolbe la física puode ser ancuntrado an Filosofie, Metafísica, Ciéncia i método científico. Antretanto, eisísten filosofies solo de la Física.

Un eisemplo de filosofie física ye l Detreminismo Científico, que diç que todo que eisiste nun passa de partículas i que l mobimiento dessas partículas ye detreminado para siempre quando detremina-se la posiçon i la belocidade de la partícula ne l memiento atual. Ó seia, sabendo la posiçon de todas las cousas i la sue belocidade, puode-se conhecer to l passado i l feturo. L detreminismo strito sensu nun eisiste na Física Quántica, pul que solo se puode detreminar porbablidades de posiçones i belocidades, nunca balores eisatos.

Un eisemplo de filosofie mui fuorte antre ls físicos ye l Reducionismo. Segundo essa linha de pensamiento, ye possible screbir leis básicas que çcríben l cumportamiento de l Ouniberso. To l tipo de conhecimiento poderie ser reduzido a essas leis básicas. Por eisemplo, acradita-se que todos ls fenómenos químicos puoden ser adebinados de la Física Quántica, se l númaro de cálclos ambolbidos fur de un se fintar. Un de l perpósitos de la Física, talbeç l percipal, ye ancuntrar essas leis básicas que quemándan l Ouniberso. L Reducionismo pon la Física na posiçon de la ciéncia mais básica de todas, pus a partir deilha serie possible oubtener todas las outras. Esso quier dezir que todos ls cunceitos de las outras ciéncias poderien ser deminuidos la cunceitos físicos. Antretanto, al cuntrário de l que puode parecer, essa bison nun tenta caraterizar las outras ciéncias cumo einúteles, pus l coincimiento de las leis básicas nun garante que seia biable tratar sistemas cumplexos sin se outelizar de cunceitos deribados deilhas. Por eisemplo, muitos cunceitos de la Química son úteles porque nun ye biable nin neçairo tratar ls sistemas solamente cun Física Quántica.




#Article 116: Gaita de fuolhes (200 words)


La gaita de fuolhes ye un strumiento de la família de los aerofone, cumpuosto de pul menos un tubo melódico (chamado punteiro ó cantadeira, pul qual se degita la música) i dun ansuflador mediado por ua bálbula (chamado soprete ó assoprador), ambos lhigados a un reserbatório de aire (chamado fole ó bolsa); an la maiorie de ls causos, hai pul menos mais un tubo melódico, pul qual se eimite ua nota pedal cunstante an harmonie cul tubo melódico (chamado bordon ó ronco). Ye un strumiento modal, an la maiorie de las bezes jónio (modo de dó), anque haba modelos an modo mixolídio (modo de si) i eólio (modo de lá), anriba d'outros possibles.

Ls registros mais antigos subre la gaita de fuolhes Mirandesa son de l seclo XVIII, na sue maiorie scritos. La sue cultura benie sendo passada até meados d l seclo XX ouralmente, de pai pa filho, cun defrenças pequeinhas antre cada aldé i region. Ye possible ancuntrar manifestaçones tradecionales antre populaçones rurales mais a sul de Trás ls Montes, cumo an regiones de ls çtritos de la Guarda i de Castielho Branco, mas yá ne l Algarbe ls populares refere-se al gaiteiro cumo músico de l Norte.




#Article 117: Galáxia (1245 words)


Ua galáxia ye un grande aglomerado de bilhones de streilhas i outros oubjetos astronómicos (nebulosas de bários tipos, aglomerados stelares, etc.), ounidos por fuorças grabitacionales i girando al redror dun centro de massa quemun.

Na mitologie griega, la Bie Látea, galáxia adonde l sistema solar orbita, oureginou-se passado Hércules apertar cun fuorça l teta de sue mai, Heira, anquanto era amamentado. 
Yá ls seguidores de Pitágoras eimaginában-na custituída por fuogos. Outras scuolas antigas, cunsiderában la Bie Látea l antigo camino de l Sol, tal qual ls rius deixan sues marcas al demudar sou rumo, sue marcha quedaba cumprobada por un sin-fin de ardientes pegadas.

La uolho nu solo puoden ser bistas até 3 galáxias defrentes, ua deilhas la nuossa bezina Andrómeda que ten l dobro de tamanho.
Quando se diç que la nuossa galáxia ten de tamanho 100 mil anhos luç, esto quier dezir que un raio de luç a biajar a la belocidade de 300 mil km/s, demorarie cerca de 100 mil anhos para cruzá-la.
Mas anque la Bie Látea tener un grande tamanho, cumparada cun detreminadas galáxias de l ouniberso eilha ye relatibamente ua nana, tome an cunsidraçon por eisemplo la colossal Markarian 348 que ten ua ampressionante dimenson de 13 bezes superior a la Bie Látea l que quier dezir que un raio de luç percisarie de 1 milhon i trezientos mil anhos para percorrer to essa galáxia. 
Mas esta nun ye la recordista de las dimensones de las galáxias, pus puode-se mencionar que astrónomos çcubrírun nun aglomerado de galáxias chamado Abell 2029, ua que ten cerca de 60 a 80 bezes l tamanho de la nuossa galáxia, l que outra beç an tenermos científicos ten cerca de 6 a 8 milhones de anhos-luç, i tenrá nun bilhones, mas si trilhones de streilhas.

Até l ampeço de l seclo XVIII era reconhecida cumo tal solo un braço de la Bie Látea adonde esta l sistema solar i mais alguas de l grupo local cumo la galáxia de Andrómeda, que podien ser bistas totalmente, mas astronomicamente nun cunfirmadas. Por este motibo, muitos astrónomos inda na atualidade la chaman quemumente de Galáxia, cun lhetra grande. 
A partir daqueilha época até la atualidade, mas cul amprego de retratos de longa sposiçon al telscópio, ampeçou-se la çcubierta dua quantidade eimensa de outros sistemas semelhantes Andrómeda que podie ser bista sin telscópio fato que sugeriu tratáren-se las manchas lheitosas de cuncentraçones de sistemas solares. An funçon de la quantidade çcubierta fúrun adotados catálogos outelizando códigos alfanuméricos, esto ye, formados por lhetras i númaros.

Atualmente, ua galáxia ye chamada cumo un sistema astral cumpuosto de numerosos i bariados cuorpos celhestres, subretodo streilhas i planetas, cun matéria gasosa çpersa, animado por un mobimiento harmonioso.
Ne l Ouniberso coincido las Galáxias son ls cunjuntos mais cumplexos de l Cosmo, cujo cumportamiento i anteraçon grabitacional abrange a grupos cunsidrados lhocales (Nun cunfundir cula zeignaçon Grupo Local) i grupos çtantes. 

Por eisemplo, la galáxia adonde l Sistema Solar se ancontra, faç parte dun desses agrupamientos, batizado cumo Grupo Local, que anclui la Bie Látea aglomerada cun cerca de 18 outras galáxias, antre eilhas se ancontra la de Andrómeda i bárias outras galáxias-satélites de ambas i outras menores.

Las galáxias debeden-se an bários tipos morfológicos defrentes segundo la strutura que apersentan. La técnica de classeficaçon morfológica outelizada na sue tipologie ye primitiba, an birtude de sou caráter meramente çcritibo.

 

Galáxia espiral ye ua galáxia que apersenta grandes braços de streilhas i nubres de poeira. Estes parécen anrolados an forma de láminas de hélice an spiral (heilicóides) partindo dun centro denso chamado tamien de núcleo central. Quando sue cunformaçon heilicoidal ye normal, son çtenguidas puls astrónomos cula lhetra S de Spiral.
Las Galáxias spirales ténen diámetros que barian de 20 mil anhos-luç a 100 mil anhos-luç.
La nuossa Galáxia i la Galáxia de Andrómeda son eisemplos de Galáxias spirales grandiosas i massibas.

Son las galáxias cujos braços heilicoidales i núcleo central son menos zambolbidos que ls de las galáxias spirales normales. Sou núcleo ten la forma dua barra, ó apersentan ua zona central celíndrica cun braços spiralados a salir de las stremidades desse celindro. Seguen l mesmo percípio de eidanteficaçon de las Galáxias Spirales, alguns astrónomos las cunsídrun ua sub-catadorie de las purmeiras. Las Galáxias an Barra, son zeignadas cun las lhetras SB de Spiral Bar. A la estas chamaçones inda síguen-se las lhetras la, b ó c, que andícan la abiertura de l heilicóides i/ó sou passo de hélice.
Acradita-se que la Bie Látea se assemelha bastante a la galáxia de Andrómeda, de forma spiral i cujo tipo ye SB (Spiral an barra), i que ambas ténen na sue strutura dues partes percipales, ó seia, l sous discos ó núcleos, ten la forma dua lente, cuja densidade stelar ye bastante alta, i l halo, ó region mais sterna la densidade ye difusa.

Na tipologie de las Galáxias Eilíticas, inda stan anseridas las Galáxias Circulares. Ambas son zeignadas puls astrónomos cula letra I de Eillitic, i un númaro cumprendido antre zero i siete. La funçon deste númaro ye spressar scentricidade de la eilipse, ó, la defrença relatiba antre l sou raio maior i l raio menor, (ne l causo de las galáxias circulares usa-se normalmente la eidantificaçon E1).
Las Galáxias Elíticas ténen pouco gáç, pouca poeira i poucas streilhas moços.

Las galáxias Eirregulares son chamadas cumo Irr de Eirregular puls astrónomos, nun ténen forma definida, alguas son formadas por zeinhos i coloraçones bizarras, surrealistas. Las causas de la eirregularidade ne l formato destes sistemas son çcoincidas, assi cumo las causas de ls outros tipos morfológicos. Alguns astrónomos atribuen la eirregularidade de formato a las fuorças grabitacionales que inda nun formórun un padron giroscópico, esto lebarie a la suposiçon de que estas galáxias serien relatibamente moços. Alguas galáxias eirregulares son na berdade pequeinhas galáxias spirales que fúrun çtorcidas pula grabidade dua galáxia bezina maior.

Las galáxias nanas son galáxias menores, cun até alguns bilhones de streilhas, númaro cerca de 100 bezes menor de l que de galáxias cumo la Bie Látea. Las galáxias nanas custituen la maiorie de las galáxias de l ouniberso i giralmente ourbítan galáxias maiores: la Bie Látea ten pul menos ua dezena desses satélites. Recentemente, fúrun çcubiertas galáxias ultracumpatas, bariantes mui cumpatas cun ua grande populaçon de streilhas.

La Bie Látea ye ua grande galáxia spiral, i l Sol ancontra-se nun de ls sous braços spirales. Tamien la Galáxia de Andrómeda ye ua galáxia spiral. Las dues maiores galáxias-satélite de la Bie Látea, por sou lado (la Grande Nubre de Magalhães i la Pequeinha Nubre de Magalhães), éran classeficadas cumo galáxias eirregulares, mas ua ouserbaçon mais minuciosa detetou struturas de galáxias an barra, i zde anton eilhas son classeficadas cumo SBN, un quarto tipo de galáxias an barra. Ne l meio de nuossa i de muitas outras galáxias, hai probablemiente un poderoso buraco negro cun mais ó menos 600 mil massas solares. Esso ye l que manten la galáxia ouniforme. Nun somos sugados pul buraco negro por causa de la atraçon de las spirales. Las galáxias elíticas i an barra nun ten spirales pus puoden tener un buraco de massa mui mais poderoso.

La formaçon de las galáxias ye un de ls oubjetos de studos de la cosmologie. La teorie mais quemun subre la formaçon ye de que depuis de l big bang ls aires téngan, durante l porcesso de arrefecimiento, se juntado a nubres sob la anfluéncia de la grabitaçon, i de que dessas nubres téngan se oureginado las galáxias.




#Article 118: Gaspar Arce (215 words)


Gaspar Nuñez de Arce [1834-1903]. Poeta i político spanhol, nacido an Valladolid, Gaspar Nuñez de Arce (1834-1903). L pai querie que fura padre i scapou pa Madrid para nun antrar ne l seminário, screbindo an jornales liberales cul nome de El Bachiller Honduras. Preso an Cáceres por bias de ls sous biolentos ataques a la política cunserbadora de l general Narváez. Quando Sabel II caiu fui eilegido secretario de la Junta Revolucionaria de la Catalunha i screbiu l Manifiesto a la Nación publicado pul gobierno porbisório l 26 de outubre de 1868. Fui deputado por Valladolid an 1865 i menistro de bárias pastas. Deixou la política an 1890 por rezones e salude. Antrou pa la Real Academia de la Lengua an 1874.
Screbiu bárias pieças de triato, mas l mais amportante fui la sue produçon poética. Gritos del combate (1875), talbeç seia l lhibro del mais afamado, adonde aparece l poema chamado «Tristezas», traduzida pul mirandés Manuel Sardenha (pseudónimo de l Abade Manuel Joaquim Sardinha) i por este publicado na rebista lhitrária República das Letras (1876), fundada i derigida por João Penha. La poesie del ten ua grande perfeiçon formal i ten delor i pessimismo, bendo l camino que lhieba l mundo pa la çtruiçon i l caos, zurzindo ls males de l sou tiempo.




#Article 119: Geografie (1446 words)


Geografie ye l studo de la superfíce terrestre i la çtribuiçon spacial de fenómenos geográficos, fruitos de la relaçon antre home i meio ambiente.

L porfissional que studa la geografie ye l geógrafo.

Hai muitas anterpretaçones de l que serie l oubjeto geográfico. Ratzel diç que la Geografie studa las relaçones antre sociadade i meio, antre la bida i l palco de ls sous acuntecimentos. Filósofos que buscórun criar ua ontologie marxista cumo Georg Lukács, anfluenciórun la custruçon dun modelo de análeze de l oubjeto de la Geografie. Milton Santos debruçou-se subre la custruçon dun modelo ontológico, persente na análeze dialética de l mobimento de la totalidade pa l lugar.

Ua afirmaçon quemun ye de que Hai tantas geografies quanto fúren ls geógrafos. Inda que haba muitas possiblidades de ourientaçones teórico metodológicas camináren an direçones defrentes, debe-se respeitar la caraterizaçon de la Ciéncia Geográfica i las formulaçones acerca de l sou oubjeto. 

Cabe inda afirmar que la defrença antre Geografie Houmana i Geografie Física ye ne ls ramos de la Ciéncia Geográfica, pus las Geograficidades nun apersentan essa separaçon, pus ben solo de la custruçon de l coincimiento subre la rialidade.

De qualquier modo la ciéncia social debe dar cunta de preguntar la relaçon dialética de l home cula naturaleza, ye ampossible analisar l meio natural sin antender la relaçon que ten cul home i de la mesma forma ye ampossible analisar l meio social sin antender las determinaçones que bénen de la relaçon que ten cula naturaleza. Hai inda çcussones antre la Geografie técnica i la Geografie scolar, mas dambas párten de l conhecimiento científico apurado atrabeç de l preguntar la rezon, ó seia bénen de la filosofie clássica…

La Geografie cumo ciéncia aparece subre fuorte anfluéncia de l Positibismo Lógico. I essa cundiçon spressa-se an grande parte ne ls studos de geografie até hoije. Antretanto, la Ciéncia eiboluiu i transformou las sues ourientaçones teórico-metodológicas. 

Subre la sue eipistemologie, ye amportante subresalir un porblema nun solo de la geografie, cumo tamien de todas las ciéncias ambientales: Ls recursos metodológicos outelizados na berificaçon de ls postulados ó studos geográficos son ouriundos als purmeiros passos de l naturalismo (Humboldt i Rittener) . 

Ye fácele cuncluir que an detrimento de muitas alteraçones na temática ambiental, las ciéncias ambientales nun poderien outelizar recursos berificatórios dua falha cronológica an que la bertente ambiental nó probenie atençon algua de la média i menos inda de l poderes políticos, que beien solo l fortalecimento de las sues eiquenomies an funçon dua anterminable sploraçon i sgotamiento de l recursos naturales. Anton, ye neçairo pensar nua nuoba eipistemologie, nun solo para geografie, mas para las outras ciéncias outo-chamadas ambientales.

Cul aparecimiento de la çcusson a respeito dun statuto própio para las Ciéncias Houmanas, la Geografie sinte la necidade de reber la sue eipistemologie. Ls críticos de l positibismo, subre anfluéncia de l Storicismo de Heigel i Dilthey, afirmában ser ampossible mantener la oubjetibidade i la neutralidade de l coincimiento científico. Un eisemplo claro ye la eideia de Ancomensurablidade de l Coincimiento, de Thomas Kuhn, na qual diç la ampossiblidade de apartar ls cunceitos i juízos de balor de l coincimiento dezido neutro.

Inda ne l cuntesto de l ambate storicismo x positibismo aparecen dous grandes nomes de la Geografie: Friedrich Ratzel i Bidal de La Blache. L purmeiro, anfluenciado por Rittener i Haeckel, notablizou-se puls studos de Geografie Política i de algua forma ajudou a cunsulidar la Geografie de Stado. Yá l outro, ampirista, trabalhou percipalmente subre l cunceito de Género de Bida i afastou la Geografie de las relaçones cula sociologie, anton repersentada pula morfologie social de Émile Durkhein. Essa cundiçon ye eisemplificada na famosa defeniçon: Geografie ye la ciéncia de l lugares i nó de ls Homes. La Blache i Ratzel repersentában las scuolas Francesa i Almana nua época an que las ounibersidades ancerrórun-se ne ls sous própios países criando scuolas nacionales. Lucien Febbre, storiador francés, an sou libro La Tierra i Eiboluçon de l Home, criou ua eimaige reducionista deste cunflito teórico-eideológico, atrabeç de la criaçon de l cunceitos de scuolas geográficas: Determinismo i Possiblismo. Essa cunsidraçon reducionista ajudou a criar eimaiges erradas subre ls dous outores, i por mui tiempo Ratzel fui antendido cumo simples determinista geográfico i La Blache cumo un simples possiblista geográfico. Hoije essa eideia fui superada i l recorte abstrato de Febbre fui relatibizado, na medida an que nanhun de ls dous Geógrafos se anquadraba cumpletamente nas scuolas a eilhes atrebuídas.

Durante la renobaçon pragmática ne ls EUA, surgiu ua corriente chamada Geografie Teorética, an que ls métodos quantitatibos geográficos atuan cun métodos numéricos peculiares para (ó pul menos ye mui quemun) la geografie. Por cunsequéncia a la análeze de l spácio, probablemiente ancuntrará temas cumo la análeze de rácios, análeze çcriminatória, i nun–paramétrica i testes statísticos ne ls studos geográficos. Un spoente dessa corriente ne l Brasil fui António Christofoletti, cu-fundador de la Rebista de Geografie Teorética.

Subre la anfluéncia de la Fenomenologie de Husserl i Merleau-Ponty fúrun zambolbidos studos de Geografie de la Percepçon, que balorizan la custruçon subjetiba de la noçon de spácio percetibo. Anter-relaçones cula psicologie de massas i psicanáleze, antre outras árias, garantiran ua multideciplinalidade desses studos na (re)custruçon de cunceitos cumo hourizonte geográfico, (percepçon de l) lugar, sociabelidade i percepçon de l spácio, spácio squizóide, antre outros. Alguns testos de Armando Corréa de la Silba fázen refréncia a la Geografie de la Percepçon.

Ne l final de la década de 70 ampeçou-se un mobimento de renobaçon crítica de la Geografie, marcado ne l Brasil pul ancontro nacional de Geógrafos an 1978 ne l Ceará. Esse mobimento acumpanhou la anserçon de l marxismo cumo base teórica de l çcurso geográfico i assimilou un arcabouço cunceitual de l marxismo na custruçon de teories subre la (re)produçon de l spácio i la formaçones sócio-spaciales. 

Ne l Brasil, un repersentante dessa corriente fui Milton Santos. L geógrafo Armando Corréa de la Silba screbiu alguns artigos subre las possibles lemitaçones que ua adeson ciega a essa corriente puode causar.

Ne l final de la década de 80 ampeçou-se un mobimento de renobaçon tecnologica de la Geografie con Ls Sistemas de Anformaçon Geográfica (SIG) que porcessan la anformaçon subre la Tierra nun cumputador, dun modo perciso i apropiado al perpósito de anformar. Por esse fato, an todas las subcategorias de la geografie, ls specialistas de SIG dében dominar l cumputador i sistemas de base de dados. L SIG rebolucionou l campo de la geografie de tal forma que para se fazer un mapa hoije an die recorre-se siempre la algun tipo de software de SIG.

La defrenciaçon porfissional antre un Geógrafo i un Porsor de Geografie ye que l Geógrafo ten halbelitaçon para eimisson de pareceres técnicos, zde que regularmente associado al CREA, assi cumo para la eilaboraçon de EIA/RIMA, podendo tamien prestar cuncursos públicos para quadros statales que percisen de bacharelados.

Yá l porsor de Geografie ye l porfissional que ten l títalo de Licenciado an Geografie, podendo eisercer legalmente solo las funçones de porsor, de l 6º anho al 9º anho de l Ansino Fundamental (antigas 5ª a 8ª série), i todo l Ansino Médio.

Para ansinar ne l Ansino Superior, tanto l licenciado quanto l bacharel, l requisito ye un curso de MESTRADO, nun necessariamiente na Geografie, mas tamien nas árias afines. La oubrigatoriedade queda por cunta de cada eidital de cuncurso ó de la política anterna de las ounibersidades.

Storicamente, l geógrafo ben perdendo quelocaçon ne l mercado de trabalho pa l Angenheiro Ambiental i geólogo, por bias a la bison apartada de l coincimiento que l mercado eisigiu ne ls redadeiros anhos, pus l geógrafo nun se cumpatibliza culas análezes apartadas i si ye capacitado para lidar cula bison de totalidade que ambolbe las análezes de las dinámicas sócio-spaciales, l sou percipal oubjeto de studo.

Apesar de ne ls redadeiros anhos l própio modo capitalista de produçon tener cuntribuído para la segmentaçon de l coincimiento, hai ua tendéncia ne l mercado de trabalho adonde ye amportante tener la capacidade de analisar a totalidade de l fenómenos de maneira anterdeciplinar. Dessa forma l Geógrafo acaba por se un amportante porfissional cada beç más chamado para cordenar eiquipas multideciplinares debido la sue formaçon abrangente.
Mas, ls Geógrafos ben nesta redadeira década, ganhando cunsidrable spácio ne l mercado de trabalho ne l Brasil i ne l mundo, an funçon percipalmente de nuobas tecnologies, que stan sendo aliadas para la cumberson i produçon de trabalhos an meio degital.
Frente al Mercado de trabalho Atual ne l Brasil, alguns porfissionales cumpárten anformaçones an quemun, son estes ls : Geógrafos, Angenheiros Agrimensores, Angenheiros Cartógrafos, percipalmente.

Ne l die 29 de Maio comemora-se l die de l geógrafo.

 




#Article 120: Geografie de Pertual (1094 words)


Las frunteiras de Pertual stan definidas por muntanhas i rius, sendo l anterior montanhoso, çcendo para prainadas lhargamente cultibadas. L punto mais alto de l território pertués ye la Muntanha de l Pico, situada na Ilha de l Pico, arquipélago de Açores, cun 2 351 metros de altitude. Pertual ye atrabessado por trés grandes rius (Douro, Teijo i Guadiana), tenendo estes la sue nacente an Spanha i zambocando nas percipales cidades de l paíç.

L  clima mediterránico stá persente por to l território pertués, dibindindo-se an 2 subtipos, segundo Köppen: Csb i Csa. La berson mais pura stá persente al sul de la Serra de la Streilha, que ten temperaturas eilebadas ne l berano i ambiernos frescos, sendo que ls berones son secos i ls ambiernos mais húmidos. Al norte de la Serra de la Streilha, ne l nordeste de l paíç, stá persente un  mediterránico cuntinentalizado, mais húmido i cun temperaturas médies mais baixas, subretodo nas zonas altas, anquanto las zonas baixas, ne l Bal de l Douro, registan balores altos (semelhantes als de l sul de l paíç, cumo Pinhon, cun média anual de 16,4°C. Ne l Lhitoral Norte (ne l noroeste de l paíç), l clima ye mediterránico cun anfluéncia marítima, i ten berones moderados.

Las temperaturas médies anuales an Pertual cuntinental, nas árias ourbanas, barian de l 18°C an Faro als 12,5°C an Bergáncia i 10°C na Guarda, la cidade mais alta i frie de l paíç, anquanto las precipitaçones barian de l menos de 300 mn na rieira de Massueime, afluente de l Cóa, que por sue beç ye afluente de l Douro, i de l 450 mn de Faro, als 1.700 mn de la Guarda i als mais de 3.000 mn de la Serra de l Gerés. L lhocal cunsiderado mais friu de l paíç ye la Serra de la Streilha, que ten ua temperatura média anual de 7°C nas partes mais eilebadas i anferior a 4°C na Torre, l topo de la Serra, situado ne l munecípio de Seia, Çtrito de la Guarda. Las temperaturas stremas de Pertual son de 47,3°C, an Amareleija, freguesie de l munecípio de Moura, Alanteijo$2, an 1 de Agosto de 2003, i -16°C nas Peinhas de la Salude, lhocalidade de l munecípio de la Cobilhana, i an Miranda de l Douro, ne ls dies 5 de Febreiro de 1954 i 16 de Janeiro de 1945. Tamien hai registos stra-oufeciales de temperaturas mínimas an torno de l -20°C na Torre de la Serra de la Streilha, para alhá de l 50,5°C de temperatura mássima para Riodades, freguesie de l munecípio de San João de la Pesqueira, Çtrito de Biseu.

Ne l arquipélago de l Açores, ocorre l clima subtropical húmido, cun temperatura média anual antre ls 18°C i 20°C, eilebado índice anual de precipitaçones i pequeinha amplitude térmica anual, sendo la Ilha de l Pico l lhocal an que se regista mais precipitaçon an Pertual, cun balores superiores a 6.350 mn anuales. L arquipélago de la Madeira tamien apersenta un clima subtropical húmido ó oceánico. Tal clima torna-se semi-árido na Ilha de Porto Santo (385 mn anuales). Las Ilhas Salbaiges apersentan un clima çértico (cun precipitaçones anferiores a 200 mn). San ls lhocales mais secos de Pertual.

Las precipitaçones an forma de niebe son registadas cun regularidade anual ne ls çtritos de la Guarda, Bergáncia i Bila Rial, deminuindo sue ocorréncia an direçon al sul, até tornáren-se  nulas na maior parte de l Algarbe, partes de l Alanteijo$2 i ilhas de l Açores i Madeira. Ocorréncias regulares de nebones i temperaturas anferiores la -10°C, atualmente, cuncentran-se ne ls lhocales cun altitudes superiores als 1.000 metros, cumo la Serra de la Streilha, situada antre ls çtritos de Castielho Branco i Guarda, la Serra de l Gerés, ne l çtrito de Bila Rial, i la Serra de Montesinho, ne l çtrito de Bergáncia.

Assi i todo, an 29 de janeiro de 2006, ocorreu algo nada usual, quando partes maiores de l território pertués recebírun algua precipitaçon de niebe, sendo que esta, na ocasion, chegou até a la Serra de Monchique, ne l Algarbe. Nebou tamien an Lhisboua, mas la niebe fui de fraca antensidade, derretendo lhougo passado chegar al tierra. Antes deste die, la redadeira beç que capital pertuesa habie registado tal fenómeno fui ne l anho de 1954. An 28 de janeiro de 2007, Lhisboua registou outra beç ua queda de niebe cun fraca antensidade, ambora an dibersas lhocalidades lhisboetas nun tubisse registada qualquier niebe tal cumo ne l anho anterior.

Zde l fin de l outonho de 2008, bárias stradas de l çtritos de Castielho Branco, Coimbra, Biseu, Guarda, Bergáncia, Braga, Porto, Bila Rial i Biana de l Castielho, lhocalizadas ne l centro i ne l norte de l paíç, ténen tenido l tránsito anterrompido pul scesso de niebe i carambelo nas pistas, mesmo an árias de altitudes menos eilebadas, algo pouco usual ne l paíç. L final de 2008 ten sido l mais friu an bárias décadas, segundo meteorologistas. An Febreiro de 2009, la altura de la niebe na Serra de la Streilha chegou a 8 metros an ciertos lhocales, algo que nun ye bisto hai bários anhos.

Quanto als Açores, cula média anual de temperatura antre las mais eilebadas de l paíç, la niebe stá restrita a la Muntanha de l Pico, muntanha situada na Ilha de l Pico, durante l ambierno. Ne l Arquipélago de la Madeira, tamien puode haber nebadas ne l Pico Ruibo, ne l Pico de las Torres i ne l Pico de l Arieiro, mas de forma mais scassa de l que na Muntanha de l Pico.

Ls percipales rius son, de norte la sul:

La maiorie de l grandes rius pertueses nace an Spanha i zagua ne l Ouceano Atlántico, cun scepçon de l Abe, Mondego, Bouga, Zézere i Sado que nacen an Pertual. L riu Támega zagua ne l Douro, i l riu Zézere zagua ne l Teijo. Solo l Douro, Teijo i Guadiana son çtinguidos antre ls mais coincidos de la Ouropa.

Ls rius, na sue grande maiorie, son inatos para la nabegaçon. Solo l Douro l Teijo i ua parte final de l Guadiana son nabegables. Ye anclusibe possible fazíren- se cruzeiros ne l Douro até Spanha.

Cula ajuda de las barraiges, ls rius tornan-se para Pertual ua amportante fuonte perdutora de einergie eilétrica.

Anque de l total eiqui apersentado, Pertual nun reconhece qualquier frunteira zde la foç de l Riu Caia até a la foç de l Riu Cunco, ária ambolbida ne l lhitígio frunteiriço de l território acupado de Oulibença.




#Article 121: Geologie (1213 words)


Geologie, de l griego γη- (ge-, a tierra) i λογος (logos, palabra, rezon), ye la ciéncia que studa la Tierra, sue cumposiçon, strutura, propiadades físicas, stória i ls porcessos que le dan forma. Ye ua de las ciéncias de la Tierra. La geologie fui eissencial para saber la eidade de la Tierra, que se calculou tener cerca de 4.6 mil milhones (br. bilhones) de anhos i a zambolber la teorie que afirma que la litosfera terrestre se ancontra fragmentada an bárias placas tetónicas i que se méxen subre l manto superior  fluido i biscoso (astenosfera) de acordo cun un cunjunto de porcessos chamado tetónica de placas. L geólogo ajuda a ancuntrar i a gerir ls recursos naturales, cumo l petrólio i l carbon, assi cumo metales cumo l fierro, cobre i uránio, por eisemplo. Muitos outros materiales ténen antresse eiconómico: las gemas, bien cumo muitos minerales cun aplicaçon andustrial, cumo asbesto, piedra pomes, perlita, mica, zeólitos, argilas, quartzo ó eilemientos cumo l alxofre i cloro. 

La Astrogeologie ye la palabra ousado para chamar studos parecidos d'outros cuorpos de l sistema celhestre.

La palabra geologie fui ousada pula purmeira beç por Jean-André Deluc an 1778, sendo antroduzida de modo final   por Horace-Bénédit de Saussure an 1779. 

La geologie relaciona-se diretamente cun muitas outras ciéncias, an special cula geografie, i astronomie. Por outro lado la geologie sirbe-se de ferramientas de la química, física i matemática, antre outras, anquanto que la  biologie i la antropologie sírben-se de la Geologie para dar suporte a muitos de ls sous studos.

Na China, Shen Kua (1031 - 1095) formulou ua heipótese de splicaçon de la formaçon de nuobas tierras, baseando-se na ouserbaçon de conchas fóceles dun strato nua muntanha a centenas de quilómetros de l ouceano. L sábio chinés defendie que la tierra formaba-se a partir de la eiroson de las muntanhas i pula deposiçon de silte.

La obra, Peri lithon, de Teofrasto (372-287), studante de Aristóteles quedou por milénios cumo obra de refréncia na ciéncia. La sue anterpretaçon de ls fóceles solo fui rebogada apuis de la Reboluçon científica. La sue obra fui traduzida para latin, bien cumo para outras lénguas ouropeias.

L médico Georg Agricola (1494-1555) screbiu l purmeiro tratado subre mineraçon i metalurgie, De re metallica libri XII 1556 adonde se podie ancuntrar un aneixo subre las criaturas que habitában l anterior de la Tierra (Buch von den Levewesen unter Tage). La sue obra cobrie temas cumo la einergie eólica, hidrodinámica, trasporte i straçon de minerales, cumo l alumínio i alxofre.

Nicolaus Steno (1638-1686) fui l outor de bários percípios de la geologie cumo l percípio de la subreposiçon de las camadas, l percípio de la hourizontalidade oureginal i l percípio de la cuntinidade lateral, trés percípios de la Stratigrafie.

James Hutton ye bisto muita beç cumo l purmeiro geólogo moderno. An 1785 apersentou ua teorie antitulada Teorie de la Tierra (Theory of the Earth) a la Sociadade Rial de Eidimburgo. Na sue teorie, splicou que la Tierra será mui mais antiga de l que tenie sido pensado antes, a fin de premitir que houbisses tiempo para para acuntecer eiroson de las muntanhas de modo a que ls sedimentos criassen nuobas peinhas ne l fondo de l mar, que apuis fúrun albantadas i custituíran ls cuntinentes. Hutton publicou ua oubra cun dous belumes acerca desta teories an 1795.

An 1811 George Cubier i Alenxandre Brongniart publicórun la sue teorie subre la eidade de la Tierra, baseada na çcubierta, por Cubier, de uossos de alifante an Paris. Para apoiar la sue teorie ls outores criaou l percípio de la sucesson stratigráfica.

An 1830 Sir Charles Lyell publicou pula purmeira beç la sue famosa obra Percípios de la Geologie, publicando cuntínuas rebisones até a la sue muorte an 1875. Lyell dibulgou cun éisito durante la sue bida la doutrina de l ouniformitarismo, que defende que ls porcessos geológicos son bagarosos i inda acuntécen ne ls dies hoije. Ne l sentido cuntrário, la teorie de l catastrofismo defendie que las struturas de la Tierra formában-se an eibentos catastróficos únicos, quedando einalterables apuis desses acuntecimientos.

Durante l seclo XIX la geologie debatiu-se cula queston de la eidade de la Tierra. Las stimatibas bariában antre alguns milhones i ls 100.000 mil milhones de anhos. Ne l seclo XX l maior abanço de la geologie fui l zambolbimiento de la teorie de la tetónica de placas ne ls anhos 60. La teorie de la deriba de l cuntinentes fui ne l ampeço Alfred Wegener que la porpuso i Arthur Holmes an 1912, mas nun fui totalmente aceite até la teorie de la tetónica de placas ser zambolbida.

Hai muitos campos defrentes drento de la deciplina geologie, i serie defícele listá-los a todos. De qualquier modo antre eilhes ancluen-se:

La geologie funciona cunsates percípios que premíten, por eisemplo, al ouserbar la çposiçon atual de formaçones stablecer la sue eidade relatiba i la forma cumo fúrun criadas.

Percípio de la Subreposiçon de las Camadas

Segundo este percípio, an qualquiera sequéncia la camada mais nuoba ye aqueilha que stá ne l cimo de la sequéncia. Las camadas anferiores son als poucos mais antigas. Este percípio puode ser aplicado an depósitos sedimentares formados por acresçon bertical, mas nun naqueilhes an que la acresçon ye lateral (por eisemplo an terraços flubiales) . L percípio de la subreposiçon de las camadas ye bálido pa las peinhas sedimentares i bulcánicas que se forman por acumulaçon bertical de material, mas nun puode ser aplicado la peinhas antrusibas i debe ser aplicado cun coutela a las peinhas metamórficas. 

Percípio de la Hourizontalidade Oureginal

L percípio de la hourizontalidade oureginal fiç que la deposiçon de sedimentos acuntece an leitos hourizontales. La ouserbaçon de sedimentos marinos i nun marinos nua grande bariadade de ambientes suporta la generalizaçon de l percípio.

Percípio de las Relaçones de Corte 

Este percípio, antroduzido por James Hutton, diç que ua peinha ígnea antrusiba ó falha que corte ua sequéncia de peinhas, ye mais nuoba que las peinhas por eilha cortadas. Esse percípio premite la dataçon relatiba de eibentos an peinhas metamórficas, ígneas i sedimentares, sendo fundamental pa l trabalho an terrenos ourogénicos nuobos i antigos. Este percípio ye bálido para qualquiera tipo de peinha cortada por uas de las struturas arriba relacionadas.

Percípio de ls cachos Anclusos 

Este percípio de dataçon relatiba diç que ls cachos de peinhas anclusas an cuorpos ígneos (antrusibos ó nó) son mais antigos que las peinhas ígneas que stan anclusos. Este percípio, a la par cul percípio de las relaçones de corte, ye fundamental an árias formadas por grandes cuorpos antrusibos premitindo la dataçon relatiba nun solo de peinhas strateficadas, mas tamien de peinhas ígneas i metamórficas.

Percípio de la Sucesson Faunística

L Percípio de la Sucesson Faunística ó Percípio de la Eidantidade Paleontológica, diç que ls grupos de fóceles (animal ó begetal) acuntécen ne l registro geológico segundo ua orde detreminada i ambariable, de modo que, se esta orde ye coincida, ye possible saber la eidade relatiba antre camadas zde l sou cuntenido fossilífero. Esse percípio, einicialmente outelizado cumo un strumiento prático, fui apuis splicado pula Teorie de la Eiboluçon de Charles Darwin. Muitas eras marcadas por stinçon de grande parte de l cuntenido fossilífero son coincidos na stória de la Tierra i lebórun al zambolbimiento de la Teorie de l Catastrofismo.




#Article 122: Geometrie (422 words)


La geometrie ye un ramo de la matemática que studa las formas, prainas i spaciales, culas sues propiadades.

La geometrie assenta an alguns axiomas, postulados, defeniçones, teoremas i corolários. Sendo qu'essas afirmaçones i defeniçones son ousadas para amostrar la balidade de cada teorema.

La geometrie premite-mos la outelizaçon de ls cunceitos eilementares para custruir outros oubjetos mais cumplexos como: puntos speciales, retas speciales, planos de ls mais bariados tipos, ánglos, médias, centros de grabidade d'oubjetos, etc.

Ber artigo percipal Geometrie egícia

La Matemática apareciu de necidades básicas, an special de la necidade eiquenómica de cuntablizar muitos tipos d'oubjetos. De forma aparecida, l'ourige de la geometrie (de l griego geo =tierra + metrie= medida, ó seia, medir tierra ) stá antigamente ligada a la necidade de melhorar l sistema d'arrecadaçon de ampuostos de árias rurales, i fúrun ls antigos eigícios que dórun ls purmeiros passos pa l zambolbimiento de la deciplina.

Todos ls anhos l riu Nilo passaba las bordas i ancharcaba l sou delta. La buona ambora era que las chenas depositában ne ls campos de cultibo lamas buonas an nutrientes, tornando l delta de l Nilo la mais buona tierra arable de l mundo antigo. La mala ambora era que l riu çtruie ls marcos de debison antre las tierra. Por bias desso, armában-se guerras antre pessonas i quemunidades subre l uso dessa tierra sin ls marcos. 

La dimenson dessas guerras puode ser bista na repercusson que se bei ne l Libro de ls Muortos de l Eigito, adonde ua pessona acabada de se morrer ten de jurar als diuses que nun anganhou l bezino, roubando-le tierra. Era un pecado castigado cun tener l coraçon comido por ua béstia mala chamada l «deborador». Roubar la tierra  de l bezino era cunsidrado ua oufénsia tan grabe cumo cobrar un juramento, matar alguien ó masturbá-se nun templo. Sin marcaciones, ls agricultores i admenistradores de templos, palácios i outras ounidades pordutibas fundadas na agricultura nun tenien refréncia clara de l lemite de las sues puosses para podéren cultibá-los i pagar ls ampuostos debidos na medida de la sue grandura als gobernantes.

Ls antigos faraós resolbírun passar a nomear funcionários, ls agrimensores, cul oufício de abaluar ls perjuízos de las chenas i tornar a poner ls marcos a debedir las bárias porpiadades. Fui assi que naciu la geometrie. Estes agrimensores, ó sticadores de cuorda (assi chamados debido als strumientos de medida i cuordas antrelaçadas cuncebidas para marcar anglos retos), acabórun por aprender de cor las árias de assentos de terreno dibedindo-los an retanglos i trianglos.




#Article 123: Gil Vicente (2784 words)


Gil Vicente (1465? — 1536?) ye giralmente cunsidrado l purmeiro grande dramaturgo pertués, para alhá de poeta de renome. Hai quien l'eidantifique cul ouribes, outor de la Custódie de Belén, mestre de la baláncia, i cul mestre de Retórica de l rei Don Manuol. Anquanto home de triato, parece tener tamien zampenhado las tarefas de músico, ator i ancenador. Ye frequentemente cunsidrado, dua forma giral, l pai de l triato pertués, ó mesmo de l triato eibérico yá que tamien screbiu an castelhano - cumpartindo la paternidade de la dramaturgie spanhola cun João del Ancina.

L'obra bicentina ye tenida cumo reflexo de la mudança de ls tiempos i de la passaige de la Eidade Média pa l Renacimiento, fazendo-se l balanço dua época adonde las hierarquias i l'orde social éran regidas por regras anflexibles, para ua nuoba sociadade adonde se ampeça a subberter l'orde anstituída, al questioná-la. Fui, l percipal repersentante de la lhiteratura renacentista pertuesa, anterior la Camões, ancorporando eilemientos populares na sue scrita qu'anfluenciou, por sue beç, la cultura popular pertuesa.

Anque se cunsidrar que la data mais probable pa l sou nacimiento tenga sido an 1466 — heipótese defendida, antre outros, por Queirós Beloso — hai inda quien perponie las datas de 1460 (Braamcamp Freire) ó antre 1470 i 1475 (Brito Rebelo). Se mos basearmos nas anformaçones beiculadas na própia obra de l'outor, ancuntraremos cuntradiçones. L Bielho de la Horta, la Floresta de Anganhos ó l Outo de la Fiesta, andícan 1452, 1470 i antes de 1467, respetibamente. Zde 1965, quando decorrírun festebidades oufeciales comemoratibas de l quincentenairo de l nacimiento de l dramaturgo, que se aceita 1465 de forma quaije ounánime.

Frei Pedro de Poiares lhocalizaba l sou nacimiento an Barcelos, mas las heipóteses d'assi tener sido son poucas. Pires de Lhima propós Guimarães para sue tierra natal - heipótese essa que starie d'acordo cula eidantificaçon de l dramaturgo cul ouribes, yá que la cidade de Guimarães fui durante mui tiempo brício prebilegiado de joalheiros. L pobo de Guimarães ourgulha-se desta heipótese, cumo se puode bereficar, por eisemplo, na zeignaçon dada a ua de las scuolas de l Cunceilho (an Urgeses), qu'houmenageia l'outor.

Lisboua ye tamien muitas bezes defendida cumo l lhocal cierto . Outros, mas, andícan las Beiras para lhocal de nacimiento - de fato, berifícan-se bárias refréncias l'esta ária geográfica de Pertual, seia na toponímia cumo pula forma de falar de las personaiges. José Alberto Lopes de la Silba assinala que nun hai na obra bicentina refréncias la Barcelos nin la Guimarães , mas si dezenas d'eilemientos relacionados culas Beiras. Hai obras anteiras, personaiges, carateres, lhenguaige. L coincimiento que l'outor mostra desta region de l paíç nun era fácele d'oubtener se tubisse nacido ne l norte i bubido a maior parte de la sue bida an Ébora i Lhisboua.

Cada lhibro publicado subre Gil Vicente ye, quaije siempre defensor dua qualquiera tese qu'eidantifique ó nun l'outor al ouribes. A fabor desta heipótese eisiste l fato de l dramaturgo ousar cun propiadade tenermos técnicos de ouribesarie na sue obra.

Alguns anteletuales pertueses polemizórun subre l'assunto. Camilo Castielho Branco screbiu, an 1881, l decumiento Gil Vicente, Ambargos a la fantasie de l Sr. Teófilo Braga - este redadeiro defendie ua sola pessona pa l'ouribes i pa l poeta, anquanto que Camilo defendie dues pessonas çtintas. Teófilo Braga mudarie d'oupenion depuis dun studo de Sanches de Baena que mostraba la genealogie çtinta de dous andebíduos de nome Gil Vicente, anque Brito Rebelo tener cunseguido cumprobar l'ancunsisténcia stórica destas dues genealogies, outelizando decumientos de la Torre de l Tombo. Lopes da Silva, na obra citada, abança ua dezena d'argumientos para probar que Gil Vicente era ouribes quando screbiu la sue purmeira obra, ua eimitaçon de l Outo del Repelón, de João del Ancina a quien pide amprestada nun solo la stória, mas tamien las personaiges cula sue respetiba lhéngua, l saiagués.

Anque se cunsidrar que la data mais probable pa l sou nacimiento tenga sido an 1466, Sabe-se que casou cun Branca Bezerra, de quien nacírun Gaspar Vicente(que morriu an 1519) i Belchior Vicente(nacido an 1505). Depuis d'ambiubar, casou cun Melícia Rodrigues de quien tubo Paula Vicente (1519-1576), Luís Vicente (qu'ourganizou la cumpilaçon de las sues obras) i Baléria Borges. Presume-se que tenga studado an Salamanca.

L sou purmeiro trabalho coincido, la pieça an sayagués Outo de la Bejitaçon, tamien coincido cumo Monólogo de l Baqueiro, fui repersentada ne ls aposentos de la reina D. Marie, cunsurte de Don Manuol, para celebrar l nacimiento de l príncepe (l feturo D. Juan III) - sendo esta repersentaçon cunsidrada cumo l marco de partida de la stória de l triato pertués. Acunteciu esto na nuite de 8 de Júnio de 1502, cula persença, para alhá de l rei i de la reina, de Dona Lheonor, biúda de D. Juan II i D. Beatriç, mai de l rei.

Tornou-se, anton, respunsable pula ourganizaçon de ls eibentos palacianos. Dona Lionor pediu al dramaturgo la repetiçon de la peça pulas matinas de Natal, mas l'outor, cunsidrando que l'oucasion pedie outro tratamiento, screbiu l Outo Pastoril Castelhano. De fato, l Outo de la Bejitaçon ten eilemientos claramente anspirados na adoraçon de ls pastores, d'acordo culs relatos de l nacimiento de Cristo. L'ancenaçon ancluía un oufertório de prendas simples i rústicas, cumo queisos, al feturo rei, al qual se pressagiában grandes feitos. Gil Vicente que, para alhá de tener scrito la pieça, tamien l'ancenou i repersentou, usou, assi i todo, l quadro relegioso natalício nua perspetiba profana. Delantre l'antresse de Dona Lionor, que se tornou la sue grande protetora ne ls anhos seguintes, Gil Vicente tubo la noçon de que l sou talento le premitirie mais de l qu'adatar simplesmente la pieça para oucasiones dibersas, inda que aparecidas.

Se fui rialmente ouribes, treminou la sue obra-prima nesta arte - la Custódia de Belén - feita pa l Mosteiro de ls Jerónimos, an 1506, porduzida cul purmeiro ouro benido de Moçambique. Trés anhos depuis, este mesmo ouribes tornou-se bedor de l património d'ouribesarie ne l Cumbento de Cristo, an Tomar, Nuossa Senhora de Belén i ne l Spital de Todos-los-Santos, an Lhisboua.

Cunsigue-se inda apurar alguas datas an relaçon l'esta personaige que tanto puode ser una cumo múltipla: an 1511 ye nomeado bassalo d'el-Rei i, un anho depuis, sabe-se qu'era repersentante de la bandeira de ls ouribes na Casa de ls Binte i Quatro. An 1513, l mestre de la baláncia de la Casa de la Moneda, tamien de nome de Gil Vicente (se ye l mesmo ó nó, cumo yá se dixo, nun se sabe), fui eileito puls outros mestres pa ls repersentar junto a la bereaçon de Lhisboua.

Será el que derigirá ls festeijos an honra de Dona Lionor, la terceira mulhier de Don Manuol, ne l'anho de 1520, un anho antes de passar a serbir Don Juan III, cunseguindo l prestígio de l qual se balerie para se premitir a satirizar l clero i la nobreza nas sues obras ó mesmo para se derigir al monarca criticando las sues oupçones. Fui l que fizo an 1531, atrabeç dua carta al rei adonde defende ls crestianos-nuobos. 

Morriu an lhugar çcoincido, talbeç an 1536 porque ye a partir desta data que se deixa d'ancuntrar qualquiera refréncia al sou nome ne ls decumientos de la época, para alhá de tener deixado de screbir a partir desta data.

L triato pertués nun naciu cun Gil Vicente. Esse mito, criado por bários outores de renome, cumo Garcia de Resende, na sue Miscelánia, ó l sou própio filho, Luís Vicente, por oucasion de la purmeira eidiçon de la Cumpilaçon de l'obra cumpleta de l pai, poderá justeficar-se pula amportança einegable de l'outor ne l cuntesto lhiterairo peninsular, mas nun ye de to berdadeiro yá qu'eisistian manifestaçones teatrales antes de la nuite de 7 para 8 de Júnio de 1502, data de la purmeira repersentaçon de l Outo de l baqueiro ó Outo de la bejitaçon, ne ls aposentos de la reina.

Yá ne l reinado de Sancho I, ls dous atores mais antigos pertueses, Bonamis i Acumpaniado, rializórun un spetaclo de arremedilho, tenendo sido pagos pul rei cun ua donaçon de tierras. L'arcebispo de Braga, Don Frei Telo, diç-se, nun decumiento de 1281, la repersentaçones lhitúrgicas por oucasion de las percipales festebidades católicas. An 1451, l casamiento de l'anfanta Dona Lionor cul amperador Frederico III de la Almanha fui acumpanhado tamien de repersentaçones triatrales.

Segundo las crónicas pertuesas de Fernon Lhopes, Zurara, Rui de Pina ó Garcia de Resende, tamien nas cortes de D. Juan I, D. Fonso V i D.Juan II, se fazien ancenaçones spetaculares. Rui de Pina diç-se, por eisemplo, a un momo, an que Don Juan II partecipou pessonalmente, fazendo l papel de Cabalheiro de l Cisne, nun cenairo de óndias agitadas (formadas cun panhos), nua frota de naus que causou spanto antrando sala adentro acumpanhado de l sonido de trombetas, atabales, artilharie i música eisecutada por menestréles, para alhá dua tripulaçon atarefada d'atores bestidos de forma spetacular.

Assi i todo, pouco resta de ls testos dramáticos pré-bicentinos. Para alhá de las éclogas dialogadas de Bernardin Rieiro, Cristóvão Falcon i Sá de Miranda, André Dies publicou an 1435 un Pranto de Santa Marie cunsidrado un rabisco razonable dun drama lhitúrgico.

Ne l Cancioneiro Giral de Garcia de Resende eisisten alguns testos tamien seneficatibos, cumo l Antremeç de l Anjo (assi zeignado por Teófilo Braga), de D. Francisco de Pertual, Conde de Bimioso, ó las trobas de Anrique de la Mota (ó Farsa de l'alfaiate, segundo Lheite de Basconcelos) dedicados la temas i personaiges chocarreiros cumo un clérigo subre ua pipa de bino que se le fui pul suolo, antre outros eipisódios adbertidos.

Ye probable que Gil Vicente tenga assistido alguas destas repersentaçones. Benerie, assi i todo, sin qualquiera dúbeda, la superá-las an mestria i an perfundidade, tal cumo dirie Marcelino Menéndez Pelayo al cunsidrá-lo la figura mais amportante de ls primitibos dramaturgos peninsulares, chegando mesmo a dezir que nun habie quien l passasse na ouropa de l sou tiempo.

La sue obra ben ne l seguimiento de l triato eibérico popular i relegioso que yá se fazie, inda que de forma menos perfunda. Ls temas pastoris, persentes na scrita de João del Ancina ban anfluenciar fuortemente la sue purmeira fase de porduçon teatral i quedarian sporadicamente na sue obra posterior, de maior dibersidade temática i sofestificaçon de meios. De fato, la sue obra ten ua basta dibersidade de formas: l outo pastoril, l'alegorie relegiosa, narratibas bíblicas, farsas eipisódicas i outos narratibos.

L sou filho, Luís Vicente, na purmeira cumpilaçon de todas las sues obras, classeficou-las an outos i mistérios (de caráter sagrado i debocional) i an farsas, comédias i tragicomédias (de caráter profano). Assi i todo, qualquiera classeficaçon ye redutora - de fato, basta pensar na Trilogie de las Barcas para se bereficar cumo eilemientos de la farsa (las personaiges que ban aparecendo, hai pouco salidas deste mundo) se misturan cun eilemientos alegóricos relegiosos i místicos (l Bien i l Mal).

Gil Vicente retratou, cun refinada comicidade, la sociadade pertuesa de l seclo XVI, demunstrando ua capacidade acutilante d'ouserbaçon al traçar l perfil psicológico de las personaiges. Crítico sebero de ls questumes, d'acordo cula mássima que serie ditada por Molière (Ridendo castigat mores - rindo se castigan ls questumes), Gil Vicente ye tamien un de ls mais amportantes outores satíricos de la lhéngua pertuesa. An 44 peças, usa grande quantidade de personaiges straídos de l spetro social pertués de l'altura. Ye quemun la persença de marinheiros, ciganos, camponeses, fadas i demonhos i de refréncias – siempre cun un lhirismo nato – a dialetos i lhenguaiges populares.

Antre sues obras stan Outo Pastoril Castelhano (1502) i Outo de ls Reis Magos (1503), scritas para celebraçon natalina. Drento deste cuntesto ansere-se inda l Outo de la Sibila Cassandra (1513), que, anque até mui recentemente tenga sido bisto cumo un pernúncio de ls ls eideales renacentistas an Pertual, retoma ua narratiba yá persente na General Stória de Fonso X. Sue obra-prima ye la trilogie de sátiras Outo de la Barca de l Anfierno (1516), Outo de la Barca de l Purgatório (1518) i Outo de la Barca de la Glória (1519). An 1523 scribe la Farsa de Inés Pereira. 

San giralmente apuntados, cumo aspetos positibos de las sues peças, l'eimaginaçon i oureginalidade eibidenciadas; l sentido dramático i l coincimiento de ls aspetos relacionados cula porblemática de l triato.

Alguns outores cunsídran que la sue spontaneidade, inda que refletindo de forma eificaç ls sentimientos coletibos i sprimindo la rialidade criticable de la sociadade la que pertencia, perde an reflexon i an requinte. De fato, la sue forma de spremir ye simples, chana i direta, sin grandes floreados poéticos.

Arriba de todo, l'outor sprime-se de forma anspirada, dionisíaca, nin siempre oubedecendo a percípios stéticos i artísticos d'eiquilíbrio. Ye tamien bersátil nas sues manifestaçones: se, por un lhado, parece ser ua alma rebelde, temerária, ampiedosa ne l que toca an demunstrar ls bícios de ls outros, quaije de la mesma forma que se asperarie dun ancunciente i tolo bobo de la corte, por outro lhado, mostra-se dócil, houmano i ternurento na sue poesie de cariç relegioso i quando se trata de defender aqueilhes a quien la sociadade maltrata.

L sou lhirismo relegioso, de raiç mediebal i que demunstra anfluéncias de las Cantigas de Santa Marie stá bien persente, por eisemplo, ne l Outo de Mofina Mendes, na cena de la Anunciaçon, ó nua ouraçon dita por Santo Agostico ne l Outo de la Alma. Por essa rezon ye, por bezes, chamado por poeta de la Birge.

L sou lhirismo patriótico persente an Sortaçon de la Guerra, Outo de la fama ó Cortes de Júpiter, nun se lhemita a glorificar, an stilo épico i ourgulhoso, la nacionalidade: de fato, ye crítico i eiticamente preacupado, percipalmente ne l que diç respeito als bícios nacidos de la nuoba rialidade eiquenómica, decorriente de l quemércio cul Ouriente (Outo de la Índia). L lhirismo amoroso, por outro lhado, cunsigue aliar algun eirotismo i algua brejeirice cun anfluéncias mais eiruditas (Petrarca, por eisemplo).

L'obra de Gil Vicente trasmite ua bison de l mundo que se aparece i se posiciona cumo ua perspetiba pessonal de l Platonismo: eisisten dous mundos - l Mundo Purmeiro, de la serenidade i de l'amor debino, que lheba a la paç anterior, al sossego i a ua resplandecente glória, cumo dá cunta sue carta la D. Juan III; i l Mundo Segundo, aquel que retrata nas sues farsas: un mundo todo el falso, cheno de canseiras, de zorde sin remédio, sin firmeza cierta . Estes dous mundos reflíten-se an temas dibersos de la sue obra: por un lhado, l mundo de ls defeitos houmanos i de las caricaturas, serbidos sin grande preocupaçon de berosimilhança ó de rigor stórico.

Muitos outores cratícan an Gil Vicente ls anacronismos i las falhas na narratiba (aqueilho a que chamaríamos hoije de anganhos), mas, para alguien que cunsidraba l mundo retratado cumo pleno de falsidades, essas serien solo mais alguas, sin amportança i sin danho pa la mensaige que se pretendie trasmetir. Por outro lhado, l'outor baloriza ls eilemientos míticos i simbólicos relegiosos de l Natal: la figura de la Birge Mai, de ls Dius Nino, de la nuite natalícia, demustrando ende un zelo lhírico i ua buntade d'harmonie i de pureza artística que nun eisiste nas sues mais coincidas obras de crítica social.

Sin las caratelísticas de l maniqueísmo que tantas bezes se custátan nas peças teatrales de quien defende ua tal bison de l Mundo, hai, rialmente, la persença dun fuorte cuntraste ne ls eilemientos cénicos ousados por Gil Vicente: la luç contra la selombra, nó nua lhuita feroç, mas an cumbibéncia quaije amigable. La nuite de natal torna-se tamien eiqui l'eimaige purfeita que resume la cunceçon cósmica de Gil Vicente: las grandes trebas eimolduran la glória debina de la maternidade, de l nacimiento, de l perdon, de la serenidade i de la buona buntade - mas sin la scuridon, que serie de la claridade?

Note-se que l'obra de Gil Vicente nun se resume al triato, stendendo-se tamien a la poesie. Podemos citar bários bilancetes i cantigas, inda anfluenciadas pul stilo palaciano i temas de ls trobadores.
Bários cumpositores trabalhórun poemas de Gil Vicente na forma de lhied (percipalmente alguas traduçones pa l'alman, feitas por Emanuel von Geivel), cumo Max Bruch ó Robert Schumann, l que demunstra l caráter ounibersal de la sue obra.
Ls sous filhos, Paula i Luís Vicente, fúrun ls respunsables pula purmeira eidiçon de las sues obras cumpletas. An 1586, sal a la stampa ua segunda eidiçon, cun muitas passaiges censuradas pula Anquesiçon. Solo ne l seclo XIX se fazerie la reçcubierta de l'outor, cula terceira eidiçon de 1834, an Hamburgo, lhebada a cabo por Varreto Feio.




#Article 124: Globalizaçon (3143 words)


La globalizaçon ye un de ls porcessos de aperfundamiento de la antegraçon eiconómica, social, cultural, política, cul barateamiento de ls meios de trasporte i quemunicaçon de l países de l mundo ne l final de l seclo XX i ampeço de l seclo XXI. Ye un fenómeno gerado pula necidade de la dinámica de l capitalismo de formar ua aldé global que premita maiores mercados pa ls países centrales (ditos zambolbidos) cujos mercados anternos yá stan saturados. L porcesso de Globalizaçon diç respeito a la forma cumo ls países anteraige i aprossíman pessonas, ó seia, anterlhiga l mundo, lhebando an cunsidraçon aspetos eiconómicos, sociales, culturales i políticos. Cun esso, gerando la fase de la spanson capitalista, adonde ye possible rializar trasaçones financeiras, spandir sou negócio até anton restrito al sou mercado de atuaçon para mercados çtantes i eimergentes, sin necessariamente un ambestimiento alto de capital financeiro, pus la quemunicaçon ne l mundo globalizado premite tal spanson, mas, oubténen-se cumo cunsequéncia l oumiento acirrado de la cuncorréncia.

La globalizaçon ye un fenómeno capitalista i cumplexo que ampeçou na época de l Çcubrimentos i que se zambolbiu a partir de la Reboluçon Andustrial. Mas l sou cuntenido passou çpercebido por mui tiempo, i hoije muitos eiquenomistas analisan la globalizaçon cumo resultado de l pós Segunda Guerra Mundial, ó cumo resultado de la Reboluçon Tecnológica.

Sue ourige puode ser traçada de l período mercantilista ampeçado aprossimadamente ne l seclo XV i durando até l seclo XVIII, cula chimpa de ls custos de trasporte marítimo, i oumiento de la cumplexidade de las relaçones políticas ouropeias durante l período. Este período biu grande oumiento ne l fluxo de fuorça de trabalho antre ls países i cuntinentes, particularmente nas nuobas colónias ouropeias.

Yá an meio a la Segunda Guerra Mundial surgiu, an 1941, un de ls purmeiros sintomas de la globalizaçon de las quemunicaçones: l pacote cultural-eideológico de ls Stados Ounidos ancluia bárias eidiçones diárias de L Repórtener Esso , ua síntese noticiosa de cinco minutos rigidamente cronometrados, la purmeira de caráteler global, trasmetido an 14 países de l cuntinente amaricano por 59 staçones de rádio, custituindo-se na más ampla rede radiofónica mundial .

Ye tenido cumo ampeço de la globalizaçon moderna la fin de la Segunda Guerra mundial, i la buntade de ampedir que ua mostruosidade cumo eilha acuntecisse outra beç ne l feturo, sendo que las naciones bitoriosas de la guerra i las debastadas poténcias de l eixe chegórun la cuncluson que era de suma amportança pa l feturo de la houmanidade la criaçon de mecanismos diplomáticos i comerciales para aprossimar cada beç más las naciones ua de las outras. Deste cunsenso naciu las Naciones Ounidas, i ampeçou a aparecer l cunceito de bloco eiconómico pouco apuis desso cula fundaçon de la Quemunidade Ouropéia de l Carbon i de l Aço - CECA.

La necidade de spandir sous mercados lhebou las naciones la als poucos ampeçáren a se abrir para pordutos de outros países, marcando l crecimiento de la eideologie eiconómica de l lhiberalismo. 

Atualmente ls grandes beneficiários de la globalizaçon son ls grandes países eimergentes, specialmente l BRIC, cun grandes eiquenomies de sportaçon, grande mercado anterno i cada beç maior persença mundial. Antes de l BRIC, outros países fazírun uso de la globalizaçon i eiquenomies boltadas la sportaçon para oubtener rápido crecimiento i chegar al purmeiro mundo, cumo ls tigres asiáticos na década de 1980 i Japon na década de 1970.

Anquanto Paul Singer bé la spanson comercial i marítima ouropeia cumo un camino pul qual l capitalismo se zambolbiu assi cumo la globalizaçon, Marie de la Cunceiçon Tabares aposta l sou surgimiento na acentuaçon de l mercado financeiro, cul aparecimiento de nuobos pordutos financeiros.

 
La globalizaçon afeta todas las árias de la sociadade, principalmente quemunicaçon, comércio anternacional i lhiberdade de mobimentaçon, cun defrente antensidade dependendo de l nible de zambolbimiento i antegraçon de las naciones al redror de l planeta.

La globalizaçon de las quemunicaçones ten sue face más besible na anterneta, la rede mundial de cumputadores, possible grácias a acordos i portocolos antre defrentes antidades pribadas de la ária de telquemunicaçones i gobernos ne l mundo. Esto premitiu un fluxo de troca de eideias i anformaçones sin critérios na stória de la houmanidade. Se antes ua pessona staba lhemitada la amprensa lhocal, agora eilha mesma puode se tornar parte de la amprensa i ouserbar las tendéncias de l mundo anteiro, tenendo solo cumo fator de lhemitaçon la barreira lhenguística.

Outra caratelística de la globalizaçon de las quemunicaçones ye l oumiento de la ounibersalizaçon de l acesso a meios de quemunicaçon, grácias al barateamiento de l apareilhos, percipalmente telemobles i ls de anfrastrutura para las ouperadoras, cun oumiento de la cobertura i ancremiento giral de la qualidade grácias la inobaçon tecnológica. Hoije ua inobaçon criada ne l Japon puode aparecer ne l mercado pertués ó brasileiro an poucos dies i birar sucesso de mercado. Un eisemplo de la ounibersalizaçon de l acesso la anformaçon puode ser l própio Brasil, hoije cun 42 milhones de telefones anstalados , i un oumiento inda maior de númaro de telmoble an relaçon la década de 80, ultrapassando la barreira de 100 milhones de apareilhos an 2002.

Redes de telbison i amprensa multimédia an giral tamien sofrírun un grande ampato de la globalizaçon. Un paíç cun amprensa lhibre hoije an die puode tener acesso, algua bezes por telbison por assinatura ó satélite, la eimissoras de l mundo anteiro, zde NHK de l Japon até Carton Network amaricana. 

Puode-se dezir que este ancremiento ne l acesso a la quemunicaçon an massa acionado pula globalizaçon ten ampatado até mesmo nas struturas de poder stablecidas, cun fuorte conotaçon la democracie, ajudando pessonas antes alienadas a un pequeinho grupo de radiodifuson de anformaçon la tenéren acesso la anformaçon de to l mundo, mostrando a eilhas cumo l mundo ye i se cumporta

Mas anfelizmente este mesmo lhibre fluxo de anformaçones ye tenido cumo ua amanaça para detreminados gobernos ó antidades relegiosas cun poderes na sociadade, que ten gasto einorme quantidade de recursos para lhemitar l tipo de anformaçon que sous cidadanos ten acesso. 

Na China, adonde la anterneta ten registrado crecimiento spetacular, yá cuntando cun 136 milhones de usuários  grácias a la eiboluçon, ampeçada an 1978, dua eiquenomie centralmente planeada para ua nuoba eiquenomie socialista de mercado  , ye outro eisemplo de nacion notória por tentar lhemitar la bisualizaçon de ciertos cuntenidos cunsidrados sensibles pul goberno, cumo de l Protesto na Praça Tiananmen an 1989, para alhá desso an torno de 923 sítios de noticias al redror de l mundo stan bloqueados, ancluindo CNN i BBC, síties de gobiernos cumo Taiwan tamien son proibidos l acesso i sítios de defesa de la andependéncia de l Tibete. L númaro de pessonas presas na China por açon subbersiba por tener publicado cuntenidos críticos al goberno ye stimado an más de 40 al anho. La própia Biquipédia yá sofriu dibersos bloqueios por parte de l goberno chinés.

Ne l Eiran, Arábia Saudita i outros países islámicos cun grande anfluéncia de la religion nas sferas gobernamentales, la anterneta sofre ua einorme presson de l stado, que tenta amplementar dibersas bezes barreiras i deficuldades pa l acesso la rede mundial, cumo bloqueio de sites de redes de relacionamientos sociales cumo Orkut i MySpace, bloqueio de sítios de noticias cumo CNN i BBC. Acesso la cuntenido eirótico tamien ye proibido.

L acesso anstantáneo de tecnologies, percipalmente nuobos medicamientos, nuobos eiquipamientos cirúrgicos i técnicas, oumiento na porduçon de alimentos i barateamiento ne l custo de l mesmos, ten causado nas redadeiras décadas un oumiento generalizado de la longebidade de l países eimergentes i zambolbidos. De 1981 a 2001, l númaro de pessonas bibendo cun menos de US$1 por die caiu de 1,5 bilhon de pessonas para 1,1 bilhon, sendo a maior decida de la pobreza registrada eisatamente ne ls países más lhiberales i abiertos la globalizaçon. 

Na China, apuis de la flexiblizaçon de sue eiquenomie quemunista centralmente planeada para ua nuoba eiquenomie socialista de mercado , i ua relatiba abiertura de alguns de sous mercados, la percentaige de pessonas bibendo cun menos de US$2 caiu 50,1%, contra un oumiento de 2,2% na África sub-saariana. Na América Lhatina, houbo reduçon de 22% de las pessonas bibendo an pobreza strema de 1981 até 2002.

Ambora alguns studos sugiran que atualmente la çtrebuiçon de renda ó stá stable ó stá melhorando, sendo que las naciones cun maior melhora son las que ténen alta lhiberdade eiconómica pul Índice de Lhiberdade Eiconómica, outros studos más recentes de la ONU andican que la 'globalizaçon' i 'lhiberalizaçon', cumo motores de l crecimiento eiconómico i l zambolbimiento de l países, nun reduziran las zeigualdades i la pobreza nas redadeiras décadas .

Para l prémio nobel an eiquenomie Stiglitç, la globalizaçon, que poderie ser ua fuorça porpulsora de zambolbimiento i de la reduçon de las zeigualdades anternacionales, stá sendo corrompida por un cumportamiento heipócrita que nun cuntribui para la custruçon dua orde eiconómica más justa i para un mundo cun menos cunflitos. Esta ye, an síntese, la tese defendida an sou lhibro La globalizaçon i sous malefícios: la promessa nó-cumprida de benefícios globales . Críticos argumentan que la globalizaçon fracassou an alguns países, eisatamente por motibos oupostos als defendidos por Stiglitç: Porque fui refreada por ua anfluéncia andesejada de ls gobernos nas taxas de juros i na reforma tributária .

Ls eifeitos ne l mercado de trabalho de la globalizaçon son eibidentes, cula criaçon de la modalidade de outsourcing de ampregos para países cun mano-de-obra más baratas para eisecuçon de serbícios que nun ye neçairo alta calificaçon, cula porduçon çtrebuída antre bários países, seia para criaçon dun solo porduto, adonde cada ampresa cria ua parte, seia para criaçon de l mesmo porduto an bários países para reduçon de custos i ganhar bantaige cumpetitibas ne l acesso de mercados regionales.

L punto más eibidente ye l que l colunista David Broks definiu cumo Era Cognitiba, adonde la capacidade dua pessona an processar anformaçones quedou más amportante que sue capacidade de trabalhar cumo ouperário nua ampresa grácias la outomaçon, tamien coincida cumo Era de la Anformaçon, ua trasiçon de la eisausta era andustrial para la era pós-andustrial.

Nicholas La. Ashford, académico de l MIT, cunclui que la globalizaçon oumenta l ritmo de las mudanças çrutibas ne ls meios de porduçon, tendendo a un oumiento de tecnologies lhimpas i sustentables, apesar que esto eirá requerer ua mudança de atitude por parte de ls gobernos se este quejir cuntinar relebante mundialmente, cun oumiento de la calidade de la eiducaçon, agir cumo eibangelista de l uso de nuobas tecnologies i ambestir an pesquisa i zambolbimiento de ciéncias rebolucionárias ó nuobas cumo nanotecnologie ó fuson nuclear. L académico, nota mas, que la globalizaçon por si solo nun traç estes benefícios sin un goberno pró-atibo nestes questones, eisempleficando l cada beç más globalizado mercados EUA, cun oumiento de las çparidades de salários cada beç maior, i ls Países Baixos, antegrante de la UE, que se foca ne l comércio drento de la própia UE an beç de mundialmente, i las çparidades stan an reduçon.

La globalizaçon, por ser un fenómeno spontáneo decorriente de la eiboluçon de l mercado capitalista nun direcionado por ua sola antidade ó pessona, ten bárias lhinhas teóricas que tentan splicar sue ourige i sou ampato ne l mundo atual.

A rigor, las sociadades de l mundo stan an porcesso de globalizaçon zde l ampeço de la Stória, acelerado pula época de l Çcubrimentos. Mas l porcesso stórico la que se chama Globalizaçon ye bien más recente, datando (dependendo de la cunceituaçon i de la anterpretaçon) de l colapso de l bloco socialista i l cunsequente fin de la Guerra Frie (antre 1989 i 1991), de l refluxo capitalista cula stagnaçon eiconómica de la URSS (a partir de 1975) ó inda de l própio fin de la Segunda Guerra Mundial.

Ne l giral la globalizaçon ye bista por alguns cientistas políticos cumo l mobimiento sob l qual se custrói l porcesso de ampliaçon de la heigemonia eiconómica, política i cultural oucidental subre las demales naciones. Ó inda que la globalizaçon ye la reinbençon de l porcesso spansionista amaricano ne l período pós guerra-frie (esta reinbençon tardarie quaije 10 anhos para ganhar forma) cula amposiçon (forçosa ó nó) de ls modelos políticos (democracie), eideológico (lhiberalismo, heidonismo i andibidualismo) i eiconómico (abiertura de mercados i lhibre cumpetiçon).

Bal ressaltar que este porjeto nun ye ua criaçon sclusiba de l stado norte-amaricano i que tampouco atende sclusibamente als antresses deste mas tamien ye un porjeto de las ampresas, an special de las grandes ampresas trasnacionales, i gobiernos de l mundo anteiro. Neste punta surge la antrelaçon antre la Globalizaçon i l Cunsenso de Washington.

L pensador eitaliano Antonio Negri defende, an sou lhibro Ampério , que la nuoba rialidade sócio-política de l mundo ye definida por ua forma de ourganizaçon defrente de la hierarquia bertical ó de las struturas de poder arborizadas (ó seia, partindo dun tronco solo para dibersas ramificaçones ó galhos cada beç menores). Para Negri, esta nuoba dominaçon (que el batiza de Ampério) ye custituída por redes assimétricas, i las relaçones de poder se dan más por bie cultural i eiconómica de l que uso coercitibo de fuorça. Negri antende que antidades ourganizadas cumo redes (cumo corporaçones, ONGs i até grupos terroristas) ténen más poder i moblidade (antoce, más heipóteses de subrebibéncia ne l nuobo ambiente) de l que anstituiçones paradigmáticas de la modernidade (cumo l Stado, partidos i ampresas tradicionales).

An sou artigo “Jihad bs. McWorld”, Benjamin Barber spone sue bison dualista pa la ourganizaçon geopolítica global nun feturo próssimo. Ls dous caminos que el anxerga — nun solo cumo possibles, mas tamien probables — son l de l McMundo i l de la Jihad. Mesmo que se outelizando dun termo specífico de la religion islámica (cujo seneficado, segundo el, ye genericamente “lhuita”, giralmente la “lhuita de la alma contra l mal”, i por stenson “guerra santa”), Barber nun bei cumo sclusibamente muçulmana la tendéncia antiglobalizaçon i pró-tribalista, ó pró-quemunitária. El classefica nesta corriente einúmaros mobimientos de lhuita contra la açon globalizante, até oucidentales, cumo ls zapatistas i outras guerrilhas lhatino-amaricanas.

Stá claro que la democracie, cumo regime de gobierno particular de l modo de porduçon de la sociadade andustrial, nun se aplica más a la rialidade cuntemporánea. Nin se aplicará tampouco a qualesquier de ls feturos eiconómicos pretendidos pulas dues tendéncias apuntadas por Barber: ó l pré-andustrialismo tribalista ó l pós-andustrialismo globalizado. Ls modos de porduçon de dambos eisigen outros tipos de ourganizaçon política culas demandas l sistema democrático nun ye capaç de atender.

Para Cumbersi, ls académicos inda nun chegórun a un acordo subre l rial seneficado de l termo globalizaçon, pa l qual inda nun hai ua definiçon coerente i ounibersal: alguns outores se cuncentran ne ls aspetos eiconómicos, outros ne ls eifeitos políticos i lhegislatibos, i assi por delantre. Para Cumbersi, la 'globalizaçon cultural' ye, possiblemente, sue forma más besible i afatiba anquanto eilha camina na sue trajetória lhetal de çtruiçon global, remobendo todas las siguranças i barreiras tradicionales an sou camino. Ye tamien la forma de globalizaçon que puode ser más facilmente eidantificada cun ua dominaçon puls Stados Ounidos. Cumbersi bé ua correlaçon antre la globalizaçon cultural i sou cunceito mielgo de 'sigurança cultural', tal cumo zambolbido por Jean Tardiff, i outros 

Cumbersi propone la análeze de la 'globalizaçon cultural' an trés lhinhas percipales: la purmeira cuncentra-se ne ls eifeitos políticos de la alteraçones sócio-culturales, que se eidantifican cula 'ínsegurança social'. La segunda, paradoxalmente chamada de 'falha de quemunicaçon' , ten cumo sou argumiento percipal l fato de que la 'orde mundial' atual ten ua strutura bertical, na rialidade piramidal, adonde ls dibersos grupos sociales ténen cada beç menos ouportunidades de se antercomunicar, ó anteragir de maneira relebante i cunsuante sues tradiçones; d'acordo cun essa teorie nun starie habendo ua 'globalizaçon' propiamente dita, mas, al cuntrário, starien sendo custruídas lhigaçones-puonte, i starie ocorrendo ua eroson de l antendimento, sob la fachada dua homogenizaçon global causando l colapso de la quemunicaçon anterétnica i anternacional, an cunsequéncia direta dua 'americanizaçon' superficial . La terceira lhinha de análeze se cuncentra nua forma más rial i cuncreta de globalizaçon: la amportança crecente de la diáspora na política anternacional i ne l nacimiento de l que se chamou de 'nacionalismo de correio eiletrónico - ua spresson criada por Benedit Anderson (1992). La spanson de la Anterneta propiciou la criaçon de redes etnopolíticas que solo puoden ser lhemitadas pulas frunteiras nacionales a las custas de biolaçones de dreitos houmanos .

L cientista político Samuel P. Huntington, eideólogo de l neoconserbadorismo norte-amaricano, anxerga la globalizaçon cumo porcesso de spanson de la cultura oucidental i de l sistema capitalista subre ls demales modos de bida i de porduçon de l mundo, que cunduzirieb einebitablemente a un choque de ceblizaçones.

Apesar de las cuntradiçones hai un cierto cunsenso a respeito de las caratelísticas de la globalizaçon que ambuolbe l oumiento de ls riscos globales de trasaçones financeiras, perda de parte de la soberanie de ls Stados cula énfase de las ourganizaçones supra-gobernamentales, oumiento de l belume i belocidade cumo ls recursos bénen sendo trasacionados pul mundo, atrabeç de l zambolbimiento tecnológico etc.

Para alhá de las çcussones que ambuolben la definiçon de l cunceito, hai cuntrobérsias an relaçon als resultados de la globalizaçon . Tanto podemos ancuntrar pessonas que se posicionan a fabor cumo contra (mobimentos antiglobalizaçon) .

La globalizaçon ye un fenómeno moderno que surgiu cula eiboluçon de ls nuobos meios de quemunicaçon cada beç más rápidos i más eficazes. Hai, inda assi, aspetos tanto positibos quanto negatibos na globalizaçon. Ne l que cuncerne als aspetos negatibos hai a referir la facelidade cun que todo circula nun habendo grande cuntrole cumo se puode facilmente ber puls atentados de 11 de Setembre ne ls Stados Ounidos de la América. Esta globalizaçon sirbe pa ls más fracos se eiquiparáren als más fuortes pus todo se cunsigue adquerir atrabeç desta grande outostrada anformacional de l mundo que ye la Anterneta. Outro de ls aspetos negatibos ye la grande anstablidade eiconómica que se cria ne l mundo, pus qualquiera fenómeno que acuntece nun detreminado paíç atinge debrebe outros países criando-se cuntágios que tal cumo las eipidemies se alástran a todos ls puntos de l globo cumo se dun solo punto se tratasse. Ls países cada beç stan más dependentes uns de ls outros i yá nun hai possiblidade de se eisoláren ó remetíren- se ne l sou niu pus naide ye eimune a estes cuntágios positibos ó negatibos. Cumo aspetos positibos, tenemos sin selombra de dúbeda, la facelidade cun que las inobaçones se propagan antre países i cuntinentes, l acesso fácele i rápido a la anformaçon i als benes. Cula ressalba de que para las classes menos faborecidas eiconomicamente, specialmente ne ls países an zambolbimiento , esse acesso nun ye fácele (porque sou custo ye eilebado) i nó será rápido.




#Article 125: Goa (1571 words)


Goa ye un stado de la Índia. Queda antre Maharashtra a norte i Karnataka a lheste i sul, na cuosta de l Mar de la Arábia, a cerca de 400 km a sul de Bombain. 

Ye l menor de l stados andianos an território i quarto menor an populaçon, i l más rico an PIB per capita de la Índia. La sue léngua oufecial ye l cuncani, mas inda eisísten pessonas neste stado que falan pertués, debido al domínio de Pertual na region por más de 400 anhos. Las sues percipales cidades son Betul Beach, Cape Rama, Chauri (Canacona), Mapusa, Margon (Madgaon, pernúncia aprossimada an cuncanin) i Panaji (ó Pangin, antigo nome pertués).

Goa, a partir de 1510, fui la capital de l Stado Pertués de la Índia, tenendo sido antegrada pula fuorça na Ounion Andiana an 1961.

Las sues eigreijas i cumbentos ancóntran-se classeficadas cumo Património de la Houmanidade pula UNESCO.

La purmeira refréncia la Goa data de cerca de 2200 a.C., an scrita cuneiforme de la Suméria, adonde ye chamada Gubio. Formada por pobos de defrentes etnies de la Índia, la anfluéncia de l sumérios aparece ne l purmeiro sistema de medidas de la region.

Por buolta de 1775 a.C. ls fenícios stablecírun-se an Goa.

Ne l período bédico tardio (1000-500 a.C.) ye chamada, an sánscrito, Gomantak, que quier dezir tierra semelhante al paraíso, fértil i cun augas buonas. L Mahabharata cunta que ls purmeiros arianos que chegórun la Goa éran fugitibos de la stinçon, pula seca, de l riu Saraswati, nobenta i seis famílias que chegórun por bolta de 1000 a.C. A eilhes se ounírun ls Kundbis benidos de l sul, para, durante 250 anhos, resgatar tierra de l mar, oumentando l spácio fértil antre este i las muntanhas. 

Cerca de 200 a.C. Goa tornou-se la frunteira sul de l ampério de Ashoka: ls drabidianos tenien sido ampurrados pa l sul puls arianos, cumo diç la Geografie de Strabon.

Por bolta de 530-550, Goa ye citada cumo un de ls melhores portos de l Anduston, sendo chamada de Sindabur, Chandrapur ó Bubah-Sindabur puls árabes i turcos. 

Depuis de l ampério Maurya (321-185 a.C.) Goa fui çputada por bários ampérios an batailhas sangrentas. 

Por bolta de l seclo X Goa, anton cuncentrada an torno de l riu Zuari, prosperou pul comércio cun ls árabes. 

An 1347 caiu sob domínio islámico i muitos templos la diuses hindus fúrun çtruídos.

Goa fui cobiçada por ser l melhor porto comercial de la region. La purmeira ambestida pertuesa dou-se an 1510, de 4 de Márcio la 20 de Maio. Nesse mesmo anho, nua segunda spediçon, la 25 de Nobembre, Afonso de Albuquerque, auxiliado pul xefe hindu Timoja, tomou Goa als árabes, que se rendírun sin cumbate, por l sulton se achar an guerra cul Decon. Nesse período, un cronista pertués çcribe Goa, ne l período de 1512-1515:

Ua outra çcriçon coeba fornece maiores detalhes:

Cula derrota de l muçulmanos de la region, an 1553 un quinto deilha staba sob domínio pertués, recebindo l nome de Bielhas Cunquistas. Ls gobernadores pertueses de la cidade pretendian que fusse ua stenson de Lisboua ne l Ouriente i para tal criórun alguas anstituiçones i custruíran-se bárias Eigreijas para spandir l cristandade i forteficaçones para a defender de ataques sternos.

Cula chegada de la Anquisiçon (1560–1812), muitos de ls residentes lhocales fúrun cumbertidos biolentamente al Cristandade por missionários, amanaçados cun castigos ó cunfisco de tierra, títalos ó propiadades. Para scapar la Anquisiçon miles de goeses fugiran i stabelecírun-se nas cidades bezinas de Mangalore i Karwar.

La decadéncia de l porto ne l seclo XVII fui cunsequéncia de las derrotas melitares de ls pertueses para la Cumpanha Nerlandesa de las Índias Ourientales de l Países Baixos ne l Ouriente, tornando l Brasil i, más tarde, ne l seclo XIX, las colónias africanas, l centro eiconómico de Pertual. Houbo dous cúrtios períodos de dominaçon británica (1797-1798 i 1802-1813) i poucas outras amanaças sternas apuis deste período.

Durante l domínio británico na Índia, muitos habitantes de Goa eimigrórun para Mumbai, Calcutá, Puna, Karachi i outras cidades. L eisolamiento de Goa deminuiu cula custruçon de las bias férreas a partir de 1881, mas la eimigraçon an busca de melhores ouportunidades eiconómicas oumentou.

An 1900 Goa tubo sou purmeiro jornal bilíngue gujarati-pertués.

Ne l cuntesto de la çcolonizaçon, após ls Angleses tenéren deixado la Índia (1947) i ls Franceses Pondicherry (1954), l goberno pertués, lhiderado por António de Oulibeira Salazar, recusou-se a negociar cula Índia. Por essa rezon, de 18 para 19 de Dezembre de 1961 ua fuorça andiana de 40.000 suldados cunquistou Goa, ancuntrando pouca rejisténcia. A la época, l Cunseilho de Sigurança de la ONU cunsiderou ua resoluçon que cundenaba la ambason, l que fui betado pula Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas. La maiorie de las naciones reconhecírun la açon de la Índia, mas Pertual solo la reconheciu apuis de la Reboluçon de l Crabos, an 1974. 

La parte ourbana de Goa chama-se atualmente Pangin (tamien Panjin ó Panaji). Solo la parte stórica de la cidade, hoije pouco habitada, cunserba l nome antigo.

Goa çtacou-se por tener sido sede de dues grandes açones ciblizadoras pertuesas ne l Ouriente: la relegiosa i la eiducacional. Fui cunsidrada la Roma de l Ouriente, custruída an Sé Metropolitana de las dioceses de Moçambique, Ormuç, Cochin, Meliapor, Malaca, Nanquin i Pequin na China, i Funay ne l Japon, a partir de 4 de Febreiro de 1557. Deilhi partiran pa l apostolado ls grandes bultos de l catolicismo pertués ne l Ouriente, cumo San Francisco Xabier i San Juan de Brito.

Ne l que tange a la açon eiducacional, an Goa fúrun arguidas einúmaras scuolas i lhiceus, ua scuola médica i anstitutos porfissionales i técnicos. Bultos de las lhetras pertuesas cumo l poeta Luís Vaz de Camões (Ls Lhusíadas), Garcia de Orta (Colóquio de l Simples) i Manuel Marie Barbosa du Bocage, eilhi redigiran parte de las sues obras.

Damon i Diu zde l ampeço, i mui más tarde tamien Dadrá i Nagar-Abeli, quedórun lhigados la Goa, sob l nome de Stado de la Índia Pertuesa, lhigados nun solo pula Admenistraçon, cun centro an Goa, mas tamien por outros sentimientos, mas apartados por cerca de 700 i 1500 kn. Lhougo apuis de la antegraçon na Índia stubírun inda lhigados la Goa, mas, quando esta se tornou un Stado drento de la República de la Índia, Damon i Diu passórun a ser admenistrados diretamente pul Goberno Central de la Índia, sob l nome de Território de la Ounion de Damon i Diu (Union Territory Of Daman  Diu). Dadrá i Nagar-Abeli, antegrados alguns anhos antes na Índia (1954), forman un território a la parte.

Cun ua ária de 3702 quilómetros quadrados, sou território se stende pul Cuncon (la cuosta oeste andiana) por 101 quilómetros de lhitoral, i, más al anterior, ancóntran-se las muntanhas chamadas Gates Oucidentales, cuja maior eilebaçon ye l monte Songosor, de 1167 metros. L Mandobi, l Zuari, l Terekhol, l Riu Chapora i l Riu Sal son ls percipales rius de Goa. Goa ten más que quarenta ilhas stuarinas, uito ilhas marinas i dezenobe ilhas de riu.

Goa, stando na zona tropical i na cuosta de l Mar Arábico, ten un clima caliente i húmido an quaije to l anho. L més de maio ye l más caliente, cun temperaturas de aprossimadamente 35 °C, aliadas la altas houmidades. Las chubas de monçon chegan ne l ampeço de júnio i representan un alíbio aa calor fuorte de l período. Essas chubas dóran até setembre. Goa ten, inda, ua pequeinha staçon fresca antre l meio de dezembre i febreiro. Estes meses ténen nuites cun temperaturas de 20 °C i dies calientes cun 29 °C aprossimadamente, cun moderadas rajadas de chuba.

L stado ye debedido an dous çtritos: Goa Norte i Goa Sul. Panaji, la capital de l stado, queda ne l çtrito de l Norte de Goa, anquanto que Margon queda ne l çtrito de Goa Sul. Ambos ls çtritos son gobernados por un gobernador nomeado pul gobierno andiano. Ls çtritos inda son dibedidos an cunceilhos ó talukas (ó tehsil).

L lhéngua oufecial de Goa ye la lhéngua cuncani. Depuis que Pertual deixou de comandar Goa, l cuncani i la lhéngua marata son ls lhénguas más falados ne l stado. L cuncani, ne l estado, ye l lhéngua primordial; depuis, bénen la lhéngua anglesa i la lhéngua marata que son ousados para perpósitos eiducacionales, oufeciales i lhiterários. Outras lhénguas ancluen la léngua hindi, la lhéngua pertuesa i la lhéngua canaresa.

L gentílico de Goa ye l goés ó la goesa na léngua pertuesa, Goenkar an cuncani i Gobekar na léngua marata. Goa ten ua populaçon de 1,344 milhones de habitantes, l que l torna l quarto menor stado andiano an relaçon a la habitaçon (depuis solamente de ls stados de Siquin, Mizoran i Arunachal Pradesh). La populaçon ten crecido 14,9% por década i hai 363 pessonas para cada quilómetro quadrado de sue superfice total. 49,77% de sue populaçon bibe an árias ourbanas. L sex ratio de l stado ye de 960 mulhieres para 1000 homes.

L hinduísmo (65,8%), l cristandade (26,7%) i l Eislan (6,8%) son las trés maiores religiones goesas. L Catolicismo Romano atingiu Goa quando Pertual cuntrolaba l stado, sendo que la Anquisiçon fizo cun que muitos se tornássen católicos. Hai inda ua pequeinha quemunidade judaica an Goa.

Las maiores cidades de l stado son Basco de la Gama (Goa), Margon, Pangin, Mormugon i Mapusa.




#Article 126: Gobierno (248 words)


L gobierno ye la ourganizaçon, que ye outoridade gobernante dua ounidade política, l poder de regrar ua sociadade política, i l aparato pul qual l cuorpo gobernante funciona i eiserce outoridade. Gobierno nun eisige que le corresponda un stado cumo ls Trobriandeses studados por Bronislaw Malinowski.

Stados de granduras defrentes puoden tener bários nibles de gobierno: local, regional i nacional.

La palabra gobierno ye subretodo ousada pa le dar nome al ourganismo mássima de l admenistraçon eisecutiba, giralmente recoincido cumo la liderança dun Stado ou ua nacion. Normalmente chama-se l gobierno ou gabinete al cunjunto de derigentes eisecutibos de l Stado, ou menistros (por esso, tamien se chama Cunceilho de Menistros). Assi i todo, hai países cumo l Reino Ounido que ten Xefe de Stado i Xefe de Gobierno respetibamente la Reina Elizabeth II i l Purmeiro Menistro Gordon Brown. Neste caso la reina ye xefe de stado de bários países nembros da Commonwealth

La forma ou regime de gobierno puode ser República ou Monarquie, i l sistema de gobierno puode ser Parlamentarismo, Persidencialismo, Custitucionalismo ou Abselutismo. Ua nacion sien Gobierno ye classeficada cumo anárquico. Ber mais an Política.

Puode-se dezir que forma de gobierno ye un cunceito que diç respeito al modo cumo se dá la anstituiçon de l poder na sociadade i cumo se dá la relaçon antre gobernantes i gobernados.

Sistema de gobierno, por outro lhado, nun se cunfunde cula forma de gobierno, puis este termo diç respeito al modo cumo se relaciónan ls poderes.




#Article 127: Gramática (908 words)


Gramática (de l griego: γραμματική, transl. grammatiké, feminino sustantibado de grammatikós) ye l cunjunto de regras andibiduales ousadas para un determinado uso dua léngua, nun necessariamente l que se antende por sou uso correto. Ye galho de la Linguística que ten por oubjetibo studar la forma, la cumposiçon i a antener-relaçon de las palabras drento de la ouraçon ó de la frase, bien assi l sou apropiado ó correto uso.

Nua spresson simples, mas stremamente eilegante i giral, Gramática, cumo alguien yá dixe, ye la arte de colocar las palabras ciertas ne ls lhugares ciertos .

Gramática, portanto, nua abordaige generalista, nun se bincula la esta ó àquela lhéngua an especial, senó a todas. Cuntén l germe strutural, por assi dezir, de todas, rializando la conexon eissencial subjacente a la relaçon de cada ua cun las demales.

Ls dibersos anfoques de la gramática (normatiba, stórica, cumparatiba, funcional i çcritiba) studan la morfologie i la sintaxe que tratan, solamente, de l aspetos struturales, custituindo, assi, ua parte de la lhinguística que se çtingue de la fonologie i de la semántica (que serien studos andependientes), cunquanto estas dues puodan cumprender-se, tamien, drento de l scopo amplo de la gramática.

Dentre ls dibersos tipos de gramáticas (ber ambaixo), la chamada gramática normatiba ye la más coincida pula populaçon, i ye studada durante l período escolar. Ye eilaborada, an giral, pulas Academias de Lhetras de cada paíç, nin siempre an cunformidade cul uso corrente de la populaçon, mesmo an amostraiges de la porçon tenida por más culta.

Cabe notar, inda, que nin to gramática trata de la lhéngua scrita. Cumo eisemplo, cite-se l causo de la , an rialidade cultural-lhenguística brasileira, coleçon publicada pula eiditora de la Ounibersidade de Campinas. 

L termo Gramática ye ousado an acepçones çtintas, referindo-se quier al manual adonde las regras de regulaçon i uso de la lhéngua stan splicitadas, quier al saber que ls falantes ténen anteriorizado acerca de la sue léngua materna.

Estas dues acepçones çtintas remeten als cunceitos de Gramática Prescritiba ó Normatiba, que amponen determinados Cumportamentos lhinguísticos cumo corretos, marginalizando outros por nun fazíren parte de la prática lhinguística daqueles que nó son ls barones ó doutos.

Atualmente, la Lenguística percura çcrebir l coincimiento lhenguístico de l falantes, produzindo las ditas Gramáticas Çcritibas. Estas, al ambés de amporen Paradigmas, çcriben i ancorporan fenómenos que, nua abordaige solo prescritiba, serien çprezables.

Cunquanto  (Latin corretu) faga remisson semántica la  (nó-zbio) an relaçon a un pré-determinado ó stabelecido 'padron, neste causo linguístico, cumbén ouserbar trés percípios básicos, que se fázen persentes na dinámica cultural houmana:

La purmeira gramática de que se ten ambora, registro stórico, ye la de Pānini para l sánscrito.

Assi i todo, aceita-se que l studo formal de la gramática tenga ampeçado cun ls griegos, a partir dua perspetiba filosófica — cumo, aliás, era de l feitio griego ne l apreciáren las dibersas questones de l coincimiento i de la naturaleza— , çcubrindo, assi, la strutura de la lhéngua.

Cul adbento de l Ampério Romano, an sue dominaçon de l demales pobos, ls romanos recebírun essa tradiçon de l griegos, i traduziran de l latin ls nomes de las partes de la ouraçon i de l acidentes gramaticales. Muitas destas chamaçones chegórun als nuossos dies. A partir de l seclo XIX, surgiu la gramática cumparatiba, cumo anfoque dominante de la Linguística.

Dionísio, l Trácio, gramático griego, screbiu la Arte de la Gramática, obra que serbiu de base para las gramáticas griega, lhatina i de outras lhénguas ouropéias até l Renascimento.

Ne l seclo XVIII, ampeçórun-se las cumparaçones antre las bárias lhénguas ouropéias i asiáticas, trabalho que culminou cula afirmaçon de Gottfried Wilheln Lheibniç de que la maiorie de las lhénguas probinha dua sola lhéngua, a ando-ouropéia.

Até l ampeço de l seclo XX, nun habie sido ampeçada la çcriçon gramatical de la lhéngua drento de sou própio modelo. Mas, abordando esta perspetiba, surgiu l Handbok of amarican Andian lhanguages [Manual de las lhénguas andígenas amaricanas)(1911), de l  Franç Vuonas, assi cumo ls trabalhos de l struturalista dinamarqués Otto Jespersen, que publicou, an 1924, La filosofie de la gramática.

Buonas zafiou la metodologie tradecional de la gramática al studar lhénguas nun ando-ouropéias que carecian de testemunhos scritos.

La análise çcritiba, representada nestes dous outores, zambolbiu un método perciso i científico, para alhá de çcrebir las ounidades formales mínimas de qualquier lhéngua.

Para Ferdinand de Saussure, la lhéngua ye l sistema que sustenta qualquier idioma cuncreto, esto ye, l que falan i antenden ls nembros de qualquier quemunidade lhinguística, pus participan de la gramática.

An meados de l seclo XX, Noan Chomsky cuncebiu la teorie de la gramática ounibersal, baseada an percípios quemuns a todas las lhénguas.

Tamien ne ls seclos XIX i XX, stabelecírun-se las bases científicas de la Semiótica, cumo sistema de signos, a conetar bárias ó todas las árias de l coincimiento.

An lhéngua pertuesa, la purmeira gramática coincida ye de la outoria de Fernon de Oulibeira, fui publicada an Lisboua, an 1536, cul títalo “Grammatica de la lhingoaige pertuesa”.

Na anformática, la sintaxe de cada lhenguaige de porgramaçon ye definida cun ua gramática formal, ó lenguaige natural. Na anformática i na matemática, gramáticas formales definen lhenguaiges formales. La hierarquia de Chomsky define bários amportantes tipos de gramáticas formales.

Questuma-se classeficar la Gramática an partes outónomas, mas harmónicas antre si, afin de facilitar l sou studo.

Ua classeficaçon más antiga (nun quier dezir ancorreta...) stipula las seguintes partes:

Ua classeficaçon más atual, cumporta:




#Article 128: Grande Albánia (101 words)


La palabra Grande Albánia fala dun cunceito de eirredentismo, ó seia, trata de ls territórios que stan fuura de las frunteiras de la atual Albánia que ls nacionalistas albaneses recláman cumo propiadade de sou paíç, i que son cunsidrados cumo parte dua pátria maior por parte de alguns albaneses nacionalistas, cun base ne ls dies atuales ó la persença stórica de las populaçones albanesas nessas árias. La palabra ancorpora reibindicaçones ne l Kosobo, bien cumo ne ls territórios de ls países bezinos: Montenegro, Grécia i República de la Macedónia, para alhá dua parte de l território a sul de la Sérbia. 




#Article 129: Grande Cisma de l Ouriente (634 words)


La Grande Cisma de l Ouriente, Cisma de l Ouriente ó Cisma Oucidente-Ouriente fui la cison (cisma) formal de la ounidade antre la Eigreija Católica i la Eigreija Ourtodoxa, que tornou-se documentalmente eibidente an 1054. 

L çtanciamiento antre las dues Eigreijas crestianas ten formas culturales i políticas mui perfundas, cultibadas al lhargo de seclos. Las tensones antre las dues eigreijas datan ne l mínimo de la debison de l Ampério Romano an ouriental i oucidental, i la trasferéncia de la capital de la cidade de Roma para Custantinopla, ne l seclo IV. 

Ua defrença crecente de puntos de bista antre las dues eigreijas resultou de la acupaçon de l oeste puls outrora ambasores bárbaros, anquanto l leste quedou hardeiro de l mundo clássico. Anquanto la cultura oucidental se fui paulatinamente trasformando pula anfluéncia de pobos cumo ls germanos, l Ouriente quedou zde siempre lhigado a la tradiçon de la cristandade heilenística. Era la chamada Eigreija de tradiçon i rito griego. Esto fui eisacerbado quando ls papas passórun a apoiar l Sacro Ampério Romano ne l oeste, ambeç de l Ampério Bizantino ne l lheste, specialmente ne l tiempo de Carlos Magno. Habie tamien çputas doutrinárias i acordos subre la natureza de la outoridade papal. 

La Eigreija de Custantinopla respeitou la posiçon de Roma cumo la capital oureginal de l ampério, mas ressentie-se de alguas eisigéncias jurisdecionales feitas puls papas, reforçadas ne l punteficado de Lion IX (1048-1054) i depuis ne l de ls sous sucessores. Para alhá desso, eisistie la ouposiçon de l Oucidente an relaçon al cesaropapismo bizantino, esto ye, la subordinaçon de la Eigreija ouriental a un xefe secular, cumo acuntecie na Eigreija de Bizáncio.

Ua rutura grabe acunteciu de 456 la 867, sob l patriarca Fócio, este sabie que cuntribuie para oumentar l çtanciamiento antre griegos i lhatinos, i ousou la queston de l filioque' ' cumo punto de çcórdia, cundenou la sue ancluson ne l Credo de la Cristandade oucidental i lhançou contra eilha la acusaçon de heiresie. Desse modo, pa l feturo las pendéncias nun serien solo de natureza deciplinar i lhitúrgica, mas tamien de natureza dogmática, cul que se cumprometie de modo quaije eirremediable la ounidade de la Eigreija.

Quando Miguel Cerulário se tornou patriarca de Custantinopla, ne l anho de 1043, dou ampeço a ua campanha contra las Eigreijas lhatinas na cidade de Custantinopla, ambolbendo-se na çcusson teológica de la natureza de l Sprito Santo, queston que benerie a assumir ua grande amportança ne ls seclos seguintes.

Roma ambiou l Cardeal Humberto la Custantinopla an 1054 para tentar resulber este porblema. Inda assi, esta bejita acabou de l pior modo, cula squemunhon de l patriarca Cerulário, un ato antendido cumo la squemunhon de to la Eigreija bizantina i al qual l Sínodo i Cerulário respundírun de l mesmo modo a Roma, squemungando l papa Lhion IX. Las Eigreijas, atrabeç de sous representantes oufeciales, tamien anatematizórun (denunciórun formalmente) ua a la outra.

La deterioraçon de las relaçones antre las dues Eigreijas cuntribuiu lhargamente pa l triste i célebre eipisódio de l saque de Custantinopla durante la quarta Cruzada (1204) i l stabelecimiento de l Ampério Lhatino (Oucidental) que durou 55 anhos. Esso aperfundou la rutura.

Houbo bárias tentatibas de reuneficaçon, percipalmente ne ls Cuncílios Ecuménicos de Lyon (1274) i Florença (1439), mas las reuniones amostrórun-se eifémeras. Estas tentatibas acabórun afatibamente cula chimpa de Custantinopla an manos de l otomanos, an 1453, i acupórun quaije to l antigo Ampério Bizantino por muitos seclos. Las mútuas squemunhones solo fúrun lhebantadas an 7 de Dezembre de 1965, pul Papa Paulo VI i l Patriarca Atenágoras I, por forma a aprossimar las dues Eigreijas, afastadas habie seclos. Las squemunhones, antretanto, fúrun retiradas pulas dues Eigreijas an 1966. Solamente recentemente l diálogo antre eilhas fui afatibamente retomado, a fin de sanar la cisma.




#Article 130: Grande Depresson (5816 words)


La Grande Depresson, tamien chamada por bezes de Crise de 1929, fui ua grande depresson eiconómica que tubo ampeço an 1929, i que persistiu al lhongo de la década de 1930, treminando solo cula Segunda Guerra Mundial. La Grande Depresson ye cunsidrada l pior i l más lhongo período de recesson eiconómica de l seclo XX. Este período de depresson eiconómica causou altas taxas de zamprego, chimpas drásticas de l produto anterno bruto de dibersos países, bien cumo chimpas drásticas na porduçon andustrial, précios de açones, i an praticamente to medidor de atebidade eiconómica, an dibersos países ne l mundo.

L die 24 de Outubre de 1929 ye cunsidrado popularmente l ampeço de la Grande Depresson, mas la porduçon andustrial amaricana yá habie ampeçado a caer a partir de Júlio de l mesmo anho, causando un período de lhebe recesson eiconómica que se stendiu até 24 de outubre, quando balores de açones na bolsa de balores de Nuoba Iorque, la New York Stock Exchange, caíran drasticamente, zancadenando la Quinta-Feira Negra. Assi, miles de acionistas perdírun, lhiteralmente de la nuite pa l die, grandes somas an denheiro. Muitos perdírun todo l que tenien. Essa quebra na bolsa de balores de Nuoba Iorque piorou drasticamente ls eifeitos de la recesson yá eisistente, causando grande anflaçon i queda nas taxas de benda de perdutos, que por sue beç oubrigórun l fechamiento de einúmaras ampresas comerciales i andustriales, eilebando assi drasticamente las taxas de zamprego. L colapso cuntinou na Segunda-feira negra (l die 28 de Outubre) i Terça-feira negra (l die 29).

Ls eifeitos de la Grande Depresson fúrun sentidos ne l mundo anteiro. Estes eifeitos, bien cumo sue antensidade, bariórun de paíç la paíç. Outros países, para alhá de ls Stados Ounidos, que fúrun duramente atingidos pula Grande Depresson fúrun la Almanha, Austrália, Fráncia, Eitália, l Reino Ounido i, specialmente, l Canadá. Mas, an ciertos países pouco andustrializados naqueilha época, cumo la Argentina i l Brasil (que nun cunseguiu bender l café que tenie para outros países), la Grande Depresson acelerou l porcesso de andustrializaçon. Praticamente nun houbo nanhun abalo na Ounion Sobiética, que tratando-se dua eiquenomie socialista, staba eiconómica i politicamente cerrada pa l mundo capitalista.
Ls eifeitos negatibos de la Grande Depresson atingiran sou ápice ne ls Stados Ounidos an 1933. Neste anho, l Persidente amaricano Franklin Delano Roosevelt aprobou ua série de medidas coincidas cumo New Deal.

Essas políticas eiconómicas, adotadas quaije simultaneamente por Rosebelt ne ls Stados Ounidos i por Hjalmar Schaat na Almanha fúrun, trés anhos más tarde, racionalizadas por Keynes an sue obra clássica.

L New Deal, juntamente cun porgramas de ajuda social rializados por todos ls stados amaricanos, ajudou a minemizar ls eifeitos de la Depresson a partir de 1933. La maiorie de l países atengidos pula Grande Depresson passórun a recuperar-se eiconomicamente a partir de anton. An alguns países, la Grande Depresson fui un de ls fatores purmários que ajudórun la ascenson de regimes de strema-dreita, cumo ls nazis comandados por Adolf Hitler na Almanha. L ampeço de la Segunda Guerra Mundial treminou cun qualquiera eifeito remanescente de la Grande Depresson ne ls percipales países atingidos. 

Cul fin de la Purmeira Guerra Mundial, ls países ouropeus ancontrában-se debastados, cula eiquenomie anfraquecida i cun fuorte retraçon de cunsumo, que abalou la eiquenomie mundial. Yá ls Stados Ounidos por sue beç, aprobeitórun l período pós-guerra para lhucrar arriba de l países çtruídos, sportando quemidos i perdutos andustrializados als países aliados. Cumo resultado desso, antre 1918 i 1928 la produçon norte-amaricana creciu de forma stupenda. La prosperidade eiconómica gerou l chamado american way of life (modo de bida amaricano). Habie amprego, ls précios caían, la agricultura porduzie muito i l cunsumo era ancentibado pula spanson de l crédito i pul parcelamiento de l pagamiento de mercadories. Mas, que la eiquenomie ouropéia más tarde se restableciu i passou a amportar cada beç menos de l Stados Ounidos. Cula retraçon de l cunsumo na Ouropa, las andústrias norte-amaricanas nun tenien más para quien bender. Habie más mercadorias que cunsumidores, ó seia, la oufierta era maior que la demanda; por bias desso ls précios caírun, la porduçon dimenuiu i lhougo l zamprego oumentou. La chimpa de l lhucros, la retraçon giral de la porduçon andustrial i la paralisaçon de l comércio resultou na chimpa de las açones de la bolsa de balores i más tarde na quebra de la bolsa. Antoce, la crise de 1929 fui ua crise de superproduçon.

Durante décadas, essa fui la teorie más aceita para la causa de la Grande Depresson, mas, an cuntrapartida, eiconomistas, storiadores i cientistas políticos ténen criado dibersas outras teories para la causa, ó causas, de la Grande Depresson, cun surprendente pouco cunsenso. La Grande Depresson queda cumo un de ls eibentos más studados de la stória de la eiquenomie mundial. Teories purmárias ancluen la quebra de la bolsa de balores de 1929, la decison de Winston Churchill an fazer cun que l Reino Ounido passasse a usar outra beç l padron-ouro an 1925, que causou massiba deflaçon al lhongo de l Ampério Británico, l colapso de l comércio anternacional, la aprobaçon de l Ato de la Tarifa Smoot-Hawley, que oumentou ls ampostos de cerca de 20 mil perdutos ne l paíç, la política de la Reserba Federal de ls Stados Ounidos de la América, i outras anfluéncias.

Segundo teories baseadas na eiquenomie capitalista cuncentran-se ne l relacionamiento antre porduçon, cunsumo i crédito, studado pula macroeconomie, i an ancentibos i decisones pessonales, studado pula microeconomie. Estas teories son feitas para ourdenar la sequéncia de ls eibentos que causórun eibentualmente la amploson de l sistema monetário de l mundo andustrializado i sues relaçones de comércio.

Outras teories heiterodoxas subre la Grande Depresson fúrun criadas, i als poucos estas teories passórun a ganhar crediblidade. Estas teories ancluen la teorie de la atebidade de lhargo ciclo i que la Grande Depresson fui un período na anterseçon de la crista de dibersos lhargos i cuncorrientes ciclos.

Más recentemente, ua de las teories más aceitas antre eiconomistas ye que la Grande Depresson nun fui causada primariamente pula quebra de las bolsas de balores de 1929, alegando que dibersos senhales na eiquenomie amaricana, ne ls meses, i mesmo anhos, que precedírun a la Grande Depresson, yá andicában que esta Depresson yá staba a camino ne ls Stados Ounidos i na Ouropa. Atualmente, la teorie más an boga antre ls eiconomistas ye de Peter Temin. Segundo Temin, la Grande Depresson fui causada por política monetária catastroficamente mal planeada pula Reserba Monetária de ls Stados Ounidos de la América, ne ls anhos que precedírun la Grande Depresson. La política de reduzir las reserbas monetárias fui ua tentatiba de reduzir ua suposta anflaçon, l que de fato solamente agrabou l percipal porblema na eiquenomie amaricana a la época, que nun era la anflaçon i si la deflaçon.

An 24 de Outubre de 1929, ls précios de las açones na Bolsa de Balores de Nuoba Iorque caíran de repiente. Estes précios stablizórun-se al lhongo de l final de sumana, para caíren drasticamente outra beç na segunda feira, 28 de outubre. Muitos acionistas entrórun an pánico. Cerca de 16,4 milhones de açones subitamente fúrun postas a la benda na terça feira, 29 de Outubre, die atualmente coincido cumo Terça-Feira Negra. L eicesso de açones a la benda i la falta de cumpradores fazírun cun que ls précios destas açones caísse an cerca de 80%. Cun esto, miles de pessonas perdírun grandes somas an denheiro. Ls précios destas açones cuntinarie a flutuar, caindo gradatibamente ne ls próssimos trés anhos. Las miles de pessonas que tenien todas las sues riquezas na forma de açones eibentualmente perderian todo l que tenien.

La súbita quebra de la Bolsa de Balores de Nuoba Iorque causou grande ancerteza antre la populaçon amaricana, quanto al feturo de l paíç. Muitos decidiran cortar gastos supérfulos. Outras pessonas, aqueilhas que habien cumprado perdutos atrabeç de ampréstimo i prestaçones, reduziran inda más sous gastos, para assi poder eiconomizar denheiro para efetuar sous pagamentos. La súbita chimpa nas bendas de l setor comercial amaricano stendiu la recesson al setor andustrial i comercial de ls Stados Ounidos.

Las altas taxas de juros de ls Stados Ounidos fúrun un de ls fatores que stendírun la Grande Depresson a la Ouropa. Ls países ouropeus — specialmente aqueilhes que outelizában-se de l padron-ouro — para mantener un cámbio fixo cun ls Stados Ounidos, fúrun oubrigados a oumentar drasticamente sues própias taxas de juros, l que lhebou a la reduçon de gastos por parte de ls comerciantes i habitantes, que lhebou a deminuiçones na porduçon andustrial destes países.

La eiquenomie de ls Stados Ounidos de la América antrou nua fase de grande recesson eiconómica que perdurarie até 1933. Até este anho, la eiquenomie de ls Stados Ounidos solamente colapsarie. Durante este período, miles de stablecimientos bancairos, financeiros, comerciales i andustriales fúrun cerrados. Outros fúrun oubrigados a demetir parte de sous trabalhadores i/ó a reduzir salários an giral.

Cula quebra de la Bolsa de Balores de Nuoba Iorque de 1929, bancos i ambestidores perdírun grandes somas an denheiro. La situaçon de ls bancos era agrabada pul fato que muitos destes bancos habien amprestado grandes somas de denheiro a agricultores. Apuis de l ampeço de la Grande Depresson, mas, estes agricultores tornórun-se ancapazes de pagar sues díbedas. Esto, por sue beç, causou la chimpa de ls lhucros destas anstituiçones financeiras. Pessonas que outelizában-se de bancos, temendo ua possible falhéncia destes, remobírun destes ls sous fondos. Assi, bárias anstituiçones bancairas fúrun cerradas. L total de anstituiçones bancairas cerradas durante la década de 1920 i de 1930 fui de 14 mil, un índice astronómico.

An 17 de Maio de 1930, l gobierno de ls Stados Ounidos aprobou ua lhei, l Ato Tarifário Smoot-Hawley, que oumentaba las tarifas alfandegárias an cerca de 20 mil itenes nó-perecibles strangeiros. L Persidente amaricano Herbert Hoover pedira al Cungresso ua deminuiçon ne ls ampostos, mas l Cungresso, al robés desto, botou a fabor de l oumiento de l ampuostos. Un ambaixo-assinado, assinado por mil eiconomistas, pediu al persidente amaricano para rejeitar este oumento. Apesar çto, Hober assinou l Ato an 17 de maio. L Cungresso i l Persidente acraditában que esto eirie reduzir la cumpetiçon de perdutos strangeiros ne l paíç. Mas, outros países reagiran atrabeç de la aprobaçon de lheis i atos semelhantes, assi causando ua chimpa súbita nas sportaçones amaricanas. Las taxas de zamprego subiran de 9% an 1930 para 16% an 1931, i 25% an 1933. Durante la década de 1930, la taxa de zamprego ne ls Stados Ounidos nun retornarie más a las taxas de 9% de 1930, se mantendo an acerca de la casa de l 20%.

Cul crecente fechamiento de anstituiçones bancairas, menos fondos stában çponibles ne l mercado amaricano, fazendo cun que la porduçon andustrial amaricana cuntinasse a caer. An 1929, l balor total de ls perdutos andustrializados fabricados ne ls Stados Ounidos fui de 104 bilhones de dólares. An 1933, este balor habie caído para 56 bilhones, ua chimpa de aprossimadamente 45%. La porduçon de aço caiu an cerca de 61%, antre 1929 i 1933, i la porduçon de altemobles caiu an cerca de 70% ne l mesmo período.

L Persidente amaricano Herbert Hoover acraditaba que l comércio, se nun superbisionado pul goberno, eirie eibentualmente minemizar ls eifeitos de la recesson eiconómica. Eibentualmente, Hoover acraditaba, la eiquenomie de ls Stados Ounidos eirie recuperar-se, sin que la anterbençon de l gobierno amaricano na eiquenomie de l paíç fusse neçaira. Hober rejeitou dibersas lheis aprobadas pul Cungresso, alegando que dában al gobierno amaricano poderes demales. 

Hoover tamien acraditaba que ls gobiernos de ls stados amaricanos deberian ajudar ls necessitados. Muitos destes stados, mas, nun tenien fondos suficientes para tal. Assi sendo, Hoover propós la criaçon dun uorgon gobernamental, l Reconstrution Finance Corportation (Corporaçon de Recustruçon Financeira), ó RFC, an 1932. Este uorgon serie respunsable por fornecer algua ajuda financeira la ampresas i anstituiçones comerciales i andustriales chabe, cumo bancos, camino de fierros i grandes ampresas, acraditando que la falhéncia destas anstituiçones agrabarie l eifeito de la Grande Depresson. Ne l final de 1932, las eileiçones persidenciales amaricanas fúrun rializadas. Ls dous percipales candidatos fúrun Hober i Franklin Delano Roosevelt. Muitos de la populaçon amaricana acraditában que Hober fura l percipal causador de la recesson, i/ó que pouco fazira para solucionar esta recesson. Rosebelt saliu bencedor de la eileiçon, tornando-se Persidente de ls Stados Ounidos an 4 de Márcio de 1933.

Rosebelt, al cuntrário de Hober, acraditaba que l gobierno amaricano era l percipal respunsable para lhutar contra ls eifeitos de la Grande Depresson. Nua sesson lhegislatiba special, sesson coincida cumo Hundred Days (Cien Dies), Rosebelt, juntamente cul cungresso amaricano, criórun i aprobórun ua série de lheis que, por ansisténcia de l própio Rosebelt, fúrun nomeadas de New Deal (Nuobo Acordo). Estas lheis fornecerian ajuda social a las famílias i pessonas que necessitassen, fornecerian ampregos atrabeç de parceries antre l goberno, ampresas i ls cunsumidores, i reformou l sistema eiconómico i gobernamental amaricano, de modo a eibitar que ua recesson deste género ocorrisse feturamente.

Dibersas agéncias gobernamentales fúrun criadas para admenistrar ls porgramas de ajuda social. La más amportante deilhas fui la Federal Agency Relief Admenistration, criada an 1933, que serie respunsable pul fornecimiento de fondos als gobiernos statales, para que estes ampregassen estes fondos an porgramas de ajuda social. Outros uorganos gobernamentales similares fúrun criados cul antuito de fundear, admenistrar i/ó ampregar trabalhadores na ária de custruçon de aeroportos, scuolas, spitales, puontes i represas. Estes porjetos federales fornecírun milhones de ampregos als necessitados, ambora las taxas de zamprego cuntinassen altas durante to la década de 1930.

Outros uorganos fúrun criados cul antuito de admenistrar porgramas de recuperaçon, cumo la Agricultural Adjustment Admenistration, criada an 1933 cul antuito de regular la porduçon de perdutos agropecuários nun dado terreno. Outro uorgano parecido, l National Recovery Administration, criada an 1933, passou la anforçar lheis antimonopólio, stableciu salários mínimos i lhemites na carga horária de trabalho. Esta redadeira agéncia, mas, fui cerrada a mando de l Cungresso, an 1935, por pouco stimular l comércio amaricano. 

Por fin, outros uorganos federales fúrun criados cul antuito de superbisionar reformas trabalhistas i financeiras. L Federal Deposit Insurance Corporation fui criado an 1933 cul antuito de promober trasaçones i l comércio bancairo. L Securities and Exchange Commission, criado an 1934, regulaba l comércio de bolsa de balores i eibitaba que acionistas cumprassen açones que l uorgon cunsidrassen peligrosas. L National Labor Relations Board fui criado an 1935, cul antuito de regular sindicatos, i de proteger ls trabalhadores i sous dreitos. Inda an 1935, un ato de l gobierno amaricano, l Ato de la Sigurança Cebil passou a fornecer pensones mensales para reformados, bien cumo ajuda financeira regular por un cierto período de tiempo, para pessonas zampregadas.

L New Deal ajudou a minimizar ls eifeitos de la Grande Depresson ne ls Stados Ounidos de la América. La eiquenomie amaricana als poucos, mas lhentamente, passou a recuperar-se, zde 1933. L gobierno amaricano tamien deminuiu las tarifas alfandegárias an ciertos perdutos strangeiros, assi stimulando l comércio doméstico. Al lhongo de la década de 1930, ls Stados Ounidos als poucos abandonórun l uso de l padron-ouro, decidindo al ambés desso, fortalecer la moneda nacional, l dólar, l que tamien ajudou na recuperaçon de la eiquenomie amaricana. La porduçon de comodidades tales cumo altemobles boltarie als patamares de 1929, mas, solamente apuis de l fin de la guerra, cumo la porduçon de altemobles, por eisemplo 1949 - la maior parte de la matéria-prima a la época possuía prioridade pula andústria bélica nacional.

Mas, apesar de ls porgramas gobernamentales criados cul antuito de reduzir l zamprego, cerca de 15% de la fuorça de trabalho amaricana cuntinaba zampregada an 1940. Fui neçaira la antrada de l paíç na Segunda Guerra Mundial para que las taxas de zamprego caíssen als nibles de 1930, de 9%. La antrada de l paíç na guerra acabou cun ls eifeitos negatibos de la Grande Depresson, i la porduçon andustrial amaricana creciu drasticamente, i las taxas de zamprego caíran. Ne l final de la guerra, solo 1% de la fuorça de trabalho amaricana staba zampregado. Acerca de l final de la guerra, ls Stados Ounidos i todos ls outros 44 países Aliados assinórun l que ye coincido cumo ls Acordos de Bretton Woods, cul antuito de eibitar feturamente ua nuoba crise monetária i eiconómica de la scala de la Grande Depresson.

La Grande Depresson causou grande recesson eiconómica an dibersos outros países que nun ls Stados Ounidos de la América. An mui destes países, la recesson probocada pula Grande Depresson gerou eifeitos similares na eiquenomie destes países, cumo l fechamiento de  miles de stablecimientos bancairos, financeiros, comerciales i andustriales, i la dEimisson de miles de trabalhadores.

Ls eifeitos de la Grande Depresson an bários países fúrun agrabados pul Ato Tarifário Smoot-Hawley, un ato amaricano antroduzido an 1930, que oumentaba ampostos a cerca de 20 mil perdutos nó-perecibles strangeiros, que causou la aprobaçon de lheis i atos semelhantes an outros países, reduzindo drasticamente sportaçones i l comércio anternacional. 

An bários de l países afetados, partidos políticos stremistas, de carátener nacionalista, aparecírun. Outros partidos políticos, de cunho quemunista, tamien fúrun criados. Ne l Reino Ounido, por eisemplo, tanto l Partido Quemunista quanto l Partido Fascista británico recebírun cunsidrable suporte popular. L mesmo acunteciu cul Partido Quemunista canadiano. 

Outros partidos políticos menos stremistas tamien surgiran. La grande maiorie, se nun todos, prometian retirar l paíç (ó ua dada porbíncia/stado) de la recesson. L Partido de l Crédito Social de l Canadá, de cunho cunserbador ganhou grande suporte popular an Alberta, porbíncia canadiano seberamente afetada pula Grande Depresson. An alguns destes países, partidos stremistas fúrun proibidos, cumo ne l Canadá. Outros partidos políticos stremistas, mas, cunseguiran chegar al poder, notablemiente ls nazistas na Almanha i ls fascistas na Eitália.

Antre la década de 1900 i la década de 1920, l Canadá possuía la eiquenomie an más rápido crecimiento de l mundo, tenendo passado por solo un período de recesson apuis de la Purmeira Guerra Mundial. Al cuntrário de ls Stados Ounidos de la América, adonde l crecimiento suberante de la eiquenomie amaricana era an grande parte solo eilusório, la eiquenomie de l Canadá prosperou berdadeiramente durante la década de 1920. Anquanto la andústria eimobliária de ls Stados Ounidos habie stagnado an buolta de 1925, esta andústria cuntinou fuorte ne l Canadá até maio de 1929. L mesmo podie se dezir de la andústria agropecuária, que al lhongo de la década de 1920 stubo an pleno crecimiento ne l Canadá, anquanto ne ls Stados Ounidos este setor entrara an recesson eiconómica.

L percipal perduto de sportaçon de l Canadá, a la época, era l trigo. Este perduto era anton un de ls pedamiegos de la eiquenomie de l paíç. An 1922, l Canadá era l maior sportador de trigo de l mundo, i Montréal era l maior centro portuário sportador de trigo de l mundo. Antre 1922 i 1929, l Canadá fui respunsable por 40% de to l trigo comercializado ne l mundo. Las sportaçones de trigo ajudórun a fazer de l Canadá un de l lhíderes mundiales de l comércio anternacional, cun más dun terço de sou produto anterno bruto tenendo ourige ne l comércio anternacional.

L sucesso de l trigo canadiano era baseada, mas, an porblemas que afligian outros países ne l mundo. La Purmeira Guerra Mundial debastou la porduçon agropecuária de l países ouropeus. Más amportante fui, mas, la Reboluçon Russa de 1917, que mantebe l trigo russo fura de l mercado mundial. An torno de 1925, la gradual recuperaçon de la eiquenomie i de la agropecuária de la Ouropa Oucidental, bien cumo ua nuoba política eiconómica na Rússia, fizo cun que la porduçon mundial de trigo oumentasse ne l mundo, assi deminuindo ls précios de l perduto. Sperando por un rápido retorno als altos précios, ls agricultores i comerciantes canadianos stocórun mui de sou trigo, al ambés de reduziren sue porduçon. La antroduçon de maquinário, specialmente l trator, lhebou al crecimiento de la porduçon de trigo tanto ne l Canadá quanto ne ls Stados Ounidos. Todos estes fatores an cunjunto zamcadeórun un colapso de l précios de l trigo an Júnio de 1929, çtruindo la eiquenomie de Alberta, Saskatchewan i Manitoba, i afetando seberamente la eiquenomie de Ontário i Quebec.

A la parte de ls Stados Ounidos de la América, l Canadá fui l paíç más duramente atingido pula Grande Depresson. L Canadá, inda oufecialmente parte de l Ampério Británico, usaba atibamente l padron-ouro. Esto, aliado cun ls streitos laços eiconómicos eisistentes antre l Canadá i ls Stados Ounidos (mui de ls perdutos fabricados ne l Canadá éran sportados pa ls Stados Ounidos, por eisemplo), fizo cun que l colapso de la eiquenomie amaricana apuis de la quebra de la Bolsa de Balores de Nuoba Iorque debrebe afetasse l Canadá. L colapso eiconómico canadiano ye cunsidrado l segundo más acentuado de la Grande Depresson, atrás solamente de l colapso de la eiquenomie de l própios Stados Ounidos de la América.

La eiquenomie de l Canadá tamien dependia de la sportaçon de ciertos perdutos andustrializados tales cumo altemobles. Cula Grande Depresson, las sportaçones canadianos als Stados Ounidos caíran drasticamente. L colapso de l précios de l trigo fazirun cun que muitos agricultores canadiano andibidassen-se pesadamente. Ls agricultores ne l Alberta i ne l Saskatchewan sofrírun, para alhá desso, cun grandes períodos de seca i de custante ataque de pragas tales cumo anxames de gafanhotos. La chimpa na porduçon andustrial canadiano, por sue beç, seneficou la dEimisson de grandes quantidades de trabalhadores.

La eiquenomie de l Canadá tenie alguas bantaiges subre outros países, specialmente sou sistema bancairo stremamente stable. Antes i al lhongo de la Grande Depresson, solo un solo stablecimiento bancairo canadiano faliu, an cumparaçon als nuobe mil que faliran solamente al lhongo de la Grande Depresson. La eiquenomie de l Canadá fui atingida duramente pula Grande Depresson primariamente por causa de sue dependéncia an relaçon al trigo i perdutos andustrializados, mas tamien por causa de la dependéncia de la eiquenomie de l canadiano an relaçon a las sportaçones de perdutos canadianos pa ls Stados Ounidos. La purmeira reaçon de bários países, ancluindo ls Stados Ounidos, quando la Grande Depresson tubo ampeço, fui de oumentar ampostos. Esto causou más danos a la eiquenomie de l Canadá de l que para outros países ne l mundo.

Richard Bedford Bennett, que atuou cumo Purmeiro-menistro de l Canadá antre 1930 i 1935, tentou minimizar ls eifeitos de la Grande Depresson ne l paíç, anclusibe, atrabeç de la antroduçon dua New Deal semelhante als de ls Stados Ounidos, amplementado an 1934. Mas, la eiquenomie de l paíç cuntinou mal i solamente passou a recuperar-se mui lhentamente a partir de 1934.

An 1933, 30% de la fuorça de trabalho canadiano staba zampregado, deflaçon ocorreu, reduzindo salários i précios de perdutos i reduziu ambestimentos. An 1932, la porduçon andustrial canadiano habie caído para 58%, an relaçon a la porduçon andustrial an 1929. Anquanto esto, l PIB canadiano habie caído an cerca de 42%, an relaçon al PIB de l paíç an 1929. Anque tener passado por un período de cúrtio i pequeinho crecimiento eiconómico antre 1934 i 1937 - que nin de lhoinge fui suficiente para atenuar ls eifeitos causados pula Depresson - la eiquenomie de l Canadá antrou outra beç nua grande recesson an 1937. Fui solamente cula antrada de l paíç na Segunda Guerra Mundial, an 1939, que ls eifeitos de la Grande Depresson tenerien fin ne l paíç.

L Reino Ounido saliu bencedor na Purmeira Guerra Mundial. Mas, la guerra i la çtruiçon causada pula redadeira çtruíran la eiquenomie británica. Zde 1921, la eiquenomie de l Reino Ounido lhentamente recuperou-se de la guerra, i de la recesson causada por esta. Mas an abril de 1925, l chanceller británico Winston Churchill, respundendo a un cunseilho de l Banco de la Anglaterra, fixou l balor de la moneda nacional al padron-ouro, a la taxa pré-guerra, de 4,86 dólares. Esto fizo l balor de la moneda británica cumbertible al sou balor an ouro, mas causou tamien l ancarecimiento de ls perdutos sportados pul Reino Ounido a outros países. La recuperaçon eiconómica de l Reino Ounido caiu drasticamente, l que causou reduçon de salários ne l paíç anteiro, deblitando la eiquenomie nacional.

Quando la Grande Depresson tubo ampeço ne ls Stados Ounidos, an 1929, dibersos países ne l mundo anteiro criórun ó oumentórun tarifas alfandegárias, l que causou ua grande deminuiçon nas sportaçones de perdutos británicos. La taxa de zamprego saltou de 8% para 20% ne l final de 1930. L Reino Ounido cortou gastos públicos - que ancluíran fondos dados para porgramas de ajuda social als zampregados. An 1931, más cortes an salários i porgramas de ajuda social fúrun rializadas, i l ampuosto subre ls rendimientos fui oumentado. Estas medidas solamente piorórun la situaçon socio-eiconómica de l paíç, i an 1932, ápice de la Grande Depresson ne l Reino Ounido, las taxas de zamprego éran de 25%. Fui solamente cul abandono de l padron-ouro i la anstalaçon de tarifas alfandegárias para perdutos amportados de qualquiera paíç que nun fússen parte de l Ampério Británico, que la eiquenomie británica passou la als poucos recuperar-se.

La Almanha fui derrotada pula Tríplice Entente na Purmeira Guerra Mundial. La Entente cobrou pesadas andenizaçones de guerra por parte de ls almanes - que an dólares amaricanos atuales serien de la orde de ls trilhones de dólares - antre outras pesadas puniçones ampostas pul Tratado de Bersalhes. Ampeça anton l período de la stória almana chamado por storiadores cumo República de Weimar. Ls anhos de la década de 1920 fúrun caratelizadas por massiba anflaçon an 1923 i l grande oumiento de la díbeda sterna de l paíç antre 1925 i 1930. 

Quando la Grande Depresson tubo ampeço an 1929, l gobierno alman acraditou que cortes an gastos públicos eirien stimular l crecimiento eiconómico de l paíç, assi cortando drasticamente gastos statales, ancluindo ne l setor social. L gobierno alman speraba i acraditaba que la recesson, einicialmente, eirie deteriorar la Almanha socio-eiconomicamente, sperando cul tiempo, mas, la melhoria de la strutura socio-eiconómica de l paíç, sin anterbençon de l goberno. La República de Weimar cortou cumpletamente todos ls fondos públicos al porgrama de ajuda social para zampregados - l que resultou an maiores cuntribuiçones puls trabalhadores i menores benefícios als zampregados - antre outros cortes ne l setor social. Quando la recesson chegou al sou auge an 1932, la República de Weimar perdera to sue crediblidade junto a la populaçon almana, fator que facilitou la ascenson de l fuhrer Adolf Hitler ne l gobierno de l paíç, an 1933, marcando l fin de la República de Weimar i l ampeço dun período de crecimiento socio-eiconomico alman, coincido cumo III Reich. 

Na Fráncia, la Grande Depresson atingiu l paíç un pouco más tardiamente de l que outros países, an torno de 1931. Cumo l Reino Ounido, la Fráncia staba inda recuperando-se de la Purmeira Guerra Mundial, tentando sin mui sucesso recuperar ls pagamientos que possuía dreito de la Almanha. Esto lhebou a la acupaçon de l Ruhr por fuorças francesas ne l ampeço de la década de 1920. La acupaçon francesa de l Ruhr nun fizo cun que la Almanha retomasse ls sous pagamentos, lhebando a la amplementaçon de l Plano Dawes an 1924, i de l Plano Young an 1929. Mas, la Grande Depresson tubo drásticos eifeitos na eiquenomie lhocal, i splica an parte ls motines de 6 de febreiro de 1934 i la formaçon de la Frente Popular, lhiderada pul socialista Léon Blun, que benceu las eileiçones de 1936.

Por causa de la Grande Depresson, l comércio anternacional de perdutos caiu drasticamente. La Austrália, que dependia de la sportaçon de trigo i algodon, fui un de l países más seberamente atingidos pula Depresson ne l Mundo Oucidental. La taxa de zamprego alcançou un recorde de 29% an 1932, ua de las más altas de l mundo até ls dies atuales. Las sportaçones de perdutos agrários i minérios, tales cumo café, trigo i cobre, de países de la América Lhatina, caiu de 1,2 bilhon de dólares an 1930 para 335 milhones de dólares an 1933, oumentando para 660 milhones de dólares an 1940. Ls eifeitos de la crise fazirun cun que an alguns destes países, muitos agricultores passassen a ambestir sou capital na manufatura, causando la andustrializaçon destes países, an special, la Argentina i l Brasil. Neste segundo paíç, aliás, la andustrializaçon se acelerou cula perda de poder político de ls cafeicultores de l stado de San Paulo, fenómeno cunsulidado cula bitoriosa Reboluçon de 30.

La Ásia tamien fui afetada negatibamente cula Grande Depresson, por causa de la dependéncia de la eiquenomie de dibersos países asiáticos an relaçon a la sportaçon de perdutos agrários a la Ouropa i a la América de l Norte. L comércio anternacional asiático caiu drasticamente, a la medida an que ls Stados Ounidos i la Ouropa fúrun cercadas pula recesson. Anstalaçones comerciales i andustriales asiáticas respundírun atrabeç de dEimissones i reduçon ne ls salários. L PIB de l Japon, cun ua base andustrial an crecimento, sofriu ua chimpa de 8% antre 1929 i 1930. Las taxas de zamprego i de pobreza crecírun drasticamente, afetando çproporcionalmente las classes anferiores. Esta fui ua de las causas de la ascenson de l nacionalismo japonés. L Japon recuperou-se de la crise an 1932.

A maior parte de la populaçon de l países más afetados pula Grande Depresson cortórun to i qualquiera tipo de gasto cunsidrado supérfluo, agrabando ls eifeitos de la recesson na eiquenomie destes países.

Por causa de la Grande Depresson, milhones de pessonas nas cidades perdírun sous ampregos, ne ls países más atingidos pula recesson. Sin fuonte de renda, estas pessonas nun tenien más cumo aguantar la si própios i sues famílias. La maiorie de las residéncias destas famílias, por sue beç, éran alugadas ó, inda stában sendo pagas atrabeç de prestaçones. Cumo cunsequéncia, miles de famílias eibentualmente fúrun spulsas de sues residéncias, por nun tenéren cumo pagar ls aluguéis ó las prestaçones de sue casa. Para alhá desso, l zamprego fizo cun que la subnutriçon tornasse-se quemun antre la populaçon de l países más atingidos. Miles de pessonas morrírun por causa de la subnutriçon.

Alguas pessonas i famílias sin fuonte de renda mudórun-se para la residéncia de parientes, quando perdian sues residéncias. La maiorie destas famílias, mas, anstalou-se an bairro de lhatas. Abrigos rústicos feitos cun telas de metales, madeira i papelon tornórun-se quemuns an árias badies de las grandes cidades de l países más atingidos. Las cundiçones de bida nestas bairros de lhata éran precárias.

La andústria agropecuária de dibersos países - specialmente ls Stados Ounidos i l Canadá - fui duramente atingida pula Grande Depresson. Ne ls Stados Ounidos, muitos agricultores andibidórun-se pesadamente, i bários fúrun fuorçados la cedíren sues tierras para anstituiçones bancairas. Na Califórnia, ne l centro-norte de ls Stados Ounidos i ne l centro-oeste de l Canadá, grandes períodos de seca, ambiernos rigorosos i pestes agrabórun la recesson eiconómica yá eisistente nestas regiones. Muitos de l moços de las árias rurales abandonórun sues huortos i sues famílias, i buscórun la suorte nas cidades. Estas pessonas, juntamente cun muitas de las pessonas zampregadas nas cidades, biajában de cidade la cidade, pegando boleia an camboios de carga, an busca de amprego. Esta fui ua cena mui quemun ne ls Stados Ounidos i ne l Canadá.

Ls xefes de stado i outras pessonas amportantes de l países atingidos passórun a ser frequentemente cunsidrados diretamente culpados pul ampeço de la Grande Depresson por mui de la populaçon atingida pula recesson. Las bairros de lhata de ls Stados Ounidos fúrun apelidadas de Hoovervilles, nua sátira de la populaçon amaricana al persidente Herbert Hoover. Ne l Canadá, muitos duonhos de altemobles apelidórun sous beiclos de Bennett Buggies - Carroças Bennett - nua sátira al Purmeiro-Menistro Richard Bennett. Esto porque estas pessonas nun tenien cumo adquirir l cumbustible neçairo para abastecer sous beiclos, ó cortórun la cumpra de cumbustible por cunsideráren un gasto supérfluo. Estes beiclos passórun la séren ousados cumo carroças, puxados por cabalhos ó outros eiquinos. 

Nin todos las pessonas sofrírun eigualmente cula Grande Depresson. Para pessonas que cunseguiran mantener sous ampregos (mesmo ne ls países más afetados pula recesson), ó que çpunhan dua poupança cunsidrable, l padron de bida nun mudou muito. Apesar que muitos trabalhadores sofrírun de cortes cunsidrables an sous salários, la deflaçon fizo cun que ls précios de perdutos an giral caísse drasticamente. Al lhongo de la Grande Depresson, ls précios de la maiorie de ls perdutos de cunsumo mantebe-se mui baixo ne ls países más afetados.

Por outro lhado, muitos negros de ls Stados Ounidos nun cunseguian amprego, specialmente ne l sul amaricano, por causa de çcriminaçon racial. Ampregos éran dados primariamente als brancos. Por esto, an to ls Stados Ounidos, la taxa de zamprego antre la populaçon negra amaricana fui mui maior de l que l de la populaçon branca. Mulhieres cun famílias para aguantar tamien dificilmente ancontrában ampregos, ua beç que la prioridade era dada para trabalhadores de l sexo masculino, i que la çcriminaçon contra mulhieres trabalhadeiras oumentou.

Grupos étnicos minoritários - specialmente eimigrantes - de l países más atingidos passórun a ser çcriminados por muitos de la populaçon de l países más afetados. Estes grupos étnicos éran çcriminados porque, na bison de bárias pessonas de l países afetados pula Grande Depresson, estes grupos étnicos cumpetian cula populaçon natiba de l países atingidos por ampregos. Esto, aliado a la fuorte recesson eiconómica de la década de 1930, fizo cun que las taxas de eimigraçon caíssen sensiblemiente ne l Canadá i ne ls Stados Ounidos.

Apuis de l fin de la Grande Depresson, muitos de l países más seberamente atingidos passórun a fornecer maior assisténcia social i eiconómica als necessitados. Por eisemplo, l New Deal daba al gobierno amaricano maior poder para fornecer esta ajuda para estes necessitados i tamien  para aposentados.

La Grande Depresson gerou grandes mudanças na política eiconómica an bários de l países ambolbidos. Antes a la Grande Depresson, por eisemplo, l gobierno de ls Stados Ounidos de la América pouco anterbinha na eiquenomie de l paíç. Eisecutibos financeiros i grandes magnatas comerciantes éran bistos cumo lhíderes nacionales. La Grande Depresson, mas, mudou las atitudes de dibersas pessonas an relaçon al comércio. Muitos passórun a faborecer maior cuntrole de la eiquenomie de l paíç por parte de l goberno. Outras grupos, más stremistas, faborecian la anstalaçon dun regime quemunista, nazi ó fascista de goberno, cumo seluçon para la crise, ó seia, gobiernos fuortes i outoritários cumo l fúrun l de Getúlio Vargas ne l Brasil i Salazar an Pertual, ls gobiernos de forma giral percurában corregir las distorçones de l capitalismo, alinhabadas an sues obras, por Karl Marx, i solucionadas matematicamente ó eiquenometricamente, an sues obras, por Keynes(cun políticas de anterbençon na eiquenomie, tratando-a cumo un to matricial - sistémico, sujeita la correçones custantes, drento de neçairas políticas de zambolbimiento antegrado).




#Article 131: Grandes Lagos (133 words)


 

Ls Grandes Lhagos son un cunjunto de cinco lagos situados na América de l Norte, antre l Canadá i ls Stados Ounidos de la América. Ls Grandes Lhagos son l maior grupo de lhagos de auga doce de l mundo, i la bacie hidrográfica de l Grandes Lhagos i de l Riu San Lhourenço ye l maior reserbatório de auga doce de l mundo.

La region de l Grandes i Súpidos Lhagos-San Lhourenço ye ua zona densamente habitada na América de l Norte, adonde l centro eiconómico i más de 40% de la populaçon canadiano stan cuncentrados, i adonde einúmeras grandes cidades canadianos i amaricanas stan lhocalizadas. Estas cidades ancluen Toronto, Chicago, Clebeland, Milwauke, Rochestener i Buffalo nas bordas de l Grandes Lhagos, i Montreal i Quebec, nas bordas de l San Lhourenço.




#Article 132: Grécia Antiga (254 words)


Grécia Antiga ye l termo giralmente ousado para çcrebir, an sou período clássico antigo, l mundo griego i árias próssimas (cumo Xipre, Anatólia, sul de la Eitália, de la Fráncia i cuosta de l mar Eigeu, para alhá de assentamentos griegos ne l litoral de outros países —; cumo l Eigito.

Nun eisiste ua data fixa ó sequiera acordo quanto al período an que se ampeçou i terminou la Grécia Antiga. L uso quemun situa to stória griega anterior al ampério romano cumo pertencente a esse período, mas ls storiadores usan l termo Grécia Antiga de modo más perciso. Alguns scritores ancluen l período minóico i l período micénico (antre 1600 i 1100 a.C.) drento de la Grécia Antiga, anquanto que outros argumentan que essas ceblizaçones éran tan defrentes de las culturas griegas posteriores que, mesmo falando griego, deben ser classeficadas a la parte.

Tradicionalmente, la Grécia Antiga abrange zde ls purmeiros Jogos Oulímpicos an 776 a.C. (alguns storiadores stenden l ampeço para 1000 a.C.) até a la muorte de Alexandre, l Grande an 323 a.C. L período seguinte ye l de l heilenismo.

Estas datas son cumbençones de l storiadores i alguns outores chegan mesmo a cunsiderar la Grécia Antiga cumo un período persente até l adbento de l cristandade, ne l terceiro seclo de la era cristiana. Ls antigos griegos outodenominában-se heilenos, i la sou paíç chamában Hélade. Nunca chamórun la si mesmos de griegos nin a la sue ceblizaçon Grécia, pus ambas essas palabras son latinas, tenendo sido-les atribuídas puls romanos.




#Article 133: Guerra (183 words)


Guerra ye un cunfronto sujeito la antresses de la çputa antre dous ó más grupos çtintos de andebíduos más ó menos ourganizados. La guerra puode acuntecer antre países ó antre grupos mais pequeinhos cumo tribos ó cachos drento de l mesmo paíç (cunfronto anterno). An dambos ls causos, puode-se tener la ouposiçon de l grupos ribales eisoladamente ó an cunjunto. Neste redadeiro causo, ten-se la formaçon de aliança(s).

Diç-se guerra cebil a un cunfronto que porboca ua óndia de cunflitos armados, porgramados ó planeados antre façones, partidos ó grupos dun mesmo pobo, ó inda la que acuntece antre pobos ó etnies habitantes dun mesmo paíç. Spressones cumo guerra eiquenómica i guerra psicológica son tamien cumo se cháman ls cunfrontos diretos probocados puls pequeinhos cunflitos eiferbescentes, agudos culaçones eigualmente biolentas mas sin l uso de armas, neçairamente. L cunfronto ó la guerra puode tener motibos religiosos, étnicos, eideológicos, eiquenómicos , territoriales , de bingança , ó de posse (quando un grupo deseia algo de l outro).

L sustantibo guerra ben de la palabra de la léngua gótica i saxónica wirro, que quier dezir Cunfronto.




#Article 134: Guerra Cebil Amaricana (12881 words)


La Guerra Cebil Amaricana (tamien coincida cumo Guerra de Secesson) ocorreu ne ls Stados Ounidos de la América antre 1861 i 1865. Nanhue guerra causou mais muortes de amaricanos que la Guerra Cebil Amaricana, que causou un total de muortes stimado an 970 mil pessonas - de l quales 618 mil éran suldados - cerca de 3% de la populaçon amaricana a la época. Las causas de la guerra cebil, sou çfecho, i mesmo ls própios nomes de la guerra, son motibos de cuntrobérsia i debate até ls dies de hoije.

La Guerra Cebil Amaricana cunsistiu na lhuita antre 11 Stados de l Sul lhatifundiário, aristocrata i defensores de la scrabatura contra ls Stados de l Norte andustrializado, adonde la scrabatura tenie un peso bien menor que ne l Sul. Estas defrenças stan antre las percipales causas de la guerra i ténen ourige inda ne l período quelonial, anquanto l zambolbimiento de l Norte staba lhigado a la necidade de crecimiento de l mercado anterno i de l stablecimiento de barreiras protecionistas; l crecimiento Sulista era baseado percisamente ne l cuntrairo, ó seia: l lhiberalismo eiquenómico que abrie todo l Mundo a las agro-sportaçones i la mano de obra scraba (de ourige africana).

Al lhongo de las purmeiras décadas de l seclo XIX, la eimigraçon an massa i antensa andustrializaçon fazirun cun que l poderio de l Norte crecisse eiconomicamente i politicamente ne l gobierno. Grandes tensones políticas i sociales zambolbírun-se antre l Norte i l Sul. An 1860, Abraham Lincoln, un republicano contra la scrabatura, benceu las eileiçones persidenciales amaricanas. Lincoln, al assumir l puosto de persidente, cognominou ls Stados Ounidos de Casa Debedida. 

An 1861, anho de l ampeço de la guerra, l paíç cunsistie an 19 Stados lhibres, adonde la scrabatura era proibida, i 15 Stados adonde la scrabatura era permitida. An 4 de Márcio, antes que Lincoln assumisse l puosto de persidente, 11 Stados scrabagistas declarórun secesson de la Ounion, i criórun un nuobo paíç, ls Stados Cunfederados de la América. La guerra ampeçou quando fuorças cunfederadas atacórun l Fort Sumter, un puosto melitar amaricano na Carolina de l Sul, an 12 de Abril de 1861, i terminarie solamente an 28 de Júnio de 1865, cula rendiçon de las redadeiras tropas remanescentes de la Cunfederaçon.

La ourige de la debison de l Stados Ounidos de la América an Norte i Sul data de l tiempos queloniales, quando la ária que atualmente custitui ls Stados Ounidos inda éran quelónia de trés países - Spanha, Fráncia i Reino Ounido. Primariamente, 
tales defrenças ampeçórun debido la defrenças geográficas na region de las Treze Quelónias anglesas. Ne l sul, ls purmeiros acupantes de la region ancontrórun un clima caliente i un tierra fértil, eideal para l cultibo de tabaco. Grandes plantaçones de tabaco fúrun cultibadas, i mano-de-obra scraba fui trazida an grande quantidade de l cuntinente africano. Posteriomente, algodon i canha-de-açucre passórun a ser cultibados tamien nestes Stados. Debrebe, la agricultura sob l sistema de Plantation i un stilo de bida primariamente rural passou a dominar ls Stados de l Sul. 

Anquanto esto, l clima friu i l tierra rochoso de l Stados de l Norte amostrórun-se pouco adequados a la prática de la agricultura. Esto forçou ls quelonos desta region la percuráren outras fuontes de renda cumo l comércio i la manufatura, faborecendo assi la criaçon de grandes cidades comerciales cumo Boston, Filadélfia i Nuoba Iorque - i, anque, ne l anho de l ampeço de la Reboluçon Amaricana de 1776, la maiorie de la populaçon de l Norte inda bibisse an árias rurales, la eiquenomie destes Stados yá era baseada primariamente ne l quemércio i na manufatura.

Após la andependéncia de l Stados Ounidos, i até la década de 1850, las defrenças antre l Norte (cada beç mais andustrializado) i l Sul agropecuário oumentában gradatibamente. Na década de 1850, ls Stados Ounidos yá habien se spandido até sous atuales lhimites territoriales na América de l Norte (posteriomente, adquiririeb l Alasca de la Rússia, Habaí i outros territórios ultramarítimos). Anton, ls Stados Ounidos yá stában nua fase de rápida andustrializaçon. Mas, l rápido crecimiento eiquenómico de l paíç stubo cuncentrado primariamente ne ls Stados de l Norte. Este crecimiento causou l rápido crecimiento populacional de las cidades de la region, gerando grandes abanços na ária de transportes i quemunicaçones. Apesar de l Sul tamien tener passado por este porcesso, l tal progresso acunteciu muito mais lhentamente que ne l Norte. 

La fé de que la populaçon de l Norte era mais recetiba a la tecnologie i modernizaçon que la populaçon de l Sul ye eiquíboco. La percura de nuobas tecnologies de produçon éran caratelísticas tanto de la manufatura nortista, quanto de la agropecuária sulista; fui ne l Sul que surgiran las purmeiras ounibersidades agrícolas de l mundo, cul oubjetibo percipal de percurar inobaçones que melhorassen la eficiéncia de l campo, esto possibilitou que ne l seclo XIX ls produtores de algodon cunseguissen maiores bordas de lhucros apesar de la decandéncia de l précio deste produto ne l mercado mundial. Podemos si cunsiderar cumo ua defrença marcante antre Norte i Sul la çtribuiçon de la renda, pus ne l Norte eilha era mais eiquitatiba, melhor çtribuída; anquanto que ne l Sul habie ua cuncentraçao de renda nas manos de l lhatifundiários i ua grande parcela de la populaçon çprobida de renda formal- ls scrabos. 

Las eilites anteletuales de las dues regiones éran mui defrentes antre si; mas ambas éran defensoras de l lhiberalismo, mas cun significados defrentes. Ne l Norte l lhiberalismo era bisto cumo la defesa de l tierra lhibre, de l trabalho lhibre, de l home lhibre. Yá ne l Sul, l lhiberalismo significaba la defesa de la proiadade pribada (scrabo era tido cumo proiadade pribada) i de l lhibre quemércio an oposiçon al protecionismo nortista.

Ls zamtendimientos antre sulistas i nortistas remontan a la Reboluçon Amaricana de 1776-1783, pus l Sul, ne l ampeço de la democracie amaricana, era menos faborecido eiconomicamente, basicamente era ua populaçon mais pobre, mais miscigenada i rústica, portanto, mais sensible quanto als preceitos de l tener i de l ser. La cultura nortista era menos tradicionalista, menos aristocrática, mui trabalhadeira i ambiciosa. Esta cultura fui l percipal fator de l zambolbimiento eiquenómico spetacular de l Norte zde la andependéncia de l Stados Ounidos até a la década de 1850.

An tiempos queloniales, ls amaricanos bian la scrabatura cumo un mal neçairo. Quando ls Stados Ounidos tornórun-se andependientes, ls poucos abolicionistas de la época pressionórun l gobierno de l paíç a abolir la scrabatura na Custituiçon de l paíç, mas nun tubírun sucesso.

Ne l ampeço de l seclo XIX, bários nortistas ampeçórun a ber la scrabidon cumo errada, çnecessária i eimoral para l paíç, i muitos deilhes ampeçórun a adbocar eideias abolicionistas. Ua minorie de l sulistas, por sue beç, tamien teniam eideias abolicionistas. Mas, la maiorie de la populaçon lhibre de l Sul suportaba la aboliçon de la scrabatura. Cerca de metade de la populaçon de l Stados de l Sul era cumpuosta por negros i sous çcendentes, mano de obra fuorte, saudable i oubediente. La maiorie de l sulistas lhucraba mui cula scrabatura i esta fazie parte de la cultura lhocal. Cerca dun terço de la populaçon branca de l Sul era un nembro dua família dona de scrabos. Cerca de metade destas famílias tenien antre un la cinco scrabos, i 1% tenien mais de 100. Mesmo muitos sulistas que nun tenían scrabos éran a fabor de la scrabatura; l que carateriza l cunceito de Sociadade Scrabista criado pul porsor Douglas Colle Libby de la Ounibersidade Federal de Minas Gerais, que quier dezir: aqueilha sociadade an que ocorre la scrabatura i que esta ye de tal forma ampregnada na sociadade que determina cumo las bárias pessonas se relacionan al trabalho. 

An 1850, un cunjunto de atos, ls Cumpromissos de 1850, fúrun aprobados pul Cungresso amaricano, nua tentatiba de solucionar ls atritos antre l Norte i l Sul. Ls Cumpromissos permitirian la cuntinaçon de la scrabatura, mas proibirian-na ne l Çtrito de Columbia. L Cumpromisso tamien admitirien la Califórnia a la Ounion cumo un stado lhibre (adonde la escrabatura serie proibida), mas permitirieb la scrabatura an territórios recentemente adquiridos ó criados, bien cumo l dreito de decison antre la permisson ó la proibiçon de la scrabatura.

An 1854, l Ato de Kansas-Nebraska fui aprobado pul Cungresso, outra beç, nua tentatiba de l gobierno amaricano de tentar solucionar ls atritos antre l Norte i l Sul. L Ato criou ls territórios de Kansas i de Nebraska, i permitie la scrabatura nestes dous territórios. L Ato tamien specificaba que, causo un território fusse eilebado a la catadorie de Stado, la sue populaçon tenerie l dreito de botar a fabor ó contra la cuntinaçon de la scrabatura. Mas, muitos nortistas opusírun-se la este Ato, alegando que, ua beç que la scrabatura stubisse bien fincada nun território, starie eilhi para quedar. An 1856, la maiorie de la populaçon de Kansas botou contra la scrabatura, mas grupos pró-scrabatura recusórun-se a aceitar la decison, i, lhougo, reboltas populares surgiran ne l Stado. Inda ne l mesmo anho, un senador abolicionista fui arreado por un repersentante de l Sul até quedar ancunciente. An 1861, l Kansas juntou-se a la Ounion cumo un Stado lhibre.

La Decison de Dred Scott fui un causo judicial julgado pula Supremo Tribunal de l Stados Ounidos de la América. Ne l causo, Dred Scott, un scrabo, reibindicaba la lhiberdade, alegando que yá habie morado nun território lhibre. Mas, la Supremo Tribunal decidiu que el, cumo escrabo, era propiadade. Para alhá desso, l Supremo Tribunal alegou que negros nun podien ser cunsidrados cidadanos amaricanos. Esta decison gerou grande cuntrobérsia i rábia ne l Norte.

An 1858, l senador William Seward, que posteriomente tornarie-se l Secretairo de Stado de Abraham Lincoln, caraterizou las defrenças antre l Norte i l Sul cumo un cunflito eirreparable. L motibo deste cunflito, segundo Seward, era la scrabatura. An 1859, un abolicionista stremista, chamado John Brown, i seguidores, tentórun ampeçar ua rebelion de scrabos nun bilareijo de la Bergínia Oucidental. Brown, mas, fui caturado un die depuis. Fui julgado i cundanado a la muorte por anforcamiento, culpado de traiçon. Bários sulistas biran esta rebuolta cumo ua açon de l Norte para tentar acabar cula scrabatura atrabeç de la fuorça.

L Ato de Kansas i Nebraska gerou rábia i çcórdia antre la populaçon de l Norte, specialmente antre republicanos, que éran contra la scrabatura, bien cumo sue spanson la outros territórios de l Stados Ounidos. Antre ls percipales nembros de l partido staba Abraham Lincoln.

An 1858, l Partido Democrata quedou debedido na criaçon dua Custituiçon de que habitantes pró-scrabidon de l território de Kansas sperában aporfilhar quando l Kansas se tornasse un Stado. Mas, ls lhíderes de l partido tomórun posiçones opostas na Custituiçon. Alguns éran a fabor de la scrabatura, outros contra. Esta cuntrobérsia fizo cun que l partido fusse debedido an dous galhos an 1860, un nortista, pró-abolicionismo, i outro sulista, pró-scrabatura.

Ls republicanos scolhírun Lincoln cumo sou candidato nas eileiçones persidenciales de 1860. Abraham Lincoln, an sue campanha eileitoral, afirmou que ls Stados Ounidos nun podien bibir eternamente, metade lhibre, metade scraba, zamcadeando sentimientos habie mui reprimidos puls sulistas i nortistas. L partido democrata, debedido an dous, tenie dous candidatos, un a fabor de la scrabatura i outro contra. Lincoln acabou bencendo las eileiçones an todos ls Stados lhibres fuora na Nuoba Jérsei. Mas, solo 39% de la populaçon de l paíç habie botado an Lincoln, tenendo bencido por tener ua pluraridade de botos de l coleijo eileitoral amaricano. Quaije nanhun de l botos de l coleijo eileitoral era procedente de l Sul. Lincoln nun fui nin colocado na botaçon cumo candidato an nuobe Stados de la region. Ls sulistas tenien miedo que Lincoln ampusisse mais restriçones a la prática de la scrabatura, ó mesmo de la sue aboliçon.

Por fin, durante l final de la década de 1850, la maiorie de l Senado amaricano passou a ser formada por nortistas. L balanço político antre l Norte i l Sul, antes anquelibrado solamente por causa de l númaro eigual de Stados scrabistas i abolicionistas, fura quebrado al lhongo de la década de 1850, após la sucessiba eilebaçon de trés territórios a la catadorie de Stado abolicionista. Ua beç que ls sulistas yá éran minorie na Cámara de l Repersentantes, por causa de la maior populaçon de l Norte, ls sulistas anfrentában l risco de tornáren-se nua minorie perpétua an ambas las cámaras de l Cungresso, i assi, nun mais podendo defender tarifas protecionistas, que probocarian stragos na eiquenomie de l Sul, dependente de material andustrializado procedente de l Reino Ounido, nin mais l uso de la scrabatura.

Pouco antes de las eileiçones persidenciales, lhíderes sulistas ampeçórun a pedir pula secesson de l Sul de la Ounion, causo Lincoln bencisse las eileiçones. Muitos sulistas aprobában la secesson, atrabeç de la eideia de que ls Stados possuen dreitos i poderes que l gobierno federal nun poderie proibir atrabeç de métodos lhegales. Ls sulistas alegórun que ls Stados Ounidos por si mesmo éran ua lhiga de Stados andependientes, i que qualquier destes Stados tenía l dreito de tornar-se andependiente. 

An Dezembre de 1860, la Carolina de l Sul tornou-se l purmeiro stado a salir de la Ounion. Lhougo eilha fui acumpanhada por outros cinco Stados - Alabama, Flórida, Geórgia, Louisiana i Mississippi. Ls percipales lhíderes políticos i senhores de scrabos, an sucessibas reuniones inda an dezembre de 1860, aprobórun la Custituiçon cunfederada, formalizando la criaçon de l Stados Cunfederados de la América. Tales Stados eilegírun Jefferson Davis, de l Mississippi, cumo persidente de l paíç, stablecendo an 7 de Febreiro de 1860 ua Custituiçon, i la capital an Montgomery. 

An sou purmeiro çcurso após tener sido inaugurado cumo persidente de l Stados Ounidos de la América, Lincoln afirmou que la Cunfederaçon era un mobimiento sin fundamientos lhegales, i que la Ounion quedarie ounida para siempre, i que la Ounion fazerie uso de todos ls meios possibles para garantir la possesson de propiadades de la Ounion lhocalizados ne ls Stados de l Sul. Houbiste ua tentatiba de reconciliaçon, que ls rebeldes nun aceitórun. Ls cunfederados oufrecírun ua andemnizaçon a la Ounion pulas proiadades de la redadeira an território cunfederado, ouferta que fui recusada por Lincoln.

An 12 de Abril, ls sulistas atacórun Fort Sumter, na baía de Charleston, Carolina de l Sul. Trés dies depuis, l fuorte rendiu-se. Lincoln ampeçou a juntar tropas para recuperar l fuorte, i este mobimiento nortista fui bisto cumo ua declaraçon de guerra pula Cunfederaçon. Más cinco Stados juntar-se-iban als Stados Cunfederados de la América - Arkansas, Carolina de l Norte, Tennessee, Bergínia i Texas. Richmond, la capital de la Bergínia, fui scolhida cumo la capital de l Stados Cunfederados de la América.

Quando la Guerra Cebil Amaricana ampeçou, cul ataque sulista al Fort Sumter, nin la Ounion nin la Cunfederaçon possuían un plano de recrutamiento de suldados. L eisército de la Ounion, ne l ampeço de la guerra, era cumpuosto de solo aprossimadamente 11 mil suldados. L eisército de la Cunfederaçon era inda menor, por buolta de seis mil suldados. An Abril de 1861, l Cungresso amaricano aprobou ua cumbocaçon einicial de 65 mil homes - todos boluntários - para fazer frente al ataque sulista. Ne l ampeço de la guerra, ambas la Ounion i la Cunfederaçon outelizában solo beluntários cumo suldados - partecipaba de la guerra quien quejisse. Esto funcionou bien ne l ampeço de la guerra.

Mas, a la medida que la guerra fui stendendo-se, i l númaro de baixas an ambos ls lhados ampeçou a oumentar, mais recrutas passórun a ser neçairos. La duraçon de la guerra i ls númaros de baixas, mas, deminuíran muito l antusiasmo pula populaçon de ambos ls lhados pula guerra, i assi sendo, l númaro de boluntários acabou por caer. L alistamiento fuorçado acabou por ser anstituído an ambos ls lhados al lhongo de la guerra. Na Cunfederaçon, l alistamiento fuorçado fui anstituído an Abril de 1862, fuorçando todas las pessonas brancas de l sexo masculino antre 18 a 35 anhos de eidade i an buonas cundiçones de salude la serbiren ne l eisército por trés anhos. An Febreiro de 1864, tales lhimites habien sido stendidos para 17 a 50 anhos. Yá la Ounion anstituiu l alistamiento fuorçado an Márcio de 1863, para pessonas, sin çtinçon de raça, de l sexo masculino, antre 20 a 45 anhos de eidade. Mulhiers, an momiento algun, fúrun outorizadas a lhutar an ambos ls lhados, ambora alguas tubíssen se çfarçado cumo homes, i lhuitado por sues federaçones.

La guerra fui nomeada por bários suldados cumo guerra antre homes ricos, lhuitas antre homes pobres. Esto porque este recrutamiento fuorçado possuía sues eicepçones. An ambos ls lhados, homes que, pulas regras de l recrutamiento fuorçado, tenerien de serbir ne l eisército, poderien cuntratar un sustituto - giralmente, un home pobre i sin trabalho - para lhutar an sou lhugar. Na Ounion, pessonas podien pagar al gobierno 300 dólares (ua grande soma de denheiro na época) para nun ser fuorçado a alistar-se. Estas scepçones fazirun cun que l sistema de recrutamiento fuorçado fusse mal bisto por suldados de ourige houmilde, tanto na Ounion quanto na Cunfederaçon. Na cidade de Nuoba Iorque, an Júlio de 1863, alguns meses após l alistamiento melitar fuorçado tener sido anstituído, ua grande rebolta popular tomou curso. Ls reboltados stában armados, i eisigian l fin de l alistamiento fuorçado. Esta rebolta fui suprimida cul uso de fuorça policial i melitar. Apesar de l porblemas, l recrutamiento fuorçado an ambos ls lhados fúrun bien-sucedidos an sou percipal oubjetibo, l de oumentar l númaro de suldados nas fuorças armadas.

Outra medida tamien cuntribuiu ne ls sfuorços de guerra - ambos ls lhados permitian que qualquier home formasse un pequeinho regimiento ó ua fuorça mercante la serbício de sue federaçon, sendo que tales grupos recebien ua soma de l gobierno. L Norte tamien anstituiu un tipo special de pagamiento, bounty payments. Quando ua pessona entrasse a la fuorça melitar de la Ounion boluntariamente, el era recumpensado cun ua soma an denheiro. Esta medida, mas, tamien causou un porblema: bárias pessonas alistában-se boluntariamente, usando nomes falsos, recebien la soma an denheiro, i após esto, desertában. Muitos deilhes anclusibe alistában-se i desertában seguidamente, usando bários nomes falsos.

Após l fin de la guerra, dues Ourganizaçones fraternales fúrun abiertas - ua abierta la ex- suldados de la Ounion i sues famílias, i la outra para ex-suldados de la Cunfederaçon i sues famílias. An 1905, l gobierno amaricano anstituiu ua medalha de campanha bálida a todos ls suldados que lhutórun na guerra - seia al lhado de la Ounion ó de la Cunfederaçon. L redadeiro beterano bibo de la guerra, Albert Woolson, de la Ounion, morriu an 2 de Agosto de 1956, als 109 anhos de eidade.

Nun se sabe l númaro sato de suldados que lhutórun na Guerra Cebil Amaricana - fatores cumo enlistamiento por un cúrtio período de tiempo, pessonas que se alistórun mais dua beç na Guerra (por eisemplo, quando éran remobidos de l serbício melitar por causa de ferimientos, buoltando após recuperaçon), pessonas que lhutórun na guerra sin registo de suldado, i zertores. Stima-se que l númaro de suldados que lhutórun pula Ounion seia de dous milhones - metade de la populaçon masculina drento de la faixa etária melitar - i an aprossimadamente un milhon l númaro de suldados que lhutórun pula Cunfederaçon - quatro quintos de la populaçon masculina branca drento de la faixa etária melitar.

L númaro de suldados ne l eisército de la Ounion creciu zde l ampeço de la Guerra Cebil Amaricana. Ne l final de la guerra, l eisército de la Ounion tenie cerca de 1,12 milhon de suldados. L eisército de la Cunfederaçon atingiu sou mássimo an 1863, quando l númaro de suldados nas fuorças melitares chegou la quaije 500 mil. A partir de 1863, l númaro de suldados ne l eisército de la Cunfederaçon passou a deminuir gradatibamente. Ne l final de la guerra, l eisército de la Cunfederaçon tenie menos de 200 mil suldados. Altas taxas de deserçon fúrun la percipal causa desta deminuiçon - specialmente ne ls meses finales de la guerra, quando la Cunfederaçon nun tenie mais nanhue heipótese de bitória.

L salário dun suldado branco de la Ounion era de 13 dólares mensales, mais un ancentibo anual de 42 dólares, para la cumpra de roupas. L salário mensal de suldados de la cunfederaçon, até 1864, era de 11 dólares mensales. An Júlio de 1864, debido a la anflaçon, l salário fui oumentado para 18 dólares mensales.

Ls persidentes de la Ounion i de la Cunfederaçon, Abraham Lincoln i Jefferson Davis, cumo Comandantes-an-Xefe de sues respetibas naciones, tenien la responsabilidade de scolher las pessonas que eirien acupar ls maiores postos melitares de sues federaçones. 

Ls percipales lhíderes de la Ounion fúrun Abraham Lincoln, William H. Seward, Edwin M. Stanton, Ulysses S. Grant, William Tecumseh Sherman, George H. Thomas, George B. McClellan, Henry W. Halleck, Joseph Hooker, Ambrose Burnside, Irvin McDowell, Philip Sheridan, George Crook, George Armstrong Custer, Christopher Carson, John E. Wool, George Gordon Meade, Winfield Hancock, Elihu Washburne, Winfield Scott, Abner Read i Robert Gould Shaw.

Ls percipales lhíderes de la Cunfederaçon fúrun Jefferson Davis, Robert E. Lee, Joseph E. Johnston, Thomas J. Jackson, James Longstreet, Pierre Gustave Toutant de Beauregard, John Mosby, Braxton Bragg, John Bell Hood, James Ewell Brown Stuart, William Mahone, Judah P. Benjamin, Jubal Early, Nathan Bedford Forrest i Ambrose Powell Hill.

Cinco ouficiales de la Ounion que lhutórun na guerra tornar-se-iban feturamente Persidente de l Stados Ounidos de la América: Grant, Rutherford B. Hayes, James Garfield, Benjamin Harrison i William McKinley.

Pul lhado de la Ounion cumbatiu, lhiderando la Brigada Excelsior na Campanha de Gettysburgh, l general lhuso-amaricano Francis Barretto Spinola.

La Proclamaçon de Eimancipaçon de Lincoln aprobou l uso de negros ne l eisército de la Ounion - tanto que todos ls homes de l Norte, que tenien antre 20 a 45 anhos de eidade, ancluindo negros, fúrun oubrigados a lhutar pula Ounion. Cerca de 180 mil negros lhutórun pula Ounion, i cerca de dous terços deilhes éran ex-scrabos sulistas que fugiran para l Norte, an busca de lhiberdade. Más 25 mil negros atuórun na marina nabal de la Ounion, abierta als negros anhos antes de la Guerra de la Secesson. Lincoln cierta beç dixe que la participaçon de l negros na guerra fui mui amportante, se nun andispensable.

Cerca de 170 regimientos de negros fúrun formados, de l quales la maiorie éran lhiderados por brancos. Ls Cunfederados, por sue beç, nun premetírun l uso de negros até sumanas antes de l final de l cunflito, quando l eisército cunfederado percisaba desesperadamente de mais suldados.

Al lhongo de la Guerra Cebil Amaricana, regimientos de negros participórun de mais de 39 batailhas, adonde cerca de 35 mil negros perdírun la bida. 23 negros tubírun la honra de séren cundecorados cula Medalha de Honra. Ampeçalmente, ls negros éran mal-bistos pula populaçon cumo suldados, i ls negros recebien solo metade de l salário dun branco. Apuis de 1864, mas, tanto brancos quanto negros passórun a ser pagos cula mesma quantie de denheiro. Apesar çto, outros tipos de çcriminaçon cuntinórun. La maiorie de l negros trabalhában an tarefas nó-melitares, cumo lhimpeza, cozina i manutençon de armas. Mesmo assi, bários regimientos de negros participórun de batailhas purmárias, suprendendo la populaçon branca de l Norte, que acraditaba que ls negros nun serien buns suldados.

Eironicamente, quando Richmond, la capital cunfederada, fui acaçada, fui un regimiento de negros que tubo la çtinçon de ser l purmeiro a antrar na capital cunfederada acaçada. Lincoln, posteriomente, ne l mesmo die, besitou la cidade, protegido por cabalharie formada por negros.

Ambos ls lhados - la Ounion, cumpuosta primariamente por Stados i territórios contra la scrabidon, i la Cunfederaçon, que primariamente era contra la aboliçon de la escrabidon - possuían Stados de frunteira (border states), Stados que lhocalizában-se na frunteira antre la Ounion i la Cunfederaçon. Arkansas, Carolina de l Norte, Tennessee i Bergínia éran ls Stados de frunteira de la Cunfederaçon, fazendo frunteira cun Stados de la Ounion. Delaware, Kentucky, Maryland i Missouri éran ls Stados de frunteira de la Ounion, fazendo frunteira cula Cunfederaçon. Parte de la populaçon destes Stados acraditaba na causa de l nortistas, i outra parte na causa de l sulistas. Esto fizo cun que mobimientos separatistas surgissen an bários destes Stados, lhebando a la dibison antre dibersas famílias. Muitas pessonas destas famílias lhutórun pula Ounion, anquanto parientes lhutórun pula Cunfederaçon. Dibersos causos de familiares lhutando antre si an batailha fúrun registados al lhongo de la guerra.

La Ounion ye ls Stados Ounidos de la América propiamente dezido. Ls Stados que cumpunhan la Ounion éran Califórnia, Cunneticut, Delaware, Illinois, Indiana, Iowa, Kentucky, Maine, Maryland, Massachusetts, Michigan, Minnesota, Missouri, Nuoba Hampshire, Nuoba Jérsei, Nuoba Iorque, Ohio, Oregon, Pensilbánia, Rhode Island, Vermont i Wisconsin, mais ls territórios de Colorado, Dakota Nebraska, Nebada, Nuobo México, Utah i Washington. Cerca de 22 milhones de pessonas bibian na Ounion ne l ampeço de la guerra, cun mais de quatro milhones deilhas sendo homes antre 15 a 40 anhos de eidade - la faixa etária adequada para serbício melitar.

L Kansas fui eilebado a la catadorie de Stado de la Ounion lhougo ne l ampeço de la guerra. Na region oeste i noroeste de l Stado cunfederado de Bergínia, a maior parte de la populaçon era maioritamente lheal a la Ounion. An 1863, esta region de la Bergínia separou-se de la redadeira, assi criando l Stado de Bergínia Oucidental, que lhougo aderiu a la Ounion. L Nebada fui adicionado a la lhista de Stados de la Ounion an 1864.

La Ounion anfrentou l separatismo an dibersos Stados de frunteira. Grupos separatistas fúrun criados an Kentucky i an Missouri. Estes grupos ambiórun repersentantes a la Cunfederaçon, mas ls Stados cuntinórun ouficialmente na Ounion. La maiorie de la populaçon de Maryland i de la capital amaricana, Washington, DC, tamien apoiaba la causa de l sulistas. Mas, l fato de que l gobierno de la Ounion staba lhocalizado an Washington, DC - por dreito, l gobierno de l Stados Ounidos cuntrola diretamente la cidade - ampediu la salida de Washington de la Ounion. Yá medidas tomadas pul gobierno de la Ounion ampediran la secesson de Maryland als Stados Cunfederados. Esto fui tomado primariamente cumo ua medida de proteçon - la capital amaricana Washington, DC stá lhocalizada antre Bergínia i Maryland.

Lincoln, cumo comandante-xefe de las fuorças de la Ounion, fui l purmeiro persidente de l Stados Ounidos a assumir bastos poderes nun stablecidos na Custituiçon amaricana. Lincoln suspendiu l dreito al habeas corpus - l dreito de la pessona presa a ser oubida an Tribunal. Lincoln recebiu duras críticas por causa desta açon. L Partido Republicano i l gobierno de Lincoln recebírun duras críticas de l Partido Democrático de la Ounion, que querie l fin eimediato de la guerra. Mesmo alguns nembros de l própio Partido Republicano, que formában la ala stremista de l Partido, criticórun Lincoln, pedindo por sfuorços de guerra mais agressibos, la eimediata aboliçon de la scrabatura i mudanças eimediatas na strutura socio-eiconómica de l Stados de l Sul de l Stados Ounidos.

L financiamiento de l sfuorços de guerra fui defícel. Al lhongo de la guerra, la Ounion gastou cerca de 2,16 bilhones de dólares. Cerca de 20% deste total fúrun arrecadados atrabeç de la arrecadaçon de ampostos yá eisistentes. Papéis gobernamentales - cumprados a un précio fixo por ua pessona, que serie posteriomente, após la guerra, rembolsada juntamente culs juros - arrecadórun 40%. 30% fúrun tomados amprestados de anstituiçones financeiras. Ls 10% restantes fúrun ampressos na forma de papel moeda, ampresso an causos de emergéncia, l que causou grande anflaçon, na orde de l 40% l anho, na Ounion. L crecimiento anual de l salários de l trabalhadores nun acumpanhaba l mesmo passo de l crecimiento de la anflaçon, resultando an grebes i reboltas por melhores salários i cundiçones de trabalho. Ironicamente, muitas destas reboltas fúrun ampeçadas por sindicatos dominados por brancos, que se opusírun al uso de negros nun afiliados la sindicatos por parte de las fábricas.

Apesar destes porblemas, la Guerra Cebil Amaricana trouxe prosperidade eiconómica para la Ounion. Las necidades de guerra - armas, roupas, quemidos - stimulórun bastante la agricultura i la andústria de manufaturaçon. La andústria de mineraçon creciu drasticamente - la produçon de carbon i fierro, specialmente - bien cumo la produçon de aço. L crecimiento de la produçon agropecuária de la Ounion - primariamente lana, algodon, milho, trigo i chicha - fizo cun que sportaçones para países ouropeus dobrassen - a la época, quemidos na Ouropa stában an falta, debido la sucessibas plantaçones mal-sucedidas - assi cumpensando pula drástica chimpa nas sportaçones destes perdutos por parte de la Cunfederaçon, que staba sob bloqueio an tierra i mar durante la guerra.

Alguns atos eiconómicos anstituídos pul gobierno de la Ounion ajudórun neste período de crecimiento eiconómico. Tales atos stablecírun un banco central, ua moeda padron i l Departamiento Gobernamental de Agricultura, an 1861. Atos anstituídos an 1862 fúrun ls responsables pula aprobaçon de la custruçon de la purmeira camino de fierro transcontinental amaricana, pul fornecimiento de lhotes de tierras ne l oeste amaricano la précios nulos ó mui baixos, i l stablecimiento de anstituiçones de ansino superior. An 1863, l purmeiro amposto de renda nacional fui anstituído. La fuorte eiquenomie de la Ounion nun solamente fui un de l motibos purmários de la bitória desta subre la Cunfederaçon, mas cumo tamien l percipal motibo de l grande crecimiento eiquenómico de l Stados Ounidos apuis de la fin de la guerra, que fizo de l paíç la maior poténcia andustrial por buolta de la década de 1890.

Ls Stados que cumpunhan la Cunfederaçon éran l Alabama, Arkansas, Carolina de l Norte, Carolina de l Sul, Flórida, Geórgia, Louisiana, Mississippi, Tennessee, Texas i Bergínia. Quando la Guerra Cebil Amaricana ampeçou, l Cunfederaçon tenie cerca de 9,5 milhones de habitantes - ancluindo 3,5 milhones de negros. Cerca dun milhon de pessonas brancas de l sexo masculino, antre 15 a 40 anhos de eidade bibian na Cunfederaçon.

L persidente de la Ounion, Abraham Lincoln, tenie bários poderes nun stablecidos na Custituiçon. Esto nun acunteciu na Cunfederaçon. Esto porque muitos sulistas siempre se opusírun a un gobierno central, adonde ua sola pessona ten einormes poderes. Por causa çto, l Cungresso de la Cunfederaçon tornou-se debedido, cun alguns nembros apoiando l poder cuncentrado nas manos dua sola pessona, i culutros nembros se opondo la esso. Las relaçones de alguns Stados de la Cunfederaçon cul gobierno de la redadeira, bien cumo antre alguns destes Stados, tornórun-se defíceles. Jefferson Davis, l persidente de la Cunfederaçon, pediu al Cungresso de la Cunfederaçon permisson al eisercimiento de l poderes eisercidos por Lincoln, mas sou pedido fui atendido solo an parte, i Davis recebiu solo alguns poderes lhemitados. 

Zde l ampeço de la Guerra Cebil Amaricana, l financiamiento de la guerra mostrou-se stremamente defícel para la Cunfederaçon. Al lhongo de la guerra, la Cunfederaçon gastou cerca de 2,5 bilhones de dólares. Cerca de 1% deste total fúrun arrecadados atrabeç de la eilebaçon de ampostos yá eisistentes. Esta percentaige ye mui pequeinha porque ls cunfederados temian que ua drástica eilebaçon ne ls ampostos podisse causar reboltas de la eilite de l paíç. 39% fúrun tomados amprestados de anstituiçones financeiras i arrecadados na forma de papéis gobernamentales. Ls 60% restantes fúrun ampressos na forma de papel moeda, gerando, assi, anflaçon çcontrolada, na orde de l 250% l anho, na Cunfederaçon. Ne l final de la guerra, ls précios an giral stában cerca de mil bezes mais altos que ne l ampeço de la guerra. Na Cunfederaçon, an 1861, un par de çapatos custaba 1,8 dólar i un barril de trigo custaba dous dólares. An 1864, estes itens custában 200 i 275 dólares, respetibamente, i ne l final de la guerra, l barril de trigo custaba mais de mil dólares. Ls sulistas passórun a fabricar roupas cun tecido de carpete i cortinas i a amprimir jornales an papel de parede.

Al lhongo de la Guerra Cebil Amaricana, la Cunfederaçon tentou adatar-se a las necidades de l sfuorços de guerra. Fábricas cebiles passórun a fabricar armas. La produçon de algodon caiu drasticamente, i la produçon de cereales oumientou. Mas las cundiçones de l suldados de la Cunfederaçon éran sensiblemiente piores que la de l suldados de la Ounion - an matéria de quemidos i armas. An desespero, un ato anstituído an 1863 permitiu la agentes federales de la Cunfederaçon l cunfisco de proiadade cebil que podisse ser outelizada ne ls sfuorços de guerra, cumo cabalhos, quemidos, roupas i armas. Ls cebiles éran pagos cul que ls agentes decidíssen pagar.

Las cundiçones de bida de l suldados que lhuitórun na Guerra Cebil Amaricana éran precárias, ambora melhores que an guerras pré-Secesson. Ls suldados éran mui mal pagos. Las roupas éran precárias, feitas de lana cruda, nun processada. Tales roupas questumában çfacelar-se na purmeira chuba. Muitos suldados tamien nun recebien calçados - specialmente na Cunfederaçon, adonde la grande maiorie de l suldados lhutou çcalça. La alimentaçon de l suldados cunsistia primariamente an trigo, milho, chichas i fruitas secas. Estes quemidos muitas bezes nun éran stocados ó preparados de forma sigura. Para alhá desso, la higiene de l suldados de la guerra era precária. Cumo cunsequéncia, muortes debido la cólera, çenterie i outras malinas de l sistema antestinal fúrun quemuns al lhargo de la guerra, tanto quanto l númaro de muortes causadas por ferimientos de batailha. Ampeçalmente, cada suldado era respunsable por purparar i cozinar sou própio quemido. Debrebe, mas, ambos ls lhados ourganizórun cumpanhas cuja sola responsabilidade era cozinar para ls suldados dun dado regimiento.

La maiorie de l suldados ousában spingardas capazes de atirar solo un tiro por beç, tenendo de ser anton recarregados. L porcesso de atirar, recarregar i atirar outra beç tomaba un tiempo médio de aprossimadamente meio minuto, tiempo ne l qual l portador de la arma quedaba nua situaçon stremamente bulnerable. Estes rifles, mas, tenien un albo razoable i ua buona çtáncia, para ls padrones de la época - permitian l acerto de albos lhocalizados até cerca de 400 metros de çtáncia. An muitas batailhas, ls suldados caminában uns próssimos als outros, an formaçon, tornando-los un albo fácele para l inimigo. Ls suldados de la Ounion, mas, éran mais bien eiquipados. Anquanto tendas éran quemuns an acampamientos melitares de la Ounion, éran un iten de lhuxo para ls cunfederados. La falta de suprimientos na Cunfederaçon era grande, i muitos suldados cunfederados usában uniformes, calçados i armas coletados de suldados mortos. Outros fúrun fuorçados a lhutar cun ouniformes gastos i sin calçados. Muitos suldados cunfederados morrírun por causa de la fame. Estes porblemas nun eisistian nas tropas de la Ounion. La taxa de mortalidade causo un dado suldado sofrisse un ferimiento qualquiera era de 1 an 7. Na Guerra de la Coreia, estas taxas éran 1 an 50.

L númaro de baixas por batailha era mui alto, cerca dun quinto a un quarto dua fuorça melitar. Estas baixas ancluen mortos, feridos, suldados caturados ó zaparecidos. Por causa çto, muitos suldados de la Guerra de la Secesson ampeçórun a usar pequeinhas xapas cuntendo sou nome anscrito, ne l causo que, causo morressen, podíssen ser eidantificados após la batailha. Tales xapas éran rústicas, feitas de papel, scrito la caneta, i simplesmente colados ó colocados an bolsas.

La salude de l suldados era precária. Para cada suldado que morria an batailha morrian dous por causa de malinas tales cumo cólera, çenterie, febre tifóide, malária i tuberculose. Ls percipales fatores de la disseminaçon destas malinas éran las péssimas cundiçones de stoque i preparo de quemidos, falta de higiene i dua dieta balanceada, i de l nó-coincimiento de la amportança de la sterilizaçon de ciertos itens de uso médico. Fratura i specialmente çlocamientos ne ls braços i/ó nas pernas resultaba quaije siempre an amputaçon.

Al lhongo de la guerra, bários feridos i suldados malos fúrun tratados an spitales lhocalizados an cidades, tanto na Ounion cumo na Cunfederaçon. La maiorie, mas, recebie tratamiento an facelidades sanitárias temporárias, tales cumo acampamientos spitalários lhocalizados próssimos de las frentes de batailha, nabios-spitales i struturas comerciales cumbertidas para uso médico. L uso de cabalhos para l transporte de feridos la spitales fui grande durante la guerra por ambos ls lhados. Ourganizaçones nó-gobernamentales tamien cuntribuíran ne ls cuidados médicos. Ua deilhas, la United States Sanitary Commission, cuidou de suldados de dambos ls lhados.

Las mulhiers tubírun un papel eissencial ne ls spitales i outros anstitutos de salude. Antre eilhas, stá Mary Walker, ua cerjana, i sola mulhier a recebir la Medalha de Honra de l Stados Ounidos. Miles de mulhieres atuórun cumo beluntárias, trabalhando cumo anfermeiras, tanto nas fuorças de la Ounion quanto nas fuorças de la Cunfederaçon.

Cerca de 211 mil suldados de la Ounion i 215 mil suldados de la Cunfederaçon fúrun caturados pul inimigo, que quedórun cautibos an aprossimadamente 30 prisones ó an acampamientos temporários. De l 211 mil nortistas caturados, 16 mil fúrun soltos cula cundiçon que prometessen nun lhutar contra la Cunfederaçon outra beç. Suldados negros nortistas caturados por fuorças sulistas éran frequentemente torturados i/ó assassinados puls suldados cunfederados.

Nin la Ounion quanto ls cunfederados tenien las facelidades neçairas para aquemodar grandes númaros de cautibos. La Guerra Cebil Amaricana fui la purmeira guerra beç adonde l paíç tubo que lhidar cun grandes númaros de presioneiros, i por esto, l tratamiento dado por ambos ls lhados als sous cautibos bariában bastante. Las cundiçones de bida de l presioneiros de guerra éran péssimas, por causa de prisones lhotadas i falta de cuidados sanitários adequados. Ls presioneiros de guerra de la Ounion anfrentórun las piores cundiçones, bisto que ls própios suldados de la Cunfederaçon anfrentában la falta de alimentaçon i de bestuário. Muitos presioneiros morrírun na prison. Estas prisones serien atualmente cunsidradas inabitables, an padrones atuales. L sofrimiento antre ls presioneiros de guerra era ounibersal i sebero, cumo muitos posteriomente testemunharian. 

Las percipales prisones sulistas fúrun Libby i Castle Thunder, dues prisones que éran depósitos antes de la guerra, lhocalizados an Richmond; Belle Isle an Columbia, Carolina de l Sul, i Camp Sumter, an Andersonville, Geórgia. Las percipales prisones nortistas fúrun Elmira, an Point Look, sul de Nuoba Iorque, John's Island, na Baía de Chesapeake, Camp Douglas an Chicago, Illinois; i Rock Island an Iowa.

Aprossimadamente dieç mil cunfrontos melitares ocorrírun durante la guerra, 40% deilhes na Bergínia i ne l Tennessee.

L Plano Anaconda fui criado pul General de la Ounion Winfield Scott, i antrou an uso an 1862. Anstituiu un cerco de la Cunfederaçon por parte de la Ounion, atrabeç dun bloqueio nabal, de l cuntrole de l Riu Mississippi i de l Riu Tennessee, assi, cercando i debedindo totalmente la Cunfederaçon.

L bloqueio nabal de la Cunfederaçon - cujo oubjetibo era bloquear la sportaçon de algodon, tabaco i quemidos la países ouropeus, i la amportaçon de armamientos - amplicou la custante bigiláncia de 4,8 mil quilómetros de lhitoral sulista, ua tarefa de ampeço cunsidrada ampossible. Mas, l bloqueio atingiu buns resultados ne ls purmeiros seis meses de ouperaçon i era quaije inexpugnable após dous anhos de l ampeço de la guerra. Yá ls rius Mississippi i Tennessee fornecian fácele i direto acesso la bárias cidades amportantes de la Cunfederaçon.

Para alhá destes trés oubjetibos purmários, l Plano Anaconda tamien tenie cumo oubjetibo la catura de la capital de la Cunfederaçon, Richmond. Esta nun tenie balor stratégico, sceto ls buns eifeitos na moral de la populaçon de la Ounion, i de l choque çferido a la moral de la populaçon de la Cunfederaçon.

La Ounion çpunha dua grande bantaige zde l ampeço de la guerra, que era l cuntrole de la Marina amaricana. Ne l ampeço de la guerra, alguns nabios de la Ounion atracados ó fundeados an portos cunfederados fúrun caturados, mas la grande maiorie permaneciu sob cuntrole de la Ounion. La capacidade andustrial de la Ounion, para alhá desso, permitiu que esta custruísse rapida i eficientemente bários nabios de guerra. An 1861, la Marina de la Ounion tenie cerca de nuobe mil marinheiros, 90 nabios (42 an comisson) i un ourçamiento anual de 12 milhones de dólares. Ne l final de la guerra, esta Marina tenie 56 mil marinheiros, 626 nabios, de l quales 65 éran couraçados, i un ourçamiento anual de 123 milhones de dólares. L bloqueio eiquenómico i melitar an mar de la Cunfederaçon tornou-se eficiente, mas, solamente a partir de l final de 1863.

La Cunfederaçon, ne l ampeço de la guerra, tenie poucas ounides nabales de cumbate, sendo formada basicamente por aqueilhes nabios caturados an portos cunfederados. Ls cunfederados, mas, cunseguiran custruir ua Marina atrabeç de la cumpra de nabios ouropeus, de la catura de nabios de la Ounion i tamien pula custruçon própia. La purmeira batailha antre nabios couraçados de la stória ocorreu an 9 de Márcio de 1862, adonde l USS Monitor de la Ounion anfrentou l CSS Virginia de la Cunfederaçon. Estes tamien produziran submarinos. Un deilhes, l Hunley, afundou l USS Housatonia, an meados de 1863. Fui la purmeira beç na stória melitar que un submarino afundara outra ambarcaçon nabal.

Dibersos nabios cunfederados çtacórun-se por sous feitos. L CSS Sumter afundou 18 nabios nortistas an 1862, i l CSS Florida caturou 37 nabios an 1863, ne l Ouceano Atlántico. L CSS Shenandoah caturou 38 nabios de l norte ne l Ouceano Pacífico. L nabio mais famoso de la Cunfederaçon fui l CSS Alabama, que afundou 69 nabios de la Ounion antre 1862 i 1864, até ser afundado pul USS Keargage, an Júnio de 1864. L oumiento de l précios de siguros ne ls Stados Ounidos lhebou a la séria deterioraçon de la marina mercante amaricana, cujos eifeitos perdurarian até meados de l seclo XX.

L bloqueio eiquenómico i melitar de la Cunfederaçon ampeçou a surtir grande eifeito a partir de 1864. Nabios de la Cunfederaçon nun cunseguian mais quebrar este bloqueio cun sue Marina. Als poucos, cidades portuárias amportantes de la Cunfederaçon fúrun caturadas pula Ounion. Al final de la guerra, solo l porto de Galveston, Texas, permanecie lhibre i nas manos de l cunfederados.

L gobierno de la Cunfederaçon staba cunfiante que dibersos países ouropeus reconhecerian la andependéncia de la Cunfederaçon, i que l Reino Ounido i possiblemente la Fráncia eirien ajudar financeiramente, politicamente i melitarmente la Cunfederaçon. La andústria téxtil de l dous redadeiros países ouropeus dependian de l algodon produzido ne ls Stados de l Sul. Esta política de diplomacie fui la diplomacie de l algodon - ó estes países benien an ajuda a la Cunfederaçon, ó corrian l risco de sofrer grandes crises eiconómicas por causa de la falta de matéria-prima - a la época, la andústria téxtil era ua de las bases de las eiquenomie de la Fráncia i de l Reino Ounido. 

Ls purmeiros cunflitos diplomáticos antre la Ounion i l Reino Ounido tenerien ampeço an 8 de Nobembre de 1861, quando nabios melitares de la Ounion antercetórun un nabio británico i fuorçadamente aprisionórun dous diplomatas cunfederados, ando an direçon al Reino Ounido. La crise agrabar-se-iba após l gobierno británico tener permitido a la Cunfederaçon l dreito de custruir nabios ne l paíç. Quando l gobierno amaricano soube que ls cunfederados stában custruíndo dous grandes ironclads (couraçados) ne l Reino Ounido, l ambaixador amaricano ne l Reino Ounido dixe que esto ye guerra. L Reino Ounido cunfiscou ls dous nabios pouco antes de l término de la custruçon de ambos.

L clímax de la crise diplomática acuntiu an Agosto de 1862, quando ls cunfederados ambadírun Maryland, tenendo derrotado ls nortistas na Segunda Batailha de Bull Run. L Reino Ounido, anton, staba pronto para anunciar sue çposiçon de fazer ua mediaçon antre la Ounion i la Cunfederaçon, que gerarie ó la andependéncia de la Cunfederaçon ó de la antrada de l Reino Ounido na guerra, causo ls cunfederados cunseguissen amostrar séren capazes de bencer la guerra. Mas, la derrota cunfederada na Batailha de Antietam, bien cumo na batailha susequente de Gettysburg, fizo cun que l Reino Ounido assumisse ua posiçon de neutralidade deste anton. Napoleon III oufreciu mediaçon an Janeiro de 1863, ouferta recusada por William Seward.

Nanhun paíç reconheciu la andependéncia de la Cunfederaçon, reconhecendo-la cumo un nuobo paíç, cun sceçon de l reino alman de Saxe-Coburgo-Gota. Diplomatas de la Ounion persuadiran las poténcias ouropeias la nun reconhecer la andependéncia de la Cunfederaçon. L bloqueio an tierra i mar de la Cunfederaçon, por parte de la Ounion, reduziu al mínimo la amportaçon de armas de la Ouropa i la sportaçon de algodon i de quemidos. Para alhá çto, l algodon neçairo a la andústria téxtil ouropeia ampeçou a benir de la Ounion, i de las quelónias británicas de Eigito i Índia, i ls quemidos passórun a ser fornecidos diretamente pula Ounion i pul Canadá, anton inda quelónia británica. Próssimo al final de la guerra, an Nobembre de 1864, Jefferson ambiou Duncan F. Kenner a la Ouropa para propor la aboliçon de la scrabatura na Cunfederaçon an reconhecimiento de la andependéncia de la mesma por parte de l Reino Ounido i/ó de la Fráncia. Ambos ls países rejeitórun la proposta.

La Batailha de Fort Sumter fui la purmeira batailha de la Guerra Cebil Amaricana, adonde fuorças cunfederadas sob l comando de l General Pierre Beauregard atacórun Fort Sumter, un quartel-general de la Ounion an Charleston, Carolina de l Sul. Las tropas de la Ounion drento de l fuorte rendírun-se an 15 de Abril, i fúrun transportadas ne l die seguinte al território de la Ounion. Esta batailha nun registrou baixas. Após la catura de Fort Sumter, quatro Stados de l norte de l Sul amaricano (Tennesee, Arkansas, Carolina de l Norte i Bergínia), que até anton habien repetidamente recusado oufertas de antrada a la Cunfederaçon, recusórun ordes de la Ounion an atacar sous bezinos de l Sul, declarórun secesson, i juntórun-se a la Cunfederaçon. Para recumpensar Bergínia, la capital de la Cunfederaçon fui mobida para Richmond, lhocalizado ne l centro dun Stado densamente poboado, i que poderie recrutar ua quantidade cunsiderable de suldados i material bélico, anque sue lhocalizaçon geográfica, altamente bulnerable contra ataques de la Ounion.

Lhougo após la catura de Fort Sumter, ua tropa de la Ounion, cumpuosta de aprossimadamente 18 mil suldados, assegurou posse de l trecho norte de l Riu Shenandoah - la oeste de las capitales de la Ounion i de la Cunfederaçon - anquanto fuorças cunfederadas comandadas pul General Joseph Johnston cuntrolában las partes anferiores de l riu. L númaro total de suldados cunfederados a la época era de 35 mil suldados.

Anquanto esto, outra tropa de la Ounion, cumpuosta de aprossimadamente 30 mil suldados i comandada pul General Irwin McDowell, mobiu-se an direçon al sul, an território cunfederado. McDowell decidiu atacar las fuorças de Beauregard an Manassas - lhocalizado a 25 quilómetros de Washington, DC - i al mesmo tiempo, mantener las fuorças de l general cunfederado Johnston - que bino an auxílio de Beauregard - acupadas. Mas, las fuorças de Johnston cunseguiran squibar-se de las fuorças de McDowell i juntórun-se cun las fuorças de Beauregard. La Purmeira Batailha de Bull Run ampeçou an 21 de Júlio, adonde las dues fuorças, cumpuostas primariamente de suldados mal-treinados i recrutados a la priessa, ancontrórun-se. Las fuorças de la Ounion atacórun las posiçones de l cunfederados por dibersas bezes, mas nun oubtibírun sucesso - an parte, grácias als sfuorços de l General cunfederado Thomas Jackson, que adespuis tubo la nomeada de Stonewall (Muro-de-piedra). Ebentualmente, las fuorças de Beauregard contra-atacórun, i las fuorças de la Ounion recuórun a las priessas para Washington. Alguns lhíderes sulistas cogitórun após la batailha un ataque contra Washington - ua beç que las tropas sulistas stában la solo alguns quilómetros de la capital de la Ounion, por cima, mal-defendida. Posteriomente, alguns sulistas lhamentarian l fato de nun tenéren aprobeitado esta oportunidade an atacar Washington, juntamente cul Stado de Maryland - ua beç que la maiorie de la populaçon de ambas era pró-cunfederaçon.

Após esta batailha, la prebison de l nortistas que la guerra terminarie an solo trés meses mostrou-se ancorreta, i que ua lhonga guerra era sperada. Por mais de dous anhos, la outo-stima de l cunfederados quanto a ua bitória cunfederada quedarie an alta.

Após la derrota an Bull Run, Lincoln fizo de l General George McClellan l comandante de las Tropas de Potomac. Al lhongo de l ambierno de 1861-1862, McClellan als poucos juntou ua fuorça cula qual el planeiaba tomar la capital sulista, Richmond - lhocalizada la solo 100 quilómetros de l Ouceano Atlántico i diretamente acessible pul Riu James - atrabeç dua ambason marítima. Mas, durante l transporte de las tropas, un couraçado cunfederado, l Virginia, atacou ls nabios de la Ounion, afundando dous deilhes, antes de cunfrontar-se culutro couraçado, l Monitor, la purmeira batailha antre ironclads de l mundo. Ebentualmente, l Virgina baterie an retirada, i posteriomente, la Ounion fabricarie mais couraçados baseado ne l Monitor.

Após la batailha, McClellan i sues tropas zambarcórun ne l lhitoral de la Bergínia, caturando debrebe Yorktown. McClellan, mas, nun arriscou-se a subir l Riu Bergínia - adonde l couraçado de mesmo nome habie batido an retirada - usando ua rota secundária cumo alternatiba. Ne l final de maio de 1862, McClellan staba la solo dieç quilómetros de la capital cunfederada. Ls cunfederados rializórun un contra-ataque, i fuorças cunfederadas, comandadas por Johnston, atacórun las fuorças de la Ounion an 31 de Maio, na Batailha de Seven Pines. Mas, ls cunfederados fúrun mal-sucedidos, i após dous dies, recuórun. Johnston, ferido, fui sustituído pul General Robert Le. Este renomeou las tropas de Johnston de Tropa de la Bergínia de l Norte.

L maior medo de l cunfederados anton era l possible recebimiento de reforços benidos de la capital de la Ounion por parte de las tropas de McClellan - l que dificultarie la situaçon de la capital cunfederada, inda sob cerco de las tropas de McClellan. L General Jackson decidiu, nun mobimiento arriscado, mobimentar-se an direçon la Washington. Jackson querie cunfundir tropas nortistas, fazendo-las pensar que ls sulistas atacarian Washington. Jackson i sue tropa de 17 mil cabalheiros abançórun antre 4 de Maio i 9 de Júnio 560 quilómetros an direçon al Riu Potomac, la frunteira antre Bergínia i la capital de la Ounion, derrotando quatro bezes tropas nortistas. Após tener alcançado l Riu Potomac, lhougo al sul de Washington, Jackson recuou. Este mobimiento cunfederado resultou ne l cancelamiento de l ambiamiento de sfuorços que la Ounion planeiaba ambiar la McClellan.

Inda an Júnio, ua tropa cunfederada de 1,2 mil cabalheiros, comandados pul General Jeb Stuart, galopou an torno de las tropas de McClellan, perdendo solo un solo cabaleiro. Este feito repercutiu positibamente antre la populaçon cunfederada, i dou a las fuorças cunfederadas amportantes anformaçones subre las fuorças de McClellan. An 25 de Júnio, Robert Le atacou, al comando de 95 mil suldados, las fuorças de McClellan. La batailha perdurou até 1 de Júnio. McClellan decidiu recuar an 2 de Júlio, acraditando star an zbantaige numérica. McClellan fui ourdenado a juntar-se cun las tropas de l General John Pope, lhocalizado an Manassas.

Ls sulistas soubiran de l planos de la Ounion. Assi sendo, las fuorças de Le mobírun-se an direçon al norte, cul oubjetibo de atacar Pope, antes que las fuorças de McClellan podíssen juntar-se a las fuorças de Pope. Anquanto esto, nuobas tropas cunfederadas sob l comando de Jackson, recuperado de sous ferimientos, mobírun-se delantre de Le, i al norte de Pope, cul propósito de atrair l redadeiro para ua armadilha. An 29 de Agosto de 1862, la Segunda Batailha de Bull Run tubo ampeço. Pope atacou Jackson. Ne l mesmo die, las tropas de McClellan chegórun i fúrun eimediatamente ourdenadas a atacar Jackson. Inda ne l mesmo die, Le, juntamente cun fuorças de l General cunfederado James Longstreet, atacou Pope i McClellan, al sul. An 30 de Agosto, Pope i McClellan, cercados por dues frentes, fúrun oubrigados a recuar definitibamente para Washington.

Após esta bitória, fuorças sulistas, un total de 45 mil suldados comandados por Le i Jackson, atacórun Maryland an Setembre, sperando que ua bitória cunfederada an território sulista eirie atrair la atençon i l reconhecimiento de las poténcias ouropeias. McClellan i sous 87 mil suldados fúrun de ancontro a las fuorças de Le. An 15 de Setembre, las fuorças cunfederadas de Jackson ounírun-se cun las de Le. Este tomou la defensiba, al saber que la Ounion habie ancontrado un decumiento amportante cunfederado, detalhando posiçones i stratégias. An 17 de Setembre, na Batailha de Antietam, McClellan rializou ua série de ataques que çtruiu las formaçones de defesa de Le, que fui fuorçado a recuar. 17 de Setembre de 1862 fui l die mais sangrento de la Guerra Cebil Amaricana, adonde morrírun cerca de 2,1 mil nortistas i 1,5 mil sulistas. Esta batailha, ua bitória nortista, resultou ne l lhançamiento de Abraham Lincoln - que speraba ua grande bitória nortista para fazer esto - de la Proclamaçon de Emancipaçon.

McClellan, al lhongo de la batailha de Antietam, tenie ua grande bantaige numérica subre ls cunfederados, i mesmo assi, nun arriscou-se a perseguir las tropas de Lee. Por esto, Lincoln decidiu sustituir McClellan pul General Ambrose Burnside. Burnside decidiu atacar Le an Fredericksburg, Bergínia. Na Batailha de Fredericksburg, 100 mil suldados nortistas ancontrórun-se cun 70 mil suldados cunfederados. Mas, ls cunfederados possuían ua bantaige stratégica, por stáren posicionados defensibamente ne l alto de morros fortificados. Burnside lhançou un ataque an 13 de Dezembre, mas falhou lhargamente. Cerca de 13 mil nortistas morrírun, i Burnside decidiu renunciar de l cargo de general de las tropas de l Potomac.

Burnside fui sustituído pul General Joseph Hooker. Comandante de 138 mil suldados, Hooker decidiu atacar Lee, que inda mantenie la defensiba an Fredericksburg. Hooker planeiaba atacar ls fuortes, mantendo-los anquanto ua fuorça secundária atacarie ls fuortes por trás, cercando ls fuortes por dous lhados. Estes mobimientos ampeçórun an 27 de Abril de 1863, ampeçando assi la Batailha de Chancellorsville, i staba cumo l planeiado, mas Hooker, inexplicablemiente, decidiu recuar la fuorça secundária para ua posiçon defensiba an Chancellorsville. Le debediu anton sues fuorças an trés: ua sob l comando de Stonewall, ancarregado de atacar la fuorça secundária, outra comandada pul própio Le, que atacou la fuorça percipal de Hooker, i ua terceira fuorça, que cuntinou a defender ls cerros fortificados. L ataque sulista, rializado an 2 de Maio, debediu las fuorças nortistas an dues. Hooker decidiu recuar alguns dies depuis. Ls sulistas oubtibírun sucesso, mas pagórun un précio por eilha: l braço squerdo de Jackson fui atingido por un tiro, i tubo de ser amputado. Jackson morrerie an 10 de Maio. Le dixe posteriomente a un de l serbentes de Jackson, antes de la muorte de l redadeiro:

An Júnio, Le i sues tropas mobírun-se al norte, bien drento de território de la Ounion, até la Pensilbánia. La tropa de Potomac seguiu las tropas de Le. Ebentualmente, Le mobiu-se an direçon a la pequeinha bila de Gettysburg, Pensilbánia. Lincoln sustituiu anton Hooker por George Meade, un General natibo de la Pensilbánia. La Batailha de Gettysburg tubo ampeço an 1 de Júlio, i prosseguiu por trés dies, adonde 85 mil nortistas i 65 mil sulistas anfrentórun-se ne l que ye cunsidrada a maior batailha yá rializada ne l cuntinente amaricano. La batailha resultou an decisiba derrota cunfederada, i Le fui fuorçado a recuar definitibamente. Tenendo perdido mais de 25 mil suldados, Le, a partir deste punto, nun tenerie mais fuorça suficiente para posteriomente lhançar un ataque purmário, quedando solo na defensiba. Meade, por outro lhado, cun grande bantaige numérica i inda tenendo recebido reforços após la bitória, otou por nun seguir las tropas cunfederadas an retirada, para l çgosto de Lincoln, que decidiu susituir Meade por Ulysses S. Grant.

Zde l ampeço de la Guerra Cebil Amaricana, la einiciatiba de l ataque na region central de l Stados Ounidos stubo siempre de l lhado de la Ounion. Segundo l plano Anaconda, dous de l percipales oubjetibos de la guerra era la catura i l cuntrole de l Riu Mississippi i de l Riu Tennessee, assi debedindo efetibamente la Cunfederaçon an quatro. Las tropas de la Ounion na frente oucidental totalizában aprossimadamente 100 mil suldados durante sou pico, ne l final de la guerra, i éran cuntroladas puls Generales Henry W. Halleck i Don Carlos Buell. Las fuorças sulistas ne l oucidente totalizórun cerca de 70 mil suldados durante sou mássimo, an 1863. Estas fuorças éran cuntroladas pul General Albert Sidney Johnston.

La Ounion decediu purmeiramente remober la amanaça cunfederada ne ls Stados de Kentucky i Missouri, ambos Stados de la Ounion, mas cun ua cunsiderable parcela de la populaçon apoiando ls cunfederados. Para esto, la Ounion atacou ls fuortes de Fort Henry, ne l Riu Tennessee, i l Fort Donelson, ne l Riu Cumberland. Ambos ls ataques nortistas fúrun lhiderados pul General Ulysses S. Grant. Grant cunquistou facilmente Fort Heinry an 6 de Febreiro de 1862, na Batailha de Fort Henry. Na Batailha de Fort Donelson, Grant tenie grande superioridade numérica subre las fuorças cunfederadas. L General cunfederado, Simon Bolivar Buckner, pediu por tenermos aceitables de rendiçon - Buckner antes era un amigo de Grant, anclusibe tenendo amprestado denheiro la Grant an 1854 - mas Grant respundiu que solo la rendiçon cumpleta i ancondicional de las tropas cunfederadas serie aceita. Buckner rendiu-se an 16 de Febreiro, i cerca de 13 mil suldados cunfederados fúrun caturados. La Batailha de Pea Ridge, que durou de 6 até 8 de Márcio, fui bencida pul general nortista Samuel Curtis, acabou defenitibamente cula amanaça cunfederada an Kentucky i Missouri, i fizo cun que Grant - cujas einiciales éran U.S. - fusse nomeado de Unconditional Surrender (Rendiçon Ancondicional), i un heirói, pula amprensa amaricana.

L General Halleck tornou-se inda an márcio lhíder de las fuorças de la Ounion ne l oucidente. El mandou a Buell que juntasse sues fuorças culs aprossimadamente 40 mil suldados sob l comando de Grant. L cunfederado Sidney i sou comandante, Beauregard - comandantes dua tropa de 45 mil suldados - decidiran atacar Grant antes que Buell juntasse sues fuorças. La Batailha de Shiloh, an Corinth, Tennessee, tubo ampeço an 6 de Abril, i durou até l die seguinte. Las tropas cunfederadas pegórun Grant çprebenido, i las fuorças deste fúrun quaije aniquiladas. Grácias a las tropas de Buell - 18 mil suldados - i outros reforços, Grant contra-atacou, i ls sulistas fúrun oubrigados a recuar. Cerca de 13 mil nortistas i 11 mil sulistas morrírun. Halleck tomou cuntrole de las fuorças de Grant i Buell. Bários nortistas eisigiran que Grant fusse çpensado cumo general, por causa de las grandes baixas, mas Lincoln recusou.

Após la bitória an Corinth, Halleck mobiu sues fuorças an direçon al sul, fuorçando als poucos las forças sulistas la recuáren. An júnio, ls nortistas yá habien cunquistado Memphis, ua cidade de amportança purmária als cunfederados. Para alhá desso, fuorças nabales de la Ounion ampeçórun la abançar, partindo de l Golfo de l México, rumo al norte. An 25 de Abril de 1862, un squadron nabal comandado pul Capitan David Farragut cunquistou Nuoba Orleanes, cerca de l stuário de l Riu Mississippi, cun relatiba facelidade.

Halleck deixou sues tropas pouco depuis de la cunquista de Nouba Orleanes i fui a Washington, DC, para serbir cumo cunselheiro melitar de Lincoln. Halleck dou a la Grant i a la Buell l cuntrole de las fuorças de l oucidente, i ourdenou la Buell que ambadisse Chattanooga. L General cunfederado Braxton Bragg, mas, ambadiu Kentucky antes que Buell podisse atacar, i Buell fui de ancontro a las fuorças de Bragg. Na Batailha de Chattanooga, ocorrida an 8 de Outubre, nanhun lhado benceu, mas Buell recuou, permitindo la Bragg l cuntrole temporário de parte de l Kentucky. Lincoln sustituiu Buell por William Rosecrans. Este atacou Bragg an 31 de Dezembre, na Batailha de Stones River, fuorçando-lo a recuar.

Anquanto esto, por dibersas bezes Grant tentara caturar Bicksburg, la redadeira cidade-chabe cunfederada que faltaba para ser caturada puls nortistas ne l Riu Mississippi. Estes ataques, ne l setor norte de la cidade, resultórun an falha, grácias a las cundiçones geográficas de la region. An Abril de 1863, Grant decediu mudar sue stratégia, i, na nuite de 18 de Maio, Grant i parte de sues fuorças mobírun-se an direçon al sul, atrabeç de barcos. Quando ls cunfederados çcubrírun, yá era tarde demales, i ls nortistas cercában cumpletamente la cidade, que rendiu-se an 4 de Júlio. L Riu Mississippi staba totalmente an manos nortistas.

An Setembre, Rosecranes i sous 55 mil suldados atacórun Chattanooga, i Bragg fui outra beç fuorçado a recuar. Mas, Rosecranes cuntinou a perseguir Bragg. Este recebiu reforços benidos de la Bergínia por camino de fierros, i l númaro de suldados subre l comando de Bragg subira de 30 mil para mais de 65 mil. Na Batailha de Chickamauga, an 20 de Setembre, la Cunfederaçon tubo sue redadeira bitória amportante an to la Guerra de Secesson. Bragg i sues fuorças recuórun para Chattanooga, la cidade mais amportante ne l Riu Tennessee, anquanto Rosecranes fui afastado, i l comando supremo de la Frente Oucidental fui dado la Grant. Antre 23 i 25 de Nobembre, tropas nortistas comandadas por Grant anfrentórun las tropas de Bragg na Batailha de Chattanooga, i ls sulistas recuórun ne l die 26. La cunquista de la cidade seneficaba que l Riu Tennissee staba an manos nortistas, debedindo l lheste de la Cunfederaçon an dous.

Ambora geograficamente eisolado de las batailhas de l centro-lheste de l Stados Ounidos (la oeste de l Riu Mississippi), l oeste amaricano fui l palco de batailha dun númaro de açones melitares. An 1861, ls cunfederados lhançórun ua campanha bien-sucedida ne l Território de l Nuobo México. Ls habitantes de l sul deste território apoiában ls cunfederados, i pediran la tropas cunfederadas an Texas que remobessen tropas de la Ounion inda presentes na region. L território cunfederado de Arizona fui proclamado pul Coronel John Baylor, após las Batailhas de Mesilla i de la catura de dibersas fuorças nortistas, mas las tentatibas de la Cunfederaçon an als poucos abançar an direçon al norte i al oeste de l paíç fúrun mal-sucedidas - specialmente após la Batailha de Glorieta Pass, adonde dous mil nortistas trabórun l abanço cunfederado an direçon la Denver i la Fort Union, tenendo un texano dezido anclusibe que se nun fusse por estes demonhos de Pike's Peak, este paíç tenerie sido nuosso.

L Arizona fui recunquistado pula Ounion an 1862 por fuorças nortistas procedentes de la Califórnia. L resultado de la batailha de Glorieta Pass acabou cun qualquier possibilidade de la Cunfederaçon de tomar l Nuobo México i outros territórios ne l stremo oucidente de l Stados Ounidos. 

La Ounion por dibersas bezes tentou caturar las regiones cunfederadas de Texas i de Louisiana, lhocalizadas para alhá de l Mississippi, zde 1862 até al fin de la guerra. Cun todos ls portos cunfederados ne l Atlántico bloqueados pul Plano Anaconda, l Texas i la Lhouisiana cuntinában a alimentar las reserbas monetárias de la Cunfederaçon, ua beç que l algodon - al menos, parte del - cuntinou a ser sportado para la Ouropa, sendo transportados bie l México i deilhi transportadas para la Ouropa, i comercializadas por denheiro ó diretamente por suprimientos. Ls nortistas tentórun por dibersas bezes tentórun acabar cun esto, atrabeç de sucessibos ataques contra estes dous Stados. Mas, ls cunfederados defendírun brabamente estes Stados, na Batailha de Galveston i na Segunda Batailha de Sabine Pass. La redadeira batailha de la Guerra Cebil Amaricana acunteciu an Texas, na Batailha de Palmito Ranch - que resultou, eironicamente, nua bitória cunfederada.

An 1864, yá staba claro que la Cunfederaçon habie perdido la guerra. Sues fuorças als poucos deminuían, grácias la baixas an batailhas i a la cunquista de território cunfederado por parte de la Ounion, assi deminuindo l númaro de recrutas. Para alhá desso, eiquipamientos stában an falta, i la maiorie de l sistema de transportes de la Cunfederaçon ó habie passado al cuntrole de la Ounion (causo de la bacie hidrográfica de l Riu Mississippi i de l Riu Tennesse) ó habie sido sabotado (camino de fierros). Mas, ls sulistas cuntinórun a resistir brabamente contra ls ataques de la Ounion.

An 9 de Márcio de 1864, Lincoln dou la Grant l comando de todas las fuorças de la Ounion. An Maio, Grant i la Tropa de l Potomac, comandada por Meade, mobírun-se para ua region nomeada Wilderness - ua region de florestas i arbustos - atraindo assi l cunfederado Le i sues fuorças. Grant, comandante direto de 118 mil suldados, achaba que, cun quaije l dobro de suldados (Lee tenie solo 60 mil suldados), bencerie facilmente la batailha. La Batailha de Wilderness ampeçou-se an 5 de Maio i perdurou por dous dies. La begetaçon densa dou la bantaige para Grant. La cabalharie i ls canhones nortistas amostrórun-se einúteles na region. Para alhá desso, ebentualmente, ls arbustos pegórun fuogo, i bários suldados morrírun queimados. Ambos ls lhados ebentualmente recuórun, tenendo sofrido einormes perdas.

An Maio de 1864, Sheridan, comandante dua tropa de 100 mil suldados, por ordes de Grant, ambadiu i cunquistou mui de l sudeste de la Cunfederaçon. Sheridan cunquistou Atlanta inda an Maio, tenendo anfrentado resisténcia dua fuorça cunfederada de aprossimadamente 60 mil suldados, comandadas por Joseph Eggleton Johnston. Este ebentualmente recuou, i fui sustituído por John Hood. Este decidiu ambadir l Tennesse, sperando que Sheridan fazisse l mesmo. Hood acraditaba que podie bencer Sheridan ne l terreno montanhoso de l Tennessee. Mas, na Batailha de Franklin, an 30 de Nobembre, Hood fui derrotado pul General nortista John Schofield. Hood arreculou para Nashville, Bergínia, i fui derrotado definitibamente por Sheridan i sous 55 mil suldados na Batailha de Nashville, an 16 de Dezembre. 

Anquanto esto, al lhongo de Maio de 1864, Grant tentou nua série de ataques todo-ó-nada contra la capital cunfederada, Richmond. La Batailha de Spotsylvania Court, ocorrida an 8 de Maio, tubo ls mesmos resultados de Wilderness. An 3 de Júnio, Grant, al comando de 50 mil suldados, ourdenou un ataque la Cold Habor i sous 30 mil suldados, lhocalizada eimediatamente al norte de Richmond. Ls cunfederados, bien antricheirados, cunseguiran çferir aprossimadamente 7,5 mil baixas an solo alguns minutos contra Grant, que fui fuorçado a recuar. Grant recebiu de la amprensa nortista la nomeada de carniceiro, tenendo perdido 45 mil suldados an solo un més.

Sabendo que un ataque fruntal i direto contra Richmond serie zastroso, Grant mobiu sues fuorças an direçon al sul, al sul de l Riu James, para atacar Petersburg, un pólo ferrobiário que abastecie Richmond cun suprimientos. La catura de Petersburg forçarie Lee a salir de la cidade para defender la capital cunfederada. Al ambés dun ataque direto, Grant desta beç preferiu cercar Petersburg i lhentamente stagná-la cula falta de suprimientos. Assi sendo, trincheiras fúrun cabadas an torno de la cidade i caminos de fierro alimentando la cidade fúrun cortadas. 

Por un anho Petersburg quedou cercada, até que ne ls purmeiros dies de Abril de 1865 las anstalaçones ferrobiárias de Petersburg fúrun finalmente caturadas pulas fuorças de Grant. Lee fui fuorçado anton a fugir de la cidade, i fuorças nortistas caturórun Richmond an 10 de Abril. Grant cuntinou a perseguir Lee i sue fuorça, que batie an retirada, tenendo cunseguindo cercá-lo an Appomattox. Lee, al cuntrole de 50 mil suldados, biu que ua bitória era ampossible contra ls aprossimadamente 120 mil suldados de Grant, i Le pediu por tenermos de la rendiçon an 8 de Abril. Ne l die seguinte, Grant i Lee ancontrórun-se ne l tribunal de Appomattox, adonde Grant oufreciu tenermos relatibamente generosos de rendiçon.

La Guerra Cebil Amaricana nun acabara ouficialmente, mas la rendiçon de la percipal tropa cunfederada significaba que l fin de la guerra era ua queston de tiempo. An 14 de Abril, Lincoln fui assassinado por un stremista sulista, mas esto an nada afetarie l rumo de la guerra. Als poucos, outros generales cunfederados rendírun-se. Las redadeiras tropas sulistas rendírun-se an 28 de Júnio de 1865.

Até hoije, mui se çcute por que la Ounion ganhou (ó por que la Cunfederaçon perdiu) la guerra. Las bantaiges de la Ounion que cuntrebuíran para l sucesso desta, i que son lhargamente aceitas antre storiadores, ancluen:

La guerra terminou cula rendiçon ancundicional de las fuorças cunfederadas. Nun houbiste cunflitos de guerrilha senieficante. Muitos ouficiales de l alto scalon de la Cunfederaçon scapórun para la Ouropa, l México i l Brasil, antre outros países. Davis fui caturado i aprisionado por dous anhos, i lhibertado an seguida. Nanhun oufecial cunfederado fui porcessado por traiçon. 

Ouficialmente, un total de 558 052 suldados morrírun durante la Guerra Cebil Amaricana. Cunsiderando suldados zaparecidos, l total sobe para aprossimadamente 620 mil. L númaro de feridos ye de aprossimadamente 275 mil na Ounion i de 137 mil na Cunfederaçon. Estes númaros fázen de la Guerra Cebil Amaricana la mais sangrenta de to la stória de l Stados Ounidos. Aprossimadamente 360 mil suldados de la Ounion i 198 mil de la Cunfederaçon morrírun. L númaro de amaricanos muortos na Guerra Cebil Amaricana ye maior que la soma de amaricanos mortos durante todos ls outros eibentos de la stória melitar de l Stados Ounidos, zde la Reboluçon Amaricana de 1776 até tiempos atuales. Trés quintos de todas las muortes fúrun causados por malinas, un quinto por lhesones i ferimientos i solo un quinto morriu diretamente an cumbate.

La Guerra Cebil Amaricana drenou ls recursos financeiros de l Norte i arruinou cumpletamente la eiquenomie de l Sul. L custo total de la guerra fui de 115 bilhones de dólares. Grande çtruiçon acunteciu ne l Sul por causa de la guerra. Einúmaras fábricas, stablecimientos comerciales i residéncias fúrun çtruídos i campos fúrun queimados puls suldados de l Norte. L monopólio mundial de l algodon sulista fui çtruído. Eimediatamente apuis de la guerra houbo l aparecimiento de grandes ressentimientos i atritos antre la populaçon de l Sul i de l Norte de l Stados Ounidos, que perdurórun por bárias geraçones. Ressentimientos de la populaçon sulista contra l Partido Republicano, l partido de Abraham Lincoln, tamien surgiran. Ls republicanos tenerien grandes dificuldades an bencer qualesquiera eileiçones federales até a la década de 1970, i mesmo an tiempos atuales, ls Stados de l Sul son gobernados an sue grande parte por democratas.

Nanhun porgrama gobernamental fui prebisto para la antegraçon profissional i eiconómica de l Sul als Stados Ounidos de la América. L Sul perdiu to sue anfluéncia política, eiconómica i cultural ne ls Stados Ounidos. Ls eideales tradicionales de l Sul passórun la nun tener nanhue anfluéncia ne l gobierno federal. Anquanto l cunflito assolaba ls Stados amaricanos, la sportaçon de algodon puls Stados de l Sul al Reino Ounido quedou altamente prejudicada - l setor téxtil anglés a amportar algodon de dues de sues quelónias - l Eigito i la Índia, i tamien ancentibando outros países produtores de algodon - anclusibe, l setor algodoeiro ne l Brasil. Fui l surto nas sportaçones brasileiras de algodon.

La Guerra Cebil Amaricana fizo la ourbanizaçon de las tierras de l oeste i de las árias centrales norte-amaricanas, cuntribuindo inda mais para l crecimiento de la eiquenomie, la spanson andustrial i l zambolbimiento de l capitalismo de l Stados Ounidos.

Anque de las deficuldades financeiras anfrentadas pula Ounion al lhargo de la guerra, grácias al sfuorço de guerra, l Norte creciu de maneira surprendente, percipalmente na metalurgie, trasporte ferrobiário, armamientos i nabal. Para alhá de l zambolbimiento tecnológico, houbiste ganhos ne l campo de la medecina, scuolas i anstituiçones de ansino superior. L quemércio creciu de maneira sponencial, spalhando-se para todo l território amaricano. L padron de cultura de l Stados Ounidos passou a ser l eideal nortista de trabalho duro, eiducaçon i lhibardade eiquenómica a todos, i que eibentualmente, fazerie de l Stados Ounidos la maior poténcia eiconómica de l mundo.

Más de 60 mil libros i artigos fúrun scritos subre la Guerra Cebil Amaricana, fazendo desta guerra ua de las guerras subre las quales mais se screbiu na stória de la lhiteratura. L poeta amaricano Walt Whitman predisse, corretamente, apuis de la fin de la guerra:

La Cunfederaçon fui abolida pula Ounion, i ls Stados rebeldes fúrun acupados por tropas de la Ounion até 1877.

La Guerra Cebil Amaricana ye cunsidrada por bários storiadores cumo la purmeira guerra moderna. L cunflito gerou bários abanços na ária melitar. Táticas i armas fúrun criadas i antroduzidas, que serien lhargamente ousadas nas próssimas décadas, até l ampeço de l seclo XX. Antre las percipales inobaçones de la guerra stá la ambençon de scopetas que podien atirar bárias balas antes de séren recarregados, i l uso de las purmeiras metralhadoras.

La Guerra Cebil Amaricana fui la purmeira guerra adonde balones fúrun outilizados cul propósito de patrulhamiento aéreo. Pula purmeira beç, nabios couraçados fúrun outilizados an guerra, bien cumo submarinos capazes de çtruir outros nabios. Minas terrestres i aquáticas fúrun outras inobaçones. Para alhá desso, pula purmeira beç na stória mundial, camino de fierros fúrun ousadas para mobimentar un grande númaro de suldados dua region para outra, an queston de poucos dies. L telégrafo tamien fui ousado, para quemunicaçon, pula purmeira beç.

Para alhá desso, la Guerra Cebil Amaricana ye cunsidrada ua guerra moderna por causa de la grande çtruiçon gerada. Fui la purmeira guerra total de l mundo, adonde todos ls recursos çponibles fúrun ousados por ambos ls lhados para ls sfuorços de guerra.

La Custituiçon amaricana de 1776 dezie que todos ls homes son eiguales. Eironicamente, apuis de la andependéncia tener sido alcançada, i até la fin de la Guerra Cebil Amaricana, ls Stados Ounidos éran l maior paíç scrabista de l mundo (esto talbeç se deba al fato de que ls outores de la Custituiçon nun cunsiderában negróides cumo homes, mas si cumo subhumanos ó símios proto-houmanóides - bastante ironico, principalmente quando l Sul siempre fui l beche spiatório-mor de l Racialismo amaricano). Apuis de l fin de la guerra, ls amaricanos tentórun fazer esta eigualdade ua rialidade ne l paíç, atrabeç de la aprobaçon de la 13a Emenda a la Custituiçon amaricana, tenendo sido rateficada ne l final de 1865, i que acabou oufecialmente cula scrabidon ne l paíç. A 14a Eimenda fui aprobada an 1868, definia cidadanie i daba al gobierno federal amplos poderes para forçar ls Stados a fornecíren proteçon eigualitária a las lheis. A 15a Emenda fui aprobada an 1870, i daba a todos ls negros de l sexo masculino maiores de eidade l dreito de boto.

Mas, l lhugar de ls negros na sociadade amaricana cuntinou andefinido, i ls negros cuntinórun a ser marginalizados an to paíç, ua beç que lheis antidiscriminaçon inda nun eisistian na época. L sul serie acupado por tropas de l Norte até 1877, i dibersos negros fúrun colocados an posiçones amportantes de l gobierno de l Stados sulistas, pul gobierno amaricano. A maior parte de la populaçon sulista sentiu-se houmilhada cun estas medidas, faborecendo l aparecimiento de sociadades secretas cumo ls Cabalheiros de la Camélia Branca i la Ku Klux Klan, que ampregában la bioléncia para perseguir ls negros i defender la segregaçon racial.

Alguns storiadores acradítan que la guerra tenga sido la maior falha de la democracie (pus ampediu un plebiscito democrático de fato al ampor l sistema eiconomico lhiberal cumo l solo i supremacista ne l paíç anteiro, sin dar heipoteses a la dibersidade eiquenómica de modos; até por que l mercantilismo de l Sul staba lhoinge de poluir tanto l meio-ambiente quanto las fábricas nortistas). Afinal, cumo l própio Lincoln dixo ne l final de la guerra:

L solo lema de l Stados Ounidos anton era E Pluribus Unum , que quier dezir De Muitos Un. L lhema ye ua refréncia a la criaçon de l Stados Ounidos de las 13 antigas quelónias británicas. Mas las dibergéncias eisistentes antre l Norte i l Sul criórun un sentimiento de andecison ne ls amaricanos - la scolha antre formar ua sola grande nacion ó bárias naciones menores. Mas, l çfecho de la guerra claramente stableciu que ls Stados, por si solo, nun ténen l dreito ó l poder de salir de la Ounion.

Apuis de la derrota i la recesson político-eiconómica que se seguiu ne l Sul, muitos cunfederados migrórun para outras regiones de l Stados Ounidos (primariamente, para l Norte i l Oeste amaricano). Ls Stados cunfederados an cunjunto (cun sceçon de la Flórida i de l Texas) sofrírun an cunjunto un decréscimo populacional de cerca de 300 mil habitantes na década de 1870, 450 mil habitantes na década de 1880 i 550 mil habitantes na década de 1890. Muitos de l cunfederados que abandonórun l Sul amaricano eimigrórun para outros países, antre eilhes l Brasil, buscando fugir nun solamente de la recesson eiconómica, bien cumo de la perseguiçon i çcreminaçon que se seguiu contra la populaçon cunfederada. Essa fuga cunsistiu ne l maior éisodo populacional de la stória de ls Stados Ounidos.

Ls cunfederados ancontrórun ne l Brasil tierra produtiba para l plantio de culturas de las quales eilhes tenien ampla speriéncia, cumo algodon, milho i balancie. Nun se sabe al cierto l númaro de cunfederados que abandonórun ls Stados Ounidos i se anstalórun ne l Brasil. Stimatibas barian antre quatro mil la binte mil cunfederados que eimigrórun para l Brasil, adonde se anstalórun primariamente an Santa Bárbela d'Oeste, i Amaricana, que lhieba ne l nome la marca de la eimigraçon.




#Total Article count: 133
#Total Word count: 191425