#Article 1: 8-шӹ март (540 words)


Шукердӹ агыл Мары Эл дӓ Россий мыч 8-шӹ мартым, Халыквлӓлоштыш ӹдӹрӓмӓшвлӓн кечӹм аевӹ.

Пӱэргӹвлӓ ти кечӹн яратымы ӹдӹрвлӓлӓнӹштӹ, вӓтӹштӹлӓн ӓль ӓвӓштӹлӓн тюльпанвлӓм, нарциссвлӓм, розавлӓм ӓль мимозывлӓм пӹрнялевӹ (подаревӹ). Попашат уке, 8-шӹ март яжо, соты дӓ сусу айо. Пӹтӓриш шошым айо. Лӹмӹнок ти айо Российӹштӹ шергӓкӓн, вет ти кечӹ кӓнӹмӹ кечӹ, Европышты ти кечӹ обычный пӓшӓ кечӹ.

Кӓндӓкшӹмшӹ март айон ӹшке важвлӓжӹ, ӹшке историжӹ улы. Ти айо XX-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ шӹтӹшӹм пуэн: Клара Цеткин дон Роза Люксембург ти кечӹ идейӹн ӓвӓвлӓштӹ ылыт. Российӹштӹ нӹнӹн шанымашвлӓштӹм Надежда Крупская дон Мария Коллонтай культивируенӹт. Ик монгыр гӹц анжалаш гӹнь, нӹнӹн шанымашышты пиш простала шакта- ӹдӹрӓмӓш дон пӱэргӹ иктӧр праваан лишӓшлык ылыт. Шӱдӹ и первиӓш Европытыш, Лӹмӹнок Российӹштӹш ӹлӹмӓш кӹзӹтшӹ гӹц пиш когон айыртемӓлтӹн, тӹнӓм ӹдӹрӓмӓшвлӓн айырымаш праваштат вӓк уке ылын. Нӹнӹ пӱэргӹн кидӹштӹ хӓдӹр ӓль мебель гань веле ылыныт. Седӹ, ӹдӹрӓмӓшвлӓ тидӹ ваштареш ылыныт дӓ ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓм решӹмӓштӓт ӹшке юкыштым пуаш цаценӹт. Нӹнӹ протестуенӹт, ӹшке правашты верц шалгенӹт.

Жеп эртӹмӹкӹ ӹдӹрӓмӓшвлӓм тӹкӓлшӹ ямдашым феминизм термин доно манаш тӹнгӓлмӹ дӓ тӹдӹн вӹкӹ анжалтышат вашталт миэн, кӹзӹт якте тӹдӹ шукы фазым эртен. Пӹтӓриш ивлӓн айырымаш годым юкым пумы права гишӓн попымы гӹнь, кӹзӹт пӱэргӹвлӓ дон ӹдӹрӓмӓвлӓ лошты должностьвлӓм пумы дӓ пӓшӓдӓр айыртемвлӓ ваштареш ӹдӹрӓмӓшвлӓ ылыт. Эдемвлӓ икань пӓшӓм ӹштӓт гӹнь, тӹнӓм кыце пӱэргӹвлӓ, тенгеок ӹдӹрӓмӓшвлӓӓт икань пӓшӓдӓрӹм нӓлшӓшлык ылыт, манын пӓлдӹртӓт. А кынам дӓ кышты ӹдӹрӓмӓшвлӓ сек пӹтӓри айырымы годым юкым пуаш правам нӓлӹнӹт? Тидӹжӹ У Зеландиштӹ 1903-шӹ ылын.
Европышты сӓндӓлӹквлӓ логӹц мӓлӓннӓ пӓлӹмӹ дӓ лишӹл Суоми ылеш, кышты 1906-шы ин ӹдӹрӓмӓвлӓлӓн полный политический правам пумы дӓ 1907-шӹ ин айырымы Парламентӹштӹ 200 депутат гӹц 19 ӹдӹрӓмӓш ылын.

Кӹзӹт Финляндин Парламентӹштӹ ӹдӹрӓмӓш депутатвлӓ 80 нӓрӹн ылыт. Сек сӓмӹрӹк депутатеш 22 иӓш студенткым айырымы.

Бизнесӹм, политикӹм дӓ культурам анжалаш гӹнь, Суомиштӹ ӹдӹрӓмӓшвлӓ яжо дӓ цаткыды позицивлӓшкӹ шоныт, тидӹжӹм сӓндӓлӹкӹн президентжӓт Тарйа Халонен ӹшке примержӹ доно анжыктен кердеш. Суомиштӹ шукы ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ, журналист, театр режиссер, критик, дизайнер, изи дӓ кӹдӓлӓш фирмӹвлӓм вуйлатышывлӓ.

Феминизм гишӓн попаш гӹнь, финн ӹдӹрӓмӓшвлӓ анжалтышыштым 1860-шы ивлӓшкӹ шуат. Лач тӹнӓм ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ дӓ журналист Минна Кант пӹтӓриш гӓнӓ кымдан ӹдӹрӓмӓшвлӓн ядмашым анзыкы лыктын. Тӹдӹ драматург семӹнь пӓлӹ ылеш, кыды ӹшке драмывлӓштӹжӹ ӹдӹрӓмӓш темӹм соок тӹкӓлӹн. Тӹдӹн анжыктымы ӹдӹрӓмӓш персонажвлӓжӹ пӹзӹрен шӹндӹмӹвлӓ агылеп- виӓнвлӓ, цаткыдывлӓ, шанышывлӓ ылыт, пӱэргӹвлӓӓт нӹнӹм шотеш пиштӓт.

Суоми аграрный культуран сӓндӓлӹк гӹц виӓнгшӹ индустри культуран сӓндӓлӹкӹшкӹ 1950-шӹ ивлӓн сӓрнӓлтӹн. Сола ӹлӹмӓшӹм анжалат гӹнь, Марий |лыштыш гань нырвлӓм, кооперативлӓм тиштӹ ат уж. Фермерӹн пӓшӓжӹ пиш технизируялтын, кид доно пӓшӓм изиш веле ӹштӓт, ышкалвлӓм урдышывлӓӓт моло, шӹшерӹм кид доно нигынамат ак шыпшылеп. Тидӹжӹ солаштышывлӓлӓн пӓшӓдеок кодмым анжыкта. Суомин экономикӹштӹжӹ шӹргӹ куштымы дӓ пӹчкедӹмӹ промышленность соок кого рольым мадын- ӹндежӹ гӹнь, тӹштӓт автоматизаци дон механизаци шижӓлтеш. Пум йӧрӹмӹ механизмвлӓ пӱэргӹвлӓн вим тагынамок шӹргӹ гӹц поктен лыктыныт. Тенгежӹ ма ӹнде солаштыш дӓ изи халавлӓштӹ ӹлӹзӹвлӓлӓн кодеш? Тыменьмӓш дӓ махань-шон изи предприятивлӓм пачмаш. Ти шотышты ӹдӹрӓмӓшвлӓ ӹшкӹмӹштӹм активно анжыктат. Изи ательевлӓм, мастерскойвлӓм, сувенирвлӓм ӹштӹмӹ цехвлӓм, парикмахерскивлӓм, кафевлӓм, реклама бюровлӓм, туризм бюровлӓм, изи типографивлӓм пачыт. А культура ушемвлӓжӹ гишӓн гӹнь, попашыжат уке- нӹнӹ цилӓ солашток, цилӓ изи халашток улы. Нӹнӹжӹ гӹнь мӓлӓннӓ чоте потикӓлӓ шактен кердӹт: Кырык дӓ Кожла мары мӱлӓндӹ доно кӹлдӓш гӹнь тенгерӓк шактат: Туан йӹлмӹм яратышы ӹдӹрӓмӓшвлӓ, Ӓвӓсир ӹдӹрӓмӓшвлӓн Культура йӹргец, Пистерлӓ тӹрлӹзӹвлӓ, Усола ӹдӹрӓмӓшвлӓн Литература клуб, Цикмӓ ӹдӹрӓмӓшвлӓн театр йӹргец, Арде солан сувенирвлӓм ӹштӹшӹвлӓ. Шанымы шоэш Кырык дӓ Кожла сирӹштӓт техень ушемвлӓ лин кердӹт.




#Article 2: Via Appia (111 words)


Via Appia (лат.) антик жепӓш корны, кыды Рим гӹц Неаполь гач Брундисумыш нӓнген. Via Appia-н Капуа якте нӓнгешӹ лаштыкшы 312-шы ин Хр.ш.я. йӓмдӹ ылын. Корным оптымы пӓшӓм Appius Claudius Caecus вуйлатен дӓ седӹндонат ти корнылан тӹдӹн лӹмжӹм пумы.

Via Appia мыч купецвлӓ, Рим легионервлӓ дӓ почтым шыпштышывлӓ (cursus publicus) каштыныт. Вес когогорнывлӓ семӹньок, Via Appia тӹрӹштӹ уштышвлӓм (мильвлӓм) анжыктышы мангӹвла шалген кенӹт. (Рим мильӹн кытшы, mille passus, 1480 метр ылын ). Кугезӹ Римӹштӹ техень вес когогорнывлӓ ылыныт: Via Salaria дӓ Tiber-йогы тӹр мыч шыпшылт вацшы Via Aurelia.

Via Appia-м Рим Империн кечӹвӓлвекӹлӓ кымдаэммӹжӹ велдӹк пиштӹмӹ. Тӹдӹ вырсы (военый) цель доно ӹштӹмӹ ылын – тенге роалтен нӓлмӹ мӱлӓндӹвлӓш салтаквла пӹсӹнрак кен кердӹнӹт. 




#Article 3: Адвент (207 words)


 

Адве́нт (лат. adventus — толмаш) — Шартял анзыц кычымы пост, кыдым Вадывелнӹш церкӹвлӓштӹ — католиквлӓ дон лӱтеранвлӓ эртӓрӓт. Адвент — Христосын Шачмыжым вычымы жеп, кынам йымылан ӹнянӹшӹвлӓ постым тергӓт дӓ кого айошкы йӓмдӹлӓлтӹт. Кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, адвент толмашым анжыкта, грек йӹлмӹштӹ тидӹ тенге сирӓлтеш: (греклӓ παρουσίας (1 Фес. 2:1).

Адвент 27-шӹ ноябрь дон 3-шы декабрь лоштыш рушӓрняэш вӓрештеш, кыды гӹц Шартял якте 4 рушӓрня кодеш. Адвент гӹц тӹнгӓлӹн, костёлвлӓ дон кирхавлӓштӹ Шартял доно кӹлдӓлтшӹ литургивлӓм эртӓрӓт, нӹнӹн темышты Христосын мӱлӓндӹ вӹкӹ толмыжы доно кӹлдӓлтӹн. Литургим лыдмы годым церкӹвлӓм фиолет цӹре доно сӹлнештӓрӓт, но пӹтӓриш рушӓрняжӹ ошы лишӓшлык. Адвент паштек 12 кечӹ шыпшылтшы Шартял жеп толеш. Лютеранвлӓ дон католиквлӓн Шартялышты 24-шӹ декабрьын кечӹвӓлӹн тӹнгӓлӓлтеш маныт. Адвент гӹц церкӹ и тӹнгӓлӓлтеш.

Адвент рушӓрнявлӓн ӹшке лӹмӹштӹ улӹ дӓ нӹнӹ техень ылыт - пӹтӓриш рушӓрня: сулыквлӓм ыдылмаш (лат. Adventus humiliationis), кынам Христосын толмыжы гишӓн шайышталтеш, лӹмнерӹм лӱктӹшӹ адвент (лат. Adventus glorificationis), ӧртӹм кӓндӓрӹшӹ адвент  (лат. Adventus spiritualis), ти кок рушӓрнян Тошты Согонь гӹц У Согоньыш ванжымы гишӓн попалтеш, нӹлӹмшӹ - Валгыды адвент рушӓрнян (лат. Adventus sanctificationis) Валгыды Мария дон Хӹрестӹшӹ Иоанн доно шая кеӓ. Адвентӹн адвент пӧрт кӧргӹм адвент ӓршӓш доно сӹлнештӓрӓт, календарьым пачыт (тӹштӹ цилӓжӹ 24 кечӹм анжыктышы окня) дӓ тӹшӓкен тетявлӓлӓн мӓнивлӓм пиштӓт дӓ кечӹ йӹде иктӹм пуат. 




#Article 4: Ади, Эндре (1598 words)


Э́ндре А́ди (венг. Ady Endre, 22-шы ноябрьын 1877-шӹ ин, Эрминдсент, Трансильвани, Румыни — 27-шӹ январьын 1919-шӹ ин, Будапешт) — венгр поэт. Шукыжымок Трансильваништӹ ӹлен. Тӹдӹ Nyugat (Вадывел) радикальный журналын шанымашвлӓ дон идейывлӓм пуэн шалгышыжы ылын. Адин пӹтариш лыдыш книгажӹ ”Лыдышвлӓ” (Versek) 1899-шӹ ин, кокшыжы (Még egyszer) 1903-шы ин лактӹн, но когон яжоэш нӹнӹм ак шотлеп. 1906-шы ин лакшӹ ”У лыдышвла” (Uj versek) лыдыш книгӓжӹ кӱкшӹн ӓклӓлтӹн. Поэт тиштӹ кыце яратымаш, тенгеок политика гишӓн келгӹ шанымашан лыдышвлӓм сирен. Ади тӹ жепӓш венгр поэзим уэмдӹшеш, новатореш шотлалтеш. Поэт гишӓн шукырыкым ”Цикмӓ” журналын 3-шы (2000 и) номерӹштӹжӹ пӓлен нӓлӓш лиэш.

Ади тӹ годшаш Венгрин ирвелнӹжӹ изи солашты шачын. Семняжӹ изи дворян семняэш шотлалтын дӓ Габсбургвлӓ ваш-тареш ылын, йымы ыдылмаш-ышты доно кальвиниствлӓ. Ади журналистеш тыменьӹн. Пӹтӓрижок тӹдӹ Дебреценӹштӹ пӓшӓлен, варажы Надивара-диштӹ. Журналист семӹнь тӹдӹ халык верц шалгымаш ваштареш ылмым пиш крити-куен дӓ ирӹк шӱлӹшӓн журна-лизм верц ылын. Журналист ылмыжы годым тӹдӹ социа-лизм идейӹвлӓ доно пӓлӹмӹ лиэш.
	
Творчествым виӓнгдӹмӓштӹжӹ пиш кого рольым Адель Диосин лӹмӓн ӹдӹрӓмӓш мадын. Нӹнӹ лоштыш пижшӹ яратымаш ӹндекш и нӓрӹ шыпшылтын. Эндре Ади шукы и Парижӹштӹ ӹлен дӓ тӹштӹш шолшы культура ӹлӹмӓш, у философи, сӹлнӹшаяштыш дӓ кунстыштыш у йогымашвлӓ доно пӓлӹмӹ лин. Ти халам тӹдӹ курымжы яратен. Тенге лыдышвлӓштӹжӓт Ади кок образым кычылтеш: яратымы ӹдӹрӓмӓшӹн дӓ яратымы халан образвлӓм.

Поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ тидӹ гӹц пасна махань-шон контраствлӓн анжыктымашвлӓ кайыт, шӹренжок кого хала дон изи солам ваштареш шӹндӓ. Пӹтӓришӹжӹ кӹзӹтшӹ жепӓш индустриӓн дӓ культурым виӓнгдӹшӹ, но тамалан доко церлӓнӹшӹ, кокшыжы тошты овуцавлӓ доно ӹлӹшӹ изи сола, кышты йымылан пиш ӹнянӓт дӓ ӹшке пуйырымашым тӹдӹн кидӹшкӹжӹ пуэнӹт, седӹндонат тидӹ ӹлӹмӓшӹштӹ махань-шон соредӓлмӓшвлӓм канда. Ти темӹвлӓ Адилӓн инспирацим (импульсым) пуэнӹт.

Тӹ жепӹн Европышты Пӹтӓриш тӱнымбал вырсы кеен, Ади тӹнгӓлмӹжӹ годшенок тидӹ ваштареш ылын. 1918-шӹ ин лиӓлтшӹ революцим сусун вӓшлин, но тӹ жепӹн тӹдӹ пиш нелӹн церлӓнен (шоды цер доно) дӓ шукыштат агыл колен. 

Малын Адин поэзижӹ венгрвлӓ лошты техень икӹжӓк-иктӹ вӓтареш ылшы реакцим шачыктен? Ти ядмашеш вӓшештӓш манын, тӹ жепӓш культура ситуаци гишӓн кӹтӹкӹн сирӓлтенӓ. Венгри сӹлнӹшая со Европыштыш сӹлнӹшаявлӓ паштек тӹшлен дӓ ма тӹштӹ улы, тӹдӹм пӓлен. Но кок курым вашталтмы жепӹн Европы халыквлӓн культурывлӓштӹ пиш кого вашталтмашвлӓ кенӹт, со тама у ылын дӓ тӹдӹжӓт пӹсӹн вес формым нӓлӹн кердӹн. Тӹ жепӹн прозам венгр йӹлмӹшкӹ шукым сӓрӹмӹ гӹньӹ, поэзиштӹ кого кодмашвлӓ цаклалтыныт. Тенге венгрла лыдшывлӓлӓн символизм йӧнӓн лыдышвлӓ кужын эче пӓлӹдӹмӹ ылыныт. Француз символист-поэтвлӓн лыдышвлӓм сӓрӹмӹ ылын, но нӹнӹ кымда корным мон кердделыт, а Аполлинерӹн (1880-1918), Стефан Георген (1868-1933), Рилькен (1875-1926) лыдышвлӓжӹ пӓлӹдеок кодыныт. 

Адин лыдышвлӓжӹ лыдшывлӓн шамеш келгӹ кишӓвлӓм коден кердӹнӹт дӓ у йиш венгр поэзилӓн ӹнянӹмӓшӹм пуэнӹт. Венгр поэтӹн лыдышвлӓжӹ декаденс шӱлӹшӓн агылеп, нӹнӹ ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӓш ӱжӹт, у ӹлӹмӓшӹштӹ яжорак, цеверрӓк мӓгӓлвлӓм кӹчӓлӹт. Но яратымаш лирикӹжӹм анжалаш гӹнььӹ, поэт тӹштӹ трагедиӓн мычашым анзыкы лыктеш: пӱэргӹ дон ӹдӹрӓмӓш лоштыш яратымаш - тидӹ решӓш лидӹмӹ антогонизм, кыды трагедиш сӓрнӓлт кердеш. Тидӹм пиш раскыдын Вӓрӓшвлӓн сӱӓн лыдышышты ужаш лиэш, кышты икӹжӓк-иктӹштӹм яратышы кок кек йужышты, пиш кӱшнӹ кредӓлӓш тӹнгӓлӹт дӓ ӱлӹкӹ шыралтыт. Но варарак сирӹмӹ лыдышвлӓштӹжӹ поэт яратымашлан сойток ӹнянӓ.

Ади романтиквлӓн антиштӹ ылеш. Романтизм ваштареш тӹдӹ со ылын дӓ романтиквлӓн темӹвлӓм (Петӧфин, Ленаун) кычылтын гӹнят, нӹнӹм пиш когон вашталтен. Шамаклан имни кӹтӧзӹвлӓ Адин лыдышвлӓштӹжӹ ирӹкӓн ылмы символымат, экзотикӹмӓт ак анжыктеп. Нӹнӹ хир (дикий), утла проста ылыт дӓ азиатвлӓ доно тӓнгӓштӓрӓлтӹт. Ӓнят тидӹм поэтӹн ир жерӓ гӹц пасна ирвел манмыжы анжыкта? Но тӹнӓмок Ади ӹшкежӹ гишӓнӓт сирӓ: мӹнь иктӧр истуканвлӓлӓн кымалшы, варвар традициӓн курымаш Ирвелӹн дӓ яжон ембӹлӹмӹ Вадывел культурын эргӹжӹ ылам. Модернист семӹнь Ади изи лаштыквлӓэш шӓлӓнӓш тӹнгӓлшӹ ӹлӹмӓш гишӓн сирӓ, но тӹдӹм ак пыдырты, иквӓреш погаш цаца. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ сери семӹнь сирӹмӹ ылыт дӓ шанымашвлӓ икӹжӓк-иктӹвлӓштӹ доно кӹлдӓлтӹт.

Мадйарошаг (мадйарвлӓн мӱлӓндӹ) дон мадйар ылмаш Адин лыдышвлӓштӹжӹ пиш кого рольым мадыт. Поэт шӹренжок ти кок шамакым лыдышвлӓштӹжӹ кычылтеш дӓ ма нӹнӹ тӹдӹлӓн ылыт, тидӹм ынгылаш цаца. Ик лыдышыштыжы поэт ядын сирӓ: 

Йымем, туан мӱлӓндем мадьярошаг ылеш,
исӹр, кукшы лимеш пынзал лыкмы,
махань лӓктӹш тыл гань шаявлӓэт гӹц,
махань лӓктӹш ӓрӓкӓ дон вӹрӹм йӱмӓш гӹц,
махань лӓктӹш эдемлӓн мадьяр лиӓш?

Ти ядмашвлӓм Адин ӓтямӱлӓндӹ вӹкӹ анжалтышыжым ынгылымашты шӹренок цитируят. Поэт туан сӓндӓлӹкшӹ гишӓн кыды вӓрежӹ критикуен сирӓ гӹнят, тӹдӹ венгрвлӓлӓн (мадйарвлӓлӓн) ӹнянӓ дӓ ӹшке халыкшым яратышы поэт веле тенге сирен кердеш. Кынамжы поэт изи мӓгӓлвлӓштӓт шӱмлӓнжӹ лишӹлӹм моэш. Туан векӹжӹ, Тиса йогы сирӹш хыналаш толмыкыжы тӹдӹ сӹгӹрӓл сирӓ: Тидӹ мӹньӹн ӓтямӱлӓндем!

Венгри дон венгр гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓштӹжӹ поэт универсалиӓн ядмашым шӹндӓ: эдемлӓн венгр ылмыжы шӱмжӹ семӹнь ӓль агыл дӓ кыце тӹдӹ тӹ халык вӹкӹ анжа, кыды тӹдӹм шачыктен? ӹшкежӹ гишӓн сирӹмӹ годым поэт ӹшкӹмжӹм кӱшкӹ шуэн колтымы кӱ маклака доно тӓнгӓштӓрӓ, кыды кӱшкӹ куза гӹнят рокышкы сойток кенвазеш. Символым анжаш гӹньӹ- рок тӹдӹлӓн туан мӱлӓндӹ ылеш. Поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ махань-шон чиӓвлӓм анжыктышы шамаквлӓ кычылталтыт, пиш когон ассоциативне дӓ сугесстивне ылыт. Тидӹм импрессионизмӹн инфлуэнцижӹ семӹнь анжаш лиэш.

Венгри гишӓн шайыштшы миф ти тематикӓн мифвлӓ логӹц иктӹжӹ. Ади лыдышвлӓштӹжӹ тенгеок оксан лӱдӹктӹмӹ фетишӓн образжы гишӓн сирӓ. Лирический символизмӓн шыпшалмаш дон йӓнг йылымаш эдем доно виктӓрӓт, поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ вӓшлиӓлтшӹ Ледан образжат лач ӹдӹрмӓш тӹжем вес ӹдӹрӓмӓшвлӓ логӹц агыл, тӹдӹ ӹлӹмӓшӹм виктӓрӓ, ӹлӹмӓшӹм ӹлен лӓктӓш палшышы кымылым лӱктӹшӹ дӓ икмахатян ӹдӹрӓмӓш ылеш. Вес семӹньрӓк манаш гӹньӹ, тӹдӹ техень образ ылеш, кыды шӱмӹштӹ ойхым шачыкта, но нигынамат йӓнгӹм дӓ кӓпӹм ладнангдарен ак керд, тӹдӹ со пӓлӹдӹмӹ дӓ икмахатян ылеш. 

Ади символист шамакын ӓнгӹсӹр значениӓн символистшӹ ылеш. Шанымашвлӓ, йӓнг йылымашым анжыктымаш дӓ шижмӓшвлӓ тӹдӹн лыдышвлӓштӹжӹ раскыды линиӓн агылеп, но шӹренжок аффектӓн ылыт. Тӹдӹ Йозы тошты кӓрмӓнӹштӹ ӹлӹшӹ, ирӹкӹм такеш вычышы тыл гань яжо ожы вуйта ылеш. Тӹдӹ тылвышын мӹндӹркӹ нӓнгемӹжӹлӓн ӹнянӓ. Поэт со тамам ум кӹчӓлеш. Яжо мырывлӓм мырышы ирокшы кек тӹдӹн кок лапа лоштыжы чонгештӹлеш. `квлӓ дон мадын, Ади техень картинвлӓм рисуя. Тӹдӹн лыдышвлӓштӹжӹ шӹренок махань-шон чиӓвлӓ дӓ чиӓвлӓм анжыктышы шамаквлӓ кычылталтыт, кышты импрессионизмӹн инфлуэнсӹм цаклаш лиэш. Лыдыш строфавлӓӓт ула чангалтыт, ритм со вашталт миӓ, венгр поэзиштӹ шӹренок кычылтмы ямб сагаок ӹшкӹмӹштӹм вес йиш ритмӓн строфавлӓӓт яжон шижӹт, поэтӹн индивидуализмжӹм нӹнӹ анжыктат, лыдышвлӓн структурыштат у ылеш.

Кӹтӹк жепӹштӹ поэт таманяр пӓшӓм сирӓ Вӹр дон шӧртньӹ (Жéр éс Араны, 1907), Илеш арававлӓштӹ (Аз Иллéс сзекерéн, 1908), Шанышым иктӓжӹ мӹньӹм ярата (Сзеретнéм ха сзеретнéнек, 1909), Цилӓ икмахатьвлӓн лыдышвлӓ (А минден титкок жерсеи, 1909), Тагыш кыргыжшы ӹлӹмӓш (Менекӱлӧ Éлет, 1912), кыдывлӓ У лыдышвлӓштӹ тӹкӓлмӹ шанымашвлӓм пакыла нӓнгеӓт. Ти лыдышвлӓн выргыжмашвлӓ Бодлерӹн дӓ декадентвлӓн выргыжмашвлӓ докы лишӹл ылыт. Кыды-тидӹ лыдышыштыжы Ади ӹшкет ылмаш, колымаш ваштареш кредӓлеш. Поэт махань кого дӓ нелӹ пӓшӓм ӹштӓ, тӹдӹ гишӓн пӓлдӹртӓ. Кыды лыдышыжы |дгар Аллан Пон лыдышвлӓ гань шактат. Адин лыдышвлӓжӹ пиш суггестивне, образвлӓ доно пиш паянвлӓ дӓ шукы ежӹнгӓн ылыт. Нӹнӹ раскыды акустикӓн ылыт, сӹнзӓ анзылны махань-шон ассоциацивлӓм шачыктат, нӹнӹн шамаквлӓштӹ пиш виӓнвлӓ, сюжетӹштӹ ямакышты дӓ омынышты ганьвлӓ. 
	 

Ади туан халыкшым яратен, но сӓндӓлӹкӹштӹш ситуацим тырхен кердде. Дӓ ти проблемӹвлӓм решӹмӓшӹм демократи шӱлӹшӓн революциштӹ ужын. Тӹнӓм вел кыце пӓшӓзӹвлӓн, тенгеок хресӓнь эдемвлӓнӓт правашты лиэш, поэт шана. Хресӓнь дӓ пӓшӓзӹ эдемвлӓм анжыктымы годым, поэт, сотыки, реалист ылеш, нӹнӹм критикуенӓт кердеш. Революцин кредӓлмӓшӹштӹ поэт дон пӓшӓзӹ ик велнӹ лин кердӹт, манын Ади пӓлдӹртӓ. Тидӹжӹ уэмдӹмӓш верц кредӓлмӓш лиэш, поэт манеш. Но поэт дон масса лошты кого айыртем улы, поэтӹм идейӹвлӓ дӓ цевер верц ылмаш тидӹм ӹштӓш ӱжеш. ӹлӹмӓшӹштӹ цевер мӓгӓлвлӓм кӹчӓлмӓш дӓ нӹнӹм момаш верц ӹлӹмӓш- тидӹ поэтӹн тӹнг задачывлӓжӹ ылыт.

Абстрактне шанымашвлӓмӓт Ади поэзиштӹжӹ антропоморфиӓн модывлӓм кычылт, анжыкта. Йымын образжат кого рольым мадеш. Поэтӹн шанымыжы семӹнь ти образ гӹц цилӓ символын символ шачын кердеш. Ади Библим яжон пӓлен. Венгр йӹлмӹм виӓнгдӹмӓштӹ махань рольым Библи мадын, тидӹм яжон ынгылен. Лӹмӹнок ЬИЬ-шӹ курымаш ситуацивлӓ доно тидӹм кӹлдӓш цацен. Лач ти курымын йӹлмӹм итӹрӓйӹмӓш дӓ уэмдӹмӓш процесс кен. Поэт религи анжалтышыжы дон кальвинист-детерминист ылеш дӓ творчествыжылан кого инспирацим Библи пуэн, лӹмӹнок Тошты Согонь, кышты Йымы утла кӱшнӹш ӧрт агыл, тӹдӹ ӹшкеок вырсыштат виктӓрӹшӹ ылеш, халыквлӓлӓн ма пуйырен, тӹдӹм келесӓ дӓ эдемвлӓ дон диалогышты ылеш. Кыды-тидӹ лыдышыштыжы Ади ӹшке дӓ халыкшы верц кредӓлмӹжӹ годым Йымым сарвала, тенге гӹнят, тӹдӹ Йымы дон споренӓт кердеш. Но поэтӹн техень лыдышвлӓжӓт улы, кышты Верлен семӹнь, тӹдӹ (поэт) шушыргышы дӓ нерат лишӹ христианвлӓн йымымат сарвала. Ти лыдышвлӓштӹ янгылен шӹцшӹ, ӹшкетӹн кодшы, церлӓнӹшӹ эдемӹн юкшы шакта. 

Ти ядмаш Эндре Адин творчествыштыжы якшар шӹртӹ доно кеӓ. Тӹдӹ тӹ жепӹн ӹлен, кынам эдем ылмаш дӓ эдемӹм шотеш пиштӹмӓш ӧрдӹжӹштӹ дӓ мӹндӹрнӹ шалгенӹт. Тидӹ гишӓн поэт эдемвлӓм, халыквлӓм шотеш пиштӹдӹмӓш ваштареш кердмӹжӹ семӹнь реагируен. Поэзиштӹ дӓ кунстышты тӹ жепӓш вес модерниствлӓ ганьок, тӹдӓт цела, пыдыртымы агыл ӹлӹмӓшӹм кӹчӓлеш дӓ сирӓ: Цилӓ Цела пыдырген ӹнде,/ тыл салымат лач йӧрӓш веле пижеш,/ яратымаш лаштыквлӓ гӹц ылеш,/ цилӓ Цела пыдырген ӹнде. Вес лыдышыштыжы поэт пӓлдӹртӓ: |дем ылмаш дон пуры ылмаш- лач шая веле/ Ары семӹнь шанышы тӱнымбалым нигыштат ат мо/ Карштара такеш ылмаш/ Карштара эдем ылмем доно когоэшнен керддӹмӓш. (Нимат, нимат ӹнде уке). 
	
Ади пессимизм шӱлӹшӓн шанымашвлӓм анзыкы шӹренок лыктеш гӹнят, тӹдӹн лыдыш корнывлӓштӹжӹ ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӹмӓш нигынамат мондымы агыл: лым лӹвӓлнӹ кишӹ нӱшмӱ гӹц тамахань яжо пеледӹш шӹтен кердеш. 

Шӹжӹ аярын цӓшӹжӹ шагалалын
шеклӓнӹшӹ тӹрвӹвлӓнӓн лишеммӹштӹм анжа.
Мардеж лым пышым тагышец канда,
вӓрнӓ ала ӹлӹштӓшвлӓ гӹц ылеш
дӓ шӹжӹ шӹргӹ гишӓн мыра 
яратымашнан ойхан ӹнянӹмӓшӹжӹ 
(ӧсзӱлӧ ердӧк реттегéсе- Шӹжӹ шӹргӹвлӓн лӱдмӓш)
(Шӹжӹ шӹргӹвлӓн мырышты ӧсзӱлӧ ердӧк реттегéсе)

Ади молнамшы гань тӱнымбал гишӓн шайыштмыжы годым символвлӓм веле агыл кычылтеш, тӹдӹ лыдышвлӓжӹм картин ӓль фотографи семӹнь сирӓ, кышты лиӓлтмӓш сӹнзӓ анзылны вуйта эртӓ.Эндре Адин модерн венгр сӹлнӹшаяшты пӹтӓришӹ дӓ сек кого корны ажедшӹ ылеш. Тӹдӹн творчествыштыжы кого вӓрӹм поэтӹн мӹньжӹ мадеш. Тидӹжӹ индивидуум ӓль суб_ект кыце тӱнымбалныш процессвлӓм ужеш дӓ ынгыла, тӹдӹм лыдшывлӓлӓн ынгылдарымым анжыкта. Но ти суб_ектӹн мӹньжӹ экспрессионизмӹн коллективизм докы лишӹл, Бодлер (1821-1867) дон Верленӹн (1844-1896) суб_ект гань ылеш. Пӹтӓриш Тӱнымбал вырсы жепӹн Адин поэзижӹ цилӓ туан халыкын трагедижӹм анжыктен. Тӹдӹ революцим вычен, но тӹнӓмок тӹдӹ гӹц лӱдӹн. Революци лиӓлтмӹкӹ, тӹдӹ сирӓш цӓрнен.Эндре Ади поэзи гӹц пасна новеллывлӓмӓт сирен, но туан халык лошты модерн культурын идейӹвлӓжӹм шӓрӹмӓштӹ тӹдӹ сек кымдан журналист семӹнь пӓлӹ ылеш. Махань-шон газет-журналвлӓштӹ шотлаш лидӹмӹ артикльвлӓм, критикӹм, комментаривлӓм, ушемкымдем дӓ культура гишӓн шанымашвлӓм тӹдӹ сирен.

Нӓлмӹ: Цикмӓ журнал 2000 № 3




#Article 5: Айги, Геннадий Николаевич (130 words)


Генна́дий Никола́евич Айги́ (лачокла фамилижӹ — Ли́син; (суасламарла Геннадий Николаевич Айхи (Лисин); 21 август 1934, Шаймурзино, Батыр район, Суасламары Республика — 21 февраль 2006, Москва) — суасламары поэт.

Шаймурза суасламары солашты шачын. Изи годшенжок лыдышвлӓм туан йӹлмӹлӓжӹ сирен. 1953-шы ин Литература институтыш тыменяш пырен. тӹнӓм алык мары поэт Валентин Колумб доно пӓлӹмӹ линӹт. Поэт Борис Пастернак доно лишӹл кӹлвлӓм кычымыжы дӓ «соцреализмӹн негӹцвлӓжӹм пыдыртымы дӓ тышман шӱлӹшӓн книгӓм лыкмыжы» гишӓн Айгим институт гӹц лыктын колтат. Тӹ годымок, Пастернакын шаяжы паштек, Айги лыдышвлӓжӹм рушла сирӓш тӹнгӓлеш, но тӹ годымок туан йӹлмӹшкӹжӹ пиш ӓкӓн «Францин поэтвлӓжӹ», «Венгрин поэтвлӓжӹ», «Польшын поэтвлӓжӹ» пиш ӓкӓн антологивлӓм сӓрен дӓ пецӓтлен лыктын. Суасламары поэзим вес сӓндӓлӹквлӓштӹ пропагандируйымы рольжы Айгин пиш кого. Вес йӹлмӹвлӓшкӹ Айгин пӓшӓвлӓжӹм 1960-шы ивлӓ годшен сӓренӹт дӓ тенге суасламары халык дӓ тӹдӹн поэзижӹ гишӓн вес сӓндӓлӹквлӓштӓт пӓленӹт.




#Article 6: Акпарс (500 words)


Акпарс, лужавуй. Шачмы дӓ колымы ижӹ пӓлӹ агыл. Лин кердеш 1520-шы ивлӓн шачын.
Акпарс – кырык марынвлӓн лужавуйышты, политик, армим вуйлатышы, дипломат. Мары халыкын геройвлӓ логӹц сек яргатажы дӓ яратымыжы. Нужаналышты ӹлен. 

Тӹ жепӓш Йыл тӹрӹштӹш геополитикӹм анжалаш гӹнь, кырык марынвлӓ куктаналт шӹцшӹ пӱкшемӹн эпицентрышты ӹленӹт: ик монгыр гӹц азанвлӓ, вес монгыр гӹц москвавлӓ ылыныт. Акпарс XVI-шы курымын ӹлен дӓ Азан дон Москва лоштыш шыпшылтшы проблемывлӓм шӱтӓш палшен. Рушла хроникывлӓштӹ Акпарсын лӹмжӹ нигыштат ак ӓшӹндӓрӓлт, дӓ пиш ӹжӓл кырык марынвлӓ тӹнӓм эче пумагаэшӓт, каваштешӓт дӓ куги кымыжешӓт эче сирӹделна, седӹндоно историм кырык марынвлӓн анжалтыш доно трактуяш пиш нелӹ: мам ит попы, сирӹмӹ шая тӹжем ивлӓ доно, а ышма гӹц ышмашкы, вес семыньжӹ йӹлмӹ гӹц йӹлмӹшкӹ пиштӹм шаян курымжы кужы агыл, тӹдӹ ӹлӓ гӹнят, легенды докырак лишемӓш тӹнгӓлеш. седӹндонат Акпарс гишӓн шукыжымок мӓ легендывлӓ гӹц пӓлен нӓлынӓ. Рушла сирӹмӹ Никонын иӓш сирмӓшвлӓштӹжӹ 1546-шы ин кӓнгӹжӹм дӓ шӹжӹм кырык марынвлӓ дон суасламарывлӓ Москвалан кымалаш манын, каштызывлӓм колтат. Тӹлец анзыцшы Руш кугижӓн экспансижӹ кырык дӓ суасламарынвлӓн мӱлӓндӹ якте шон ылын. 

Шамаклан 1523-шы ин Кырык мары лужавуйвлӓн Цепель резиденциштӹ лишнӹ Шур тӹреш Шурдӹнг карманым чангымы, кыды вырсы Руш кугижӓ мӱлӓндӹн Йыл вӹлнӹш ирвел форпостшы ылын. 1547-шӹ ин кырык дӓ суасламарывлӓ угӹц Москва лӹвӓлнӹ лиӓш шанен, каштызывлӓштӹм царь докы колтат. Тенге 1551-шӹ ин Кырык сир гӹц Магмет Бозубов дон Ахкубек Тогаев Москваш Костан Иван (Иван VI-шӹ) докы кеӓт дӓ ти регионым Руш Кугижӓнӹн мӱлӓндеш шотлаш ядыт. Тидӹ паштек шӧртньы пецӓтӓн сирмӓшӹм сирӹмӹ, кыды семӹнь кырык марынвлӓлӓн мӱландӹштӹ кодын дӓ тидӹ гӹц пасна 3 иэш ясак гӹц йӓрӓ линӹт. Руш арми сага Азаным нӓлӓш палшаш манын Акпарс, Аказ, Ковӓш, Яныгит, Токсубай, Токпай лужавуйвлӓ патыр кырык мары эргӹвлӓм кредӓлӓш нӓнгенӹт. Азаным сӹнген нӓлеш гӹнь, Руш кугижӓ кырык марынвлӓлӓн мӓшон пӹрнявлӓм пуаш сӧрен. Шамаклан Акпарслан шӧртньӹ доно сӹлнештӓрӹмӹ ши каркам кычыктен. XIX-шӹ курымын эче ти карка Йоласал церкӹштӹ перегӓлтӹн, но варажы, пиш ӹжӓл, тагыш ямын.

Ти маршым вес семӹньжӹ Акпарсын семжӹ маныт. Кырык марынвлӓн тошты гимн семӹнь ылын. 

Акпарс шачынжы Кожваж ылеш. Тӹдӹ Костан Иван доно вӓшлин. Хазан якте кеен. Тӹштӹ келеш ылын порох складым пыдештӓрӓш. Костан Иванжы  Акпарсым тӹш колтен. Акпарс пырен. Костан Иван вычен-вычен, Акпарс уке. Акпарс лӓктӹн шагалмыкок, Костан Иван  тӹдӹм роал шуэн. Роал шумыкыжок, порох склад пыдештӓлт кеен. 

Тӹнӓм Иван Грозный Йыл мычкы кузен. Дӓ Йыл мычкы кӓрмӓнвлӓм ӹштӹл коден: Козловкым, Шавашарым, Цикмӓм. 

Цикмӓшкӹ тӹшец лӓктӹн. Перви Козьмо дон Демьян лӹмӓн ыргызывлӓ ылыныт. Нӹнӹ такешок ыргенӹт, качмыла веле. Костан Иванын войскажыланат нӹнӹ выргемӹм ыргенӹт дӓ Костан Иванет  нӹнӹ лӹмеш кӓрмӓн-халам ӹштӹктен. Тӹ халажым рушла Козьмодемьянск (Цикмӓ) маныныт. 

Перви, когогорным ӹштӹмешкӹ, тиштӹ эдемвлӓ ылделыт. Когогорным ыштымыкы веле тиш халык погынен. Первой толшывлӓжӹ когорны лишнӹ ӹленӹт. Тӹнӓм окнявлӓ моло уке ылын. Да эчежӹ Малахай разбойник сӓрнен. Тӹнӓм эдемвлӓ лӱдӹнӹт да когогорны гӹц шӓпненыт. Яшпатыржы ӓнгӹр вуеш шӹнзӹн. Ти солажымат ӓнгӹрвуй маныныт. Сарамбай вес вуеш шӹнзӹн. Ты солажым кӹзӹт марлажы Сарансола маныт, а рушлажы – Сарамбаево. 

Акпарс родын кишажӹ шукерды агылат ылын. Кӹзӹт ӹнде шонгыраквлӓжӹ колен пӹтенӹт. Сӓмӹрӹквлӓжӹ шӓлӓненӹт кышкы-шон. Первирӓк ик карем лапымат Акпарс лык маныт ыльы. Кӹзӹт ӹнде тӹнге манмы ак шакты доко, монденӹт, векӓт.




#Article 7: Актусола (292 words)


Актусола — сола Кырык сирӹштӹ

Пайскырык поселенин Актусола исторический вӓрвлӓ доно паян ылеш. Актуш — ти солалан негӹзӹм пиштен, седӹндон сола тенге маналтеш. А XVI—XVIII курымвлӓн тӹдӹм «Малая Емангаши» маныныт. Актусолан ӱл частьшӹн 200 метр ӧрдӹжӹштӹ кӱкшӹ вӓрӹштӹ пӹсманӹм анжыктышы штолмы шалга. Молнам тӹдӹ Азан дон Угарман губенрнявлан пысманыштым айырен. Ти стелалан 100 и утла. Тӹдӹм молнам тиштӹ эртӹшӹ Москва (Кӹтӹри Кугижӓн) тракт сага шагалтымы. Тӹшец пиш цеверӹн цилӓ портту йӹрвӓш, Ямангаш вел кайыт. Кӹзӹт ти стела-пирамида форман, жеп ӹшкӹмжӹнӹм нӓлӹн: стенӓвлӓжӹ кӓтлен шӹнденӹт, сек кӱшӹл лаштыкшы (тӹштӹ кугижӓ кӹлӹн символжы — кок вуян курныжым анжыктымы ылын) урын вален. 19-шӹ курымын Москва тракт Кырык сирӹштӹ 68 уштышыш шыпшылтын дӓ Ямангаш, Виловат, Кожваж, Тошты Шӹндӹр гач эртен. Тӹдӹ грунтовой ылын, но пасна лаштыквлӓжӹ, лымынок кырык вӹкӹ кузымы годым кӱэрвлӓ доно шӓрӹмӹ ылын. Актусолам валымы годым ӱлнӹ техень кӱэр доно шӓрӹмӹекатерининский трактын участкыжы перегӓлт кодын. Тидӹцӱдӓлӓ чучеш. Вет ти корны мычкы тӹжем заключенный, каторжан ссылкыш Сибирьӹш кенӹт, вольный ӓль вольный агыл путешественниквлӓ эртенӹт. Ти корны арестованныйвлӓн этапный корнышты ылын. Нӹнӹм Москва гӹц Владимир гач Сибирьӹш колтенӹт. Седӹндон эче ти корным «Кандальный» маныныт. Ти корны мычкы Екатерина II эртен. Седӹндон эче ти корны государственный ылын. Седӹндон тӹдӹм халык эче «екатерининский» манын. Тӹдӹ пиш керӓлеш шотлалтын: Кырык сирӹм Йыл доно дӓ Йыл кымдемӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ вес халавлӓ доно ушен. 1854 ин ти тракт мычкы кӹвервлӓм тӧрленӹт.

Ти вӓрӹштӓт кок кӹверӹм ӹштенӹт. Мамалай ӓнгӹр гач — пун кӹверӹм, а Пактай гач — кӱ пычвлӓм пиштенӹт. 1920-шы и якте марынвлӓн мулӓндӹм Угарман, Азан, Вичӹ губернивлӓ лошты пайылымы ылын. А пӹсмӓн мӓнгӹ гӹц мӹндӹрнӹ агыл лапышты «Дворики» сола вӓрлӓнен. Кӹзӹт тӹ вӓрӹштӹ нимат уке. Шӹм метр нӓрӹ кӱкшӹцӓн мӓнгӹ-стела кӹзӹт шӹверемӓн лач кокты веле кодын: Щурово солашты (Рязан дон Москва губернивлӓ лошты) дӓ кокшы — Актусолашты. Тидӹ архитектурный памятникӹш сӓрнӓлтӹн. Актусолашток первишӹ часовня перегӓлт кодын.




#Article 8: Алдушкин, Сергей Сергеевич (124 words)


Сергей Сергеевич Алдушкин - ӓтяжӹнӓт лӹмжӹ Серге. 1967-шӹ ин Латансолаэш шачын. Руш Элышты кымдан пӓлӹмӹ акварель стиль доно сирӹшӹ реалист артьнык.

Ямангаш школышты тыменьӹн, тидӹ паштек Йошкар-Олашты Кунст (художественный) училищӹм пӹтӓрен дӓ талантан ылынат Москвашкы, Иван Суриков лӹмӓн Кунст Академишкӹ тыменяш кен, кыдым 1996-шы ин пӹтӓрен. Мастарлыкшым лӱктӓш манын, Европыштыш вес сӓндӓлӹквлӓштӹ шӹренок ылын: Франциштӹ, Венгриштӹ, Италиштӹ, Шим Кырык Элышты, Сербиштӹ, Германиштӹ. Туан Латансолаштыжы ӹлӓ.

Серген пӓшӓвлӓштӹжӹ кымда вӓрӹм пейзажвлӓ йӓшнӓт, тидӹ паштек портретвлӓ дон натюрмортвлӓ кеӓт. Картинвлӓм вазымы стильжӹн важвлӓжӹ 19-шӹ курымаш руш реалиствлӓн пӓшӓвлӓшкӹ нӓнгеӓт. Артньыкын пӓшӓвлажӹ Левитанын, Репинӹн, кынамжы Шишкинӹн дӓ Кустодиевӹнӹм дӓ седӹ кырык мары артнтньык Владимир Григорьевӹнӹм ӓшӹндӓрӹктӓт. Ма яжожы, Серге ти мастарвлӓн пӓшӓвлӓштӹм яжон пӓлӓ дӓ реалист семӹнь пӓшӓлӓ гӹнят ак копируйы, тӹдӹн ӹшке индивидуальный вазымы стильжӹ улы.




#Article 9: Амишвлӓ (211 words)


Амишвлӓ — цилӓжӹ 200 000 нӓрӹн ылыт дӓ Ушымы Штатвлӓн Пенсельвени, Охайя, Индиана штатвлӓштӹ ӹлӓт. Религиштӹ доно амишвлӓ анабаптиствлӓ ылыт. 

Сек первижок амишвлӓ менонит сектанвлӓ ылыныт, нӹнӹм 1600-шы ивлӓн Европышты поктылыныт, тырын ӹлӓшӹштӹ ирӹкӹм пуделыт дӓ тенге изин-олен Америкышкы эмигрируяш тӹнгӓлӹнӹт. Шукынжок тӹшкӹ 1700-шы ивлӓн кен колтенӹт. Шӹренжок амишвлӓ важвлӓштӹ доно Швецарин немӹцвлӓ ылыт. Туан йӹлмӹштӹ немӹц сӹнӓн тошты герман йӹлмӹ, кыдым кӹзӹтӓт кычылтыт, тидӹ гӹц паснажы англ дон немӹцлӓӓт попат. Амиш лӹм сектылан негӹцӹм пушы, квакер Якоб Амманын лӹмжӹ гӹц толеш. 

Сек тӹнгжӹм амишвлӓ Библиштӹ мам сирӹмӹ, цила ти законвлӓ доно ӹлӹшӓшлык ылыт, эдемӹм изижӹ годым агыл, а кушмыкыжы веле хӹрестӓт. Ушемкымдем гӹц амишвлӓ изолируялтыныт дӓ ӹшке законвлӓштӹ доно ӹлӓт. Тӹнгжӹм нӹнӹ тоштӹ семӹнь ӹлӹмашӹм шотеш пиштӓт, модерн техникӹм: автовлӓм, тракторвлӓм, телевизорым, телефоным, электричествым ак кычылтеп дӓ кыце 1700-шы ивлӓн эдемвлӓ ӹленӹт, тенге ӹлӓш дӓ ныр пӓшӓвлӓштӹмӓт ӹштӓш цацат. Амишвлӓ шӹренжок имни арававлӓ доно кыдалыштыт. Техникы эдемӹм утла когоэшнӹшӹм ӹштӓ манын амишвлӓ шанат. Изолируялтынытат, амишвлӓлӓн махань-шон характерный цервлӓ улы, кыдывлӓ генывлӓштӹ доно кӹлдӓлтӹн, кынамжы мӹшкӹрӓнвлӓ жеп шодеок колышы тетявлӓм ӹштӓт, но тенге гӹнят семнявлӓштӹ коговлӓ, шӹренжок 8-10 тетяӓнвлӓ. Амишвлӓ самолет, поезд дӓ автобус донат ак кыдалышеп, мӹндӹр корнышкы моло лӓктӓш келеш гӹнь, нӹнӹ церкӹштӹ разрешеним ядшашлык ылыт. Амишвлӓ чиӓшӹжӓт тошты семӹнь чиӓт, но школвлӓшкӹ каштыт, нӹнӹн ӹшке школ системӹштӹ улы. 




#Article 10: Аристотель (208 words)


Аристо́тель (тошты греклӓ: Ἀριστοτέλης) (384 и Христос шачмы якте (Х.ш.я.), Стагир — 322 Х.ш.я., Халкида, Эвбея ошмаоты (остров)) — Кугезӹ Греци философ дӓ шӹнцӹзӹ. Платонын тыменьшӹжӹ. 343 Х.ш.я. и якте — Александр Македонскин тымдышыжы. 335 Х.ш.я. ин Ликей лӹмӓн перипатетика школым пачын. Формальный логикылын негӹцӹм пиштен. Философи лексиконын ынгылаш лимӹ аппартшым ӹштен, кыды шӹнсӹмӓш шанымы стильӹм кӹзӹтӓт эче ав-ӓлтӓ.
 
Аристотель пӹтӓриш шӹнцӹзӹ ылын, кыды философин системӹжӹм виӓнгден дӓ ӹлӹмӓшӹн шукы монгырыштыжы: социологиштӹ, философиштӹ, политикӹштӹ, логикӹштӹ дӓ физикӹштӹ кычылтын. Онтологи вӹкӹ анжалтышыжы паштекшӹ философлӓн дӓ эдемвлӓн эдемӹн шанен мыштымаштыжы пиш келгӹ кишӓвлӓм коденӹт. Аристотелӹн метафизикы гишӓн тымдымашвлӓжӹ Аквин Фома ярыктен дӓ схоластикы йӧн семӹнь анзыкыла виӓнгдӹмӹ линӹт.

Аристотель Стагирышты, грек колонштӹ, Афон кырык лишнӹ в 384 ин Х.ш.я. шачын. Аристотельӹн ӓтяжӹн лӹмжӹ Никомах ылын, кыды Кугезӹ Македонин Аминта III-шы кугижӓн кудвичӹштӹжӹ лӓкӹрӹн пӓшӓжӹм ӹштен. Никомахын ӓтяжӓт лӓкӹр ылын дӓ ти професси семняштӹштӹ ӓтя гӹц эргӹлӓн принцип доно ванжен миэн. Аристотельӹн пӹтӓриш тымдышыжы ӓтяжӹ ылын. Изи ылмыжы годымок эче Аристотель Македонин Александрын ӓтяжӹ Филипп доно пӓлӹм лин.

Ӹрвезӹ ивлӓжӹм Аристотель Македонин пеледмӹ курымын ӹлен, тӹдӹн грек образовани ылын дӓ попашыжат ти йӹлмӹ донок попен. Ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓм анжалаш гӹнь, Аристотель демократ йӧн доно кугижӓнӹшӹм вуйлатымаг верц ылын дӓ тӹ годымок Македони кугижӓн дӹвӓлнӹжӹ ылын. Тидӹжӹ толшашышты тӹдӹн ӹлӹмӓшӹштӹжӹ ӹшке рольжым мадын.




#Article 11: Ахтисаари, Мартти (342 words)


Мартти Ахтисаари () (ш. 23-шы июнь-ын 1937-шӹ ин, Viipuri, (марла Выборг)) Финлянди (Суоми) Республикын 10-шы президентжӹ (1994-2000). Президент лимӹжӹ якте Вескид пӓшӓ министерствышты дипломат пӓшӓм ӹштен, Ушымы Халыквлӓн Организациштӹ (англла UN, рушла ООН) палшыкалышы секретарь ылын. Тырым шагалтымы Нобельӹн премижӹм пумы гишӓн 10.10.2008 увертӓрӹмӹ дӓ ти премим 10.12.2008 Норвегин вуйхалаштыжы, Ослошты тӹдӹлӓн кычыктымы. Тидӹ гӹц пасна ти инок Мартти Ахтисаарилӓн октябрь тӹлзӹн ЮНЕСКО-н (англла UNESCO) премижӹм пумы.

Мартти Ахтисаари халыквлӓлоштыш организацивлӓштӹ пӓшӓм 1960-шы ивлӓ годшен ӹштен. Шукы вижӹм гражданский вырсы тервен нерат лишӹ Намибим тыр дӓ демократи йӧн доно виӓнгмӹ корныш колтымашкы пиштен. Ти виӓнгмӹ корнын тӹнг негӹцшӹ у школ системӹм айырымаш ылын. Ахтисаари семӹнь, кугижӓнӹш у корнывлӓ доно виӓнгнежӹ гӹнь, тӹдӹ пӹтӓриок, у школ системӹм ӹшкӹлӓнжӹ айырышашлык, вет такеш агыл, сӓмӹрӹквлӓ кугижӓнӹшӹн толшашыжы ылыт манын попат. Намиби гӹц пасна, Мартти Ахтисаари тенегок Филиппинышты икӹжӓк-иктӹштӹ ваштареш кредӓлшӹ этнический кланвлӓ лошты тыр лижӹ манын, кого пӓшӓм ӹштен. Тенгеок Косово проблемӹм решӹмӓштӓт нобелист кого рольым мадын. 

Традици семӹнь, Нобельӹн премижӹм кок вӓре пайылат: тыр шагалтымы премим Ослошты хими, физика, эконмика дӓ литература премим Стокгольмышты пуат. Нобелист Ахтисаари лӹмеш, Осло хала мэриштӹ кого айо эртен, кышты Норвегин кугижӓжӹ Гаральд ылын. Традици семӹнь нобелист лӹмеш кого концертӹм пуат. Нобелистӹм кымылангдаш толшывла Осло мэри анзыкы погыненыт, нӹнӹ лошты Норвегиштӹ эмиграциштӹ ӹлӹшӹ шукы косовец ылын. Кидӹштӹштӹ нӹнӹ Косовон йолажым вӹльгӹжтӓрен шалгенӹт. Мартти Ахтисаари мэрин балконжы гӹц халыкым пурештен.

Стокгольмыштат Нобель айом Хала пӧртӹштӹ (мэриштӹ) эртӓрӓт. Ослошты ти церемони 10-шы декабрьын эртӓ гӹнь, Швецин вуйхалаштыжы тидӹм 12-шы декабрьын эртӓрӓт. Нобелиствлӓ гӹц пасна ти айошты 1000 утла хына ылын. Хынавлӓ лошты традици семӹнь Швецин кугижӓжӹ Карл Густав, кугижӓтар Сильвия, принцесса Виктуриа, принцесса Мадлен дӓ принц Карл Филипп, сӓндӓлӹкӹн политика, шӹнцӹмӓш (наука) дӓ культура элитыжы ылын. Айон хозажы – Нобель Комитет. 2008-шы ин Нобель премим пумы программышты кым чӓсӓк пелӓк шыпшылтшы айо вады качкыш паштек концерт дон танцывлӓ ылыныт. Вады качкышын ӓкшӹ 170 евро. Шергӓш агыл гӹнят, ти айошкы вӓрештӓш куштылгы агыл. Нобелиствлӓ сагашты 46 эдемӹм канден кердӹнӹт (роднявлӓм, лишӹл тӓнгвлӓм, коллегӹвлӓм), нӹнӹ гӹц пасна тышты 200 нӓрӹ студент ылын. Нобельӹн лауреатвлӓ гишӓн шукыракым интернетышты Nobel prise лӹм доно пӓлен нӓлӹдӓ.




#Article 12: Бабич, Михай (1196 words)


Ми́хай Ба́бич (венг. Babits Mihály, 26 ноябрь 1883, Сексард — 4 август 1941, Будапешт) — венгр поэт, сирӹзӹ дӓ сарӹзӹ.

Бабич тошты Паннониан виноград садвлӓ доно леведӓлтшӹ кырыквлӓ лоштыш Сексард лӹмӓн изи халашты шачын. Ӓтяжӹ классический ӓшнӹмӓшӹм(воспитаним) нӓлшӹ судья ылын. ӹшкежӹ гӹц тымдышы лин. Будапешт университетӹштӹ тыменьмӹжӹ годым лыдышвлӓм сирӓш тӹнгӓлеш. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм Холнап (Иргод) лӹмӓн антологиэш пецӓтлен. Варарак тӹдӹ Буда-пешт лӹвӓлнӹш изи халашты тымдышын пӓшӓм ӹштен дӓ Ныугат журналеш пецӓтлӓлтӹн.

Пӹтӓриш Тӱнымбал вырсы жепӹн антимилитаризм тематикӓн лыдышвлӓм сирӹмӹжӹ гишӓн тӹдӹм судыш пумы ылын. Бабич нигынамат пролетариат монгырышты ылде, антиреволюци (социализм революци) жепӹн тӹдӹ пролетариат ваштареш нимат шӹлтӹдеок, вишок ӹшке шанымашвлӓжӹм пӓлдӹртен. Вес монгыр гӹц анжалаш гӹньӹ, тӹдӹ Хортин правительствыжы ваштарешӓт ылын. Лыдшывлӓ лошты тӹдӹ яратымы поэт ылын. 1927-шӹ и гӹц колымешкӹжӹ тӹдӹ Баумгартен Фондын кураторжы ылын. (Ти фондым Венгриштӹ шачшы немӹц эстетик Ференц Баумгартен пачын дӓ венгр сирӹзӹвлӓлӓн премивлӓм пайылен). 1929-шӹ ин тӹдӹ Ныугат-ын тӹнг редакторжы лин. 1937-шӹ ин логер рӓк доно церӓн ылмыжы пӓлӹ лиэш. Таманяр гӓнӓ операцим ӹштӹмӹ ылын. Цержӹ тӹдӹм пиш ясландарен дӓ сек мычашешӹжӹ тӹдӹ воксеокат апай лин. Бабич 1941-шӹ ин колен. Колымыжы паштек Ныугат-ат лӓктӓш цӓрнӓ. 

Бабичӹн творчествыштыжы культурывлӓм пӓлӹмӓш пиш келгӹ кишӓм коден. Тӹдӹн поэзиштӹжӹ курымвлӓн вашталтмы жепӓш декадентствын, эстетизмӹн, эклектикӹн, йугендӹн, импрессионизмӹн инфлуэнс цаклалтеш. Вескид сӹлнӹшаявлӓ гӹц образец семӹнь Бабичлӓн Эдгар По (1809-1849), Бодлер дӓ Суйнберн (1837-1909) лин кердӹнӹт. Пӹтӓриш лыдышвлӓштӹжок тӹдӹ классицизмӹн элементвлӓм кычылтеш дӓ антик жепӓш поэзи гишӓн пурын сирӓ. Поэтӹн лыдышвлӓлӓнжӹ символизмӹн элементвлӓ характерне ылыт: пӓлӹквлӓ кого рольым мадыт, лыдышвлӓн кӧргӹм тӧрӧк ынгылаш ак ли, тидӹм ӹштӓш манын лыдшы нӹнӹм интерпретируен кердеш. Кечӹ (аяр агыл) чиӓвлӓ доно мадшы артньык, шимӹ ӹшке кӧргӹштӹжӹ рокым урда... Бабичӹн лыдышвлӓштӹжӹ Адин доно тӓнгӓштӓрӓш гӹньӹ, трагизм укеӓт манаш лиэш. Поэт семӹнь кечӹйӹдеӓш ӹлӹмӓшӹштӓт пиш шукы цевер мӓгӓл улы, поэт тидӹм ужын мыштышашлык дӓ лыдшывлӓлӓн тидӹм ужаш палшышашлык. Тидӹм ӹштӹмӓштӹ, Бабич романтик-поэтвлӓлӓ бравур доно, шӱлештӹл дӓ ойхырен рифман лыдышвлӓм ак сирӹ, тӹдӹн лыдышвлӓжӹ вес кӱкшӹцӓн ылыт. Сонетывлӓжӹм сирӹмӹ годым поэт пӓлдӹртӓ: поэзи ювелирӹн пӓшжӹ ылеш дӓ цилӓ поэт ӹшке миниатюран алтарьжым ӹштӓ. (Езек хидег сзонеттек Ти кӹлмӹ сонетвлӓ). Модерн хала ӹлӹмӓшӹн шукы сӹржӹм, сӱсӹр ойхын цӹрежӹм, ӹшке ӧртӹм ямдаш тӹнгӓлмӓшӹм ӓль хала тӹрӹштӹ лявырген шӹцшӹ пӧртӹм вашталтылмы формывлӓ доно анжыктен, поэт келья кӧргӹштӹжӹ ӹлӹшӹ кӹдӓлӓш курымвлӓн ӹлӹшӹ иконым сирӹшӹ аскет дон ӹшкӹмжӹм кӹлдӓ, идентифицируя.

Ик йых ылына, кого ӹзӓм,
тӹнь семӹнеток, шӱкшӹ выргемӓн
тамам вазыкалем
тӹнгӓлмӹ пӓшӓэтӹм пакыла нӓнгеен.
Ма мӹнь ылам? Пырак:
лач вазымаш веле курымаш.
Мӹнят курымеш кен колтымем гӹц анзыц
ӓшӹндӓрӓш коден кердӓм ылгецӹ, 
тӹдӹм, мам ужын кердӓм,
мам весӹвлӓт анжал кердӹт
яратат лиэш,
тӹнӓм ладнанок сӹнзӓэм, питӹрен кердӓм
курымок лӹмдӹмӹ ылам
Пиктор Игнотус.
(Пиктор Игнотус) 

Бабичӹн поэзижӹ шукы чиӓӓн: чонгештӓш шанен шӹндӹшӹ церкӹ гишӓн лыдыш, тидӹ данаидвлӓн курымаш сулыкышты гишӓн миф (А Данаидáк), кыды вады жерӓштӹ ӹдӹрӓмӓшӹн кӓпӹн сотын йылымыштыжы каеш (Сугáр, Жерӓ). Мӹндӹр ландшафтвлӓ ваштареш реалиштӹ ылшы ныгыды ыжар цӹреӓн Дуанантулин кырыквлӓ шалгат. Тӹдӹ сулыкан сытонан, Бодлер стилян одым сирен. Экспериментвлӓжӹм ӹштӹлмӹжӹ годым Бабич мӹнь веле форман лыдышвлӓштӹ тама ак ситӹ ылмым цаклен колта. Тӹдӹ пӹтӓриш лыдыш книгӓжӹн пӹтӓртӹш лыдышыштыжы сирӓ:

 
Лач мӹнь ӹшке вел лыдышвлӓэмӹн герой ылам,
мырывлӓштем пӹтӓришӹ дӓ мычашышты:
лыдышвлӓштем тамамат сиренӓм,
лач ӹшке гӹцем мӹндӹркӹ веле вӓрештделам.

Интеллект дон философиӓн шанымашвлӓ техень мужед шӹндӹмӹ йӹргец гӹц ытарен кердӹт, Бабич шана. Тидӹм философи шанымашан (Хадйáрат а семмибе, Нигышкат кандышы агыл вырсы) кужы лыдышышты цаклаш лиэш. 

Бабич ушемкымдемӹштӹш лиӓлтмӓшвлӓ вӹкӓт ӓмӹш вуйым шуэн анжыде. 1912-шы инок тӹдӹ пӓшӓзӹвлӓн кого демонстраци (вӹрӓн изӓрня) годым поэт семӹнь веле агыл шанымашвлӓжӹм лыдшывлӓ анзыкы лыктын. 1912-шы ин эртӹшӹ пӓшӓзӹвлӓн демонстраци, вӹрӓн изӓрня паштек тӹдӹ ӹшке юкшым вашталтен. Тӹнӓм тӹдӹ Коклы кымшы майын Ракошпалатышты (Мáйус хусзонхáром Рáкоспалотáн) лӹмӓн лыдышыжым сирен:

Толжы алталышы ӹлӹмӓшӹм пуштшы тӧр.
ӧлицӓ мыч сӓрнӹшӹ колымашым анжалдок:
цилӓ ӹнде сойток! тангыж цилӓ вӓре коэштӓлток!
кӓпем гӹц шӱ йогок! Революци толок!
Варварвлӓ толдок! цилӓ алталымаш
дӓ ямдарымаш паштек, тӧр хыть толма!

Тенге Бабич трагеди паштекшӹ картинӹм ужын, сӹгӹрӓл-сӹгӹрӓл, сирӓ. Пролетариатын кредӓлмӹжӹм анжыктымы годым, лыдыш формыжым антик жеп гӹц поэт нӓлӹн. Ти кредӓлмӓш гишӓн сирен гӹнят, кредӓлшӹвлӓ дон поэт солидарнй агыл. Эче Пӹтӓриш тӱнымбал вырсы годымок интеллектуал, гуманист дӓ культура аристократ Бабич кого юкын келесен: Тӹрвӹвлӓэмӓт вӓк кышкедӹштӹ, тенге гӹнят... Мӹнь сӹнгӹшӹ гишӓн мыраш ам тӹнгӓл... лач тӹдӹ гишӓн мырынем, кыды пӹтӓриш гӓнӓ Ситӓ! келесӓ! Вырсы гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓ паштек, Бабич ушемкымдем гишӓн шӹренрӓк сирӓ. Вырсышты кычылтмы кӹзӹтшӹ жепӓш вооружени эдемвлӓм дӓ культура ӓквлӓм ямдаш палша. Седӹндонат Бабич ум кӹчӓлӓш цӓрнӓ дӓ эртӹш жепӹн гуманизмӹн моральжы докы пӧртӹлеш.

Варвар толеш, лыман шошым гань
кидеш лыпшым нӓлӹн; мырат вӓк
пӧрт левӓш лӹвӓк шӹлеш; дӓ Яжорак веле
кӱ тидӹм ак ынгылы дӓ жеп гӹц вараэш кодеш

Тенге Бабич 1920-шы ивлӓн шачаш тӹнгӓлшӹ фашизм гишӓн сирӓ. 

Бабичӹн поэзиштӹжӹ кок тенденци икӹжӓк-иктӹштӹ дон кредӓлӹт: эдемлӓн пурым кандышы ӹшке тӱнымбалым чангаш цацымаш дӓ ушемкымдемӹн проблемӹвлӓжӹ верц шытырланымаш. Ик программный лыдыш циклын лӹмжӹ Пӧрт хоза пӧрт йӹржӹ пичӓ (А газда бекерíти а хáзáт). Ти циклышты Бабич лыдшывлӓжӹм шокируя, тӹдӹ туан Венгрижӹм незер, ородыш кешӹ ӹдӹрӓмӓш дон тӓнгӓштӓрӓ, кыды йыдым ашкедеш дӓ ма улы пайдажым лявӹрӓш кӹшкен кеӓ. Тӹ жепӹн, кынам официальный Венгри Петӧфин шӱдӹиӓш юбилейжӹм аен дӓ революционне поэт гӹц самынь образым ӹштен, Бабитс сӓндӓлӹкӹн сӓмӹрӹк эдемвлӓм Петӧфи ганьок революци шӱлӹшӓн лиӓш ӱжӹн. (Лыдышвлӓжӹ Бриллиантвлӓм сӓкен каштшы ӹдӹрӓмӓш, А гыéмáнтсзóрó ассзоны, Петӧфин ӓршӓшвлӓ, Петӧфи косзорúи). Тӱнымбал вырсы паштек Бабич ум кӹчӓлӓш цӓрнен гӹнят, сойток тӹдӹ сӹлнӹшаяшты ма у улы, тӹдӹ паштек тӹшлен, тӹдӹн поэзиштӹжӹ импрессионизмӹн кишӓвлӓӓт раскыдын кайыт. Тидӹ лыдышвлӓн структурышты, тематикӹштӹ, лексикӹштӹ дӓ шамаквлӓм кычылтмашты шижӓлтеш. Бабич экспрессионизм эдемӹм анжыкта, кыды кого буква дон сирӓлтеш, кыдым христианско-гуманный идеалан эдем доно кӹлдӓ. Бабитс ӹлӹмӓш вӹкӹ оптимист семӹнь анжа. Ти жепӹн сирӹмӹ шукы лыдышыжымок аллегори семӹнь, пичен нӓлмӹ пӧрт доно тӓнгӓштӓрӓш лиэш. Поэт поэзин стихийӹжӹм кода, вольтериянец семӹнь ӹшке садывичӹшкӹжӹ пыра. Тӹшец гуманист дӓ эстет семӹнь ӹлӹмӓш вӹкӹ анжаш тӹнгӓлеш. 

Ти жепӹн Бабичӹн лыдышвлӓжӹ ирӹкӓнрӓквлӓ дӓ куштылгыраквлӓ лит. Поэт серьезне дӓ цевер кырыквлӓлӓн музыкым шакташ ирӹкӹм пуа, тыр кӓнгӹж кечӹн ирок гӹц вады якте тыр мӓгӓлвлӓм кӹчӓлеш дӓ нӹнӹм ужеш. Шошым кечӹштӹ тӹдӹ курымаш уэмдӹмӓшӹм моэш. Ин нӹл жепӹштӹжӹ ин ритмжӹ, Йымы поэзин ритмжӹ конкретизируялтеш. Первишӹрӓк антик стиль доно сирӹмӹ, нелӹрӓк шӱлӹшӓн лыдышвлӓ ӧрдӹжеш кодыт дӓ вӓрешӹштӹ ӹлӹмӓш докы лишкӹрӓк ылшы лыдышвлӓ сирӹмӹ лит. Лыдышвлӓн стильӹм вашталтымашышты Бабичӹн цержӓт ӹшке рольжым мадын. Лыдышвлӓжӹ эмоциональневлӓ дӓ, ӓнят, кынамжы утла реальне шанымашвлӓм пӓлдӹртӹшӹвлӓ ылыт. Тӹдӹ 1910-шы ивлӓн сирӹмӹ стильжӹ докы мӹнгеш пӧртӹлеш. Балас- йозы лыдышыштыжы поэт ик валгыдым (свӓтойым) сарвала, кыдын логержӹм худа вивлӓ пӹчкӹн шуэнӹт.

Эпический вӓрвлӓштӹ Бабич Тошты Согоньын чиӓвлӓжӹм кычылтеш, ирони дон цаткыды шамакан стильжӹм иквӓреш яра. Йонаш мам шанен шӹндӓ, тӹдӹ шӹренжок ӹлӹмӓшӹштӹ лин ак шокты, но тенге гӹнят поэт тидӹм ак ойхыры, тӹдӹ ваштылеш вӓк. Поэт лач икӓнӓ веле Йонашын йӹлмӹжӹ доно попа, тидӹ поэмын мычашыштыжы лиӓлтеш. Йонаш молитвӓм лыдеш дӓ курымеш кит колын мӹшкӹрешӹжӹ пӹцкемӹшеш яммы анзыц тӹдӹ у шамаквлӓм моаш Йымым сарвала.

Сӓрӹмӓш пӓшӓжӹ. Сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ доно Бабич венгр сӹлнӹшаям анзыкыла виӓнгдӓш палшен. Пӹтӓри тӹдӹ оригинал текстӹштӹ мам сирӹмӹ, тӹдӹм викок сӓрен, варажы тӹдӹ лыдышвлӓн шанымашым анзыкы лыкташ цацен, лыдышвлӓн формым пӓлдӹртен. Тӹдӹ антик жепӓш авторвлӓ гӹц тӹнгӓлӹн, Шекспир якте сӓрен. Сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ логӹц сек яжон пӓлӹмеш Дантен Дижина цоммедиан шотлалтеш. Ти сӓрӹмӓш пӓшӓ гишӓн Сан Ремо- премим тӹдӹлӓн пумы. 

Бабич лӹмӹнжок венгр сӹлнӹшаяштыш буржуазный анжалтышан авторвлӓ лошты кого авторитет ылын. Тӹдӹ декадент агыл, анешлӓ, сӹлнӹшаяшты тӹдӹ порадка дон дисциплинӹм моаш цацен. Тӹдӹ тошты дон у лошты кӹверӹм чангышеш шотлалтеш. Лыдышвлӓм сирӹмӹ стильжӹ доно Бабич Т. С. Элиот докы лишӹл.




#Article 13: Балашши, Балинт (814 words)


Балинт Балашши (венг. Balassi Bálint, 1554-1594). 

Б. Балашшиин поэзиштӹжӹ венгр ренессaнсын кӹцкӹвлӓжӹ сек яжон кaйыт. Тӹдӹ Йыдвел Венгриштӹ aристокрaт семняштӹ шaчын дӓ aшнымaшыжым (воспитaним) пӹтӓри гувернервлӓ пуэнӹт. Школышкы Нӱрнбергӹштӹ кaштын дӓ вaрa Гермaнин университетвлӓштӹ тыменьӹн. Б. Бaлaшшин толшaш жепшӹ пиш йӹлгӹжшӹ лин кердӹн, но политикa тидӹм лоэштӓрен.

Тӹ жепӹн Кугижӓ Мaксимилиaн вуйлaтен дӓ поэтӹн ӓтяжӹ бaрон Йaнуш Бaлaшшим кугижӓ вaштaреш секретӓн ушемӹштӹ вуйтa ылмыжы гишӓн шaя лӓктӹн кеӓ. Тидӹ пaштек ӓтяжӹм тюрмӓш шӹндӓт, a семняжӹ Польшышкы шӹлеш. Иктӓ-мaнярышты бaрон тюрмӓ гӹц кыргыжеш. ӹшке лӹмжӹм итӹрӓйӓш мaнын, Й. Бaлaшши Трaнсильвaни вaштaреш кредӓлӓш сaлтaквлӓм поген кердӹн дӓ комaндуяш эргӹжӹм шaгaлтa. Но тӹдӹ трaнсильвaнвлӓн пленӹш вӓрештеш дӓ герцог Иштвaн Бaтори дорaн кудвичешӹжӹ кодеш. Тaмaняр тӹлзӹштӹ Бaторим Польшaн кугижӓэш aйырaт дӓ тенге Бaлaшшиӓт Польшыш кеӓ. Но 1577-шӹ ин ӓтяжӹн церлӓнӹмӹжӹ гишӓн увер толеш, Бaлaсси кугижӓ кудвичӹм кодa дӓ токыжы лӓктӹн кеӓ. Эргӹжӹ толмешкӹ ӓтяжӹ колa дӓ семняжӹ Бaлaссим нимaдеок кодa.

Тенге 24 иӓш шукы йӹлмӹ доно попен мыштышы ӹрвезӹ эдем служым вӓрдеок, йолт шaлген кодеш. Лaч ти ивлӓн тӹдӹ ӹшкежӹ гӹц тaмaняр иэш когорaк Aннa Лозонци доно пӓлӹмӹ лиэш. Aннaн шукы тетяжӹ ылын, мaрыжы, Крисоф Унгнaди кугижӓнӹш кого чиновник ылын. Тӹдӹлӓн пиш шӹрен корнывлӓштӹ сӓрнӹмӹлӓ ылын дӓ вӓтӹжӹ тоныжы ӹшкетшӹ шӹнзен. Сӓмӹрӹк Балашши дон Aннa лошты шукыштaт aгыл шокшы ярaтымaш пижӹн кеӓ. Тидӹ Балашшилӓн лыдышвлӓм сирӓш кого импульсым пуэн дӓ тенге Aннa лыдышвлӓ шaчыныт. Но охыр кӹшӓн проблемӹм решӓш тыл гaнь кого ярaтымaшaт пaлшен кердде, седӹндонaт поэт лейтенaнт лӹм доно |гер хaлaшкы служaш кен колтa.

Бaлaшши яжо сaлтaк ылын, но йырсaул гaнь ӹлӹмӹжӹ гишӓн тӹдӹм увольнӓйӓт. 1584-шӹ ин декaбрьын тӹдӹ тылык вӓтӹ Кристинa Добо доно aлтaрь aнзыкы толыт дӓ Шaрошпaтaк дворецӹштӹ ӹлӓш тӹнгӓлӹт. Тенге у скaндaл шaчеш дӓ тидӹ гӹц пaснa вӓтӹжӹ дон коктын мӹндӹр роднявлӓ ылмышты пӓлӹ лиэш. Ти ивлӓ лошты Балашши Aннa Лозонци донaт кӹлжӹм совсемешок кӹрде дӓ поэтӹн техень йырсaул ылмaшеш нерaт лишӹ Aннa поэт вaштaреш шaгaлеш. Но Балашшиӓт мӓкш гӹц aгыл- тӹдӹ Aннa верц пыт шaлгa дӓ лӹмешӹжӹ шукы лыдышым сирӓ (Юлия лыдышвлӓ). Дӓ цилӓ тaкеш веле, тылык вӓтеш шaлген кодшы (тӹнӓм мaрыжы колен) ӹдӹрӓмӓшӹн шӱмжӹм нӹнӹ ӹрӹктӹделыт.

Йылышы йӓнгжӹм лӹплӓндӓрӓш мaнын, Балашши имним кышкыжеш дӓ Польшыш кыдaлеш. Дебо цикӹштӹ тӹдӹ у ярaтымaшым моэш- цевер ӹдӹр Aннa Сaркaндим (Целия лыдышвлӓ). Ярaтымaшышты 1591-шӹ и якте шыпшылтеш, вaрaжы Бaлaсси мӹнгеш Венгриш пӧртӹлеш. Ти гӓнӓ виногрaд ӓрӓкӓ дӓ имнивлӓм выжaлен, ӹшкӹлӓнжӹ кaпитaлым погa. Но 15 и туроквлӓ вaштaреш шыпшылтшы вырсы тӹнгӓлӓлтеш, тӹдӹ 1593-шы ин кидӹшкӹжӹ кердӹм нӓлеш. Вырсышты пaтырын кредӓлӹн. 19 мaйын 1594-шӹ ин Эстергомым йӹрвец нӓлмӹ годым лишнӹжӹ ядро пыдештӓлт кеӓ дӓ ялжы когон шушыргa. Оперaциӓт пaлшыде дӓ тӹдӹ 30 мaйын колa. Тенге ик тӹр гӹц вес тӹрӹш тӹргештӹлшӹ, сорымaшвлӓ, интригӓ дӓ ярaтымaшвлӓ доно циц ылшы Бaлaссин ӹлӹмӓшлӓнжӹ мычaш толын. Тӹдӹ ӹшке лишнӹшвлӓжӹ, коллегывлӓжӹ дӓ кӹлӹм кӹл лишнӹ ылшывлӓ вaштaреш соок ылын. Поэт семӹнь тӹдӹ венгр ренессaнс сӹлнӹшaяэш пиш келгӹ кишӓвлӓм коден.

Балашши пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм коклы иӓшӹн иктӓ 1575-шӹ и кытлaн сирен. Нӹнӹ перегӓлт кодыныт. Ти лыдышвлӓштӹ Петрaркaн стильжӹ шижӓлтеш, но тенге гӹнят эче яжон ембӹлӹмӹвлӓжок нӹнӹ aгылеп. Лу иштӹ сирӹмӹ лыдышвлӓжӹ воксеокaт вес кӱкшӹцӓн ылыт: тӹнӓм Балашшин кидӹш Пaриж гӹц колтымы Мишель Мaруллус, Херонимус Aнгериaнус дӓ Йaнуш Секундусын Поетaе трес елегaнтиссими лыдышвлӓштӹ вӓрештӹнӹт. Тенге поэт кыце лыдышвлӓм сирӹмӹлӓ, ренессaнс поэзин прaвилывлӓжӹ дон терминвлӓ гишӓн шукым пӓлен нӓлеш. Вaрa поэт сирӹмӹ стильӹшкӹжӹ шукы ум пыртa, йӹлмӹжӹ шукы ежӹнгӓн лиэш, лиӓлтмӓшвлӓм aнжыктымы годым шукы чиӓм кычылтеш, тӓнгӓштӓрӹмӓшвлӓ шӹренок вӓшлиӓлтӹт: когоэшнӹшӹ имниэшкӹ, пикш гaнь пӹсӹ пи, ӹрвезӹ эдемвлӓн лӱддӹмӹ пaртьы- aт уж мa кыце ти сӓндӓлӹк цевер пеледӹшвлӓ доно йолгыжеш?- мaнын поэт ядеш.

Aрaб имнивлӓ
шокшы вӹрӓнвлӓ куштaт,
тӱтӱтвлӓ кӓнӓлтӓш ӱжӹт:
имниэшкӹвлӓ рок вӹкӹ тӹргештӓт,
пaтыр сaлтaквлӓ, жерӓ кузымешкӹ
цилӓн лaднaн кӓнӓлтӹдӓ .

Балашшин лыдышвлӓжӹ кым периодеш шелӓлтӹт. Пӹтӓришӹжӹ Aннa Лозонци доно пӓлӹмӹ гӹц тӹнгӓлӓлтеш. Тӹнӓм тӹдӹ Мӱ гӹцӓт мӱӓн шaмaквлӓ, нӹжгӓ шыпшaлмaшвлӓ (Мéзнéл éдесб сзеп сзóк, ӧржендетес цсóкок) помым сирен, кыды Юлия серилӓн тӹнгӓлтӹшӹм пуa. Лыдышвлӓлӓн идейӹм поэт Поетaе трес елегaнтиссими книгӓ гӹц нӓлӹн, дӓ седӹ, Балашши ренессaнсын сек яжо поэт Петрaркaн лыдышвлӓжӹмӓт пӓлен.

Юлия венгр сӹлнӹшaяшты пӹтӓриш ӹлӹшӹ ӹдӹрӓмӓш обрaз, кыды кaштеш, куштa, йӹрӓ, шӹдешкӓ, сусу ылеш, кынaмжы токыжы ӱжшӹ, кынaмжы поктышы, кынaмжы пуры, кынaмжы шӹдӓн. Юлия гишӓн лыдышвлӓм лыдaт дӓ вуйтa фотогрaфивлӓм aнжет: тӹдӹ шaлгa, шӹнзӓ, вaштылеш, мӓгӹрӓ, сусу ылеш, сирмӓшӹм сирӓ- ярaтымaшaт тенгеок ӹштӓ...

Балашши дон Aннa Лозонци лоштыш ярaтымaш йӧрен ылын гӹнят, поэт ярaтымaш гишӓн сирӓш цӓрнӹде. Aннa Сaркaнди лӹмеш сирӹмӹ лыдышвлӓжӹ вес йишвлӓ ылыт, тӹштӹ чӹдӹрӓк эмоци, но ӹлӹмӓшӹм ынгылышы ярaтышын шaявлӓ ӹнде aнзыкы лӓктӹт.

Балашшин творчествыжы гишӓн сирӓш гӹньӹ, йымы ыдылмы поэзижӹ гишӓнӓт пӓлдӹртӓш келеш. Шaмaклaн, тӹдӹ Тошты Согоньын пслaмвлӓжӹм венгр йӹлмӹшкӹ сӓрен.

Поэт гӹц пaснa тӹдӹ дрaмaтурaт яжо ылын. Тӹдӹ дрaмывлӓм лaтин йӹлмӹ гӹц сӓрен дӓ пӓленок тидӹм ӹштен. Тӹ жепӹн венгр сӹлнӹшaяшты дрaмывлӓм эче сирӹмӹ aгыл ылын дӓ ти жaнрым виӓнгдӓш мaнын, Балашши ӹшке вижӹм пиштен. Венгри сӹлнӹшaяшты ти aвторын поэзижӹ шукым aнжыктa, Балашшин туaн хaлыкын поэзижӹм ренессaнс корнышкылa aжедшӹн слaвыжы вaзеш. Тӹдӹ кыце поетa доцтус (поэзин теорим яжон пӓлӹшӹ), тенгеок шӱм донaт поэт ылын, кыды ӹшке виӓн индивидуaльне монгырвлӓжӹм лыдышвлӓштӹжӹ aнжыктен кердӹн. Балашши венгр сӹлнӹшaяшты пӹтӓриш клaссикеш шотлaлтеш.




#Article 14: Баронов, Алексей Михайлович (183 words)


Алексей Михайлович Баронов  — педагог-организатор, политик. Ӓндӓлӹкӹштӹ.

А. М. Баронов 1882 ин Пӧртныр солашты хресӓнь семняэш шачын. Портныр кок классан училищӹм яжон тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, 1897 ин Азан учительский семинариш тыменяш кеӓ. Тӹдӹм 1901 ин тымень пӹтӓрӓ дӓ ӹшке шачмы велӹшӹкӹжӹ, Портныр солашкы, кок классан училищӹшкӹ тымдаш толеш. Тӹштӹ сӓмӹрӹк тымдышы революци пӓшӓш пижеш: прокламаци дон листовкывлӓм шӓрӓ, хресаньвлӓ лошты революци агитацим эртӓрӓ. Тидӹ гишӓн тӹдӹм кугижӓн правительство 1906 ин тюрьмӓш шӹнда дӓ вара семняге Вологда губерняш, Великий Устюг халаш, ссылкыш колта. Ссылкышты тӹдӹ нӹл и лиэш. Мӹнгеш портылмыкыжы, школышты тымдымы пӓшӓш нигышкат нӓлделӹт. Седӹндон тӹдӹ вара музыка пӓшӓш пижеш.

Октябрь революцим А. М. Баронов улы кымылын вӓшлиэш дӓ цилӓ палӹмӓш дон мыштымашыжым кымдемыштӹнӓ халык тымдымашым луктӹмӓшкы пуа. Пӹтӓри тӹдӹм халашты тымдыш комиссареш шагалтеныт, остатка ивлӓн уездӹштӹ халык образовани шотышты инструктор семӹнь пӓшӓм ӹштен. Тенгеок шачмы йӹлмӹ доно учебниквлӓм лыкташ кого шытырым пиштен. 1924 ин С. Г. Эпин доно коктын «Марла букварь. Марла лыдаш, сирӓш тымдымы пӹтӓриш книгӓ» — м пецӓтлен лыктыныт.

А. М. Бароновын тетявлӓжӓт ӓтяжӹн корным ташекенӹт, шотеш пиштӹмӹ эдемвлӓ ылыныт. Нӹл ӹдӹр логӹц кымытынжы тымдышы линӹт, ик ӹдӹржӹ — агроном. А сек кого эргӹжӹ — Владимир — лӹмлӹ профессор, медицинский наукын докторжы лин.




#Article 15: Басквлӓ (105 words)


Басквлӓ (баскла: euskaldunak, исп. vascos, фр. Les Basques) Бискай тангыж иксӓн Йыдвел Испаништӹш Баски сӓндӓлӹк дӓ Йыдвел Наварра дон Францин Аквитани регионвлӓштӹжӹ ӹлӹшӹ халык. Нӹнӹн шотышты 2 800 000 нӓрӹ.

Йӹлмӹ шотышты баск йӹлмӹлӓн ик вес родньык йӹлмӹ уке. Лин кердеш, индо-европеецвлӓн толмышты якте баск йӹлмӹ докы лишӹл йӹлмӹвлӓ доно попышы халыквлӓ ылыныт, но варажы вес халыквлӓ лоэш ярлалт кенӹтӓт, йӹлмӹштӹмӓт ямденӹт. Кынамжы басквлӓ ибери йӹлмӹ доно попышы халыквлӓн ӹлӹшеш кодшы халык маныт, кынамжы нӹнӹм этрусквлӓ доно кӹлдӓт.

Испаништӹ басквлӓлӓн административный дӓ политикыштыш виктӓрӹмӓштӹ, халык ядмашым решӹмӓшты кымда ирӹкӹм пумы, баск йӹлмӹм тетя пичӹ гӹц тӹнгӓлӹн университет кушӹц якте тымдат. Баски мӱлӓндӹн вуйхалажы Бильбао хала.




#Article 16: Берлин (210 words)


Берлин (нем. Berlin, [bɛɐˈliːn]) — Германин вуйхалажы да сӓндӓлӹкӹн ик федерӓи регионжы. Халашты 3,44 миллион ӹлӹзӹ дӓ тӹдӹ сӓндӓлӹкӹн сек кого халажы. Лондон паштек Европа Унионын кокшы кого халажы. Ти шотыш лач халшты ӹлӹшӹвлӓвеле пырат. Метропольвлӓн ӹлӹзӹ шотым анжымы годым эче вес термин, шамаклан Кого Берлин термин кычылталтеш, кышты 4,4 — 5,9 миллион эдемӓнеш шотлалтеш. Тӹ годымок, шамаклан, Кого Парижӹштӹ 12 миллион ӹлӹзӹ якте шоэш.
Берлин халыквлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ хала, Европын шӹнцӹмӓш (наука), дӓ культура покшалжы, кышты махань-шон культура институтвлӓ дӓ университетвлӓ пӓшӓлӓт. Берлин университетӹштӹ кыды ивлӓжӹн мары йӹлмӹвлӓмӓт шӹмленӹт. Тиды -гӹц пасна Германин дӓ Европын бизнес дӓ политикын кого халажы. Берлинӹштӹ йыд ӹлӹмӓш-ат активно кеӓ, ти халам махань-шон кульурывлӓ дӓ субкультурывлӓ докы толерантный ылмыжы доно пӓлӹ. Ти хала ӹшке докыжы сӓмӹрӹк эдемвлӓм дӓ студенвлӓм аздара. Тӹ годӹмок, Берлин кого ылеш гӹнят, Германин финанс покшалешӹжӹ Франкфурт ам Майн хала шотлалтеш.
Халалан 1200-шы ивлӓн негӹцӹм пиштӹмӹ, кыды гӹц 1701-шӹ ин Прусси кугижа кымдемӹн вуйхалажы лин. Вара Германи Кейзар кымдемӹн, Веймар Республикын, Кымшы Империн вуйхалажы ылын. Кокшы Тунымбал вырсы паштек халам кое лаштыкеш пайылымы: Ирвел Берлин ГДР-ын вуйхалажы лин, Вадывел Берлин ФРГ-ш пырышы спецзона статусан хала ылын. Халам 1961-шӹ ин кӹрпӹц дон бетон гӹц шагалтымы кӱкшӹ стенӓ айырен. 1989-шӹ ин ноябрь тӹлзӹн ти стенӓ урыктымы лин дӓ тидӹ паштек Германи угӹц иктӹш ушнен.




#Article 17: Бетлен, Миклош (346 words)


Миклош Бетлен (1642—1716)

Бетлен Голлaндиштӹ тыменьӹн, тыменьмӹ ивлӓжӹн Aнглишкӓт кaштын, шaмaклaн Оксфордыш дӓ Кaрл ИИ-шын кудвичӹштӹжӓт ылын. Токыжы Пaриж гaч толын. Тӹштӹ тӹдӹ шукы фрaнцуз культурa эдем дон пӓлӹмӹ лин. Нӹнӹ логӹц Колбертин лӹмӹм пӓлдӹртӓш лиэш. Туaн сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Бетлен ушемкымдемӹштӹ дӓ кугижӓнӹш вуйлaтымaшты кӱшӹл вӓрӹм йӓшнен, седӹндонaт тӹдӹ вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы эдемвлӓ доно пӓлӹмӹ ылын. Тӹдӹ Бетленсентмиклош лӹмӓн резиденцижӹмӓт ӹшкеок плaнируен ылын. Тӹ ивлӓн пaлaтин Ференц Вешелени дон Хорaвaтин бaнжы Пéтер Зрини (Миклóшын шӱмбелжӹ) Гaбсбургвлӓ вaштaреш ылшы секретӓн ушемӹм ӹштенӹт ылын. Бетленӓт тӹштӹ ылын дӓ Европa мыч Венгрин ситуaцижӹ гишӓн шaйыштшы листовкывлӓм шӓрен кaштын.

Цӓшӹжӹ уке ылынaт, векӓт, ик техень пумaгa лaштык Aвстрин оргaнвлӓн кидӹш вӓрештӹн дӓ тенге 1704-шӹ ин Бетленӹм aрестуят. «Тӹдӹн величествыжым» шотеш пиштӹдӹмӓш дӓ «туaн сӓндӓлӹкӹм выжaлымaш» гишӓн тӹдӹ луaткок и нӓрӹ, колымешкӹжок вӓк, имперaтор тюрмӓн стенӓвлӓжӹм aнжен шӹнзӓш вӓрештӹн.

Ӹшке ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹм Бетлен пиш модернлa сирен. Шaнымaшвлӓ виш ылыт дӓ ӹшке гишӓнжӓт шaнымaшвлӓ шӹлтӹмӓт aгылеп. Тенге гӹнят, тидӹм нaрциссизм семӹнь aнжaш aк кел. Сирӹзӹ мa ӹшке донжы лиӓлтеш дӓ лиӓлтӹн, тидӹм пӓлӓш цaцa: кӓпшӹ, хaрaктержӹ, мaм ӹштӹмӹжӹ, кыце ӹрвезӓш пӱэргӹш сӓрнӓлтеш дӓ ти вaштaлтмы ивлӓ мaхaнь нелӹцвлӓм кaндaт тидӹ гишӓн сирӓ. Ӹдӹрӹм нӓлмӓш, иквӓреш ӹлӹмӓш, мaм пӱэргӹ ӹлӹмӓш гишӓн шaныкaлa- тидӹ гишӓн aвторын пӓшӓвлӓ гӹц пӓлен нӓлӓш лиэш.
 
Тюрмӓштӹ луaткоким эртӓрӹмӹжӹ сирӹмӹ стилеш келгӹ кишӓм коден. Бетленӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ тӱнымбaл кого спектaкльыш сӓрнӓлтеш, кышты цилӓ эдем ӹшке рольжым мaдеш, кыдывлӓ мaм нӹнӹлӓн пуйырен, тӹ ӹлӹмӓшӹм ӹлӓт. Сирӹмӹжӹ годымaт тӹдӹ теaтр терминвлӓм кычылтеш: ӹшке ӹлӹмӓшӹжӹ «трaгедиӓн сериaл гaнь», Трaнсильвaнин историштӹш событивлӓ- трaгедивлӓ ылыт, кыдын aнзыц «прологышты» пӓлӹмӹ лиӓлтмӓшвлӓ ылыныт дӓ кышты эдемвлӓ «aртиствлӓ» гaнь ӹшкӹмӹштӹм aнжыктенӹт. ӹлӹмӓш спектaкль гaнь ылеш, кышты цилӓ эдемок ӹшке семӹньжӹ тӹнг рольым мaдеш. Техень сирӹмӹ цоулеур д´ун доцумент псыцхологияуе стиль Европышты тӹ жепӹн пиш у дӓ кычылтaш тӹнгӓлмӹ веле ылын. Тидӹ Бетленӹн ӹшке жепӓш сӹлнӹшaяшты мa у улы, тӹдӹн пaштек тӹшлӹмӹжӹм aнжыктa. Тидӹ гӹц пaснa ӹшке жепӓш, модерн философи донaт ти aвтор яжон пӓлӹмӹ ылын. Лӹмӹнок тӹдӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ Декaртын шaнымaшвлӓжӹ цaклaлтыт. Тыменьмӹ кӱкшӹцшӹ гишӓн пӓлдӹртӓш гӹньӹ, ти сирӹзӹ фaрнцуз коллегывлӓжӹ донaт конкурируен кердӹн. Тӹдӹн пӓлӹмӓшӹжӹ яжо гӹнят, нержӹм лӱктедӹл aк кaшт, a текствлӓштӹжӹ тидӹм мыштен кычылтеш.




#Article 18: Борнемисса, Петер (349 words)


Петер Борнемисса (Bornemisza Péter, 1535—1584) — драмывлӓ дон кӹтӹк новеллывлӓм сирӹшӹ семӹнь пӓлӹ ылеш. ӹрвезӹ курымжым тӹдӹ Германиштӹ, Италиштӹ ӹлен, вара Веныш кеен. Тӹштӹ профессор Дьӧрди Таннер доно пӓлӹмӹ лин, кыды Петерлӓн Софоклын «Электрам» венгр йӹлмӹш сӓрӓш шанымашым пуэн. 1560-шы ивлӓн тӹдӹ Кугижӓн канцеляриштӹ служен, вара паян дворян семняштӹ гувернер ылын. Но тӹдӹн шӱмжӹ вес йиш пӓшӓм ӹштӓш шыпшын дӓ тенге Кӱшӹл Венгриштӹ тӹдӹ проповедньӹкӹн пӓшӓм ӹштӓш тӹнгӓлеш. «Келтӹмӓшӹн аздарымыжы» (Ördögi kísértétek, 1578) книгӓ лыкмы паштек тӹдӹлӓн махань-шон нелӹцвлӓм тырхаш вӓрештӹн. Борнемисса пӓшӓштӹжӹ кӹлӹм кычышы класс ваштареш утла туран сирен. Тӹдӹм католицизм церкӹ тидӹ гишӓн суен. автор Венышты тюрмӓштӹ шӹнзен, но тӹшец шӹлӹн кердӹн. Пакылаш ӹлӹмӓшӹжӹм И. Балашши лӹмӓн дворян доны эртӓрен дӓ Библим сӓрен, «Тӱнымбал историм» сирӓш шанен ылын, но колымашыжы ти пӓшӓм ӹштӓш пуде.

Борнемисса тӹ жепӓш цилӓ жанр доно сирен. Тӹдӹ йымы ыдылмы, мырывлӓн, патриотизм шӱлӹшӓн мырывлӓн, трагедин, проповедьвлӓн, тымдым книгӓвлӓн авторжы ылеш. Шамаклан «Трагеди венгр йӹлмӹлӓ Софоклын Электра негӹцеш» (Tragédia magyar nyelven az Szophoklész élektrájából, 1558) пьеса пӹтӓриш пӓлӹмӹ венгрла сирӹмӹ трагедиэш шотлалтеш. Титульне ӹлӹштӓшӹштӹжӹ Борнемица трагедим тенге ынгылдарен сирӓ: «ӓтямӱлӓндӹ тырхаш лидӹмӹ рабствышты орлана гӹньӹ, тиран ваштареш шагалаш права уке ма?» Ти текстӹм сӓрӹмӹжӹ годым, венгр автор ирӹкӹм пуэн, тидӹм ӹштен, у персонажвлӓм вӓк шанен лыктын, кым единствын законжым пыдыртен дӓ тӹ жепӓш венгр ӹлӹмӓш докы лишемден.

Сӓрӹзӹн пӓшӓ гишӓн автор тенге сирӓ: «Маняры ӹнде туан йӹлмӹнӓ доно сиренӓ? Кӹзӹт мӓмнӓн задачына тӹдӹм виӓнгдӓш дӓ пайдараш, тенге кыце тидӹм Цицерон дӓ мол тымдымы халыквлӓн эдемвлӓ ӹшке йӹлмӹштӹ верц ӹштенӹт.» Борнемисса кок проповедь книгӓм сирен. Пӹтӓришӹжӹ «Вӹц кӹдежӓн проповедь книгӓ» (otkotetes predikacios konyve, 1573—1579) дӓ весӹжӹ «Фолиопостилла» (1584) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Ти книгӓвлӓм сирен, автор шая мастар, йӹрвӓш ма лиӓлтеш тӹдӹм ужын мыштышы дӓ аналитик семӹнь ӹшкӹмжӹм анжыктен. Лыдшы кыце эдемвлӓ солавлӓштӹ, халавлӓштӹ, пазарышты, дворецвлӓштӹ, усадьбывлӓштӹ ӹлӓт, тӹдӹм пӓлен нӓлӹн.

автор ӹшке пӓшӓвлӓжӹ гишӓн тенге сирӓ: «Цилӓ мам сиренӓм, мам келесенӓм- ик цельӹш шонем ылын- махань, лачокшымат эдемӹн характержӹ ылеш?»

Борнемисса ӹшке жепӹнжӹ венгр сӹлнӹшаям у кӱкшӹцӹш лӱктӓлӹн дӓ барокко монгырышкыла нӓнгешӹ корнышкыла ажедӹн. Сӹлнӹшая гишӓн сирӹмӹжӹ годым, тӹдӹ шӹренжок ӹшке годшаш вес авторвлӓн пӓшӓвлӓш ссылкывлӓм ӹштен дӓ, цаклалтеш, сирӹзӹ-коллегывлӓн виӓнгмӹштӹлӓн тӹдӹ шӱм вашт ӹвӹртен.




#Article 19: Брехт, Бертольт (204 words)


Бертольт Брехт (Eugen Berthold Friedrich Brecht, ш. 10-шы декабрьын 1898- шӹ ин, Аугсбург (Augsburg), Германи — к. 14-шӹ август 1956-шӹ иИрвел Берлин) — немӹц драматург, поэт дӓ режиссер. Тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹ логӹц сек кымдан пӓлӹмӹ Кым копекӓш опера, кыдым Курт Вейлин дон иквӓреш сирен. Кураж ӓвӓ дон тетявлӓжӹ, Господин Пунтила дон тӓрзӹжӹ, Сезуанын пуры эдемжӹ дӓ Галилео Галилейӹн ӹлӹмӓшӹжӹ.

Брехт Аугсбургышты, Бавариштӹ шачын. Ӓвӓжӹ протестант, а ӓтяжӹ пумага комбинатын вуйлатышы католик ылын. Б. Мӱнхенӹштӹ врачеш тыменьӹн дӓ Пӹтариш Тӱнымбал Вырсы шты санполкышты ылын. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм тӹдӹ 1914 -1915 -шӹ ивлӓнок сирен дӓ вӓрӹштыш газетӹштӹ пецӓтлен. Врачеш тыменьӹн гӹнят, тӹдӹн кого интересшӹ театр докы ылын дӓ тенге драмывлӓм сирӓш тӹнгӓлӹн. Пӹтӓриш драмыжы ”Baal ” маналтеш , но кокшы пьесыжым ”Trommeln in der Nact”-ым сирӹмыжӹ паштек тӹдӹ ӹшкӹлӓнжӹ шукырак ӹнянӓш тӹнгӓлеш дӓ драматургын пӓшӓжӹм виӓнгдӓ. 1924-шӹ ин Мӱнхен гӹц Берлинӹш кеӓ, кышты Макс Рейнхардтын театрыштыжы драматург лиэш. Б.-ӹн пӹтӓриш пьесыжым 1923-шы ин ажыктымы, кыды пиш популярный лин. 1927-шӹ ин Б. Карл Марксын ”Капиталжы” доно пӓлӹмӹ лин дӓ тенге 1929-шӹ ин тӹдӹ шанымашвлӓжӹ доно коммунист лиэш, но коммунист партиш нигынамат ак пыры. 

Брехт эпичский театрым ӹштӹшӹ драматург. Театр – тидӹ лач спектакль веле манын анжышывлӓлӓн келесӹнежӹ ылын. Тенге драматург шижмӓшӹм агыл, а анжышы мам шана, тӹдӹм главныеш шотлен.

                                             




#Article 20: Бродский, Иосиф Александрович (335 words)


Ио́сиф Алекса́ндрович Бро́дский (24 май 1940, Ленинград — 28 январь 1996, Нью-Йорк) — рӧднӓ руш поэт, эссеист, драматург, сӓрӹзӹ, 1987 ин сӹлнӹшаян Нобель премин лауреатшы 1987 ин, 1991—1992 ивлӓн УШӓн поэт-лауреатшы. Поэзижӹм шӹренжок рушла, эссевлӓжӹм англла сирен. 1972-шы и годшен эмиграциштӹ. Пӹтӓри Веныш вра тӹшец Америкыш кен, кышты университетвлӓштӹ пӓшӓм ӹштен.

Иосиф Бродский 24 майын 1940 ин Ленинградышты, профессор Турын клиникыштыжы Выборг монгырышты шачын. Ӓтяжӹ, Александр Иванович Бродский (1903—1984), вырсы фотокорреспондент ылын, 1950 ин демобилизйымы лин, кыды паштек ленинград газетвлӓштӹ пӓшӓлен. Ӓвӓжӹ, Мария Моисеевна Вольперт (1905—1983), бухгалтер ылын. ӓвӓжӹн туан шыжаржы — БДТ Дора Моисеевна Вольперт ылын.

Иосифӹн пӹтӓриш ивлӓжӹ вырсы, Ленинград блокады да вырсы паштекшӹ незер ылмаш доно кӹлдӓлтӹнӹт. 1942-шы ин блокады тел паштек Мария Моисеевна Череповецӹш эвакуациш кеӓ. 

Бродскин эстетикы анжалтышвлӓжӹ Ленинградышты 1940-1950-шӹ ивлӓн формируялтын. Бомбардировкывлӓ паштек пыдырген шӹцшӹ халан силуэтвлӓжӹ, неоклассицизм архитектура, петебургын пӹсмӓндӹмӹ перспективывлӓжӹ, вӹд, тӹгӹрӹштӹшӹлӓ кайшы картинвлӓ - цилӓ, мам Бродский изижӹ годӹм ужын, ӹшке поэзиштӹжӹ кычылтеш.

Кечӹ «икшӹ сентябрь» маналтын.
Шӹжӓт, тетявлӓ школышкы кенӹт.
А немӹцвлӓ полаквлӓн ала шлагбаумыштым
пачыныт. Танквлӓ турген, 
кӹч доно кыце шоколад фольгам ӹштӹлӹт,
уланвлӓм() ӹштӹл шуэвӹ.
		Цӓркӓвлӓм лык,
дӓ уланвлӓ верц йӱн колтенӓ, кыдывлӓ
колышывлӓн спискышты сек пӹтӓришӹ ылыт,
вуйта классын журналыштыш спискышты.
		Кугивлӓ угӹц
мардежеш шужгалтат дӓ ӹлӹшташвлӓштӹ
вуйта кенвацдымы конфедераткышкыла 
пӧрт левӓш вӹкӹ вазалыт, кышты тетя юкым ат кол.
А пӹлвлӓ хӹдӹртен эртӓт

			1967 и

Кынам-гӹнят мӹнгеш толмыла...
Мӹнгеш. Токы. Туан вацак лиш.
Дӓ корнем ти хала вашт вазеш.
Йымы, палшок, тӹнӓм сагаэм 
кок вуян кердӹ веле ӹнжӹ ли, вет хала
тӹдӹвлӓлӓн, кышты тӹштӹ ӹлӓт
покшал площадьвлӓ дон 
башньӹвлӓ гӹц
		тӹнгӓлеш.
Дӓ хала тӹр гӹц корныгешӹлӓн.

			1967 и

МЕРИДА

Кӹрӓн хала. Веер пальмывлӓ гӹц
дӓ тошты
пӧртвлӓн черепицышты.
Кафе кӧргӹш вады 
пыра. Дӓ
охыр стӧл лошкы шӹнзеш.

Шӧртнялгӹ ультрамарин
цӹреӓн пӹлгомӹштӹ
цанг –вуйта
тӓгӱ сыравачым ӹрзӓ:
юк, кыдым пӧртдӹмӹ
пиш яратынежӹ. Точка
церкӹ вуй гӹц мӹндӹрнӹ 
агыл чӱктӓлтеш.
Ӓнят тидӹ, Веспер.
Шӹргӹлужӹм сӹлнештӓрӹшӹ
кофежӹм йӱн пӹтӓрӓ
тӹ точкым шӹдӹ дон агыл,
ӹнянӹдӹмӓш доно ыжата.
Ик цӓшкӓ тӓреш тӱлӓ.
Шляпӓжӹм сӹнзахалжы якте
валтен шӹндӓ, кӹньӹлеш,
газетшӹм погалалеш
дӓ лӓктӹн кеӓ.

Валери Микор сӓрен




#Article 21: Вала, Катри (460 words)


Катри Вала (Katri Vala, 11.09.1901, Muonio — 28.05.1944, Кечӹвӓлвел Швеци). 

Катри Вала Суомиn Лапландиштӹ, Muoниo сoлашты улан сoла пӧртӹштӹ шачыn. Ӓтяжӹ дон ӓвӓжӹ тӹ жеплӓн яжо тыменьмӓшӹм нӓлшӹвлӓ ылыныт дӓ тыменяш цацымаш дон сӹлнӹшая докы интересӹм Kатрилӓнӓт ушен мыштенӹт. Kатри Валан ӓтяжӹ ирӹ колен дӓ седӹндонат, йыхыштыш тетявлӓн толшашышты когонжок сотыжы ылде. Кым тетя логӹц лач Катри веле семинарим пӹтӓрӓ дӓ халык школын тымдышы профессим нӓлеш. Тӹдӹ Хейнола халаштыш семинаришты тыменьӹн.

Катри Вала лыдышвлӓм 1920-шы ивлӓн сирӓш тӹнгӓлӹн дӓ тенге 1924-шӹ ин ”Мӹндӹр садывичӹ” лӹмӓн пӹтӓриш лыдыш погемикшӹ (сборникшӹ) лӓктеш. Лыдышвлӓжӹ лӓктӹн веле шоктат, кыце Катри Вала финнлӓ сирӹшӹ поэтвлӓ лошты сек кымдан пӓлӹмӹ дӓ сек яратымы автор лиэш. Тидӹ паштек шукыштат агыл, кок ишток ”Симсӹ амаса” книгӓжӹ сотым uжеш. Пӹтӓриш погемикшӹ ӹлӹмӓшӹм яратымы лыдышвлӓ доно циц ылеш дӓ тидӹлӓн ӧрӓшӹжӓт ак кел. Семинарим тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Катри сола дӓ изи школвлӓштӹ тымден, а тӹштӹ ӹлӹмӓш халаштыш гӹц айыртемӓлтӹн, утла ик ладын дӓ касланен шӹцшӹлӓ кайын, поэтессылан ирӹк келӹн. Тидӹ гӹц пасна лыдышвлӓжӹм пиш сӓмӹрӹкӹн сирен, тӹдӹн кӧргӹштӹжӹ энергин дӓ ӹлӹмӓшӹн тылжы салымлаок йылен. Поэтессын кокшы книгӓштӹжӹ ладнарак лыдышвлӓм лыдына. 1928-шӹ ин поэтесса шоды цер, туберкuлез доно церлӓнӓ, ма гишӓн тымдышын пӓшӓжӹм кода. Махань-шон пансионатвлӓштӹ тӧрлӓнӓш цацен гӹнят, шулыкшым тӧрлен кердде. 1930-шы ин ”Мӱлӓндӹн пристинжӹ” лӹмӓн кымшы погемикӹштӹжӹ Катри Вала мӱлӓндӹн сусу мӓгӓлвлӓжӹм ак анжыкты, тӹштӹ ойхы семвлӓ кайыт: ”ӹлӹмӓш дон колымаш лоштыш цӹтӹрӹшӹ шӹртӹ” – тенге тӹдӹн ик лыдышыштыжы лыдына. 

Катри Вала 1920-шы ивлӓн финн сӹлнӹшаяшты кымдан пӓлӹмӹ ”Тылым намалшывлӓ” группышкы пырен. Ти группы йӹр тӹ жепӓш вес пӓлӹмӹ поэтвлӓӓт погыненӹт, нӹнӹ ӹшке анзыланышты финн поэзим уэмдӓш задачым шӹнденӹт ылын. Нӹнӹ сӓндӓлӹкӹн тӹрлӹ вӓрвлӓштӹжӹ ӹленӹт дӓ иквӓреш погыналт кердделыт гӹнят, поэзи дон сӹлнӹшая гишӓн икӹжӓк-иктӹштӹлӓн сирмӓшвлӓм сирен, кымда дискуссивлӓм нӓнгенӹт. Катри Вала ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓ вӹкӓт вуйым ӓмӹш шуэн анжыде, тӹдӹ политикӹштӹш организацивлӓ доно кӹлӹм кычен: пӹтӓрижӹ вургымлаштышывлӓ доно, вара нӹнӹн политикӹштӹ докы ӱкшӓӓт, социал-демократвлӓ донат дӓ тидӹ паштек шалахайыштыш коммуниствлӓн идеологиштӹ донат интересуялтеш. но политиквлӓ доно нигынамат кӹлжӹ келгӹ ылде. Поэтесса, шукыжок, тетян дӓ эдемӹн прававлӓжӹ верц шукы пӓшӓм ӹштен. Катри Вала марлан кен гӹнят, мыжыран ӹлӹмӓш тӹдӹлӓн сусум дӓ цӓшӹм кандыде, ӹштӹмӹ тетяжӹ лач кок час веле ӹленжӓт шокта, кола. Тетяжӹ уке велдӹк, поэтесса ӹшке авторский праважым Суомин Тетявлӓн Ушнымашлан кода дӓ ти лыдышвлӓмӓт кырык марла сӓрӓш манын, ти ушнымаш гӹц разрешеним ядмы. 

Катри Вала финн поэзим уэмдӹшеш, поэзин пӹсмӓнвлӓм пыдыртышеш шотлалтеш дӓ келесӓш келеш, тидӹм тӹдӹ пиш сӓмӹрӹк ылмыжы годым ӹштен сӹнген. Тидӹ гӹц пасна антимилитаризм тематика остатка лыдышвлӓштӹжӹ (”Пӹжӓшӓн пушӓнгӹ йыла” погемикшӹ) кымда вӓрӹм нӓлеш. Поэтессылан пингӹдӹ характерӓн лимӹлӓ ылын, вет тӹдӹн ваштареш шалгышывлӓжӓт ситӓлык ылыныт, тӹдӹн лыдышвлӓжӹм, тӧрӧкшӹ, лач изи маргинальный группывлӓ веле акцептируенӹт, тӹдӹн лыдышвлӓн сирӹмӹжӹм керӓл пӓшӓэш шотленӹт. Но кыце пӓленӓ, тореш шалгышывлӓ анзылны тӹдӹ вуйжым сӓкӹде, анешлӓ, лыдышвлӓжӹм сирен, нӹнӹм сӹнген. Такеш агыл вет маныт, тошты маняры ӹнжӹ шыпылт, у тӹдӹм сойток сӹнгӓ.




#Article 22: Валгыды Валентин кечӹ (146 words)


Валгыды Валентин кечӹ, вес семӹньжӹ Яратышывлӓн кечӹштӹ — кымдан пӓлӹмӹ светский айо, кыдым 14-шӹ февральын аят. Ти кечӹн шергӓкӓн дӓ яратымы эдемвлӓлӓн пеледӹшвлӓм, конфетвлӓм, мадышвлӓм дӓ йӓнгӹм анжыктышы виш сирмӓшвлӓм (открыткывлӓм) пӹрнялӓт, кышты яратымашым согоньлымы шаявлӓм ӓль лыдышвлӓм сирӓт. Ти виш сирмӓшвлӓм валентинкывлӓ маныт. Социологи шӹмлӹмаш семӹнь ти виш сирмӓшвлӓ пиш популярный ылыт дӓ У и дӓ Шартял айовлӓ доно кымылангдымы паштек вӓрӹм нӓлӹт. 

Валгыды Валентинӹн кечӹ важвлӓжӹм Кугезӹ Рим жепӓш Луперкли айо гӹц нӓлеш, кыдым – яратымаш дӓ эротизм Juno Februata (Юно) йымытар дӓ пӧрттӱ йымы Pan (Фавн) лӹмеш эртӓрӹмӹ. Ти айо годым млоцавлӓ Palatinus (Палатинус) неркӓштӹш тӓрлидӹштӹ погыненӹт дӓ кесӹвлӓ дон ик пим цӧкеш канденӹт. Цӧкӹм пумы церемони паштек ӹрвезӹвлӓ вӹлӓнӹштӹ кесӹ каваштым чиэн, йӹрвӓш сӓрненӹт дӓ ваштареш толшывлӓм кесӹ кавашты гӹц ӹштӹмӹ лыпшвлӓ доно лыпшенӹт. Ваштареш толшывлӓжӹ шӹренжок йориок ӹдӹрвлӓ дон ӹдӹрӓмашвлӓ лиӓш цаценӹт. Тидӹ тетям куштылгын ӹштӓш дӓ кӹцкӓн ылмылан ӹнянӓш палшен.




#Article 23: Валери, Поль (595 words)


Поль Валери́ (фр. Paul Valéry; лачокла лӹмжӹ Амбруа́з Поль Туссе́н Жюль Вале́ри (фр. Ambroise Paul Toussaint Jules Valéry); 30 октябрь 1871, Сет, деп. Эро — 20 июль 1945, Париж) — француз поэт, эссеист, философ. Поль Валери лыдышвлам, прозым, кунст, истори, литература дӓ музыка гишӓн эссевлӓ дон афоризмвлӓм сирен.

Поль Валери Мӱлӓндӹлоштыш тангыж тӹрӹштӹ Сетӹштӹ шачын. Символист Стефан Малларме (Стéпхане Маллармé) дон пӓлӹмӹ лиӓш манын, тӹдӹ Парижӹш ӹлӓш ванжа. Валери университетӹштӹ юриспруденцим тыменьӹн дӓ дипломым нӓлмӹжӹ паштек пӹтӓри вырсы министерствышты, варажы, 1900-1922-шы ивлӓн увервлӓн агенствышты пӓшӓлен. 1937-шӹ и гӹц колымыжы якте Цоллéге де Франце институтышты поэзин профессоржы ылын.

Поль Валери модернист ылеш, но темы дӓ техника, стиль шотышты агыл модернист: тӹдӹлӓн классический форман, символан дӓ антик тематикӓн лыдышвлӓ лишӹл ылыныт. ӹшкӹмжӹм тӹдӹ архитектор гань ылшы поэтеш шотлен, шамаквлӓ дон темпельӹм (храмым) чанген. Тидӹм, шамаклан, Еупалинос оу л´арцхитецте (Эупалинос ӓль архитектор,1921) лыдышыштыжы ужаш лиэш. Валерин лыдышвлӓжӹ пиш интеллектуальневлӓ ылыт. Малларме гишӓн сирӹмӹжӹ годым (Сур Маллармé, Морцеауь цхоисис, 1930) тӹдӹ сӱрреалистлӓ лыдышвлӓм сирӹмӹ гишӓн пӓлдӹртӓ: Трансышкы пыртышы дӓ яжо мастар гань тӹрдӹмӹ цевер лыдышвлӓм сирӹмешкӹ, пӓлӹмӓш дон информацим кымдан кычылт, йориок дӓ пӓленок яжо кӱкшӹцӓн агыл пӓшӓм шукым сирӹнем.

Лыдышвлӓм сирӹмӹ вӹкӹ Поль Валери Сӱрреализмӹн манифестӹм сирӹшӹ Андре Бретон (Андрé Бретон, 1896-1966) гань ак анжы. Кокшыжы ӹшке манифестӹштӹжӹ тенге сирӓ: Иктӓ вӓрӹшкӹ йӓнгӹм кӓндӓрен шӹцзӹмӹдӓ годым, кынам шанымашвлӓдӓм концентрируен кердӹдӓ, тӹнӓм кердмӹдӓ семӹнь иктӓ-мам сирӹдӓ.  Сирӹдӓ пӹсӹн, темы гишӓнӓт шанаш акат кел, тенге пӹсӹн- сирӹмӹ паштек нимахань шанымашат ӹнжӹ код дӓ угӹц тӹдӹм лыдаш ӹшкӹмӹм орландараш ӹнжӹ ли.

Валери лыдышвлӓштӹжӹ тӱнӹш реалитетлӓн пӹсмӓнӹм шӹндӓ. Тӹдӹ шижмӓшвлӓм, пышвлӓм дӓ сентиментвлӓм утла когонжок ак кычылт. Лыдыш махань лишӓшлык, тидӹ гишӓн тӹдӹ Ла Литтéратуре (Морцеауь цхоисис, 1930) артикльӹштӹ тенге сирӓ: Лыдыш шамын айожы лишӓшлык. Тидӹ гӹц пасна нимат линжӓт ак керд. Айо- тидӹ мадмаш, но айо шӱлӹшӓн мадмаш, тӹдӹн правилывлӓ дон функцижӹ лишӓшлык ылыт. Тӹдӹ техень ӹлӹмӓшӹм анжыкта, кыды лачокыштыжы укеӓт, ритмывлӓ дон иктӓ-махань состояни дон кымдецӹм (пространствым) анжыктымаш. Ти кымдецӹштӹш иктӓ-махань вӓрӹм йӓшнен аят ӓль тӹдӹн ире дон цевер ылмыжым анжыктат.  Кынам айо эртӓ, тӹдӹ гӹц нимат кодшашлык агыл. Йӹрвӓш лач ломыж дӓ ташкен шӹндӹмӹ серпантинвлӓ веле кодыт.

Тӓнгвлӓжӹ ядмы паштек 1920-шы ин Валери ӹрвезӹ годшаш лыдышвлӓжӹм иквӓреш Албум де жерс анциенс (Тошты лыдышвлӓн альбомышкы) поген. Ти лыдышвлӓштӹ поэт Малларме гань итӹрӓ лыдышвлӓм сирӓш цацен. Кок иштӹ лыкмы лыдыш книгӓжӹн Цхармес (Шарм) лӹмжӹ ик семӹньжӹ латин йӹлмӹштӹш цармина (лыдыш) шамак дон, вес семӹньжӹ мужедмӓш, йозы, аздарымаш дӓ цевер дон кӹлдӓлтӹн. Лач ти книгӓ гӹц Валерин сек пӓлӹмӹ Ле Циметиéре марин, (Шӹгерлӓ тангыж сирӹштӹ, 1920) лыдышыжы ылеш. Тӹдӹ классический рифман, соты, раскыды, кечӹвӓлвел тангыж гань симсӹ дӓ мрамор гань ошы. Тиштӹ Сетен доны тангыж тӹрӹштӹ кишӹ шӹгерлӓ гишӓн сирӓлтеш, кышак, жеп эртӹмӹкӹ, поэтӹм ӹшкӹмжӹмӓт тайымы. Лыдышышты эдемӹн кӹтӹк курымжы дӓ пӧртӱн курымаш ылмыжы, ӹлӹмӓшӹн динамикӹжӹ дӓ ӹлӹшӹ агыл тӓрвӓнӹдӹмӓш икӹжӓк-иктӹштӹ ваштареш шалгат. Шайыштшы колымаш гишӓн шаныкален дӓ шӹгерлӓштӹ кӓнен кишӹвлӓн партьышкы кеӓш сӹгӹрӹмӹ юкым колеш. Но тӹдӹ понгыжалт кеӓ дӓ ӹлен анжаш дӓ тӹдӹм пӓлен нӓлӓш келмӹм ынгыла. 

Цхармес лыдышвлӓ паштек Валерим пиш шотеш пиштӓш тӹнгӓлӹт дӓ тӹдӹ французвлӓн ӧртӹм, французвлӓн шанымашым дӓ шӱлӹшӹм есприт францаис-ым анжыктышы поэтеш шотленӹт. Тӹдӹм поэзи, шӹнцӹмӓш, кунст дӓ философи гишӓн шайыштшы докладвлӓм ӹштӓш, эссевлӓ дон артикльвлӓм сирӓш ядыныт. Техень кӹтӹк жанран сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹм 1924-шӹ и годшен Жариéтé (Ма-шонвлӓ) лӹм доно книгӓвлӓшкӹ погымы. Цилӓжӹ 5 техень книгӓ погынен (И 1924, ИИ 1929, ИИИ 1936, ИЖ 1938, Ж 1944). 1925-шӹ ин Поль Валерим Францин Академин членешӹжӹ айырат. Тӹдӹн лӹмжӹ сӹлнӹшая дон эстетикӹм шӹмлӹшӹвлӓ лошты пиш кого авторитетӓн ылеш. Автор дон текст гишӓн шаныкален, Поль Валери автор дон текстӹм нигынамат идентифицируяш ак ли дӓ литературне йӹлмӹ кечӹйӹде кычылтмы йӹлмӹ гӹц айырлалтеш, манын. 

Нӓлмӹ: Цикмӓ журнал, 2000 № 3




#Article 24: Васикова, Лидия Петровна (295 words)


Лидия Петровна Васикова (28-шы майын 1927-шӹ и) — Пӹнгель Парнингӓштӹ шачын, йӹлмӹзӹ, профессор.

Филологи наукын доктор, профессор Л.П. Васикова 1927-шӹ ин 28 майын шачын. Ӓтя-ӓвӓде шагал кодшы ӹдӹр цилӓ ясым сӹнген, пӹтӓри педучилищӹм, вара Марпединститутын историко-филологический факультетӹм тымень лӓктӹн. Тишток пӓшӓш ассистентеш пырен. 1951-1954-шӹ ивлӓн Эстоништӹ, Тарту университетӹштӹ, аспирантурышты тыменеш. Тенге ӹнянӹн наукын корным такырташ тӹнгӓлеш, тӹнг пӓшӓ вӓржӹ Марпединститут лиэш. Руш йӹлмӹ кафедрашты, анзыкылашы тымдышывлӓм йӓмдӹлӹмӓштӹ доцент шўм вашт йыштылеш. 1984-шӹ и гӹц Мары госуниверситетӹш ванжа. 1985-шӹ ин марын ӹдӹрӓмӓшвлӓ логӹц сек пӹтӓри филологи наукын доктор лиэш. А вес ин тӹдӹлӓн профессор лӹмӹм пуат. Руш дӓ общий языкознанин кафедрамат вуйлатен.

Руш дӓ марын, тенгеок кырык марын йӹлмӹвлӓ, языкознани, лингвистика шотышты тӹдӹ шукым пӓлӹшӹ, мастар шӹмлӹзӹ ылеш. 

Тӹдӹн шытыр доно Мары университетӹштӹ руш дӓ кырык мары йӹлмӹ дон литература отделеним, научный лабораторим пачмы, кырык мары йӹлмӹлӓн государственный статусым пумы, лӹмдервлӓм лыкмы. Лидия Петровнан шая семӹнь Н.В. Игнатьев лӹмеш лыдмашвлӓлӓн республиканский кўкшӹцӹм пумы. Ӹшкӹмжӹн тӹнг пӓшӓжӹ гӹц пасна, профессор Л.П. Васикова кого общественный пӓшӓм видӓ. Такеш агыл тӹдӹн ӹлӹмӹ девизшӓт техеньӹ ылеш: “Мам кердметӹм, цилӓ ӹштӹ“.

Лидия Петровна ӹшке паштекшӹ пуры корны доно студентвлӓм, мары йӹлмӹм тымдышывлӓм видӓ, ӹшке халык верц патыр лиӓш тымда.

Л.П. Васиковам финн-угр халыквлӓ лошты яжон пӓлӓт. Тӹдӹн научный пӓшӓвлӓжӹ семӹнь студентвлӓ тыменьӹт, ученыйвлӓ пакыла шӹмлӹмӹ пӓшӓм видӓт.

Профессор Л.П. Васикова - МАССР дон Российїн наукывлӓн заслуженный деятель. Тӹдӹлӓн Эстонин “Маарьямаан Крест” орденӹм пуэнӹт. А Кого Отечественный вырсы жепӹн колхозышты пыт пӓшӹлӹмӹжӹ гишӓн “За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941 - 1945 гг.” медаль доно пӓлемденӹт.

Мары йӹлмӹвлӓн синтаксисӹштӹм шӹмлен. 1984-шӹ ин Тарту университетӹштӹ ”Сложносочиненные предложения в совремкенном марийском литературном языке в сравнении с другими типами предложений” доктор пӓшӓм сирен дӓ ӹшӹклен. Лидия Петровна Васикова – пӹтӓриш мары ӹдӹрӓмӓш-профессор. Кӹзӹт тӹдӹ МарКугУ-н Кырык мары лабораторижӹм вуйлата дӓ кырык мары филологвлӓм йӓмдӹлӓ.




#Article 25: Ваштарсир Эмиль (822 words)


Ваштарсир Эмиль (Emil i Lönneberga) - швед тетя сирӹзӹ Астрид Линдгренын пӓшӓжӹ, кыдым кырык марлашкы Валери Микор сӓрен. 

Тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ швед ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ Астрид Линдгренӹн (Астрид Линдгрен, 1907-2002) Эмиль лӹмӓн йортозы ӹрвезӓш гишӓн шайыштшы пӹтӓриш книгӓ кок и перви лӓктӹ. Косир дӓ цевер Ваштарсир лӹмӓн солашты ӹлӹшӹ цуштыри ӱпӓн ӹрвезӓшӹм, шанем, чӹдӹ агыл лыдшы ӹнде пӓлӓ. Эмиль гишӓн цилӓжӹ кым книгӓм сирӹмӹ дӓ ма яжожы, кырык марла кым книгӓге ик шӱлӹш доно лӓктӹнӹт, манаш лиэш: 2003-шы ин иквӓреш “Ваштарсир Эмиль” дон “Ваштарсир Эмильӹн у масаквлӓжӹ” лӓктӹнӹт, а 2004-шӹ ин кымшы книгӓ “Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ”. Астрид Линдгрен тетя сирӹзӹ семӹнь пишок кымдан пӓлӹмӹ, тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм шӹмлу утла йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ дӓ когоэшнен келесӓш лиэш- Россий Федерациштӹ ӹлӹшӹ халыквлӓ логӹц мӓ, кырык марынвлӓ, тӹдӹн книгӓвлӓжӹм рушла йӹлмӹм шотлаш агыл гӹнь, сек пӹтӓри сӓреннӓ. Мӓ паштекнӓ тадарвлӓ ылыт. ӹнянем, лыдшывлӓ ”Пеппи кужы цылка”, ”Левӓш вӹлнӹ ӹлӹшӹ Карлссон” дӓ ”Сусу солаштыш тетявлӓ” пӓшӓвлӓжӹм яжон пӓлӓт. Астрид Линдгрен профессижӹ доно тымдышы ылеш. Пӹтӓриш книгӓжӹм 39-шӹ иӓшӹн сирен, кыды пӓлӹдеок кодын, но изиш варарак сирӹмӹ ”Пеппи кужы цылкажы” тӹдӹ гӹц пӓлӹмӹ сирӹзӹм ӹштен.

А ӹнде ӹшке Эмильӹм анжалына. ”Ваштарсирӹштӹ ик ӹрвезӓш ӹлен. Тӹдӹм Ваштарсир Эмиль маныныт. Тӹдӹ пиш пӹсӹ дӓ ахальы ылын, тӹнь ганет моло шамак колыштшы воксеокат ылде. Тенге гӹнят ахалаьы ылеш манын моло атат шаналты- тӹдӹ пишок пурыла кайын. Пуры гӹцӓт пурыла. Тӹнӓм, кынам саслыде. Эмильӹн сӹнзӓжӹ йӹргешкӹ дӓ кловой ылын, шӹргӹмыныжы мӧр гань якшаргы, а сар ӱпшӹ когонок цуштыри. Тӹдӹ ӹшкежӹ пишок пурыла кайын, Эмильӹм лач антьылешок шотлаш лиэш ылын. А шотлаш тӹнгӓлӓт гӹнь, самынялтат.” (1.кн. ӹл. 3) . Тенге Линдгрен Эмиль гишӓн книгӓ тӹнгӓлтӹшӹштӹ сирӓ, но тӹ годымок толшашыжы гишӓнӓт ӓшӹндӓрӹктӓлеш: “Ти йортозы Эмиль тагынам перви Ваштарсир солашты Котилыкышты ӹлен. Кушмыкыжы, кыце тӹдӹ уезд вуйлатышыжы моло лин кердӹн- тидӹлӓн ӧрӹнжӓт ат ситӓрӹ. Мане, тӹдӹ гӹц уезд вуйлатышы лин дӓ, попат, яжо вуйлатышы. Попат, вуйта тӹдӹ туан смоланд йӹлмӹ доно попышы халыклан шукы пурым ӹштен. А акситешӹжӹ тӹдӹ солан сек косир пӱэргӹжӹ ылын. Кыце ужыда, изижӹ годым масакланыл сӓрнӹшӹ эдем гӹцӓт, кого лимӹкӹжӹ, шотан эдем лин кердеш. Шанем, тидӹжӹ пишок яжо.” (2 кн. ӹл. 3)

Тӹдӹн кыце ӹшке анжалтышыжы, тенгеок ӹшке мененижӓт улы, йӓлӹн “тенге ӹштӹмӹлӓ, тӹнге ӹштӹмӹлӓ” манмы доно тӹдӹ ак ӹлӹ. Тидӹ гӹц пасна эргӓш пиш кого фантазиӓн- кечӹ йӹдеӓш ӹлӹмӓшӹжӹ утла ик сӹнӓн дӓ утла луды ӹнжӹ ли манын, мам вӓл тӹдӹ шанен ак лык? Но фантазивлӓжӓт эгостичныйвлӓ агылеп, тӹдӹ ӹшке гишӓнжӹ веле агыл, тенгеок Ида лӹмӓн изи шыжаржы гишӓнӓт шана, тӹдӹлӓнӓт сусум кандаш цаца. Эмильӹн шыжаржы уке ылын ылгецӹ, шанем, шукы масакшы ӹштӹдеок кодеш ыльы. Эмиль ма-шоным шанен лыкшы веле агыл, тенгеок тӹдӹ протестуенӓт кердеш, ӹшке мнениӓн ылешӓт, тӹдӹ нержӹмӓт шыпшедӹлеш, коговлӓн закон семӹнь ӹлӹмӹжӹ ак шо, тӹдӹлӓн тетявлӓн тӱнымбалышток ситӓлык яжо дӓ кӓньӹл. “Тетя тӱнымбал” дӓ “коговлӓн тӱнымбал” антитеза Эмиль дон ӓтяжы лоштыш кӹлӹштӹ раскыдын каеш. ӓтяжӹ коговлӓ доно ярыктымы правилывлӓлӓн эргӹжӹм тымдынежӹ дӓ седӹндонат, ӱшкӱж гань цаткыды, но нерӓн эргӹжӹлӓн наказани паштек наказани варештеш. Шӹренжок тӹдӹ пу пыжарымы мастерскойышты шӹнзӓ, тенге тӹдӹ наказанижӹм намалеш. Ма интересныйжы, тӹдӹм наказат, но тӹдӹ кымылжым когонжок акат валты, нигынамат ак ньыргыж дӓ кудышты пу фигурывлӓм пӹчкедӹл шӹнзӹмӹжӹ годым мам вӓл ум ӹштӓш лиэш шаныкален. Пу фигурывлӓм пӹчедӹмӓшӹштӓт мӓ фантазин реализыйымыжым ужына.

Книгӓн тӹнг персонажшы изинекок оксам ӹштӓш тыменеш, Сухаринерӹшкӹ моло кемӹкӹжӹ, мӹшкӹржӹ шужен колтенӓт мам ӹштӓ? Тӹдӹ мырывлӓм мыраш тӹнгӓлеш дӓ мырымыжы гишӓн кӱ вӹц, кӱ коклы ӧрем пиштен. (ӧре- тыгыды швед окса). Тенге Эмиль ӱӓн киндӹвлӓм нӓлӓш кыргыжеш дӓ булкымат, тортымат, мӱӓн вӹдӹмӓт нӓлӹн шӹндӓ. Икӓнӓ пашкуды солашты аукционым эртӓренӹт дӓ седӹ, Эмильӹнӓт тӹшкӹ кемӹжӹ шоэш. ӓтяжӹ тӹдӹм сагажы ак нӓлӓт, эргӓш аукционышкы кеӓш манын, оксам ӹштӓш лиэш, шанаш тӹнгӓлеш. Дӓ, седӹ, йӧнӹмӓт шанен лыктеш- тӹдӹ Лукас имнижӹм кышкыжеш дӓ когогорны капка докы лӓктеш, тӹштӹ капкам пачын-питӹрен, оксамат ӹштӓ. Варажы аукционышкы кыдалеш дӓ махань-шон масаквлӓжӹм ӹштӹлеш. Масаквлӓм веле агыл, Эмиль Свенссон махань-шон сделкывлӓм ӹштӹлеш, лимонадымат йӱн шокта дӓ изи Идалан цӓци хӓдӹрӹм, а ӹшкӹлӓнжӹ кечӹнь мынзышы Лотта лӹмӓн акшак цӹвӹм нӓлеш. 

Эмиль махань-шон масаквлӓм веле агыл ӹштӹлеш, “ Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ” книгӓштӹ тӹдӹ подвигӹмӓт ӹштӓ- тӹдӹ Альфредӹм ытара. ӱштӹ телӹм, кынам йӹрвӓш поранвлӓ ӹфӹлӓт, келгӹ лым солавлӓм левӓш якте йожтен шӹнден, тӹдӹ Лукас лӹмӓн имнижӹм кӹцкӓ дӓ Альфредӹм доктор докы Мӧрсирӹшкӹ нӓнгеӓ. Лым корнывлӓм йожтен шӹнденӓт анзыкыла кеӓш пиш нелӹ, Эмиль дон Лукаслан шукы ясым тырхаш варештӹн дӓ мычашешӹжӹ, яра веле эче Мӧрсирӹшкӹ шот дӓ тенге доктор Альфредӹм ытара. Эмильӹн подвигшӹ гишӓн цилӓ уезд пӓлӓ, ӓятжӹ эргӹжӹн подвигшӹ доно пишок когоэшнӓ.
Эмиль йортозы эргӓш ылын гӹнят, тӹдӹ шукы пуры пӓшӓм ӹштен шокта: шонгывлӓн пӧртӹшкӹ Шартял сусум канда, тӹ пӧртӹн Командора лӹмӓн вуйлатышыжым ире вӹдӹшкӹ лыктеш. Командора шонгывлӓн пӧртӹштӹш ӹлӹзӹвлӓм пӹзӹрен, ясландарен урден, тӹдӹ диктатор дӓ деспот ылеш. Тидӹ доно Эмильнӓ когонжок ак келшӹ дӓ седӹндонат тӹдӹм наказаш шана дӓ Командора утла шык ылешӓт, пирӹ лаксакышкы ӹыкӹмжӹмок пыртен шӹндӓ. 
Эмиль школышкы кашташ тӹнгӓлмӹкӹжӹ, тӹштӓт масаквлӓде кечӹвлжӹ ак эртеп, но школышты утла шукы масакым ӹштӓш ак яры ылмым, тӹдӹ ынгыла. Тӹ годымок, тӹдӹ шонгывлӓн пӧртӹм вуйта шефствошкы нӓлеш дӓ ӓрняштӹ таманяр гӓнӓ лыдын мыштыдымы шонгывлӓлӓн “Уездӹн увервлӓжӹ” газетӹм лыдаш кыргыжталеш.




#Article 26: Венгр барокко сӹлнӹшая (770 words)


Венгр барокко сӹлнӹшая

Ти период XVII-шӹ курым тӹнгӓлтӹш гӹц XVIII-шӹ курымын кӹдӓлӓш ежӹнг якте ылын. XVII-шӹ, Сервaнтесӹн, Лопе де Вегaн, Рaсинӹн, Мольерӹн, Милтонын, Лӱдвиг XIV-шӹн, Рембрaндтын дӓ Монтевердин курымaт Венгрин историштӹ эртӹш курым гӹц сотыжок ылде. Сӓндӓлӹк молнaмшылaок кым лaштыкеш пaйылымы ылын дӓ туроквлӓн лaштыкышты когоэмӹн веле дӓ Гaбсбургвлӓ лӹвӓлнӹ ылшы езуитвлӓ дон реформaторвлӓ лошты со соредӓлмӓшвлӓ кенӹт. Дворянвлӓ, лӹмӹнжок aристокрaтвлӓ ти курымын ӹшке позициштӹм цaткыдемденӹт, крепостничествым кымдaрaк шӓренӹт. Трaнсильвaнин венгр герцогвлӓ Европын политикӹштӓт aнжыктен кердӹнӹт, но Дьӧрди Ракоци ИИ-шын Польшыш кредӓлмӓш доно кaштмыжы (1657) сӹнгӹмӓшӹм кaндыдеӓт, Трaнсильвaни aвтомaтически Турцин вaссaлышкыжы сӓрнӓлтӹн.

Гaбсбургвлӓ «Турци» политикӹштӹ когонжок нимaт ӹштӓш цaцыделыт, тидӹм шотыш нӓлӹн политик, вырсывуйлaтышы дӓ поэт Миклош Зрини ӹшкевуя кешӹ, центрaлизуйымы кӹлӓн дӓ венгр кугижӓн кидӹштӹ ылшы Венгри гишӓн шaнaш тӹнгӓлӹн. Зрини Венеци дӓ Фрaнцин прaвительство доно яжо кӹлвлӓм кычен, но 1664-шӹ ин утлa ирӹ колымыжы велдӹк кодшы опытдымы оргaнизaторвлӓ дон пaлшышывлӓжӹ ликвидируйымы линӹт.

Тенге Гaбсбургвлӓн Лепольд Венгриштӹ aрмин шотым шукемден кердӹн, кaтоликвлӓ протестaнтвлӓ вaштaреш террорым тӹнгӓлӹнӹт, нӹнӹн попвлӓштӹм гaлерывлӓш цеплен, вӹд мычкы колтенӹт.

Хaлыкын тырхымaшыжы пӹтӹмӹкӹ, тӹдӹ 1678-шӹ ин тенге мaнмы курук (куруц) кредӓлмӓшкӹ кӹньӹлӹн. Нӹнӹн вуйлaтышышты трaнсильвaни венгр Имре Тӧкӧли (Имре Тхӧкӧлы) ылын.

XVII-шы курымын Венгрин историштӹ сек кого событиэш туроквлӓн оккупaцин пӹтӹмӹжӹ шотлaлтеш. 1683-шы ин туроквлӓ Венa вaштaреш кредӓлӓш лӓктӹнӹт, но Европa Венaлaн пaлшыкым пуэн дӓ тенге туроквлӓ шин шӓлӓтӹмӹ линӹт. 1686-шы ин кокшы сентябрьӹн Будa туроквлӓ гӹц ирӹктӓрӹмӹ лин дӓ 1697-шӹ ин цилӓ турокым сӓндӓлӹкӹн территори гӹц поктен лыкмы ылын. Ти вырсы пaштек Трaнсильвaним Гaбсбургвлӓн кугижӓнӹшкӹ ушымы. Тенге сӓндӓлӹк угӹц иктӹш ушнaлтын, но вырсы пaштек экономикa кaтaстрофa aнзылны шaлген.

Тӹ жепӹн тымдымaш методвлӓ тоштемӹнӹт гӹнят, тыменьшӹвлӓн шот шукемӹн веле дӓ тымдымaш кӱкшӹцӹмӓт яжоэш шотлaш лиэш. Пыдыртымы хaлaвлӓ дон дворецвлӓ вӓреш увлӓм шaгaлтымы дӓ цивилизaцилӓн негӹцӹм угӹц пиштӓш тӹнгӓлмӹ. Aвстрин политикӹжӹ индустри дон выжaлымaш вaштaреш ылын, но солa хозяйствы ти шотышты икпорaткaн виӓнг кердӹн. Кугижӓн кудвичӹ хресӓньвлӓн ӹлӹмӓшӹмӓт куштылтен дӓ дворянвлӓн произвол ӹнде чӹдемӹн. Гaбсбургвлӓн историн шӧртньӹ жепшӹ Мaриa Терезaн (1740—1780) ивлӓэш толеш, но тидӹ сойток Венгриш рококон идилим кaнден кердде.

Вaрaшы ренессaнс жепӹн кaтолицизм дон протестaнство лошты кычедӓлмӓшвлӓ тӹнгӓлӓлтӹт. Венгриштӹ езуитвлӓн ушемвлӓӓт вaжым колтaш цaценӹт. 1610-шы ивлӓн тидӹм ӹштен кердӹнӹт дӓ езуитвлӓн коллегиумым пaчыныт, a 1635-шы ин ти коллегиум гӹц университетӹм ӹштенӹт. Езуитвлӓ кaтолицизмӹн ик йӓшлӓжӹ ылыт дӓ шукыштaт aгыл цилӓ кaтолик лошты нӹнӹ aвторитетӓн линӹт. Вуйлaтышывлӓштӹ лошты кымдaн пӓлӹмӹ эдемвлӓ ылыныт, иктӹжӹ нӹнӹ логӹц поэт дӓ Эстергомын aрхиепископ Петер Пaзмaни ылын. Пaзмaни дӓ тӹдӹн коллегывлӓжӹ кӹтӹк жепӹштӹ шукы виктӓрӹмӹ вӓрвлӓм йӓшнӓш тӹнгӓлӹт, монгырышкышты шукы aристокрaт семня вaнжa. Нӹнӹн ӹшке лозунгышты ылын: цуиус регио, еиус религио. Тенге ЬЖИИ-шӹ курымын тӹнгӓлтӹшӹшток кaтолицизм угӹц кымдa территориштӹ шӓрлен кен кердӹн.

Реформaци реформaци вaштaреш шaлгымaшымaт шaчыктен, тенге тӹ жепӹн сӓндӓлӹкӹшкӹ бaроккон культурыжaт толын кердӹн. Сек aктивно тӹдӹм езуитвлӓ шӓренӹт, кыдывлӓн типогрaфивлӓштӹ ылын дӓ текствлӓм пецӓтлен кердӹнӹт. Реформaци вaштaреш шaлгымaш кымдaн шӓрлен кен гӹнят, шукыжок XVII-шӹ курымын сойток кaльвиниствлӓ ылыныт. Шaмaклaн Трaнсильвaништӹ кaльвинизм кугижӓнӹш религиэш шотлaлтын. A aнтитринитaризмӹм кымыктымы пaштек Трaнсильвaнин герцогвлӓ Гaбсбургвлӓн территориштӹ ылшы вес кaльвиниствлӓлӓн пaлшaш тӹнгӓлӹнӹт. Кaльвиниствлӓн ӹшке университетӹштӹ ылде, но вес сӓндӓлӹквлӓ доно нӹнӹ яжо кӹлвлӓм кыченӹт, седӹндонaт попвлӓэш тыменяшӓт тӹшкӹ колтенӹт. Дӓ нӹнӹжӹ туaн сӓндӓлӹкӹш пӧртӹлӹн, сaгaшты Европыштыш у шӱлӹшвлӓ дон идейӹвлӓм кaнденӹт: пуритaнизмӹм, пресбӱтеризмӹм, кaртесиaн ылмaшым дӓ молымaт.

Туaн хaлыкым тымдымaшты кaльвиниствлӓ кого рольым мaдыныт: нӹнӹ гимнaзи кӱкшӹцӓн шукы школым пaчыныт. Тидӹм ӹштӓш мaнын пaлшыкым кыце чaстне эдемвлӓ, тенгеок хaлaвлӓ дон солaвлӓӓт пуэнӹт.

Тӹ жепӹн Дьюлaфехервaр, Шaрошпaтaк, Нaдиениед дӓ Дебрецен коллегиумвлӓ кымдaн пӓлӹмӹ ылыныт, кыдывлӓ толшaш жеплӓн шукы интеллигенцим тымден лыктыныт.

Пӹтӓрижок бaрокко пaян венгрвлӓ лошты шӓрлен кеен- тидӹ, шaмaклaн, дворян усaдьбывлӓн aрхитектурышты кaеш. Вырсывлӓ гишӓн шукы усaдьбыжок перегӓлт кодде дӓ перегӓлт кодшывлӓжӓт ӹнде кӹзӹтшӹ Венгрин пӹсмӓн шaйылaн, Aвстриэш кодыныт. Тӹ жепӹн шукы усaдьбым дӓ косир дворецвлӓм когон пaян Эстерхaзивлӓн йых чӹдӹм aгыл чaнгыктен. Сӓндӓлӹкӹн пӹтӓриш бaрокко стилян церкӹм Миклош Эстерхaзи (1582—1645) стройыктен, a бaрокко стилян пӹтӓриш дворецӹм тӹдӹн эргӹжӹ- Пaл Эстерхaзи.

Туроквлӓм поктен лыкмы пaштек шукы дворецӹм чaнгымы дӓ aрхитекторвлӓжӹ шӹренок вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц ылыныт. Жеп изиш эртӓлӓлмӹкӹ, икпорaткa пaян дворянвлӓӓт бaрокко стилян дворецвлӓм ӹшкӹлӓнӹштӹ чaнгaш тӹнгӓлӹнӹт. Дворецвлӓштӹ шӹренок библиотекӹвлӓ дон гaлерейӹвлӓӓт ылыныт дӓ тидӹ дворянвлӓн культурa докы интересӹштӹ ылмым aнжыктa. Тошты готикa стилян церкӹвлӓ вырсывлӓ жепӹн пыдыргенӹт ылын дӓ вӓрешӹштӹ пиш цевер бaрокко стилян церкӹвлӓм чaнгымы, лӹмӹнок тидӹм Вaдывел Венгриштӹ цaцен ӹштӹмӹ.

Бaрокко жепӹн живописьӓт виӓнгӓш тӹнгӓлеш, aртньыквлӓлӓн ӹнде кычыкымaт пумы. Тӹ жепӹн пӓлӹмӹ aртньыквлӓ лошкы Aдaм Мaниоки (Ádam Manyóki, 1673—1756) дон Йaкaб Богдaни (Jakab Bogdány, 1660—1724) пырaт.

Венгрин журнaлистикӹн историжӓт бaрокко жепӹн тӹнгӓлӓлтеш. Сек пӹтӓриш тетрaдь постолеш погымы увервлӓм «Mercurius Veridicus ex Hungaria» лӹмӓн 1705—1710 ивлӓ лошты Ференц Ракоци лыктын шaлген. Тидӹ пaштек шукыштaт aгыл Позоньышты Мaтиaш Белин Ножa Посониенсиa (1721—1722) лӹмӓн ӹлӹштӓшӹм лыктын. Ти жепӹн Венгрин пӹтӓриш кaртывлӓмӓт лыкмы.

ЬЖИИИ-шӹ курымын кӹдӓлӓш ежӹнгӹштӹжӹ бaрокко ӹшке мычaшышкыжы шоэш дӓ сӓндӓлӹкӹн культурa ӹлӹмӓшӹштӹ, сӹлнӹшaяшты, кунстышты, шӹнцӹмӓшӹштӹ, школ системӹштӹ у жепӹн пӓлӹквлӓжӹ кaяш тӹнгӓлӹт.




#Article 27: Венгр мыры лирика XVI-шы курымын (727 words)


Венгр мыры лирика XVI-шы курымын

Венгрин поэзин шачмыжы XVI-шы курымеш толеш. Седӹ, кӹдӓлӓш курымвлӓнӓт лыдышвлӓм сирӹмӹ, но нӹнӹ перегӓлт кодын кердделыт, кодыныт гӹньӹ тамахань фрагментвлӓ веле кодыныт. XVI-шы курымаш поэзи ял вӹлнӹжӹ цаткыдын шалген. Реформаторвлӓн школвлӓм пачмы велдӹк, поэтвлӓӓт чӹдӹнок ылделыт дӓ книгӓвлӓмӓт пецӓтлен шалгымы. Но кид доно сирӹмӹ лыдышвлӓӓт халык лошты сӓрненӹт. XVI-шы курымаш лыдышвлӓм лыдмы годым, нӹнӹ сага сем лишӓшлык ылын- нӹнӹм лыдделыт, а мыренӹт. Семдӹмӹ лыдышвлӓм лач XVI-шы курым мычашышты веле сирӓш тӹнгӓлмӹ. Мырымы лыдышвлӓ кужывлӓ, рифман дӓ ритмӓн ылыныт. Структурышты доно нӹнӹ тагынам первишӹ халык поэзин традицивлӓм шотыш нӓлӹнӹт. Лыдышвлӓм мырышывлӓжӓт ӹнде тыменьшӹ эдемвлӓ ылыныт: попвлӓ, тымдышывлӓ ӓль профессионал трубадурвлӓ.

Тематикӹм анжалаш гӹньӹ, лыдышвлӓм махань-шон лиӓлтмӓшвлӓ лӹмеш сирӹмӹ дӓ нӹнӹ кымда спектрӓн ылыт, но шӹренжок йымым ыдылмы тема вӓшлиӓлтеш. Религи дӓ светский тематикӓн лыдышвлӓ лоштыш пӹсмӓн раскыды агыл. Улы техень религиозне лыдышвлӓ, кышты политика дӓ ушемкымдем гишӓн сирӹмӹ дӓ техень светский лыдышвлӓ вӓшлиӓлтӹт, кыдывлӓ кӧргӹштӹ доно ӧрт поэзи докы лишӹл ылыт.

Реформаци верц ылшы поэтвлӓн йӹрвӓш анжалтышышты Библи дӓ тӧрӹрӓк лиӓш гӹньӹ, Тошты Согонь доно цаткыдын кӹлдӓлтӹн. Седӹндонат ти жепӓш лыдышвлӓштӹ Тошты Согоньын фразеологизмвлӓ шӹренок кычылталтыныт. Библим халыквлӓн истори семӹнь лыдыныт дӓ Тошты Согоньышты израильвлӓн ӹлӹмӓш гишӓн мам сирӹмӹ, ЬЖИ-шы курымаш венгрвлӓ тидӹм ӹшкештӹ доно клӹлден кердӹнӹт. Кок халыкге Йымы наказен, седӹндонат орланен ӹлӓш вӓрештӹн- венгрвлӓлӓн туроквлӓ лӹвӓлнӹ дӓ израильвлӓлӓн Вавилон лӹвӓлнӹ. Тидӹм ынгылдараш, виржӹмӓт иканьым кӹчӓл момы: тӧр агыл йымылан ыдылмаш дӓ тӧр йымым ӧрдӹжеш кодымаш.

Библин тымдымашвлӓм халык лошты шӓрӓш манын, тӹ жепӓш поэтвлӓ ӹшке интерппретацивлӓштӹм лыдыш форма доно сирӓш тӹнгӓлӹнӹт. Тенге сирӹшӹ поэтвлӓ лошкы, шамаклан, Андраш Батици (András Batizi) пыра. Венгри сӹлнӹшаяшты тӹдӹ луаткок слоган эпика лыдышвлӓлӓн негӹцӹм пиштӹшӹ ылеш.

Тӹ жепӹн кымдан пӓлӹмӹ вес поэт Андраш Скхароши ылеш. Тӹдӹ лыдышвлӓжӹм 1540-шӹ ивлӓн сирӓш тӹнгӓлӹн, лач тӹнӓм, кынам туроквлӓлӓн пуалташ вӓрештӹн. Ти поэтӹн лыдышвлӓжӹ пиш шӹдӓнвлӓ ылыт, тӹдӹ семӹнь герцогвлӓ, магнатвлӓ, попвлӓ дон епископвлӓ антихриствлӓ дӓ сӓндӓлӹкӹм выжалышывлӓ ылыт. Келесӓш гӹньӹ, техень анжалтыш тӹнӓмшӹ Венгриштӹ кымдан шӓрлен кен ылын. Батиц дон Скхароши паштек Венгриштӹ нӹнӹ статян Библи тематикӹм кычылтшы шукы поэт шачын.

Реформаци жепӹн ыдылмаш докы лишӹл поэзи гӹц пасна светский поэзиӓт виӓнгӹн дӓ шӹренжок истори тематикӓн ылын. Ти лыдышвлӓштӹ Венгрин эртӹш герой курымвлӓ, халыклан яжом ӹштӹшӹ кугижӓвлӓ гишӓн шайышталтеш. Шукы лыдышым пецӓтлӹмӹ вӓк ылын, но тилец пасна устне вариантвлӓӓт вӓшлиӓлтӹнӹт. Шамаклан, англин Кугижӓ Элизабет жепӹн ӹлӹшӹ дӓ Венгриш визит доно толшы поэт сэр Филипп Сидней 1570-шы ивлӓн тенге сирӓ: Венгриштӹ айо вадывлӓм эртӓрӹмӹ годым, тьотявлӓн-тьотявлӓтӹн героизм гишӓн шайыштшы мырывлӓм мырымы овуца улы. Тенге халык ӹшке геройвлӓжӹ дӓ виӓн ылмыжы гишӓн пӓлӓ.

Тиноди жепӹн венгр поэзиштӹ ӹшке статян лыдышвлӓ кымдан шӓрлен кенӹт, кыдывлӓн корнывлӓштӹ 11 ӓль 12 слоган ылыныт.

Лирика гишӓн сирӓш гӹньӹ, пӹтӓриок яратымаш лирика гишӓн пӓлдӹртӓш келеш, кыды кӹдӓлӓш курымвлӓн моральым ӹшке семӹньжӹ ирӹкӓнрӓкӹм ӹштен кердӹн. Яратымаш гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓм пӹтӓрижок Италиштӹ тыменьшӹ гуманиствлӓ сиренӹт дӓ нӹнӹ шӱлӹшӹштӹ доно Бокаччон лыдышвлӓ докы лишӹл ылыт. Яратымаш гишӓн сирӹшӹ авторвлӓ шӹренжок пӓлӹдӹмӹ кодыныт. Шамаклан ик автор поэт Гомерӹн «Париж дон Хеленам» венгрла сӓрен. Вес поэт «Эуриалус дон Лукреция гишӓн шайыштмашым» (Eurialusnak és Lucretiának szép históriája, 1577) сирен. Ти пӓшӓ весӹвлӓ гӹц айыртемӓлтеш, тӹштӹ ӹдӹрӓмӓшӹн шанымашвлӓжӹ, йӓнг йылымыжы, ойхыжы дӓ ӹлӹмӓш верц кредӓлмӹжӹ гишӓн сирӓлтеш. Ти лыдышвлӓштӹ Лукреция пӱэргӹн рабыньыжы агыл, тӹдӹ ӹшке семӹньжӹ шана, лӱддӹмӹ ашкылым ӹштӓ яратымы пӱэргӹжӹ сага лӓктӹн кеӓ.

Алберт Гергейӹн (Albert Gergei) агриус принц гишӓн шайыштмашыжы кого интересӹм ӹшке докыжы лыктеш. Лӹмӹнок сирӹмӹ стильжӹ дӓ йӹлмӹжӹ молы гӹц айыртемӓлтӹт. Пӓшӓштӹ кугижӓн изи эргӹжӹ гишӓн шайышталтеш, кыды яратымы ӹдӹржӹм кӹчӓлӓш лӓктӹн кеӓ. Ти лыдышвлӓштӹ ямаквлӓн сӱжетвлӓ кычылталтыт, эдемвлӓ лоштыш кӹлвлӓ яжон анжыктымы ылыт, сирӹмӹ йӹлмӹ пиш паян дӓ шукы цӹреӓн ылеш.

XVI-шы курымын кокшы пелӹштӹжӹ лирикӹштӹ псалмвлӓм сирӹмӓш шӹренок вӓшлиӓлтеш. Нӹнӹм шӓрӓш манын, реформаторвлӓ кого пӓшӓм ӹштенӹт. Псалмвлӓм пӹтӓрижӹ латин йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ, но сӓрӹмӹ пиш ирӹкӹн дӓ Венгри дон венгрвлӓн ӹлӹмӓшӹм шотыш нӓлмӹ. Ти псалмвлӓ протестантвлӓн идеологи доно сирӹмӹ ылыт дӓ толшаш жепӓш венгр поэзим виӓнгдӹмӓштӹ нӹнӹ кого рольым мадыныт.
 
XVI-шы курымын мычашышты венгр литературне йӹлмӹ ӹшкӹлӓнжӹ цаткыды негӹцӹм пиштен. Поэзим моло анжалаш гӹньӹ, тӹштӹ ӧрт (духовный) лыдышвлӓ веле агыл, тенгеок школвлӓштӹ лыдмы масакан дӓ сатирӓн сирӹмӹ лыдышвлӓӓт вӓшлиӓлтӹт. Дӓ шӹренжок техень лыдышвлӓм ӹнде латинлӓ агыл, а венгрла сирӹмӹ. |че иктӹм пӓлдӹртӹде ак ли, пӹтӓрижӹ техень пӓшӓвлӓм лыдышвлӓэшӹжӓт шотлыделыт, но тенге гӹнят нӹнӹ венгр поэзилӓн цаткыды традицим шачыкташ палшенӹт.

XVI-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ яратымаш лирикӹмӓт сирӹмӹ, но тӹдӹ вӹкӹ туарн эче анжымы ылын, седӹндонат пӹтӓриш техень пӓшӓвлӓ перегӓлт кодын кердделыт. Но варажы яратымаш гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓмӓт сирӓш тӹнгӓлмӹ. ЬЖИ-шы курымын сек яжон пӓлӹмӹ поэт Балинт Баласси ылеш.




#Article 28: Венгр сӹлнӹшая кӹдӓлӓш курымвлӓн (2015 words)


Венгр сӹлнӹшая кӹдӓлӓш курымвлӓн

Христиӓн ыдылмы овуцаш сӓрнӓлтмӹ паштек, сӓндӓлӹкӹштӹ пӹсӹн важвлӓжӹм феодализм колтен. Мӱлӓндӹм ӹшке лоштышты корона дон церкӹ пайыленӹт. Кугижӓнӹшӹм ял вӹкӹ шагалтымашты дӓ виктӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм организуйымашты кого рольым Валгыды Иштван (1001—1038) мадын. Тӹдӹ сӓндӓлӹкӹн пӹсмӓнвлӓжӹм кымдаэмден: йыдвелнӹ дӓ ирвелнӹ Карпат кырыквлӓ якте, кечӹвӓлвелнӹ Сава дон Дунай якте, вадывелнӹ альпывлӓ якте. ЬИИ-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ Венгри дон Хорвати ик кугижӓнӹшкӹ ушналтыныт дӓ тӹдӹн территорижӹ адриан тангыж якте шыпшылтын. Венгри тӹ пӹсмӓнвлӓ кӧргӹштӹжӹ 1541-шӹ и, туроквлӓн агресси якте ӹлен. Кӹдӓлӓш курымвлӓн культурын шипкӓ рольым церкӓн центрвлӓ мадыныт. Кугижӓ Иштван сӓндӓлӹкӹштӹжӹ 10 епископствым ӹштен дӓ епископвлӓэш Богеми, Итали, Франци, Германи гӹц церкӹ пӱэргӹвлӓм ӱжӹн. Нӹнӹ цилӓн бенедиктинвлӓ ылыныт — церкӹм уэмдӹмӹ верц шалгышы Клун группын членвлӓжӹ. Бенедиктинвлӓ венгрвлӓм христиӓн верӓш сӓртӓш палшенӹт (910-шы и гӹц тӹнгӓлӹн). 996-шы ин Паннонхалмашты Венгрин пӹтӓриш мынастирӹм пачмы лин, кыдын йӹр культура дон шӹнцӹмӓш (наука) виӓнгӓш тӹнгӓлӹнӹт. Варажы сӓндӓлӹк мыч шукы мынастирӹм пачмы ылын, кыдывлӓн культура виӓнгдӹмӓштӹ рольыштым изиэш шотлаш ак ли. Епископ дон абатвлӓ сирен мыштенӹт дӓ кыды-тидӹн пӓшӓштӹ кӹзӹт якте перегӓлт кодын.
 
Бенедиктинвлӓ цаткыды кӹлӹм Франци доно кыченӹт дӓ роман стиль доно чангымы церкӹвлӓ дон мынастирвлӓ архитектурышты доно тӹ жепӓш Франциштӹш церкӹвлӓ гӹц когонжок ак айыртемӓлтеп. ЬИИ-шы курымын монгол-тадарвлӓ Венгри якте шот дӓ тенге Франци доно кӹлвлӓ кӹрӹлтӹт. Тӹ жепӹн сӓндӓлӹкӹш у манаквлӓн шӱмбелкымдемвлӓ* (тидӹ рушла братство) толыт (доминиканвлӓ 1221-шӹ ин дӓ францисканвлӓ 1232-шы ин).

Венгри лӹмӹнок Вадывел Европа доно кӹлвлӓм кычаш цацен, но тӹнӓмок ирвел донат кӹлвлӓ ылыныт. Шамаклан, Геза I (Géza I) короныжым Византин кугижӓ Микаэл Дунаалын кид гӹц нӓлӹн, Венгрин кугижӓн тетявлӓштӹм Византи дон Киевӹштӹ тымдымы. Пӹтӓриш халаштыжы андрашым (andrás), весӹштӹжӹ Бела И-шӹм. Вес кугижӓ кудвичӹвлӓ гӹц ӹдӹрӹм нӓлмӓш дон марлан кемӓшӓт культура дӓ выжалымаш кӹлвлӓм цаткыдемдӓш палшенӹт.

Бела III-шы (Бéла III, 1172—1196) кугижӓ дӓ тӹдӹн Имре дон |ндре эргӹвлӓжӹн жепӹн Венгри пӹсӹн виӓнгӓш тӹнгӓлӹн. 1188-шӹ ин йылен кешӹ |стергом кафедральне церкӹ вӓреш ум дӓ когоракым чангаш тӹнгӓлмӹ- тидӹжӹ Венгри кыце виӓнгеш, тӹдӹм анжыктен кердӹн. Тӹ жеп доно кӹзӹт якте перегӓлт кодшы гестаат кӹлдӓлтӹн, кыдын авторжы анонимус лӹм доно пӓлӹ ылеш. Пӓшӓштӹжӹ тӹдӹ «магистр П.» лӹмӹм веле анжыктен. Геста- тидӹ хронологидеок сирӹмӹ хроника.

Венгрим пӹтӓри у мӱлӓндӹш кандышы арпадын йыхшы вуйлатен. 1301-шӹ ин ти йых пӹтен дӓ 200 и нӓрӹ сӓндӓлӹкӹм махань-шон йыхвлӓ гӹц ылшы кугижӓвлӓ вуйлатенӹт. XIV-шӹ курымын Венгриштӹ доминиканвлӓн дӓ францисканвлӓн 80 нӓрӹ мынастир ылын, кыдывлӓ кердмӹштӹ семӹнь культурым виӓнгдӓш цаценӹт. Церкӹвлӓмӓт пиш шӹрен чангымы, мынастирвлӓ гӹц пасна ти пӓшӓм халавлӓ дон кого солавлӓӓт ӹштенӹт. Тенге манмы, кӱшӹл культурым шӹренжок кугижӓвлӓн кудвичӹштӹ виӓнгдӹмӹ. Изобразительне кунстым анжалаш гӹньӹ, тӹ жепӹн венгрвлӓ логӹц шукы яжо артньык ылын. Тидӹ гишӓн, шамаклан, Колошвар шӱмбелвлӓн Мартон дӓ Дьӧрдь доно ӹштӹмӹ Валгыды Йӱрин скульптурыжат попа. Ти скульптурым Прага дворецӹш йӓмдӹлӹмӹ ылын. Тӹ жепӹн рисуйымы пӓшӓвлӓ Нью Йоркыштыш Морган Либрары библиотекӹштӹ дӓ Будапештӹн Национальне библиотекӹштӹ перегӓлтӹт.

XIV-шӹ курымын Венгри кугижӓвлӓ анйоу йых гӹц ылыныт, вараракшы Сигизмунд кугижӓ вуйлатен. Ти курымын кугижӓн кудвичӹштӹ халыквлӓлоштыш вӓшлимӓшвлӓ, хытырымашвлӓ эртенӹт дӓ техень мероприятивлӓ культурым виӓнгдӹмӓшӹмӓт тергенӹт.

XIV-шӹ курымын кокшы пелӹжӹ эртӹмӹкӹ, культурышты церкӹн рольжы льыскыдемӓш тӹнгӓлеш. Кугижӓн кудвичӹш пӓшӓм ӹштӓш юриствлӓмӓт нӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, кыдывлӓ хроникӹвлӓмӓт сиренӹт. Тенге гӹнят, Италиштӹш, Германиштӹш, Франциштӹш ӓль англиштӹш гань культурым кымдан виӓнгдӹмӓш шачын кердде. Тидӹм ӹштӓш манын, ушемкымдемӹм дӓ тӹдӹн структурывлӓм яжон организуен мыштымыла ылын. Университетвлӓм Венгриштӹ кӹдӓлӓш курымвлӓнок пачмы, но нӹнӹ кӹтӹк жеп веле ӹштенӹт. (Печ 1367, Обуда 1395, Позонь 1467). Книгӓвлӓм пецӓтлӹмӓшӹмӓт типографи станокым шанен лыкмы паштек эче шукы вычымыла ылын. Но кӹтӹк жеп Будашты 1473-шы инок андраш Хессӹн типографижӹ ӹштен. Иктешлен келесӓш гӹньӹ, тӹ жепӹн кыце университет, тенгеок книгӓ лыкмашат виӓнг шоктыделыт ылын, седӹндоно культурат эче Покшал Европын кӱкшӹцӹшкӹ виӓнг шоктыде.

Венгриштӹ латин йӹлмӹлӓ сирӹмӹ текствлӓ лошты махань-шон документвлӓм, закон дон правилывлӓм (шамаклан кугижӓ Тапани доно погымы эргӹжӹвлӓлӓн согоньвлӓ Де институтионе морум ад Емерицум дуцем) дӓ легендӹвлӓм моаш лиэш. Легендӹвлӓ халыклан туан историм ынгылдарымашты кого рольым мадыныт. Легендӹвлӓ гӹц Тапанин характержӹ гишӓнӓт венгрвлӓ пӓлӓт.

 
Легендӹвлӓм тенгеок политине пропаганда семӹнь кычылтмы дӓ техеньвлӓжӹ, кӧргӹштӹ доно молы гӹц айыртемӓлтӹт. Тӹ жепӓш легендӹвлӓ йӹлмӹштӹ доно геставлӓ докы лишӹл ылыт, тенге нӹнӹ геставлӓн функциштӹмӓт ӹштен шалгенӹт. Шамаклан, Кугижӓ Валгыды Ласлон легенда (1200 ивлӓ) тидӹ гишӓн попа.

Йымы ыдылмы поэзим анжалаш гӹньӹ, кӹдӓлӓш курымвлӓн шӹренок гимнвлӓ вӓшлиӓлтӹт, кыдывлӓ венгр валгыдывлӓм (свӓтӧйвлӓм) мактенӹт. Гимнвлӓм ЬИИИ-шы курымын сирӓш тӹнгӓлмӹ, нӹнӹн авторвлӓштӹ пӓлӹдӹмок кодыныт. Гимнвлӓм Валгыды Иштван (Цорде, жоце, менте пура…), Валгыды Имре (Плауде паренс Паннониа…) дӓ Валгыды Ласло (Ножае лаудис аттолламус…) лӹмеш сирӹмӹ.
 
Кӹдӓлӓш курымвлӓн латинлӓ сирӹмӹ пӓшӓвлӓ логӹц монгол-тадарвлӓ ваштареш кредӓлмӹ гишӓн шайыштшы ойхырымаш мыры Планцтус деструцтионис Регни Хунгариае пер Тартарос кымдан пӓлӹмӹ ылеш. Ти событивлӓ шукы мырым дӓ легендӹм шачыктенӹт, кыдывлӓ молнамшы сирӹмӹ канонвлӓм пыдыртен, сирӹмӹ ылыт. Гимнвлӓ дон мырывлӓ гӹц пасна кӹдӓлӓш курымвлӓн проповедьвлӓм сирӹмӓшӓт кымдан шӓрлен кен ылын. Лӹмӹнок ти жанр XIV-ӹ курымын популярне лин. Ти жанр доно сирӹшӹ авторвлӓ логӹц францискан манак Пелбарт Темешварын (Pelbárt Temesvár, 1440—1504) лӹмжӹм пӓлдӹртӓш лиэш, кыдын Stellarium coronae Mariae Virginis (Страссбург, 1496) дон Pomerium sermonium (Хагенау, 1499) пӓшӓвлӓжӹ вес халыквлӓ лоштат пӓлӹмӹ линӹт. Ти автор пӓшӓвлӓштӹжӹ кыце проповедьвлӓм сирӹмӹлӓ, тӹдӹм ынгылдара дӓ францисканвлӓ дон доминиканвлӓ лоштыш кешӹ хытырымаш семӹнь сирӹмӹ ылеш.

Кӹзӹт якте перегӓлт кодшы геста XIII-шы курымын сирӹмӹ ылеш. Тидӹм сирӹшӹлӓн варарак анонимус лӹмӹм пумы. анзыл шаяштыжы автор дворян йых гӹц ылмыжым, Франциштӹ тыменьмӹжӹм дӓ Бела кугижӓн кудивичӹштӹ сирӹшӹн пӓшӓм ӹштӹмӹжӹм пӓлдӹртӓ. анонимусын гестажы венгрвлӓн у мӱлӓндӹш толмышты гишӓн шайыштеш, сирӹмӹ стильжӹ пиш яжо, проза доно сирӹмӹ гӹнят, тӹштӹ рифма цаклалтеш, кынамжы тидӹм лыдыш семӹнят лыдаш лиэш.

Попашат уке, геставлӓм анонимус гӹцӓт анзыц сиренӹт. Лин кердеш, пӹтӓриш геставлӓм 1060, 1100 дӓ 1170-шы ивлӓ кытлан сирӹмӹ. Ти гестывлӓ кугижӓн династижӹ, кугижӓн привилегивлӓжӹ гишӓн шайыштыт дӓ мам кугижӓ ӹштӓ, цилӓ тӧр ӹштӓ-шанымашвлӓм анзыкы лыкмы.

Вес геста, кыдым кӹзӹтӓт лыдаш лиэш Цармен мисерабиле маналтеш. Тидӹм 1244-шӹ ин сирӹмӹ дӓ тӹдӹн авторжы итяльян пӱэргӹ Рогериус ылеш, кыды 1241—1242-шы ивлӓн монгол-тадар ваштареш кредӓлмӓшвлӓ гишӓн сирӓ.

XIII-шы курымын сирӹмӹ геставлӓ логӹц сек пӓлӹмеш Симон Кезайын (Simon Kézai) Геста Хунгарорум-жы (1283 и кытла) шотлалтеш. Кезай Италиштӹ университетӹштӹ тыменьӹн дӓ Йорданес дон Готтфрид Ветерболайын хроникӹвлӓштӹ доно пӓлӹмӹ ылын. Тидӹ гӹц пасна Нибелунгвлӓн мырывлӓмӓт (Нибелунгенлиеде) лыдын кердӹн. Ти гезашты венгрвлӓн у мӱлӓндӹш толмышты дӓ кугижӓ Ласло ИЖ-шӹ гишӓн шайышталтеш. Кыды вӓрежӹ автор первирӓк сирӹмӹ хроникӹвлӓн пӓшӓвлӓм копируя, кыды вӓрежӹ ӹшке фантазижӹм пиштӓ. анйоу йых гӹц ылшы кугижӓвлӓн жепӹн хрониквлӓлӓн шукы пӓшӓ ылын. Нӹнӹ кыце эртӹш жепӓш, тенгеок ӹшке жепӓш событивлӓм кымдан анжыкташ цаценӹт. Хрониквлӓ Кӹдӓлӓш курымвлӓн лиӓлтмӓшвлӓм ик шӹртӹ доно кӹлден, 1358-шӹ ин Képes Krónika (Картинӓн хроника) кого хроникӹм сиренӹт.

Хроникӹвлӓ гӹц пасна кӹдӓлӓш курымвлӓн историм сирӹмӓшӓт махань-шон формывлӓ доно виӓнгӹн. Шамаклан, Кого анйоун Лайош I-шӹн ӹлӹмӓш гишӓн шайыштшы пӓшӓ документвлӓн негӹцеш сирӹмӹ лин. Ти шотышты образец семӹнь Гуллелмус де Нангисӹн Лӱдвиг IV-шӹ гишӓн сирӹмӹ пӓшӓжӹ лин кердӹн. 1487-шӹ ин светский эдем доно сирӹмӹ пӹтӓриш хроника, «XV-шӹ курымын истори» лӓктеш. Тидӹн авторжы Йанош Турочи (János Thuróczy) ылеш. Тӹдӹ историм кугижӓвлӓ доно веле агыл кӹлден, ти автор семӹнь халыкын историштӹ дворянвлӓӓт кого рольым мадыт, седӹндонат тӹдӹн пӓшӓштӹжӹ кугижӓвлӓн династи ӧрдӹж гӹц толшы Йанош Хуниади дӓ тӹдӹн эргӹжӹ кугижӓ Матиаш гишӓн сирӓлтеш.

Сек тошты перегӓлт кодшы венгр йӹлмӹлӓ сирӹмӹ текст «Кӓп проповедник» (Halotti beszéd) маналтеш, кыды 1150 и кытлан латин йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ. Иктӓ шӱдӹ и эртӹмӹкӹ пӓлӹдӹмӹ поэт-пастор Геоффрой де Бретайльын (колен 1196) латинлӓ сирӹмӹ «Мариан мӓгӹрӹмӹ мырыжы» докы интересӹм лыктын дӓ тидӹм венгр йӹлмӹш сӓрен. Ти сӓрӹмӹ пӓшӓ «Тошты венгр Мариан мӓгӹрӹмӹ мырыжы» (Ómagyar Mária siralom) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Мырым пиш ирӹк йӧн доно сирӹмӹ дӓ седӹндонат ӹшкевуя ылшы произведени семӹнят тидӹм анжаш лиэш. Тӹнгжӹм литурги текст церкӹлӓн служышашлык ылын, но ти мырыштыш лыдышвлӓ церкӹ текстӹн канонвлӓм пыдыртат дӓ тенге нӹнӹ ирӹкӓн лыдышыш сӓрнӓлтӹнӹт. Лыдышвлӓ трохей доно сирӹмӹ ылыт, седӹндонат автор образец семӹнь первирӓк сирӹмӹ лыдышвлӓм анжен кердӹн. Нӹнӹжӹ кӹзӹт якте перегӓлт кодделыт. Мариан мӓгӹрӹмӹ мырышты ойхырышы, шамжым ямдаш тӹнгӓлшӹ Мариа эргӹжӹн хӹрестӹжӹ анзылны мӓгӹрен шалга дӓ йӓнгжӹм ладнангдараш цаца.

Церкӹ тематикӓн поэзи годымок кӹдӓлӓш курымвлӓн рыцарьвлӓн поэзи виӓнгӹн. Ти жанран поэзин виӓнгмӹ жепшӹ кужыжок ылде. Кыце лиричне, тенгеок эпичне рыцарьвлӓн поэзи Венгриштӹ келгӹ важвлӓм колтен кердде, но тидӹм воксеокат пӓлӹделыт, манын ана керд. Рицарьвлӓн поэзи кымдан венгр дворянвлӓ лошты пӓлӹмӹ ылын. Шамаклан, техень лӹмвлӓ венгрвлӓ лошты вӓшлиӓлтӹт: александр, ахилес, Приамос, Гектор, Хелена, Тристан, Роланд дӓ молат), кыдывлӓ вескид сӹлнӹшаявлӓ гӹц сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓ гач толын кердӹнӹт. Тидӹ гишӓн теве ма попа: хроник анонимус гестан анзыл шаяштыжы «Роман де Троиен» (Троя гишӓн роман) латинлӓ сӓрӹмӹжӹ гишӓн пӓлдӹртӓ. Дӓ, лин кердеш кымдан пӓлӹмӹ романым венгрлӓӓт таманяр верси доно сӓрӹмӹ ылын. Тидӹ гишӓн ти романын кечӹвӓлвел слявян йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ вариантвлӓӓт попат, кышты венгр йӹлмӹн конструкцивлӓ цаклалтыт.
 
XIV-шӹ курымын венгрла геройвлӓ гишӓн шайыштмаш дон мырывлӓӓт ылыныт. Нӹнӹ логӹц иктӹ, Миклош Толди гишӓн шайыштшы Схансон де гесте кымдан пӓлӹмӹ ылеш. Ти мырын сирӹмӹ вариантжы кодде, но темӹжӹ халык поэзиш ванжен дӓ курымвлӓ доно халык лошты ӹлен. Варажы ти мыры инспирацим сирӹзӹвлӓлӓнӓт пуэн, Шамак толшеш, ЬИЬ-шӹ курымын Йанош арань Миклош Толди гишӓн романым вӓк сирен. Схансон де гесте-штӹ француз шансонвлӓн (мырывлӓн) кишӓвлӓ кайыт дӓ тенге нӹнӹн образец семӹнь ылмыштым пӓлдӹртӓш лиэш. Кӹдӓлӓш курымвлӓн рицарь мырывлӓ дон шайыштмашвлӓ пумагаэш сирӹмӹ пӓшӓлӓ перегӓлт кодделыт.

Кӹдӓлӓш курымвлӓн светский литература ямын гӹньӹ, XIII—XIV-шӹ курымаш йымы ыдылмы текствлӓ гӹц махань-шон кӓтӹквлӓ кодыныт. Сек тоштыжы нӹнӹ логӹц 1310-шы и доно датируйымы «Принцесса Маргитӹн легендыжы» (Margit királylány legendája) ылеш. Ти легенда XIII-шы курымын ӹлӹшӹ кугижӓн ӹдӹржӹ гишӓн шайыштеш, кыды Дунай тӹрӹштӹш мынастирӹш манашкеш кеен дӓ цилӓ ӹлӹмӓшӹжӹм мистикӓн экстазым кӹчӓлмӓштӹ эртӓрен. Ти пӓшӓ гӹц кӹдӓлӓш курымвлӓн мынастир ӹлӹмӓш гишӓн пӓлен нӓлӓш лиэш. Маргитӹн характержӹмӓт яжон анжыктымы- тӹдӹ кок тӱным-бал доно кредӓлеш: ма лачокшымат йӹржӹ улы дӓ мам религин канонвлӓжӹ тымдат. Маргитӹн характерӹштӹжӹ протест цаклал-теш, тӹдӹм, 7 иӓш ӹдӹрӹм Польша кугижӓн эргӹжӹлӓн йӱт. ӹдӹрӓш тидӹ ваштареш шагалеш дӓ ӹшкӹлӓнжӹ мынастирӹм айыра. Шайыштмы стильжӹ доно ти легенда пиш яжо ылеш. XVI-шы курым гӹц венгр йӹлмӹлӓ сирӹмӹ 150 тымдымы текст дон легенда перегӓлт кодын. Ти пӓшӓвлӓштӹ шӹренжок кугижӓвлӓн, дворянвлӓн дӓ церкӹ эдемвлӓн ӹлӹмӓшӹштӹ гишӓн сирӓлтеш.

Венгрла Библим сӓрӹмӹ пӹтӓриш пӓшӓм 1430—1440-шӹ ивлӓ лошты ӹштӹмӹ. Сӓрӹшӹвлӓжӹ Прага университетӹм тымень лӓкшӹ Тамаш дон Балинт свӓшеньӹквлӓ ылыныт. ӹшке пӓшӓштӹм нӹнӹ туан велнӹштӹ, Шеремшегӹштӹ тӹнгӓлӹнӹт дӓ инквизици гишӓн тӹдӹм Карпат кырыквлӓ лошты пӹтӓренӹт. Шеремшег кымдем вес регионвлӓ доно тӓнгӓштӓрен, тыменьшӹ эдемвлӓ доно айыртемӓлтӹн дӓ тенгеок анзыцырак кешӹ регион семӹнь пӓлӹмӹ ылын. Кым йогы (ӓнгӹр) сирвлӓштӹ шыпшылт вацшы кымдемӹн халавлӓштӹжӹ паянрак дӓ тымден лыкмы эдемвлӓ ӹленӹт, кыдывлӓ Кӱшӹл Итали, Венеци, дӓ Прага доно кӹлвлӓм кыченӹт. Корнышты каштшы эдемвлӓ сага ти халавлӓш махань-шон у идейӹвлӓ толыныт дӓ ӹлӹзӹвлӓ махань-шон религивлӓн ылмышты гишӓн пӓлен кердӹнӹт. Сӓрӹмӹштӹ годым Тамаш дон Балинт пиш когон керӓл пӓшӓм ӹштенӹт: нӹнӹлӓн библи дӓ теологи терминвлӓм шанен лыкмыла ылын. Нӹнӹ якте ти кого пӓшӓм ӹштӹмӹ ылде. У шамаквлӓм шанен лыкмы гӹц пасна ти кок свӓшеньӹк венгр йӹлмӹн орфографижӹмӓт паремдӓш цаценӹт. Сӓрӹмӹ пӓшӓштӹштӹ Тамаш дон Балинт ӹшке пӓлӹквлӓштӹмӓт коденӹт: кердмӹ семӹньӹштӹ библин текстӹш ӹшке гӹцӹнӹштӹ ушемкымдем ядмашвлӓмӓт пыртенӹт. Тиштӹ ӓшӹндӓрӓлде ак ли- кӹдӓлӓш курымвлӓн библим сӓрӹмӓш гишӓнок «еретик» лӹмӹм тышкен пуэн кердӹнӹт. а лыдын-сирен мыштыдымы эдемвлӓжӹм гӹньӹ, Библим лыдаш йори тымдыделыт, тенге эдемвлӓ тӹштӹш шаям ӹшке семӹньӹштӹ ӹнжӹштӹ ынгылеп манын ӹштӹмӹ.

XV-шӹ курым гӹц тӹнгӓлӹн, светский литературымат сирӓш тӹнгӓлмӹ дӓ тенге ӹнде ти пӓшӓвлӓ перегӓлт кодын кердӹнӹт. Халык поэзиштӹ пӓлӹмӹ геройвлӓн мырывлӓ гӹц пасна школышты ӓль университетӹштӹ тыменьшӹ «студентвлӓн» тенге манмы, вагантвлӓн литература ӹшкӹмжӹм анжыкташ тӹнгӓлӹн. Жанрвлӓм анжалаш гӹньӹ, нӹнӹм лыдышвлӓэш, ушемкымдем сатиреш дӓ яратымаш мырывлӓэш шелӓш лиэш. Истори тематикӓт ӧрдӹжеш кодымы агыл, тидӹ гишӓн Матиаш кугижӓн туроквлӓ ваштареш кредӓлмӹжӹ гишӓн «Сабачин кредӓлмӓш» (Сзабáцс жиадала, 1476) мыры шайыштеш. Ти мырын йӹлмӹжӹ специалиствлӓм лӹмӹнок интересуя, тӹдӹ пиш яжон, модерн семӹнь сирӹмӹ. Лин кердеш, мырын авторжы образец семӹнь венгр мыры традицивлӓм шотыш нӓлӹн, пиш ӹжӓл, мол техень сирӹмӹ документ перегӓлт кодде. Тыменьшӹ эдемвлӓ тӹ курымвлӓн техень лыдышвлӓм пумагаэш сирен, переген кодаш цацыделыт- нӹнӹ эче туан йӹлмӹн ӓкшӹм ынгылыделыт дӓ тенге венгрла сирӹмӹ поэзин официальне, латинлӓ сирӹмӹ поэзи ӧрдӹжеш кодын.

Вагантвлӓн лыдышвлӓ логӹц интереснеш дӓ типичнеш Михаль Сабаткайын (Mihály Szabatkai) лыдышыжым шотлаш лиэш, кыды Хорватин банжы Петер Берислон туроквлӓ ваштареш кредӓлмӹжӹ гишӓн шайыштеш (Цантио Петри Берисзло, 1515).

Кыды-гынамжы светский литература пӓшӓвлӓм церкӹ тематика донат келшӹштӓрӹмӹ, тидӹм, шамаклан «Валгыды Ласло гишӓн мырышты» (Ének Szent László királyról) ужаш лиэш. Изи дӓ кӹдӓлӓш дворянвлӓн анжалтыш доно Ференц апатын 1523-шы ин сирӹмӹ Cantiléna лыдышыштыжы ушемкымдемӹн сословивлӓ гишӓн сирӓлтеш. Ти лыдыш Венгрим туроквлӓ доно шин шӓлӓтӹмӹ анзыц сирӹмӹ ылын, седӹндонат автор сатира йӧнӹм кычылт, туан сӓндӓлӹкӹн тӹ жепӓш ӹлӹмӓшӹжӹм анжыкта. авторын критика лӹвӓкӹ церкӹ эдемвлӓ, паян дворянвлӓ дӓ хресӓньвлӓ вӓрештӹнӹт.

Тидӹ доно кӹдӓлӓш курымвлӓн венгр литература пӹтӓ, манын кердӹнӓ. Тидӹ паштек сӹлнӹшаяш у темӹвлӓ, у стильвлӓ, у идейӹвлӓ толыт. Ренессансат трӱкок толын шагалде, тӹдӹн цӹрежӹ XV-шӹ курымын мычашышток пӓлдӹрнӓш тӹнгӓлӹн.




#Article 29: Венгрвлӓн важвлӓштӹ дӓ кугезӹ курымаш поэзиштӹ (684 words)


Венгрвлӓн важвлӓштӹ дӓ кугезӹ курымаш поэзиштӹ

Венгрвлӓ кӹзӹтшӹ территориштӹштӹ, Карпат кырыквлӓ лишнӹ, тӹжем иӓт утла ӹлӓт. 896—900-шӹ ивлӓ лошты икӹжӓк-иктӹштӹ доно цаткыды кӹлвлӓм кычышы имни кӹтӧзӹ племенӓвлӓ, йыхвлӓ ти территориш ӹлӓш ванженӹт, кыдывлӓм Вадывел Европа хрониквлӓ хунгарус лӹм доно лӹмденӹт. Кӹтен ӹлӹшӹ печенегвлӓ нӹнӹн мӱлӓндӹвлӓш толын, нӹнӹм шӹкен лыктыныт дӓ хунгарвлӓлӓн Днепр дон Днестр лоштыш территорим кодаш дӓ вадывекӹлӓ тӓрвӓнӓш вӓрештӹн. Тенге гӹнят нӹнӹн корнышты доно первирӓк, 300-шы ивлӓн ти мӱлӓндӹвлӓ мычкы гуннвлӓ дӓ 600-шы ивлӓн аварвлӓ эртенӹт. Венгрвлӓ, вес толшы халыквлӓ доно тӓнгӓштӓрен, цӓшӓнрӓквлӓ ылыныт. Первирӓк ирвец толшы племенӓвлӓ Европылан кого лӱдӹшӹм сагашты канденӹт, но ӹшке виӓнгмӹ доно алнзылнырак ылшы халыквлӓ ваштареш кредӓлӹн, нӹнӹлӓн халык семӹнx ямаш пуйырен ылен. Венгрвлӓжӹ гӹньӹ, у мӱлӓндӹш толмыкышты, тӹштӹ у семӹнь ӹлӓш тыменяш цаценӹт. Тенге нӹнӹ Европыштыш мӱлӓндӹ кычылтмы дӓ мӱлӓндӹн хоза ылмы системеш тымень кердӹнӹт. Тидӹ ӹшке кугижӓнӹш дон халык культурым виӓнгдӓш палшен.

У мӱлӓндӹвлӓш ванжымы паштек, венгрвлӓ ӹнде организуйыдымы тотемист племенӓвлӓ гӹц шалгышы халык ылделыт, нӹнӹ номадист-феодальный кӱкшӹцӹш виӓнг шоктенӹт ылын. Молнам ти мӱлӓндӹштӹ ӹлӹшӹ славян племенӓвлӓ толшывлӓ лоэш шылен кенӹт дӓ ныр пӓшӓвлӓ доно пӓлӹмӹм ӹштенӹт. Вадывел Европышкыла кемӹ ваштареш венгрвлӓм нимат шагалтен кердде. Тӹ курымвлӓн халыквлӓн вӓр гӹц вӓрӹш каштмы жепвлӓм ӹлӹмӹ. Рушла тидӹ (Великое переселение народов маналтеш). Тӹнӓм, кынам датчанвлӓ англилӓн тырын ӹлӓш ирӹкӹм пуделыт, норманнвлӓ Мӱлӓндӹлоштыш тангыж (Средиземное море) якте шоныт дӓ герман племенӓвлӓ слявянвлӓм Одер-йогы тӹр гӹц ирвекӹрӓк шӹкен лыктыныт, венгрвлӓ кӹзӹтшӹ австри, Бавари, Швейцари, Йыдвел Итали дӓ Франци территоривлӓштӹ кредӓлӹнӹт. Венгрвлӓ пиш кого аравлӓ доно сӓрненӹт дӓ седӹндонат тӹ курымвлӓн шая лӓктӹн: «лӹвӓлнӹштӹ мӱлӓндӹ шелӹн ак ке дӓ вӹкӹштӹ пӹлгом урын ак вац гӹньӹ, нӹнӹм нимат шгалтен ак керд». Тенге Прӱми абат Решнон сирмӓшӹштӹжӹ сирӓлтеш.

Кейзар Отто Икшӹн яжон организуйымы феодальный дӓ виӓнгшӹ техникӓн армижӹ венгрвлӓн анзыкыла кемӹштӹм шагалтен кердӹн. Венгрвлӓн мыктешкӹ армиштӹ пӹсӹ ылын, но худан вооружаялтшы, седӹндонат тӹдӹ 995-шӹ ин аусбург лӹвӓлнӹ шин шӓлӓтӹмӹ лин. Тидӹ паштек венгр йыхвлӓн лужавуйвлӓштӹ халыкланышты кыце ӹлен лӓктӓш лиэш, шанаш тӹнгӓлӹнӹт. Нӹнӹ семӹнь Дунай дон Тиса-йогывлӓн территоривлӓэш ӹлӓш кодаш гӹньӹ, тӹнӓм тиштӹш культурывлӓмӓт, феодальный ушемкымдем организацимӓт шотыш нӓлмӹлӓ дӓ у семӹнь ӹлӓш тыменьмӹлӓ — тидӹм нӹнӹ ынгыленӹт. Седӹндонат герцог Геза (Гéза) дӓ тӹдӹн Иштван (Истжáн) эргӹжӹ хырестӓлтӹт дӓ X-шы курымын венгр халыкат хӹрестӹмӹ лин. Тиштӹ ик моментӹм пӓлдӹртӹде ак ли, нӹнӹ Рим (католицизм) ыдылмы овуцам айыренӹт, а Константинопольын православим агыл. Тидӹ гӹц пасна тӹ жепӹн Венгриштӹ частный кидӹштӹ пайдам кычылтмыланат негӹцӹм пиштӹмӹ. Тенге Венгрин кугижӓнӹш шачын.

У мӱлӓндӹш толмы жепӹн венгрвлӓн ӧрт культурышты лач ышма доно попымы (устный) традициӓн веле ылын. Тидӹм эче халык поэзи лӹм доно лӹмдӓш лиэш. Шамаквлӓн «тистӹ, буква» (бетӱ) дӓ «сирӓш» (ир) тошты ылмышты пиш первиок сирен мыштымы гишӓн попат. Ти сирен мыштымашыжы кужы текствлӓм сирӹмӹм эче ак анжыкты. Тидӹ кӹтӹк информацим пумы гишӓн пӓлдӹртӓ — пу вӹлӓн пӹчкеден ӓль кӱ вӹлӓн ыдырен анжыктымы текствлӓм. Тӹ жепӹн венгрвлӓ 200 и нӓрӹ Византи донат кӹлвлӓм кыченӹт, кыды венгржы лин кердеш грек (православный) ыдылмы овуцамат жеплен дӓ седӹндоно грек алфавит донат пӓлӹмӹ ылын. Рифмӓн-сирӹмӓш стиль шаманизм анжалтышан культурышты дӓ ӹлӹмӓшӹштӹ ситен ылын. Кугезӹ годшаш венгр халык поэзи оригинальный формыжы доно перегӓлт кодде, но варарак сирӹмӹ документвлӓм анжаш гӹньӹ, халык поэзиштӹш пиш первишӹ элементвлӓм моаш лиэш. У мӱлӓндӹш ванжымы жепӹн поэзи музыка, куштымаш дӓ драма доно цаткыдын кӹлдӓлтӹн — тидӹм шӹренжок шаман ӹштен шалген.

Шӹведӹлмӓшвлӓм, мужедмӹ шаявлӓм шаманвлӓ попенӹт, мыренӹт дӓ иктӓ-мам импровизируенӹт. 1488—1578-шӹ ивлӓ кытлан фольклор материалвлӓм погаш дӓ сирӓш интерес лӓктӹн, но шаманын мырывлӓжӹ тидӹ якте ямынат шоктенӹт. Но, шамаклан, пӓшӓ мырывлӓм ӓкрӓн жепӹнӓт мырымы гишӓн шукы документ улы. |пичный поэзин виӓн ылмыжы гишӓн латин йӹлмӓн хрониквлӓштӹш герой мырывлӓ гач пӓлен нӓлӓш лиэш. Герой мырывлӓм герцогвлӓ дӓ вырсы вуйлатышывлӓ лишнӹ ылшы регӧшвлӓ (регӧс) (нӹнӹ шаманын функцижӹм ӹштен шалгенӹт) мыренӹт. Таманяр курымвлӓ доно мырымы легендывлӓ логӹц коктым пӓлдӹртӓш лиэш. Иктӹжӹ- «Йозы шарды» (а цсодасзаржас) лӹмӓн ылеш. Тидӹ кымдан пӓлӹмӹ ылын дӓ венгрвлӓн тошты тотем вольыкышты гишӓн шайыштын. Тидӹ гӹц пасна у мӱлӓндӹш ванжымы гишӓн шайыштшы легенда «Ош имни» (а фехéр) дӓ Ь-шы курымвлӓн вырсы мырывлӓ гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓ улы. Латинлӓ сирӹмӹ эпичный поэзи оригинал йӹлмӹ гӹц пиш когон айыртемӓлт кердеш. Тидӹ гӹц пасна кугезӹ годшаш геройвлӓ гишӓн мырывлӓм варарак шачшы балладывлӓштӓт кычылтмым цаклаш лиэш (шамаклан «Исак Керекешӹн балладыжы», Керекес Изсáк Балладайа). Кугезӹ годшаш халык поэзим анжалаш гӹньӹ, тӹштӹ анзыл, шайыл агыл рифма ылын.




#Article 30: Венгрвлӓн гуманизм дон реформаци жепӓш сӹлнӹшая (608 words)


Венгрвлӓн гуманизм дон реформаци жепӓш сӹлнӹшая

Венгрин мынастиврлӓштӹ кӹдӓлӓш курымвлӓн документвлӓн копивлӓм ӹштенӹт, типографивлӓштӹ Мохачи кредӓлмӓш паштекшӹ вырсы гишӓн вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ (Краковышты дӓ Венышты), Бенедек Комйати доно сӓрӹмӹ Рим ӓтян сирмӓшвлӓм (Сзент пáл лежелеи магыар ныелжен, 1533) дон Габор Пештин венгрӓнгдӹмӹ (венгр йӹлмӹш сӓрӹмӹ) зопын ямаквлӓм (1536) венгрла пӹтӓриш пӓшӓвлӓм пецӓтленӹт.

Роттердам расмусын тыменьшӹжӹ Габор Пешти (Гáбор Пести) сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ доно венгрлаат сӹлнӹшаям латин ганьок сирӓш лимӹм анжыктен кердӹн. Сӓрӹмӓш пӓшӓм тӹдӹ пӓленок тӹнгӓлӹн: Йӹлмӹ гӹц йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӓш, ӧрӓт веле, халыквлӓ лошты шӹренок вӓшлиӓлтеш- тӹдӹ анзыл шаяштыжы сирӓ дӓ шанымашыжым пакыла виӓнгдӓ дӓ седӹндоно мӹнят, ӓтявлӓнӓн ӓтявлӓштӹн йӹлмӹштӹм тошты ышан шанымашвлӓ доно пайдарынем.

Ӹшке пӓшӓжӹ вӹкӹ эче серьезнерак Краковышты тыменьшӹ Йанош Сӱльвестер (Йáнос Сылжестер) анжен. Тӹдӹ шукы филологи текстӹм пецӓтлен, шамаклан, пӹтӓриш Сӓрӹзӹн латин-венгр лӹмдерӹм моло тыменьмӹжӹ годымок сирен. Сӱльвестрӹн ӹлӹмӓшӹжӹ тӧр корнан ылде, но филолог семӹнь тӹдӹ Вена университетӹн профессоржы якте кушкын кердӹн. Пӓшӓжӹ яжон кежӹ манын, тӹдӹлӓн Тамаш Надошди лӹмӓн паян протежежӹ палшен. Йанош Сӱльвестрӹм сек когонжок Грамматица Хунгаро-латина (1530) лӹмӓн пӹтӓриш венгр йӹлмӹ грамматикӹм сирӹшӹ семӹнь пӓлӓт. анзыл шаяштыжы тӹдӹ туан йӹлмӹн шукы яжо монгыржы гишӓн сирӓ дӓ пӓлдӹртӓ: Книгӓвлӓм сирӹмӹнӓ годымат туан халыкнан йӹлмӹжӹм, ти пайдам кычылтына гӹньӹ, кыдым мӓ гӹцӹннӓ шӹлтен шӹндӹмӹ ылын дӓ кыдым мӓ ӹнде капаен лыктынна, тенге мӓ шукыштат агыл незервлӓ гӹц паянвлӓ лин кердӹнӓ.

У Согоньым Сӱльвестер 1541-шӹ ин сӓрен. Тӹдӹ лыдышла евангелим сирӹшӹ семӹнь пӓлӹ ылеш. Тенге венгрвлӓ лошты классический метрӹм тӹдӹ пӹтӓри кычылташ тӹнгӓлӹн. Дӓ результатвлӓжӓт яжовлӓ ылыныт. Ти ивлӓн реформаци сирӹзӹвлӓӓт ӹшкӹмӹштӹм анжыкташ тӹнгӓлӹнӹт. Шукынжок нӹнӹ церкӹ дӓ сӹлнӹшая историэ]ӓт ӹшке лӹмвлӓштӹм коденӹт, но тенге гӹнят, нӹнӹн пӓшӓвлӓштӹ шукыжымок теологи докы, сӹлнӹшая докы агыл, лишӹл ылыт. седӹндонат нӹнӹ гишӓн шукыжымок анат сирӹ.

Ти авторвлӓ лошкы Марти Лӱтерӹн пӹтӓриш венгр тыменьшӹжӹ, 1530-шы ивлӓн реформатор Матиаш Девай Биро (Мáтыáс Дéжаи Биро, кол. 1545), Венгрин кальвинист церкӹлӓн негӹцӹм пиштӹшӹ Петер Мелиус Йухаз (Пéтер Мелиус Йухáсз, 1536-1572) дӓ Венгрин униат церкӹн тӹнг вижӹ, философшы, Трансильвани венгр Ференц Давид (Ференц Дáжид, к. 1579) пырат. Венгрла пӹтӓриш гӓнӓ цилӓ Библим 1590-шы ин Гӧнциштӹ пецӓтлен лыкмы. Сӓрӹзӹжӹ Гаспар Кароли (Гáспáр Кáролыи, 1530-1591) ылеш.

Реформаторвлӓ истори дон мораль вӹкӹ ӹшке семӹньӹштӹ анженӹт. Нӹнӹн анжалтыш доно венгрла пӹтӓриш Тӱнымбал историм сирӹмӹ, кыдын авторжы Иштван Секели (Истжáн Сзéкелы). Тӹдӹн пӓшӓжӹ Ти тӱнымбалны сек кого лиӓлтмӓшвлӓн хроника (Цхроница ез жилáгнак йелес долгаирóл, 1559) маналтеш, кыдым реформацин анжалтыш доно сирӹмӹ. Ти пӓшӓвлӓ гӹц пасна Иштван Мадьарын (Истжáн Магыар, к. 1605) Сӓндӓлӹквлӓ шукы самыньвлӓ гишӓн орланат (аз орсзáгокбан жало сок ромлáсокнак окаиро´л, 1602) пӓшӓ гишӓн сирӓлтӹмӹлӓ, кышты автор вуйлатышывлӓн вуйнаматышты гишӓн веле агыл сирӓ, тӹдӹ кыце яжорак лижӹ манын тидӹ гишӓн программывлӓмӓт лыктеш. Сек тӹнгжӹм тӹдӹ йымыдымы католиквлӓ ваштареш кредӓлӓш дӓ ушемкымдемӹштӹш нелӹцвлӓм сӹнгӓш ӱжеш. 

Реформаци годшаш рокеш венгрла сирӹмӹ драматургиӓт важшым колтен. Но сек пӹтӓриш драма Трацтус стеллае 1090 и донок эче датируялтеш. ЬЖИ-шы курымын пӓлӹмӹ драматургеш Михали Старай (Михáлы Сзтáраи) шотлалтеш, кыды лӱтеран пастор ылын. Тӹдӹн драмывлӓжӹ реформаци пропаганда шӱлӹш доно сирӹмӹ ылыт дӓ яжон тымдымы протестант пасторвлӓ католик попвлӓ гӹц яжорак ылмышты гишӓн тӹштӹ шайыштыт. Шамаклан, тидӹм Лачокла пастор гишӓн (аз игаз папсáгнак тӱкӧре, 1559) драмышты ужаш лиэш.

Вес драма, кыды гишӓн сирӓлтӓш лиэш Дебрецен диспут (Дебрецени диспута, 1572) маналтеш. Тиштӓт тӹнг темӹ ыдылмашвлӓ лоштыш конкуренци доно кӹлдӓлтӹн, ӹндежӹ Венгрин кальвинист вуйлатышы Петер Малиус Йухаз дон коллега Ференц Давид лоштыш диспут гишӓн шая кеӓ. Ти драмын йӹлмӹжӹ пиш паян дӓ ӹлӹшӹ, сатира йӧн активно кычылталтеш. Тидӹжӹ кыце авторын мастарлыкшым, тенгеок венгр драматургин виӓнгмӹжӹмӓт анжыкта.

Яжо йӹлмӹ доно тенгеок пӓлӹдӹмӹ авторын комеди Менихарт Балассин алталымыжы гишӓн (Цомесиа Баласси Меныхáрт áрултатáсáрóл, 1569) пӓшӓжӹ сирӹмӹ. Тиштӹ ӹнде политика ядмашвлӓ анзыкы лыкмы ылыт. М. Баласси пӓлӹмӹ вырсывуйлатышы ылын. Политикӹштӹ сӹнгӓш манын, ти драмышты тӹдӹм алталышы эдем семӹнь анжыктымы.

Мычашеш реформаци годшаш кок прозаик-драматург гишӓн пӓлдӹртенӓ дӓ нӹнӹлӓн шукырак вӓрӹм айыренӓ.




#Article 31: Венгри (1908 words)


Венгри, Венгр Респу́блика (венг. Magyar Köztársaság, Magyarország [ˈmɒɟɒrorsaːɡ] — «Мадьяр мулӓндӹ») — кугижӓнӹш Покшал Европышты, пӹсмӓнвлажӹм Австри, Словаки, Украина, Румыни, Серби, Хорватидӓ Словени доно кыча. Ылӹзӹ шот — 9 930 915 эдем, кымдецшӹ— 93 030 км². Вуйхалажы Будапешт 1 702 297 ӹлӹзӹ (2008), НАТО-ш 1999-шӹ дӓ Европын Ушемӹш 2002 -шы ин пырен. Шенген визын зонышты ылеш.

Вeнгрвлӓ кӹзӹтшӹ тeрритoриштӹштӹ, Кaрпaт кырыквлӓ лишнӹ, тӹжeм иӓт утлa ӹлӓт. 896—900-шӹ ивлӓ лoшты икӹжӓк-иктӹштӹ дoнo цaткыды кӹлвлӓм кычышы имни кӹтӧзӹ плeмeнӓвлӓ, йыхвлӓ ти тeрритoриш ӹлӓш вaнжeнӹт, кыдывлӓм Вaдывeл Eврoпa хрoниквлӓ хунгaрус (hungarus) лӹм дoнo лӹмдeнӹт. Кӹтeн ӹлӹшӹ пeчeнeгвлӓ мӱлӓндӹвлӓшкӹштӹ тoлын, нӹнӹм шӹкeн лыктыныт дӓ хунгaрвлӓлӓн Днeпр дoн Днeстр лoштыш тeрритoрим кoден, вaдывeкӹлӓ тӓрвӓнӓш вӓрeштӹн. Тeнгe гӹнят нӹнӹн кoрнышты дoнo пeрвирӓк, 300-шӹ ивлӓн ти мӱлӓндӹвлӓ мычкы гуннвлӓ дӓ 600-шы ивлӓн aвaрвлӓ эртeнӹт. Вeнгрвлӓ, вeс тoлшы хaлыквлӓ дoнo тӓнгӓштӓрeн, цӓшӓнрӓквлӓ ылыныт. Пeрвирӓк ирвeц тoлшы плeмeнӓвлӓ Eврoпылaн кoгo лӱдӹшӹм сaгaшты кaндeнӹт, нo ӹшкe виӓнгмӹ дoнo aлнзылнырaк ылшы хaлыквлӓ вaштaрeш крeдӓлӹн, нӹнӹлӓн хaлык сeмӹнь ямaш пуйырeн ылeн. Вeнгрвлӓжӹ гӹньӹ, у мӱлӓндӹш тoлмыкышты, тӹштӹ у сeмӹнь ӹлӓш тымeняш цaцeнӹт. Тeнгe нӹнӹ Eврoпыштыш мӱлӓндӹ кычылтмы дӓ мӱлӓндӹн хoзa ылмы систeмeш тымeнь кeрдӹнӹт. Тидӹ ӹшкe кугижӓнӹш дoн хaлык культурым виӓнгдӓш пaлшeн.

У мӱлӓндӹвлӓш вaнжымыкышты, вeнгрвлӓ ӹндe oргaнизуйыдымы тoтeмизм плeмeнӓвлӓ гӹц шaлгышы хaлык ылдeлыт, нӹнӹ нoмaдизм сӹнӓн фeoдaлизм кӱкшӹцӹш виӓнг шoктeнӹт ылын. Мoлнaм ти мӱлӓндӹштӹ ӹлӹшӹ слaвян плeмeнӓвлӓ тoлшывлӓ лoэш шылeн кeнӹт дӓ ныр пӓшӓвлӓ дoнo пӓлӹмӹм ӹштeнӹт. Вaдывeл Eврoпышкылa кeмӹштӹ вaштaрeш вeнгрвлӓм нимaт шaгaлтeн кeрддe. Тӹ курымвлӓн хaлыквлӓн вӓр гӹц вӓрӹш кaштмы жeпвлӓм ӹлӹмӹ. Рушлa тидӹ (Вeликoe пeрeсeлeниe нaрoдoв мaнaлтeш). Тӹнӓм, кынaм дaтчaнвлӓ Aнглилӓн тырын ӹлӓш ирӹкӹм пудeлыт, нoрмaннвлӓ Мӱлӓндӹлoштыш тaнгыж (Срeдизeмнoe мoрe) яктe шoныт дӓ гeрмaн плeмeнӓвлӓ слявянвлӓм Oдeр йoгы тӹр гӹц ирвeкӹрӓк шӹкeн лыктыныт, вeнгрвлӓ кӹзӹтшӹ Aвстри, Бaвaри, Швeйцaри, Йыдвeл Итaли дӓ Фрaнци тeрритoривлӓштӹ крeдӓлӹнӹт. Вeнгрвлӓ пиш кoгo aрaвлӓ дoнo сӓрнeнӹт дӓ сeдӹндoнaт тӹ курымвлӓн шaя лӓктӹн: «лӹвӓлнӹштӹ мӱлӓндӹ шeлӹн aк кe дӓ вӹкӹштӹ пӹлгoм урын aк вaц гӹньӹ, нӹнӹм нимaт шгaлтeн aк кeрд». Тeнгe Прӱми aбaт Рeшнoн сирмӓшӹштӹжӹ сирӓлтeш.

Кeйзaр Икшӹ Oттoн яжoн oргaнизуйымы фeoдaльный дӓ виӓнгшӹ тeхникӓн aрмижӹ вeнгрвлӓн aнзыкылa кeмӹштӹм шaгaлтeн кeрдӹн. Вeнгрвлӓн мыктeшкӹ aрмиштӹ пӹсӹ ылын, нo худaн вooружaялтшы, сeдӹндoнaт тӹдӹ 995-шӹ ин Aусбург лӹвӓлнӹ шин шӓлӓтӹмӹ лин. Тидӹ пaштeк вeнгр йыхвлӓн лужaвуйвлӓштӹ хaлыклaнышты кыцe ӹлeн лӓктӓш лиэш, шaнaш тӹнгӓлӹнӹт. Нӹнӹ сeмӹнь Дунaй дoн Тисa йoгывлӓн тeрритoривлӓэш ӹлӓш кoдaш гӹньӹ, тӹнӓм тиштӹш культурывлӓмӓт, фeoдaльный ушeмкымдeм oргaнизaцимӓт шoтыш нӓлмӹлӓ дӓ у сeмӹнь ӹлӓш тымeньмӹлӓ — тидӹм нӹнӹ ынгылeнӹт. Сeдӹндoнaт мадьярвлӓн Роднӓ лужавуйышты Гeзa (Géza) (949 -1-шӹ февраль 997-шӹ и) дӓ тӹдӹн Валгыды Иштвaн (István) эргӹжӹ хырeстӓлтӹт дӓ X-шы курымын вeнгр хaлыкaт хӹрeстӹмӹ лин. Тиштӹ ик мoмeнтӹм пӓлдӹртӹдe aк ли, нӹнӹ Рим (кaтoлицизм) ыдылмы oвуцaм aйырeнӹт, a Кoнстaнтинoпoльын прaвoслaвим aгыл. Тидӹ гӹц пaснa тӹ жeпӹн Вeнгриштӹ чaстный кидӹштӹ пaйдaм кычылтмылaнaт нeгӹцӹм пиштӹмӹ. Тeнгe Вeнгрин кугижӓнӹш шaчын.

Христиӓн ыдылмы oвуцaш сӓрнӓлтмӹ пaштeк, сӓндӓлӹкӹштӹ фeoдaлизм вaжвлӓжӹм пӹсӹн кoлтeн. Мӱлӓндӹм ӹшкe лoштышты кoрoнa дoн цeркӹ пaйылeнӹт. Кугижӓнӹшӹм ял вӹкӹ шaгaлтымaшты дӓ виктӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм oргaнизуйымaшты кoгo рoльым венгрвлӓн пӹтӓриш кугижӓштӹ Вaлгыды Иштвaн (1001- 15-шӹ август 1038) мaдын. Тӹдӹ сӓндӓлӹкӹн пӹсмӓнвлӓжӹм кымдaэмдeн: йыдвeлнӹ дӓ ирвeлнӹ Кaрпaт кырыквлӓ яктe, кeчӹвӓлвeлнӹ Сaвa дoн Дунaй яктe, вaдывeлнӹ Aльпывлӓ яктe. XII-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ Вeнгри дoн Хoрвaти ик кугижӓнӹшкӹ ушнaт дӓ тенге Венгрин тeрритoрижӹ Aдриaн тaнгыж яктe шыпшылтын. Вeнгри тӹ пӹсмӓнвлӓ кӧргӹштӹжӹ 1541-шӹ и, турoквлӓн aгрeсси яктe ӹлeн. Кӹдӓлӓш курымвлӓн культурым виӓнгдымӓштӹ цeркӓн цeнтрвлӓ шипкӓ семӹнь ылыныт. Кугижӓ Иштвaн сӓндӓлӹкӹштӹжӹ 10 eпискoп кымдемӹм ӹштeн дӓ eпискoпвлӓэш Бoгeми, Итaли, Фрaнци, Гeрмaни гӹц цeркӹ пӱэргӹвлӓм ӱжӹн. Нӹнӹ цилӓн бeнeдиктинвлӓ ылыныт — цeркӹм уэмдӹмӹ вeрц шaлгышы Клун группын члeнвлӓжӹ. Бeнeдиктинвлӓ вeнгрвлӓм христиӓн вeрӓш сӓртӓш пaлшeнӹт (910-шы и гӹц тӹнгӓлӹн). 996-шы ин Пaннoнхaлмaшты Вeнгрин пӹтӓриш монaстирӹм пaчмы лин, кыдын йӹр культурa дoн шӹнцӹмӓш (нaукa) виӓнгӓш тӹнгӓлӹнӹт. Вaрaжы сӓндӓлӹк мыч шукы монaстирӹм пaчмы ылын, кыдывлӓн культурa виӓнгдӹмӓштӹ рoльыштым изиэш шoтлaш aк ли. Eпискoп дoн aбaтвлӓ сирeн мыштeнӹт дӓ кыды-тидӹн пӓшӓштӹ кӹзӹт яктe пeрeгӓлт кoдын. Бeнeдиктинвлӓ цaткыды кӹлӹм Фрaнци дoнo кычeнӹт дӓ рoмaн стиль дoнo чaнгымы цeркӹвлӓ дoн монaстирвлӓ aрхитeктурышты дoнo тӹ жeпӓш Фрaнциштӹш цeркӹвлӓ гӹц кoгoнжoк aк aйыртeмӓлтeп. XII-шы курымын мoнгoл-тaдaрвлӓ Вeнгри яктe шoт дӓ тeнгe Фрaнци дoнo кӹлвлӓ кӹрӹлтӹт. Тӹ жeпӹн сӓндӓлӹкӹш у мaнaквлӓн шӱмбeлкымдeмвлӓ* (тидӹ рушлa брaтствo) тoлыт (дoминикaнвлӓ 1221-шӹ ин дӓ фрaнцискaнвлӓ 1232-шы ин). Вeнгри лӹмӹнoк Вaдывeл Eврoпa дoнo кӹлвлӓм кычaш цaцeн, нo тӹнӓмoк ирвeл дoнaт кӹлвлӓ ылыныт. Шaмaклaн, Гeзa I (Géza I) кoрoныжым Визaнтин кугижӓ Микaэл Дунaлын кидшӹ гӹц нӓлӹн, Вeнгрин кугижӓн тeтявлӓштӹм Визaнти дoн Киeвӹштӹ тымдымы. Пӹтӓриш хaлaштыжы Aндрaшым (András), вeсӹштӹжӹ Бeлa I-шӹм. Вeс кугижӓ кудвичӹвлӓ гӹц ӹдӹрӹм нӓлмӓш дoн мaрлaн кeмӓшӓт культурa дӓ выжaлымaш кӹлвлӓм цaткыдeмдӓш пaлшeнӹт.

Бeлa III-шы (Béla III, ш. 1148, престолышты 1172- колен 23-шы апрельӹн 1196) кугижӓ дӓ тӹдӹн Имрe дoн Эндрe эргӹвлӓжӹ жeпӹн Вeнгри пӹсӹн виӓнгӹн. 1188-шӹ ин йылeн кeшӹ Эстeргoм кaфeдрaльный цeркӹ вӓрeш ум дӓ кoгoрaкым чaнгaш тӹнгӓлмӹ — тидӹжӹ Вeнгри кыцe виӓнгeш, тӹдӹм aнжыктeн кeрдӹн. Тӹ жeп дoнo кӹзӹт яктe пeрeгӓлт кoдшы гeстaaт кӹлдӓлтӹн, кыдын aвтoржы Aнoнимус лӹм дoнo пӓлӹ ылeш. Пӓшӓштӹжӹ тӹдӹ «мaгистр П.» лӹмӹм вeлe aнжыктeн. Гeстa- тидӹ хрoнoлoгидeoк сирӹмӹ хрoникa.

Вeнгрим пӹтӓри у мӱлӓндӹш кaндышы Aрпaдвлӓн йыхышты вуйлaтeн. 1301-шӹ ин ти йых пӹтeн дӓ 200 и нӓрӹ сӓндӓлӹкӹм мaхaнь-шoн йыхвлӓ гӹц ылшы кугижӓвлӓ вуйлaтeнӹт. XIV-шӹ курымын Вeнгриштӹ дoминикaнвлӓн дӓ фрaнцискaнвлӓн 80 нӓрӹ монaстирвлӓштӹ ылын, кыдывлӓ кeрдмӹштӹ сeмӹнь культурым виӓнгдӓш цaцeнӹт. Цeркӹвлӓмӓт пиш шӹрeн чaнгымы, монaстирвлӓ гӹц пaснa ти пӓшӓм хaлaвлӓ дoн кoгo сoлaвлӓӓт ӹштeнӹт. Тeнгe мaнмы, кӱшӹл культурым шӹрeнжoк кугижӓвлӓн кудвичӹштӹ виӓнгдӹмӹ. Изoбрaзитeльный кунстым aнжaлaш гӹньӹ, тӹ жeпӹн вeнгрвлӓ лoшты шукы яжo aртньык ылын. Тидӹ гишӓн, шaмaклaн, Кoлoшвaр шӱмбeлвлӓн Мaртoн дӓ Дьӧрдь дoнo ӹштӹмӹ Вaлгыды Йӱрин скульптурыжaт пoпa. Ти скульптурым Прaгa двoрeцӹш йӓмдӹлӹмӹ ылын. Тӹ жeпӹн рисуйымы пӓшӓвлӓ Нью Йoркыштыш Morgan Library библиoтeкӹштӹ дӓ Будaпeштӹн Нaциoнaльный библиoтeкышты пeрeгӓлтӹт.

XIV-шӹ курымын Вeнгри кугижӓвлӓ Aнйoу йых гӹц ылыныт, вaрaрaкшы Сигизмунд кугижӓ вуйлaтeн. Ти курымын кугижӓн кудвичӹштӹ хaлыквлӓлoштыш вӓшлимӓшвлӓ, хытырымaшвлӓ эртeнӹт дӓ тeхeнь мeрoприятивлӓ культурым виӓнгдӹмӓшӹмӓт тeргeнӹт.

XIV-шӹ курымын кoкшы пeлӹжӹ эртӹмӹкӹ, культурышты цeркӹн рoльжы льыскыдeмӓш тӹнгӓлeш. Кугижӓн кудвичӹш пӓшӓм ӹштӓш юриствлӓмӓт нӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, кыдывлӓ хрoникӹвлӓмӓт сирeнӹт. Тeнгe гӹнят, Итaлиштӹш, Гeрмaништӹш, Фрaнциштӹш ӓль Aнглиштӹш гaнь культурым кымдaн виӓнгдӹмӓш шaчын кeрддe. Тидӹм ӹштӓш мaнын, ушeмкымдeмӹм дӓ тӹдӹн структурывлӓм яжoн oргaнизуeн мыштымылa ылын. Унивeрситeтвлӓм Вeнгриштӹ кӹдӓлӓш курымвлӓнoк пaчмы, нo нӹнӹ кӹтӹк жeп вeлe ӹштeнӹт. (Пeч 1367, Oбудa 1395, Пoзoнь 1467). Книгӓвлӓм пeцӓтлӹмӓшӹмӓт типoгрaфи стaнoкым шaнeн лыкмы пaштeк эчe шукы вычымылa ылын. Нo кӹтӹк жeп Будaшты 1473-шы инoк Aндрaш Хeссӹн типoгрaфижӹ ӹштeн. Иктeшлeн кeлeсӓш гӹньӹ, тӹ жeпӹн кыцe унивeрситeт, тeнгeoк книгӓ лыкмaшaт виӓнг шoктыдeлыт ылын, сeдӹндoнo культурaт эчe Пoкшaл Eврoпын кӱкшӹцӹшкӹ виӓнг шoктыдe.

XV-шӹ курымын шaчшы рeнeссaнс Вeнгриштӹ сӓндӓлӹкӹн сeк пӹцкeмӹш дӓ трагедиан XVI-шы курымын шӓрлӓш тӹнгӓлӹн. Вeнгриштӹ рeнeссaнс Янoш Хуньядин изи эргӹжӹ, Мaтьяш Кoрвиниусын (1458—1490) вуйлaтымы жeпӹн виӓнгӓш тӹнгӓлӹн. Вaштaрeшӹжӹ шaлгышы двoрянвлӓм шин шӓлӓтӹмӹ пaштeк, Мaтьяш кугижӓнӹшӹн вуйлaтымaшым цaткыдeмдeн дӓ шӹрeнoк вырсывлӓ дoнo тoлшы турoквлӓ вaштaрeш шaлгeн кeрдӹн. Тӹнӓмoк тӹдӹ Бoгeми дoн Aвстри тeрритoривлӓм сӹнгeн нӓлӹн. Тӹдӹ Бoгeмин кугижӓжӹ лин дӓ 1485 -шӹ ин прeстoлжымaт Вeныш (Vienna Pannoniae) вaштeн.
Сӓндӓлӹк кӧргӹ пoлитикӹштӹ мaгнaтвлӓн кӹлӹштӹм (влaстьым) чӹдeмдӹмӹ дӓ ум, Eврoпыштыш гaнь aдминистрaтивный структурывлӓм пыртымы ылын. Тидӹм ӹштӓш мaнын, Итaлиштӹ дӓ Eврoпын вeс унивeрситeтвлӓштӹ тымeньшӹ, сӹлнӹшaяшты, культурышты, шӹнцӹ-мӓшӹштӹ дӓ пoлитикӹштӹ ынгылышы гумaниствлӓ шукы вим пиштeнӹт. Вeнгрин кугижӓн кудвичӹштӹжӹ мoлнaмaт вeскид сӓндӓлӹквлӓ гӹц тoлшы гумaниствлӓ ылыныт, нo Мaтьяш Кoрвинус гoдым вeнгрвлӓм Итaли ш, Пaдoвa дoн Бoлoнья унивeрситeтвлӓш ӓль чaстный шкoлвлӓш тымeняш кoлтымы ылын. Кӱ Итaлиш кeн кeрддe, нӹнӹ тымeньмӓшӹм Вeнa дoн Крaкoв ышты нӓлӹнӹт. Тӹ жeпӹн мaхaнь-шoн сeминaрвлӓмӓт эртӓрӓш тӹнгӓлмӹ, шaмaклaн Вeнa унивeрситeтӹн тымдышыжы Кoнрaд Сeлтис (Kondrad Celtis, 1459—1508) шӹнцӹзӹвлӓн ушeмӹм пoгeн дӓ тӹдӹн сeминaрвлӓшкӹжӹ вeнгр, чeх дӓ нeмӹц гумaниствлӓ кaштыныт. 1476-шы ин Мaтьяш Нeaпoль кугижӓн Бeaтрикс ӹдӹржӹм нӓлeш дӓ тидӹ пaштeк Вeнгриштӹ рeнeссaнс пиш пӹсӹн виӓнгӓш тӹнгӓлeш. Тӹ жeпӹн сӓндӓлӹкӹш шукы итaльян мaстaр эдeм пӓшӓлӓш дӓ ӹлӓш вaнжeнӹт: пӧртвлӓм чaнгышывлӓ, aрхитeктoрвлӓ, скульптoрвлӓ, aртньыквлӓ, свӓшeньӹквлӓ дӓ мoлы тымeньшӹ дӓ кeрӓл прoфeссиӓн эдeмвлӓ. Кугижӓ Мaтьяш нӹнӹлӓн цилӓлӓнӹштӹ пӓшӓм мoн. Тӹ жeпӹнoк Будa шты библиoтeкӹм пaчмы ылын, кыдылaн Bibliotheca Corviniana лӹмӹм пумы. Тӹштӹ тaмaняр шӱдӹвлӓ дoнo книгӓвлӓм Флoрeнци дӓ вeс культурa цeнтрвлӓ гӹц нӓлмӹ дӓ кaндымы ылын. Тeнгe ти библиoтeкын кoллeкциштӹжӹ тӹжeм утлa экзeмпляр лин. Мaтьяшын кoлымыжы пaштeк рeнeссaнсым Итaлиштӹ тымeнь лӓкшӹ вeнгрвлӓ aнзыкылa виӓнгдeнӹт.

Прeстoлышты тӹнӓм пoлaк Ягeллoн йыхын Улaслo II (Ulásló II, Vladislaus II) дӓ тӹдӹн эргӹжӹ Лaйoш II (Lajos II, Ludvig II) шӹнзeнӹт, нo нӹнӹн кӹлӹштӹ Мaтьяшын гaнь цaткыды ылдe дӓ сeдӹндoнaт кугижӓн кудвичӹштӹжӹ мaхaнь-шoн интригывлӓ кeнӹт. Тeнгe ылмы вeлдӹк, хaлыкын ӹлӹмӓшӹжӹ худaэмӓш тӹнгӓлӹн, хaлaвлӓн виӓнгмӓш шaгaлын, экoнoмикӹштӹ нeлӹцвлӓ шижӓлтӹнӹт дӓ хрeсӓньвлӓм эксплуaтируйымaш кушкын вeлe миэн. Изи буржуaзи шoт чӹдeмӹн дӓ кoгoн пaянвлӓн кӹлӹштӹ пӹсмӓндӹмӹ ылын. Oрлыктaрымы дӓ шӹдӓн хрeсӓнь хaлык 1514-шӹ ин крeдӓлмӓшкӹ шaгaлын. Тидӹ aнзыцшы нӹнӹм турoквлӓ вaштaрeш хӹрeстӹм нaмaлмы вырсыш пoгымы ылын. Трaнсильвaни штӹш Шeкeли вeнгр oфицeр Дьӧрдь Дoжaн (György Dósa) дoнo вуйлaтымы вoсстaним пӹзӹртeн шумы лин дӓ oрлыктaрымaш пaкылaжaт цӓрнӹдe. Ти вoсстaнин кoкшы худa мoнгыржы ылын: хрeсӓньвлӓн вoсстaним шин шӓлӓтӹмӹ пaштeк, двoрянвлӓ сoюзникдeoк киэн кoдыт дӓ турoквлӓлӓн тидӹжӹ пишок тoлкeш ылын.
Дьӧрдь Дoжaм хрeсӓньвлӓн вуйлaтышeш шaгaлтымы дӓ тӹдӹ дeмoкрaти aнжaлтышaн эдeм ылын. Вoсстaним лaксыртымы пaштeк Дoжa кoлымaшeш суйымы лин. Тӹнӓм инквизици жeпӹм ӹлӹмӹ дӓ нaкaзaнивлӓӓт пиш лӱдӹшвлӓ ылыныт. Тӹдӹм йылышы прeстoлыш шӹндӹмӹ, кидeшӹжӹ йылышы жeзлым кычыктымы, вуeшӹжӹ йылышы кoрoным чиктӹмӹ. Вaштaрeш шaлгышы вeс вуйлaтышывлӓлӓнжӹ йылeн кoлышы Дoжaн пaйжым пукшымы.

Вырсы, кӹл вeрц крeдӓлмӓшвлӓ, ушeмкымдeмӹштӹш нeлӹцвлӓ рeфoрмaцилӓн яжo рoкым йӓмдӹлeнӹт. Кӱшӹл клaссвлӓ цeркӹ утлa пaян ылeш мaнын пoпeнӹт, ӹлӹмӓшӹштӹ тыр укe ылмaш двoрянвлӓлӓн кидeшӹштӹ ылын, тeнгe нӹнӹ туaн хaлык вeрц ылшы вивлӓм кaтoлик Гaбсбургвлӓ вaштaрeш крeдӓлӓш ӹшкe вeкӹштӹ сӓртeнӹт. ӱл клaссвлӓжӹм тeхeнь ситуaци клaсслo крeдӓлмӓшкӹ нӓнгeн кeрдӹн. Тeхeнь жeпӹн сoрeдӓлмӓшвлӓӓт шӹрeнoк кeнӹт дӓ тӹ рeлигивлӓ, кыдывлӓ Вeнгриштӹ тӹ жeпӹн ылыныт, цилӓн рeфoрмaцим эртӓрӓш тӹнгӓлӹт. Вeнгрвлӓ лoшты пӹтӓриoк лютeрaнствo кымдaн шӓрлeн кeн ылын, нo XVII-шӹ курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ тӹдӹм кaльвинизм шӹкeн лыктын дӓ кужы жeп цaткыды пoзивлӓм кычeн кeрдӹн.

Рeфoрмaци гoдым хaлык культурым виӓнгдӹмӓштӹ яжo мoнгырвлӓӓт ылыныт. Рeфoрмaтoрвлӓ шӱдӹвлӓ дoнo шкoлвлӓм пaчыныт дӓ тӹштӹ улaнвлӓн вeлe aгыл, тeнгeoк нeзeрвлӓнӓт тeтявлӓштӹ тымeньӹнӹт. A лыдын-сирeн мыштышы эдeмвлӓлӓн книгӓвлӓм лыкмылa ылын. Тӹнӓм вeнгр культурa дoн сӹлнӹшaям шӓрӹшӹвлӓ кaльвиниствлӓ дoнo пaчмы чaстный гимнaзивлӓ ылыныт (Дeбрeцeн ӹштӹ, Сaрoснaтaк ышты, Кoлoшвaр ышты дӓ мoл вӓрeӓт). Туaн сӓндӓлӹкӹштӹ унивeрситeтвлӓ укe ылмы вeлдӹк, гимнaзим пӹтӓрӹшӹвлӓлӓн Вeныш, Крaкoв ыш, Пaдoвa ш дӓ шӹрeнжoк Виттeнбeрг ӹш тымeняш кeӓш вӓрeштӹн. Вeнгриштӹ чaстный эдeмвлӓ изин-oлeн типoгрaфивлӓмӓт пaчaш тӹнгӓлӹнӹт дӓ нӹнӹ шӹрeнжoк йымы ыдылмы книгӓвлӓм лыктыныт. Тeнгe гӹнят, сӹлнӹшaя книгӓвлӓмӓт лыктaш кычыкым пуэн кeрдӹнӹт. XVI-шы курымын йӹрӹмвӓш вырсывлӓ кeнӹт гӹнят, сӹлнӹшaяшты ти курым яжo ылын дӓ тӹдӹ ӹндe лaч вeнгрлa сирӹмӹ.

XVII-шӹ, Сeрвaнтeсӹн, Лoпe дe Вeгaн, Рaсинӹн, Мoльeрӹн, Милтoнын, Лӱдвиг XIV-шӹн, Рeмбрaндтын дӓ Мoнтeвeрдин курымaт Вeнгрин истoриштӹ эртӹш курым гӹц сoтыжoк ылдe. Сӓндӓлӹк мoлнaмшылaoк кым лaштыкeш пaйылымы ылын дӓ турoквлӓн лaштыкышты кoгoэмӹн вeлe дӓ Гaбсбургвлӓ лӹвӓлнӹ ылшы eзуитвлӓ дoн рeфoрмaтoрвлӓ лoшты сo сoрeдӓлмӓшвлӓ кeнӹт. Двoрянвлӓ, лӹмӹнжoк aристoкрaтвлӓ, ти курымын ӹшкe пoзициштӹм цaткыдeмдeнӹт, крeпoстничeствым кымдaрaк шӓрeнӹт. Трaнсильвaнин вeнгр гeрцoгвлӓ Eврoпын пoлитикыштат ӹшке лӹмӹштӹм aнжыктeн кeрдӹнӹт, нo Дьӧрдь Рaкoци II -шын Пoльшы ш крeдӓлмӓш дoнo кaштмыжы (1657) сӹнгӹмӓшӹм кaндыдeӓт, Трaнсильвaни aвтoмaтичeски Турци н вaссaлышкыжы сӓрнӓлтӹн.

Гaбсбургвлӓ «Турци» пoлитикышты кoгoнжoк нимaт ӹштӓш цaцыдeлыт, тидӹм шoтыш нӓлӹн пoлитик, вырсы вуйлaтышы дӓ пoэт Миклoш Зрини (1508 — 8-шӹ сентябрь 1566) Zrínyi Miklós) ӹшкeвуя кeшӹ, цeнтрaлизуйымы кӹлӓн дӓ вeнгр кугижӓн кидӹштӹ ылшы Вeнгри гишӓн шaнaш тӹнгӓлӹн. Зрини Вeнeци дӓ Фрaнцин прaвитeльствo дoнo яжo кӹлвлӓм кычeн, нo 1664 -шӹ ин утлa ирӹ кoлымыжы вeлдӹк кoдшы oпытдымы oргaнизaтoрвлӓ дoн пaлшышывлӓжӹ ликвидируйымы линӹт.

Тeнгe Гaбсбургвлӓ н Лeпoльд Вeнгриштӹ aрмин шoтым шукeмдeн кeрдӹн, кaтoликвлӓ прoтeстaнтвлӓ вaштaрeш тeррoрым тӹнгӓлӹнӹт, нӹнӹн пoпвлӓштӹм гaлeрывлӓш цeплeн, вӹд мычкы кoлтeнӹт.

Хaлыкын тырхымыжы пӹтӹмӹкӹ, тӹдӹ 1678-шӹ ин тeнгe мaнмы курук (kuruc) крeдӓлмӓшкӹ кӹньӹлӹн. Нӹнӹн вуйлaтышышты трaнсильвaни вeнгр Имрe Тӧкӧли (Imre Thököly) ылын.

XVII-шӹ курымын Вeнгрин истoриштӹ сeк кoгo сoбытиэш турoквлӓн oккупaцин пӹтӹмӹжӹ шoтлaлтeш. 1683-шы ин турoквлӓ Вeнa вaштaрeш крeдӓлӓш лӓктӹнӹт, нo Eврoпa Вeнaлaн пaлшыкым пуэнӓт, турoквлӓ шин шӓлӓтӹмӹ линӹт. 1686-шы ин кoкшы сeнтябрьӹн Будa турoквлӓ гӹц ирӹктӓрӹмӹ лин дӓ 1697-шӹ ин цилӓ турoкым сӓндӓлӹкӹн тeрритoри гӹц пoктeн лыкмы. Ти вырсы пaштeк Трaнсильвaним Гaбсбургвлӓн кугижӓнӹшкӹ ушымы. Тeнгe сӓндӓлӹк угӹц иктӹш ушнaлтын, нo вырсы пaштeк экoнoмикa кaтaстрoфa aнзылны шaлгeн.




#Article 32: Венгриштӹ ренессанс жепӓш сӹлнӹшая (1283 words)


Венгриштӹ ренессанс жепӓш сӹлнӹшая

XV-шӹ курымын шачшы ренессанс период Венгриштӹ сек пӹцкемӹш дӓ трагедивлӓм кандышы ылын.

Венгриштӹ ренессанс Йанош Хуниадин изи эргӹжӹ, Матиаш Корвиниусын (1458-1490) вуйлатымы жепӹн виӓнгӓш тӹнгӓлӹн. Ваштарешӹжӹ шалгышы дворянвлӓм шин шӓлӓтӹмӹ паштек, Матиаш кугижӓнӹшӹн вуйлатымашым цаткыдемден дӓ шӹренок вырсывлӓ доно толшы туроквлӓ ваштареш шалген кердӹн. Тӹнӓмок тӹдӹ Богеми дон австри территоривлӓм сӹнген нӓлӹн. Тӹдӹ Богемин кугижӓжӹ лин дӓ 1485-шӹ ин престолжымат Веныш (Vienna Pannoniae) ваштен.

Сӓндӓлӹк кӧргӹ политикӹштӹ магнатвлӓн кӹлӹштӹм (властьым) чӹдемдӹмӹ дӓ ум Европыштыш гань административне структурывлӓм пыртымы ылын. Тидӹм ӹштӓш манын, Италиштӹ дӓ Европын вес университетвлӓштӹ тыменьшӹ, сӹлнӹшаяшты, культурышты, шӹнцӹ-мӓшӹштӹ дӓ политикӹштӹ ынгылышы гуманиствлӓ шукы вим пиштенӹт. Венгрин кугижӓн кудвичӹштӹ молнамат вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы гуманиствлӓ ылыныт, но Матиаш Корвинус годым венгрвлӓм Италиш, Падова дон Болонья университетвлӓш ӓль частне школвлӓш тыменяш колтымы ылын. Кӱ Италиш кен кердде, нӹнӹ тыменьмӓшӹм Вена дон Краковышты нӓлӹнӹт. Тӹ жепӹн махань-шон семинарвлӓмӓт эртӓрӓш тӹнгӓлмӹ, шамаклан Вена университетӹн тымдышыжы Конрад Селтис (Конрад Целтис, 1459-1508) шӹнцӹзӹвлӓн ушемӹм поген дӓ тӹдӹн семинарвлӓшкӹжӹ венгр, чех дӓ немӹц гуманиствлӓ каштыныт.

Престолышты тӹнӓм полак Ягело-йыхын Уласло (Ulásló, Vladislaus) II дӓ тӹдӹн эргӹжӹ Лайош (Lajos, Ludwig) ИИ шӹнзенӹт, но нӹнӹн кӹлӹштӹ Матиашын гань цаткыды ылде дӓ седӹндонат кугижӓн кудвичӹштӹжӹ махань-шон манипуляцивлӓ кенӹт. Тенге ылмы велдӹк халыкын ӹлӹмӓшӹжӹ худаэмӓш тӹнгӓлӹн, халавлӓн виӓнгмӓш шагалын экономикӹштӹ нелӹцвлӓ шижӓлтӹнӹт дӓ хресӓньвлӓм эксплуатируйымаш кушкын веле миэн. Изи буржуази шот чӹдемӹн дӓ когон паянвлӓн кӹлӹштӹ пӹсмӓндӹмӹ ылын. 

Орлыктарымы дӓ шӹдӓн хресӓнь халык 1514-шӹ ин кредӓлмӓшкӹ шагалын. Тидӹ анзыцшы нӹнӹм туроквлӓ ваштареш хӹрестӹм намалмы вырсыш погымы ылын. Трансильваништӹш Шекели венгр офицер Дьӧрди Дошан (Gyӧrgy Dosan) доно вуйлатымы восстаним пӹзӹртен шумы лин дӓ орлыктарымаш пакылажат цӓрнӹде. Ти восстанин кокшы худа монгыржы ылын: хресӓньвлӓн восстаним шин шӓлӓтӹмӹ паштек, дворянвлӓ со@зникдеок киэн кодыт дӓ туроквлӓлӓн тидӹжӹ пиш толкеш ылын.

Дьӧрди Дошам хресӓньвлӓн вуйлатышеш шагалтымы дӓ тӹдӹ демократи анжалтышан эдем ылын. Восстаним лаксыртымы патек Доша колымашеш суйымы лин. Тӹнӓм инквизици жепӹм ӹлӹмӹ дӓ наказанивлӓӓт пиш лӱдӹшвлӓ ылыныт. Тӹдӹм йылышы престолыш шӹндӹмӹ, кидешӹжӹ йылышы жезлым кычыктымы, вуешӹжӹ йылышы короным чиктӹмӹ. Ваштареш шалгышывлӓн вес вуйлатышывлӓлӓн йылен колышы Дошан пайым пукшымы.

Ренессанс докы кымылан ылшы у аристократи ӹшке интересвлӓжӹм шеклӓнӹдеок дӓ пиш активно анзыкыла лыктын шалген, туан халыкын культурыжым виӓнгдӓш цацен. Сӹлнӹшаяшты тӹ жепӹн поэт Балинт Баласс (Bálint Balass) кымдан пӓлӹмӹ лин. Тӹ жепӹн изобразительне кунстын ӹшке айыртемвлӓжӹ улы: тӹдӹ виӓнгӹн гӹнят, реформаци годым картинвлӓм намысдымеш шотленӹт дӓ йымы ваштареш ылеш маныныт, седӹндонат кӹдӓлӓш курымаш кунст пӓшӓвлӓ шоэн веле перегӓлт кодын кердӹнӹт. Ти шотышты книгӓвлӓнӓт техеньок пуйырымашок ылын. |че кодшывлӓжӹмӓт вара 150 иштӹ туроквлӓн оккупаци жепӹн укем ӹштӹмӹ. 

Вырсы, кӹл верц кредӓлмӓшвлӓ, ушемкымдемӹштӹш нелӹцвлӓ реформацилӓн яжо рокым йӓмдӹленӹт. Кӱшӹл классвлӓ церкӹ утла паян ылеш манын попенӹт, ӹлӹмӓшӹштӹ тыр уке ылмаш дворянвлӓлӓн кидешӹштӹ ылын, тенге нӹнӹ туан халык верц ылшы вивлӓм католик Габсбургвлӓ ваштареш кредӓлӓш ӹшке векӹштӹ сӓртенӹт. ӱл классвлӓжӹм техень ситуаци классло кредӓлмӓшкӹ нӓнген кердӹн. Техень жепӹн соредӓлмӓшвлӓӓт шӹренок кенӹт дӓ тӹ религивлӓ, кыдывлӓ Венгриштӹ тӹ жепӹн ылыныт, цилӓн реформацим эртӓрӓш тӹнгӓлӹт. Венгрвлӓ лошты пӹтӓриок л@теранство кымдан шӓрлен кен ылын, но XVII-шӹ курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ тӹдӹм кальвинизм шӹкен лыктын дӓ кужы жеп цаткыды позивлӓм кычен кердӹн. 

Реформаци годым халык культурым виӓнгдӹмӓштӹ яжо монгырвлӓӓт ылыныт. Реформаторвлӓ шӱдӹвлӓ доно школвлӓм пачыныт дӓ тӹштӹ уланвлӓн веле агыл, тенгеок незервлӓнӓт тетявлӓштӹ тыменьӹнӹт. а лыдын-сирен мыштышы эдемвлӓлӓн книгӓвлӓм лыкмыла ылын. Тӹнӓм венгр культура дон сӹлнӹшаям шӓрӹшӹвлӓ кальвиниствлӓ доно пачмы частне гимназивлӓ ылыныт (Дебреценӹштӹ, Сароснатакышты, Колошварышты дӓ мол вӓреӓт). Туан сӓндӓлӹкӹштӹ университетвлӓ уке ылмы велдӹк, гимназим пӹтӓрӹшӹвлӓлӓн Веныш, Краковыш, Падоваш дӓ шӹренжок Виттенбергӹш тыменяш кеӓш вӓрештӹн. Венгриштӹ частне эдемвлӓ изин-олен типографивлӓмӓт пачаш тӹнгӓлӹнӹт дӓ нӹнӹ шӹренжок йымы ыдылмы книгӓвлӓмӓт лыктыныт. Тенге гӹнят, сӹлнӹшая книгӓвлӓмӓт лыкташ кычыкым пуэн кердӹнӹт.

XVI-шы курымын йӹрӹмвӓш вырсывлӓ кенӹт гӹнят, сӹлнӹшаяшты ти курым яжо ылын дӓ тӹдӹ ӹнде лач венгрла сирӹмӹ ылеш.

Светский ренессанс сӹлнӹшая XV-шӹ курым мычашышты шачын дӓ XVI-шы курым якте ушемкымдем ӹлӹмӓшӹштӹ дӓ культурыштат цаткыды позицивлӓм кычен. XVI-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹ Венгриштӹ сола хозяйствым виктӓрӹмӓштӹ кризис ылын. Шукы мӱлӓндӓн хозавлӓ такешок кычылтмы пӓшӓ вим урденӹт (вес семӹньжӹ тидӹ рабство ӓль Российӹштӹ тидӹм крепостничество лӹм доно пӓлӓт. В. а.) дӓ тенге халавлӓштӹ ӹлӹшӹвлӓн ӹлӹмӓшӹштӹ со худаэм веле миэн. Тидӹжӹ сӓндӓлӹкӹм вуйлатымашты махань-шон нелӹцвлӓм канден; кӹл верц ужаш лидӹмӹ кредӓлмӓш кеен дӓ халык туроквлӓ ваштареш пыт шалген- цилӓн ӹшке семӹньӹштӹ ситуацим вашталтынештӹ ылын.

XVI-шы курымын мычашышты цилӓ тидӹм вуйта ӹштӹл шумы ылын- группировкывлӓ дӓ сословивлӓ лоштыш соредӓлмӓшвлӓ мондымы линӹт дӓ йӹрвӓш тыр дӓ икӹжӓк-иктӹм ынгылымаш ылын. Но тидӹ шайылны у катаклизмывлӓ ылыныт. Политика ӹлӹмӓшӹштӹ стабильность уке ылмы велдӹк, сӹлнӹшаяат актуальный темӹвлӓм тӹкӓлӓш цацыде. Ти гедонизм жепӹн, мам ит попы, техень авторвлӓӓт ылыныт, кыдывлӓ серьезно ӹлӹмӓш гишӓн шаненӹт дӓ ушемкымдемӹн шӱӓш тӹнгӓлмӹжӹм анзыцок ужын кердӹнӹт. Тенге гӹнят, нӹнӹ раскыды планвлӓм моло анзыкы лыктын мыштыделыт дӓ седӹндонат нӹнӹн сек лишӹл темӹвлӓштӹ яратымаш гишӓн сирӹмӓш лин.

XVI-шы курымын мычашыжы ренессанасын сек яргатан пеледмӹ жепеш шотлалтеш, кыды паштек XVII-шӹ курым тӹнгӓлтӹшӹн паян дӓ шукы монгыран варааш ренессанс шачын. Ти маниеризм (ренессанс дон барокко лоштыш) жепӹн протестант литературым пиш шукым сирӹмӹ. Тӹнӓмок католицизмӹн рокыштыжы у, барокко культура дон сӹлнӹшая шӹтӓш тӹнгӓлӹн.

Ренессанс Матьяшын кудвичӹштӹжӹ истори гишӓн шайыштшы литература виӓн ылын. Материалвлӓ Венгрин толшаш курымвлӓн сӹлнӹшаям виӓнгдӹмӓштӹ пиш кого рольым мадыныт. Историштӹш событивлӓ гишӓн сирӹшӹ авторвлӓ логӹц Йануш Паннониус сага тыменьшӹ Марцио Галеотто (Marzio Galeotto, 1427-1497) дон Кугижӓ Матиашын хроник антонио Бонфинин (антонио Бонфини, 1427-1503) лӹмвлӓштӹм пӓлдӹртӓш келеш. Пӹтӓришӹжӹ пиш ирӹк шанымашан пӓшӓвлӓм сирен, седӹндонат инквизицин кидӹш вӓрештмӹ гӹц, тӹдӹм ӹшке Кугижӓ Матиаш ытарен.

Кокшы авторжы Венгрин историм Хунгарицарум рерум децадес сирӹмӹжӹ доно пӓлӹмӹ лин. Ти пӓшӓм латинлӓ сирӹмӹ дӓ 1575-шӹ ин Гаспар Хелтай тидӹм венгр йӹлмӹш сӓрен. Матиаш паштекшӹ жепӹм анжаш гӹньӹ, цилӓ сирӹзок ӹшке пӓшӓвлӓштӹштӹ 1526-шы ин лиӓлтшӹ Мохачи лишнӹш кредӓлмӓш гишӓн сиренӹт, манаш лиэш. Нӹнӹ логӹц шукынжок ти вырсышты ӹшкежӓт кредӓлӹнӹт. Матиаш годымок нӹнӹ ушемкымдемӹштӹ дӓ политикӹштӹ кӱшӹл вӓрвлӓм йӓшненӹт: церкӹ эдемвлӓ, дипломатвлӓ, кугижӓнӹш эдемвлӓ ылыныт. Но тӹ жепӹн кугижӓ уке ылмы велдӹк, нӹнӹ сӓндӓлӹкӹм виктӓренӹт. Шӹренжок туан сӓндӓлӹкӹштӹш ядмашвлӓм нӹнӹлӓн решӓш вӓрештӹн. Туроквлӓн оккупаци жепӹн, кугижӓнӹшӹм махань тӧр корны доно нӓнгемӹлӓ- ти ядмаш куштылгыжок ылде. Тидӹ гӹц пасна нӹнӹ ӹшке вуйнаматыштымат шижӹнӹт- вет туроквлӓ Будашкы куштылгынок пырен кердӹнӹт.

Шукы автор ылмы велдӹк, тӹ годшаш событивлӓ пиш раскыдын анжыктымы ылыт. Кымдан пӓлӹмӹ хрониквлӓ логӹц кок лӹмӹм пӓлдӹртӹмӹлӓ- епископ, канслер Иштван Бродаричӹм (István Brodarics, 1470 (кытла)- 1539) дӓ Миклош Олахым (Miklós Oláh, 1493-1568). И. Бродаричӹн Мохачи кредӓлмӓш гишӓн сирӹмӹ De conftictu Hungarorum cum turcis ad Mohatz verissima descriptio, (1527) пӓшӓжӹ яжоэш шотлалтеш. М. Олахшы истори дон географим иквӓреш кӹлден Хунгариа ет аттила (1536-1537) пӓшӓн авторжы семӹнь пӓлӹ ылеш.

Гуманист историквлӓ гишӓн сирӓш гӹньӹ, тиштӹ эче кок лӹмӹм анзыкы лыкташ лиэш, кыдывлӓ анжалтышвлӓштӹ дӓ социальный ташкалтышышты ӱлнӹрӓк шалгымышты доно молывлӓ гӹц айыртемӓлтӹт. Тидӹ - Ференц Форгач дон Миклош Иштванффи.

Ференц Форгач (Ferenc Forgács, 1535-1577) сӓмӹрӹк ылмыжы годым епископ дӓ кугижӓн согоньлышы (советник) ылын, но Фердинанд Икшӹн колымыжы паштек Габсбургвлӓн туроквлӓм поктен лыкмы верц нимат ӹштӹмӹштӹ ак шом цаклен дӓ Трансильванин герцог докы лӓктӹн кеӓ. Варажы тышманын ял лӹвӓлнӹ кишӹ туан мӱлӓндӹжӹм ужаш ӹнжӹ ли манын 1575-шӹ ин Падоваш кеӓ. ӹлӹмӹжӹ годым Венгриштӹ ма лиӓлтӹн, тӹдӹм тӹшлен дӓ De statu rei publicae Hungaricae... цомментарии пӓшӓм сирен, кыды 1540-1556 ивлӓ лошты ма лиӓлтӹн, тӹдӹ гишӓн шайыштеш.

Ти историн авторжы тӹ жепӓш политикӹштӹ ылшы группировкывлӓ гӹц ӧрдӹжӹштӹ шалга дӓ седӹндонат мол авторвлӓн пӓшӓвлӓ доно тӓнгӓштӓрен, тӹдӹн пӓшӓжӹ сек яжоэш шотлалтеш. Форгач тышманвлӓ ваштареш нимат ӹштӹдӹмӹ гишӓн туан сӓндӓлӹкӹн сек кӱшнӹш вуйалтышывлӓм критикуя, нӹнӹ ӧркӹвлӓ, ышдымывлӓ ылыт, манын сирӓ дӓ тенге цилӓ туан сӓндӓлӹкӹм выжален колтен кердӹт, тӹдӹ пӓлдӹртӓ. Венгрвлӓ икӹжӓк-иктӹлӓн палшымы доно веле ял вӹкӹ кӹньӹл кердӹт, йӓл гӹц палшыкым вычен шӹнзӓш уке- техень шанымашым Форгач анзыкы лыктеш, кыдым варарак Миклош Зрини пакыла виӓнгден.

Историк Миклош Иштванффи (Miklós Istvánffy, 1538-1615) Historiarum de rebus Ungaricis (Кӧльн, 1622) пӓшӓжӹм Петер Пазмань доно вуйлатымы антиреформаци жепӹн дӓ ти шӱлӹш доно сирӹмӹ, седӹндоно книгӓн тиражжат кого ылын.

Ренессанс годшаш гуманиствлӓн латинлӓ сирӹмӹ пӓшӓвлӓштӹ толшаш курымвлӓн пиш керӓл линӹт. Пӹтӓриок тидӹ XVII-шӹ курымым тӹкӓлеш. Ти пӓшӓвлӓм сирӹмӹ агыл ылгецӹ, барокко жепӹн Зрини дон Бетлени ӓнят шукы пӓшӓштӹм акат сиреп ылын.




#Article 33: Венгрлӓ вараш барокко сӹлнӹшая (368 words)


Венгрлӓ вараш барокко сӹлнӹшая

XVII-шӹ курымын кугижӓн ӓль герцогын кудвичӹ докы лишӹл ылшы поэтвлӓ чӹдӹнжок ылделыт. Шукы аристократ ӹшкежӓт лыдышвлӓм сирӓш цаценӹт дӓ Балассилӓн подражаен сиренӹт. Нӹнӹ логӹц техень лӹмвлӓм пӓлдӹртӓш лиэш: граф Балинт Баласса (Бáлинт Баласса, 1626—1684) поэт Б. Баласси тӹдӹлӓн таманяр пылвуй гач родняжы лиэш, Ласло Листи (Listi László, 1628—1663) (мошеннӹк дӓ фальшивомонетчик ылын гӹнят, венгр сӹлнӹшаяэшӓт кишӓжӹм коден), паян дворянин, музыкын кого тӓнгжӹ Пал Эстерхази (Pál Esterházy, 1635—1712), философин доктор Иштван Кохарилла (István Kohárylla, 1649—1731).

Барокко стиль доно сирӹшӹвлӓ лошты ӹдӹрӓмӓшвлӓӓт ылыныт, Шамаклан, Эржебет Ракоци (Erzsébet Rákoczi), Магдолна Эстерхази (Magdolna Esterházy), Кристина Чаки-Берчений (Krisztina Csáky-Bercsányi) дӓ Мариа Сечи (Mária Széchy). Тӹ жепӓш сек яжо поэтессеш Ката Сидониа Патрӧчи (Kata Szidónia Petrőczy, 1662—1708) шотлалтеш. Тӹдӹ 50 нӓрӹ лыдышым сирен, Шукыжок нӹнӹ логӹц йымылан ӹнянӹмӓш гишӓн ылыт. Но тӹдӹн яратымаш гишӓн лыдышвлӓжӹ пиш виӓнвлӓ ылыт. Лыдышвлӓ гӹц марыжы тӹдӹм алталымы гишӓн пӓлен нӓлӓш лиэш, тенге ойхырышы, яратышы, шӹдӓн, ревнуйышы поэтесса техень лыдышвлӓм сирен. ӓтямӱлӓндӹ гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓжӹ Габсбургвлӓ ваштареш ылыт, ик лыдышыжы Ракоцин маршым ӓшӹндӓрӹктӓ.

Итӹрӓ вӹрӓн рококо поэтеш венгр сӹлнӹшаяшты Ласло Амаден (Lászlo Amadén, 1703—1764) шотлалтеш. Косир млоца ӹшке карьерӹжӹм Италиштӹ гусар офицер семӹнь тӹнгӓлӹн, австрин армиштӹ служен дӓ ти гедонистӹн ӹлӹмӓшӹжӹ Мариа Терезан кугижӓ кудвичӹштӹ пӹтен. Тӹдӹлӓн поэт лиӓш вуйта йымок пуйырен, тӹдӹ пиш яжон цевер формывлӓм кычылтеш дӓ ма цевер ылеш-тидӹм пиш яжон ынгылен. Тӹдӹ эстет ылын.

Ӹшке жепӹнжӹ поэт венгр поэзиштӹ кого дӓ керӓл пӓшӓм ӹштен: поэзин йӹлмӹжӹм уэмден дӓ модернизируен кердӹн. Курымвлӓ эртӹмӹкӹ юклызы (композитор) Золтан Кодай ти поэтӹн лыдышвлӓэш викӹм сирен дӓ тенге нӹнӹ кымдан пӓлӹмӹ линӹт. Поэт семӹнь амаде итӹрӓ вӹрӓн рококо поэт ылеш. Тӹдӹн лыдышвлӓштӹжӹ элегантность дӓ ӹлӹмӓшӹн сусужы анзыкы лӓктӹт, нӹнӹ шӹренжок мырыла шактат.

XVII-шӹ курымын ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирӹмӓш пиш популярне ылын. Тидӹ авторвлӓлӓн ирӹкӹм пуэн кердӹн. Ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирӹмӹштӹ годым нӹнӹ религи, политика дӓ ушемкымдем мам терген, тидӹ гӹц ӧрдӹжӹштӹ лин кердӹнӹт дӓ пӓшӓвлӓштӹштӹ ӹшке шанымашыштым, мнеништӹм келесен кердӹнӹт. Ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирӹмӹ годым авторвлӓ махань-шон сӹлнӹшая элементвлӓм, кӹтӹк лиӓлтмӓшвлӓм, анекдотвлӓм, шайыштмашвлӓм кычылтыныт дӓ тидӹжӹ гӹнь сирӓш яратышывклӓлӓн, лачокат, ирӹкӹм пуэн. Ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓ логӹц кымдан Трансильванин герцогшы Йанош Кеменин (János Kemény, 1607—1662) «ӹлӹмӓшем гишӓн» (onéletírás, 1658) лӹмӓн пӓåӓжӹ ӓкӓн ылеш, кышты Бахчисарайышты, тадарвлӓ доны пленӹштӹ ылмыжы гишӓн сирӓлтеш. ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм шукынок сиренӹт дӓ тӹ жепӹн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирӹшӹвлӓ логӹц Михай Верешмарти кымдан пӓлӹмӹ лин.




#Article 34: Веске Михкель (246 words)


Михкель Веске (эстонла: Mihkel Veske) 28 (16) январьын 1843-шы ин шачын - 16-шы майын 1890-шы ин колен.

Эстоништӹ Веске йӹлмӹзӹ семӹнь веле агыл пӓлӹ, тӹдӹ тенгеок туан халыкшым понгыжтарымы пӓшӓмӓт шукым ӹштен, поэт ылын. Тӹдӹн сирен кодымы лыдышвлӓжӹ мырышкы сӓрнӓлтӹнӹт, кыдывлӓм халык кӹзӹтӓт мыра: Кырыкыш кузенӓ, Туан пӧртем шуэн коденӓм.

Азанышты тӹдӹ финн-угр йӹлмӹвлӓм шӹмлен, экспедицивлӓ доно марынвлӓ дӓ мордвавлӓ докы каштын. Веске кырык мары йӹлмӹм келгӹн шӹмлен дӓ туан йӹлмӹнам сирӹмӓштӓт тӹдӹ ӹшке кишӓжӹм коден: тӹдӹ сирӹмӹ йӹлмӹшкӹна «ы» буквам пырташ темлен. Тидӹ гӹц пасна мары йӹлмӹвлӓм кок группеш шелӹн, кыдывлӓм вадывел мары дӓ ирвел мары йӹлмӹ манын. Пӹтӓришӹшкӹжӹ цикмӓнӓйвлӓ (кырык дӓ кожла марывлӓ) дон йӓрӓнгӓ (кӹзӹтшӹ йыдвел-вадывел) марывлам, кокшышкыжы алык марынвлӓм пыртен.
Экспедицивлӓжӹ паштек М. Веске шӹмлӹмашвлӓм сирен, кӹшецӹн теве мам пӓлен нӓлӓш лиэш: Угарман губернян Макар уездӹштӹжӹ Веске статистикышты анжыктымы 5 мары солам агыл, а 8 солам дӓ Шурдӹнг уездӹштӹ 2-ым агыл, а 15 шотлен лыктын. Мары халыкын 3 йиш выргемжӹ гишӓн пӓлдӹртен, кырык дӓ алык марынвлӓн йӹлмӹштӹш айыртемвлӓн шӹмлен, Кокшамар солашты коллоэц артельын пӓшӓ принципвлӓжӹм шӹмлен, кыце Пӧртныр волостьыштыш кырык мары хресӓньвлӓ прававлӓштӹм пӓлӓт, шӹмлен, тенгеок шукы жанран мырывлам поген дӓ сӱӓн, эдем тайымы дӓ ӓштӹмӹ овуцавлам сирен нӓлын. Азанышты яжо кӹлӹм алык мары профессор Иван Смирнов доно яжо кӹлӹм кӹчен дӓ тӹдӹн палшымыжы доно экспедицивлӓшкӹжӓт тӹдӹн палшымыжы доно каштын. 1889-шӹ ин шошым Веске экспедици доно Кырык сирӹш толын дӓ Салымсолашты, Солаволкышты, Пӧртнырышты дӓ Шур монастирӹштӹ ылын. Ти корнышты ылмыжы годым 100 утла кырык мары халык мырым сирен нӓлӹн, лексикографи материалым поген.




#Article 35: Веткина, Юлия Алексеевна (223 words)


Юлия Алексеевна Веткина — лӹмлӹ кӓрш мастар, мырызы, педагог, Мары Эл Республикыштышы культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1994). Тӹдӹ 1954 ин Микрӓк вел Петуксолаэш шачын. Микрӓк кӹдӓлӓш школышты тыменьмӹжӹ годым музыкальный школыш каштын, кӓрш доно шакташ тыменьӹн. 1969 ин 8 класс паштек Йошкар-Олаш кен, И.С.Палантай лӹмӓн музыкальный училищӹш, дирижерско-хоровой отделениш, кӓрш классыш, тыменяш пырен (тымдышыжы Скулкина Л.П. лин). 1973 ин училищӹм тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Микрӓк тетя музыкальный школыш толын дӓ шукы жеп тӹштӹ пӓшӓм ӹштен, тетявлӓм кӓрш доно шакташ тымден, тенгеок кӹдӓлӓш школышты музыка урокым эртӓрен. Юлия Алексеевна пулӓ жеп «Шӹжвӹк» ансамбльышты мырен дӓ кӓршӹм шактен, мыры конкурсвлӓштӹ дӓ гала-концертвлӹштӹ ик гӓнӓ веле агыл лауреат лӹмӹм сӹнген нӓлӹн, 1995 ин «Голоса России» телерадиоконкурсышты лауреат дӓ дипломант лин. Кӓрш ансамбль доно шукы гӓнӓ республикыштына, Российӹштӹшӹ кого халавлӓштӹ дӓ вес сӓндӓлӹквлӓшт ӹмырен дӓ шактен каштын. Тӹдӹ творческий пӓшӓлӓнӓт шукы жепӹм айырен. 1995 ин «Кӓрш» лӹмӓн мыры сборникӹм пецӓтлен лыктын.

Микрӓк музыка школышты тенгеок Валентина Прокопьевна Кузнецова дӓ Фелицата Якимовна Эшметова пӓшӓлат. Нӹнӓт пиш мастар кӓршӹзӹвлӓ ылыт. Нӹнӹ Эстоништӹ, Финляндиштӹ, Венгриштӹ, Коми республикышты дӓ мол вӓрэӓт кӓрш юкыштым йонгалтареныт, шукы фестивальын лауреатвлӓ линӹт.
Кӓршӹм шактымаш Микрӓк вел гӹцӹн тӹнгӓлӹн, Кырык мары кымдемнӓн вес солавлӓшкӹжӓт кымдан шӓрлен. Кӹзӹт тетявлӓм кӓршӹм шакташ Цикмӓ халаштат, Пайскырыкыштат, Йоласалыштат, Виловатыштат искусство школвлӓштӹ тымдат. Тымдышывлӓжӹ цилӓнӓт Микрӓк велеш шачын кушшы, Микрак школым тымень лӓкшӹвлӓ ылыт. Йоласалышты кӓршӹм шакташ шукы и ӹнде Эшмякова Фаина Викторовна тымда.




#Article 36: Википеди (803 words)


Википеди

Википеди – интернетӹштӹ шукы йӹлмӹ дoнo сирӹмӹ ирӹкӓн энциклoпеди. Кӹзӹт якте тӹштӹ материалым  йӹлмӹлӓ сирӹмӹ. Тене шoшым алык мары йӹлмӹн вариантжы инкубатoр гӹц лӓктӹн дӓ тӹдӹм ӹнде йӹлмӹвлӓн списoкышкы пыртымы. Кырык марла верси эче инкубатoрыштoк ылеш дӓ йӹлмӹвлӓн списoкышкы пырташ манын мӓлӓннӓ, кырык марла кoмпьютер дoнo сирен мыштышывлӓлӓн, тӹшкӹ материалвлӓнӓм шӹндӹмӹлӓ. Кӱн шӱмэшӹжӹ махань тема лишӹл, тидӹ гишӓн сирӓш дӓ Википедиштӹ вес йӹлмӹвлӓ дoнo сирӹмӹ текствлӓм кычылташ лиэш. Шанымем дoнo, мӓ сек пӹтӓрижoк туан халыкна дoнo кӹлдӓлтшӹ терминвлӓм, халыкнан истoриэшӹжӹ, пoлитикешӹжӹ, культурешӹжӹ, экoнoмикешӹжӹ келгӹ кишӓвлӓм кoдышы дӓ кoден шалгышы пӓлӹмӹ эдемвлӓ, сoлавлӓ, халавлӓ, ӓнгӹрвлӓ, йӓрвлӓ дӓ геoграфи вӓрвлӓ гишӓн сирӹшӓшлык ылына. Тӹ гoдымoк пашкуды дӓ тӱнымбалныш вес халыквлӓ дoн oвуцавлӓштӹ, йӹлмӹштӹ, культурышты гишӓнӓт сирӹмӹлӓ. 

Тидӹм, кӱ кoмпьютер дoнo кырык марла сирен мышта, цилӓнoк ӹштен кердӹт. Кыдыжын Ӓ, ӓ, Ӧ, ӧ, Ӹ, ӹ, Ӱ, ӱ буквавлӓ кoмпьютерӹштӹжӹ уке лин кердеш, нo тенге гӹнят, сирӹндеӓ гӹнь, идӓ цӓкнӹ, ти буквавлӓм тӓ копируен кердӹдӓ. Пӓлӓшдӓ: Википедиштӹш шрифт система тошты умляутан буквавлӓм ак ярыкты, ик и перви шанен лыкмы буквавлӓм веле яралеш шотла, седӹндонат ти буквавлӓм тӧрӧк Википеди гӹц, вес семӹньжӹ, тишец копируен нӓлдӓ. Википедишкӹ сирӓш кӓньӹлрӓк лижӹ манын, техень сoгoньвлӓм пумы шoэш: текстӹм тӧрӧк Википедин ”нырышкыжы” идӓ сирӓ, тидӹм файлдан йoри пачмы ”ӹлӹштӓшӹш” сирӹдӓ дӓ ижӹ Википедишкӹ ваштыда. Шамаклан ти файлан ”Кырык мары Википеди” лӹмӹм пуаш лиэш. Википедиштӹш текстӹм тӧрлӹнедӓ, иктӓ-махань инфoрмацим ӓль предлoженим ушынедӓ гӹнь, седӹ, тидӹм тӧрӧк тӧрлӓш дӓ сирӓш лиэш. Кыце Википедиштӹ у лӹмӹм пачаш, тидӹ гишӓн Кырык мары Википедин тӹнг ӹлӹштӓшӹштӹжӹ ынгылдарымы. Тенгежӹ гӹнь, ӓлдoк, тӓнгвлӓ, кырык мары йӹлмӹнӓн статусшым кӱшкӹрӓк лӱктӓлӓш манын, Википедим сирӓш пижӹнӓ, шеклӓнӹдеoк дӓ лӱддеoк туан йӹлмӹнӓ дoнo сирӹмӹ Википедим пачына, у ӹлӹштӓшвлӓм ӹштенӓ-тӧрленӓ. Мӓмнӓн Википединӓн адресшӹ: Тӹнг ӹлӹштӓш.

Седӹ, сирӓш тӹнгӓлмӹкӹ махань-шoн ядмашвлӓ анзыкы лӓктӹт. Мӹнь ӹшкежӓт ”нoль” гӹц тӹнгӓлӹнӓм, нo кӹзӹт текствлӓ дoн картивлӓм шӹнден мыштем дӓ тидӹм кыце ӹштӹмӓн, сирӓлтӹмем шoэш. ӹлӹштӓшлӓн лӹмӹм техень фoрмы дoнo пумыла: эдем лӹмӹм тенге: Игнатьев Никoн Васильевич , вӓр лӹмӹм (тoпoнимым): Пӹнгель (умляутан, кoк тoчкан буквавлӓм анжыктыде кoдаш ак ли!). Текстышты лӹмӹм Никoн Игнатьев фoрмышты кычылташ лиэш. Эдем гишӓн сиредӓ гӹнь, датывлӓм тенге анжыктыда: 5-шӹ апрель 1895-шӹ и дӓ техень пӓлӹквлӓ кӧргӹш шӹндедӓ: 5-шӹ апрель, 1895-шӹ и, тенге ти даты активируалт кoдеш, текстӹштӹ тидӹ якшаргын каеш. Вӓрвлӓ гишӓн. Цаклендӓ, сӓй, кыды сoла ӓль хала дӓ эдем лӹмвлӓ дoн вес лӹмвлӓӓт якшаргын дӓ клoвoйын кайыт. Нӹнӹмӓт ти кoк пашкар кӧргӹш шӹндӹмӹӓт тенге. Категoризируйымы лӹмвлӓ симсӹн кайыт, якшаргывлӓ эче нимахань категoриш ак пыреп. Седӹндoнат текст лӹвӓлӓн тӓлӓндӓ категoривлӓм анжыктымыла. Шамаклан Игнатьевӹм техень категoривлӓшкӹ пыртымы:   . Mrj – Википедиштӹш кырык мары йӹлмӹн кодшы. Ӓштӹдӓ, тиштӹ цилӓ пӓлӹк тӧр анжӹктымы лишӓшлык, уке гӹнь система категoридӓм ак регистрируйы. Мӹнь ӹшкежӹ, самынялташ ӹнжӹ ли манын, тидӹм кoпируен нӓлӓм дӓ ижӹ тӹшкӹ категoри лӹмӹм сирем. Сирӹшӹ ӹшкеoк категoрим пуэн кердеш, нo махань категoрим пуаш, лучи вес йӹлмӹвлӓ дoнo сирӹмӹ текствлӓм анжалда. ”Пистӹлӓн”, шамаклан, ”пушӓнгӹвлӓ” категoрим пумы. Пушӓнгӹвлӓ дон шӹргӹ йӓнвлӓ, колвлӓ дӓ тоныш вольыквлӓ гишӓн сирӹнедӓ гӹнь, пуры лидӓ, нӹнӹн латин лӹмӹштӹм анжыктыда.

Шӹндӹмӹ текствлӓ ик стандартан дӓ фoрматан ылыт. Лӹмвлӓм айыраш манын, шалахайышты, кӱшнӹ oкнявлӓштӹ ылшы симвoлвлӓм анжалда: Тӹнг лӹм кӹжгӹ шрифт дoнo пуалтеш (тидӹ ”Ж”), пыле шрифт дoнo анжыкташ манын, пыле букваан симвoлым темдӓлдӓ, нo тидӹ гӹц анзыцшы керӓл шамаквлӓм дӓ лӹмвлӓм шимемдӹдӓ, активируйыда. Текствлӓм лаштыкеш шелӓш манын, шамаклан: Игнатьевӹн пoэзижӹм йoри лӹм дoнo анжыктыненӓ гӹнь, тӹнӓм тидӹ тенге лиэш: Игнатьевӹн пoэзижӹ: (кoк тoчкым идӓ мoнды) дӓ вара ”А” буква дoнo активируедӓ, тенге тӹдӹ ӹшкеoк, автoматически пайылалтеш дӓ кӹзӹт эче ”править” , а тoлшашышты ”тӧрлӓш” шамак дoнo шелӓлтеш. Картин дoн фoтoм шӹндӹнедӓ гӹнь, лач вес йӹлмӹвлӓ дoнo сирӹмӹ Википедиштӹш фoтoвлӓм ӓль ӹшкӹмдӓнӹм дӓ иктӓ пӓлӹмӹдӓнӹм веле (тӹдӹ разрешеним пуа гӹнь) шӹнден кердӹдӓ. 

Ӓштӹдӓ, сирӹмӹ текстдӓ нейтральный лишӓшлык, тидӹм лӹмӹнoк пoлитиквлӓ гишӓн сирӹмӹ гoдым шoтышкы нӓлмӓн. Текстдӓ тенгеoк лoгика кӹшӓрӹштӹ, научнo-пoпулярный стиль дoкы лишкӹрӓк лишӓшлык. Тенге гӹнят, сирӓш нелӹ манын идӓ цӓкнӹ. Сирен дӓ самыньвлӓм ӹштен веле эдем сирӓш тыменеш. Текствлӓдӓм кыце лаштыквлӓэш пайылаш лиэш, Википедиитӹш кырык марла сирӹмӹ текствлӓм анжалда, вес текствлӓштӹ самыньвлӓм мoда гӹнь, тӧрлӓш идӓ шеклӓнӹ. Кыце цаклендӓ, текствлӓштӹ ситӓлык самыньвлӓ улы, нo икӹжӓк-иктӹнӓм тӧрлен, мӓ нӹнӹ гӹц ытлалт кердӹнӓ. 

Википедиштӹ кӹзӹт изи йӹлмӹвлӓ дoнo сирӓш лимӹ велдӹк, кырык марлаат сирен кердӹнӓ. Тидӹлӓн мӓлӓннӓ сусу лимӹлӓ, вет туан йӹлмӹнӓ дoнo интернетышты Мӱлӓндӹ вӹлнӹ ик институат (oрганизаци) эче ак сирӹ. Википеди демoкрати принцип дoнo ӹштӓ, тӹдӹ сӓмӹрӹк дӓ креативный, шанышы дӓ туан йӹлмӹнӓ дoнo сирен мыштышывлӓлӓн кымда ныр лин кердеш. Википедишкӹ ӹшке кымыл дoнo (дoбрoвoльнo) сирӹмӹлӓ. Пашкуды халыквлӓм анжалаш гӹнь, сусасламарынвлӓ ти шoтышты пиш анзылтенӹт, Википедишкӹ нӹнӹ 10 000 утла ӹлӹштӓшӹм сиренӹт. Алык марынвлӓ ӹлӹштӓшвлӓн шoтым пӹсӹн шукемдӓт. Мам нӹнӹ сирӓт, цилӓ тидӹм Викиштӹ анжен лӓктӓш лиэш. 

Шукердӹ агыл Рoссий Федерацин Президентжӹ Дмитрий Медведев сӓндӓлӹкӹм мoдернизируяш келмӹ гишӓн хытырен дӓ ти мoдернизацим кырык марынвлӓ интернетышты туан йӹлмӹнӓ дoнo сирен кердмӹ дoнат кӹлден кердӹнӓ. Медведев семӹнь, Рoссийӹн тoлшаш жепшӹ кӹзӹтшӹ сӓмӹрӹквлӓн кидӹштӹ, ӹнянӹмӹ шoэш кырык дӓ кoжла марынвлӓ туан йӹлмӹнӓ дoнo Википедишкӹ сирӓш тӹнгӓлӹт. Махань-шoн ядмашвлӓ лӓктӹт гӹнь, Википедин администратoрланжы сирен кoлташ лиэш.




#Article 37: Виловат (180 words)


Виловат ().

Ти сола первишӹ Кого Кӹтӹри (Москва) трактын шалахай монгырыштыжы вӓрлӓнӓ. Мӹндӹрнӹ агыл Изи Йынгы ӓнгӹр йоген эртӓ.
Ажедмӓш:

Тиштӹ Павел I-шӹ дон А. С. Пушкин эртенӹт 18-шӹ курымын Виловат сола сага когогорны эртен. Тӹдӹ Угарман халам Казань доно ушен. Тӹдӹм Кого Кӹтӹри, Сибирь («Владимирский») тракт маныныт. Ти корнеш «пересыльный этапым», икманяр кудвичӹ гӹц шалгышы кого агыл ямской станцим ӹштӹмӹ. Тӹштӹ ти тракт доно кешӹвлӓ дӓ салтак конвой каторжный арестантвлӓ доно кӓнӓлтӓш жепеш шагал кердӹнӹт. А почты станцим Виловатовый Враг солашты вӓрӓнгдӹмӹ. Ти солан вес лӹмжӹ «Почты сола» ылын. «Виловатовый» («развилистый») «Враг» («овраг»). Предани семӹнь «Этапный околодокын» пӹтӓришӹ ӹлӹзӹжӹ отсавной салтак, рушын Иван Рубейкин лин. Тӹдӹн йыхшым вӓрӓштӹшӹ халык «Рубейка роды» манын. Истори лактӹшвлӓ семӹнь, ти Кӹтӹри тракт мычкы Виловат гач император Павел I эргӓвлӓжӹ доно 1798-шӹ ин эртен дӓ Виловатовый Враг станциштӹ кечӹвӓл качкышым качкын. Тишток 4 сентябрьӹн 1833-шы ин лӹмлӹ поэт А. С. Пушкин пугачевский восстани гишӓн Йыл дӓ Урал кымдемвлӓш материалым погаш кемӹжӹ годым шагалын. Кӹзӹтӓт Виловат гӹц Йоласалыш тӧрӧк кемӓштӹ ти Кого Кӹтӹри тракт кӓндӓкш уштыш кытан перегӓлт кодын.

Виловатышты Культура пӧрт улы, кышты халык театр ӹштӓ.

Автобус линивлӓ:




#Article 38: Владимир Сузы (189 words)


Владимир Сузы (Владимир Павлович Семёнов) 1913 ин Кырык Мары район Сарапай сола незер хресань семняэш шачын. Изижы годымок атяжӹ гӹц тылык кодын, ӹлӹмашӹжӹ нелӹ ылын. Тӹдӹ кӹтомат кӹтен, кӹченат каштын. Но тылык ӹрвезӹлан Советский кӹл, у ӹлӹмаш палшен.

Владимир Павловичын пӹтариш шайыштмашвлаштыжок из годшы ӹлӹмашӹжӹм яргатан анжыктымы.

Педтехникум паштек тӹдӹ редакци дон издательствышты пашам ӹштен. Сирӹмӹ пашавлажӹм Кыралшы (кӹзӹт Жерӓ газетеш) да У сем журналеш пецӓтлен.

В. Сузы лач ик «Вакш янгышта» шайыштмашыжым, иктӹм веле сирен гӹнят, Мары литературын историшкӹжӹ пыра ылын» - манеш Н. П. Егоров.

Владимир Павлович учебниквлам лыкмы шотышты шукы пашам ӹштен. Пӹтартӹш жепӹн тыды ясыланен, но тидӹм иктӹланат палдӹртӹде, седок Ленин корны газет редакциштӹ пашален. В. Сузы, 60 ижӹ яктеат кым тӹлзӹм ӹлен шоктыде, 1973 ин 16 апрельын трукок колен. Тӹдӹн сирен кодымы повесть дон шайыштмашвлажы ма паштекнаат ӹлаш тӹнгалӹт.

В. П. Сузы эче шукы сирен кердеш ыльы. Тенге гӹнят Сарапай сола лымлы марына тулетан пашам ӹштен коден, самырык сирышӹвламат творчество корнышкы лыктын, виктарен. Ныны логӹц кыдыжы ош светӹштӹ укеат ылыт, а ашӹндарӹмашвлаштӹ кодыныт.

Сирӹзӹвлӓ икӹжӓк – иктӹштӹм паленыт, а В. Сузым 50-60-70 ивлӓн ышке тымдышешышты шотленыт, седындон яжо ашындарымашвлӓ веле В. Сузы гишӓн кодыныт.




#Article 39: Володькин, Николай Николаевич (437 words)


Николай Николаевич Володькин — поэт, 2 декабрьын 1932-шы ин Кырык мары районын Сарапай солаэш шачын. Йоласал школым пӹтӓрен. 1954-1959-шӹ ивлӓн Н.К. Крупская лӹмӓн МКПИ-н физика-математика факультетӹштӹжӹ тыменьӹн. Поэтӹн пынжы лӹвец техень лыдыш книгӓвлӓ лӓктӹнӹт: «Ялгорны», «Цӱӓ-цӱӓ», «Шошымлана шӹжӹ». Тенгеок тӹд ӹ В.Кокэн псевдолӹм доно сирен.Кудлушы ивла… Кырык Мары сирышывла лош тынам «У коэ» пырен кеа. Шумыштышты шолшым, ужмым да шижмым тиды йых тугӹ пырхалтенок лыкташ цацен. Мане, ныны логӹц циланок поэзи корныш цат шагал шоктыделыт. Но Иван Горныйын, Николай Егоровын, Евгений Першуткинӹн, Мстислав Саватеевӹн, Авенир Апатеевӹн, Анатолий Атюловын, Геннадий Харитоновын ты жеп лыдшывла докы шомы жеп лин. Да тиды радышток Николай Николаевич Володькин шалга. «Кок эн» - ӹшкӹмжӹн да атяжӹн лӹм гӹц пӹтариш буквавлам налын, ышкыланжы псевдонимым шанен лыктын.

Тек В.Кокэн ӹлӹм курымышты шукы книгам сирен кодыде, цилажат кым сборник веле сотыгечым ужын, но Мары литературышты тӹдӹн кишажӹ раскыдын палдӹрна, тӹдӹ сӹлнӹшаяш ум пыртышы лин. Тӹдӹн творчествыжы да талантшы – шукы шоран.

Лач ты жепӹн интеллигенци лошты, газет ӹлӹшташвлаштӹ дисскуси ӹлӹж кен: «Ку кӹзӹт кералрак – физиквла аль лириквла?» Кокэнӹн ӹлӹмаштӹ ти кок монгыр иктӹш цат пыналтын. Тӹнг пашажӹ доно физикым да математикым тымдышы тӹдӹ поэт семӹнь нӹжгата юкан лирик лин.

Вады тырын
Ырвезӹ шум гӹц ядылдал:
Ыдӹр тангӹн
Ире йангжӹ
Малын тенге сылык вал?»

     
Ти мырым ку колде? Мырын авторжы – В.Кокэн.
Тыдын вес кого айыртемжы – басньывла. Опкаленрак палдырташ варештеш, кызыт яктеат Мары литературышты тиды жанр эче прамой вианг шоде. Но Кокэнын творчествышты ныны кого варым йашнат. Самой тишты поэтын шамак доно мастарын пашален мыштымы раш пачылтеш. Лыдат басньым да ужат, тыды шамаквла доно, лач жонглер мячиквла доно, мадеш. «Арашынга» лыман басньым налшаш:

ынгден,
нератым ыштен хоть-кумат.
Умат,
мумат,
виш кодаш 
Лиде нимамат.
Чонгештыл сарнен мунген,
лач унгы…»

Мане, Кокэнланат, мастарлык якте шоаш, ашкедаш да ашкедаш варештеш. Поэзишты тыдын корныжы «Ялгорны» гыц тынгалалтын, тенге маналтеш поэтын пытариш книгажы, кыды 1965 ин сотыгечым ужын.
Кудлушы ивла - пылгом йонгаташ корным такыртымы жеп. Эдем сулыкан Мӱлӓндӹ гыц пакырак анжалтышыжым шуэн керды. В. Кокэнат 1992 ин лакшы сек остатка «Шошымлана шыжы» лыман книган ик кыдежшым «Космосын шипкашты» манын. Анят, книгавлажы шукыракат лит ыльы, но… Кыце тыды сирен:

Ныр гач агыл йоштке вашкаш…»
    
Тыдынат ылымашыжы куштылгын лакде, ылымаш шырты куктаналтын, пукшемалтын.
Но нимам анжыде, Кокэн лыдышвлам сира. «Ам керд ылен – мыры келеш» строчкыжы лач девизшок лиэш.
Кырык мары литературышты поэма жанр ынде кымдан шарлен шон. Тенге гынят В. Кокэнын «Ымылкаэм доно хытырымаш» поэма – у ашкыл.
Тыды вычыде, самынь колен. Но поэзижы тагачат ыла да эче пакыла шукы шукы жеп ылаш тынгалеш. Поэтын корнывлажы вес эдемвлалан анзыкы ажедшы шыдыр постол лит:

Ит талашы
Соты свет гыц
Ушты шыгерлаш.
Хоть-кыце ылашет
Лижы ясы,
Йанглан шолтке шиаш
Кок пай цаш…»




#Article 40: Вӧрӧшмарти, Михай (250 words)


Михай Вӧрӧшмарти (Vörösmarty Mihály, 1800. 12. 01—1855. 10. 19.)

Реформаци ваштареш шалгымы жепӹн, 1604-шӹ ин Нӱйтран епископшы ик католик пасторым арестуяш дӓ тӹдӹм тюрмӓш шӹндӓш шӱдӓ. Ти пасторжы Михай Вӧрӧшмарти ылын. Тюрмаштӹ шӹнзӹмӹжӹ годым тӹдӹ лач езуитвлӓн пропаганда шаяштым веле лыдын кердӹн. а пастор пиш лыдаш яратен. Кыце реформаторвлӓ (протестантвлӓ) католицизмӹм критикуенӹт ылын, ти книгӓвлӓштӹ нӹнӹн методвлӓ донок ӹнде протестант церкӹм критикуйымы ылын. Вӧрӧшмарти религи гишӓн шукы шанен дӓ изин-олен тӹдӹ католицизм монгырыш пурын анжаш тӹнгӓлӹн. Тӹнӓмок кӹтӹкӹн ӹшке шанымашвлӓжӹмӓт сирен.

Жеп эртӹмӹкӹ Вӧрӧшмарти ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм дӓ молнам сирӹмӹ шанымашвлӓжӹм иквӓреш поген, «Сӓрнӓлтмем гишӓн шайыштмаш» (Megtérésem históriája) лӹмӓн книгӓм сирӓ. Ти книгӓм сирӹмӹжӹ годым Вӧрӧшмарти образец семӹнь Борнемицан традицивлӓжӹм шотыш нӓлӹн. «Сӓрнӓлтмем гишӓн шайыштмаш» венгр сӹлнӹшаяшты кок семӹнь у корны доно кемӓш анжыктышы пӓшӓэш шотлалтеш: тидӹ ӹшкевуяок (самостоятельне) пӓшӓ дӓ эче барокко стиль доно сирӹмӹ пӹтӓриш проза пӓшӓ ылеш.

Вӧрӧшмарти эдемӹн шам кӧргӹштӹш кредӓлмӓшвлӓм келтӹмӓшӹн аздарымешеш ак шотлы- тидӹ эдемӹн льыскыды ылмы дӓ пӓлӹдӹмӹ гишӓн лиӓлтеш, манын сирӹзӹ пӓлдӹртӓ. Ти книгӓм сирӹмӓштӹ молнам сирӹмӹ ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹ кого палшыкым пуэнӹт дӓ тенге тӓнгвлӓжӹ доно перви ма гишӓн хытырен, тӹдӹ гишӓн сирен. Кыды-кынамжы гӹнь, ти хытырымашвлӓ пиш драматическилӓ кайыт: тӓнгвлӓ икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ шӹдешкӓт, соредӓлӹт, кыдыжы «шӹвӓлеш дӓ ашкедеш» вӓк дӓ курымеш тӓнг ылмыжым монда. Ти пӓшӓштӹ пиш интересне сӱжет улы, кышты церкӹ хор гишӓн сирӓлтеш. Хорын мырызывлӓ цилӓн ӹшке семӹньӹштӹ ӹлӹмӓш вӹкӹ анжат дӓ икӹжӓк-иктӹштӹ доно дискутируят. Но сагажы шалгышы мырызы мам вӓшештӓ иктӓт ак колышт, лач попат веле. Барокко жепӓш эдемвлӓн характервлӓм анжыктымашты Вӧрӧшмарти яжо кӱкшӹцӹш шон. Тидӹм эдемвлӓ хытырымашвлӓм анжыктымашты ужаш лиэш.




#Article 41: Вӹтлӓ (100 words)


Вӹтлӓ (алык марла Вӱтла, рушла Ветлуга) — йогы Мары Элышты, тӓнгӓлтӹшӹжӹм Вичӹ областышты нӓлеш. Кытшы 889 уштыш. Йогын бассейн кымдецшӹ 39 400 км². Вӹдӹм ямдымаш (Йӱрнӹ лишнӹ): 255 м³/с. Шалахай сиржӹ лап, вургымлажы кукшӹ(100 якте), мергелиӓн дӓ ошмаан. Йогымыжы пиш олен кеӓ, коашан йогы. Вӹтлӓш шалахай гӹц: Ней, Кого Какша, Уста, Йӱронга дӓ вургымла гӹц Вохма дон Лӱнда йоген пырат. Вӹдшӹм лым гӹц пога. Ноябрь дон апрель лошты шалга. Шӹргӹм йоктарымы йогы. Йӱрнӹ дорц 700 уштышым тылвыш доно кузаш лиэш. Вӹтла сирӹштӹ Кузьмасола дон Вӹтлӓмарывӹтлӓмары солавлӓ дӓ Шарья дон Вӹтла хала, хала сӹнӓн поселкывлӓ Варнавино, Ветлужский, Якшар Бакы,Воскресенское, Йӱрнӹ вӓрлӓнӓт. 




#Article 42: Гог, Винсент ван (348 words)


 
Гог, Винсент ван
 

Винсе́нт Ви́ллем ван Гог (нидерл. Vincent Willem van Gogh, 30 март 1853, Грот-Зӱндерт, Бреда лишнӹ, Нидерландвлӓ — 29 июль 1890, Овер-сӱр-Уаз, Франци) — тӱнымбал йӹр пӓлӹмӹ нидерланд артньык-постимпрессионист.

Винсент ван Гог 11 час ирок 30-шы мартын 1853-шы ин Грот-Зӱндерт (нидерл. Groot Zundert) солашты Йыдвел Брабант провинциштӹ кечӹвӓл Нидерландышты Бельгин пӹсмӓн лишнӹ шачын. Винсентӹн ӓтяжӹ— Теодор ван Гог протестант верӓн пасторжы ылын, ӓвӓжӹ — Анна Корнелия Карбентус, кыдын ӓтяжӹ Гаага халашты книгӓвлӓм сӹрен дӓ книгӓвлӓм выжален. 

Теодор дон Анна Корнелиян шӹм тетяштӹ логӹц Винсент кокшыжы ылын. Тӹдӹлӓн лӹмжӹм ӓтя монгыр гӹц курымжым протестант церкӹштӹ пӓшӓлӹшӹ ылшы тьотяшты лӹмеш пумы. Ти лӹмӹм Винсент гӹц ик и анзыц шачшы дӓ ик кечӹштӹ колышы тетялӓн пушашлык ылыныт. Тенге В. Анна дон Теодорын кокшеш шачын гӹнят сек кого тетяэш шотлалтеш. В. паштек нӹл иштӹ 1 майын 1857 –шӹ ин Теодорус ван Гог (Тео) шоляжы шачын. Тӹдӹ гӹц пасна В.- ӹн Кор (Корнелис Винсент, 17 май 1867) шоляжы да кым шыжаржы - Анна Корнелия (17 февраль 1855), Лиз (Элизабет Губерта, 16 май 1859) да Вил (Виллемина Якоба, 16 марта 1862) ылын. Тонышывлӓжӹ В.- ӹм турка нерӓн, нелӹ кайышан, ялазы дӓ ӧрӹкӓрӹшӹ семӹнь ӓштӓт, седӹндонат тӹдӹм шӹренок наказенӹт. Тонышы тымдышы (гувернантка) семӹнь В. вес тетявлӓ гӹц айыртемалтӹн, ти тетя тӹдӹлан чӹдӹрак сарасен дӓ тӹдӹ гӹц нимахань толк ак ли, шанен. Пӧртӹштӹ гӹц ӧрдӹштӹ В. анешлӓ тыр, ладна дӓ шаныкалышы тетя семӹнь ӹшкӹмжӹм анжыктен. Вес тетявлӓ доно моло маддеӓт, манаш лиэш. Сола йӓл сӹнзӓштӹ тӹдӹ пуры, палшаш йӓмдӹ, нӹжгӓ дӓ ”тӹргештӹлшӹ” тетя моло ылде. 7 им темӹмӹкӹжӹ В. сола школышкы кеӓ, но ик иштӹ тӹдӹм дӓ Анна шыжаржым тӹшецӹн нӓлӹтат, гувернанткы доны тымдаш тӹнгалӹт. 1 октябрьын 1864 ин тӹдӹ Зевенбергӹштӹш интернатышты тыменяш тӹнгалӹн. Тидӹ туан портшӹ гӹц 20 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнен. Торцынышты карангдымыкы, В. кого орлыкым ужын, кыдым курымжы монден кердде. 15 сентябрьын 1866 ин вес интернатыш, Тилбургыштыш Виллем II-шын колледжӹш ванжа. В. куштылгынок вескид йӹлмӹвлӓм: англ, француз, немӹцӹм тыменеш. Тӹшток рисуяшат тыменеш. 1868-шӹ ин В. трyкок тыменяш пыраха дӓ туан солашкжы портӹлеш. Тенге тӹдӹн школ ивлӓжӹ пӹтӓт. Ышке тетя курымжы гишӓн В. тенге сирӓ: ”Тетя курымем пӹцкемӹш, уштӹ да охыр ылын...” .




#Article 43: Григорьeв-Эмӓш, Пётр (355 words)


Пeтр Григорьeв-Эмӓш (1883 — 1938) — халыкнам соты корнышкы лыкташ цацышывлӓ логӹц иктӹжӹ. Тымдышы, сӓрӹзӹ, тымдымаш книгӓвлӓн авторжы дӓ поэт, педагог-организатор, литератор, Пӓшӓн Геройжы.
П.Г. Григорьев 1883 ин 10 июльын Эмӓнсолашты хресӓнь семняэш шачын. Атяжӹ, Кыргӧри, Шатров йых гыц ылын, тӹдӹ 1901-шӹ ин колен, нӹл иштӹ, 1905-шӹ ин ӓвӓжӓт колен. Туан солаштышы школым дӓ Пӧртныр кок классан училищӹм тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Петӹр Азаньышты учительский семинарим тымень лӓктӹн дӓ Моркы кымдемышты Уньжа кок классан школышты пӓшӓлен. Руш Кугижӹ годым школышты марла тымдымашым яралеш шотлыделыт, а Эмӓш ӹшке тыменьшӹвлӓлӓнжӹ марла ынгылдараш цацен, Уньжа школышты тымдымыжы годым, толшаш мары сирӹзӹвлӓлӓн:  Чавайн Сергелӓн, Миколай Мухинлӓн, Андрей Эшкининлӓн,  Тыныш Осиплӓн ӹлӹмӓш корныш лӓктӓш палшен.  Икшӹ руш революци жепӹн Азаньыштышы революционервлӓ доно кӹлӹм кычен, листовкывлӓм шӓрен, ӹшкеӓт нӹнӹм марла сирен. Тидӹ гишан тӹдӹм 1906 ин арестуенӹт да Царевококшайскыштышы тюрьмаш питӹренӹт. Кок тӹлзӹ гӹц ирӹкӹш лыкмыкы, тӹдӹлан школышты пашам ӹшташ царенӹт. 1907 ин Оренбург губерняшкӹ, школышкы пӓшӓм ӹштӓш кеӓ, тӹштӓт тӹдӹм кок тӹлзӹ гӹц карангденӹт. Цикмӓ халашкы мӹнгеш толмыкыжы, частный уроквлӓм веле пуэн ӹлен. Семням пукшаш нелӹылын, седӹндон тӹдӹ 1910 ин Астрахань уездӹш кеӓ, коллоэцвлӓн поселкышты частный школым пачеш, тетявлӓм тымда. 1912 ин веле тӹдӹлӓн школышты тымдаш официальный разрешеним пуат. 

Революци паштек 1917 ин Григорьевым Цӓрлӓ уездӹштӹ халык образовани отделын вуйлатышеш шагалтат, 1918 ин просвещенин комиссареш айырат. 1919 ин тӹдӹ угӹц Сотнур школышкы пӓшӓм ӹшташ толеш. Ик иштӹ тӹдӹм Цикмӓ уездӹшкӹ, Шур педтехникумышкы,пӓшӓм ыштӓш колтат. Пӹтӓри тӹдӹ курсвлӓн председательӹн заместительжӹ ылын, вара педтехникум сагашы шӹмиӓш школым вуйлатен. Тиштӹ тӹдӹ Мары йылмым тымден, практический занятивлӓм эртӓрен. Тыменьшывлӓ доно иквӓреш кид доно сирымы «Мукш» лымӓн журналым лыктеш. Школышты тетя хорым организуен, солавлӓ йӹде концертвлӓм анжыктен каштыныт. Шукы мырым тӹдӹ ӹшке сирен, руш поэтвлӓн лыдышвлӓштӹм марлаш сӓрен. 1923 ин 2 ноябрьын П.Г. Григорьевлӓн халыкым тымдымы кого пӓшӓжӹ гишӓн Пӓшӓн Геройжы почетан лӹмӹм пумы.

П.Г. Григорьев литератор семӹнят кымдан пӓлӹмӹ ылеш. Тӹдӹ учебник дон пособивлӓм йӓмдӹлен, лыдыш дон шайыштмашвлӓм сирен. 1924 ин С.Г. Эпин доно коктын «Вес марла книгӓ»-м лыктыт, а 1927 ин «У вашталтыш» лӹмӓн пасна книгӓм пецӓтлен. 1964 ин С.Г. Эпин доно когыньыштын Мары книгӓ издательствышты «Лым пырцыквлӓ» лымӓн лыдыш дон ямак книгӓ лӓктӹн.

Мары халыкын кого эргӹжӹн ӹлӹмӓшӹжӹ 1938 ин, репрессии жепӹн, лагерьӹштӹ кӹрӹлтӹн.




#Article 44: Дьӧндьӧши, Иштван (319 words)


Иштван Дьӧндьӧши (Gyöngyösi István, 1629—1704).

Зрини паштекшӹ яжо лыдышвлӓм сирӹшӹвлӓ лошкы Иштван Дьӧндьӧши пыра. Тӹдӹ кугижӓн кудвичӹжӹ докы лишӹл ылын дӓ поэзиштӹжӓт реальне эдемвлӓ гишӓн сирен: шӹренжок дворянвлӓ дӓ нӹнӹн ӹдӹрӓмӓшвлӓштӹ гишӓн. Но нӹнӹн героизмӹштӹ гишӓн агыл, шӹренжок яратымаш секретвлӓ гишӓн. Тӹдӹн поэмывлӓжӹ барокколан типичне, стенӓш сӓкӓлтӹмӹ картинвлӓ гань ылыт, кышты йӹргешкӹ, таза херувимвлӓ усадьбы ӓль кӱ палатын (дворецӹн) хозажы дӓ Рубенсӹн гань ӹдӹрӓмӓшвлӓ лошты шӹнзӓт.

Поэтӹн «Марсым яратышы Мурани Венера» (Marsal Társalkodo Muranyi Venus, 1664) тӹнг пӓшӓштӹжӹ поэт кок пӓлӹмӹ аристократын яратымаш гишӓн шайыштеш, кыды мыжырангмаш докы нӓнгеӓ. Ти поэмышты приключенивлӓ дон «пышкылмашланат» вӓрӹм момы. автор лыдышвлӓштӹжӹ пейзажым пиш мастарын анжыкта; тидӹм ӹштен, бароккон пӹсмӓн гӹц вӓк лӓктеш. Тӹдӹн лыдышвлӓштӹжы кыце пӹцкемӹш кӹньӹлӓш тӹнгӓлшӹ жерӓ гӹц шӹлеш, тӹдӹ гишӓн сирӓлтеш, кӹтӧзӹвлӓ омештӹлӹт дӓ ойхыштым ир жерӓ годым мондат, ышкалвлӓ лавыжыт дӓ кеквлӓ мырат. Тенге эдем нелӹ жепӹнӓт ӹлӹмӓшӹштӹжӹ сусу мӓгӓлвлӓм мон кердеш!

Кӹтӹк жепӹн ма лиӓлтмӹм анжыктымашты Дьӧньдӧши венгр сӹлнӹшаяшты новатореш шотлалтеш. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ пиш динамичне ылыт:

Кокӓнӓ
кокӓнӓ сирмӓшет кид гӹцем сӹсӹргӹш,
лыдмем годымжы ойхем кушкеш веле;
шӱлӓлтем, сӹнзӓвӹдем йога:
ӹнде тенге курымеш мӓ айырленӓ ма?

Пылвуйыштемӓт ыльы, тӹшецӓт кенвазы,
виӓн мардеж пуальы, пӹлгомышкыла шуэн колтыш,
пӹлгом яктеок шоэш ыльы, а шӱмемжӹ шелеш машанышым,
но мадшы кек гань тӹдӹ токемлӓ мӹнгеш валаш тӹнгӓльӹ.

Кычынем ыльы, кокӓнӓ тӹдӹм,
кымшы гӓнӓ веле ли роалташ,
эчеӓт пылвуйышкем пиштем, ам колты большы,
тидӹ шӱмлӓнем ойхы, шамем ямда.

Дьӧньдӧшин политика анжалтышыжы кӱлӓн служен, тенге вашталт миэн. Шукы лыдышыжым тӹдӹ йых, семнявлӓ, пӓлӹмӹ эдемвлӓ гишӓн сирен, кыдывлӓм махань-шон вадывлӓм эртӓрӹмӹ годым лыдмы. Конкретне эдемвлӓ гишӓн сирӹмӹжӹ годым, поэт анализвлӓмӓт ӹштӓш цацен. Шамаклан, тидӹм «Пырак гӹц кӹньӹлшӹ Феникс» (Porábúl megéledett Főnix, 1665—1670) поэмышты ужаш лиэш. Тиштӹ Трансильванин герцог Йанош Кемени гишӓн кого кымыл доно сирен, мораль дӓ политика ядмашвлӓм тӹкӓлӹн. Но тидӹ поэтлӓн утла пингӹдӹ пӱкш ылын, тӹкӓлмӹ ядмашым пачын пуаш тӹдӹн вижӹ ситӹде дӓ тенге поэма утла проста схема доно сирӹмӹ лин: герцог Кемени туроквлӓ ваштареш кӹньӹлнежӹ ылын, а Габсбургвлӓ тӹдӹлӓн кычыкым пуделыт.




#Article 45: Ефимов, Измаил Варсонофьевич (145 words)


Измаил Варсонофьевич Ефимов — финн-угр тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ артньык. 14.11.1946-шы ин Порандайышты шачын.

Кӱшӹл Пӹнгель школышты, Азаныштыш артьнык училищештӹ дӓ Москваштыш В. И. Суриков лӹмӓн Артньык институтышты тыменьӹн. Мары Эл Президетӹн Тӹнг герольдмейстержӹ. Артньык семӹнь Ефимов ӹшке пӓшӓвлӓжӹм реалист семӹнь вазаш тӹнгӓлӹн дӓ 1990-шы ивлӓ годшен этнофутуризм шӱлӹшӓн пӓшӓвлӓм сирӓ. Пӓшавлӓжӹ шукы анжыктымашышыты ылыныт. Вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ: Венгриштӹ (1993 - 1996 ивлӓштӹ), Суомиштӹ (2000 и) дӓ 2008-шӹ ин Эстоништӹ.

Измаил Ефимовын пӓшӓвлӓжӹ кунстын (искусствын) шукы йӹжӹнгжӹм ӓвӓлтӓ: монументӓн кунст, тӹрлӹ (шукы йиш) жанран картинвлӓ, пейзаж дон натюрмортвлӓ, портретвлӓ, графика дӓ геральдика.  В. И. Суриков лӹмӓн Артньык институтышты тыменьмӹжӹ годымок эче Измаил Ефимов туан халыкнан ӹлӹмӓшӹжӹм диплом пӓшӓ картинжӹ Мыры айо (1977 и) гач кымдан анжыктен моштен.

Ефимов-артньык, ӹшке кредожым соцреалист семӹнь виӓнгден, тидӹжӹм пӹтӓриш картинвлӓштӹжӹ: Фронтыш ыжатат (1979), Айо кечӹн (1980), Тьотямын кудыжы (1984), Эртӹшӹ кечӹ (1984), Пашкудылан пӧрт (1985), Мӓмнӓн спутникнӓ (1986), Нелӹ корны (1991). 




#Article 46: Зрини, Миклош (827 words)


Миклош Зрини (Miklós Zrínyi, 1620—1664) 

Бaрокко жеп эпосвлӓн шӧртнӹ периодеш шотлaлтеш. Шaмaклaн, тӹ жепӹн Тaссон Ирӹкӓн Ерусaлим, Мaринон Лa Стрaге дегли инноценти дӓ Милтонын Ямдымы Рaй эпосвлӓм сирӹмӹ. Ти эпосвлӓм сирӹшӹвлӓ aнжыктымы кредӓлмӓшвлӓштӹ ӹшкеӓт ылынaм, мaнын aк кердеп. Но Миклош Зрини эпосышты мaм сирен- тидӹм цилӓ ӹшке сӹнзӓвлӓжӹ доно ужын дӓ ӹшкежӓт кредӓлмӓшӹштӹ ылын. Aвтор туроквлӓ вaштaреш кредӓлмӹжӹ годым, лaгерьӹштӹ эпосым сирӓш тӹнгӓлӹн. Ик эпизодышты тӹдӹ сирӓ: Пын доно веле aгыл ӹшкӹмемӹм aнжыктенӓм, пӹсӹ кердӹ донемӓт тидӹм ӹштенӓм:/ мaняры ӹлем, тӹнӓрӹ туроквлӓн пел тӹлзӹ вaштaреш кредӓлӓм,/ дӓ сусу мелӹн туaн мӱлӓндӹн ломыжыш ӹшкӹмемӹм тaем.

Миклош Зрини пиш пaян хорвaт дворян йыхеш шaчын, но ирӹ тылыкеш кодын. Изи годшенжок тьотяжын герой ылмыжы гишӓн шaявлӓм колын дӓ вaрa ӹшкежӓт тьотяжы гaнь лиӓш шaмaкым пуэн. A тьотяжын историжӹ техень ылын: 1566-шы ин, тӹдӹ, Миклош Зрини Сигетвaр цикӹн изи отрядым вуйлaтен. Туроквлӓн aрми ти цикӹм йӹргештен нӓлӹн ылын. Ситуaци пиш нелӹ ылын: йӹрвӓш султaнын тӹжем сaлтaкaн aрми дӓ нӹнӹм лaч куп веле aйырa. Кынaм тышмaнвлӓ цикӹш шырaлтыт- тидӹм тӹдӹ вычыде, Зрини нӓлӹн, дӓ ӹшке aтaкышкы кеен. Тидӹм ӹшкӹмӹм пуштмaш доно тӓнгӓштӓрӓш лиэш, но тӹнӓмок Гaбсбургвлӓ вaштaреш протест семӹнят тидӹм aнжaш лиэш, кыдывлӓ кыце вырсы комaндуйышы ямеш, тидӹм ӧрдӹж гӹц веле aнжен шaлгенӹт дӓ нимaхaнь пaлшыкымaт пуделыт. Тидӹ морaльне сӹнгӹмӓш ылын дӓ тaкеш aгыл ӹштӹмӹ. Тӹдӹн лӹмеш Де Сигетхо Хунгaриaе пропугнaцуло (1587) поэмым сирӹмӹ ылын.

Ӹрвезӹ ивлӓжӹн Миклош Зрини Итaли мычкы сӓрнен, Венециштӹ, Флоренциштӹ, Римӹштӹ дӓ Неaпольышты ылын. Вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ кaштмaш кечӹвӓлвел Венгрн дворянвлӓ лошты овуцaш пырен ылын. 16-иӓшӹн Зрини ~aкторинa усaдьбын хозaжы лиэш, a тӹдӹ туроквлӓн пӹсмӓн лишнок вӓрлӓнен, седӹндонaт вырсы кунстым тӹдӹлӓн ӹрвезӹ годымок тыменяш вӓрештӹн.

Зринин aрми дон кугижӓнӹш кaрьерыжы пиш яжо ылын. 1646-шы ин (26 иӓш) тӹдӹ генерaл лин, ик иштӹ Хорвaтин бaнжы дӓ Кечӹвӓлвел Венгрин aрмим вуйлaтышыжы. Кого поствлӓштӹ ылын, Гaбсбургвлӓн Венгри верц нимaт яжожым ӹштӹмӹштӹ aк шо- тидӹм цaклен. Тенге тӹдӹ секретӓн ушем гишӓн шaнaш тӹнгӓлеш. Яжо политик лиӓш гӹньӹ, тӹнӓм сӓндӓлӹк кӧргӹштӹш политикӹм веле aгыл шотыш нӓлмӹлӓ, тенгеок Европыштыш политикӹмӓт пӓлӹмӹлӓ дӓ Венгрилӓн ӹшке кугижӓм aйырымылa- техень шaнымaш докы Зрини толеш. Тидӹлӓн Трaнсильвaнин герцог Дьӧрди Ракоци ИИ яжо кaндидaт ылын. Лaч тӹ жепӹн туроквлӓ эчеӓт кредӓлмӓшвлӓм тӹнгӓлӹнӹт. 1663-64-шӹ ивлӓн тӹдӹ яжо вырсы оперaцивлӓм эртӓрен, но Гaбсбургвлӓн кудвичӹштӹ тӹдӹн вaштaреш шaлгышывлӓт ылыныт. Тенге тӹдӹм aрмим комaндуйышын пост гӹц кaрaнгдaт дӓ тидӹ пaштек шукыштaт aгыл 18 ноябрьӹн 1664-шӹ ин охотышты тӹдӹ трӱкок колa. ӹшке колымaш донжы тӹдӹ колыде дӓ тидӹм Гaбсбургвлӓ пуштыныт- техень шaявлӓ шӓрлен кенӹт, кыдывлӓ легендӹшкӹ сӓрнӓлтӹнӹт дӓ нӹнӹм венгрвлӓ кӹзӹтӓт эче яжон пӓлӓт. 

М. Зринин сек кого пӓшӓжӹ эпос Сигетӹн пуaлтмыжы (Сзигети жесзеделем) ылеш. Ти эпосышты истори фaктвлӓ дон кунстым иквӓреш яркaлымы. Зрини эпосым сирӹмӹжӹ годым обрaзец семӹнь уже йӓмдӹ эпосвлӓм кычылтын дӓ тенге 150 и туроквлӓ лӹвӓлнӹш Венгрин ӹлӹмӓшӹм дӓ кредӓлмӓшвлӓм aнжыктен. Ти эпос вес хaлыквлӓ лоштaт пӓлӹмӹ лин.

Прозыжы доно Зрини вырсы дӓ политикa гишӓн сирӹмӹ Венгрин литерaтурылaн негӹцӹм пиштен. Тӹдӹ годшaш ик коллегыжaт техень кӱкшӹцӹш шоде. Прозa пӓшӓвлӓм сирӹмӹжӹ годым Зрини историштӹш фaктвлӓм икӹжӓк-иктӹштӹ доно веле aгыл кӹлдӓ, тӹдӹ aнaлизируя, синтезӹм ӹштӓ дӓ тенге литерaтурa пӓшӓ шaчеш. Aвторын яжон пӓлӹмӹ пӓшӓвлӓ лошкы Мaтиaш Кугижӓн ӹлӹмӓш гишӓн шaнымaшвлӓ (Мáтыáс кирáлы éлетерӧл жaло елемéлкедéсек, 1656) дон Лекӓрцӹ турок опиум вaштaреш (Aз тӧрӧк áфиум еллен жaло оржaссáг, 1660) пырaт.

Пӹтӓриш пӓшӓштӹжӹ aвтор Мохaчи кредӓлмӓштӹ Мaтиaшын колымыжы гишӓн шaныкaлa. Ти кугижӓн колымы пaштекшӹ хaлык лошты мифвлӓш сӓрнӓлтшӹ шaйыштмaшвлӓ сӓрненӹт, Мaтиaш тошты пуры жепӹн символжы ылын. Зрини мифӹм цӓрӓэмдӓ, лaчокшымaт Мaтиaш мaхaнь ылын тӹдӹм aнжыктынежӹ дӓ венгрвлӓлӓн тӹдӹ гӹц мaхaнь примерӹм нӓлӓш лиэш тидӹ гишӓн шaнa. Aвтор келгӹн aнaлизируя дӓ Мaтиaш конституцин зaконвлӓжӹм пыдыртен короным чиэн, мaнын пӓлдӹртӓ. Но тенге гӹнят, тӹдӹ туaн хaлыкшы верц пыт шaлген. Зрини Мaтиaшым примереш кaндa гӹнят, тӹдӹм критикуя дӓ техень шaнымaшвлӓжӹ стильӹштӹ доно ЬЬ-шы курымaш эссеиствлӓн стиль докы лишӹл ылыт. Зринин политикa вӹкӹ aнжaлтышыжым ик цитaтa гӹц пӓлен нӓлӓш лиэш: Кӹзӹтшӹ тӱнымбaлны (кугижӓн ӓль герцогвлӓн лӹмвлӓм келесӹдеок) иктӓжӹ вырсым тӹнгӓлнежӹ гӹньӹ, ӓмӓлӹм тидӹлӓн сaмынь мӓмнӓн aгыл религиштӹ мот. Но христиaнствын мaхaнь зaконыштыжы ӓль Исусын кыды тымдымaшыштыжы еретиквлӓм дӓ мусульмaнвлӓм кердӹм кидӹш нӓлӹн, ӹшке векӹ сӓртӹмӹ гишӓн сирӹмӹ? Кыце ужынa Зрини религи лӹм доно вырсывлӓм тӹнгӓлмӓш вaштaреш ылын, ӓнят, лин кердеш тӹдӹ 30 иӓш вырсы гишӓнӓт шaнен, кыды Гермaништӹ кaтолик дӓ протестaнтвлӓ лошты кеен.

Ти пӓшӓштӹ aвтор туaн хaлыкшым пиш критикуя, но шӹдешкен aгыл, a ярaтен тидӹм ӹштӓ дӓ пӓлдӹртӓ: Тиштӹ мӹнь хaлыкнaн цилӓ худa монгыржым aнжыктенӓм- дӓ тӹдӹм веле, мaхaнь тӹдӹ лaчокшымaт ылеш. Но кынaм мӹнь гӹцем ядыт: мaхaнь хaлык верц тӹнь ылaт? Венгрвлӓ верц, мaнын сӹгӹрӓл вӓшештем!

Венгрвлӓ ӹ]кӹлӓнӹштӹ ӹнянӹделыт ылгецӹ, нӹнӹ туроквлӓм сӓндӓлӹкӹштӹ гӹц поктен лыктын aк кердеп ылын, a вет теориштӹжӹ Aвстрин яжон тымдымы aрмижӹ тидӹм ӹштӓш кокшӱдӹ и нӓрӹ йӓмдӹ ылын.

Жеп эртӹмӹкӹ, венгрвлӓ ӹшке хaлык верц шaлгымaшты примереш Зриним нӓлӹнӹт. Тенге Ракоци жепӹнӓт, Кaзинцин жепӹнӓт дӓ XX-шы курымын фaшиствлӓн дӓ совет оккупaци жепӹнӓт ӹштӹмӹ.

XVII-шӹ курымaш Венгриштӹ Зриним сек кого фигуреш шотлaш лиэш, тӹдӹм поэт дӓ политик семӹнь пӓленӹт, кыды бaроккон тергӹмӓшвлӓжӹм мaстaрын кычылт мыштен. Тӹдӹ бaроккон тетяжӹ ылеш дӓ кыце творчествыштыжы, тенгеок политикӹштӓт ӹшке цельжӹ якте шон кердӹн. Тенге венгр хaлыклaн неполноценность комплекс гӹц ытлaлтaш пaлшен. Тӹдӹ Венгрин хaлыкым понгыжтaрывлӓ логӹц сек пӹтӓришӹ ылеш.




#Article 47: Игнатьев, Никон Васильевич (610 words)


Никон Васильевич Игнатьев (01 апрель 1895, Салымсола — 06.03.1941, Биробиджан лагерь, Мӹндӹр Ирвел). Пӹтӓриш марла романын авторжы.

Никон Игнатьев 01. 04. 1895 -шӹ ин Салымсолэш шачын. Шур монастир сага ылшы тӹнгӓлтӹш школым тымeнь лӓктӹн. Когорак лимӹкӹжӹ Йыл мыч шалвлӓм йоктарымы пӓшӓм ӹштен.

Пӹтӓриш Тунымбал вырсышты ылын, 1917-шӹ им Турци ваштареш кредӓлмӹ фронтышты вӓшлин. 1918-шӹ ин Кечӹвӓлвел фронтышты кредӓлӹн, варажы Царицын дон Астраханьышты пӓшӓзӹ ылын. Большевиквлӓн ВКП пырен. Пӹтӓриш сӹлнӹшая пӓшӓвлӓжӹм лач тӹ жепӹнок сирӓш тӹнгӓлӹн. И.- ӹн ик яжо лыдышешӹжӹ «Кырык марынлан» шотлалтеш. 1919-шӹ ин Азаныш ӹлӓш ванжен дӓ кырык марла лӓкшӹ «Незерӹн шамакшы» газетӹм редактируен, 1920-шы ин Цикмӓш ванжен дӓ тӹштӹ «Тӧр» дон «Красный труд» газетвлӓштӹ ӹштен. Уездӹн РОСТ-ым дӓ Мары УИК-ӹм вуйлатен. 1922-шы ин январьын националистический пӓшӓм утла активно ӹштӓ манын, парти гӹц лыктын колтат. 1924-шӹ ин гӹц «Кыралшы» («Ленин корны») дон «Марийская деревня» газетвлӓн редакторжы лин, 1930-шы ивлӓн «У сем» дон «Якшар знамя» журналвлӓштӹ ӹштен.

Никон Игнатьев кырык марла сирӹмӹ сӹлнӹшаялан негӹзӹм пиштен. Тӹдӹ тенгеок мары сӹлнӹшаян историштӹжӹ пӹтӓриш романын «Вурс мардеж» авторжы семӹнь пӓлӹ ылеш. Сирӹзӹн вес пӓшӓвлӓжӹ: сатира шулӹшӓн «Савик» роман, совет пропaганды шулӹшӓн «Комсомол ӹдӹр» дӓ «Тошты кола». И. тенгеок драмывлӓмӓт сирен. 1920-шы ин Азанышты «Ирӹ жерӓ» альманахышты Игнатьевӹн «Вӹр йӱшӹ» дон «Шык» драмывлӓжӹ лӓктӹнӹт.

Н.В. Игнатьев тидӹм классический литературын примервлӓ гӹц яжон пӓлен. Нӹнӹ логӹц ик яргата примержӹ чешский коммунист Ярослав Гашекын романын геройжы бравый срлдат Швейк ылеш.

Н.Игнатьев тенгелӓ шукы историӓн социально-сатирический романым сирӓ. Савикӓт Швейклӓ мам толькы ак вуйстыкланы, ак «арик-суриклӓнӹ». Вӹлец анжымашты тӹдӹм шукынжы пыток ышан агылеш шотлат дӓ вара цаклен миӓт: эхе, тидӹ ородыланымаш агылыш, ӹлӹмӓшӹштӹш цилӓ ма акъярым, кугижӓн дӓ паянвлӓн незер халыкым пӹзӹрӹмӓшӹм, мыскылымашым вӹлкӹ лыктын мимӓш ылеш. Паянвлӓӓт тидӹм пиш цаклат ылнежӹ, дӓ мам ӹштет: Савикӹн оружийжӹ ваштареш вес оружийӹм моаш ясы, тӹдӹн оружийжӹ халыкын пӹсӹ ышыжы, пӹсӹ йӹлмӹжӹ дӓ курымаш оптимизжы ылеш.

Тенгелӓ Савик сӹнзӓ анзылнок ӹшке пӓшӓжӹм ӹштен миӓ: незервлӓн сӹнзӓштӹм пачеш, кугижӓ, паянвлӓ, чиновниквлӓ дӓ попвлӓ ваштареш лыктеш, класс шамыштым понгыжалтара, у ирӹкӓн ӹлӹмӓш верц кредӓлмӓшкӹ ӱжеш, махань корны доно кеӓш — тымда. 

Роман мычашты Савик ревоюционер-подпольщик лиэш — тӹдӹ питӹрӹмӹ книгӓвлӓмӓт тоныжы урден, революционный прокламацивлӓмӓт йыдым йӹвӹрт тышкен каштын.

Никон Игнатьев репрессируйымы лин дӓ Биробиджан лагереш колен. Колымы вӓржӹ пӓлӹ агыл.

Никон Васильевич Игнатьев кырык марла художественный произведенивлӓм сек анзыц сирӓш тӹнгӓлӹн дӓ мары халыклан шукы романым, повестьым, шайыштмашым, пьесым дӓ лыдыш дон поэмывлӓм пуэн коден. Тӹлец пасна кого пӓшӓм публицистикышкы ӹштен — газет дон журналвлӓэш шолын шалгышы ӹлӹмӓшӹн ядмашешӹжӹ пиш шукы статьям, анзыл эдемвлӓ гишӓн очерквлӓм сирен шалген, тӹнӓмок «Тум кестен» сатиричческий лыкым виден — ӹлӹмӓшӹн тошты касажым тӹ кестен доно пачкен.

Тенгелӓ, Н.Игнатьев цилӓ семӹнят кырык мары литературылан цаткыды негӹцӹм пиштен коден дӓ соты, кого мастарлыкшы доно мары литературын классикшӹ лин.

Н.Игнатьевлӓн сирӹмӓштӹжӹ техень кого мастар лиӓшӹжӹ мары халыкын йӹлмӹм келгӹн дӓ яжон пӓлӹмӓш, тӹдӹм мыштен кычылтмаш палшен. Тӹнӓмок тӹдӹ руш кого литературым — классическийӹм дӓ советскийӹм лыдын, тымень шалген, ӹшке писательсий культурыжым чӹмде лӱктен миэш. 

Никон Васильевич кырык мары лутературым тӧрӧкок, манаш лиэш, реализм корнышкыжы — халыкын ӹлӹмӓшӹм тӧр дӓ келгӹн, революций анжыктымы корнышкы шагалтен, кырык мары вес писатель дон поэтвлӓлӓн социалистический реализмын йӧнжӹм кычылташ тыменяш палшен. Тидӹм мӓ В.Сузын дӓ Ш.Булатын, В.Патрашын дӓ П.Першутын, Н.Ильяковын дӓ К.Беляевӹн дӓ молынат сирӹмӓштӹ раскыдын ужына.

Мары литературым ӹштӹмӓштӹ, пайдарымашты дӓ виӓнгдӹмӓштӹ Н.Игнатьев тенгеок кого организаторский пӓшӓм виден шалген.

Остаткаэш, Г. Матюковскийӹн шамаквлӓм кандымы шоэш: «Н.В. Игнатьев — мары халыкын ик кого, лӹмлӹ дӓ яратымы эргӹжӹ, Октябрь революцин ӹнян дӓ патыр салтакшы, коммунистический партийӹн вурс гань калялтшы боецшӹ ылын дӓ ылеш. Тӹдӹн лӹмжӹм ылшы качы жепӓт, кого мардеж семӹнь ружге анзыкы кешӹ веремӓ мӓ дорцна карангден ак кердеп, тӹдӹн сирен кодымыжы, ӹшке туан. Салымсолажын лаштыра тум гишӓн мыры ганьок, мӓлӓннӓ курымеш кодеш».

Кӹзӹт, годеш икӓнӓ, 1 апрельӹн, Козьмодемьянск халашты, «Игнатьевсие чтения» конференци эртӓрӓлтеш.




#Article 48: Изи принц (326 words)


Изи принц

Тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ Изи принц гишӓн кырык марла шайыштшы книгӓ лӓктӓшӹжӹ кок и первиок эче лӓктӹн, но пиш ӹжӓл, кӹзӹ т якте эче ти кого культура факт гишӓн нигыштат сирӹмӹ агыл. «Йӓмдӹ ли» газетӓт, вӓк, тидӹ гишӓн сирӹдеок коден. «Изи принцӹн» (Le Petit Prince) авторжы француз сирӹзӹ Антуан де Сент-Экзӱпери (Antoine de Saint-Exupéry, 29.06. 1900 — 31.07. 1944) ылеш. «Изи принц» тетя книгӓ семӹнь классифицируялтеш гӹнят, тӹштӹш философи шанымашвлӓжӹ воксьокат тетявлӓлӓн агыл, а коговлӓлӓн адресуялтыт дӓ новеллеш шотлалтеш, кыдым ынгылымашты автор доно рисуйымы иллюстрацивлӓ кого рольым мадыт. Книгӓн лейтмотвшӹ - эдемӹн цӓшӓн лиӓш цацымыжы дӓ ти цӓшӹш шоаш манын мам эдем ӹштӓш йӓмдӹ, тӹдӹ гишӓн. Кӹзӹт «Изи принц» культовый книгӓшкӹ сӓрнӓлтӹн, вет такеш агыл тӹдӹм 192 нӓрӹ йӹлмӹш сӓрӹмӹ. Руш Эл Федерациштӹш халыквлӓ логӹц лач нӹл халык веле туан йӹлмӹшкӹштӹ ти яжо книгӓм саренӓт: алтайвлӓ, кырык марынвлӓ, рушынвлӓ дӓ тадарвлӓ. Кырык мары редакциштӹ эче 150 йӹлмӹм веле анжыктымы. Ик иштӹ ти книгӓ 80 миллион экземпляр доно лӓктеш дӓ выжалалтеш. «Изи принц» ямак семӹнь сирӹмӹ , кышты лыдшы ӹлӹмӓшӹн, тенгеок колымашын философиштӹ доно пӓлӹмӹ лиэш. Вес семӹнь анжалаш гӹнь, ти книгӓ коговлӓн тӱнымбалыштым критикуя. Изи принц новеллын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ B612 номерӓн шӹдӹр вӹлнӹ ӹлӓ, тӹштӹ кым вулкан улы, нӹнӹ логӹц иктӹжӹ йӧрен кен, но тенге гӹнят Изи принц тӹдӹн йӹрӓт йӹштӹлеш, тӹдӹм пораткашты кыча. Тӹ шӹдӹр вӹлнок эче цевер капризӓн пеледӹш ӹлӓ. Коктын нӹнӹ ма-шон гишӓн хытырат, но тенге гӹнят Изи принцлӓн шӹдӹржӹ вӹлнӹ тамажы ак ситӹ, тӹдӹ со ойхыра дӓ варажы, тӹшец лӓктӹн кеӓ, куд планеты доно пӓлӹмӹ лиэш дӓ сек мычашешӹжӹ Мӱлӓндӹ вӹлӓн вазалеш. Сирӹзӹ семӹнь, Изи принцлӓн тӹшкӹ кеӓш кеквлӓ палшенӹт. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ тӹдӹ Рӹвӹж дон пелтӹшӹ аяр лӹвалнӹ Сахара пустыньышты книгӓн авторжымат вӓшлиэш, кыдыдан тӹшкӹ пыдыргышы самолетшы доно вазалаш вӓрештӹн. «Изи принцӹм» 1942-шы ин сирӹмӹ, сек пӹтарижӹ тӹдӹ англла сӓрӹмӹ вариант доно (1943 и), французлажы кым иштӹ 1946-шы ин лӓктӹн. Ти книгӓм кырык марлашкы француз йӹлмӹм пӓлӹшӹ сӓмӹрӹк сӓрӹзӹ Ирина Оплева сӓрен дӓ «Сарта» книгӓ лыкмаш 2008-шӹ ин лыктын. «Изи принц» гишӓн.




#Article 49: Интернационал (148 words)


Интернационал гимн

Текстӹм француз поэт, анархист, Икшӹ Интернационал дон и Парижӹштӹш коммунын членжӹ Эжен Потье сирен. Парижӹштӹш коммуным шин шӓлӓтӹмӹ кечӹвлӓн (1871 ин) сирӹмӹ дӓ пӹтӓрижӹ Марсельеза семеш мыренӹт. Лыдыш семӹнь 1887-шӹ ин шӓрлен кен. Семжӹ Пьер Дегейтерын (1888 и). Пӹтӓриш гӓнӓ 23 июньын 1888-шӹ ин мыралтын дӓ тидӹ паштек пецӓтл-мӹ лин. Шукы йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ. 1910-шы ин Социалистический Интернационалын конгрессӹштӹжы- Копенгагенӹштӹ ти мырым халыквлӓлоштыш социалистический каштмашын ( движени) гимнешӹжӹ айырымы. Кырык марла текстым Эпин дон Григорьев-Эмӓш сӓренӹт дӓ 1924-шӹ ин Москвашты Когорак тыменьшӹвлӓлӓн лыдашышты лӹмӓн книгӓштӹ пецӓтлен лыктыныт. Оригиналышты текст куд куплетӓн. Ти версим тетя версиэш шотлаш лиэш, ӓнят-иктӓжӹн кырык марлаат куд куплетӓн вариантжы улы.

Кӹньӹлдӓ шудалмыш лӹмдӹмӹвлӓ,
Цилӓн шужен ӹлӹшӹвлӓ!
Шӹдешкен ышна пыдыраныш,
Кого вырсыш мӓмнӓм ӱжеш!
Пӹзӹртӹлмӓшӹм пыдыртенӓ,
Тидӹм тӹнгжӹ гӹцок лыкшаш;
Ӹлӹмӓшнӓм угӹц ӹштенӓ:
Пачыштылшы вуеш лиэш!
Тидӹ лиэш пӹтӓртӹш,
Ик век ӹштӹмӹ вырсы!
Интернационалеш
Цилӓ халык тӓрвӓнӓ!
Иктӓт мӓмнӓм ак ытары-
Кугижӓ, йымы, патырат!




#Article 50: Йожеф, Аттила (1557 words)


Аттила Йожеф (венгрлӓ József Attila), 11 апрель 1905, Будапешт — 3 декабрь 1937, Балатонсарсо) — венгр поэт.

Коклышы курымаш венгр сӹлнӹшаяшты лач Аттила Йожеф дон Адин поэзим ик кӱкшӹц доно тӓнгӓштӓрӓш лиэш. Ти кок поэтӹн ӹлӹмӓш корным анжалаш гӹньӹ, тӹштӹ кого айыртемвлӓм ужаш лиэш, ӓнят тиштӹ нӹнӹн кок йиш персонышты дӓ пуйырымаш рольым мадын? Но эче историн кок факторжым пӓлдӹртӹде ак ли: Ади венгр сӹлнӹшаяшты уэмдӹмӓш пӓшӓм ӹштен, сӹлнӹшаям, лӹмӹнок поэзим кӱшкӹ лӱктӓлӹн гӹнь, Аттила Йожефлӓн тӹдӹм сӹлнештӓрӹмӹ дӓ керӓл кондициш кандышын рольым мадаш вӓрештӹн. Венгрин сӹлнӹшаяш Ади вычыдымы мардеж гань пӹсӹн пырен гӹнь, Аттила Йожеф изин-олен дӓ кӱн шоктышы семӹнь пырен. Седӹндонат тӹдӹн рольжым поздаракын веле ӓклӓш тӹнгӓлмӹ.

Аттила Йожеф Будапешт тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ ик пӓшӓзӹ кварталыштыжы шачын. Ӓтяжӹ Трансильвани гыц лӓкшӹ шавынь шолтышы, ӓвӓжӹ выргем мышшы. Аттила кымшы тетя ылын. Кымиӓш ылмыжы годым ӓтяжӹ нелӹ ӹлӹмӓшӹм коден, Америкӹш эмигрируен дӓ тӹшец палшаш тӹнгӓлӓм манын. Сӧрӹмӹжӹм тӹдӹ ӹштен кердде дӓ семняшкӹжӓт тӹдӹ нигынамат пӧртӹлтде. Аттила незер ӹлӹмӓшӹн тотшым яжон пӓлен. 1919-шӹ ин тӹдӹн ӓвӓжӹ колен. Тылык эргӓшӹм солашты ӹлӹшӹ ик родня адвокат пакыла куштен дӓ тымден. Пӹтӓриш лыдыш книгӓжӹм Аттила Йожеф Дьула Юхашын палшымы доно луатшӹмиӓшӹнок лыктын кердӹн. Тӹдӹ Шегед университетӹштӹ гуманизм факультетӹштӹ тыменьӹн, варажы Венӹш дӓ Парижӹш тыменяш кен. Парижӹштӹ тыменяш тӹдӹлӓн Лайош Хатвани палшен. Палшыкшы когоок ылде гӹнят, поэтӹн университетӹм кодымыжы шоде. Ти жепӹн тӹдӹ марксизм, пӓшӓзӹ классын организацивлӓ дӓ модерн кунстыштыш йогымашвлӓ доно пӓлӹмӹ лиэш. Лыдышвлӓжӹмӓт сирен, но махань ӓкӓн нӹнӹ ылыт, тидӹм иктӓт тӹнӓм ынгылыде. Политикӹштӹш анжалтыш донжы поэт шалахай велнӹлӓ ылын дӓ тенге 1930-шы ин легальный агыл коммуниствлӓн партиш сирӓлтеш. Партиштӹ пиш активно пӓшӓм ӹштӓ. Революци шӱлӹшӓн лыдышвлӓм сирӓ. Тидӹ гишӓн 1930-шы ивлӓн судыш тӹдӹм пуат. Кымлышы ивлӓнок тӹдӹн теорин анжалтышыжат пингӹдемеш.

Шукыштат агыл, 1930-шы ивлӓн Аттила Йожеф коммунист парти дон сӧредӓлмӓш якте шоэш дӓ принципвлӓ дон анжалтышвлӓжӹ айыртемӓлтӹтӓт, тӹшец курымеш лӓктеш. Постоянне пӓшӓ вӓрӹм тӹдӹ мон кердде. Университетвлӓштӹ тыменьӹн гӹнят, дипломым тӹдӹ нӓлӹн кердде. Поэтлӓн пиш незерӹн ӹлӓш вӓрештӹн. 1932-шы ин Аттила Йожеф Хала тӹрӹштӹш йыд (Кӱлжáроси éй) лӹмӓн лыдыш книгӓм лыктеш, но критика тидӹм цаклыдеок кода. Седӹндонат тӹдӹ депрессиш вӓрештеш, иктӹлӓнӓт мӹньӹн лыдышвлӓэм ак келеп шанымаш тӹдӹм пишок темден. 

Кок иштӹ, 1934-шӹ ин Мӧскӓн куштымыжы лыдыш книгӓжӹ дӓ 1936-шы ин поэтӹн сек пӹтӓртӹш лыдыш книгӓэш кодшы Пиш картшта (Нагыон фáй) лӓктеш. Тидӹ паштек критиквлӓӓт тӹдӹм цакленӹт дӓ поэт Сзéп Сзóн журналын редакторжы лиэш. Поэтӹм кымдан утла поздан пӓлӓш тӹнгӓлӹт. Сирӹзӹн ӹшке ӹлӹмӓшӹжӓт пиш цӓшдӹмӹ ылын. Тӹдӹ вӓтӹжӹ гӹц айырла дӓ яратымаш гӹц паснаок киэн кодеш. 1934-шӹ ин Совет Ушемӹштӹ эртӓрӹмӹ Сирӹзӹвлӓн конгрессӹшкӹ, тӹдӹм ӱжделытат, тидӹлӓн пиш шӹдешкен. Цилӓ тидӹ шулыкланжы нелӹ кӱ гань вазын дӓ таманяр гӓнӓ психика доно церлӓнӹшӹвлӓн санаториштӹ киӓш вӓрештӹн. Поэт журналышты пӓшӓм ӹштен гӹнят, оксажы шукок ылде дӓ йиждӹмӓш-мӹнгеш пумаш, тӹдӹн кымылжым со валтен- тидӹжӹ гӹнь тетя годшенок пӓлӹмӹ ылын. 1937-шӹ ин нигынамат тӧрлӓнен керддӹмӹжӹм пӓлен, ик шӹжӹ кечӹн поэт Балатон йӓр тӹрӹштӹшӹ солашты поезд лӹвӓк вазеш. Аттила Йожеф гишӓн колымыжы паштек веле кымдан пӓлӓш тӹнгӓлӹт. 

Аттила Йожефӹн лыдышвлӓм сирӓш тӹнгӓлмӹ годым, Венгрин поэзиштӹ яжо поэтвлӓ дефицитеш шотлалтделыт. Ниугатын поэтвлӓ кыце кердмӹн лыдышвлӓштӹм сиренӹт, но тӹ годымок уж ӹрвезӹ поэтвлӓ лыдышвлӓм пидӹнӹт. |кспрессионизм, футуризм, сӱрреализм сагаок поэтвлӓ халыкын тошты годшаш мырывлӓ доно экспериментвлӓм ӹштӹлӹнӹт. Поэт семӹнь, Аттила Йожеф когорак коллегӹвлӓн опытыштым шотыш нӓлӹн, но со ӹшкӹмжӹнӹм дӓ ум лыдышвлӓшкӹжӹ пырташ цацен. Модышты ылшы йогымашвлӓм поэт ӧрдӹжӹшкӹ ак шӹкӓл, тӹдӹ халык мырывлӓмӓт у семӹнь интерпретируя, Парижӹш каштын толмыжы паштек, сӱрреализм доно интересуялтеш. Тӹ годшаш ик инетересне лыдышеш Шӹмлӹмӓш (Танулмáныфей) шотлалтеш, кышты раскыдын Дьула Йухазын, Дезӧ Костоланин кишӓвлӓштӹ кайыт. Лыдышвлӓм сонет семӹнь сирӹмӹ, кычылтмы атрибутвлӓм вес поэтвлӓн лыдышвлӓштӓт ужаш лиэш, но рӹмӓлгӹштӹ шӹнзӹшӹ корныгешӹн портретшӹ тӹлец якте уждымы фонышты пуалтеш, кыдым эче венгр поэзиштӹ анжыктымы агыл ылын. Ирокшы рӹмӓлгӹштӹ шӹнзӹшӹ эдем гишӓн сирӹмӹжӹ годым, поэт тӹдӹн портретшӹм раскыдын анжыкта дӓ сӹнзӓвлӓш ванжа. Поэт эдем мам шижеш дӓ тӹдӹн пуйырымашыжы гишӓн сирӓ. Ти лыдыш докы Аттила Йожефӹн вес лыдышвлӓжӹ лишӹл ылыт: Шужымаш (Éхсéг) дӓ Янгылышы эдем (Мегфáрадт ембер).
  
Сирӓш тӹнгӓлмӹжӹ годшен, Аттила Йожефӹн поэзижӹ яжоэм миӓ, но лач 1931-шӹ и кытлан тӹдӹ синтез якте шоэш. Поэт кыце венгр, тенгеок вескид поэтвлӓн творчествыштым яжон пӓлен дӓ синтезӹм ӹштен, ӹшке сӹнӓн, виӓн, келгӹ шанымашан лыдышвлӓм сирен.

Венгр сӹлнӹшаяшты Аттила Йожеф шаныкалышы поэтеш шотлалтеш. Тӹдӹ ӹлӹмӓшӹн махань ылмыжым анжыктымы гӹц пасна, шаныкала дӓ тенге лыдышвлӓжӹ у шӱлӹшӓнвлӓ лит. Тӹдӹ поэт-философ ылеш, кыды обьективне шанымашыжым анзыкы лыктеш. Поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ вӓр кого рольым мадеш: Тиштӹ йӹлгӹжшӹ кӱ кырык вӹлнӹ шӹнзем, ӹнде тиштӹ кӹртни завод лишнӹ шалгем. Тӹдӹ шӹренжок техень вӓрӹм айыра, кышец йӹрвӓш анжен шалгаш куштылгырак. Шӹренжок ти вӓр кырык вӹлнӹ, йогын кӱшӹл сирӹштӹжӹ, юран годым поэт пушӓнгӹ лӹвӓлнӹ шалга. Кокшы элемент, кыды Аттила Йожефӹн лыдышвлӓштӹжӹ тӹнгӓн ылеш- тидӹ жеп. Поэт йӹрвӓш техень реаливлӓм ужеш, кыдывлӓм субьективне, кӧргӹштӹш мӹнь вашталтен ак керд: хӓдӹрвлӓм, ӹлӹмӓш условим дӓ пӧртӱн законвлӓм. Шамаклан, Тисзазуг лыдышышты вадым леведшӹ бархат гань пышкыды рӹмӓлгӹ вӓржӹм и гань пӹцкемӹш йыдлан пуа. Солан утла тыр ӹлӹмӓшӹжӹм анжалаш гӹнь, поэт тӹштӹ жепӹн шагалмыжым цакла. Йыд пӹлгомышты кымдан шӓрлен вацшы шӹдӹрвлӓн тьӹлгӹжмӹжтӹ, йӹрвӓш шӹп ылмы годым церкӹ цангын юкшы, эртен кешӹ ӹлӹмӓш гӹц ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм кандат- тенге корнышты каштшы ӹрвезӹ эдем ӹлӹмӓшӹштӹ шукыжымок ик вӓр дӓ жеп доно кӹлдӓлтмӹм цакла. 

Луатӹндекшӹмшӹ курымын сирӹшӹ поэтвлӓ доно коклышы курымын сирӹшӹ поэтвлӓ ӹлӹмӓшӹм воксеокат вес семӹнь ужыт. Кокшывлӓжӹ тӹдӹм кымдан, шукы ежӹнгӓнӹм, пӹтӓришӹвлӓжӹ утла ӓнгӹсӹрӹн дӓ простаракын анжыктат. 

		Дунай лач йоген веле. Кӹцкӹм кандышы
		весӹвлӓ гишӓнӓт шанышы ӓвӓн онгышты
		изи тетя гань мадевӹ сусун
		дӓ ваштылевӹ мӹлӓнем коэвлӓ.
		Жеп йогымашты нӹнӹ шӹгервлӓ дӓ
		пыле шӹгер кӱэрвлӓ гань ӹрзӓлтӹнӹт.

		Вуйта тамам ужын колтышым,
		выртышты, тидӹм ӓнят шӱдӹ тӹжем иӓт анженӓм.
		Лач пытькалтыш веле дӓ- жеп ӹнде циц,
		шӱдӹ тӹжем тьотявлӓн тьотявлӓнӓн сӹнзӓвлӓштӹ сага.

		Ужам, мам нӹнӹ ужделыт, нӹнӹ рокым капаенӹт, 
		пуштыныт, элтӓлӹлнӹт, мам келешӹм ӹштенӹт.
		Дӓ нӹнӹвлӓ, кыдывлӓ токем толевӹ, ужыт,
		мам мӹнь ам уж- тидӹм келесӹнем.

		Икӹжӓк-иктӹнӓм сусу дон ойхы гань пӓленӓ.
		Мӹньӹн эртӹшем дӓ кӹзӹтшем нӹнӹн ылеш.
		Сиренӓ лыдышым - нӹнӹ пынем кидӹшкӹштӹ нӓлӹт
		дӓ тенге мӹнь нӹнӹм шижӓм дӓ ӓштем.

					(Дунай сирӹштӹ)

Ти пӹтӹдӹмӹ картин тамахань уровеньвлӓ доно пыналтын, кыдывлӓ икӹжӓк иктӹштӹ доно ваштареш ылмышты доно кӹлдӓлтӹт. Тенге ик целам анжалаш гӹнь, яжо лыдыш шачеш, но конструкцижӹ тыштеш кодеш. 

		Кечӹвлӓ пыдыргышы
		изи окнявлӓ вашт пӹцкемӹш ташкалтыш мыч
		лывыргы рӹмӓлгӹш валат.
		Вӓшештемӓ-
		тӹнь тишец кенет ма?
		Тишец, кышец ойхын 
		нигышкат кемӹжӹ ак шо,
		тенге молывлӓ ганьок тӹнят цӓшдӹмӹ лиӓт,
		кыдывлӓм ти кого жеп эксӹкӹш поктыл пыртен
		дӓ шӹргӹвлӓштӹштӹ цилӓ пӹрӹнзӹкӹм 
		сотемдӓрӓ?
		Кӓнет тиштӹ, кышты акшак ханга пичӹ
		цӹтӹрӓ дӓ ти шык моралян порадкам
		орола.
		ӹшкӹметӹм пӓлет?
		эдем шамвлӓ тиштӹ чанген шагалтымы
		цевер дӓ гарантиӓн толшаш жепӹм вычат,
		тенге, кыце лишнӹ ылшы рок
		ӹлӹмӓш дон циц ылшы кӱкшӹ
		пӧртвлӓм выча.
		Лявырӓ лоэш кошкен шӹцшӹ охоницӓ
		пыдыргывлӓ кашкыш шуды
		вӹкӹ итӹрӓ сӹнзӓвлӓштӹ дон
		пӓлӓш цацышыла анжат.
		Ик выртышты ошма пыдыргы кынам-тинӓмжӹ
		ошма ара вӹлец ӱлӹк йоген вала...

				(Элеги)

Изиш первирӓк сирӹмӹ лыдышвлӓ гӹц ти лыдыш пиш когон айыртемӓлтеш. Ти лыдышышты кычылтмы атрибутика кӹзӹтшӹ жепӓш ылеш, но нӹнӹ первиш мифӹм ӓшӹндӓрӹктӓт. Аттила Йожефӹн лыдышвлӓн элементвлӓжӹ гӹц ӹлӹмӓш вӹкӹ модерн анжалтыш мозаика гӹц вуйта погалтеш. Ти ӹлӹмӓшӹштӹ махань-шон антогонизм, секретӓн мӓгӓлвлӓ вӓшлиӓлтӹт, но тенге гӹнят лыдшы цилӓ тидӹм ынгылен кердеш- ти картинвлӓ микро дӓ макрокосмосын пӹтӹдӹмӹ гӹц шалгат, кышты эдемлӓн ӹшке цӓшӹжӹм кӹчӓлмӹлӓ. Аттила Йожеф шукы лыдышыжымок ирӹкӓн, верлибр лыдыш семӹнь сирен, но 1920-шы ивлӓн мычашышты рифман лыдышвлӓмӓт изиш сирӓ. Но фаворитшӹ сойток ирӹк модан лыдышвлӓ ылыныт.

Аттила Йожеф лыдышвлӓштӹжӹ эдем ӹлӹмӓшӹн тӹнг ядмашвлӓжӹм тӹкӓлеш дӓ кынамжы вӓшештӹмӓшӹмӓт ӹшкеок пуа:

		Нӹнӹ тенге саслат -
		кым миллиардын шот гӹц
		айырем, цилӓ эдем логӹц
		тӹньӹм, лач тӹньӹм,
		тӹньӹ, нӹжгӓ шипкӓ, цаткыды шӹгер, 
		ӹлӹшӹ амалым вӓр, ӹдӹрӓмӓш:
		нӓл ӹшкӹлӓнет, мӹньӹм!...

		(Махань кӱкшӹ ылеш ти ирокшы пӹлгом!
		Металлвлӓ йӹлгӹжӹт, кого соты
		пожар гань сӹнзӓм йылата.
		Шанем колем, эртӹш жеп ылам.
		Кого шужгымашым, пыдештмӓшӹм колам
		дӓ кыце йӓнгемжӓт вет шиэш...)

Кыды лыдышыштыжы поэт эдем ӹлӹмӓшӹм трагический сӹнӓнӹм ужеш, кышты нимат ӹштӓш ак ли дӓ цилӓ эртен веле кеӓ. Дӓ, анешлӓ, кынамжы поэтӹн пын лӹвец техень лыдышвлӓ шачыт, кыдывлӓ ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӹмӓшӹм пуат дӓ пиш оптимистично шактат:

		Шахтышты тӹкӹ пренявлӓ
		урын кеӓт гӹнь.
		коридорвлӓ сойток
		тӹштӹш пайдам переген кодат.
		Дӓ шахтервлӓ сойток угӹц тӹш валат,
		тӹшкевек, кышкевек нӹнӹн шӱмӹштӹ шолтка лиэш.

Эдемӹн ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн сирен, Аттила Йожеф ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓмӓт ӧрдӹжеш ак коды. Лыдышвлӓштӹжӹ поэт со ирӹкӹм кӹчӓлеш, эдем со эдемок лишӓшлык- тидӹ авторын тӹнг шанымашыжы ылеш дӓ тидӹ гӹц пасна ӹлӹмӓшӹштӹш ядмашвлӓм решӹмӓштӹ физический вим кычылтмы ваштареш ылмыжымат лыдышвлӓштӹжӹ цаклаш лиэш:

		Качкын, йӱн, яратен дӓ кӓнен кердӓт!
		Тӱнымбалын тӹрлӹ йиш ылмыжым уж!
		`кын мӹнь нӹнӹм вырсем, кыдывлӓ
		сӱсӹр вивлӓлӓн служаш цацат.

Ик лыдышыштыжы поэт сирӓ: Шӱмем уке ылшы укшышты шӹнзӓ. Поэт ӹшке тыргыжланымашыжым кынамжы апокалипсисӓн картинвлӓ доно вӓк анжыкта (Пиш каршта), но тӹ жепӹнок лыдышвлӓжӹ пиш келгӹ шанымашанвлӓ. Ик критик семӹнь: Аттила Йожефӹн лыдышвлӓштӹжӹ сӹлнӹ дӓ нӹжгӓ семвлӓ уке ылыныт гӹнь, лыдшывлӓ нӹнӹм акат лыдеп ылын. 

Аттила Йожефӹн лыдышвлӓжӹ кыце форма дон, тенгеок техникӹштӹ донат айыртемӓлтӹт. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ халык мыры гань проставлӓ ӓль пиш шукы ежӹнгӓн, рифмӹдӹмӹ композицивлӓ лин кердӹт. Кыды лыдышыжы антик жепӓшлӓ сирӹмӹ, кыдыжы сонетлӓ, сонет сериӓт вӓк вӓшлиӓлтеш. Лыдышвлӓн акустикӹштӹ пиш вашталтшы. Музыкыла шактышы лыдышвлӓн сем кого вӓрӹм йӓшнӓ, лыдышвлӓм ынгылаш палша.

Аттила Йожефӹн поэзижӹлӓн виӓн, келгӹ индивидуализм характерне ылеш. Лыдышвлӓштӹжӹ поэт ӹлӹмӓшӹштӹжӹ мам ӹлен лӓктӹн, тӹдӹ гишӓн шоэн агыл сирӓ. Поэзиштӹжӹ тӹдӹ венгр поэзин традицижӹм шотыш нӓлеш, но тӹнӓмок кого уэмдӹмӓшӹм эртӓрӓ. Тӹдӹ ӹшке жепӓш кунстым яжон ынгылен дӓ тидӹм поэзиштӹжӹ кычылт мыштен. Эдемӹн ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн шаныкален, тӹдӹ эдемӹм жеп дон иквӓреш ашкедӓш ӱжеш, эдем тӱнымбалым ынгылышашлык, тӹштӹ ӹшке вӓржӹм мошашлык дӓ ӹлӹмӓшӹм яжоэмдӓш манын, тӹдӹм вашталташ цацышашлык манеш.

Аттила Йожеф реализмӹн, импрессионизмӹн, сӱрреализмӹн, футуризмӹн элементвлӓжӹм иквӓреш яркален, синтезӹм ӹштен кердӹн дӓ венгр поэзим анзыкыла виӓнгдӹмӓштӹ кого рольым мадын. 
		 
Налмӹ: Цикмӓ журнал, 2000 № 3




#Article 51: Йоласал (148 words)


Йоласал () сола — Кого Йынгы ӓнгӹр лишнӹ вӓрлӓнӓ, Цикмӓ гӹц Йоласал якте 25 уштыш нӓрӹ. Сола гишӓн пӹтӓриш гӓнӓ архив документвлӓштӹ «Йолас / Элас сола» семӹнь 1702-шы ин пӓлдӹртӹмӹ ылын. (+++) 16-18-шӹ курымвлӓн ти первишӹ мары сола Акпарс лужавуйын тӹнг ӓсӹкшӹ ылын, кыды «Кого Йыл Шудермар» сола-обшинӓ маналтын. 1795-шӹ ин 25 ӹлем (кудвичӹ) ылын. 1859-шӹ ин 43 ӹлем ылын (120 пӱэргӹ дӓ 125 ӹдӹрӓмӓш). 2001-шӹ ин 227 кудвичӹм шотлымы (220 пӱэргӹ дӓ 335 ӹдӹрӓмӓш).

Кыце йоласалвлӓ 1905-06-шы ивлӓн ӹленӹт,  Ӱрйӧ Вихманнын корныштыш сирмӓшвлӓжӹ гӹц пӓлен нӓлӹна. Тидӹм 2007-шӹ ин лӓкшӹ  Цикмӓштӹ лыдаш лиэш.
  

Йоласалышты икманяр лапка улы. Махань фирмывлӓ улы?

Йоласалышты Культура пӧрт пӓшӓм ӹштӓ. Йоласал школ сагашы ылшы  Фаина Эшмякован  Шыжарвлӓ кӓрш ансамбльым Мары Эл, Россий дӓ Европыштат пӓлӓт.  

Йоласал гишӓн шукы мары сирӹзӹ сирен. Нӹнӹ логӹц Геннадий Матюковски дон Николай Егоровым пӓлдӹрташ лиэш. Йоласалышты шачшы поэт В.Кокэн туан солажын пӧртӱ гишӓн шукы лыдышым сирен.

Автобусвлӓ:




#Article 52: Йоласал школ (164 words)


Йоласал школ

Козьмодемьянск уездӹштӹ Кого-Йынгы волостьышты 1843-шы ин Цермышал приход училищӹм пачеш. Йоласал сола семӹнь эче тӹнӓм ылде ӓт. Цермышал приходыш тӹнӓм кым кого сола - Тятькан сола (Кого Йоласал), Изи Йоласал дӓ Цермышал сола пыренӹт. Тыменьшӹвлӓ кым группы погыненӹт.

Школым пӹтӓрен, тымдышеш тымень лӓктӹн, шукынжок мӹнгеш школышкышты пӓшӓлӓш портӹлӹт. Шамак толшеш, Сретенская Зоя Андреевна, Блинова Зоя Ивановна, Ермолаев Василий Феофанович, Соловьева Зинаида Ивановна, Успенский Владимир Тихонович. Пӹтӓртӹшӹжӹ 1959-64 ивлӓн директор семӹнь пӓшӓлӓ.

Национальный проектӹн (Образование) грант оксаэш шукы у оборудованим нӓлмӹ. Биологи кабинетӹм уэмдӹмӹ, махань-шон у пособивлӓ, микроскоп, компьютер, биологи микролаборатори, мультимедийный проектор дӓ тӹлец молат. Цилӓ ма улы у оборудованим биологи уроквлӓштӹ веле агыл, школ мероприятивлӓштӓт кычылтыт, тенгеок вес предмет тымдышывлӓлӓн урокым видӹмӓштӹ кого палшык. 
маш процессышты техень темывлӓ доно:

Йоласал школын базышты эртӓрӹмӹ семинарвлӓ логӹц цикл-семинар Кырык мары районыштышы педагогвлӓлӓн дӓ тымдымаш пӓшӓ доно кӹлдӓлтшӹ Информаци-технологим кычылтмаш тымдымаш процессӹштӹ техень темывлӓ доно:

Адрес: 425310 Мары Эл, Кырык Мары район, Йоласал с/а, Советский ӧлцӓ, 24.

Телефон: (883632)63236
E-mail: elasy-school@yandex.ru ая, д.24
Веб-сайт: 




#Article 53: Йоулупукки (679 words)


Йоулупуккин — Ӱштӹ Кугузан — Санта Клаусын историштӹ гӹц

У и мӓлӓннӓ кого айо. Тӹдӹн сек тӹнг персонажшы – Ӱштӹ Кугуза (Ӱштӹ Тьотя) ылеш, кыды тетявлӓлӓн пӹрнявлӓм (подаркавлӓм) шӓлӓтен сӓрнӓ. Европышты Ӱштӹ Тьотян коллегыжым христиан религи доно кӹлдӓт дӓ цилӓ сӓндӓлӹкӹшток ӹшке семӹньӹштӹ тӹдӹм лӹмдӓт. Ӱштӹ Кугуза Шартял анзыцын ӹшке пӓшӓжӹм тӹнгӓлеш. Кӹзӹтшӹ жепӹн тӹдӹн выргемжӹ универсальный, цилӓ вӓреок ик статян ылеш – тӹдӹ якшар мӹжӓрӓн, ош миж тӹрӓн калпакан дӓ ош пандашан лишӓшлык. Ӱштӹ Кугуза кӹзӹт сусу, йӹрӹзӹ дӓ тетявлӓм яратышы тьотя ылеш. Тӹдӹм якшар выргемӓнӹм шӱдӹ и нӓрӹ веле пӓлӓт, молнамжы гӹнь тӹдӹ ыжга выргемӓн сӓрнен, кидешӹжӹ ӓнгӓлтӹш пандым кычен, нолжым кесӹм ӓль шарыкым анжыктышы маска доно мӱден шӹнден. Мары фольклорышты ти образым Васли Кугуза лӹм доно пӓленӓ. Тӹдӹ Шартял годым сола мыч пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ каштын, махань-шон масаквлӓм шайыштын, мырен, ӹлӹмӓш доно кӹлдӓлтшӹ изи инсценировкывлӓм анжыктылын дӓ пӧрт хозалан пурым, цӓшӹм дӓ шулык дон пурлыкым согоньлен. Пӧрт хозажы ӹшке монгыржы гӹц Васли Кугузалан изи пӹрнявлӓм пуэн ӓль хыналыктен. Мӓмнӓн йӹлмӹштӹнӓ Шартялын этимологижӹ ”шарык ял” шамаквлӓ доно кӹлдӓлтӹн. 

Васли Кугуза гань фольклор образвлӓ Скандинавиштӓт улы. Нӹнӓт ыжгам, кесӹм анжыктышы маскым чиэн, пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ, хутор гӹц хуторышкы каштыныт дӓ функциштӓт марынвлӓн Васли Кугузан ганьок ылын. Шамаклан, финнвлӓ Ӱштӹ Кугузам Joulupukki маныт. Кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, тидӹ ”Шартял Кесӹ” лиэш. Европыштыш Ӱштӹ Кугузан прототипешӹжӹ Ликийӹштӹш Мира халан епископшы Валгыды (святой) Миколай (270-347 ивлӓ) шотлалтеш. Шайытыт, вуйта тӹдӹ лишӹлвлӓлӓнжӹ палшаш манын, шӹкш труба гӹц пӧртӹшкӹштӹ оксам кӹшкен сӓрнен. Кӹзӹт ти хала Турциштӹ ылеш дӓ Демре маналтеш, молнам ти территориштӹ греческий-католик верӓн греквлӓ ӹленӹт. Ти халашты Санта Клауслан ӓштемикӹм вӓк шагалтымы – тенге туроквлӓ тӹдӹм шотеш пиштӓт. Халан ик церкӹштӹжӹ 1087-шӹ и якте ти епископын кӓпшӹ киэн дӓ ти церкӹ ӹнде Ноэль Баба Килизе (Ӱштӹ Кугузан церкӹжӹ) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Шартял доно кӹлдӓлтшӹ персонаж семӹнь Валгыды Миколай пӹтӓриок Голландишкӹ толын. 

Тидӹ 15-шӹ курымын лин. Голландвлӓм тангыжвлӓ мыч сӓрнӹшӹ халык семӹнь пӓлӓт дӓ ти Валгыды Миколай лӹмӹнок тангыжышты каштшы эдемвлӓлӓн палшен. Кырык марынвлӓн православный пантеоным анжалаш гӹнь, корнышты дӓ выжален каштшы эдемвлӓлӓн Миколай Угодник палша манына. Тидӹжӹ гӹнь ти Валгыды Миколай доно и кӹлдӓлтеш. Легендывлӓ шайыштыт, вуйта Валгыды Миколай Амстердамышкы пӹтӓриш гӓнӓ 6-шы декабрьын толын. Сагажы шим каваштан тӓрзӹжӹ – негр Петер ылын, кыды Миколайлан пӹрнявлӓм пайылаш палшен. Голландвлӓ Ӱштӹ Кугузам ӹшке семӹньӹштӹ – Синтер (Валгыды) Клаас маныт. Тӹ годымок 6-шы декабрь епископ Миколайын колымы кечӹжӹ. Бельгиштӹ, Европа Унионын (Ушемӹн) тӹнг сӓндӓлӹкӹштӹжӹ тӹдӹм Николаас маныт. Франциштӹ тӹдӹм Пер Ноэль, Италиштӹ Баббо Наталь дӓ Испаништӹ Паппа Ноэль, Германиштӹ Вайхтнахцманн лӹм доно пӓлӓт. 

Америкӹшкӹ Ӱштӹ Кугуза 17-шӹ курымын Голланди гӹц ванжен дӓ тӹдӹм Санта Клаус манаш тӹнгӓлӹнӹт. Пӹтӓрижӹ гӹнь тӹдӹ пиш лӱдӹктӹлшӹ тьотя ылын, но 19-шӹ курымын тӹдӹ пурырак дӓ сусурак лин. Пӹрнявлӓжӹм тӹдӹ кыды сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Шартял вадны, 24-шӹ декабрьын, кыды вӓрежӹ шартял кечӹн, 25-шӹ декабрьын пайыла. Голланди дон Бельгиштӹжӹ гӹнь, пӹрнявлӓ тетявлӓн кидӹшкӹ 6-шы декабрьынок вӓрештӹт. Шукы сӓндӓлӹкӹштӹжок тетявлӓ пӹрнявлӓм Шартял кож лӹвӓлнӹ мот, но Франциштӹ, Италиштӹ дӓ Англиштӹ пӹрнявлӓ шӹкш труба гӹц кенвазыт манын попат дӓ нӹнӹм тетявлӓлӓн носкивлӓш оптат. Кӹзӹтшӹ гӹнь, цилӓ тӱнымбалны Шартял Тьотя Суомин Лапландиштӹ, Корватунтури (Пӹлӹш Кырык) вӹлнӹ ӹлӓ манын шайыштыт. Корватунтури кырык Рованиеми хала лишнӹ ылеш. Ти хала гӹц мӹндӹрнӹ агыл, Ӱштӹ Кугузан- Йоулупуккин ӓпшӓткудыжат, вес семӹнь резиденцижӹ вӓрлӓнӓ. 

И йӹде тӹшкӹ тӹжемӹн дӓ тӹжемӹн изи дӓ кого туриствлӓ толыт. Ти корным сирӹшӓт тӹштӹ таманяр гӓнӓ ылын дӓ Йоулупукки доно пӓлӹмӹ лин. Ти Ӱштӹ Кугузан ӹшке почтыжы улы, кышец кымда мӱлӓндӹнӓн цилӓ сӓндӓлӹкӹшкок Ӱштӹ Кугуза цевер дӓ пуры шамакан сирмӓшвлӓжӹ чонгештӓт. Тене, шамаклан, Йоулупукки дорц Марий Элышкат кымылангдымы открыткывлӓ кенӹт. Тӹ годымок, мары тетявлӓӓт Йоулупуккилӓн сирмӓшвлӓм сирӹкӓлӓт, вет тӹдӹн адресшӹ нелӓт агыл: Suomi - Finland, Rovaniemi, Joulupukki. Ти Ӱштӹ Кугуза пучым тирӹшкӹ кӹцкен, Суоми мыч кыдалыштеш дӓ тетявлӓлӓн пӹрнявлӓжӹм шӓлӓтен сӓрнӓ. Мӓ донышна гӹц ик айыртем улы, Суомиштӹ тӹдӹн сага нигынамат Лымӹдӹр ак сӓрнӹ. 

Лымӹдӹр лач руш культурышты веле улы. Россий Федерациштӹ ӹнде таманяр и перви Великий Устюг халашты руш Ӱштӹ Кугузан (Дед Морозын) резиденцижӹ пачмы лин. Ӹнянӹмӹ шоэш, кырык дӓ кожла марывлӓнӓт ӹшке Ӱштӹ Кугузан резиденци-ӓпшӓткудыжы лиэш дӓ ти вӓржӹ, шанымем доно Цикмӓштыш пӹлгом лӹвӓлнӹш музей сек йӧнӓн вӓр. Ӱштӹ Кугуза гишӓн шукыракым пӓлӹнедӓ гӹнь, интернетӹштӹ Joulupukki дӓ Santa Claus лӹм доно пӓлен нӓлӹдӓ. 




#Article 54: Йыл (158 words)


Йыл (алык марла: Юл, рушла: Волга, эрзӓлӓ: Рав, суасламарла: Атал, тадарла: Идел) — Европын сек кужы йогыжы (ӓнгӹржӹ). Кужыцшы 3 685 (3530) уштыш. Йыл тӹнгӓлтӹшӹжӹм Валдай кӱкшикӓштӹ Тверь областьышты нӓлеш дӓ Кострома, Ярославль, Иваново, Угарман областьвлӓ вашт йоген, Мары Элышкы пыра, тӹшец пакыла Суасламары дон Татари Республикывлӓ, Ульяновск, Самара, Саратов, Волгоград, Астрахань областьвлӓ вашт Каспи тангыжыш йоген лӓктеш. Йыл изиш Калмыки Республикымат йоген эртӓ. 

Йылын когорак укш-йогывлӓжӹ: Керженец, Ока, Шур, Вӹтлӓ, Кого Какшан, Вичӹ (Кама). 

Кырык Сирӹштӹ Йылышкы техень ӓнгӹрвлӓ йоген пырат: Ар-Пӹнгель (Ӓвӓсир лишнӹ, Угарман областьын Мельопка сола вашт йога), Кого Пӹнгель, Кого Йынгы, Кого Шӹндӹр, Кожла Сирӹштӹ: Кого Ӹрдӹ, Парат, вес вӓре Республикыштына: Кого Какшан, Ушут, Элнет.

Йыл сирӹштӹ техень кырык дӓ кожла мары солавлӓ киӓлтӓт: Ямангаш, Сумка, Кого Сола, Мумариха, Йӱрнӹ, Пӹсӹрмӓн, Йылйӓл, эче махань солавлӓ?

Йыл вӹлнӹ техень халавлӓ вӓрлӓнӓт: Тверь, Кострома, Ярославль, Кинешма, Городец, Балахна, Угарман, Кстово, Лысково, Цикмӓ, Шывашар, Провой (Звенигово), Юлсер-Ола (Волжск), Азан, Ульяновск, Сызрань, Тольятти, Самара, Саратов,Балаково, Камышин, Волгоград, Астрахань.




#Article 55: Кавафис, Константинос (583 words)


Константинос Кавафис (, 29 апрельӹн 1863, Александрия, Египет, Кого Британин протекторатшы — 29-шӹ апрель 1933, тӹшток) — грек поэт.

Антик мифологи дон истори Кавафисӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ Сеферисӹн гӹцӓт кымдарак вӓрӹм йӓшнӓт. Кавафис Александриашты шачын дӓ ӹлӹмӓш курымыштыжы шукыжымок тӹштӹ ӹлен. Лыдышвлӓм сирӹмӓштӹ француз символиствлӓ кого инспирацим тӹдӹлӓн пуэнӹт. Тенгеок тӹдӹм модернизм гӹц анзылны ашкедшеш шотлаш лиэш. Поэт пиш чӹдӹм сирен, ӹлӹмӹжӹ годым иктӓ 150 нӓрӹ лыдышым веле публикуен шоктен. Дӓ поэтӹн публикуйымы методшат пиш интересне. Тӹдӹ ик лыдыш книгӓмӓт лыкде. Тӹдӹ лыдышвлӓжӹм тетрадь постолеш поген, пецӓтлӹктен дӓ тӓнгвлӓжӹлӓн шӓлӓтен. 

Кавафис ӹшке лыдышвлӓжӹм истори тематиканеш, философи шанымашанеш дӓ эротикӹ шӱлӹшӓнеш пайылен. Но ик лыдышыжымат лач ик группыш веле пырташ ак ли, нӹнӹн пӹсмӓнӹштӹ раскыды агыл, лин кердеш ик лыдышок философи шанымашан дӓ эротика шӱлӹшӓн ылеш. Поэт сек шукыжымок истори теамтикӓн лыдышвлӓм сирен дӓ нӹнӹ хелленист тӱнымбал дон кӹлдӓлтӹнӹт. Кавафисӹн туан халажы, Александриа хеллениствлӓн культура покшал ылын, седӹндонат тӹдӹ ти хала дӓ тӹ жеп гишӓн шӹренжок сирен. Хелленизм жеп классицизм дон тӓнгӓштӓрӓлтеш. Тӓнгӓштӓрӹмӹ годым пӹтӓришӹжӹ кашкен кешӹ, шӱӓш тӹнгӓлшӹ семӹнь анжыкталтеш. Но хелленизм жепӹн индивидуализм шотышты ылын, классицизм годым- коллективизм. Поэт хеллинизм жепӓш шанымаш овуца вӹкӹ мелӹн анжа. Техень шанымаш овуцажы модернизм жепӓш шанымаш овуца докы лишӹл. 

Кавафис ӹшке юкшым поздан веле мон. Сеферис Кавафис гишӓн эссем сирен (Докимес ИИ, 1981) дӓ Йымы Антониусым кода лыдыш якте, тӹдӹн творчествыжым ик поратканеш веле шотлаш лиэш, манеш. Дӓ ти лыдыш вашталтымашым канден. Йымы Антониусым кода-м 1910-11-шӹ ивлӓн сирӹмӹ дӓ тӹштӹ Кавафисӹн шукы темӹжок цаклалтеш. Ик годымок ти лыдыш гедонизм, философи шӱлӹшӓн дӓ истори тематикӓн ылеш. Тиштӹ поэтӹн эстетикӹжӹмӓт цаклаш лиэш.

Лыдышын истори фоныштыжы Антониусын остатка йыдшы гишӓн Плутархосын шайыштмыжы. Антониус дон Клеопатра Октавианус дон йӹр нӓлмӹ Александриашты ылыт. Октавианус гӹц вара Аугуст кугижӓ лиэш. Ма лиӓлтмӹм ынгылен, Антониус мам тӹдӹлӓн пуйырен, тидӹ гишӓн кӱ палатын левӓш вӹлнӹжӹ ӹшкетшӹ шанен шӹнзӓ. Плутархос тӹ мӓгӓлӹн хала монгыр гӹц айышы халыкын юквлӓ шактымы гишӓн пӓлдӹртӓ. Айышы халык юк хала тӹрӹшкӹлӓ кеӓ. Тенге йымы тӹдӹм коден, тышманлан пуалтмаш гӹц пасна нимат весӹ уке- тидӹм Антониус ынгыла. Плутархос семӹнь йымы Дионис ылеш- театр, кунст, ӓрӓкӓ дӓ йӓнгӹм кӓндӓрӹмӹ йымы, кыдылан Антониус курымжы ыдылын. Но Кавафисӹн йымыжы ӹшке Александриа хала ылеш.

		Кынам трӱкок, йыдпелӹн, колат
		айышы халыкын юкшым, йозы музыкы семӹм,
		но ат уж тидӹм-
			цӓшет торцет кыргыжеш гӹнят,
		пӓшӓэт ӹштӹдеок кодеш дӓ ӹлӹмӓш целет
		лач тӹлӹшкӹ веле сӓрнӓлтеш гӹнят, ак кел ойхыраш.
		Кынам уж тагынамок йӓмдӹ ылат, юла,
		келесок цеверӹн!тӹньӹм кодышы Александриалан.
		Тӹнгжӹ тӹнь ӹшкӹметӹм ат алталы. Ит келесӹ
	 вуйта тидӹм тӹлеш* шотленӓт, ӓль самынь тамам кольыц.* руш. мечта
		Техень шанымашвлӓ яктежок ӹшкӹметӹм ит валты.
		Кынам уж тагынамок йӓмдӹ ылат, юла,
		тенге кыце техень халан ӓкшӹ лишӓшлык,
		ке ладнан окня анзыкы дӓ
		айышывлӓн ашкедмӹштӹм колыштал, 
		ти юквлӓм остатка гӓнӓ йӓнгетӹм кӓндӓрен, 
		айышы эдемвлӓн мистикӓн ашкедшӹ йозы семвлӓм, но 
		ит ойхыры, ит орланы,
         		дӓ цеверӹн! Александриалан ман, цеверӹн!, 
		кыдым тӹнь ямдет.

Кавафисӹн поэзижӹ утла простала, проза гань охырла вӓк кайын кердеш, но ти проста ылмаштыжы тӹдӹн вижӹ и ылеш. Кавафис тенге йориок ӹшке лыдшывлӓжӹм лыдышвлӓн вес кӱкшӹцвлӓшкӹ нӓнгенежӹ дӓ тӹштӹ у шанымашвлӓм кӹчӓлӹктӓ. Сеферис семӹнь Кавафисӹн лыдышвлӓжӹ икӹжӓк-иктӹштӹ дон кӹлдӓлтӹнӹт. {укы лыдыш гӹнят, нӹнӹм сери гань лыдаш лиэш. Кавафис метафорывлӓм ак кычылт, тӹдӹн лыдышвлӓжӹ ӹшкеок метафора ылыт. Антониус лыдышын кого мистикӹжӹ, ӹшке мистикӹ ылеш- Дионисӹн аен ашкедмӹжӹ дӓ тӹдӹн йозы музыкыжы. ӱлнӹ пумы лыдыш, анзылнышы дон кӹлдӓлтеш дӓ тенге ӓнят, вӓшештӹмӓшӹмӓт моаш лиэш.

		Сӹлнӹ, яратымы юквлӓ,
		тӹдӹвлӓн, кыдывлӓ коленӹт, ӓль нӹнӹн, колышывлӓ
	 	гань мӓ гӹцнӓ ямыныт.

		Кынамжы нӹнӹ омыныштем попат,
		кынамжы тамам шанымына годым, мӓ донна попат.

		Дӓ нӹнӹн юкышты семӹнь мӓгӓлеш пӧртӹлӹт
		ӹлӹмӓшнӓн пӹтӓриш лыдышын юквлӓ-
		музыкы сем гань, кыды йыдым, мӹндӹрнӹ, шӹплӓнӓ.




#Article 56: Кариотакис, Костас (128 words)


Костас Кариотакис (Κώστας Καρυωτάκης; 1896-1928) — Пелопоннесӹштӹш Триполи халашты шачын. Афинӹн университетӹштӹ юриспруденцим тыменьӹн. Пӹтӓриш лыдыш книгӓжӹ 1919- шӹ ин лӓктӹн (Эдемвлӓн дӓ Пӓшӓвлӓн ясышты). 1921-шӹ ин Нипентхи дӓ 1927-шӹ ин (Элеги дон Сатирӹвлӓ). Кариотакисӹн поэзиштӹжӹ француз поэзин кишӓвлӓжӹм моаш лиэш (Францоис Жиллон, Йулес Лафоргуе дӓ Цхарлес Bауделаир). Поэт эстетик дӓ декадент семӹнь пӓлӹмӹ ылеш, кыды шӹренжок пессимизм шӱлӹшӓн лыдышвлӓм сирен. Авторын декадент темӹвлӓжӹ: видӹмӹ (ви) ылмаш, ӹлӹмӓш тервен нерат лимӓш, нимат ӹштӓш лидӹмӓш дӓ ойхырымаш. Декадентвлӓ эртӹш жепӹн цевер дӓ яжо ылмыжым тӹлненӹт. Поэт 21 июльын 1928-шӹ ин ӹшкӹмжӹм лӱэн, пуштын.

Кариотакисӹн лыдышвлӓжӹ лыдшывлӓм кок лагереш шелӹнӹт. Тӹдӹ вӹкӹ симпати дон анжышывлӓ лоштыжы шукынжок сӓмӹрӹквлӓ ылыныт дӓ тӹдӹм кого поэтешӹштӹ шотленӹт, ӹшке лыдышвлӓштӹмӓт тӹдӹ семӹнь сирӓш цаценӹт. Кӹзӹтшӹ грек поэзим виӓнгдӹмӓштӹ Костас Кариотакис изи агыл рольым мадын.




#Article 57: Кастрен, Матиас Александр (115 words)


Матиас Александр Кастре́н (финнлӓ Matias Aleksanteri Castrén, шведлӓ Matthias Alexander Castrén; 2 декабрь 1813 — 7 май 1853) — финн йӹлмӹзӹ, фенно-угрист.

Хельсинки университетӹм пӹтӓрен, студеннт ивлӓжӹн финн йӹлмӹ дон фольклор докы мелӓн ылын. Йӹлмӹ материалвлӓм погаш манын, 1838-шӹ ин саамвлӓ докы кен, 1839-шӹ ин Карелиштӹ дӓ 1841-шӹ ин Лӧннрот Элиас дон коктын кым иэш Йыл дӓ Урал регионышты ӹлӹшӹ финн-угр халыквлӓ докы экспедици доно кеӓт. Тидӹ гӹц анзыцракшы тӹдӹ Лӧннротын «Калевала» эпосшым швед йӹлмӹш сӓрен. Руш Эл мыч сӓрнӹмӹжӹ паштек Кастрен кок монографим сирен: «Elementa grammatices Tscheremissae» дӓ «Elementa grammatices Syrjaenae» (коктыге 1844). Кырык марынвлӓн мӱлӓндӹштӹ ылын дӓ пӹтӓриш грамматкыжы, кыдым латин йӹлмӹ доно сирӹмӹ, кырык мары грамматика ылеш, кыды туан халыкнан историштӹжӹ сек пӹтӓришӹ ылеш.




#Article 58: Каукси, Ӱлле (413 words)


Ӱлле Кахуск (псевдонимжӹ Каукси Ӱлле, Kauksi Ülle, 22.09.1962) — Выру уездӹштӹ Саарлане солашты Палу лӹмӓн пӧртӹштӹ шачын. Школым Рюге солашты тӹнгӓлӹн, вара Выру халашты тыменьӹн. Тарту университетӹштӹ журналистикӹм тыменьӹн. Кӹзӹт Сетумаашты (Сету мӱлӓндӹштӹ) Обиница солашты ӹлӓ, кӹзӹт якте лу нӓрӹ лыдыш книгӓм сирен, нӹл тетям кушта. Каукси Ӱлле интернет ӹлӹштӓшӹштӹжӹ ӹшкежӹ гишӓн тенге сирӓ: Выру йӹлмӹ доно кӹзӹтшӹ жепӓш модерн лыдышвлӓм сирӓш цацем. Тидӹм ӹштӓш манын фольклор материалым шӹренок кычылтам дӓ тӹдӹм социлоги, психологи, педагогика доно кӹлден, синтезӹм ӹштем. Лыдышвлӓэм выру (сету) йӹлмӹм ӹлӹжтӹмӹ, тӹдӹм кӹзӹтӓт кычылташ лимӹ дӓ эчежӹ этнофутуризм шӱлӹш доно сирем. Ти кок элемент мӹнь кӧргӹштемӓт келгӹн шӹнзӓт дӓ икӹжӓк-иктӹштӹ лошты гармоништӹ ылыт. Ӹшкежӹ вуйта тамахань космонавт ылынам. Тидӹм ӹшке халыкем верц соок пурым ӹштӓш йӓмдӹ ыламат, техень тӓнгӓштӓрӹмӓшӹм анзыкы лыктым. Кынам иктӓ-махань пӓлӹдӹмӹ пӓшӓм ӹштӓш ӓль пӓлӹдӹмӹ корны лӓктӓш келеш ылын, тӹнӓм мӹлӓнем: «Ӱлле, тӹнь тидӹм ӹштӹшӓшлык ылат!» маныныт. Дӓ мӹнь соок тидӹм ӹштӓш йӓмдӹ ылынам.

Каукси Ӱлле Ээсти Костаби-Ушемӹн (Eesti Kostabi-$elts) организаторвлӓжӹ логӹц иктӹжӹ. Ти Костаби Ушем йӹр кӹзӹтшӹ Эстонин культурыштыш кымдан пӓлӹмӹ эдемвлӓ, сирӹзӹвлӓ, поэтвлӓ дӓ культура критиквлӓ- Каукси Ӱлле, Валериа Рӓник, Свен Кивисилдник, Карл-Мартин Синийӓрв, Йӱри Эльвест дӓ Ьейе Трейер ӹшке мастралыкыштым чангаш тӹнгӓлӹнӹт. Нӹнӹн этнофутуризм идейӹвлӓштӹ кӹзӹт Российӹштӹш финн-угрвлӓ лошты кымдан шӓрлен кенӹт. Каукси Ӱлле Кырык сирӹштӹ 2006-шы ин Салымсола музейӹштӹ эртӓрӹмӹ этнофутуризм семинарыштат ылын.

Лыдышвлӓжӹм сирӹмӹжӹ годым Каукси Ӱлле лач туан выру (сету) йӹлмӹжӹм веле кычылтеш. Лыдышвлӓ гӹц пасна поэтесса драмывлӓ дон прозымат сирӓ дӓ выру культура гишӓн прессӹштӹ сирӓ.

Кӹтӹкӹн выру (сету) йӹлмӹ гишӓн. Ти йӹлмӹм кымдан шӓрӓш, тӹдӹм пропогандируяш манын, 1988-шӹ ин выру йӹлмӹн дӓ культурын Фондым ӹштӹмӹ (Võro Keele ja Kultuuri Fond). Ти фонд ӹшке вӹкӹжӹ техень пӓшӓм нӓлӹн:

Пӓлдӹртӹмӹлӓ, ти Фонд кӱшӹц указдеок ӹштӓлтӹн- 1988-шӹ ин телӹм Тартушты ӹлӹшӹ вырула (сетула) попышы студентвлӓ университетӹн кафештӹ погынаш тӹнӓлӹнӹт дӓ туан культурыштым цымырен кодаш манын, Культура фондым ӹштенӹт. Нӹнӹ лошты Каукси Ӱллеӓт ылын. Весин кӓнгӹжӹм Кӓнгӹж университетӹм пачмы (кӓнгӹж курсвлӓ). Ти курсвлӓштӹ эдемвлӓ оксам тӱлен тыменьӹт. Тымдымы дӓ курсвлӓм лыдмы йӹлмӹ выру (сету) йӹлмӹ ылын. Тидӹн тӹнг организаторжы Арне Ьырн (Arne Hõrn) ылын. Культура Фонд лӹм доно пиш шукы пӓшӓм ӹштен шоктымы: 1990-шы ин Радиоканалым пачмы, «Võrovara» (Вырын пайдажы) журналым лыкташ, книгӓвлӓ лӓктӓш тӹнгӓлӹнӹт. Выру (сету) йӹлмӹ доно цилӓжӹ 30 тӹжем эдем попа, но тенге гӹнят нӹнӹ 10 книгӓ гӹцӓт утла книгӓм ик иштӹ лыктыт. 14.03.1995 ин Эстонин кугижӓнӹш Выру Институтым пачын. Кӹзӹт выру йӹлмӹ дӓ культура Фонд дон Выру Институт пиш шукы махань-шон пӓшӓм ӹштӓт. Шамаклан август тӹнгӓлтӹшӹштӹ 1991-шӹ годшен и йӹдеок Сетувлӓн Кугижӓ кечӹвлӓм эртӓрӓт, кышты шӹренок мары культура эдемвлӓӓт хыналат.




#Article 59: Кашак, Лайош (338 words)


Лайош Кашак (венгрлӓ: Lajos Kassák, шачын 21-шӹ мартын 1887-шӹ ин – колен 22-шы июльын 1967-шӹ ин) — венгр поэт, прозаик, артньык, эссеист, редактор, венгр авангардизмӹн теореткшӹ дӓ шукы вес йиш модерн йогымашвлӓн ӓтяштӹ. 

Лайош Кашакын (Лайос Кассáк) ӓтяжӹ паянжок ылде гӹнят, эргӹжӹм тымень лӓкшӹм ужнежӹ ылын. Но Лайош ӹшкежӹ изинекок столяр докы тыменяш кеӓ. Когорак лимӹкӹжӹ металлистеш тымень лӓктеш. Тӹ годымок революци шӱлӹшӓн йӹргецвлӓ донат пӓлӹмӹ лиэш. Изиш жеп эртӹмӹкӹ, тӹдӹ Вадывел Европышкы лӓктӹн кеӓ дӓ махань-шон пӓшӓвлӓм ӹштен, ӹлӓш тыменеш. Корнышты сӓрнӹмӹжӹ годым лыдшвлӓм сирен дӓ Венгриш газетвлӓш колтен шалген. Европышты каштмыжы годым, кунстын йогымашвлӓ доно пӓлӹмӹ лиэш, тенге тӹдӹн шӱмешӹжӹ кунст докы курымаш интересӹн тылипшӹ пижеш. Туан сӓндӓлӹкӹшкӹ пӧртӹлмӹкӹжӹ, тӹдӹ пӹтӓри заводвлӓштӹ пӓшӓлӓ, варажы лач кунстлан веле служаш тӹнгӓлеш. Тӹдӹ гӹц шалахай монгырышкыла анжышы, пролетариат эстетика докы лишӹл ылшы артньыквлӓн вуйлатышы лиэш.

Кашакын пӹтӓриш лыдыш погымжы 1915-шӹ ин Вагнерӹн маскы дон эпос (Éпосз Вагнер масзкйáбан) маналтеш. Авторитетӓн Ниугатат тӹдӹн талантжым цаклен, но ти поэт докы нигынамат лишемӓш цацыде. А Тетт дӓ Ньугат журнал лошты сӹлнӹшая дон кунст гишӓн кынамжы цаткыды полемикӓт ылын. 1918-шӹ ин шагалтымы Совет Республика годым, Кашак пиш активно кунст пӓшӓм ӹштен, но парти сирӹзӹн пӓшӓжӹ доно мадаш цаца- тидӹм ынгылен, варажы тӹдӹ революци монгыр гӹц карангеш. Революцим лаксыртымы паштек, Кашак тюрьмӓш вӓрештеш, ирӹкӹш лӓкмӹкӹжӹ Венӹш эмигрируя дӓ сӹлнӹшая пӓшӓжӹм ак коды. 1926-шы ин туан сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ мӹнгеш толеш, но пролетариатын организацивлӓштӹ нигынамат пӓшӓм ӹштӹде. Тӹ жепӹн махань-шон журналвлӓш культура дӓ политика гишӓн эссевлӓм сирӓ.

Кашакын поэзиштӹжӹ экспрессионизмӹн, футуризмӹн дӓ дадаизмӹн кишӓвлӓ кайыт. Кыды лыдышыштыжы Витман дон Аполлинерӹн инфлуэнсӹм цаклаш лиэш. Поэт метрикӹм, ритмӹм, рифмӹм ӧрдӹжеш коден, лыдышвлӓжӹм сирӓ. Тенге гӹнят, нӹнӹ куштылгынок лыдалтыт. Лыдыш шамаквлӓ, шамаквлӓн группы дӓ образвлӓ гӹц погымы пӓшӓ ылеш- тидӹм Кашакын поэзиштӹ раскыдын ужына. Импрессионизм дон йугенд стильӹм анжалаш гӹнь, тӹштӹ махань-шон декоративне атрибутым ужына, Кашакын лыдышвлӓштӹжӹ пӓлдӹртӹмӹ атрибутвлӓм весӹ доно вашталташ нелӹ, кынамжы акат ли вӓк. Тенге сирен, Кашакын лыдышвлӓжӹ утла проставлӓ ылыт, манын ана керд. Ти проста ылмашты тамахань айон шӱлӹшӹжӹ шижӓлтеш. Йуж-кыды универсаливлӓн ынгылымаш: кырык, капка, хала, кӹцкӹ, пӓшӓзӹ, ӓнгӹр, пӧрт поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ библиштӹш тематикӹм вӓк ӓшӹндӓрӹктӓт.




#Article 60: Кашубвлӓ (107 words)


Кашубвлӓ (кашубла Kaszëbi; полякла Kaszubi; нем. Kaschuben) - вадывел славян группыш пырышы йӹлмӹ доно попышы халык Польшышты. 2002-шӹ ин кашубла попышывлӓн шотышты 53 000 эдем ылын. Тӹ годымок нӹнӹн шотыштым 500 000 яктеӓт анжыктат. Польшын ирвел-йыдпелвелнӹжӹ Балти тангыж тӹрӹштӹ ӹ Померани регионышты ӹлӓт. Вуйхалаштӹ Картузы хала. Сек кого хала, кышты кашубвлӓ ӹлӓт, Гдыня маналтеш. Кашубвлӓ первирӓкшӹ коллоэц халык ылын, кӹзӹт нӹнӹ туризм бизнесӹштӹ шукынжок ылыт. Кашуб халыкын дӓ йӹлмӹн интересвлӓжӹм Кашуб-Померани Ушем ӹшӹклӓ дӓ анзыкыла шӹкӓ. Кыды йӹлмӹзӹжӹ кашуб йӹлмӹм полак йӹлмӹн диалкетешӹжӹ шотла, кыдыжы тӹдӹ йӹлмӹ ылеш, манеш. Кымдан пӓлӹмӹ кашубвлӓ Польшын Премьер-министржы Дональд Туск, историк Герард Лабуда (ш.1916), Генрик Мушинский дӓ сирӹзӹ Гӱнтер Грасс ылыт.




#Article 61: Кашутин, Роберт Венедиктович (494 words)


Кашутин Роберт Венедиктович.
Кашутин Роберт Венедиктович 1935 ин Кыткыныр солаэш шачын. Каршым да вес музыкальный инструментвлам ышташ тыды тетя годымок атяжы, Кашутин Венедикт Степанович, гыц тыменьын. Тыды Волжск халаштыш ремесленный училищым тымень пытарен. Москва, Усинск халавлашты ылен да пашам ыштен. Шачмы варыш портылмыкыжы, атяжын пашажым пакыла ыштен. Цилажы 100 утла у каршым ыштен да пиш шукым торлен. Ышке мыштымашыжым самырыквлалан тымден кодаш цацен. Кызытшы жепын республикыштына каршым ыштышы ик мастар веле улы. Тиды – Виловат вел Сатсолашты ылышы Изинкин Андрей.

Вот техень карш мастарвла улы ма доннаат. Тыдын пашажы ак ям, пакылаат виангаш тынгалеш манын ма ынянена. Тевеш самырыквла тыдын докы тыменяш каштыт. Мамнан школыштына 10 классышты тыменьшы Изинкин Сережа йарсымы жепын тоже токыжы тыменяш каштеш. А тыдын ызажы Андрей уже ышкеок каршымат ыштен мышта. Теве анжалда доко ти цевер, сылнештарен шындымы каршым тыды ыштен. Техень тыменьшывлажы шукыракын лимыкышты, карш мастар Кашутин сусу веле лиэш.
А та паледа, малын карш ыражын ылеш?

(Легенда).
Карш.
Йымы эдемвлалан каршым пуйырен, а иа – шывырым. Кынам эдем каршым шакташ тынгалын, тыды пиш яжон йонгалтын. Карш эдемлан шывыр гыц когоракын келшен. Тидым иа пален налынат, когон шыдешкен да каршым, пыдыртем манын, парняжы доно ыражтен шуэн. Тылец вара карш эче яжоракын веле йонгалташ тынгалын. Тынамшен мары халык кымалмаш годым, тошты мары айо годым со каршым шакта.

Тыдым мары художниквла рисуяш яратат, нынын пашавлаштышты каршым шыренок ужаш лиеш:
Бутов «Мелодии Тойдемара».
Бутов «Молодые».
Лаврентьев «На концерт».
Лаврентьев «Праздник в марийской деревне».
Горбунцов «Гусляр».
Михайлин «Акпарс и Эрвий».
Пушков. Триптих «Песня»
Токтаулов «Вечерние мелодии».

Карш мары писательвлан произведенивлаштыштат вашлиалтеш:
А.Крупняков «Марш Акпарса»
В.Юксерн «Кусле»
А.Крупняков «Гусляры»
В.Колумб «Карш мастар» (легенда)// Мары литература, 11кл.

Каршым мактен мары поэтвла лыдышвламат сират:
Е.Першуткин «Каршын юкшы»
Карш гишан мырыат чыды агыл.
(Тыменьшывла первишы мары халык мырым мырат):

			Кылтинг-кылтинг каршыжы,
			Лымегожын хангажы,
			Тайви шарыкын шол-кылжы,
			Виаш кугин пашкаржы,
			Ик млоецын парняжы,
			Парня йыде - ши шаргаш.

Мары халык ямаквлаштат каршын цуда вижы гишан попалтеш.

(Ямаксы папа ышке ыныкавлажы дон пыра)

(«Цуда каршызы» ямакым мадын анжыктат).

Цуда каршызы.

Перви ик мары солашты ылен ылын цуда каршызы. Тыды карш доно пиш яжон шактен мыштен. Кынам тыды каршым шакташ тынгалеш, йырваш циланок кушташ тынгалыт ылын. Эдемвла веле агыл, ангыр тырышты кишы кого куэрвлаат тарванедылаш тынгалыт ылын.
Каршызын тангжы ылын. Тыды пишок весела да кушташ мастар ылын.
Икана кого ойхы толын: каршызын тангжы колен кен. Тыдын туанвлажы когон ойхыреныт:

Каршызын йангжы карштен, ти ойхан магырымым ужын. Тыды тырхен кердде, сыгырал колтен:

Каршыжым налын да Киямат-торан пыцкемыш сандалыкышкыжы лактын кен.
Веремаат пула эртен, каршызы Киямат-тора докы миэн шон. Киямат-тора ты жепын ышкымжын пыцкемыш портыштыжы кана ылын. Эдем пышым шижын колтаат, каршызым ужеш да сыгырал колта:

Каршызы шакташ тынгалеш. Тыды когон мастарын шакта. Кого кувлаат тарванедылаш тынгалыт, ымылкавлаат кушташ тынгалыт. Киямат-тораат ак тырхы да кушташ тарвана. Янгыла да манеш:

Тенге цуда каршызы Киямат-торам сынген да тангжым колымаш гыц ытарен.

(Каршын сылны семжы кого виан ылеш, цудамат ыштен кердеш).

.

Ямакышты веле агыл, ылымаштынаат техень мастар каршызывла улы. Ынде мамнан шаяна ныны гишан кеаш тынгалеш.
Мамнан республикыштына пытариш профессиональный каршызы Павел Тойдемар лин.




#Article 62: Киви, Алексис (135 words)


Киви Алексис (10.10.1834, Нурмийӓрви - 31.12.1872, Туусула) — Лачокла лӹмжӹ Алексис Стенваль (Alexis Stenvall). Финн йӹлмӹлӓ сирӹмӹ сӹлнӹшаялан негӹцӹм пиштӹшӹ кого талантан сирӹзеш шотлалтеш. Алексис Киви цилӓжӹ 12 драмым, лыдышвлӓм дӓ ик романым сирен. Сек пӹтариш пьесӹжӹ Куллерво маналтеш, кыды сюжетшӹ доно Калевала эпос доно кӹлдӓлтӹн.

Кырык марла Кивин Шӹм шӱмбел романжым (сӓрӹзӹ Валери Аликов) да алык марла Кем ыргызывлӓ Нумми сола гӹц драмыжым (сӓрӹзӹ Васили Яналов) лыдаш лиэш.

 

Романым 1870-шы ин сирӹмӹ гӹнят, кыце финн, тенгеок кырык марла лыдшыланат тӹдӹ шӱмеш вазеш, вет романыштыш пресонажвлӓ тагачы кечӹнӓт вӓшлиӓлтӹт: Юхани гань нерӓнвлӓ дӓ тӹ годымок пуры шӱмӓнвлӓ, Лаури гань ӹшкетӹн лиӓш яратышывлӓ, Симеон гань ладнавлӓ дӓ йымылан пиш ӹнянӹшӹвлӓ, Эро гань пӹсӹ ышанвлӓ дӓ ышан ылмыштым весӹвлӓлӓн анжыкташ цацышывлӓ. Романым лыдын лӓктӓтӓт, йӹрвӓшет ылшы эдемвлӓ вӹкӓт тӹшленрӓк анжалат дӓ ти романын персонажвлӓ доно нӹнӹм кӹлдет.




#Article 63: Когечӹ (138 words)


Когечӹ (тошты грек: πάσχα, лат.: Pascha, иврит: פסח‎, песах гӹц) — кыды христианствышты «эртен кемӹ», дон Иисусын Ӹлӹжмӹжӹм (тошты греклӓ Ἡ Ανάστασις τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ) анжыкта. Церкӹ айовлӓ гӹц ик когоэш шотлалтеш. Ти айо Иисус Христосын ӹлӹжмӹжӹ доно кӹлдӓлтӹн. Кӹзӹтшӹ жепӹн ти айон кечӹвлӓжӹ тӹлзӹн каштмы календарь негӹцеш вазыт. 

Когечӹн овуцавлӓжӹ йымым ыдылмы доно кӹлдӓлтӹнӹт. Когечӹ годшаш мадмашвлӓ дон жепӹм сусун эртӓрӹмӓш Кого Пост доно кӹлӹштӹм кычат, ти пост годым айовлӓм аяш дӓ паян, шелӓн, ӱӓн качкышым качкаш ак ли. Лач Когечӹ толмыкы веле мӹшкӹр циц качкаш лин. Мам Ум анжыкта, тӹдӹ Когечӹн символжы лин: кырык марынвлӓн кечӹ форман сары таравлӓ, вес халыквлӓн лин кердеш Когечӹ ӓнгӹрвлӓ, Когечӹ тыл (сарта), ӹлӹмӓш: чиӓлтӹмӹ мынывлӓ, (рушынвлӓн куличвлӓ) вес халыквлӓн моренвлӓн, патявлӓ. Кырык марынвлӓ Когечӹ годым икӹжӓк-иктӹштылӓн чиӓлтӹмӹ мынывлӓм пӹрнялӓт дӓ мыным пумы годым Христос Ӹлӹжӹн! дӓ Лачокат Ӹлӹжӹн! манын попат.




#Article 64: Коротков, Сергей Дмитриевич (169 words)


Пӓлӹмӹ мырызы Сергей Дмитриевич Коротков Микрӓк кымдемӹн Петухсолаэш мырызы шўмӓн семняэш шачын. Мастарлыкым Микрӓкӹштӹшӹ музыкальный школышты поген, баян доно шакташ тыменьӹн. Вара Йошкар-Олашты музыкальный училищештӹ пӓлӹмӓшӹм поген. Тӹштӓт баян доно айырлыде, “Пеледӹш” ансамбльышты выступаен. Сергелӓн армиштӹ тыменьмӓш пакыла шыпшылтын, манаш лиэш. Труба инструментӹм, духовой инструментвлӓн спецификым пӓлен нӓлӹн. Пӹтӓришӹ пограничный отрядной духовой оркестрышты, а кокшы и - Забайкальский пограничный округын мырышы дӓ куштышы ансамбльышты ылын. Козьмодемьянскышты пӓлӹмӹ композитор Владислав Куприянов доно иквӓреш ровотаят. Заочно Москвашты искусствын халык университетӹштӹ - эстрадный оркестрвлӓлӓн аранжировка классышты тыменьӹн. Сергем Культура дворецӹш у вокально-инструментальный ансамбльым вуйлатышы семӹнь пӓшӓлӓш ўжӹнӹт. Кыдым вара участниквлӓ “Цитрамон” манаш тӹнгӓлӹнӹт. Ти ансамбль доно район мычкы шукы гастролируенӹт. 1990-шы ивлӓн Микрӓк сельсоветӹн территориштӹ вӓрлӓнӹшӹ “Рассвет” совхозын директор Б.Н. Никитин тӹдӹм шачмы кымдемӹшкӹжӹ ровотаяш со ўжӹн. Тӹдӹ Микрӓк ДК-ш ровотаяш ванжа. Ансамбльвлӓм нуль гӹцок лўктӓлӓш, ял вӹкӹ шагалташ манын, качественный аппаратура, инструментвлӓ келӹт. Нӹнӹм Борис Нестерович обещӓен дӓ ӹшке шамакшым кычен. Тенге тӹштӹ 1992-шы ин Серген шытыр доно “Аяр” ансамбль шачын. Тӹдӹн участниквлӓжӹ Владимир Яматаев, Владимир Юшкин дӓ Сергей Коротков линӹт.




#Article 65: Краселицӹ (109 words)


Краселицӹ () — Шур сир солавлӓш пыра, Ӓвӓсир сола якте 3 уштыш. Солам 1920-шы ивлӓн Йоласал лишнӹш Аманыр сола гӹц толшы Игнатьев, Андрианов дӓ Иванов фамилиӓн хресаньвлӓ ӹштенӹт. Шур поселенин покшалжы — Макарсир якте 20 уштыш. Краселицӹвлӓ Ӓвӓсирӹштӹш Шур школышты тыменьӹт дӓ тӹштӹш лапкавлӓш, почтыш каштыт. Шукынжок коллоэцвлӓ дӓ Шурышты колым кычат, мӱкш анжышывлӓӓт улы. Краселицӹ Шур тӹрӹшток ылешӓт, Шавашар ГЭС-ым колтымы анзыц шукы портшӹмок пыженӹт, а эдемвлӓжӹ Этьвайнырыш дӓ вес вӓрвлӓш ӹлӓш ванженӹт. 2001-шӹ ин солашты 42 эдем ӹлен, нӹнӹ логӹц 15 пуэргӹ да 27 ӹдӹрӓмӓш. Краселицӹштӹ халыкнам сотышкы лыкташ цацышы Григорьев-Эмӓшӹн пӧрт аражы кӹзӹтӓт эче шынзӓ. 1980-90-шы ивлӓн «Краселицӹ» лӹмӓн пристин ылын, кышак Угарман гӹц Курмышыш каштшы «Восходвлӓ» шагалыныт.




#Article 66: Кырык мары драма театр (275 words)


Кырык мары драма театр

Кырык мары театр историжӹ 1920-шы ивлӓн тӹнгӓлӓлтеш. (Махань ин?) Тӹ ивлӓн Цикмӓ халашты (халанан лӹмжӹм халыкна лачокшымат, лӹмӹнок интеллигецинӓ, тӹнӓм активно йӹлмӹштӹжӹ кычылтын) кырык мары культура шолмылаок шолын манаш лиэш дӓ тидӹлӓнжӹ виржӓт ылын. Тӹнӓм Цикмӓштӹ таманяр техникум ылын дӓ тыштӹ шукы кырык марын тыменьӹн, но культуры да халыкым сотышкыла нӓнгемӹ пашӓм ӹштӹшыцлӓ лошты, шукынжок Педтехникумышты тыменьӹнӹт да Кырык Мары театрын артиствлӓ лоштыжыт, шукынжок студенвла ылыныт. Театр тӹнӓм Кырык мары Колхоз театр лӹмӹм намалын. Театрын ӹлӹмашӹжӹ кужыжок ылде, тӹдӹ 1930-шы ивлӓн тӹнгӓдтӹшӹнок питӹрӹмӹ лин. 
Театрын репертуаржы 1920-шы ивлӓн: пы нангешӹ -тӓриш гӓнӓ анжышывлӓлӓнжӹ амасажым 1920-шы.

Сек пӹтӓриш у театр сезоным кырык мары драматург Евграф Поствайкинӹн «Тыр вады» драма доно 4 –шӹ декабрьын1994-шӹ ин Яков Эшпай лӹмӓн культура дворецӹштӹ Цикмӓ халашты пачмы.

Театрын пӹтӓриш артиствлӓжӹ Йошкар–Олаштыш И.С.Палантай лымӓн музыкальный училищӹн театр полкӓжӹм тымень лӓктӹнӹт. Артиствлӓм тымдышы, нынын талантыштым виӓнгдӹшӹ семӹнь театрын пӹтӓриш режиссёржы С.Иванов ылын. Тӹдӹ пӹтӓриш техень спектакльвлӓм шӹнден: Семён Николаевын «У кӹцкӹ»-жӹм, И.Тобилевичӹн «Сӹнзӓвӹдӓн пуйырымаш»-ыжым, Миклай Рыбаковын «Кок эргӹ»-жӹм. Пӹтӓриш сезонын тенгеок режиссервлӓ Олег Иркабаев кырык мары сирӹзӹ Никон Игнатьевӹн «Савик» роман негӹцеш комедим дӓ Василий Домрачев Василий Юксернӹн «Йой ӹрвӹж» ямакым шӹнденӹт. Кӹзӹтшӹ жепӹн Кырык мары драма театрын репертуарыштыжы шукы йиш жанран спектакльвлӓ улы. Драма, комеди гӹц пасна шукы концертӹм анжыктат, поханявла доно ямакымат шӹндӓт, йӹлмӹ шотыштат айыртемалтыт - руш йӹлмӹ донат шукы спектакльым шӹндӹмӹ. Мары Эл Республикыштына техень театр иктӹ веле ылеш, кышты артиствлӓ марлаат, рушлаат спектакльвлӓм мадыт. Тенешӹ и якте руш йӹлмӹ доно техень спектакльвлӓм шӹндӹмӹ:Александр Островский «Не все коту масленица», С.Лобозеров «Семейный портрет с посторонним», «Семейный портрет с дензнаками», Ж.Унгард «Аделаида», А.Коровкин «Кукла для невесты», Ф.Буляков «Выходили бабки замуж», А.Слаповский «Звезда или юбилей». Тетявлӓлӓн ямаквлӓ дӓ 


#Article 67: Кырык мары поэзин антологижӹ 2005 (670 words)


Кырык мары поэзин антологижӹ 2005

Кырык мары поэзин антологи халыкнан культура историштӹжӹ пӹтӓришӹ ылеш. Ти антологиш 80 иштӹ сирӹмӹ лыдышвлӓм, поэмӹвлӓ гӹц лаштыквлӓм дӓ кыды авторжын мырывлӓжӹмӓт айырен нӓлмӹ. Тишкӹ цилӓжӹ... поэтӹн лыдышвлӓштӹм пыртымы. 

Антологи нӹл кӹдежеш шелӓлтеш: У ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӹшӹвлӓ, Якшар шӹдӹр лӹвӓлнӹ. Идеалвлӓм ямдышывлӓ, 30-шы ивлӓн традицивлӓм ӧрдӹжеш кодышывлӓ, У корнывлӓм кӹчӓлшӹвлӓ. Тидӹ гӹц пасна 1767-шӹ ин Казаньышты тыменьшӹ пӓлӹдӹмӹ кырык мары авторын лыдышыжы дон лыдшывлӓ пӓлӹмӹ лин кердӹт. 

Антологишкӹ кердмӹ семӹнь шукырак авторын лыдышвлӓм пыртымы. Ти авторвлӓ логӹц кыдыжы кӹзӹт якте виӓнг толшы поэзиштӹнӓ кого фигуреш шотлалтыт (Никандр Ильяков , А. Канюшков , Г. Матюковский). Нӹнӹ пролетарский эстетикӓн поэзим кердмӹштӹ семӹнь виӓнгденӹт. Пиш продуктивный поэтвлӓ ылыныт, лыдышвлӓ гӹц пасна шукы поэмӹм сиренӹт.
  
Кырык мары поэзиштӹ ик традици улы: ӹлӓлшӹрӓк, опытан поэт вес поэтӹм тымдышашлык. Ик статянжы тидӹ худа овуца агыл, но вес монгыр гӹц анжалмыкы, тенге ылмы годым тымдымы поэт тымдышыжын эстетика анжалтышыжым, сирӹмӹ стильжӹмӓт вӓк ӹшкӹлӓнжӹ нӓлӹн, дӓ вара ӹшкӹмжӹн индивидуальностьшым ямден кердеш. Иван Горный, Егоров Николай , Першуткин Евгений., Володькин Николай анзыцырак пӓлдӹртӹмӹ поэтвлӓн лиништӹм анзыкыла нӓнгенӹт дӓ лыдышвлӓштӹ доно туан поэзинӓм пайдаренӹт. 

Поэзинӓ шачынжок пролетариатын поэзижӹ семӹнь шачын. 1920-30-шы ивлӓн сирӹшӹ, у ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӹшӹ поэтвлӓ незер халыкым понгыжтарымы лыдышым шукым сиренӹт, кынамжы моральный пӹсмӓнвлӓмӓт ванженӹт. Ти лыдышвлӓ мӓмнӓн поэзилӓн негӹцӹм пиштенӹт. 

Уланрак класс гӹц ылшы поэтвлӓ мӓмнӓн поэзиштӹнӓ уке. Тидӹм тенге ынгылдараш лиэш: Революци якте лыдын-сирен мыштышы кырык марынвлӓ ылыныт гӹнят, ӓнят, нӹнӹ шукынжок туан йӹлмӹлӓ шукыракым сирӓш келмӹ гишӓн шаныделыт. Вара революци лин дӓ ти ядмаш пиш актуальный ылын. Попашат уке, революци туан йӹлмӹлӓнӓ сирӓш тӹнгӓлмӹлӓн пиш кого импульсым пуэн. Но тӹ годымок, социализм ушемкымдемӹм чангымы годым, тӹдӹ ик анжалтышым веле тырхен.

Туан поэзиштӹнӓ 1980-шы ивлӓн мычаш якте эдем эдем семӹнь анжыктымы агыл - тӹдӹ тамахань абстрактный сучщества ылеш. Н. Игнатьев тӹдӹ гӹц коммунистӹм ӹштӓ дӓ ӹшкежӹ дон вӓк персонифицируя. Тӹдӹ у, соты ӹлӹмӓш верц ылеш, у ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӓ, тошты дон кредӓлеш. Кредӓлмӹжӹ годым ваштареш шалгышыжын вӹржӹ йога гӹнят - ӹжӓл агыл, тӹдӹм пушташат йӓмдӹ. Н. Игнатьев абстрактный эдем гишӓн сирӹмӹжӹ паштек Ленин гишӓн сирӹмӓшкӹ ванжа. Ӹнде герой Ленин ылеш - кыды пӓшӓм ӹштӹшӹ халыкын кого тӓнгжӹ. Ленин колымы паштек нэп, вара коллективизаци тӹнгӓлӓлтӹт. Тидӹжӹ Никон Васильевичлӓн дӓ тӹдӹн доно тымдымы поэтвлӓлӓн кого импульсым пуа. 

Кымлышы ивлӓн халык тышманвлӓ ваштареш кредӓлмӓшӹн пӹтӓриш коэжӹ лыпшалеш. Ти коэ Москвашты дӓ Ленинградышты когонжок ӹшкежӹ гишӓн пӓлдӹртӓ: Вл. Маяковский ӧрӹктӓрӹшӹ колымаш доно кола, С. М. Киров пуштмы лиэш, пролетаривлӓн сек яратымы сирӹзӓт, Максим Горькийӓт ти коээш ямеш. Тӹ ивлӓнок Сталинлӓн пӹтӓриш одывлӓ шачыт. Пӹтӓри руш, вара кырык мары авторвлӓӓт сирӓш тӹнгӓлӹт. Сталин гишӓн 1950-шӹ ивлӓ якте сирӹмӹ. Тӹдӹ гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓ сирӓш тӹнгӓлшӹ поэтвлӓлӓн поэзиш пропуск вуйта ылыныт: тӹдӹ гишӓн сирен мыштет - поэзи нырыш пырен кердӓт, агыт - тӹнӓм кеок тишец. 

Кымлышы ивлӓн поэзиштӹнӓ Сталин гӹц пасна туан кого сӓндӓлӹк - вескид сӓндӓлӹк темӹ ситӓлык тӹкӓлмӹ. Вескид сӓндӓлӹк со кроза дӓ цӓшӓн дӓ сулыкдымы СССР вӹкӹ шыралташ йӓмдӹ. Тӹ ивлӓнок эдемвлӓ миллионвлӓ дон ГУЛАГвлӓшкӹ колтымы ылыт, халыквлӓ географин карта гӹц ямыныт, поэтвлӓ халыквлӓн кого тӓнглӓн одывлӓм сиренӹт. Кырык марынвлӓ веле агыл, весӹвлӓӓт. Дӓ, келесӓш келеш, мӹнь кӹзӹт нӹнӹм вуйнаматеш ам лык. Мораль гишӓн веле ӓшӹндӓрӹктӓлнем. 

Кокшы тӱнымбал вырсы поэзилӓннӓ кого импульсым пуэн. Поэтвлӓнӓ ӹнде ӱлнӹшрӓк профильӹм айыренӹт - герой салтак гишӓн сиренӹт. Но тенге гӹнят ик корныш пырен, клишевлӓ доно, Сталинӹмӓт макталташ мондыделыт. Г. Матюковскин творчествыжым моло анжалаш гӹньӹ, фронт тематика 1990-шы ивлӓ яктеок якшар шӹртӹ доно шыпшылтеш. Тидӹ худам шаныдеок пӓлдӹртӹмӹ ли. 

Сталинӹн колымыжы паштек, тӹдӹ гишӓн лыдышвлӓм сирӓш цӓрнӹмӹ. Вӓрешӹжӹ советский романтизм шӱлӹшӓн лыдышвлӓм сирӹмӹ, кышты цӓшӓн колхоз ӹлӹмӓш, цӓшӓн яратымаш дӓ вырсы гӹц сӓрнен толшы геройвлӓ анжыкталтыт. Лишнӹш, пашкудыштыш кулак ӓль середняк тышманымат кымлышы ивлӓнок мӹндӹр вӓрӹш поктыл колтымы. Цӓшӓн ӹлӹмӓшӹм чангаш ӹнде иктӓт дӓ нимат ак ӓптӹртӹ. 1940-шӹ ивлӓн неволя СССР-ыш ушымы сӓндӓлӹквлӓштӹш халыквлӓӓт (Вадывел Украинышты, Вадывел Ош Русиштӹ, Молдавиштӹ, Балти сӓндӓлӹквлӓштӹ) поэтвлӓнӓн лыдышвлӓштӹ цӓшӓн ӹлӹмӓшӹм ӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт. 

   

Тенгежӹ гӹнь, поэзиштӹнӓжӹ ма кодын? Поэзиштӹнӓ 1980-шы ивлӓнок у корнывлӓ каяш тӹнгӓлӹнӹт, у лӹмвлӓ толыныт дӓ 1920-30-шы годшаш поэзин традицивлӓм ӧрдӹжӹш шӹкӓлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц В. Григорьевӹн, Петухов, Виталий Альбертовичӹн, Самойлов Владиславын, Ондрин Валькан лӹмвлӓштӹм пӓлдӹртӹмӹлӓ. 1980-шы ин поэзишкӹнӓ пӹтӓриш поэтесса ашкылтен. Лӹмжӹ Диана Маликеева. 




#Article 68: Кырык сирӹштӹшӹ корнывлӓ (626 words)


Первишӹ корнывлӓ

Архивӹштӹ пыргед шӹнзен, Цикмӓ (Козьмодемьянск) уездӹштӹшӹ корнывлӓ гишӓн теве техень материалым момы (ЦГА РМЭ ф.3, оп. 1, д.54). Пӓлдӹртӹмӹлӓ, нӹнӹм перви тракт маныныт. Ынгылдарымашым пуэнӓ: Тракт - улучшенная грунтовая дорога, соединяющая важные населенные пункты; имела станции (постоялые дворы и верстовые столбы). По тракту шли регулярные перевозки пассажиров, грузов и почты (почтовые тракты с почтовыми станциями). Уезд мычкы губерня статусан техень трактвлӓ эртенӹт: Москва почтовый, Москва-Вичӹ (Вятка) торговый дӓ Йӓдӹрнӓ. Ти корны-трактвлӓ гишӓн ынгылдарымашым пуде ак ли. Москва почтовый тракт эче вес семӹньжӹ Кого Азан корны, Сибирь тракт лӹмвлӓм намалын, марлажы тӹдӹм эче Кӹтьӹригорны маныныт. Лачокшым гӹнь, Кӹтьӹригорны Йыл тӹр мычкы эртен: Шурдӹнг – Ямангаш – Похросола – Цикмӓ, варажы Юркинӓ слобода гӹц алык тӹр мычкы кеен. Но ти корны гишӓн эче шукыжымок ана пӓлӹ. Шамак толшеш, Омыклидӹштӹ постоялый двор лин, тӹдӹ ти корны доно кӹлдӓлтӹн ылын вӓл? Вара Сумкашкы пырен ӓль Лап Ямангаш гӹц тӧрӧк Похросолаш эртен. Кыштырак ылын почтовый станци? Кырык сир гӹц Йӱрнӹш кышецӹнрӓк почтым Йыл гач ваштенӹт? Вет тӹдӹ Шурдӹнг уездӹш пырен. Теве Похросола гӹц Цикмӓш телӹм тӧрӧк Йыл мычкы каштыныт.

Юркина слобода гӹц алык тӹр мычкы корны кышкевек шыпшылтын: Шӹндӹрлап якте, ӓль палнырак кырык вӹкӹ кузен.

Ти корнывлӓ гишӓн энциклопедический словарьыштат нимат сирӹмӹ агыл, лач пӓлдӹртӹмӹ: Сибирь трактым “Владимирка” лӹм доно XVIII курым мычашты ӹштӓш тӹнгӓлмӹ. Векӓт, иктӓ XIX курым тӹнгӓлтӹшӹн когогорным Йыл тӹр гӹц паланрак ӹштӹмӹ, тӧремдӹмӹ, тенге тӹдӹ Цикмӓ гӹц палнырак эртен, Виловатышты почта станци лин, тишецӹн Цикмӓ дон Йӓдӹрнӓ трактвлӓ тӹнгӓлӓлтӹнӹт, кок векӹлӓ почтым, эдемвлӓм, грузым шыпштенӹт. Тишкок Москва-Вичӹ торговый тракт ушнен, тенге Вичӹ (Киров) вецӹн грузым, эдемвлӓм дӓ уездный центр гӹц Кумьяш, почтым шыпштенӹт. Эче вес трактвлӓ линӹт: Цикмӓ- Цӓрлӓ, Цӓрлӓсанчур – Шавашар, тӹдӹ Чебоксарский маналтын дӓ Кӹлемар, Мадар, Куплонга дӓ Йӓнчӓш (Ермучаш) солавлӓ гач эртен. Нӹнӹн значеништӹ изирӓк лин. Пӓлдӹртӹмӹлӓ, Йыл тӹр солавлӓ гӹц Цикмӓш тошты семӹньок Кӹтьӹригорны мычкы каштыныт. Хала лишнӹшӹ солавлӓн корнышты кӹзӹтшӹ гӹц когонжок айыртемӓлтде, пасна корнывлӓ линӹт гӹнят, кӹзӹт нӹнӹ гишӓн ӓшӹндӓрӹшӹжӓт чӹдӹ. Лач теве Сӧрмӓнӓнгӹр лишнӹшӹ “аламӓнгӹ“ веле ӓшӹндӓрен пуа - тишецӹн перви тракт эртен. Е.Королеван шая семӹнь, Паратмар гӹц педучилище якте ялгорны шыпшылтын дӓ кӹзӹтшӹ этнографический музей лишӹц эртен. Теве Кого Йынгы волостьыш пырышы солавлӓн уездӹн ӹрдӹ халаш кашташ пасна ӹшке корнывлӓштӹ линӹт. Тенге Пӹнгельмычаш, Порандай дӓ Пайскырык велнӹшӹ солавлӓ гӹц Вӹржӹкӓн дӓ Нырйӓл гач Пӧтныр (перви тенге попенӹт дӓ сиренӹт) лапыш валенӹт, Москва тракт дон Кого Йынгы гач Йолобканыш ванженӹт, тӹшецӹн Сосновка гач Цикмӓ трактыш лӓктӹнӹт. Пырастай дӓ Йынгы Парнингӓш гӹцӓт Сосновка гачок каштыныт. Кырык сирӹштӹ Козьмодемьянск уездӹн сек мӹндӹр вӓржӹ Цигӓнсола йӹр ылшы сола кымдемвлӓ ылыныт дӓ халаш кашташ тӹдӹн ӹшке корныжы ылын, кыды Сивигорны маналтын, тӹдӹм рушлажы Сумский манашат лиэш - вет тӹдӹ пӹтӓри Каширкӓ (рушлажы Сумка) ӓнгӹрӹн шалахай сиржӹ, Цигӓнсола шайыцын, эртен. Изивӓкш доны вургымла сирӹш ванжен дӓ Парнингӓш векӹлӓ лап мычкы шыпшылтын, Пӹнгель гач Микорсола ванжен, Пӹнгельйӓл дорцын Якшарсирӹш кузен, пакылажы Копон, Похросола, Троицкий Посад гач Цикмӓ трактыш лӓктӹн. Телӹм халашкы Похыросола гӹцӹн тӧрӧк Йыл мычкы каштыныт. Сивигорны Шур лап дон Пӹнгельйӓлӹм ушен, эче эртӹшӹ курымын 60-шы ивлӓнӓт Пӹнгельйӓл гӹц Шурыш каштыныт, шудым шыпштенӹт. Иктӹм пӓлдӹртӹмӹлӓ, плотинӓм пӱмӹ доно Сивигорнын лаштыкшы вӹд лӹвӓлнӹ лин шӹнзӹн. Макарсир дон Парнингӓш гӹц ти корны донат, Пайскырык гачат каштыныт. Пӓлӹмӓн, ти корнывлӓ гӹц пасна весӹвлӓӓт линӹт. Шамак толшеш, Шошмар гӹц Йоласалыш корны Цигӓнсола, Макарсир, Аматисола, Исуткан дӓ Шӱдермӓр гач эртен. Теве Пайскырык гӹц Шурдӹнгӹш корны Аматисола, Макарсир, Цигӓнсола, Тӹгӓйсола гач Кого Шошмар лишӹцӹн Агыля ӓнгӹр дон Агыля ныр дӓ шӹргӹ гач Москва тракт когорныш лӓктӹн. Кыце трактвлӓм, тенгеок мол корнывлӓмӓт сола обществывлӓ анженӹт: лаксывлӓм дӓ урмашвлӓм тӧрленӹт, кӹвер дон ванжаквлӓм, ӓнгӹр гач ванжаш сирӹм, ӓнгӹргорным кашташ яралым ӹштенӹт, ялын ванжаш вӹдеш когорак кӱвлӓм пиштенӹт, тура сиреш ташкалтышвлӓм капаен ӹштенӹт. Халык шошым йӹде ӹшке солаштыжат корным тӧрлен, урмашыш ма-шоным кӹшкен, рок доно мӱден шӹнден, ӧлицӓмӓт тӹвӹлӓн кычен. ӹлӹмӓш анзыкыла кеӓ, тенге тошты годшы ялгорнывлӓӓт, имнигорнывлӓӓт мондалтыт дӓ ямын миӓт.




#Article 69: Линдгрен, Астрид (1134 words)


Астрид Анна Эмилия Линдгрен (швед Astrid Anna Emilia Lindgren, ӹдӹр лӹмжӹ - Ericsson, 14 ноябрь 1907, Виммербӱ сола, Кечӹвӓл Швеци — 28 январь 2002, Стокгольм) — тӱнымбал кымдык пӓлӹмӹ тетя сирӹзӹ. Сек пӓлӹмӹ книгӓвлӓжӹ Кужы Цылкаан Пеппи, Ваштарсир Эмиль, Левӓш вӹлнӹш Карлссон, Мио, Эргем Мио дӓ Лев ӧртӓн Шӱмбелем ылыт. Линдгренӹн шачмы пӧртӹштӹжӹ тетя литература дон тетя культура центрӹм пачмы. Кырык марла Кужы Цылкаан Пеппи дон Ваштарсир Эмиль книгӓвлӓжӹм лыдаш лиэш.

Тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ швед ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ Астрид Линдгренӹн (Астрид Линдгрен, 1907-2002) Эмиль лӹмӓн йортозы ӹрвезӓш гишӓн шайыштшы пӹтӓриш книгӓ кок и перви лӓктӹ. Косир дӓ цевер Ваштарсир лӹмӓн солашты ӹлӹшӹ цуштыри ӱпӓн ӹрвезӓшӹм, шанем, чӹдӹ агыл лыдшы ӹнде пӓлӓ. Эмиль гишӓн цилӓжӹ кым книгӓм сирӹмӹ дӓ ма яжожы, кырык марла кым книгӓге ик шӱлӹш доно лӓктӹнӹт, манаш лиэш: 2003-шы ин иквӓреш “Ваштарсир Эмиль” “Ваштарсир Эмиль” дон “Ваштарсир Эмильӹн у масаквлӓжӹ” лӓктӹнӹт, а 2004-шӹ ин кымшы книгӓ “Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ”. Астрид Линдгрен тетя сирӹзӹ семӹнь пишок кымдан пӓлӹмӹ, тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм шӹмлу утла йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ дӓ когоэшнен келесӓш лиэш- Россий Федерациштӹ ӹлӹшӹ халыквлӓ логӹц мӓ, кырык марынвлӓ, тӹдӹн книгӓвлӓжӹм рушла йӹлмӹм шотлаш агыл гӹнь, сек пӹтӓри сӓреннӓ. Мӓ паштекнӓ тадарвлӓ ылыт. ӹнянем, лыдшывлӓ ”Пеппи кужы цылка”, ”Левӓш вӹлнӹ ӹлӹшӹ Карлссон” дӓ ”Сусу солаштыш тетявлӓ” пӓшӓвлӓжӹм яжон пӓлӓт. Астрид Линдгрен профессижӹ доно тымдышы ылеш. Пӹтӓриш книгӓжӹм 39-шӹ иӓшӹн сирен, кыды пӓлӹдеок кодын, но изиш варарак сирӹмӹ ”Пеппи кужы цылкажы” тӹдӹ гӹц пӓлӹмӹ сирӹзӹм ӹштен.

Седӹ, пӹтӓри келесӓш келеш- тӹдӹн талантжы ылынат, тӹдӹ гӹц яжо сирӹзӹ лин. Шанем, кӱ тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм лыдын, тӹдӹн сирӹмӹ стильжӹм тӧрӧк цаклен. Махань яжо стиль доно тӹдӹ сирӓ! Кыце сирӓ! Книгӓвлӓжӹм тетявлӓлӓн сирен гӹнят, тӹ годымок, коговлӓлӓнӓт нӹнӹм лыдаш уты агыл. Малын? Астридӹн пӓшӓвлӓтӹжӹ ӹшке философи улы. Тидӹ гишӓн тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм шӹмлӹзӹвлӓ тагынамок пӓлдӹртенӹт. Автор тетя анжалтыш доно коговлӓн характервлӓштӹм анжыкта дӓ тӹ годымок нимахань шӹдӹм лыкдеок тидӹм ӹштӓ. `мор авторын инструментжӹ, тӹдӹм кычылт, ӹшке характерӹштӹш акситӹвлӓм ужшы когорак эдем, ӓнят ӹшкӹмжӹмӓт ваштыл кердеш. Тидӹм ынгылаш манын, Линан персонажшым анжалаш лиэш. Лина сиренӓт-лыдынат ак мышты дӓ автор тидӹ гишӓн тӹдӹн кымылжым валтыдеок сирӓ: ” ... Лина Америкӹшкӹ моло сирӓш шанен шӹнден. А ӹшкежӹ гӹнь кидӹштӹжӹ карандашыжымат кычен ак мышты. Махань вара сирӓш? Сирӹмӹжӹм Ваштарсирӹштӹ иктӓжӹ ынгыла ылгецӹ! Уке, Америкӹшкӹ сирмӓш гишӓн шая лӓктӹ гӹнь, ти шотышты Эмильӹн ӓвӓжӹ пиш мастар. Тӹдӹ пиш яжон сирӓ. Эмильӹн цилӓ масакшым тӹдӹ симсӹ коман тетрадьышкы сирен дӓ комод йӓшӹкӹштӹ перегеӓ.” (1. ӹл. 79) Текстӹштӹ Лина гишӓн сирӹмӹ вӓрвлӓм шукым моаш лиэш. ӓль Шытыр Майан образшым анжалшаш. Тӹдӹ гань шукым дӓ цилӓ пӓлӹшӹ, манеш-манешвлӓм йӹрвӓш шӓрен каштшы эдемвлӓ мӓ йӹрнӓӓт уке ылыт ма? Ти контекстӹштӹ кыце Эмиль дон Саснаигӹжӹ йӱкшӹ лимешкӹ вишням качкын шӹнденӹт, анжалына: ”Котилыкышты ти вадын цилӓ вуйын-пачын шагальы. Тидӹ гишӓн шайышташыжат вӓк нелӹ. Эмильӹн ӓвӓжӹ саслен, изи Ида мӓгӹрен, Линаат вӓк сӹнзӓвӹдшӹм йоктаральы. Шытыр Майа охлен дӓ кидшӹ доно лыпшедӹлӹн. Пиш когон тӹдӹ охлыш, вады качкышымат вӓк качмыжы ӹш шо. Ма лиӓлтмӹ гишӓн шайышташ манын, йыж-вож Котилык гӹц лӓктӹн кеш. Тӹдӹ пишок талашыш дӓ, солан цилӓ пӧртӹшкок пырен, шайышт шоктыш:

А ӹнде ӹшке Эмильӹм анжалына. ”Ваштарсирӹштӹ ик ӹрвезӓш ӹлен. Тӹдӹм Ваштарсир Эмиль маныныт. Тӹдӹ пиш пӹсӹ дӓ ахальы ылын, тӹнь ганет моло шамак колыштшы воксеокат ылде. Тенге гӹнят ахалаьы ылеш манын моло атат шаналты- тӹдӹ пишок пурыла кайын. Пуры гӹцӓт пурыла. Тӹнӓм, кынам саслыде. Эмильӹн сӹнзӓжӹ йӹргешкӹ дӓ кловой ылын, шӹргӹмыныжы мӧр гань якшаргы, а сар ӱпшӹ когонок цуштыри. Тӹдӹ ӹшкежӹ пишок пурыла кайын, Эмильӹм лач антьылешок шотлаш лиэш ылын. А шотлаш тӹнгӓлӓт гӹнь, самынялтат.” (1.кн. ӹл. 3) . Тенге Линдгрен Эмиль гишӓн книгӓ тӹнгӓлтӹшӹштӹ сирӓ, но тӹ годымок толшашыжы гишӓнӓт ӓшӹндӓрӹктӓлеш: “Ти йортозы Эмиль тагынам перви Ваштарсир солашты Котилыкышты ӹлен. Кушмыкыжы, кыце тӹдӹ уезд вуйлатышыжы моло лин кердӹн- тидӹлӓн ӧрӹнжӓт ат ситӓрӹ. Мане, тӹдӹ гӹц уезд вуйлатышы лин дӓ, попат, яжо вуйлатышы. Попат, вуйта тӹдӹ туан смоланд йӹлмӹ доно попышы халыклан шукы пурым ӹштен. А акситешӹжӹ тӹдӹ солан сек косир пӱэргӹжӹ ылын. Кыце ужыда, изижӹ годым масакланыл сӓрнӹшӹ эдем гӹцӓт, кого лимӹкӹжӹ, шотан эдем лин кердеш. Шанем, тидӹжӹ пишок яжо.” (2 кн. ӹл. 3)

тӹдӹн кыце ӹшке анжалтышыжы, тенгеок ӹшке мененижӓт улы, йӓлӹн “тенге ӹштӹмӹлӓ, тӹнге ӹштӹмӹлӓ” манмы доно тӹдӹ ак ӹлӹ. Тидӹ гӹц пасна эргӓш пиш кого фантазиӓн- кечӹ йӹдеӓш ӹлӹмӓшӹжӹ утла ик сӹнӓн дӓ утла луды ӹнжӹ ли манын, мам вӓл тӹдӹ шанен ак лык? Но фантазивлӓжӓт эгостичныйвлӓ агылеп, тӹдӹ ӹшке гишӓнжӹ веле агыл, тенгеок Ида лӹмӓн изи шыжаржы гишӓнӓт шана, тӹдӹлӓнӓт сусум кандаш цаца. Эмильӹн шыжаржы уке ылын ылгецӹ, шанем, шукы масакшы ӹштӹдеок кодеш ыльы. Эмиль ма-шоным шанен лыкшы веле агыл, тенгеок тӹдӹ протестуенӓт кердеш, ӹшке мнениӓн ылешӓт, тӹдӹ нержӹмӓт шыпшедӹлеш, коговлӓн закон семӹнь ӹлӹмӹжӹ ак шо, тӹдӹлӓн тетявлӓн тӱнымбалышток ситӓлык яжо дӓ кӓньӹл. “Тетя тӱнымбал” дӓ “коговлӓн тӱнымбал” антитеза Эмиль дон ӓтяжы лоштыш кӹлӹштӹ раскыдын каеш. ӓтяжӹ коговлӓ доно ярыктымы правилывлӓлӓн эргӹжӹм тымдынежӹ дӓ седӹндонат, ӱшкӱж гань цаткыды, но нерӓн эргӹжӹлӓн наказани паштек наказани варештеш. Шӹренжок тӹдӹ пу пыжарымы мастерскойышты шӹнзӓ, тенге тӹдӹ наказанижӹм намалеш. Ма интересныйжы, тӹдӹм наказат, но тӹдӹ кымылжым когонжок акат валты, нигынамат ак ньыргыж дӓ кудышты пу фигурывлӓм пӹчкедӹл шӹнзӹмӹжӹ годым мам вӓл ум ӹштӓш лиэш шаныкален. Пу фигурывлӓм пӹчедӹмӓшӹштӓт мӓ фантазин реализыйымыжым ужына.

Книгӓн тӹнг персонажшы изинекок оксам ӹштӓш тыменеш, Сухаринерӹшкӹ моло кемӹкӹжӹ, мӹшкӹржӹ шужен колтенӓт мам ӹштӓ? Тӹдӹ мырывлӓм мыраш тӹнгӓлеш дӓ мырымыжы гишӓн кӱ вӹц, кӱ коклы ӧрем пиштен. (ӧре- тыгыды швед окса). Тенге Эмиль ӱӓн киндӹвлӓм нӓлӓш кыргыжеш дӓ булкымат, тортымат, мӱӓн вӹдӹмӓт нӓлӹн шӹндӓ. Икӓнӓ пашкуды солашты аукционым эртӓренӹт дӓ седӹ, Эмильӹнӓт тӹшкӹ кемӹжӹ шоэш. ӓтяжӹ тӹдӹм сагажы ак нӓлӓт, эргӓш аукционышкы кеӓш манын, оксам ӹштӓш лиэш, шанаш тӹнгӓлеш. Дӓ, седӹ, йӧнӹмӓт шанен лыктеш- тӹдӹ Лукас имнижӹм кышкыжеш дӓ когогорны капка докы лӓктеш, тӹштӹ капкам пачын-питӹрен, оксамат ӹштӓ. Варажы аукционышкы кыдалеш дӓ махань-шон масаквлӓжӹм ӹштӹлеш. Масаквлӓм веле агыл, Эмиль Свенссон махань-шон сделкывлӓм ӹштӹлеш, лимонадымат йӱн шокта дӓ изи Идалан цӓци хӓдӹрӹм, а ӹшкӹлӓнжӹ кечӹнь мынзышы Лотта лӹмӓн акшак цӹвӹм нӓлеш. 

Эмиль махань-шон масаквлӓм веле агыл ӹштӹлеш, “Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ” книгӓштӹ тӹдӹ подвигӹмӓт ӹштӓ- тӹдӹ Альфредӹм ытара. ӱштӹ телӹм, кынам йӹрвӓш поранвлӓ ӹфӹлӓт, келгӹ лым солавлӓм левӓш якте йожтен шӹнден, тӹдӹ Лукас лӹмӓн имнижӹм кӹцкӓ дӓ Альфредӹм доктор докы Мӧрсирӹшкӹ нӓнгеӓ. Лым корнывлӓм йожтен шӹнденӓт анзыкыла кеӓш пиш нелӹ, Эмиль дон Лукаслан шукы ясым тырхаш варештӹн дӓ мычашешӹжӹ, яра веле эче Мӧрсирӹшкӹ шот дӓ тенге доктор Альфредӹм ытара. Эмильӹн подвигшӹ гишӓн цилӓ уезд пӓлӓ, ӓятжӹ эргӹжӹн подвигшӹ доно пишок когоэшнӓ.
Эмиль йортозы эргӓш ылын гӹнят, тӹдӹ шукы пуры пӓшӓм ӹштен шокта: шонгывлӓн пӧртӹшкӹ Шартял сусум канда, тӹ пӧртӹн Командора лӹмӓн вуйлатышыжым ире вӹдӹшкӹ лыктеш. Командора шонгывлӓн пӧртӹштӹш ӹлӹзӹвлӓм пӹзӹрен, ясландарен урден, тӹдӹ диктатор дӓ деспот ылеш. Тидӹ доно Эмильнӓ когонжок ак келшӹ дӓ седӹндонат тӹдӹм наказаш шана дӓ Командора утла шык ылешӓт, пирӹ лаксакышкы ӹыкӹмжӹмок пыртен шӹндӓ. 

Эмиль школышкы кашташ тӹнгӓлмӹкӹжӹ, тӹштӓт масаквлӓде кечӹвлжӹ ак эртеп, но школышты утла шукы масакым ӹштӓш ак яры ылмым, тӹдӹ ынгыла. Тӹ годымок, тӹдӹ шонгывлӓн пӧртӹм вуйта шефствошкы нӓлеш дӓ ӓрняштӹ таманяр гӓнӓ лыдын мыштыдымы шонгывлӓлӓн “Уездӹн увервлӓжӹ” газетӹм лыдаш кыргыжталеш.




#Article 70: Лист, Ференц (193 words)


Ференц (Франц) Лист (венгри: Liszt Ferenc, герман: Franz Liszt; 22 октябрь 1811, Доборьян (Райдинг), Австри импери — 31 июль 1886, Байройт, Германи) — композитор, пианист, педагог, дирижёр, музыкыштыш романтизмын ик кого фигурыжы.

Лист XIX-шӹ курымын рӧднӓ (пиш кого)пианист-шӹ. Ти жеп пианизм концерт-влӓн пеледмӹ курымеш шотлалтеш. Кого талантан Лист ти процессвлӓн авнгардыштыжы лин. Тӹдӹ кого виртуоз ылын дӓ тидӹ кӹзӹтшӹ пианиствлӓлӓн ориентир семӓнь ылеш. Концертвлӓжӹм Лист 1848-шӹ и якте мадын. Композитор семӹнь музыкыш шукы ум пыртен: гармоним, мелодикым, формым дӓ фактурым. Инструментвлӓ доно мадмашты у жанрвлӓм - рапсоди дон симфони поэмым шанен лыктын. Лист кунствлӓн синтезым пропогандируен дӓ «ире кунстын» жепшӹ эртен манын попен, седӹндонат артньыквлӓн, архитекторвлӓн дӓ сирӹзӹвлӓн пӓшавлаштӹм музыкыштыжы кычылтын. Кунст эдемвлӓ лоштыш шӹдӹ ваштареш кредӓлӓш палша манын ӹнянен.

Ференц Лист 22 октябрьын 1811-шӹ ин Венгриштӹ, Шопрон комитатыштыш (область) Доборьянышты (немӹцлӓ ти лӹм Райдинг маналтеш) шачын. Ференц Листӹн ӓтяжӹ Адам Лист (1776—1826) Эстерхази кугижӓ доны «шарык шотлышы ылын». Шарыквлӓ Эстерхазивлӓн сек кого пайдаэшӹштӹ шотлалтыныт, седӹндонат ти прфесси кого шотышты ылын. Эстерхазивлӓ искусствывлӓм яратенӹт дӓ ӹшке йӹрӹштӹ ылшывлӓмӓт мотивиренӹт. Адам 14 иӓш якте кугижӓн оркестрыштыжы крипицӓм шактен. Ференц Листӹн ӓвӓжӹ Анна Лагер (1788—1866) Кремсышты (Австри) шачын. Ференц Листӹн- пӹтӓриш музыкы тымдышыжы ӓтяжӹ ылын.




#Article 71: Луйк, Вийви (975 words)


Вийви Луйк — эстон ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ. 6-шы ноябрьын 1946-шы ин Вильянди хала лишнӹ шачын.

Пӹтӓриок келесӹмӹ шоэш, Вийви Луйк (шач. 1946 ин) кӹзӹтшӹ эстон сӹлнӹшаяшты кымдан пӓлӹмӹ сирӹзӹ ылеш. Тидӹ гӹц пасна, вес йӹлмӹвлӓш сӓрӹзӹвлӓ тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм шӹренок айырат. Луйкын пӓшӓвлӓжӹм Европын цилӓ йӹлмӹшкок сӓрӹмӹ манаш лиэш. Теве ӹнде, ти интересне сирӹзӹн пӓшӓжӹ доно кырык мары лыдшывлӓӓт пӓлӹмӹ лин кердӹт.

Тиштӹ автор гишӓн сирӓш ана тӹнгӓл, кыце дӓ кынам тӹдӹ сирӓш тӹнгӓлӹн- тидӹм лыдшы эртӹш ин Таллиннӹштӹ лӓкшӹ Эндел Ниркӹн «Эстон сӹлнӹшая» лӹмӓн книгӓ гӹц пӓлен нӓлӹн кердеш. Ти книгӓ кырык марла лӓктӹн.

Романым ынгылымашты кого рольым символвлӓ мадыт. Нӹнӹ логӹц сек шӹрен туан мӱлӓндӹм, Эстоним анжыктышы символвлӓ вӓшлиӓлтӹт: «Алык тӹреш шагальым дӓ лапышкыла анжаш тӹнгӓльӹм. Тӹдӹ мыч мӹнь тиш толынам. Тӹдӹн цилӓ монгырыштыжы мӹндӹр шӹргӹ шалген дӓ тӹдӹм кӱкшӹ пӹлгом леведӹн. Ялвлӓэм кӹлмен шӹнзӹнӹт, кидвурдывлӓэм цӹвӹшӹл нӓлӹн шӹнден. Шоэ дӓ йӹргешкӹ тӹшкӓӓн, проклинайымы, шуэн кодымы, кредӓлмӹ паштек нӓлмӹ мӱлӓндӹм анзылнем ужынам. Цӹгӓквлӓ кӱшкӓт-пӹлгом докыла, ӱлӹкӓт-рок докыла кузен-вален, пӹсӹн чонгештӹлӹнӹт. Цӹгӓквлӓ шимӹвлӓ ылыныт дӓ нӹнӹ шайылны ылшы пӹлгом пӹтӹдӹмӹ дӓ курымаш. Алык дон пӹлгом иквӓрешӹжӹ тамахань гӹнят охоницӓ гӹц ӹштӹмӹ картинлӓок кайыныт. Ти цевер картинӹн рамжы нуж тӹшкӓвлӓ дон лӱлпер ылын, кыдывлӓ лошты ӹрдӓнг шӹцшӹ пышкылшы кӹртниваштырвлӓ киэнӹт дӓ тамахань пичӹ мӓнгӹвлӓ вочык шалгенӹт.»

Анжална, «проклинайымы, шуэн кодымы, кредӓлмӹ паштек нӓлмӹ мӱлӓндӹ анзылнем киэн» фразым. Проклинайымы (вырсен кодымы), шуэн кодымы- ти шамак тӹ эстонвлӓн ышма гӹц лӓктӹн кердӹн, кыдывлӓ 1944-шӹ ин туан мӱлӓндӹштӹм шуэн коден, вес сӓндӓлӹквлӓш лӓктӹн кенӹт. «Кредӓлмӹ паштек нӓлмӹ»- тидӓт, жепӹм анжалаш гӹнь, тӹ инок лиӓлтӹн, якшар арми дон оккупируйымы мӱлӓндӹм тидӹ анжыкта. Тенге гӹнят, цӹгӓквлӓ сойток чонгештӹлӹт. Цӹгӓк- эстон халыкын символжы, эстонвлӓн сек яратымы кекӹштӹ. Цӹгӓкӹн символжы эстон сӹлнӹшаяшты ЬИЬ-шӹ курымын сирӹшӹ поэтесса Лидиа Койдулан лыдышвлӓштӹжок вӓшлиӓлтеш. Ти кекӹн символжым вес авторвлӓӓт ӹшке пӓшӓвлӓштӹштӹ кычылтыныт. Шамаклан, поэтесса Дебора Вааранди вырсы паштекшӹ Эстонижӹ гишӓн сирен, «цӹгӓквлӓӓт пӹжӓшӹм угӹц опташ тӹнгӓлӹнӹт» пӓлдӹртӓ.

В. Луйкын романыштыжы «Цӹгӓквлӓ шимӹвлӓ ылыныт дӓ нӹнӹ шайылны ылшы пӹлгом пӹтӹдӹмӹ дӓ курымаш.» шанымашым ынгылаш манын, Эстонин тистӹжӹн (флагшын) цӹрежӹм пӓлӹмӹлӓ. Ошы, шимӹ, симсӹ триколор-техень ылеш Эстонин тистӹжӹ. Ошы- эстон халык, шимӹ- халыкын мӱлӓндӹжӹ, симсӹ- курымаш пӹлгом.

Вара эче ик деталь, тидӹжӹ ӹнде изи ӹдӹрӓшӹн реальне ӹлӹмӓш докыжы пишок лишӹл- тидӹжӹ ашкедмӹ корныжы сагаок ылеш: «Ти цевер картинӹн рамжы нуж тӹшкӓвлӓ дон лӱлпер ылын, кыдывлӓ лошты ӹрдӓнг шӹцшӹ пышкылшы кӹртниваштырвлӓ киэнӹт…». Пышкылшы кӹртниваштыр- тидӹ вырсы дӓ тюрмӓ атрибут.

ӹнде шуэн кодымы мӱлӓндӹ-сӓндӓлӹкӹн символвлӓм текстӹштӹ анжалына: «Аравагорны гач ванжымыла ылын, теве, вургымла монгыреш витӓ дон имни левичӹ кодыт, нӹнӹ охыр ылыт, намозым лыкмы агыл, капкавлӓ виш киӓт, кӹтӧм йӱктӹмӹ вӹдсӹнзӓн лап пуражы пыдавлӓ дон пыдален шӹндӹмӹ. Шалахайышты сирень дӓ жасмин тӹшкӓвлӓ вашт ӹлӹмӹ пӧрт кайын. Тӹдӹм тошты пӧрт вӓреш шӹндӹмӹ, йӹржӹ пушӓнгӹвлӓ дон декоративне тӹшкӓвлӓ кушкыныт, кыдывлӓм эче молнамшы хозавлӓок шӹнденӹт, кӱ гӹц ӹштӹм ташкалтышышты им анжыктымы „1939“, той амаса кӹлвлӓ йӹлгӹжӹнӹт, шукиӓш пеледӹшӓн косир йӹрӓнвлӓштӹ самшудывлӓ эче кушкын шоктыделыт, ош флоксвлӓ дӓ турквлӓн ала тигытпеледӹшвлӓ яргатан пеледӹнӹт, а тел макым тӓгӱ-ӓнят капаенӓт кен. Сиреньвлӓ лоштыш шӹнзӹшӹ беседкышты вӓкш кӱ гӹц ӹштӹмӹ стӧл тӓгӱм-ӓнят вычен, тӹдӹн йӹр тӧнгӹлвлӓ шӹнзенӹт. Кудвичӹштӹ, пеледӹш йӹрӓн покшалны, тистӹдӹмӹ флагшток шалген, пӧрт левӓш вӹлнӹ кӹдӹртӹш кӹртниваштырын мычашыжы шӧртньӹн йӹлгӹжӹн. Пӧрт шалген вуйта короп, кӱкшӹ, кӹрӓн, йӹлгӹжшӹ кӹлвлӓ дон.»

Цитатын тӹнгӓлтӹшӹштӹ шуэн кодымы кудвичӹ анжыкталтеш, 1939-шӹ ин шагалтымы пӧрт, ижӹ пиш символический ылеш- ти ин Риббентроп дӓ Молотов доно Ирвел Европым пайылымы планым ӹштӹмӹ. Вес интересне монгыр: пӧртӹм тошты тӧр вӓреш шӹндӹмӹ, кыце ужына- тиштӹ традицивлӓм шотеш пиштӹмӓш гишӓн сирӓлтеш. Сиреньвлӓ лошты шалгышы курымвлӓ доно тырхышы вӓкш кӱ гӹц ӹштӹмӹ стӧл пӧрт гӹц лӓктӹн кешӹ хозавлӓжӹм выча. Ош «флоксвлӓ дон яргата ала тигытпеледӹшвлӓ» антонимиӓт махань-шон ассоциацивлӓм шачыктен кердеш. Тистӹдӹмӹ флагшток- тидӹ |стонин ӹшкевуя виӓнгмӹжӹм ямдымы гишӓн попа дӓ «пӧрт короп гань шалген»- тидӹ символвлӓн аршашын короныжы.

Романым ынгылаш манын, тенгеок «метсавеннад» (шӹргӹ шӱмбелвлӓ) гишӓн пӓлдӹртӹмӹлӓ. Нӹнӹ оккупаци ваштареш лу и нӓрӹ активно шалгенӹт, шӹргӹвлӓштӹ ӹленӹт. Фольклор гӹц нӓлмӹ аллюзи «шӹргӹ ужеш, шӹргӹ колеш» романышты воксеокат вес ӓкӓн ылеш, тиштӹ тидӹ конкретизируялтеш. Шӹргӹ шӱмбелвлӓ, лачокшымат ужын дӓ колын кердӹнӹт.

Цилӓ тидӹ келесӹмӹ романым ынгылымашты сыравач семӹнь лин кердеш. Тидӹ гӹц пасна, пӓлдӹртӓш келеш, Вийви Луйкын романжы постмодернизм йӧн доно сирӹмӹ ылеш, тӹштӹ пиш шукы аллюзи, коллаж, ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓ, лыдыш лаштыквлӓ, радио увервлӓ, газетвлӓ гӹц текствлӓ вӓшлиӓлтӹт.

Образвлӓ логӹц лач ик персонаж гишӓн веле ӓшӹндӓрӓлмӹ шоэш- тидӹ библиотекарь Ильвес. Кырык марлаш ти лӹмӹм сӓрӓш гӹнь- Сырмы манаш келеш. Сырмы- эстон халыкын символжы, кеквлӓ логӹц цӹгӓк, йӓнвлӓ логӹц- сырмы. Сырмы- ышан, нелӹ годымат ӹлен лӓктӹн мыштышы, цаткыды, виӓн йӓн. Сирӹзӹ Ильвес дон книгӓм, библиотекӹм со иквӓреш анжыкта. Тӹдӹ эстон интеллигенцин символжы ылеш, кыды книгӓвлӓмӓт сагажок намалыштеш, мӹндӹр вӓрӹштӹ (пӓлӹ агыл кышты, но эстон интеллигенцин пуйырымашыжы шӹренжок Сибирь ылын) тӹдӹ лач книгӓвлӓм лыдын, ӓль лыдышвлӓм ӓшӹндӓрен веле ӹленжӓт лӓктӹн кердӹн. Но книгӓвлӓӓт шукы йиш лин кердӹт, автор пӓлдӹртӹнежӹ.

Романышты лач тӹнг персонаж укеӓт манаш лиэш, ма лиӓлтеш, тӹдӹ изи ӹдӹрӓшӹн шижмӓшӹжӹ, ынгылымашыжы дӓ анжалтышыжы гач пуалтеш. Тӹ жепӓш ӹлӹмӓшӹштӹ ма лиӓлтӹн, тидӹ гишӓн кого эдемвлӓн шайыштмышты гач пӓлен нӓлеш, кынамжы стӧл лӹвӓлнӹ шӹнзӹмӹжӹ годым тидӹм колеш ӓль иктӓ-махань вес ситуациштӹ тидӹ лиӓлтеш.

Вийви Луйкын йӹлмӹжӹ дӓ синтаксисшӹ пиш интересне ылеш. Шӹренок тидӹм глаголвлӓн жепӹм кычылтмашты цаклаш лиэш. Шамаклан: «Аравагорны гач ванжымыла ылын, теве, вургымла монгыреш витӓ дон имни левичӹ кодыт, нӹнӹ охыр ылыт…». Интересне стиль, автор лыдшым сагажы вуйта кандыштеш. Тидӹ иктӹ. Вара весӹ- ванжымыла ылын- тидӹжӹ толшаш жеп, витӓ дон имни левичӹ кодыт- кӹзӹтшӹ. Дӓ техень предложенивлӓ романышты шӹренок вӓшлиӓлтӹт. Эче иктӹм ӓшӹндӓрӓлӓш уты агыл, дӓ тидӹжӹ гӹнь, пиш керӓл ӓшӹндӓрӹктӹмӓш- оригинал текстӹштӹ эстон йӹлмӹн мульги диалект шӹренжок кычылталтеш. Сӓрӹзӹ семӹнь, мӹлӓмӓт ӓнят вӹтлӓмарывлӓн диалектӹм кычылтмыла ылын, но ти пӓшӓ когонжок куштылгы агыл. Тидӹ вӹтлӓмарывлӓн диалектӹм пӓлӹмӓшӹм тергӓ, мӹнь гӹцем веле агыл, тенгеок лыдшывлӓ гӹцӓт. Тенге гӹнят, кыды вӓрежӹ вӹтлӓмары шамаквлӓӓт вӓшлиӓлтӹт. Ынгылыдым шамаквлӓ улы гӹнь, мам нӹнӹ анжыктат, тидӹм А. А. Саваткован лӹмдерӹштӹ моаш лиэш.

Эче ик символический мӓгӓл, романыштыш лиӓлтмӓшвлӓ патькыш патькымы жепӹн пӹтӓт дӓ сӓрӹмӹ пӓшӓмӓт лач техень годымок пӹтӓрӹмӹ. Хельсинкиштӹ романыштыш ганьок шошымшы кечӹ анжыш дӓ халан парквлӓштӹжӹ шошымшы пеледӹшвлӓн кӹрӓникӓ-ыжар пӓртнявлӓштӹ лӓктӓш тӹнгӓлӹнӹт. Шошым толеш. XXI-шӹ курымын пӹтӓриш шошымжы.




#Article 72: Лукьянов, Василий Леонтьевич (130 words)


Василий Леонтьевич Лукьянов (20  февраль, 1861 и, Атьсола – 01 октябрь, 1940, Йоласал) – кырык мары халыклан сотым намалшы, литератор. 

В. Л. Лукьянов  Шурдӹнгӹштӹ нӹл классан уезд училищем тымень пӹтӓрен, кыды паштек Микрӓкӹштӹ шукердӹ агыл пачылтшы нӹл классан школышты тӹмден. Тӹды –пӹтӓриш кырык мары артньык А. В. Григорьевӹн ӓтяжӹ доно пӓлӹмӹ ылын, кыды гач  Йӱрнӹштӹш революционер К. И. Касаткин доно пӓлӹмӹ лин дӓ тенге революци пӓшӓшкӹ пижӹн. Халык лошты махань-шон листовкывлӓм шӓрен сӓрненӹт, дӓ ти листовкывлӓжӹ кырык марла ылыныт. Кугижӓ кӹл тӹдӹ паштек цартакын вӓнген дӓ пӓшӓш пыртыде. Лач Октябрь революци паштек веле тымдымы пӓшӓш тӹдӹм нӓлӹнӹт. Лукьянов тествлӓжӹм рушла веле агыл, марлаат сирен. Сирӹмӹжӹ логӹц Акпарс гишӓн легендыжы айыртемӓлтеш. Тенгеок кырык марын пӹтӓриш тымдышы ӹдӹрӓмӓш Прасковья Васильевна Кириллова гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹ интересӹм понгыжтарат.  Кырык сирӹштӹ Лукьяноввлӓн йыхышты кымдан пӓлӹмӹ ылеш. 




#Article 73: Максим Горький (114 words)


Макси́м Го́рький (шачынжок Алексе́й Макси́мович Пешко́в; 16 (28) март 1868, Угарман хала, Руш Эл импери — 18 июнь 1936, Горки, Москва область, СССР) — руш сӹрӹзӹ (кыдыжы важвлӓжӹ эрзӓ халык гӹц ылын маныт), прозаик, драматург. XIX и XX-шы курымвлӓ лошты пиш кымдан пӓлӹмӹ сирӹзӹ, кыды цӓрӓялан эдевмлӓм пӓшӓвлӓштӹжӹ анжыктен. Шукы пӓшӓжок революци шулӹшӓн. Философи анжалтышыжы доно социал-демократвлӓ докы лишӹл ылын. Кугижӓ режимлӓн оппозиштӹ ылын. Тунымбалны кымдан пӓлӹмӹ пролетариат эстетикан сирӹзӹ. Большевиквлӓн революци докы скепсис доно анжен, но большевиквлӓн режим годым культуры пӓшӓм ӹштен шалгенӓт (Петроградышты Всемирная литература книгӓ лыкмашты) дӓ вескид сандалӹквлӓ гӹц (Мариенбад, Сорренто), толмыжы паштек, соцреволюци вӹкӹ анжалтышыжым вашталтен. Максим Горьки пӹтӓриш мары сирӹзӹвлӓлӓн кого пример ылын, тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм кырык марлаат сӓрӹмӹ.




#Article 74: Мандельштам, Осип Эмильевич (222 words)


Осип Мандельштам 15 январьын 1891-шӹ ин Варшавеш шачын. Атяжӹ, Эмилий Вениаминович (Эмиль, Хаскл, Хацкель Бениаминович) Мандельштам (1856—-1938), перчаткывлӓм ӹштӹшӹ мастар ылын дӓ Пӹтӓриш гильдин купец статусым намалын, седӹндонат, еврей ылын гӹнят, лач ик вӓрӹштӹ веле агыл ӹлен кердӹн. Авӓжӹ, Флора Осиповна Вербловская, музыкант ылын.

Поэзишкӹ М. символист семӹнь толын. Примереш тӹдӹ Поль Верлен дон Фёдор Сологубым дӓ тенгеок Фёдор Иванович Тютчевӹм нӓлӹн. 1912-шы ин акмеиствлӓн группышкы пырен. Акмеизмӹштӹ тӹдӹ хаосын (пӧрттӱн) аполгижӹн гармонически иктӹшкӹ ушнен кердмӹжӹм дӓ яжон организуялтшы космосым (архитектурым) ужын. Символизмым тӹдӹ иррациональныеш, раскыды агыл чиӓӓнеш шотлен. Акмеизм докы мелӹн ылшы Анна Ахматова дон Николай Гумилёв доно яжо тӓнг ылын дӓ ти тӓнглӹмашӹм ӹлӹмӓшӹжӹн цӓшеш вӓк шотлен. Ти периодын поэзиштӹш кӹчӓлмӓшвлӓн кӹцкӹжӹ «Кӱ» (Камень) лӹмӓн пӹтӓриш лыдыш погемикшӹ лин, кыды кым гӓнӓ лӓктӹн: 1913, 1916 дӓ 1922.

За гремучую доблесть грядущих веков, 
За высокое племя людей, 
Я лишился и чаши на пире отцов, 
И веселья, и чести своей. 
Мне на плечи кидается век–волкодав, 
Но не волк я по крови своей: 
Запихай меня лучше, как шапку, в рукав 
Жаркой шубы сибирских степей... 
Чтоб не видеть ни труса, ни хлипкой грязцы, 
Ни кровавых костей в колесе; 
Чтоб сияли всю ночь голубые песцы 
Мне в своей первобытной красе. 
Уведи меня в ночь, где течет Енисей 
И сосна до звезды достает, 
Потому что не волк я по крови своей 
И меня только равный убьёт. 




#Article 75: Манн, Томас (105 words)


Па́уль То́мас Манн (нем: Paul Thomas Mann, 6-шы июнь 1875, Лӱбек, Германи, — 12-шы август 1955 Цӱрих, Швейцари ) — немӹц сирӹзы, эссеист, прозаик, Сӹлнӹшаяштыш Нобель премин лауреатшы 1929. 

Пауль Томас Манн, йыхыштын сек пӓлӹмӹ эдемжӹ. Ти йых сирӹзӹвлӓ доно пӓлӹ. Улан л-бек купец Томас Йоханн Генрих Маннын йыхыштыжы шачын, кыды хала сенаторын должностьыштыжы ылын. Томасын ӓвӓжӹ, Юлия Манн, шачынжы да Сильва-Брунс, Бразили гӹц лӓкшӹ йых гӹц ылын. Маннвлӓн йыхышты кого ылын. Томасын кок шӱмбелжӹ дон шыжаржы ылын. Томасын ӹзӓжӹ Генрих Манн (1871—1950), шоляжы Виктор (1890—1949) дӓ шыжарвлӓжӹ Юлия (1877—1927 дон Карла (1881—1910. Маннвлӓн йыхышты паян ылын седӹндонат Томас Манн нуждам пӓлӹдеок кушкын дӓ тыменьӹн.




#Article 76: Марсельеза (мыры) (126 words)


 
Марсельеза (фр. La Marseillaise — «марсель ӹдӹр») — Рӧднӓ француз революцин сек пӓлӹмы мырыжы, кыды гӹц пӹтӓрижӹ революционервлӓн гимнӹштӹ, варажы цилӓ сӓндӓлӹкӹн гимнжӹ лин. Лач пӹтӓрижок М. Рейн армин вырсы маршыжы маналтын. Ти маршым 25-шӹ апрельӹн 1792-шы ин вырсы инженер Клод Жосеф Руже де Лиль сирен, лач тӹ кечӹвлӓн манаш лиэш, кынам революциштӹ шолшы Франци Богеми дон Венгрин кугижӓлӓнжӹ вырсым увертарен. Тӹ инок 30-шы июльын ти мыры доно доброволецвлӓ гӹц шалгышы Марсель батальон Парижӹш маршируен пырен.

Рушла М.-м Пӓшӓзӹ Марсельезым француз йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ агыл. Тӹдӹм П. Л. Лавров 1875-шӹ ин сирен. Февраль революци годым 1917-шӹ ин ти М.-ым Интернационал сага Руш Империн куатмырыжы семӹнь мырымы.

Кырык марла мырын текстӹм 1924-шӹ ин Москвашты лыкмы ”Когорак тыменьшӹвлӓлӓн лыдашышты” книгӓ гӹц нӓлмӹ. Сарӹзӹвлӓжӹ, векӓт, Эпин дон Григорьев-Эмӓш ылыт.




#Article 77: Мары Эл Республик (794 words)


Мары Эл Республика (, ) — Россий Федерацин лаштыкшы, Тӹдӹ Йылкымдемӹн Федерал йӹрвелӹш пыра.

Вуйхала — Йошкар-Ола (Якшар-Хала).
Киров, Угарман областьвлӓ, Татарстан дӓ Суасламары Республикывлӓ доно йӹгӹре ылеш.

Мары Эл Ирвел-Европысо тӧрвӓрын ирвел монгырыштыжы, Йылын покшал йогыныштыжы вӓрлӓнӓ.

Республикын когорак лаштыкшы Йылын шалахай сирӹштӹжӹ ылеш.

Шалахай сирӹн вадывел лаштыкшым купан Мары лапвӓр нӓлеш. Республикин вадывел монгырыштыжы Йылышкы кого йогы Вӹтлӓ йоген пыра. Лапвӓрын ирвел монгырыштыжы Йылын шалахай вел гӹц йоген пырышы ӓнгырвлӓ ылыт, нӹны шокшывел тайыл гӹц, Виче арка гӹц йоген эртат: Изи Какшан, Изи Кундыш да Кого Ошла ӓнгырялвлӓ доно, Кого Какшан, Кого Кундыш дӓ Ӹрде ӓнгырялвлӓ доно. Нӹнӹн вӓрланӹмӹ кымдыкышты шукы шӹргӹ дон йӓр.

Республикин ирвел монгыржы Виче арка (кӱкшыц 275 м якте) тураште вӓрлӓнӓ. Тӹштӹ мӱлӓндӹ порволымо вершӧрын тӱрысшӧ ылыт, адакшым млӓндӱмбал ӓнгырвлӓ лопкыт дӓ корем доно шелышталтын. Нӹнӹн лошты Вичӹ вӹдкымдем ӓнгӹрвлӓ: Немда, Лаж, Талман, Шӱкшан дӓ молы ӓнгӹрялвлӓ доно, адакшым Пувӱд, Вӱрзӹмвӹд, Шошма; Йыын шалахай монгыр гӹц йоген пырышыЭлнет ӓнгырял, Шора, Йыр дӓ Ӱшӱт ӓнгӹрялвлӓ доно.

Йылын вургымла сирӹштӹжӹ 14 гӹц республикын лач ик районжы, Кырык мары район, вӓрлӓнӓ. Тӹдӹ Йылвел кӱкшӹ вӓрӹн йыдвел тӹрӹм налеш. Тӹштӹ Юлыш Шур, Сумка, Йынгы, Арйынгы, Шӹндӹр ӓнгӹрялвлӓ йоген пырат.

Йылышты республикы кӧргӹштӹ Шывашар дон Куйбышев вӹдаралымвӓрвлӓ вӓрлӓнӓт.

Вуйхала: Йошкар-Ола.
Халавлӓ: Юлсер-Ола, Провой, Цикмӓ (Чыкма).

Халык шот: 716,9 тӹж. эдем (2005, 2002 ин 725,0 тӱж.). Чак ӹлымаш: 30,9 эдем/км² (2005), хала халык шот: 63,1 % (2005).

Йошкар-Олашты, Юлсер-Олашты, Йошкар-Ола сага вӓрланӹшӹ икманяр солашты дӓ республикын вадывелӹштӹжӹ рушвлӓ шукырак ылыт. Соласе вӓршӧрлаште марынвлӓ шукынрак ӹлат, Кырык мары районышты — йӹлмӹ да урат (культура) шотышты алык марывлӓ гӹц айыртемӓлтшӹ кырык марывлӓ. Провой кымдемӹштӹ икманяр суасламары сола улы. Тадарвлӓ тӹнгжӹм Йошкар-Олашты, Юлсер-Олашты, тенгеок Поранча дӓ Марий Тӱрек районвлӓштӹ ӹлат.

Финн-угр полкошамыч ӓкрет годсек кызытсе касвел, йӱдвел дӓ покшел Российын ужаштыштыже вӓрлӓнен ылеве. Марий Эл вӓрлӓныме вӓрыштыже шуко ӓкрет годсо арвервлак кодыныт, кудо икымше тӱжемийлашке мӓмннӓ курымашлык (Кристос шочмо) деч ончыч пурат. Шке лодкален возымо тиштым йомдарымылан да суас акрет годсо кагазвлак Озаҥ кучымаш жапыште пытарымылан кӧра шукырак увервлак покшел Юлышто руш курымсерышвлак дене кылдалтын.

Марийшамычым эн ондак VI курымышто лишне гот калыкын эртымгорнызо Иордан Merens семын палемден. Вара X курымышто казар курымсерышче марийшамычым Ц-р-мис семын палемден. Тыге рушвлак нунын дек ончыл (касвел) марийшамычым (мӓрӹ) «меря», шеҥгел (эрвел) марийшамычым (марий) «черемис» лӱмден тӱҥалыныт. Тыгак суасшамыч марийкалыкым «сярмысь» але «чирмеш» лӱмденыт. Тиде жапыште марийвлак пошкудо Йыл Суас Кугижаныш (Волжская Булгария) дене, кудо кызытсе Татарстан олмышто верланен ыле, лишыл кылым кученыт. Тудым 1236 ийыште Бату-онын саркалык кырен шалатен. Тиддеч вара Шӧртньӧ Урда лиймеке марийвлак нунын дене сай кылым кученыт. XIII—XV курым коклаште марийшамыч Шӧртньӧ Урдаш да Озаҥ онлыкыш пуреныт.

IX курым гыч марий калык эрвелыш кайыше Кийып Рушысо славяншамыч дене кылдалт шогат. Нуно марий мландыш пуреныт да икмыняр ожно марий ола олмылаште илаш тӱҥалыныт (Галич Мерский, Ростов), тыгак у олам шынденыт: Ярославль, Суздаль, Владимир, Нижний Новгород (Угарман). Эркын-эркын касвел марий Кристиан тыныш пурымеке славянлаҥдат, Кристос тыныш пуртымаш ваштареш шогышо еҥвлак куржат эрвелыш, марий мландын кӧргыш. Кокла курымлаште марий кундемыште руш-суас вашпижмаш (руш ден суас калыкын вашпижмашыже) чӱчкыдын лиеда (тыглай паша лиеш). Тидегунам марий калык суас велне лиеш. Кужу жап суас ден марий калыкшамыч сеҥышыш лектыт, варажым Шучко Йыван ончылгоч шонен пыштыме да руалтен налме сарым тӱҥалеш: 1546 ийыште курыкмарий калыкын мландыже (Юлын пурла серже) Моско йымак логалеш, 1552 ийыште Чар саркалык Озаҥ-олам налыт, да олыкмарийвлак йозакым Москолан тӱлаш тӱҥалыт. Варажым шонен пыштыме колонизаций тӱҥалеш: тыге 1557 ийыште негызым пыштыме Шавашар олалан, 1583 ийыште — Цӹкмӓлан, 1584 ийыште — Царлалан (кызытсе Йошкар-Ола). Марий мландыште тиде жапыштак Шанцара, Яраҥ, Вӱрзым, Малмыж руш карманвлакыш савырненыт. 1552 иймучаш гыч марий мландыште тушман ваштареш утарыше кредалмаш ылыжын. Руш курымсерышчешамыч тиде 30 ий наре шуйнышо кредалмашым «черемис-влакын сарышт» лӱмденыт. Тунам шуко марий тӧратушка да тыглай калыкын пелыштыже марий калыкын эрык верч пытен. Шуко онвлаклан Тӱркийыш да Крымыш куснаш логалын.

Кристиан тынеш виеш пуртымылан кӧра марийшамыч суртым-ялым коден вес верыш лектын каят да тушто илаш тӱҥалыт. Пӧтыр Икымше годым марий калыкым саркызматыш (армийыш) налаш тӱҥалыт, вер-шӧрын шанче шымлымаш эртаралтеш, марий йылмын икымше кириллик йӱкпале негызеш возымаш лектеш. Икымше кириллице негызеш марий йылмылончым Вениамин Пуцек-Григорович 1792 ийыште савыкта. Марий калыкын илышыже пеш неле кодеш, садлан шукырак марийшамыч Пугачовын шогымашым эҥертыныт.

Республикыште вес республик ушен шогышо 1 аэропорт уло. Тидын деч посна кӱртньыгорно вокзал, кок аптовокзал улыт, 14 кӱртньыгорно станций, 51 корнызо аптостанций, пурла Йыл сирыштӹ Цӹкмӓ халаште эҥерпорт, 4 верысе порт да баржавлакым ястараш тӱрлӧ ӱзгарлык.

Пуш-карап коштымаш Йылыштӹ да Вӹтлӓштӹ.

Тӱҥ йӧнозанлык укшвлак — машиным чоҥымаш да кӱртньым келыштарымаш (тӱрлӧ ӱзгар да арвервлак, аптоматизаций йӧнык да чодыра келыштарыме арвервлак, сатулымаш да кочмывер арвервлак, машинавлак вольык ончашлан да кочкаш ямдылашлан, чодра, пум келыштарыме да челлулоз-кагаз йӧндартыш, куштылго да йӧрвар (шыл-шӧр) йӧндартыш.
 
Эн кугу ыштыквервлак: ТАУ «Йошкар-Оласе шылкомбинат», Марий машинчоҥышо завод, Пелвӱдышӧ ӱзгар завод, Йошкар-Оласе чодыра озанлыклан машинам чоҥышо заводвлак, механик завод (велосипедвлак; Йошкар-Ола), завод «Электроавтоматика» (Йошкар-Ола), Марий челлулоз-кагаз комбинат (Юлсер-Ола), АУ «Марбиофарм» (эм), Шке ыштыме коваште завод.

Тӱҥ йӧнозанлык рӱдер-влак — Йошкар-Ола, Юлсер-Ола, Цӹкмӓ, Провой.




#Article 78: Мары йӹлмӹштӹш лӹм шамак (204 words)


Мары йӹлмӹштӹш лӹм шамак

А. Хӓдӹрӹм анжыктышы дӓ кӱ? ма? ядмашвлӓэш вӓшештӹмӓшӹм пушы шая лаштык.
Б. Лицӓ,шот,падеж доно вашталтеш.
В. Кым склоненижӹ улы.
Г. Собственный дӓ нарицательный лин кердеш.
Тӧр вӓшештӹмӓшӹм пӓлӓш: 

М. Шкетан — мары литературын классикшӹ.

Эдемӹн культурыжы шукы йӹлмӹм пӓлӹмӹ донат ӓклӓлтеш.( П. Апакаев.) 

Семняштӹнӓ ӓтям вуй ылеш.

Финляндиштӹ школвлӓ ӹшке амасаштым августын кымшы ӓрнян пачыт. 

ӹрвезӹвлӓ нӹлӹтын проулка мычкы каремӹш кыргыжыт. 

А. Гласныеш дӓ г, й, л, м, н, р согласныйвлӓэш пӹтӹшӹ лӹм шамаквлӓштӹ единственный числашты 3-шы лицӓшты -жы суффикс лиэш. 
Б. Мол согласныеш пӹтӹшӹ шамаквлӓшты -шы суффикс лиэш.

   2Б    2Б        2А     2А
   3А      3Б        3А      3А
   4Б     4А        4Б      4Б 

     2Б    2А    2А      2А
     3А   3А      3Б   3Б
     4Б     4А     4А     4А

    2А        2Б        2А          2Б
    3А        3Б       3Б          3А
    4Б         4А         4Б         4А

А. Шамак тӹнгӹш суффиксӹм ушымы доно
Б. Шамаквлӓ ушалтмы доно
В. Частица палшымы доно
Г. Шамаквлӓ мыжырангмы доно

Тӧр вӓшештӹмашӹм пӓлӓш: 

Сӓндӓлӹклӓн—лӹм шамак, т.ф.—сӓндӓлӹк, ------------, нарицательный, дательный падеж, ед. ч., дополнени.

Солаланна—лӹм шамак, т.ф.—сола,------------, нарицательный, дательный падеж,ед. ч., мн.ч., 1-шӹ лицӓ, дополнени.

Йылыш—лӹм шамак, т.ф.—Йыл, ӹлӹшӹ агыл,-------------, ажедшӹ (направительный) падеж, ед. ч., обстоятельство.

ӓвӓмӹн—лӹм шамак, т.ф.—ӓвӓ, ӹлӹшӹ,-------------, родительный падеж, ед, ч., определени.

(Йоласал школыштыш мары йӹлмӹм тымдышы Данилован материалжы негӹцеш изиш вашталтен, Википедилӓн ярыктен, пумы).




#Article 79: Мары йӹлмӹштӹш шот шамак (131 words)


Мары йӹлмӹштӹш шот шамак

 

Шӹм ладемӓн гармонем, мырым мырал колтемӓ! ( П. Першут.)

Кыдал ытлышы моренӹн ялжы кӓндӓкшӹ. (Х.ш. )

ӹзӓм армиш кемӹлӓн пел иӓт шон колтыш.

А. Ежӹнгӓн шот шамаквлӓ кок важан ылыт.

Б. 11 гӹц 19 якте дӓ лум, шӱдӹм анжыктышы шот шамаквлӓ ежӹнгӓн ылыт.

Тӧр вӓшештӹмӓшӹм пӓлӓш: 

А. Составной шот шамаквлӓш проставлӓӓт, ежӹнгӓнвлӓӓт пырен кердӹт.
Б. Составной шот шамаквлӓ кок ӓль шукырак шамакан ылыт.

Тӧр вӓшештӹмӓшӹм пӓлӓш: 

 

Кок ( кек )—ш.ш., т.ф.—коктыт, проста, -----------, цела шот шамак, кӹтӹк форман, определени. 

Вӹзӹмшӹ ( пӧрт )—ш.ш., т.ф.—вӹзӹмшӹ, простой, -----------, цела шот шамак, определени. 

( Ялжы ) кӓндӓкшӹ—ш.ш., т.ф.—кӓндӓкшӹ, проста,-----------, шотлымы шот шамак, проста, кужы форман, -------------. 

Коклы иктӹм—ш.ш., т.ф.—коклы иктӹ, -----------, шотлымы, цела шот шамак, в.п., дополнени. 

(Йоласал школыштыш мары йӹлмӹм тымдышы Данилован материалжы негӹцеш изиш вашталтен, Википедилӓн ярыктен, пумы).




#Article 80: Мары халык выргем (188 words)


Мары халык выргем

Кырык Мары ӹдӹрӓмӓш выргемӹм яжо нӹжгӓ викӓн мыры доно веле тӓнгӓштӓрӓш лиэш.
Перви кырык мары ӹдӹрӓмӓшӹн чимӹ хӓдӹрвлӓжӹ техеньӹ ылыныт: тыгыр, запон, ӹштӹ, шарпан, савыц, ӹштӹр, йыдал, шавыр, мӹжӓр, ыжга, нашмак (марлан кешӹ вӓтӹн вуеш чимӹ сӹлнӹ ӹзгӓр).

Тыгырым комы вӹцкӹж мӹнер гӹц ыргенӹт, а шокш мычашеш тӹрӹм тӹрленӹт. Тыгыр вӹлӓн запоным пижӹктенӹт. Запон пачеш тӹрленӹт, плетонымат кычыктеныт. Онгжым волавлӓ (лентӓвлӓ) дӓ плетонвлӓ доно олмыктенӹт. Тыгыр вӹлӓн шанавӹл гань шукы цӹреӓн цевер ӹштӹм ӹштӓлӹнӹт. Техень ӹштӹм парсын шӹртӹвлӓ гӹц коэнӹт. Шайылан, кӹдӓлеш, запон кӓндӹрӓм булавкывлӓ доно пышкылыныт. (Келесӓш келеш: первижок булавкывлӓ, полдышвлӓ ылделыт, седӹндон нӹнӹ вӓреш пашкарвлӓм кычылтыныт).
Кырык мары лошты вӹлвӓл выргемеш шавыр дон мӹжӓр шотлалтыныт. Кудылошты кашташ шавырым ӹшке комы мӹнер гӹц, а айо годым чиӓш сатин гӹц ыргенӹт.

Шӹжӹм-шошым чиӓш мӹжӓрӹм ӹштӹрӓш гӹц ӹштенӹт, а телӹм кашташ ваткан мӹжарӹм дӓ ыжгам йӓмдӹленӹт.
Кыце ӹдӹрӓмӓшвлӓ, тенгеок- пуэргӹвлӓӓт телет-кӓнгӹжет ялым пидӹнӹт. А йыдалжым ни гӹц ӹштенӹт. Кырык мары ӹдӹрӓмӓш ял вургеш шим ӹштӹрӹм пидӹн, а лапаэш ошым. А пуэргӹвлӓ ош ӹштӹрӹм пидӹнӹт.
Айо годым кырык мары ӹдӹрӓмӓш халык выргемжӹм чиэн шагалеш гӹнь, цудеет веле: тӹдӹ цевер пеледӹшлӓ каеш, тӹдӹм анжен, шӱмешӓт сусу ӹшкеок ӹлӹжеш.




#Article 81: Мары халыкын историжӹ (1053 words)


Мары халыкын историжӹ гӹц

Вӓш кӹлӹм кычымаш дӓ ярлымаш

Пӹтӓришӹ гӓнӓ черемисвлӓн кым этнический группа гишӓн XVI курымаш «Казанская история» книгӓштӹ келесӹмӹ: «... в Казанских землях проживают две черемисы, объединяющие три народа: горная, луговая, кокшайская и ветлужская». Кырык марын дӓ алык марын черемисвлӓ гишӓн вес источниквлӓштӓт сирӹмӹ гӹнь, Какшан дон Вӹтлӓ сирӹштӹ ӹлӹшӹ марынвлӓ гишӓн ти источниквлӓштӹ веле келесӹмӹ. Мары халыкын ӹлӹмӓшӹжӹм, овуцажым яжон пӓлӹшӹ летописец веле нӹнӹн айыртемвлӓштӹм ланзылен сирен коден кердӹн.

Ӓнят, пӹтӓри кырык марынвлӓн кого тьотя-папавлӓштӹм веле «черемисвлӓ» маныныт? Йыл мычкы Шур ӓнгӹр гӹц кӱшкӹлӓ ӹлӹшӹ марынвлӓм «черемиса нагорная верхняя», а Казань ханствышты ӹлӹшӹ марынвлӓм «черемиса нагорная нижняя» маныныт. 1497 иӓш Дженкинсонын картышты нӹнӹн мӱлӓндӹштӹ, Казань ханствыш пырен гӹнят, пунктир доно айырен нӓлмӹ. Тенге, векӓт, нӹнӹн ӹшке вуя ӹлӹмӹштӹм пӓлемдӹмӹ.

Истори анжыкта: кырык мары дӓ алык мары халык Руш государствыш ушнымы жепӹнӓт ӹшке лоштышты айыртемӓлтӹнӹт. Тидӹн гишӓн, шамак толшеш, А.Бахтин «XV–XVI века в истории марийского края» (Йошкар-Ола, 1998, с. 45–48) книгӓштӹжӓт пӓлдӹртӓ.

Иван IV кугижӓн сек лишӹл эдемжӹ, тӹ жепӓш ик кого государственный деятельжӹ А.Курбский, марынвлӓ гишӓн сирен коден: «... они жили самостоятельною жизнью, не были ничьими подданными и всячески старались сохранить свою политическую самостоятельность...» Тишец шанымаш шачеш: Казань ханство лач марынвлӓ шотеш веле ӹлен. Кынам рушынвлӓ Кырык сирӹм роалтен нӓлӹнӹт, ти ханствылан ӹлӓш шукы кодде.

Исторический документвлӓм шотыш нӓлӹн дӓ нӹнӹм пыт терген лӓктӹн, тӹжем и лошты икманяр геноцид жепӹм пӓлдӹртӓш лиэш, кынам тьоти-папивлӓнӓ тошты ӹлӹмӹ вӓрӹштӹ гӹц, ӹшкӹмӹштӹм халык семӹнь переген кодаш манын, вес вӓре ӹлӓш ванжышашлык, шӹлӹн кешӓшлык ылыныт.

Кырык мары халыкын Руш государствыш пурынок пырымы гишӓн тагынамок миф шачын, кыдым 1546 ин кырык мары каштанвлӓ Москваш миэн толмы доно кӹлдӓт. ӓнят, тидӹн семӹньок Акпарс преданилӓн шачаш йӧн лин. Кӹзӹт яктеӓт раш пӓлӹ агыл, ма гишӓн ти вӓшлимӓштӹ лачокшымок попенӹт, махань шанымашыш кок монгырге шоныт.

Черемису нагорную нижнюю,
Разорило, пленило, рассеяло...
И тогда Черемиса нагорная
Признала самодержца Московского...

Пӓлдӹртӓш келеш: кырык марынвлӓ дон алык марынвлӓ икӓнӓ-иктӹ гӹц каждый ӹшке семӹньӹштӹ ӹленӹт. Шамак толшеш, кымалмы овуцамат иквӓреш эртӓрӹделыт. 1524 ин марынвлӓ Йылышты 150 тӹжемӓн руш флотым сӹнген нӓлӹнӹт. ӓнят, ти кого кредӓлмӓшӹжӹ Чертово городище (Орланер) кырык доны, военный форпост гӹц изиш ӱлнӹрӓк, лиӓлтӹн.

Кырык марынвлӓн общественно-политический центрӹштӹ Цепель хала ылын, а нӹл уштышаш вӓрӹштӹ, Арпӹнгель сирӹштӹ, Кого Йымын резиденцижӹ вӓрлӓнен, кышты и йӹде 11 сентябрьын вӹц вӓре йымылан кымалыныт. Тӹнӓмок кырык марынвлӓ дон алык марынвлӓн цӧклӹмӹ овуцавлӓӓт айыртемӓлтӹнӹт. Каждый семня, ӹшкежӹ кен ак керд гӹнь, мӹнер лаштык, кӓндӹрӓ коэм гӹц ӹштӹмӹ йымын пӓлӹкӹм колтен. Йымы пӓлӹжӹ манын, тӹшӓк ӹшке тамгаштым тӹрленӹт. Кӹзӹтшӹ жепӹн ти кымалмы вӓрӹш лишӹл сола гӹц кырык марынвлӓ дӓ нӹнӹн йых гӹц ылшы суасламарывлӓ, рушынвлӓ толыт.

XVI курым гӹц тӹнгӓлӹн, алык марынвлӓн мӱлӓндӹштӹ ӓпшӓт¬пелӓк (Медведево район), Йылйӓл (Звениговский район), Йылйӓл (Кировский область, Кикнурский район) дӓ вес вӓреӓт кырык марын солавлӓ шачыныт.

Иктешлен келесӓш гӹнь, мӓмнӓн тьотя-папивлӓнӓн ирвелӹш, вадывел-йыдпелвел мӱлӓндӹш ӹлӓш ванжымышты доно ӹшке верӓм, овуцам, традиционный культурым рушангмаш гӹц переген коденӹт.

Кырык марынвлӓ Козьмодемьянск халам столицеш ӹштӹмӹ верц пыт шалгенӹт. Малын? Ти хала Краснококшайск гӹц кок пачаш когорак ылын, Йыл тӹрӹштӹ кого портеш шотлалтын. Е.Чириковын сирӹмӹ семӹнь ти халам «столицей царства черемиссов» маныныт. Алык марынвлӓ тидӹ ваштареш линӹт. Лачокшымок, Козьмодемьянск хала столицӓ лимӹкӹ, алык мары мӱлӓндӹлӓн виӓнгӓш йонӓт чӹдӹ лиэш ылын.

Ти жеп гӹц Краснококшайск дон Козьмодемьянск лошты, алык марынвлӓ дон кырык марынвлӓ лошты кӓргӓшӹмӓш, ваштареш шалгымаш тӹнгӓлӓлтеш. Шотеш нӓлмӹлӓ: алык марынвлӓ шот доно кырык марынвлӓ гӹц шукын ылыныт, седӹндоно общественно-политический ядмашвлӓмӓт решӓш нӹнӹлӓн куштылгырак ылын; нӹнӹ кырык марынвлӓн шанымашым шотыш нӓлделыт.

Краснококшайск тергӹмӹ, пачкатан келесӹмӹ паштек 1921 ин 27 январьын кырык марынвлӓ Нижегородский губерняш пырышы Козьмодемьянский уездӹм МАО-н составыш ваштымаш гишӓн актым подписӓенӹт. Тенге 1921 ин 1 март гӹц ти уезд МАО составыш ванжа. Тенге гӹнят Ямангаш волость 1924 и яктеок эче Нижегородский губернян Васильсурский уездеш кодын. Историштӹ рушлажы «горномарийский вопрос» проблема шачеш. 1922 ин А.Григорьев, кырык мары дон алык мары лоштышы конфликтӹм решӓш манын, Москваш, РКП(б) ЦК-ӹш дӓ ВЦИК-ӹш, кеӓ.

Тенге 1922–1924 ивлӓн кырык мары халыклан сек нелӹ жеп толын. Тӹнӓм кырык мары йӹлмӹ доно ни газет, ни журнал, ни учебник пецӓтлӓлтде. Тенге гӹнят кырык марынвлӓ логӹц интеллигенци ӹшке халыкшы, традицижӹ, йӹлмӹжӹ, культурыжы верц тыргыжланен, пыт кредӓлӹн дӓ ӹшке шанымашыжым кердмӹжӹ семӹнь ӹштен шокташ цацен. 1924 и гӹц Москва кырык мары халыкын шамакшым шотыш нӓлеш. Векӓт, нӹнӹ ӹняндӓрен кердӹнӹт: 1551 ин кырык марынвлӓ пурынок руш халык докы ушненӹт. Тенге ӹнде 1924 и гӹц Москвашты кырык мары йӹлмӹ доно учебниквлӓ лӓктӓш тӹнгӓлӹт, а кок иштӹ Козьмодемьянскышты «Кыралшы» газет пецӓтлӓлтеш. Маргосиздатын Кырык мары филиалжы 1927 ин пачылтын гӹнят, книгӓвлӓм кырык марла пецӓтлӓш кок и гӹц веле тӹнгӓлӹнӹт. 1930 и гӹц «У сем» журнал лӓктӓш тӹнгӓлӹн.

Тенге Мары республикӹштӹ кок культурный центр ылын: Йошкар-Ола алык марынлан дӓ Козьмодемьянск кырык марынлан. Но 1953 ин Йошкар-Олашты декабрь тӹлзӹн Мары научно-исследовательский институтышты йӹлмӹ шотышты эртӓрӓлтшӹ конференциштӹ ик литературный йӹлмӹм ӹштӹмӓш гишӓн решеним лыкмы. 1954 и гӹц Козьмодемьянск халашты кырык мары йӹлмӹ доно «Ленин корны» газет веле лӓктӹн. Тидӹжӹмӓт руш йӹлмӹ доно лӓкшӹ «Ленинский путь» газет гӹц веле сӓренӹт.

Революци якте халык дӓ тӹдӹн йӹлмӹ шотышты «население» дӓ «наречие» шамаквлӓм кычылтыныт. Украин йӹлмӹм «малороссийское наречие великорусского языка» маныныт.

Мары республикӹштӹ «кырык мары йӹлмӹ» терминӹм кычылташ цӓрненӹт гӹнят, советский дӓ финно-угорский языкознаништӹ туан йӹлмӹнӓм самостоятельный йӹлмеш шотленӹт. Тидӹн гишӓн техень книгӓвлӓштӹ сирӹмӹ:

Икманаш, 1953 ин эртӓрӹмӹ йӹлмӹ шотышты конференцин решенижӹ политический характерӓн лин, тӹдӹн нимахань научный негӹц ылде дӓ нимахань научный ынгылдарымашым пуде. Кӱшнӹ анжыктымы литература республикӹш кок-кым экземпляр доно веле толын. Шамак толшеш, «Языки народов СССР» книгӓ МарНИИ-н дӓ авторын библиотекӹштӹжӹ веле ылын. Седӹндоно техень книгӓвлӓ ылмы гишӓн КПСС обкомышты, МАССР Верховный Советӹштӹ веле агыл, ученыйвлӓжӓт цилӓнок пӓлӹделыт.

Кырык мары дон алык мары лоштышы вӓш кӹл дӓ иктӹ-весӹ доно ярлымаш ӹнде тӹжем и утла шыпшылтеш. Тенге гӹнят кӹзӹт яктеӓт нӹнӹн лошты цилӓ шотыштат кӹл перегӓлт кодын. Ма ӧрӹктӓрӓ, Кырык сир гӹц алык марыш ӹлӓш ванжышывлӓ алык марынвлӓм кырык марын докы лишӹлемденӹт, тӹнӓмок Кырык сирӹштӹшӹ марынвлӓ алык мары гӹц пакыла айырлен миэнӹт: выргем вашталтын, йӹлмӹштӹштӹ тошты шамаквлӓ йӹле мондалтыныт, овуцавлӓмӓт вес семӹнь эртӓренӹт. Шамак толшеш, йӹлмӹштӹнӓ алфавитӹштӹ анжыктыдымы кок юк перегӓлт кодын, нӹнӹм условно тенге анжыктенӓ (рушлажы – гортанная смычка): кк (ӹк-кӹ – ане; ок-ку ӹштӓш – кӱш тетям лӱктӓлӓш); губной вибрант – vr (vr ӱкӓ, vr ӱки – ышкал, vr ӱӓ, vr ӱи – шӹшер). Техень кырык мары айымашвлӓм алык марынвлӓ акат пӓлеп: шукш вилмӹ кечӹ (30 март), киндӹ спас (1 август), тылым айымы кечӹ (10 август).

Остаткаэш иктешлен келесӹмӹ шоэш: у Российӹн Конституцижӹ семӹнь каждый эдем ӹшкӹмжӹм сакой халыкеш шотлен кердеш, хоть рушын, алык марын ӓль кырык марын манжы.




#Article 82: Медведев, Дмитрий Анатольевич (121 words)


Дми́трий Анато́льевич Медве́дев (14-шӹ сентябрь, 1965-шӹ и, Ленинград) — руш кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Россий Фeдeрацин кымшы Прeзидeнтжӹ, кыдым 2-шы мартын 2008-шӹ ин айырымы.

Ӓвӓжӹ — Юлия Вениаминовна (21-шӹ ноябрьын 1939-шӹ ин шачын), А. И. Герцен лӹмӓн Пeдинститутышты тымдeн, вараракшы Павловск халашты экскурсовод ылын. Тӹдӹн важвлӓжӹ Бeлгород область гӹц ылыт. 

Дмитрий Мeдвeдeв кӹдӓлӓш школ паштeк унивeрситeтӹштӹ юриспрудeнцим цацeн, ӧркӓнӹдe тымeньӹн, спорт доно тӓнг ылын. Унивeситeтӹм 1987-шӹ ин тымeнь пӹтӓрeн дӓ аспирантурыш тымeняш пырeн, кыдым 1990-шы ин тымень лӓктӹн. Сӓмӹрӹкшӹ годым хард (нeлӹ) рок доно интeрeсуялтын, тӹдӹн тeхeнь яратымы группывлӓжӹ ылыныт: Depp Purple, Black Sabbath дӓ Led Zeppellin; ти группывлӓн пластинкывлӓштӹм коллeкционируя. Depp Purple группыжын гӹнь, цилӓ мырыжок коллeкциштӹжӹ улы. Тeнгeок руш рок-группывлӓмӓт, лӹмӹнок Чайф-ым колыштeш. Студeнт ивлӓжӹн хоббижӹ сeмӹнь фотографи ылын. 




#Article 83: Микеш, Келемен (309 words)


Келемен Микеш (Mikes Kelemen, 1690-1761) — Хaлыклaн сотемдӓрӹмӹ период гӹц aнзыцырaк сирӹшӹ aвторвлӓ логӹц сек яжоэш Ракоцин секретaрьжы Келемен Микеш гишӓн сирӓлтӹде aк ли. Тӹдӹ ӹшке хозaжылaн курымжы ӹнян ылын дӓ эмигрaци ивлӓнӓт, Фрaнци дон Турциштӹ ылмыжы годымaт тӹдӹм кодыде. Туaн мӱлӓндӹжӹ гӹц лӓктӹн кемӹкӹжӹ шӹм иштӹ тӹдӹ сирмӓшвлӓм сирӓш тӹнгӓлӹн дӓ ӹлӹмӓш мычaш яктежок вӓк, 1758-шӹ и якте нӹнӹм сирен. Цилӓжӹ 270 сирмӓш цымырaлт кодын. Aвтор сирмӓшвлӓжӹм пецӓтлӓшӹжӓт шaныде ылын, тӹдӹ лaч йӓнгжӹм кӓндӓрӓш мaнын веле сирен. Aдресaтшымaт вӓк шaнен веле лыктын. Тӹдӹ сирмӓшвлӓжӹм трaнсильвaни дворян ӹдӹрлӓн сирен. Тенге ӹштӓш импульсым фрaнцуз мaдaм Де Севигнен сирмӓшвлӓжӹ пуэн кердӹнӹт. Тенге Микеш венгр прозышкы ирӹкӓнрӓк сирӹмӹ стильӹм кaнден, мaнын кердӹнӓ, кыды сирӹмӹ нормывлӓм пыдыртaш тӹнгӓлӹн. Поэзиштӹ тӹ годымок курук-лыдышвлӓ кымдaн шӓрлен кенӹт ылын.

Микеш мa гишӓн шaнен, тӹдӹм и сирен, кынaмжы пиш импульсивне шaнымaшвлӓ вӓшлиӓлтӹт, кынaмжы интимневлӓ. Фиктивно сирӹмӓш фaнтaзилӓн яжо ылын, шaмaквлӓ кынaмжы пышкыдын шaктaт, кынaмжы тыл гaнь пижӹн кеӓт. Вес стильвлӓштӹ техень ирӹкӓн формывлӓм кычылтaшыжaт aк ли эче ылын. |мигрaциштӹ ӹлӹшӹ Микеш, шижӓлтеш туaн мӱлӓндӹжӹм цилӓ шӱмжӹ дон ярaтен дӓ сирмӓшвлӓжӹмӓт грaфиня |. П.-лӓн aгыл, a туaн мӱлӓндӹжӹлӓн сирен. Ти туaн мӱлӓндӹ сирӹзӹлӓн воксеокaт aбстрaктне ынгылымaш aгыл, тӹшкӹ цилӓ пырa- родньыквлӓ, тӓнгвлӓ, лишӹл шaчмы вӓр, кырык лошты шӹнзӓлтӹшӹ изи хaлa, тӹштӹш вольыквлӓ, пеледӹшвлӓ дӓ сиремӓт. Тенге Родосым ярaтем, туaн Зaгониэмӓт вӓк монден aм керд мaнын Микеш сирӓ. (Родос хaлaшты (острокышты) Ракоци эмигрaциштӹ ылын. Кӹзӹт ти острок Грецин территорижӹ, тӹ жепӹн тӹдӹ Турци дон оккупируйымы ылын. В.A.).

Сирмӓшвлӓм сирӹмӓштӹ ик интересне момент улы. 1759-шӹ ин Гaбсбургвлӓ Микешлӓн туaн сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ сирмӓшвлӓм сирӓш рaзрешеним пуaт. Тидӹ пaштек тӹдӹ фиктивне сирмӓшвлӓжӹмм сирӓш тӧрӧк цӓрнӓ. Пӹтӓрижӹ Микешӹн сирмӓшвлӓжӹм сирмӓшвлӓ семӹнь веле aнжымы- нимaхaнь сӹлнӹшaя жaнр семӹнят aгыл. Сирмӓшвлӓм шукынжок сирӓт. Но кынaм сирмӓшвлӓм йӓлӓт кого интерес дон лыдыт, тенге шоэн веле сирӓт. Кыдыжын текствлӓштӹ кукшывлӓ, сaнзaлдымы дӓ тотдымывлӓ ылыт. Кыдыжы, мӹнгешлӓ, изи детaльжымaт тенге сирмӓшӹштӹштӹ aнжыктен мыштa, нӹнӹм лыдшы лыдеш дӓ йӓнгжӹм кӓндӓрӓ.




#Article 84: Миккели (223 words)


Миккели — хала Суомиштӹ (финнлӓ: Mikkeli, шведлӓ: Sаnt Michel) — Хроникышты пӹтӓриш гӓнӓ 1323 ин ӓшӹндӓрӓлтеш. Хала статусым 1838-шӹ и годшен намалеш. Халашты 48 697 ӹлӹзӹ дӓ халан территорижӹ 2 124,62 км 2 йӓшнӓ. Халашты 700 йӓр нӓрӹ. Миккелин пашкуды халавлӓ: Хирвенсалми, Юва, Кангасниеми, Пиексамӓки, Пуумала дӓ Рийстина ылыт. Хала Саймаа йӓрӹн сирӹштӹжӹ шыпшылт вазын.

Ми́ккели швед дӓ революци тӹнгӓлтӹшӹшток руш Санкт-Михель лӹмӹм намалын. Ӹшке важвлӓжӹм 11 курымышкок колта — тӹнӓмок пӓлӹмӹ, кого ӓкӓн ирвел Финляндин торгейӹмӹ центр ылын. Миккели финн гӹц сӓрӹмӹкӹ ( швед лӹм Санкт-Михель) — Святой Михаилын хала. Миккели 1809 ишӹ руш-швед вырсы дӓ Финляндим Руш государствы докы Кого Финлянди княжество семеш пыртымыкы лин. 
Император Николай I доно 7-шӹ мартын 1838 ин лин. Стройымаш проектӹм Карл Энгельлӓн пуэнӹт. Хельсинки хала ганьок, архитектор ампир стильым айырен. Кӹзӹтшӹ халашты ӹлӹзӹвлӓ Торгейӹм площадь да губернин вуйлатышы пӧрт доно , кыдым 1843 ин ӹштен пӹтӓрӹмӹ, пиш когон когоэшнӓт. Финляндин историштӹ Миккели кого дӓ керӓл вӓрӹм нӓлеш — 1939-1940 дӓ 1941-1944 ивлӓн вырсы годым тӹштӹ Финлянди вин штаб ылын. Тӹ веремӓвлӓм ӓштӹмӓш музейвлӓштӹ кодын.

Миккелиштӹ театр, хала оркестр, Кунст музей ӹштӓт. Кӓнгӹжӹм классик музыкын фестивальым, шӹжӹм Миккельӹн балет айом дӓ телӹм Пӓшӓзӹ халыкын театр кечӹвлӓм эртӓрӓт. Ти театр кечӹвлӓм пӹтариш гӓнӓ 1976-шы ин эртӓрӹмӹ. Халашты вады йӹде ӹштӹшӹ техникум улы, кышты фотографвлӓм йӓмдӹлӓт. Тел Вырсы паштек Совет Ушемлӓн кодымы территоривлӓштӹш церкӹ документвлӓ Миккелин архив-штӹ перегӓлтӹт.




#Article 85: Микрӓк музыка школ (121 words)


Микрӓк музыка школым — 1962 ин пачмы. Ты ин Йошкар-Ола гӹц Микрӓкӹш пӓшӓлӓш Тамара Андреевна Ягельдина толын. Тӹдӹ ӹшкежӹ Куженгер районеш шачын-кушкын. Кӓршӹм шакташ Йошкар-Олаштыш музыка училищӹштӹ тыменьӹн. Тымдышыжы А.Р.Сидушкина лин. Тӹдӹ ӹшкӹмжӹн тыменьшӹжӹм, Ягельдинам, Микрӓк солашкы тетявлӓм кӓрш доно шакташ тымдаш колтен. Ягельдинан вуйлатымы Микрӓк музыка школын кӓрш ансамбльжы пӹтӓри изирӓк ылын, вара и гӹц иш кушкын, шукемӹн дӓ шукы и Микрӓк велӹм лӹмлештӓрен. 1970-шы ин Т.А.Ягельдиналан «Заслуженный работник культуры Марийской АССР», а 1993 ин – «Заслуженный работник культуры России» кӱкшӹ лӹмвлӓм пуэнӹт. Тамара Андреевна Ягельдина кӹзӹтӓт яратымы пӓшӓжӹм Йошкар-Олаштыш 1 ӓ-ан Марий искусство школ-интернатышты ӹштӓ. Тӹдӹн тымень-шӹвл-ажӹ сандалыкна мычкы шӓрленӹт дӓ вес сӓндӓлӹквлӓштӓт ӹлӓт. Шукы жеп Микрӓк музыка школышты тетявлӓм кӓрш доно шакташ Т.А.Ягельдинан тыменьшӹжӹ Веткина Юлия Алексеевна тымден.




#Article 86: Микрӓк солан кӓрш ансамбльжы (136 words)


Микрӓк солан кӓрш ансамбльжы — Микрӓк вел кӓрш мастарвлӓн ансамбльым 1936 ин цымырымы. Ансамбльын вуйлатышыжы Федор Ильич Ашпатров лин. Тӹдӹ ӹшкежӹ Микрӓк вел Симаксир солаэш шачын. Ансамбльышты 25 кӓршӹзӹ ылын, Микрӓк школын тӹнӓмшӹ тымдышывлӓжӓт ансамбльыш пыреныт. Ансамбль шукы смотрышты, концертвлӓшты ӹшке мастарлыкшым анжыктен. 1948 ин Москвашты Солавлӓштӹш художественный самодеятельный Российын смотрышты эртен дӓ тӹштӹ Микрӓк кӓршӹзӹвлӓн ансамблят ылын, мактымы наградывлӓм канден. 1954, 1965-шы ивлӓн тенгеок ансамбль Москваш, Кремльыштыш съездвлӓн дворецӹш каштын. Концерт эртӹмӹкӹ, Кремль театрын тӹнг режиссержы И.Н.Туманов «Кышты тӓ техень цевер пеледӹш ӓршӓшӹм монда?» манын келесен. Техень цевер выргемӓн, рӹжлӹ сӓмӹрӹк ӹдӹрвлӓ, мастар кӓршӹзӹвлӓ, жюрилӓн пишок сарасенӹт. 1973 ин кого мастарлыкшым анжыктымы гишӓн Микрӓк ансамбльлан Олык Ипай лӹмеш лауреат лӹмӹм пумы. 1973 и ансамбльлан эче ик сӹнгӹмӓшӹм канден. Тӹдӹ Угарман халашты эртӓрӓлтшӹ Всероссийский смотрышты ылын. Тӹлец пасна Москвашты Кремль дворецӹштӹ сезоным питӹрӹмӹ концертӹштӹ мастарлыкшым анжыктен.




#Article 87: Модернизм (574 words)


 

Модернизм (фр.: modernisme, лат.: modernus ”кӹзӹтшӹ жепӓш”) — XX-шы курымын тӹнгалтӹшӹн культура аренышкы толшы йогымаш. Ти жепӹм культурын историштӹжӹ (”измвлӓн”) жеп семӹнь пӓлӓт: импрессионизм, экспрессионизм, дадаизм, футуризм, сӱрреализм дӓ молат. Модернизм ӹлянӓшӹжӹ, 1860-шы ивлӓнок ӹлянен, кынам француз поэт Шарль Бодлер (Charles Baudelaire, 1821-1867) ”Модерн ӹлӹмӓшӹн артньыкшы” (Le Peintre de la vie moderne) артикльжым сирен, кыды модерниствлӓн манифeстӹшкӹштӹ сӓрнӓлтӹн. Но кымдан шӓрлен кеӓш манын, Модернизмлӓн XX-шы курым тӹнгӓлтӹш дӓ ”измвлӓн” культуры нырышкы толмышты якте вычаш варештӹн. 

Модернизм вӹкӹ шукы семӹнь анжат. Техника монгырым анжаш гӹнь модернизм шӱлӹшӓн кунст пашӓвлӓ симультантан, тӓнгӓштӓрӹмӓшӓн да маxань-шон монтажан ылыт, тӹ годымок модернизмӓн пӓшӓвлӓштӹ ӹлӹмӓш вӹкӹ парадоксын тӹгӹржӹ вашт анжат, нӹнӹ проставлӓ агылеп, лачоклам анжыктымаш ӹмӹлеш кодеш, дегуманизаци шижӓлтеш. Модернизм йӧн доно сирӹмӹ cӹлнӹшаяшты традициштӹ ылшы шайыштмы структура пыжгаялтын, сирӹмӹ пӓшӓн тӹнг элементвлӓжӹ махань-шон аллюзивлӓ, вес семьӹньжӹ йиждӹмашвлӓ, мифвлӓн архетипвлӓ дӓ символвлӓ гӹц шалгат. Модерн сӹлнӹшая нарраторлан (шайыштмашым нӓнгешӹлӓн) хронологи дон фактвлӓмӓт лыгаш ирӹкӹм пуа. 

Сӹлнӹшаям анжалаш гӹнь, Модернизм сек келгӹ кишӓвлӓм поэзиэш коден дӓ тидӹжӹ сек пӹтӓриок XIX-шӹ курымын мычашты Франциштӹ лиӓлтӹн. Бодлер гӹц пасна раскыды дӓ виӓн модерниствлӓэш Поль Верлен (Paul Verlaine, 1844-1896), Артур Рембо (Arthur Rimbaud, 1854-1891) дӓ Жулиам Аполлинер (Guillaume Apollinaire, 1880-1918) шотлалтыт. Модернизм йӧнӓн прозаиквлӓ логӹц сек кымдан пӓлӹмӹ Марсель Пруст (Marcel Proust,1871-1922), кыды ”Ямдымы жепӹм кӹчӓлмӓш” кӹжгӹ романым сирен, Альберт Камӱ (Albert Camus, 1913-1960) дӓ Симон де Бавуар (Simone de Beauvoir, 1908-1986) ылыт.

Немӹцлӓ сирӹшӹ модерниствлӓ логӹц сек палӹмӹвлӓ поэт Райнер Мариа Рильке (Rilke Rainer (René) Maria, 1875-1926), прозаиквлӓ Франц Кафка (Franz Kafka, 1883-1924), Томас Манн (Thomas Mann, 1875-1955), Роберт Мусил (Robert Musil, 1880-1942) дӓ драматург Бертольт Брехт (Bertolt Brecht, 1898-1956) ылыт. Кокшы Тунымбал вырсы паштекшӹ авторвлӓ логӹц Генрих Болльым (Heinrich Böll, 1917-1985), Зигфрид Ленцӹм (Siegfried Lenz, 1926) дӓ Гунтер Грассым (Günter Grass, 1927) пӓлдӹртӹмӹлӓ.

Англла сирӹшӹ модернист-сирӹзвӹлӓ: Джеймс Джойс (James Joycey, 1882-1941, ”Одиссей” романжы, 1922), Вирджиниа Вульф (Virginia Woolf, 1882-1941), Т. С. Элиот (T.C. Eliot, 1888-1965), Самуил Бӓкет (Samuel Beckett, 1906-1989), американвлӓ: ир поэт- модернист Волт Вайтман (Walt Whitman, 1819-1892), прозаиквлӓ - Ф, Скотт Фицджеральд (F. Scott Fitzgerald, 1896-1940), Уильям Фолкнер (William Faulkner,1897-1962), Эрнест Хемингуэй (Ernest Hemingway,1899-1961), Бернард Маламуд (Bernard Malamud, 1914-1986), Йосеф Хеллер (Joseph Heller, 1923) дӓ Пилип Рот (Philip Roth, 1933), поэт Валлас Стевенс (Wallace Stevens, 1879-1955), драматургвлӓ Теннесси Уильямс(Tennesse Williams, 1914-1983) дон Эуген О Нэйль (1888-1953).

Модернизм тӱнымбал культуреш, лӹмӹнок сӹлнӹшаяэш пиш келгӹ кишавлӓм коден. Финн-угр литературывлӓм анжалаш гӹнь Модернизм йӧнӹм эстон, финн дӓ венгр сӹлнӹшаявлӓштӹ эче 1920-шы ивлӓнок кычылташ тӹнгӓлмӹ. Эстон модерниствлӓ логӹц Мариа Ундерӹм (Marie Under, 1883-1980), Хенрик Виснапуум (Henrik Visnapuu, 1890-1951) Уку Маасингым (Uku Maasing, 1909-1985), Яан Каплинским (Jaan Kaplinski, ш. 1943), финнвлӓ логӹц шведлӓ сирӹшӹ поэтесса Эдит Сӧдерграным (Edith Södergran, 1892-1923), Катри Валам (Katri Vala, 1901-1944), Ууно Кайласым (Uuno Kailas,1901-1933 ) Пентти Саарикоским (Pentti Saarikoski, 1937-1983), шведлӓ сирӹшӹ Клас Андерссоным (Claes Andersson, ш. 1937), венгрвлӓ логӹц Эндре Адь (Ady Endre, 1877-1919) дон Аттила Йожефӹм (Attila József, 1905-1937) пӓлдӹртӹмӓн. Кӹзӹтшӹ гӹнь ти литературывлӓштӹ кыцe прозаиквлӓ, тенгеок поэтвлӓӓт лач Модернизм йӧн доно веле сирӓт

Мары сӹлнӹшаяшты Модернизм вӹкӹ кужы жеп тӹрӹн анженӹт, тенге гӹнят тӹдӹ туан литературыштына ӹлянен да виӓнгеш. Кырык мары сӹлнӹшаяшты модернизмӹн кишӓвлӓжӹм раскыдын поэзиштӹ, лӹмӹнок Ондрин Валькан (ш.1954), этнофутурист Валери Микорын (1960-2016) дӓ Владислав Самойловын (ш.1963) лыдышвлӓштӹштӹ ужына. Прозаиквлӓ логӹц модернизм йӧн доно Петухов Витали (ш.1954) сирӓ. Алык мары поэзиштӹ сек яргата модернистеш Валентин Колумбым (1937-1974) шотлат. Тӹдӹ гӹц пасна Иванова Альбертина (ш. 1954) дон Зоя Дудинан (ш. 1963) лыдышвлӓштӹ модернизм шулӹшӓн ылыт.

Руш сӹлнӹшаяшты модернизм 1900-1917-шӹ ивлӓн пеледӹн, но революци паштек пӹснен дӓ совет кӹлӹн урын валымыкыжы руш сирӹзӹвлӓ угӹц Модернизм йӧнӹм активно кычылтыт.




#Article 88: Моляров, Иван Яковлевич (119 words)


Иван Яковлевич Маляров (1843 и, Сухин сола – XX-шы курымын тӹнгӓлтӹш, варжӹ пӓлӹ агыл). 

Ӹшкедурешӹжӹ лыдаш-сирӓш тыменьӹн. 1860-шы ивлӓн  Пӹзӹкнырышты школым пачмыкы тетявлӓм тымдаш тӹнгӓлӹн, рушла гӹц кырык марла сӓрен, туан халыкын овуцавлӓжӹ докы келгӹ интересӹм лыктын. Махань-шон артикльвлӓм сирен дӓ Азан епархин журналыштыжы пецӓтлен. Кырык марынвлӓ доны экспедици доно каштшы А. Хейкель дон А. Рейнхольм  финн шӹмлӹзӹвлӓлӓн материалвлӓм погаш палшен. И. Н. Смирнов тӹдӹ гишӓн тенге сирен коден: «марынвлӓ логӹц тӹдӹ пӹтӓришӹ эдем, кыды ӹшке халыкын историжӹ доно интересуялтеш». Ма яжожы, Маляров шукыжымок рушла веле сирен гӹнят, тенгеок марлаат сирен дӓ шайыштмаш тексвлӓжӹмпецӓтлен лыкташ йам-дӹ ылыныт. Марла сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ пецӓтлӹмӹ лит ылын ылгецӹ, тӹдӹм пӹтӓриш мары сирӹзеш шотленӓ ыльы дӓ кырык мары литературын шачмыжымат XIX-шӹ курымыш ваштенӓ ыльы.




#Article 89: Мордови Республика (128 words)


Мордови Республика, Мордови — Россий Федераци кӧргӹштӹ ылшы Республика, Россий Федерацин субъектшӹ, Йыл федерал йӹрвелӹшкӹ пыра. Республикым ӹштӹмӹ кечӹ: 10-шы январь 1930-шы и. Вуйхалажы – Саранск. Пӹсмӓнвлӓжӹм йыдвелнӹ Угарман область, йыдвел-ирвелнӹ Суасламары Республика, ирвелнӹ Ульяновск область, кечӹвӓлвелнӹ Пенза область дӓ вадывелнӹ Рязань область доно кыча. 

Ирвел-Европын тӧр вӓрӹн ирвелнӹжӹ вӓрлӓнӓ. Вадывел лаштыкшы Ока-Донын тӧр вӓрӹштӹжӹ, покшал дон ирвел районжы Йыл лишнӹш Кӱкшикӓштӹжӹ шыпшылт вазыныт. Республикын сек кӱшӹл варжӹ - 324 м тангыж гӹц кӱшнӹрӓк. Мордовиштӹ 114 йогы йога. Мокша дон Шур нӹнӹ логӹц сек коговлӓ ылыт. Республикышты 500 йӓр нарӹ улы. Нӹнӹ логӹц Инерка дон Татарка сек коговлӓ.

Континент кӧргӹштӹш климат, январьын кӹдӓлӓш температурыжы −11 °C, июльын +19 °C. Иӓш юр дон лым ≈450-500 мм.

Халазывлӓн шот: 60,3 % (2009) (59,2 % — 2006, 58,9 % — 2005).




#Article 90: Мумитрольвлӓ (486 words)


Мумитрольвлӓ

Шергӓкӓн лыдшы, кыце изивлӓ, тенгеок коговлӓжӓт! Мумитрольвлӓ гишӓн пӹтӓриш книгӓм сирӹмӹ годшен ӹнде 60 иӓт шон колтен. Ти книгӓштӹ тӓмдӓм Мумитроль дӓ тӓнгвлӓжӹ доно пӓлӹмӹ лиӓш ӱжӹнӓ. Нӹнӹ сага махань-шон пӓлӹдӹмӹ корнывлӓшкӹ кедӓ дӓ верцӹнӹштӹ шытыр лидӓ. Тенгеок цевер Мумилап доно пӓлӹмӹ лидӓ, кышты соок ӓнгӹр ладнан йога, пӹлгом симсӹн каеш, аяр сек сотын анжа, сек цевер пеледӹшвлӓ пеледӹт дӓ сек яжо тӓнгвлӓ ӹлӓт. Тӹштӹ соок хынавлӓм вычат дӓ нӹнӹжӹ пуры ылыт гӹнь, стӧл лошкат шӹндӓт, левӓшӹмӓт пуат дӓ толшашышты яжо тӓнг лит. Ти книгӓштӹ кышты лачок, кышты ямак, тидӹм пӓлен нӓлӓш манын, тӓмдӓм, шергӓкӓн лыдшывлӓ, лыдаш ӱжӹнӓ. Лыдмы жепдӓ кӓньӹл лижӹ дӓ пуры шанымашвлӓ дон ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм кандыжы! Тене декабрь тӹлзӹн спонсорвлӓн палшымы доно, кыдывлӓн лӹмӹштӹм книгӓштӹ анжыктымы, “Комета толеш“ лӹмӓн книгӓм лыкмы, кышкы техень книгӓвлӓм пыртымы: “Мумитрольвлӓ дон полой вӹд”, “Комета толеш“ дӓ “Йозы шляпӓ”. Книгӓштӹ цилӓжӹ 374 ӹлӹштӓш. Книгӓм “Сарта” книгӓ лыкмаш лыктын. 

Оригинал текствлӓ дон иллюстрацивлӓ: Tove Jansson, Småtrollen och den stora översvӓmningen, 1945, Kometen kommer, 1946 (1968), Trollkarlens hatt, 1948. 

Анжы: Туве Янссон

Туве Янссон (1914-2001) артньыквлӓн семняштӹ шачын. ӓтяжӹ, Виктор Янссон, Суомиштӹш швед, профессижӹ доно скульптор ылын. ӓвӓжӹ артньык дӓ иллюстратор Сигне Хаммарстен-Янссон. Тувен кок шоляжы ылын - Пер Улоф дон Ларс. Тетя годшаш богема артньыквлӓн семняштӹ кыце Хельсинкиштӹ ӹлен, тидӹ гишӓн сирӹзӹ Bildhuggarens dotter (Скульпторын ӹдӹржӹ,1968) пӓшӓштӹжӹ сирен. янссонвлӓн семняштӹ кӓнгӹжӹм и йӹдеок архипелагышты эртӓрен. Туве тангыжым пиш яратен дӓ тидӹ Мумилапыштат мондымы агыл. 

Туве изижӹ годшенок артньык линежӹ ылын. Школым тӹдӹ луатвӹциӓшӹн пӹтӓрен дӓ рисуяш Стокгольмышты, Хельсинкиштӹ дӓ Парижӹштӹ тыменьӹн. Европа мыч шукы сӓрнен. 1930-40-шӹ ивлӓн кымдан пӓлӹмӹ “Гарм” газетӹштӹ пӓшӓлен дӓ тӹ жепӓш Финляндин политика доно кӹлдӓлтшӹ карикатурывлӓм вазен. 

Мумитрольвлӓ гишӓн шайыштшы книгӓвлӓ тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹвлӓ ылыт. Кырык марла лаштыкын-лаштыкын, 1990-шы ивлӓнок сӓрӹмӹ ылыт, но книгӓ семӹнь лач кӹзӹт веле лӓктӹт. Кӹзӹт якте ти книгӓвлӓм 40 нӓрӹ йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ. Мумитроль книгӓ серин пӹтӓриш пӓшӓжӹ “Изи трольвлӓ дон полой вӹд” (Småtrollen och den stora översvӓmningen, 1945) маналтеш. Ик иштӹ 1946-шы ин вес книгӓ “Комета толеш“ (Kometjakten) лӓктеш, кыдым автор 1968 ин угӹц сирӓ. Кырык марла сӓрӹмӹ пӓшӓ книгӓн кокшы версижӹ. Тидӹ паштек техень лӹмӓн книгӓвлӓ лӓктӹнӹт: “Йозы шляпӓ” (Trollkarlens hatt, 1948), “Мумиӓтян пуры пӓшӓжӹ” (Muminpappas bravader, 1950), “Кыце тидӹ лиӓлтӹн?” (Hur gick det sen?, 1952), “Лӱдӹшлӓ Кӓнгӹж ӹрды” (Farlig midsommar, 1954), “Мумитрольвлӓн тел” (Trollvinter, 1957), “Кӱ вӓл Кним ӹжӓлӓя#леш?” (Vem ska trösta knyttet?, 1960), “Ужаш лидӹмӹ тетя” (Det osynliga barnet, 1962), “Мумилап ноябрьын” (Sent i november, 1970) дӓ “Лӱдӹшлӓ рейс“ (Den farliga resan, 1977). 

Янссонын персонажвлӓжӹ махань-шон лиӓлтмӓшвлӓшкӹ вӓрештӹт, лӱдӹшвлӓм эртӓт, иквӓреш лин, нӹнӹм сӹнгӓт дӓ соок соты корнышкы лӓктӹт. Сирӹзӹн геройвлӓжӹ цилӓнок мӓ логӹцӹннӓ, эдемвлӓ логӹцӹн ылыт: иктӹвлӓжӹ соок пурывлӓ, весӹвлӓ шаныкален каштшывлӓ, юморанвлӓ, кымшывлӓ туркавлӓ, нерӓнвлӓ, нӹлӹмшӹвлӓ эгоиствлӓ, вӹзӹмшӹвлӓ наивныйвлӓ, кудымшывлӓ шыквлӓ дӓ ӹшкӹлӓнӹштӹ келгӹ лаксакым капайышывлӓ... Дӓ седӹ, кыце пуры ямаквлӓштӹ лишӓшлык- пуры соок худам сӹнгӓ. 

Шанем, кырык марла лыдшы “Комета толеш“ книгӓм мелӹнок лыдаш тӹнгӓлеш дӓ тӹдӹн персонажвлӓжӹ сага корнышкы лӓктеш, а тӹштӹ ма вӓл уке? Тангыж дон тӓрлидӹ гӹц тӹнгӓлӹн, махань-шон лиӓлтмӓшвлӓӓт вычат.




#Article 91: Олык Ипай (401 words)


Олык Ипай (лачокла лӹмжӹ Ипатий Степанович Степанов, 24 март 1912, Тойметсола, Морко кымдем -1937) — алык мары поэт.

Мары литературын ярагата шӹдӹржӹ, кыце пӹсӹн пӹлгомышты кайын колтен, тенгеок пӹсӹн тӹдӹ йӧрен. Ти поэт мары поэзим модернизируен, лыдышвлӓн формышты дон ритмикыштым ваштлатен, тӹдӹ сонетвлӓм, триолетвлӓм, октавывлӓм, терцинывлӓм сирен. Литературыштыш процессвлӓм тӹдӹ яжон пӓлен, кыце руш тенгеок вадывел авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹмӓт лыдын. Модернист манын сирӹшӹм гӹнят, Олык Ипайын лыдышвлӓжӹ агитаци дӓ пропаганда шӱлӹшӓн ылыт, тидӹ гишӓн Рая Бартенсӓт ӹшке книгӓштӹжӹ пӓлдӹртӓ. Тӹ годымок, ти поэт мары халыкын историжӹмӓт келгӹн пӓлен дӓ ӹшке семӹньжӹ ынгылен, ”Пирӹ” дон ”Айдар” лӹмӓн кок поэмым сирен.

Олык Ипай ӹшке годшаш реаливлӓ гишӓн шӹренок сирен дӓ ”колхоз” тематика поэзиштӹжӹ кымда вӓрӹм йӓшнӓ, тӹ годымок ти тематика доно сирӹмӹ лыдышвлӓштӹжӹ критиквлӓ тӹдӹлӓн алтазыкымат и моныт. Шамаклан ик лыдыштыжы ныр гишӓн сирӹмӹжӹ годым, “шӹжӹ ныр охырын шалга” манын сирен. Тидӹм критиквлӓ муссируяш тӹнгӓлӹнӹт дӓ поэт йориок колхоз нырым охырым анжыкта манын, шӹдӹн сиренӹт.
Техеньӹрӓкок эче вес фактым моаш лиэш. Вес лыдышыштыжы поэт халык мырым кычылт, ”кечӹ лӓктӹ шӧртньӹ гань, той гань лиӓт, валышат” сирен. Критиквлӓ тидӹм поэт совет кӹлӹм ваштылеш дӓ Кого Революцин шӧртньӹ цӹрежӹм той цӹрешкӹ вашталтен манын сиренӹт.

Тенге Олык Ипайым 10-шы августын 1937-шы ин кычен кеӓт. Авторын 8 тетрадьшым дӓ 126 ӹлӹштӓшӓн машинкы доно пецӓтлӹмӹ текстшӹм конфискуят. Рая Бартенс Олык Ипайын ”Мланде пеледеш” поэма гӹц лаштыкым, ”Шӹжӹ тӱс”, ”Тел”, ”И. Т. Трофимофлан”, ”Шӹжӹ кечӹн”, ”Ошвуйвеледӹшӹм тӹнь кӹрӹц…”, ”Мыры дон мырызы гишӓн” дӓ ”Поэт С. Г. Чавайнлан” лыдышвлӓжӹм сӓрен.

Мане, тӹ ивлӓ годшен 70 и утла эртен. Ти нӹл сирӹзӹн ӹлӹмӓш корныштым анжал, кӹзӹтшӹ сӹлнӹшая нырыштына пӓшӓлӹшӹвлӓ махань иктешлӹмӓшвлӓм ӹштен кердӹнӓ?

Седӹ, ти шотышты шукы йиш ядмаш дӓ анжалтыш лин кердеш, но мӹнь ӹшкежӹ гӹнь кок мӓгӓлӹм анзыкы лыкнем: вес эдем вӹкӹ мокшым йылатыде анжымашым дӓ туан сӹлнӹшаянам уэмдӓш, модернизируяш цацымашым.

Ӹнянӹмӹ шоэш, марынвлӓ изин-олен вес марынын иктӓ-махань кӱкшӹцӹшкӹ шомыжылан сусу лиӓш тымень шона, тӹдӹ иктӓ-кышкы шон гӹнь, тӹдӹн лӹвӓлнӹ кишӹ ковержым ял лӹвецӹнжӹ шыпшыл ана нӓл, шайыцын толын, тупышкыжы кӹзӹм ан шырал пу дӓ ӧрдӹштӹ лин, худа пи гань вӹкӹжӹ ана опты, анзылныжат, коктешлен, иронивлӓ доно ана попыл.

Шамак толшеш, мӹнь ӹшкежӹ журналист Айзенворт гань йӓл мам чиӓт дӓ мам качкыт, тидӹ паштек оролышы лимем ак шо. Эдемӹн техень качествыжы йӹрнӹктӓрӓ вӓк.

Тӹ годымок, Олык Ипай вӹкӹ ӹшке жепӹнжӹ ик семӹнь анжыделыт, тӹдӹм критикуенӹт гӹнят, тӹдӹн мары литературым уэмдӓш цацымыжы мӹлӓнем импонируя. Кӹзӹтшӹ жепӹн мары литературыштына шукырак модернист, шукырак сӓмӹрӹк лӹм лиэш ылгецӹ, кыце туан сӹлнӹшаяна ӹлӹж кеӓ ыльы!




#Article 92: Ошкан Васли (222 words)


Ошкан Васли (Василий Яковлевич Симолкин) — 1920 ин 4 апрельӹн Вӹржӹкӓн солашты хресӓнь семняэш шачын. Андак Сарапай солашты тӹнгӓлтӹш, вара Пӧртныр шӹмиӓш дӓ Йоласал школвлӓм тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Цикмӓ халаштышы педтехникумыш тыменяш кеӓ. Педтехникумышты тӹнӓм Ф.Д. Данилов (Важмар) вуйлатымы доно сӹлнӹшая йӹргец ыштен. Йӹргецӹш каштшывлӓ лыдышвлӓм, шайыштмашвлӓм, очерквлӓм сирӓш тыменьӹнӹт. Пӹтӓри нӹнӹ ӹшкӹмӹштӹн пӓшӓвлӓвлӓштӹм «Тылип» лӹман кид доно сирӹмӹ журналеш лыктыныт, а варажы «Комсомол юк» газетеш, «У сем» журналеш пецӓтлӓш тӹнгӓлӹнӹт. Шукынжок ти йӹргецӹш каштшы ӹрвезӹвлӓ вараракшы пӓлӹмӹ литераторвлӓ линӹт. Нӹнӹ лошты Василий Симолкинӓт ылын.

Педтехникумым тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, тӹдӹ Ямангаш солаш толеш, школын директор семӹнь пӓшӓм ӹштӓ. Но сӓмӹрӹк ӹрвезӹ, шукырак пӓлӹмӓшӹм нӓлӓш дӓ яжорак специалист лиӓш шанен, 1939 ин Мары Кугижӓнӹш пединститутыш тыменяш пыра. Шанымыжым веле ӹштен ак шокты – Кого Ӓтямӱлӓндӹ вырсы ӓптӹртӓ. Кокшы курсышты тыменьшӹ студентӹм, токыжы анжалаш толын шоктыдеок, вес тангвлажӹ доно иквӓреш фронтыш нӓнгенӹт. 1941 ин, вырсын пӹтӓриш кечӹвлӓнок, лӱдӹшлӓ кредӓлмӓштӹ тӹдӹн курымжы кӹрӹлтӹн.

Василий Ошкан когонжок поэт семӹнь пӓлӹмӹ ылеш. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм тӹдӹ педтехникумышты тыменьмӹжӹ годымок сирӓш тӹнгӓлӹн. Нӹнӹ «У сем» дон «Якшар знамя» журналвлӓэш, «Пеледшӹ сӓндӓлӹк» альманахеш пецӓтлӓлтӹнӹт. Икманяры сирӹмӹжӹ ӹшке жепӹштӹжӹ школ хрестоматиш пыртымы ылын, тенгеок «Тулан жап годым» («Тылан жеп годым», 1975), «Цӓшӓн шӹдӹр» (1994) коллективный сборниквлӓэш, «Патыр курым» (1980) антологиэш пецӓтлӓлтӹнӹт. Василий Ошкан кымлышы ивлӓн сирӹшӹ вес поэтвлӓ семӹньок туан сӓндӓлӹкнӓм мактен, соты ӹлӹмӓшӹм чангаш манын, сӓмӹрӹк лыдшывлӓм пыт тыменяш дӓ пӓшӓлӓш ӱжӹн.




#Article 93: Пазмань, Петер (442 words)


Петер Пазмань (венгрла: Pázmány Péter; 1570, Орадя, Румыни — 1637, Братислава, Словаки) — кардинал, сирӹзӹ, философ, оратор.

Барокко жепӹн прозам сирӹшӹвлӓ логӹц Эстергомын архиепископшы кардинал Петер Пазмань кымдан пӓлӹмӹ ылеш. Тӹдӹн карьерыжы йӹлгӹжшӹ ылын: 1587-шӹ ин тӹдӹ езуитӹш сӓрнӓлтеш, шӹжӹм 1616-шы ин тӹдӹм Эстергомын архиепископ дон кугижӓнӹшӹн канцлереш айырат дӓ 1629-шӹ ин тӹдӹ кардинал лиэш. Тӹдӹ 1593-97-шӹ ивлӓ лошты Римӹштӹ тыменьӹн дӓ бароккон негӹцвлӓжӹ гишӓн пӓлен нӓлӹн. Пазмань Габсбургвлӓн кудвичӹ докы лишӹл ылын дӓ тӹдӹлӓн служен гӹнят, туан халыкшын интересшӹ верц шанаш нигынамат мондыде. Седӹндонат Вена доно соредӓлмӓшвлӓӓт ылыныт. Шонгеммӹкӹжӹ тӹдӹ Трансильваништӹ герцог кымдем доно вуйлатен дӓ шукы университет, школ, типографи дӓ библиотека тӹдӹ годым пачмы линӹт.

Пазмань прозаик семӹнь теологи дон философи пӓшӓвлӓм сирен, венгрла у терминвлӓм шанен лыктын. Тӹдӹ авторитетӓн эдем ылын дӓ туан халыкым тымдымашты, у корнывлӓ доно анзыкыла кемӓштӹ тӹдӹн анжалтышвлӓжӹм кужы жеп шотыш нӓлмӹ.

Пазмань туан йӹлмӹжӹм яжон кычылт мыштен, риторикылан кого вниманим айырен, хытырен мыштымаш- тидӹ кунст, тӹдӹ манын. Тидӹм, шамаклан, тӹдӹн кужы конструкциӓн предложенивлӓжӹ анжыктат. (Нӹнӹ кужы ылыт гӹнят, нелӹвлӓ агылеп.) Барокко стиль доно сирӹмӹ текствлӓшкӹжӹ автор индивидуальне сӹнвлӓм пырта, Библиштӹш тематикӹм моло кычылтеш гӹньӹ, тӹштӹ тамахань драматика шижӓлтеш.

Пазманьын йӹлмӹжӹм протестант коллегывлӓн йӹлмӹштӹ доно тӓнгӓштӓрӓш гӹньӹ, кокшывлӓжӹ тӹдӹлӓн мадын колтат-тидӹм цаклаш лиэш. Тӹдӹн йӹлмӹжӹ халыкын йӹлмӹлӓ шакта, шукы цӹреӓн дӓ йонгатарак ылеш. Пазманьын кыды пӓшӓжӹм кӹзӹтӓт лыдыт, иктӹ нӹнӹ логӹц — «Христиан ыдылмы книгӓ» (Keresztyéni imádságos könyv, 1606).

XVII-шӹ курымын йымы ыдылмы литературым шӹренжок католик авторвлӓ сиренӹт. Нӹнӹ логӹц пӹтӓриш католик ыдылмашын Библим сӓрӹзӹ езуит шӱмбел Дьӧрдь Калдин (Káldi György, 1572—1634) лӹмжӹм пӓлдӹртӓш келеш. Сӓрӹмӹ пӓшӓ 1626-шы ин йӓмдӹ ылын. Тӹдӹ гӹц пасна Матьяш Хайналым (Mátyás Haynal, 1578—1644) мондаш ак кел, кыды «Исусын шӱмжӹ» (Jézus Szíve, 1629) лӹмӓн ыдылмы книгӓм сирен. Ти книгӓ серьезне темӹм тӹкӓлеш гӹнят, автор тӹшкӹ юморымат пыртен мыштен.

Католик авторвлӓ гӹц пасна, протестантвлӓӓт сиренӹт. Нӹнӹ логӹц Петер алвинци (Péter Alvinci, 1570—1634) гишӓн сирӓлтӓш лиэш. Ти автор Габсбургвлӓ махань преступленивлӓм, мам венгр халыклан худам ӹштенӹт, тӹдӹ гишӓн сирӓ дӓ протестуя.

Сирӹшӹвлӓ лошты англиштӹ шӹтӹшӹм пушы пуританизм верц ылшывлӓӓт ылыныт, сек активне нӹнӹ логӹц Трансильваништӹш пастор Пал Медиеши (Pál Medgyesi, 1605—1663), кыды сирӹмӹ стильжӹ доно Пазмани докы лишӹл ылеш. Пуританвлӓ Венгриш ӹшке семӹнь ыдылмашым веле агыл канденӹт, нӹнӹ ушемкымдем вӹкӓт ӹшке семӹньӹштӹ анженӹт, политикӹштӓт ӹшке статян шанымашвлӓштӹ ылын. Нӹнӹн сек тӹнг тергӹмӓшӹштӹ техень: туан халыкын культурылан кыце кердӹн кычыкым пумыла дӓ кӹдӓлӓш социальне классым шукемдӹмӹлӓ. Пуританвлӓ пиш шукым сиренӹт дӓ шукы книгӓм лыктыныт, тенге нӹнӹ XVIII-шӹ курымаш венгр литературым пайдаренӹт.

Барокко жепӹн проза гӹц пасна поэзимӓт сирӹмӹ дӓ сирӹшӹвлӓжӹ шӹренжок, эчеӓт католиквлӓ ылыныт. Тӹ жепӓш сек пӓлӹмӹ поэтеш Матьяш Ниеки Вӧрӧш (Nyéki Vörös Mátyás, 1575—1654) ылеш. ӹшке тымдышывлӓэшӹжӹ автор Балашшии дон Римайым шотла, но ӹшкӹмжӹн сирӹмӹ стильжӹ нӹнӹн гӹц когон айыртемӓлтеш, тӹдӹм когонжок мистика интересуя.




#Article 94: Памук, Орхан (142 words)


Фери́т Орха́н Паму́к (турокла Ferit Orhan Pamuk ; 7-шӹ июнь 1952-шы и, Стамбул, Турци) — турок сирӹзӹ, туан сӓндӓлӹкжӹн дӓ тенгеок халыквлӓлоштыш премивлӓн дӓ тенгеок Нобель преми н лауреатшы (2006). Кӹзӹтшӹ сирӹзӹвлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ автор. Армянвлӓн геноцид дон Турциштӹш курдвлӓн геноцид ваштареш ылеш. Тидӹжӹ Турцин официальный кӹлвлӹ доно ик мелӹн агыл. 

Памук 7-шӹ июньын 1952-шы ин Стамбулышты паян семняштӹ шачын. Атяжӹ инженер ылын. Памук Стамбулыштыш Robert College лӹмӓн американ колледжӹштӹ тыменьӹн. Атяжӹ дон ӓвӓжӹн согоньлыштымы семӹнь, тӹдӹ Стамбул Техника университетӹш тыменяш пырен, но профессионал-сирӹзӹ лимӹжӹ шонат, кым иштӹ институтым пырахен. 1977-шӹ ин П. Стамбул университетӹн журналистика факультетшӹм пӹтӓрен. 1985 – 1988-шӹ ивлӓн Америкӹштӹ ӹлен дӓ Нью-Йоркыштыш Колумби университет ӹштӹ(visiting scholar) ылын. Тидӹ паштек Турциш портӹлӹн. 12-шы октябрьын 2006-шы ин «туан халажын меланхолиӓн ӧртшӹм кӹчӓлмӓштӹ у культурывлӓн ваштареш ылмыштым дӓ иктӹшкӹ пынылтмышты гишӓн» сӹлнӹшая Нобель премим пумы.

Анжы: «Цикмӓ» журнал, 2000 и




#Article 95: Паннониус, Януш (377 words)


Януш Паннониус (Jаnus Pаnnonius, Чесмич, шачын 29-шӹ август, 1434-шӹ и — Медвевар, Загреб лишнӹ, колен 27-шӹ март, 1472-шы и).

Януш Паннониус лыдышвлӓжӹм латинлӓ сирeн дӓ вeнгрвлӓ логӹц пӹтӓриш поэт ылeш, кыдым Eвропыштат пӓлeнӹт. Пиш ӹжӓл, ти поэт-eпископын ӹлӹмӓшӹжӹ 38-иӓшӹнок кӹрӹлтӹн. официальныжы колымаш вирeш шоды цeрӹм пӓлдӹртeнӹт, но ти шотышты вeс вeрсивлӓӓт улы. Кугижӓ Матьяшын кудвичӹштӹжӹ таманяр сeкрeтӓн ушeм ылын, иктӹшкӹжӹ поэтӓт пырeн.

Януш Паннониус Италиштӹ 24 иӓш яктe тымeньӹн. Пӹтӓри частный школышты, варажы Падова унивeрситeтӹштӹ пӓлӹмӓшвлӓм погeн. Туан сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ пӧртӹлмӹкӹ Паннониуслан тӧрӧк цeркӹм дӓ кугижӓнӹшӹм вуйлатымашты кӱшӹл вӓрвлӓм пуат, тӹдӹ Пeчӹн eпископшы ылын дӓ дипломат сeмӹнь тӹдӹ Рим ӓтя докы таманяр гӓнӓ каштын. Но Паннониус годым Вeнгриштӹш культура ӹлӹмӓш Италиштӹш гӹц когон айыртeмӓлтӹн. Дӓ 1480-шы ин Кугижӓ Матьяш Бeатрикс лӹмӓн итальян ӹдӹрӹм нӓлмӹжӹ паштeк, Итали Вeнгришкӹ толын манын кeрдӹнӓ- тeнгe культурышты кого вашталтмашвлӓ тӹнгӓлӓлтӹнӹт. Но Януш тӹнӓм уж рок лошты киэн.

Жанрвлӓм анжалаш гӹньӹ, Паннониус эпиграммым, элeги дон панeгириквлӓм сирӹмӓштӹ виӓн ылын. Католицизм цeркӹ 1450-шӹ им валгыды (свӓтой) иэш увeртӓрeн дӓ ти лӹмeш 16 иӓш Паннониус эпиграммывлӓм сирeн. Нӹнӹн шанымашвлӓштӹ тeхeнь: «Рим ӓтя валгыды ивлӓм ӹшкe шанeн лыктeш, тeнгe Римӹш толшывлӓн шот кушкeш дӓ тӹдӹ ӹшкe окса шӱндӹкшӹм тeмӓ.» Ик и эртӹмӹкӹ, ӹрвeзӹ поэт шачмы кeчӹ лӹмeшӹжӹ модeрн лыдышым сирeн, кышты кыцe ӹрвeзӓш млоцаш сӓрнӓлтeш, тӹдӹ гишӓн сирӹмӹ. Паннониус образeц сeмӹнь вeс авторвлӓн пӓшӓвлӓм кычылтын, но 17 иӓш поэтлӓн ти лыдыш яжон сирӹмӹ ылeш.

Сӹлнӹ, кӹзӹтӓт эчe пӓлӹмӹ дӓ лыдмы элeгиэш абиeнс жалeрe йубeт санцтос рeгeс, Жарадини шотлалтeш. Ти элeгиштӹ тeл пeйзаж анжыкталтeш, ритмӹштӹжӹ тирӓн имни ял юквлӓ вуйта шактат дӓ тирӹштӹ ала доно лeвeдмӹ, ӹшкӹмжӹм ладнангдарeн кeрддӹмӹ эдeмӹн шанымашвлӓжӹ чонгeштӹлӹт. Паннониусын лыдышвлӓжӹ, вeс поэтвлӓ доно тӓнгӓштӓрӓш гӹньӹ, пумага тотанвлӓ агылeп: поэт мам ужын-шижӹн тидӹ гишӓн сирӓ: корны, корны тӹрӹштӹ тыл йыла, ыжатымашвлӓ, ӓвӓн колымыжы ӓль шошым калqн пӹлӹш вашт пӱкш шӹтeн лӓкмыжы… Поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ шӹрeнок философиӓн шанымашвлӓ вӓшлиӓлтӹт. Тӹдӹ ӹшкeжӹ нeоплатонизм шӱлӹшӓн философи докы лишӹл ылын.

Паннониусын панeгирик лыдышвлӓжӹ гишӓнӓт иктӓ-маняр шамакым кeлeсӓлмӹлӓ. Тидӹлӓн агыл, вуйта ти жанрым лӹмӹнок тӹдӹ яратeн, а кымдан шӓрлeн кeшӹ жанр доно чӹдӹм сирeн гӹнят, тӹдӹ пиш яжо лыдышвлӓм сирeн- тидӹм пӓлдӹртӹмӹ шоэш. Иктӹ нӹнӹ логӹц «Панноним мактымаш» (Лаус Паннониаe), кышты поэт туан сӓндӓлӹкшӹм Eвропын сӹлнӹшаявлӓ докыла виктӓрӹмӹжӹм пӓлдӹртӓ:

Януш Паннониусын колымыжы паштeк тӹдӹлӓн подражаeн сирӹшӹ шукы гуманист поэт ылын. Нӹнӹ цилӓн латинлӓ сирeнӹт дӓ тидӹ вeс халыквлӓӓт поэзим сирeн мыштымыштым анжыкта.




#Article 96: Париж (423 words)


Париж (фр. Paris, [pa.ˈʁi] (пари́) — Францин вуйхалажы — Покшал Францин вадывелнӹжӹ Сена-йогы тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ. 1999-шӹ ин Парижӹштӹ 2 125 246 эдем ӹлен. Цилӓжӹ Кого Париж регионышты 11 174 743 эдем ӹлен. Изи Парижӹштӹ сек шукы ӹлӹзӹ шот 1921-шӹ ин ылын ( 2,9 мил. гӹц шукырак).

Париж Сена йогы покшалныш Île de la Citén лӹмӓн ошмаоты (острок) гӹц ӹлянӓш тӹнгӓлӹн. Тӹштӹ кельт коллоэцвлӓн солашты вӓрлӓнен. Париж лӹм ”парижвлӓ” гӹц лӓктӹн, кыды кельт халыкын ик йыхшы ылын дӓ нӹнӹ ти вӓрӹштӹ римлянвлӓн толмешкӹштӹ (52 и Христос шачмы якте (Хр.ш.я)) ӹленӹт. Пӹтӓрижӹ римлянвлӓ халам Лӱтециа Парисиорум Lutetia Parisiorum лӹм доно лӹмденӹт, марла тидӹ ”купан вӓр” лиэш дӓ ти халан ӹлӹзӹвлӓжӹм парисии маныныт. Вӹцлӹ иштӹ халан пӹсмӓнжӹ кымдаэмӹн дӓ тӹдӹ острок гӹц йогын кок монгырышкыжат шӓрлен.

Парижӹн пӹтӓриш Епископшы Валгыды Дионис ылын дӓ тӹдӹ халашты христиӓн верӓм 200-шы ивлӓн шагалтен. 212 и годшен халан лӹмжӹ Paris лин. Римлянвлӓ Парижӹштӹ 508 и якте, франквлӓн Меровингвлӓн династи гӹц ылшы кугижӓштӹ Клодвигӹн (Klodvig) халам роалтен нӓлмешкӹжӹ, кӹлӹм кыченӹт. Тӹ жепӹн тыр ӹлӹмӓш изишӓт ылде, тышманвлӓ халалан со лӱдӹктӹлӹнӹт дӓ ӹшке кидӹшкӹштӹ раоалтен нӓлӓш цаценӹт, тенге Париж якте викингвлӓ дон гуннвлӓ шоныт. Викингвлӓжӹ скандинаввлӓ ылыт, кыдывлӓ тӹ курымвлӓн марынвлӓн мӱлӓндӹвлӓнӓ яктеӓт шоныт, гуннвлӓжӹ венгрвлӓ доно идентифицируялтыт дӓ нӹнӹм венгрвлӓн Аттила (Attila) кугижӓштӹ ти хала якте канден. Меровингвлӓн династи паштек кӹлӹм каролингвлӓ нӓлӹт, нӹнӹ утла льыскыды вуйлатышывлӓ ылынытат, Парижӹн графшы ӹшке вижӹм цаткыдемден дӓ тенге 987-шӹ и паштек кӹлӹм ӹшке кидӹшкӹштӹ капетингвлӓ нӓлӹт, нӹнӹ 1190-1210-шы ивлӓн хала йӹр кӓрмӓнӹм шагалтенӹт дӓ халалан пеледӓш йӧнӹм пуэнӹт.

X-XIV-шӹ курымвлӓн хала пиш виӓнгӹн, тидӹжӹ лӹмӹнок Сена йогын вургымла сирӹштӹжӹ кайын, кышты Нотр Дам церкӹ дон Сорбон университетӹм чангымы. Филипп II Аугустин (Filip II Augustin) кугижӓ жепӹн кымдан шӓрлен кешӹ хала йӹр у кӓрмӓнӹм чангымы, шамаклан 1381-шӹ ин Бастили йӓмдӹ лин. Шӱдӹ иӓш Вырсы жепӹн (1337-1453) Париж англичанвлӓн кидӹштӹ ылын. 1429-шӹ ин франзузвлӓ Жанна д´Арк вуйлатымы доно халам ӓрен нӓлӹнӹт ылын, но англичанвлӓм лач 1436-шы ин веле лыпшен лыктын кердӹнӹт.
Кӹдӓлӓш курымвлӓн Парижӹштӹ культура ӹлӹмӓш пеледмӹлӓ пелдӹн дӓ выжалымаш пӓшӓ шолмыла шолын. Религивлӓ лоштыш Вырсывлӓ годым (1562-98), вес семӹньжӹ эче ти периодым Реформаци жеп маныт, халашты католиквлӓ виӓн позициштӹ ылыныт. Аяр Кугижӓ Лӱдвиг XIV-шӹ (Ludvig XIV) дворянвлӓ дон буржуази кугижӓн кӹлжӹ ваштареш шагалынытат, кугижӓн дворецшӹм Париж гӹц Версальыш ваштенӹт.
Лӱдвиг XIV -шӹ годым Париж йӹр ылшы Кӹдӓлӓш курымвлӓн шагалтымы кӓрмӓнӹн стенӓвлӓжӹм пыдыртымы дӓ вӓрешӹштӹ халан пӹтӓриш бульварвлӓжӹм пачмы. Нӹнӹ Плас де ла Конкорд дорц Бастили докыла нӓнгенӹт. Келесӓш келеш, тӹнӓмок эче хала кӓрмӓнӓн пӹсмӓнжӹ гӹц кушкын кен ылын. Тидӹ паштек, хала кушмы семӹнь, Парижӹштӹ кок гӓнӓ эче кӓрмӓнӹм чангымы ылын, но нӹнӹжӓт сойток пыдыртымы линӹт.




#Article 97: Пеледӹш айо (278 words)


Пеледӹш айо

И йӹдеок, шошымшы ныр пӓшӓвлӓ паштек, июньын, Кырык сирӹштӹ пиш яргата, цевер «Пеледӹш айо» традиционный празньык эртӓрӓлтеш.

Тӹдӹ цилӓм цӱдейӹктен. Пӹтӓришӹ гӓнӓ хынавлӓ, анжаш толшывлӓ, «Пеледӹш айо»-н участниквлӓ кого хорым ужыныт. Тӹдӹ 700 нӓрӹ самодеятельный исполнительӹм иквӓреш поген. Ти хорым Мары Эл Респулика культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ Татьяна Толстова вуйлатен.
Культура, печать дӓ национальностьвлӓн пӓшӓ шотышты министр М. З. Васютин ти мыры празньыкышты участвуен дӓ тӹдӹм кӱкшӹн ӓклен: «Впечатлени пиш кого. Мероприятим яжон организуйымы, тӹдӹ районный гӹц региональный уровеньӹш лӓктӹн».
Пӹтӓришӹ мыры празньыкышты лач районна гӹц веле художественный коллективвлӓ участвуенӹт гӹнь, кокшышкы 600 нӓрӹ эдем республикӹнӓн вес районвлӓ гӹц дӓ пашкуды Суасламары Республика гӹц толыныт. А цилӓм мыры иквӓреш поген.
Мыры празньык цилӓн шӱмӹш вазын. 2003-шы ин тӹдӹ республиканский мыры празньык лин.

Каждый ин ти празньыкеш у сценари сирӓлтеш, анжышывлӓлӓн интересно лижӹ манын, со у йӧнвлӓ пырталтыт. Тенге 2006 ин «Сола» кудывичӹ конкурсым, а 2007-шӹн ти конкурсышкок «Мыры — халыкын шӱмжӹ» вес конкурсым пыртымы.

Ти празньыкеш йӓмдӹлӓлтмӓш и мычкы кеӓ. Шӹжӹм — планируят. Вара поселенивлӓштӹ — репетицивлӓ. Тидӹн паштек кустовой, зональный, районный сводный — кого репетицивлӓ танцевальный коллективвлӓ доно Эшпай лӹмӓн культура дворецӹштӹ.

Каждый ин ти мыры айошты цилӓ сола поселени гӹц хоровой коллективвлӓ участвуят. Нӹнӹ логӹц сек активныйвлӓ Эмӓнсола, Виловат, Пайскырык, Пӹзӹкныр, Микрӓк, Йоласал, Шур СКК-влӓ ылыт. Палшыкым «Пеледӹш айо» празньыкым эртӓрӹмӓштӹ халык творчествын Республиканский научно-методический центр дӓ культура министерство пуа. «Кырык мары муниципальный район администрацин культура отдел» МУ «Пеледӹш айо» мыры празньыкым эртӓрӓш палшышы творческий группым: сценарист Магдалина Ильинична Егоровам, сводный танцевальный коллективӹм вуйлатышы Любовь Алексеевна Ивановам, оркестрӹн руководитель Александр Яковлевич Сосновым, сценарист дӓ режиссер Валентина Александровна Тархановам, сводный хоровой коллективӹн руководитель Татьяна Константиновна Толстовам, И. С. Палантай лӹмӓн музыкальный дӓ халык художественный творчество номинациштӹ 2006—2007-шӹ иӓш Мары Эл Республикӹн Государственный премилӓн выдвигаен.




#Article 98: Пет Першут (722 words)


Пет Першут (Петр Григорьевич Першуткин, 1909 и 20 Сӧрла — 1943) — Кырык мары поэт. Икымше ийыште веле Пет. Першут псевдонимым кучылтын, а вараже эре П. Першут.

XX курымын 30-шо ийлаштыже марий поэзийым у кӱкшытыш кок у почеламутчо нӧлталын: Олык Ипай ден Петр Першут. Моло-влак ты марте тӱҥ шотышто такмак семын возеныт: кажне корнышто – 7-8 слог, ныл хорей стопа. Кок почеламутчо, руш почеламутчо-влак семын, тӱрлӧ ритмым да у рифмым кумдан кучылтын, сай почеламутым, поэмым возен. Илышышт кӱчык лийын, но марий поэзийым нуно чотак вияҥденыт.

Першут 1909 ий 20 Сӧрла кечын Курыкмарий кундем, Пайскырык ялысе кресаньык ешыште шочын. Тудлан сылнымутчо лияш П.Эмяш полшен: Першутым 1926-1929 ийлаште Сурский шымияш школышто, 1929-1932 ийлаште Козьмодемьянскысе педтехникумышто туныктен. Ондакше П.Эмяш Унчо школышто С.Чавайным, вара Н.Мухиным поэзий корныш луктын. 

Школышто возымыжым Першут «Мӱкш» рукописный журналеш вераҥден, педтехникумысо литкружокышто шуко моло писатель дене пырля кушкын. 1930 ийыште Марий книга издательствын курык марий филиалжым почмо да «У сем» журналым лукташ тӱҥалме. 1931 ийыште (3-шо №) журналыште тыге возымо: «Пет.Першутым шукын лыдыт. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ «У сем» журналым сӹлнештӓрӓт».

Педтехникум деч вара 1932-1936 ийлаште поэт совпартшколышто марий йылмым да сылнымутым туныктен, шуко гана почётный грамота да премий дене палем- далтын. Тиде ийлаште ятыр почеламутым возен: «Лыдышвлӓ» (1935) сборникым, «Йымыдымын мырыжы» поэмым луктын. Вес кугу поэмыже – «Незер гӹч уланыш» (1934): икымше ужашыште йорло Павылын йӧсланен илымыжым сӱретлыме, кокымшо – революций да граждан сар годсо илыш нерген. Поэмым тӱрлӧ ритм дене возымо, у рифма-влак сылнештарат. Тыге возаш тудо С.Чавайн да Н.Игнатьев деч тунемын.

Икымше печатлыме почеламутшо – «Понгыжалт» («Кыралшы» газет, 1929 ий 29 ноябрь). Тудо марий кресаньыкым у семын пашам ышташ да илаш ӱжеш. 

Моло поэт семын Першут ондак калык муро да такмак семын возен, почеламутшо-влакым «муро» манын: «У муро», «Моктымо муро», «У ӱдырамаш муро», «Куштымо сем».

Тыге тудо «Иквӓреш пӱкш погаш» мыры семеш «Иквӓреш клубышкы», «Ирӹ жерӓн шактӓ» семеш «Пӧртӹш ашкед пырышымат» у «муро-влакым» возен. 1940-1941 ийлаште, МарНИИ-ште пашам ыштыме жапыште, шуко мурым, калыкмутым поген. Нуно институтын архивыштыже аралалтыт – «Кырык мары халык мырывлӓ» (2005) кугу книгаш, «У сем» журналеш (1992) савыктеныт. 

Поэтын программыже «У сусу» почеламутышто коеш:
Эх, ӹлӹмӓш, ӹлӹмӓш, Тӹньӹм мактен мырем!
У сусу дон ӹвӹртӓш
Мӹнь кредӓлӓш пырем.

Кыткывлӓ шӱнгӓштӹм
Цилӓн кычен аралат.
Колхозвлӓ пӓшӓтӹм
Цилӓн ӹштӓш талашат.

Тыште поэтын талантше раш коеш. Калык мурын, калык йылмын тӱрлӧ оҥай таҥастарымашым, эпитетым, оҥартыш мутым кучылтын, Першут сӱан сценым пеш сай сӱретлен: теве кузе сӱан калык ӱдырым налаш кудалеш, теве кузе сӱаныште мурат да куштат, мом чиен шогалыныт. Тыштыже марий калыкын тӱсшым, койышыжым чын да шинчаш койшын почын пуымо. Лудмет годым тыге чучеш, пуйто тый мо лиймым шкеак ужат да шкеак колат. Поэмын геройжо-влак чыла шотыштат сай улыт: нуно пашам йӧратат, мураш-кушташ пеш кертыт, икте-весе дене келшен илат, чыла пырля ыштат, неле жапыште тушман ваштареш лӱдде кредалыт. Качымарий ден оръеҥ икте-весыштым чот йӧратат – нуным нимо ойырен ок керт, йӧсӧ годым икте-весыштым огыт кудалте. Тиде мужыр шкенжым калык деч ок ойыро, калыкат тудым пагала, тушман деч утара.

Поэмыште сайын ончыктымо: мо тыгай пиалан илыш. Сюжетлан материалым калык илыш да калык йомак гыч налме, шуко мурым да такмакым, калыкмутым кучылтмо. Садлан тиде йӧратыме поэма лийын. Першут Пушкин да Ершов семын у йомакым шонен луктын, илышым чын да мастарын сӱретлен кертын.

Кушкын шушо моло писатель семын Першут возаш тӱҥалше-влаклан пеш кугу полышым пуэн шоген. 1939 ийыште нуным поэт Йоласал райцентрыш поген, сылнымут паша нерген ойлен, поэмыжым лудын. Тушто ончыкылык поэт-влак Г.Матюковский, А.Канюшков лийыныт, поэмым шулен, чот куанен колыштыныт. Тидын нерген шарнен, варажым А.Канюшков тыге возен: «Ме, талантшылан ӧрын, пеш куанен колыштынна, шкат тыге возаш тӱҥалаш шоненна».

Н.Ильяков «Пет. Першут» очеркыштыже (III т., 1994) поэтын пашажым, туныктымыжым оҥайын сӱретлен: «Мӹнь шукы гӓнӓ тоныжы ӹлынам. Поэзи гишӓн попаш тӹнгӓлеш гӹнь, веремӓ эртӹмӹм викок мондет. Тӹдӹ мӹлӓнем стихотворенийы правилывлӓм простан, пӓлӓш лимӹлӓ ынгылдарен:

Вара кӹжгӹ тетрадьым шӓрген лӓктӹ:

Эн сай почеламутшо-влакым Першут 1940 ийыште «Пеледмӓш» книгаш печатлен. Тыште Шочмо эл, йӧратымаш нерген, сатирика, политика лирикым, йоча-влаклан возымым савыктыме. Южо поче- ламутшым калык йӧратен мурен: «Йӧратыме ӱдыр», «Таҥжым ӱдыр ужата» да молат.

Кугу сар тӱҥалмек, поэт элнам герой семын аралаш ӱжын возен:
Партинӓ сӹнгӓш виктӓрӓ,
Кенӓ паштекшӹ кышкак!
ӓлдӓ фашиствлӓм пӹтӓрӓш,
Тӓнгвлӓ, цилӓн иктӹ гань!

Тудо умылен: сар неле да кужу лиеш, садлан чылалан чот тыршаш кӱлеш:
Фашист цуцалан шором пуаш
Пиш шукы келеш танк дӓ пушка.
Снабжаяш арминӓм соок
Труенӓ тилӹштӹ йӓнг пыток!
Сӹнгенӓ врагвлӓм соикток!

Тудын возымыжым «Фашизм ваштареш» коллективный сборникыш савыктыме. Поэт сарыште артиллерист лийын, герой семын кредалын, сусыргенн, элна верч вуйжым пыштен.




#Article 99: Петухов, Виталий Альбертович (2521 words)


Виталий Альбертович Петухов — поэт, прозаик. 1954 ин 9 пургыж тӹлзӹн Кырык мары районын Кого Сӧрманӓнгӹр солаэш шачын. Марий Элын С. Г. Чавайн лӹмеш кугижӓнӹш премин лауреатшы. Кужыӓнгыр районыштыш Заря газетӹн тӹнг редакторжы. Лыдышвлӓжӹм 1980-шы и годшен сирӓ. Кужэҥер поселкышты ылӓ. Поэзи гӹц пасна прозым сирӓ. Тӹдӹ мастаран романист ылеш, кыдын кидшӹ лӹвец техень романвлӓ лӓктӹнӹт:Акрӓм (1994), Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж (1998), Кучкыжвлӓ дӓ курныжвлӓ (2002), повестьвлӓ - Цилӓжӓт ик кангӹж, Шӹжвӹк йумӹ выд,Корны мыч арава кен,Тылваста, Якшар покан автобус, фэнтези А мӹнь - ымбак....

Петухов Виталий Альбертович 1954 ин 9 февральын Кырык мары районышты Кого Сӧрмнäнгӹр солаэш шачын. 1971 ин Пӹзӹкныр кӹдäлäш школым тымень пӹтäрӹмӹкӹ, Н.К.Крупская лӹмеш Марпедиститутын историко-филологический факультетыш пырен. Институт паштек Куженер районышты «Жерä» газетӹштӹ пäшäлäш тӹнгäлӹн дä корреспондент гӹц тӹнг редактор якте журналистӹн корным эртä.
В. Петуховын пӹтäриш лыдышвлäжӹ 1968 ин «Йäмдӹ ли», «Ленин корны» газетвлäштӹ пецäлтлäлтӹнӹт, пакылажы республиканский газетвлäштӹ дä «Ончыко» журналышты цымыр поэтический книгавлäштӹ лӹмжӹ шӹренок вäшлиäлтäш тӹнгäлӹн. 

Пӹтäртӹш жепӹн тӹдӹ утларак прозылан кымылангын. Тӹнгäлтӹшӹм тӹдӹлäн 1984 ин лäкшӹ «Шӹжвӹк йӱмӹ вӹд» лӹмäн книгä пиштен. Варажы тӹдӹ исторический сӹнäн «Кошкышы укшвлä» повестьӹм, «äкрäм» дä «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж», «Кучкыжвлä дä курныжвлä» романвлäм « У сем» журналышты пецäтлен. 
В. А. Петухов 1991 ин гӹц Россий писатель ушемӹн членжӹ лиэш. 1996-1997 ивлäн пäшäм иктешлӹмӹ доно тӹдӹлäн Мары Эл Республикын С.Г.Чавайн лӹмäн государственный премин лауреат лӹмӹм пумы. 1998 ин В.А. Петухов 5 Финн – угр писательвлäн международный конгрессын участникшы ылын. Эчежы газет пäшäм шотыш нäлӹн, тӹдӹлäн Мары Эл Республикы заслуженный журналист лӹмӹм пуэнӹт.
Виталий Петухов ӹшке творческий корныжым поэзи гӹц тӹнгäлӹн. «Шылдыран ивлä» - пӹтäриш лыдыш сборникшӹ, а кокшыжы – «Со пуры лижӹ!» Ти лыдыш сборникшӹ1990 ин Йошкар-Олашты Мары книгä издательствышты пецäтлäлтӹн. «Поэтӹн шанымашыжы раскыды, йäнгжäт лыдшылан виш. Прозыштат, поэзиштäт ум кӹчäлеш. Тӹдӹн поэтический шамакшы айыртемӹнок сäмрӹквлäлäн лишӹл, шÿм семеш», - тенге книгäн рецензиштӹ сирӹмӹ.
Сборник 7 кӹдеж гӹц ылеш, каждый кӹдежӹн ӹшкӹмжӹн тематикыжы, шанымашыжы. Книгä «Анзыл шамак» лыдыш доно тӹнглеш, автор лыдшывлäм изи годшым äштäлтäш ÿжеш. «Тетян ӹлӹмäш – аяран игечӹ», - манеш тӹдӹ.
Пӹтäриш кӹдеж «Цäрä ялан жепем» лӹмäн ылеш, поэт изи годшы ӹлӹмäшӹжӹм сусу кымыл доно äшӹндäрä. Шамак толшеш, «Тау» лыдышышты ӹшке äтя-äвäжӹлäн пуры шÿмӹн лимӹштӹлäн, цäшäн житям пумыштылан таум ӹштä. ӹшкӹмжӹм куку доно тäнгäштäрен, тенге келесä:
Куку игӹм кушта лагы,
Тидӹм тäжӹ äштӹдä!
Мӹньжӹ кушкым куку агыл
Шкӹмнäн цат семняштӹнä.
Солаэш кушшы тетявлäм, кого лимӹкӹштäт, туан солашкы со шыпшеш:
Но йäнг ладна агыл вес велнӹлä каштын,
Со шыпеш ыжар сиремäн öлицäш. 
(«Солашкы»).
Кокшы кӹдежӹштӹшӹ лыдышвлä романтика шÿлӹшäн ылыт, сäмӹрӹквлäн ӹшке силаштылан, анзыкылашылан ӹнянӹмäшӹштӹм пачыт.
Шокшы шÿм дон ашкедӹнä анзык,
Пуры кид дон ӹштенä мä шукым.
У халавлä паштекнä лит, анжы!
Кенä анзыкы – сäмӹрӹк, шулык.
(«Корнышкы»).
Лач сäмӹрӹк жепӹн пӹтäриш яратымашын тылсалымжы шÿмӹштӹ ӹлӹжеш, сусум, тыргыжым, ӹнянӹмäшӹм шачыкта.
Мӹлääм агыл, шÿметлäн ӹнянӹ,
Шижäт, йäнгӹн тылсотыжым виктем,
Шÿдӹ лошты сек керäл мӹлäнем –
Тӹньӹ веле, яратымем, иктӹ.
(«Тӹлäт»).

Вет мäжӹ яратеннä ыльы коктын,
Юалгы годым ик тыл доно ӹреннä.
Но эртен кешӹм ат керд мӹнгеш поктен,
Карштарыш сäвӹм ак колышт веремä.

Сусу ли – земля вӹлнӹ тӹнь ӹлет,
Шотан пуры эдемвлä йӹрвäшет.
Нӹнӹн шÿмӹштӹ ли тӹньӹ шӹрен,
Вот кыштакен лачокшы йä цäшет.
(«ӹлӹмäш»).

Вет ӹлӹмäштӹ пуры келеш,
Мир вӹлнӹ, тоны, шÿмӹштäт.

Шкетем шалгем мӹнь ял вӹлнем,
Тä коленäм, толи ӹлем.
Эх, эдемвлä, тä, эдемвлä,
Мажым шот дон перегедä?

Иктешлен келесäш гӹнь, В.Петуховын «Со пуры лижӹ!» сборникӹш пырышы лыдышвлä соты кымылан ылыт, каждый эдемӹнок йäнгӹштӹ шачшы шижмäшвлäм раскыдын пачыт, лыдшым ӹлӹмäш корныжы, йӹлмӹ йöнжӹ гишäн шаналташат тäрвäтäт. Виталий Петуховын талантшы поэт-романтик, поэт-философ семӹнь пачылтеш.

Виталий Петуховын «Со пуры лижӹ» сборникӹштӹжӹ «Шачмы вäр» лыдышыжым утларак тӹшлен анжалаш келеш.
Лирический герой ӹшкежӹ халашты ӹлä дä пäшäлä, но шӹренок туан солажым äшӹндäрä дä омынешӹжäт каеш. Поэт солам хала доно тäнгäштäрä дä техень шанымашыш шоэш : туан солашты халаштышы гӹц яжорак. Вет тӹштӹ ирӹк, «ялгавалым сиремет шыпшалеш», «нӧргӹ ваштар пулышемӹм ниäлтä». Коли солашты яжо агыл? Свезä воздух, йонгата мардеж, а кäнгӹжӹм моло цилä вäре ыжаргын каеш дä сакой йиш пеледышвлä пеледӹт. А халаштыжы ма улы? «Мӱлäндӹм асфальтыш пӹзӹрӹмӹ», йӹрвäш кого кӹрпӹц пöртвлä, машанет, вуйта воздухшат шӱлäш кодде. 
Келесаш келеш, поэтлäн шачмы вäржӹ доно халам тäнгäштäрäш сола гишäн сäмӹрӹк годшы äшӹндäрӹмäшвлäжӹ палшат. Поэт сӹлнӹ шая сäрäлтӹшвлäм кӹчäл мон: 
Лӹпкäтä мардежӹн ыжар утикäштӹ
Яратем мӹнь кечӹн äзäлä рӹпшäлтмӹм,
Шӹшер йиш тӹтӹрäм пӱäнäн цäшкäштӹ
Дä ирӹ рӹмäлгӹн кек юкшын рӹшкäлтмӹм.
 Лирический герой шачмы вäржӹм, солаштыш ирӹкӹм, пӧртӱм ярата. Тӹдӹ природым ярата веле агыл,  ынгыла мӱлäндӹм, дä тӹдӹн йäнгжӹ каршта, кынам халаштыш  асфальт доно мӱдӹмӹ мӱлäндӹм ужеш. Седӹндон яратым солашкыжы толмыкы веле, герой кäнен кердеш.
Петухов ӹшке солажы доно когоэшнä, сусу кымыл доно солаштыш пӧртӱм анжыкта, тидӹ гишäн лыдыш патриотический дä пейзажный жанран манаш лиэш.
      Лыдышын тӹнг шанымашыжым пачаш поэт эпитетвлäм  (лӹпкäтä мардеж, нöргӹ ваштар), тäнгäштäрӹмäшвлäм (кечӹн äзäлä рӹпшäлтмӹм, шӹшер йиш тӹтӹрäм, сäрнем тылык тетя ганьы), олицетворенивлäм (щӱмем шӹп агыл, шӱмем ярата), метафорывлäм (йäнг шушырын вӹр кемӹм, шӹшер йиш тӹтӹрäм пӱäнäн цäшкäштӹ)  кычылтеш.
       Лыдышлан шаныкалымаш сӹнӹм нӹл стопаан  амфибрахи пуа. Рифма перекрёстный. Лыдышын формыжы содержанижӹлäн яралеш толеш. Виталий Петуховын «Шачмы вäр» лыдышыжы шӱмештӹм яргата кишäм коден дä ӹшке туан солаэмӹм эче келгӹнрäк яраташ кымылангда.

Этнофутуризм.
Тенгеок келесаш келеш: Виталий Петухов ӹшке произведенивлäжӹм остатка жепӹн Кыйыр Витали псевдоним доно сирä. Техень псевдоним доно писатель «Кырык мары литературын «сӹлнӹ шаяжы» дä «худа шаяжы»» лӹмäн статьямат сирен («У сем», №2, 2002). Ти статьяшты постмодернизмын этнофутуризм йогы гишäн попа. Автор манеш: « Тӹдӹ утларак национальный литературывлäлäн келшен толеш дä утларак тӹштӹ виäнгеш». Петухов этнофутуризмын «кума äтяэш» финн профессор Кари Салламаам шотла. Тагачшы этнофутуризмым официально 1994 ин сäмӹрӹк финн-угр сирызывлä Эстоништӹ ӹлӹжтенӹт.
Писательӹн шанымы семӹнь, «Этнофутуризм – тидӹ кӹвер. Ик мычащыжы доно тӹдӹ пасна халыкын äкрет годшы туан овуцавлä, религи вӹлнӹ киä, вес мычашыжы доно - улы эдем йыхын цымыр культурышты. Тенге тӹдӹ национальныйым дä интернациональныйым иктыш уша.
Ик мычашышты – кырык мары поэзин силлабо-тоникäн сем, кырык марын первишӹ «ош лыдыш», кырык мары фольклорын символвлä, образвлä, персонажвлä. Вес мычашышты – каждый эдемӹн шӱм шижмäш, ыш дä шам.
Этнофутуризм – тидӹ кӹвер, кыды цымыр халыкым дä «мӹнь»-ӹм иктӹш уша». «Модерниствлä шижмäшӹм у семӹнь, у йöн доно анжыктат: юк дä букван у кӹлдӹш гач, у йиш шамак кӹлдӹш доно, предложенин у йиш конструкци дä тӹлец молат».
        Витали Петухов постмодернизмын перкежӹм тенге ынгылдара:

Поэт статьяшкы «АВВОХУТЕП» лыдышыжым пыртен. Теве икманяр корны:

тӹр5-тӹр5,
жепӹн пыра3 кид ваштшы 3дыкеш 5тäрä.
АВВОХУТЕП - шӹвӹльтäн кынамжы, 
кынамжы – Йымы,
кынам Карка шӹдӹр, Шакте шӹдӹр,
Шарды шӹдӹр шайыкы йӹмä.
Мам: а) ужеш, б) шижеш, в) колеш – сирä.
Ђкрет годшы марынвлäн шӹндä тамгам.
Тӹдӹн сирӹмӹ – кошкышы шунын ишкӹпись агыл ханга, 
агыл иероглиф.
тӹдӹн сирӹмӹ – кыралдымы пӹлгомын ик äнгä, 
симсӹ, сары, якшар шӹдӹр хангвлä.
Лыдышын рифмыжы дä ритмжы пыдыргышы, шанымашым трӱкӹшток ынгылашат ак ли. Эче ик айыртем: шамакым сирӹмӹ годым шот шамаквлäм пыртымы. Шамак толшеш, пыракым шамакышты пыра часть паштек 3 цифрым шӹндӹмӹ, вӹцкӹж шамакышты вӹц буквавлä вäреш 5 цифра. АВВОХУТЕП – тидӹ поэт ӹшкежӹ, тенге гӹнь, лыдышышты Петухов ӹшке творческий корныжы гишäн сирä.
Иктешлӹмäш.
Иктешлен келесäш гӹнь, Виталий Петухов поэзиштӹ со ум кӹчäлеш, кырык мары поэзишкӹ у йöнвлäм, у темывлäм пырта. Поэт этнофутуризм гишäн статьяштыжы сирен: «Мӹнь тӧрӧк келесем, реализм ваштареш ам ыл. Мӹнь «кыпышы пышан» произведенивлä ваштареш ылам». У лыдышвлäжӹ интересный ылыт, но мӹлäм Петуховын «Со пуры лижӹ!» сборникӹш пыртымы романтика сӹнäн, ире шанымашан лыдышвлäжӹ шӱм семешем ылыт.

. В.Петуховын «Ӓкрӓм» исторический романжы пасна книгä доно 1994 ин пецӓтлӓлт лӓктӹн. Писатель романым Ӓкрӓм восстанилӓн 150 и теммӹ лӹмеш сирӓш шанен, но шоктыдерӓк, дӓ произведени кок ишты веле лӓктӹн. Романым сирӹмӹ годым писатель шукы архивный материал доно пӓшӓм ӹштен, седӹндон исторический личность шукы улы: кугижӓ Николай I, граф Киселёв, Казанский губернин губернатор Шипов, кугижӓн армин салтакшы Василий Григорьев дӓ молат,
	Романын негӹцшӹлӓн 1842 ин мары дон суасламары кымдемӹштӹ лишӹ исторический событи вазын. Мӱлӓндӹ верц шагалшы хресаньвлӓн восстани историэш «картофельный бунт» семӹнь кодын. Виловат дӓ Кузнецово велнӹшӹ хресӓнь марывлӓӓт суасламарывлӓн Ӓкрӓм сола лишнӹшӹ кредӓлмӓшӹштӹ ылыныт. Кузнецово гӹц 13 эдемӓн отрядым колтымы ылын, нӹнӹ логӹц вӹзӹтшӹм варажы кыченыт. Ти веремӓнок хресӓньвлӓ Кожваж, Йоласал, Пӧртныр солавлӓштӓт бунтым тӓрвӓтенӹт.
	Романын действижӹ Кырыктӹр сола гӹц тӹнгӓлеш, кышты 19 иаш млоец Яшпай ӹлä. Действи суасламары Овраж солаш ванжа, вара событивлӓ Казаньышты, Петербургышты, Ӓкрӓм солашты анжыкталтыт. Социальный дӓ политический проблемывлӓ гӹц пасна романышты национальный ядмашымат тӓрвӓтӹмӹ: руш чиновниквлӓн мары дӓ суасламары халыкым шотеш пиштӹдӹмӹштӹ. Теве шамак толшеш, кынам Кытьыри Яшпайжым Ӓкрӓм солашкы кӹчӓл толеш дӓ генерал Мандырка гӹц тӹдӹм колташ ядеш, Мандырка келесӓ: «Яратымыжым кӹчӓлеш, анжок... Махань эче яратымаш черемисвлӓн лин кердеш? Вольыквлӓ яратен мыштат ма?»
	Романын тӹнг геройжы Яшпай - ӹшке пӓшӓжӹм яжон пӓлӹшӹ, шотан хоза, яжо эргӹ дӓ яжо ӹзӓ: «Ик статянжы, млоец тырын шӹнзенжӓт ак мышты, со иктӓ-ма гишӓн шытырлана, сурт мыч йыштылеш. Такеш агыл тӹдӹ гишӓн пашкудывлӓ «Лач пынпикшок ылеш» маныт». Яшпайын образшы гач писатель хресäнь халыкын нелӹ жеп годшы шанымашыжым, мӱлӓндӹ верц тыргыжланымыжым анжыкта. Тӹдӓт вес марывлӓ сага мӱлӓндӹ верц щагалеш. Яшпай - сӓмӹрӹк ӹрвезӹ, седындоно тӹдӹн шӱмӹштӹжӹ яратымаш ӹшке вӓржӹм мон, нелӹ годым Кытьырим шуэн ак коды.
	Произведеништӹ мол хресӓньвлӓн образыштым пачмы. Опанас Серге - шонгы салтак, ӹлӹмӓшӹштӹ шукыракым ужшы эдем, седӹндон марывлӓ тӹдӹн шаяжым колыштыт. Законвлӓм пӓлӓ, пашкудывлӓлӓн керӓл кӓнгӓшвлӓм пуа. Романышты изи агыл вӓрӹм молнамшы унтер-офицер Кыргорин Васлин образшы нӓлеш. Тӹдӹн портретшӹм Яшпайын сӹнзӓ доно анжыктымы: «Мары икпоратка кӓпӓн, иктӓ вӹцлӹ иӓш ылеш. Чиӓшӹжӓт пишок тӹвӹлӓн чиэн шӹнден. Луды сӹнзӓжӹ ваштареш ышанын, лач вашт ужшыла анжа. Пандашыжым нӹжешӓт, онгылашыштыжы тагынамшы шушыр пӓлӹк, вӹцкӹж ошикӓ тӧрем, пӓлдӹрнӓ. Цилӓн тӹдӹ вӹкӹ шотеш пиштӹмӹлӓ анжат, простажок агыл, виднӹ». Кыргорин Васли ӹшке шанымашыжы верц пингӹдӹн шалгышы, кого кӧргӹ виӓн эдем ылеш. Хресӓньвлӓм тӧр верц, ӹшке ирӹкӹштӹ верц кредӓлӓш ӱжеш. Допрос годымат Григорьев Васли жандарм анзылны ӹшкӹмжӹм пингӹдӹн кыча: «Уке, мӓ вольык ана ыл. Мӹнь эдем ылам. Сойток кынам-гӹнят хресӓнят шотеш пиштӹмӹ эдем лиэш».
	Романышты кӱшӹл поствлӓштӹ шалгышы эдемвлӓн ӹлӹмӓшыштӹ, тыргыжланымышты доно пӓлӹмӹ линӓ. Теве губернатор Шипов, бунт лишӓшлыкым пӓлен, тенге шана: «Уке, Азанышты веле шӹнзен, цилӓ пӓлен ат нӓл. Техень пыдыранзык веремӓн ӹшке сӹнзӓ донат цилӓ анжалаш келеш. Седӹндон лишӹл кечӹвлӓнок Козьмодемьянск уездыш миэн толмыла. Крюднерын дӓ Польын салтаквлӓштӹ уже тӹштӹ лит, ӹшке ӹлӹмӓш верц тыргыжланаш ак вӓрешт».
	«Ӓкрӓмӹштӹ» шӹндӹмӹ ик кого тема - халыквлӓ лошты келшӹмӓш. Марынвлӓн, суасламарынвлӓн, рушвлӓнӓт ти качествыштым кымдан анжыктымы. Иквӓреш кредӓлмӓшӹшкӹ шагалыныт, иквӓреш нелӹвлӓм сӹнгенӹт.
	В.Петухов романжым техень шанымаш доно пӹтӓрӓ: «Ӹшке ирӹкӹштӹ верц, мӱлӓндӹ верц лӱдде шагалшывлӓн лӹмӹшты халык ышышты шукы жеп ӹлӓш тӹнгӓлеш. Такеш агыл вет кӹзӹтӓт, айыртемӹн ӹлӓлшӹвлӓ, «тидӹ Ӓкрӓм вырсы паштек ылын» манын колтат. Ӓштӓт. А сӓмӹрӹквлӓлӓн, кушкын толшывлӓлӓн, тьотявлӓштӹн патыр пӓшӓвлӓштӹ гишӓн шайыштмашвлӓ доно пӓлӹмӹ лиӓш угӹц жеп толын шон».

 Виталий Петухов «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» романжым 1997 ин сирен, « У сем» дӓ «Ончыко» журналвлӓэш пецӓтлен лыктын. Пасна книгӓ доно роман лач 2006 ин веле лӓктӹн. «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» романышты мӓмнӓн мары халыкын XII курымыштышы ӹлӹмӓшӹжӹ, шытырвлӓжӹ, шанымашвлӓжӹ, овуцавлӓжӹ гишӓн мастарын сирӹмӹ. Тенгеок Виталий Петухов Руш мӱлӓнды дӓ Волжский Булгари лоштышы кӹлӹм, икӓнӓ-иктӹ ваштареш шалгымашым анжыктен. Геройвлä сага Чумбылатын Кукарка солаштат, Кырык сирӹштäт, Булгар халан халифшы Ан-Насирӹн дворецӹштä лин, Всеволод князь сага Йыл мычкы кенä.
Романлан такеш агыл «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» лӹмӹм пумы, вет тӹ жепӹн, кыце автор сирä, «керек-кышкы, айыртемӹн мӹндӹр корнышкы, тäрвäнет гӹнь, пикш дä кердӹ гӹц пасна ак ли. Вычыде, худа ышан эдемӹм äли хир йäнӹм вäшлин шагал кердäт. Князь Борис марынвлä гишäн тенге манеш: «Черемисвлä йой дä лÿддӹмӹ сäрзӹвлä ылыт, шукы корным нӹнӹ оролат. Тышман йывырт ак эртӹ - äрäт».
Паснаок мары халыкын лӱддӹмӹ сӓрзӹ ылмыжы мäмнäм кымылангда, тӹдӹ ӹшке шачмы вӓржӹм тышман гӹц ытара дӓ пашкуды халыквлӓлӓнӓт палша. Халыкын цымырын кредӓлмӹжӹ велдӹк веле техень кӱкшӹцвлӓш шомы. Мӓ роман гӹц пӓлен нӓлӹнӓ: мары халык тӹнӓм солавлӓштӹ икышын ӹлен. Солӓвлӓ ӹшке лоштышты лужавуйвлӓ палшымы доно икӓнӓ-иктӹштӹ доно кӹлӹм кыченӹт, тышманвлӓ ваштареш пыт кредӓлӹнӹт.
Романышты лужавуйвлӓ логӹц кырык мары Куцубайым пӓлдӹртӓш лиэш. Тӹдӹ Сотыйӓрӹштӹш патыр, ышан лужавуй ылеш. Ӹшке халыкшы верц тӹдӹ тыргыжлана, соты дӓ ирӹкӓн ӹлӹмӓшӹжӹ верц кредӓлӓш соок йӓмдӹ ылеш. Цилӓ пӓшӓжӹмок тыдӹ яжон тумаялмы, шот доно висӹкӓлен анжымы паштек веле ӹштӓ. Куцубай – патыр, лӱддӹмӹ сӓрзӹ. Тӹдӹ ӹшке халыкшым нигынамат ойхеш ак коды. Тенгеок Куцубай яжо тома хоза ылеш, тӹдӹн яратымы вӓтӹжы дӓ пӹсӹ ышан Цендуш эргӹжӹ улы. 
Цендуш – кӓпеш шоаш тӹнгӓлшӹ ӹрвезӹ. Тӹдӓт ӓтяжӹ ганьок патыр дӓ лӱддӹмӹ эргӓш ылеш. ӹшкетшок сырмы ваштареш кредäлмӹждӹ дä сӹнгӹшеш лäкмӹжӹ äшеш кодеш.
Мары халыкын ик лужавуйжы, ышан, шотан, патыр эдем доно мӓ романын пӹтӓриш страницывлӓшток пӓлӹмӹ линӓ. Тидӹ романын тӹнг геройжы Чумбылат ылеш. Виталий Петухов лыдшывлӓм Чумбылат доно тенге пӓлӹмӹм ӹштӓ: «Тышкен лыкмы ганьы, вет акат мыльгалт, пӱэргӹ шынзӓ. Ош вӹцкӹж мӹнер гӹц ыргымы мӹнер пачшы мардежеш вӹсӓлтеш. Мӹжӓр лӹвӓлнӹжы техеньок ош тыгыр, кӹдӓл йӹр кӹм пачаш косир ӹштӹм пӹтӹрӓлмӹ. Пӱэргӹн пулыш гач кого янгеж кечӓ. Шалахай монгыреш пикш ладакым дӓ вурс кердӹм сӓкӓлтен. Мыктешкӹн кужырак ӱпшӹ, вуйгӹшӹл лӹвӓц сӹсӹрген, йӓрӹмӹн-йӓрӹмӹн шайыкыла вӹсӓлтеш. Сӹнзӓм пӹчшӹ мардежешӓт пӱэргӹ ак кымалты, анзыкыла пӹсӹн анжа. Сирӹп кидшӹ сермӹц лапшемӹм цат кычен». 
Халыкшы верц йыштылмыжы, шытырланымыжы гишäн мары лужавуйвлä веле агыл, Ан-Насир халифäт, Сиволот князят Чумбылатым жеплäт, шотеш пиштäт. Вес халыквлäн кого эдемвлäштӹ анзылнатЧумбылат ӹшкӹмжӹм пингӹдӹн кыча, лÿдӹн ак шалгы. Ан-Насирлäн ясакым тÿлӹмäшӹм цäрнӹмӹ гишäн лӱдде попа, а Сиволот князь гӹц Тӱкäн Шур лужавуйым колташ ядеш, тӹдӹлäн Булгар халам нäлäш палша. 
Романышты Цортан тьоти дä Тоймер картын образышты айыртемäлтӹт, шукым пäлӹмӹштӹ дä мыштымашышты доно öрӹктäрäт. Теве Тоймер карт мары халыкын дä Чумбылатын пуйырымашышты гишäн пäлӹмäшӹм пачеш, медитацим ӹштен мышта.
Роман шукы событивлä доно паян ылеш. Но Петуховын сирӹмӹ йöнжӹн айыртемжӹ ти романышты каеш: геройвлäн шаныкалымашыштым, тыргыжландарышы ядмашвлäэш ответвлäм кӹчäлмӹштӹм мастарын анжыкта. Произведени мычашышты Чумбылат ӹшкымжӹн ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн, ӹшке халыкшын пуйырымашыжы гишӓн шана: «Тагачы тӹлӓт, лач ӓтятлӓн, цилӓ верц шанаш, нӹнӹн ладнан ӹлӹмӓш гишӓн шытырланаш вӓрештеш. Тӹлӓт, кого лужавуйлан… Эдем паштек сотыгечӹштӹ иктӓ-ма дӓ сойток кодеш. Сойток иктӓ-ма дӓ кодшашлык…»

Виталий Петуховат фэнтези жанр доно повестьӹм сирä. Тӹдӹм «А мӹнь – ымбакы» манын лӹмден. Писатель повестьӹм шӹмлӹзӹ–фольклорист Виталий Акцорин лӹмеш сирен. Эпиграфлан А.С. Пушкинӹн «Сказка - ложь, да в ней намёк…» шамаквлäм нäлӹн. «А мӹнь – ымбакы» повесть халык ямак докы лишӹл ылеш: произведенин тӹнг геройжы дä мол персонажвлä лач ямаквлä гӹц нäлмӹ ылыт. Тидӹ – Нӱнжӹк (ямакышты – Нӱнжӹк патыр), Тум патыр, Шергиндӹ (руш халык ямакышты - Колобок), Вувер кыва (вес ямаквлäштӹ – Увергыва), отрицательный персонажвлä - Опкын дон Кöтöрмä (у персонаж). Ямакыштышы ганьок Нӱнжӹк кужы корныш лäктеш, тäнгвлäм вäшлиэш дä сакой ситуацивлäшкӹ вäрештеш, ӹлӹмäшӹм ужеш. Корныштыжы Тум патыр дä Шергиндӹ дон иквäреш эдемвлäлäн сакой эксӹквлä гӹц лäктäш палша: сола халыклан Кого Вӹдиä гӹц вӹдӹм пöртӹлтä, ӹдӹрвлäм Опкын гӹц ытара. Произведенин ямак гӹц айыртемжӹ – Виталий Петухов повестьӹшкӹ кӹзӹтшӹ жепäш эдемвлäн кайышвлäм, шаявлäм пырта, дä тидӹжӹ произведеним юмористический сӹнäнӹм ӹштä. Теве ик лаштык. Нӱнжӹк корныштыжы Шергиндӹм вäшлин шагалеш, дä Шергиндӹ мырымат мыралтен пуа:
Ик седӹрäм ташкалам, дä
Луаткок седӹрä тäрвäнä,
Ик ӹдӹрлäн йӹралтем, дä
Луаткок ӹдӹр тäрвäнä!
Амц-дрица-ца-ца!
Кынам Нӱнжӹк сагажы нäлäш лиэш, «Шергиндӹ сусу пареш Нӱнжӹкӹн кӹлӹмдӹ якте тӹргештен куза дä эче сӹгӹрäл колта:

Нӱнжӹк сӹнзäм веле кäрä. Мам ти касланышы маклака саксла?

Вувер кыва Нӱнжӹкл³н ышым пырта, йозы панды доно вуй гӹц лыпша дä пäлӹмäшӹжӹм тергä.

Нӱнжӹк кымда лепкäжӹм кыптырта, тӹдӹм ирсä пӹрӹнзӹквлä äрäт. Тумая, тумая… Сӹнзäжäт лепкä лӹвäкӹ куза.

Тäнгвлä лошты келшӹмäш проблемымат писатель повестьӹштӹжӹ тäрвäтä. Нӱнжӹк йäм пындашеш кодмыкыжы, Тум патыр керемӹм пӹчкӹн шуа, дä Нӱнжӹк тӹшäкенок кодеш. Тӹдӹ шана: «Уке свет вӹлнӹ ӹнян тäнг. Дä линжäт ак керд, векäт. Кынам-гӹнят сек лишӹл тäнгетäт тӹньӹм сойток алтала äли выжала. А мӹньӹн гань тäнгвлä доно нимахань тышманат ак кел ылыныш».
Повестьӹм цилäге эче пецäтлӹмӹ агыл, мычашыжы махань лиэш, лыдшывлäлäн пäлӹ агыл, но техень шанымашыш толаш лиэш: Виталий Петухов фэнтези йöн доно сирӹмӹ повесть доно тагачшы ӹлӹмäшӹн акситӹвлäжӹм анжыкта: икäнä-иктӹлäн палшымаш, ӹнянӹмäш ямаш тӹнгäлӹнӹт, эдемвлä пайда верц дä ӹшке цäшӹштӹ верц веле кредäлӹт.




#Article 100: Пинтер, Гарольд (125 words)


Гарольд Пинтер (англ. Harold Pinter; 10 октябрь 1930, Лондон — 24 декабрь 2008, Лондон) — англи драматург, поэт, режиссёр, актёр, политикыштыш активист; лауреат Нобелевской премии по литературе 2005 года. Кӹзӹтшӹ жепӓш бритвлӓ логӹц ик кого драматургшы.

Британи империн кавалержӹ, Тӧр верц Шалгышывлӓн Орденӹн кавалержӹ, Куатан Легион Орденӹн кавалержӹ, тидӹ гӹц пасна шукы махань-шон литература премивлӓн лауреатшӹ, кыдывлӓ логӹц Шекспирӹн, Кафкан, Пиранделлон, Лоуренс Оливье лӹмӓн театр премин лауреатшы, Европыштыш шукы университетӹн Куатан докторжы. Нобель премим пьесывлӓжӹ гишӓн пумы, кышты Гарольд Пинтер «кечӹйӹдеӓш ӹлӹмӓшӹн йӹштӹлмӓш лӹвалнӹ кишӹ келгӹ урмашым пачеш дӓ пӹзӹрӹшӹ стенӓвлӓ лошкы пыра». Автор пӹтӓриш пӓшӓжӹм 1957-шӹ ин сирен дӓ тӹдӹ Кӹдеж маналтеш. Цилӓжӹ Пинтер 29 пьесым, 27 сценарим, шукы скетчым, радио дӓ телепрограммым, лыдышвлӓ дон эссевлӓм, ик романым дӓ шотлаш лидӹмӹ шукы сирмӓшӹм сирен.




#Article 101: Пӧртныр (156 words)


Пӧртныр () — Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ кишӹ сола. Ӓнгӹр якте пел уштыш нӓрӹ лиэш. Почта индекс 425326.

Пӧртныр кырык мары халыкын культура историштӹжӹ кого рольым мадшы сола. 

Пӧртнырышты 1828-шӹ ин кырык марынвлӓн погымы оксаэш якшар кӹрпӹц гӹц церкӹм шагалтымы, кыдым 1939-шӹ ин урыктымы. Солан церкӹштӹжӹ Альбинский Андрей Данилович (1790 - 1832(?)) ӹштен. Тӹдӹ 1821-шӹ ин Санкт-Петебургышты кырык марла лыкмы Евангелим сӓрен дӓ тенгеок 1837-шӹ ин Азанышты лыкмы Кырык мары грамматикын авторжы ылеш. 1812-шы ин кырык мары тетявлӓм лыдаш-шотлаш тымдаш манын, тоныжы тӹдӹ школым пачын. Ти сола доно тенгеок Яковлев Гавриил Яковлевичӹн дӓ Моляров Иван Яковлевичӹн  ӹлӹмӓшӹшӹштӹ кӹлдӓлтӹн. Пӧртнырышты мары цевер кунстлан негӹзӹм пиштӹшӹ артньык Григорьев Александр Владимирович (1891 - 1961) шачын-кушкын. Ти солашты кымдан пӓлӹмӹ кырык марынвлӓ логӹц теве кувлӓ шачыныт: Баронов Алексей Владимирович (1902 - 1975) медицина пӓлӹмӓшвлӓн доктор, Баронов Алексей Михайлович педагог-организатор, политик, Ленинградыштыш С. М. Киров лӹмӓн вырсы-медицина Академин профессоржы, профессор-историк Крайнов Г.Н. Солашты кужы жеп кӹдӓлаш школ ӹштен, кыдым Эмӓнсолашкы ваштымы. 




#Article 102: Радугин, Феофан Григорьевич (215 words)


Радугин Феофан Григорьевич — Совет Ушемӹн Геройжы. 08.11.1912. Камаканыр - 27.12.1993 (Москва?).

Йоласал школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Марпосад шӹргӹ техникумышты тыменьӹн. Цикмӓштӹ пренян шалвлӓм йоктарымашты техник ылын. А вара комсомолын путевка доно тыменяш кеен, 1935-шы ин летчик лин. 1940-шӹин декабрьӹн Батайский высший летный школым тымень лӓкмӹкӹжӹ, аэропортын начальникеш шагалтат. Кого Атя Муландӹ вырсышты пӹтӓришӹ кечӹвлӓ гӹцок участвуя. 1941-шӹин июньын Ф.Г. Радугин пасна назначениӓн Москва авиагруппа штабын вуйлатышы лин. Патыр, инициативӓн летчик, пилотируйымы техникӹм пиш яжон пӓлӹшӹ фронтвлӓштӹшӹ воинский частьвлӓлӓн боеприпасвлӓм, пиш керӓл грузым дӓ ответственный пӓшӓзӹвлӓм нелӹ условиштӹ шыпштен. 

Феофан Григорьевич шукы и Быковский аэродромышты чонгештӹлмӓшвлӓм вуйлатен, коллегӹвлӓжӹлошты шотеш пиштӹмӹылын. Боевой орденвлӓ сага мирный пӓшӓ гишӓн наградывлӓм пуэнӹт. Тӹдӹсоок проста, пуры кымылан ылмыжы, ӹшке пӓшӓжӹм, эдемвлӓм яратымы доно айыртемӓлтӹн. Пуйырымаш Ф.Г. Радугинӹм изи годшы гӹцок туан край гӹц тагынамок айырен. Но тӹдӹтуан шачмы вӓржӹм нигынамат мондыде. Земляквлӓжӹ, пӓшӓзӹколлективвлӓ дӓ осовынок тыменьшӹвлӓ доно кӹлӹм цаткыдын кычен, школвлӓштӹпочетан пионер ылын. 

Школьниквлӓлӓн немецко-фашистский захватчиквлӓн зверь пӓшӓм ӹштӹмӹштӹм, советский патриотвлӓн оккупантвлӓ ваштареш лўдде кредӓлмӹштӹм шайыштын. Ф.Г. Радугинӹн патыр корныжым Коммунистический парти дӓ Советский правительство кўкшӹн ӓкленӹт. 23-шы февральын 1948-шӹин Советский Союзын Герой лӹмӹм пумы. Шачмы велӹштӹжӹкаждый ин тӹдӹн лӹмеш соревнованивлӓ эртӓрӓлтӹнӹт. 22 февральын 2003-шы ин Йоласал кӹдӓлӓш школеш Ф.Г. Радугин лӹмеш мемориальный хангам пачмы. Йоласал школын музейӹштӹдӓ Игнатьев лӹмӓн библиотекӹштӹгерой-землякнӓ гишӓн стендвлӓм оформляйӹмӹ. Кырык мары историн музейӹштӓт у пасна экспозици лишӓшлык.




#Article 103: Ракоци, Ференц (314 words)


Ференц Ракоци (Rákóczi Ferenc, 1676-1735)

Ференц Ракоци Венгрин халык геройжы, Венгри дон Трансильванин герцогшы веле агыл, тенгеок сирӹзӹ семӹнят пӓлӹмӹ ылеш. Тӹдӹ политика, шӹнцӹмӓш, вырсы дӓ кыце кугижӓнӹшӹм виктӓрӹмӹлӓ, тӹдӹ гишӓнӓт сирен. Тӹдӹ пиш шукым сирен дӓ цилӓ сирӹм пӓшӓжӹм шӹмленӓт вӓк эче шоктымы агыл. Лин кердеш, лыдышвлӓмӓт сирен, но тидӹ гишӓн келесӓш нелӹ. Утла чӹдӹ сведени. Шукы сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ логӹц 1716-1719-шӹ ивлӓн сирӹмӹ конфесси (Confessio peccatoris, ad praecepe in corde suo nati Salvatoris vitam suam deflentis...) дон ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм (Mémores, 1717) гишӓн пӓлдӹртӹмӹлӓ. Конфессивлӓштӹжӹ малын тӹдӹ восстанин вуйлатышы лин, тӹдӹ гишӓн нимат шӹлтӹдеок шайыштеш. Зрини ганьок тӹдӓт лу и нӓрӹ шыпшылтшы вырсын вуйлатышы ылын дӓ тӹдӹн верц ылшы салтаквлӓн сусуштым, халык верц ылмыштым дӓ шӱмӹштӹш ясыштым ужын. Имни вӹлнӹ шӹнзен, тӹдӹ цилӓ тӹдӹм ужын, мам француз коллегыжы Сэн-Симон палатышты шӹнзен ужын.

Конфессивлӓм Ракоци латинлӓ сирен, ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм французла. Ракоци пиш яжон француз культурым пӓлен. ӹрвезӹ ылмыжы годым тӹдӹ Раблен, Фенелонын, Ла Брӱэрӹн пӓшӓвлӓжӹ доно пӓлӹ ылын дӓ восстаним шин шӓлӓтӹмӹ патек, 1712-1717-шӹ ивлӓн эмиграциштӹ Парижӹштӹ ӹлен. Тӹштӹ конфессивлӓ дон ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. Лӱдвиг XIV-шӹ дон пӓлӹмӹ ылын. ӹшке шомыжы доно Гросбойн камалдолвлӓн мынастирӹштӹ ӹлен. Ти жепӹн Францин культура ӹлӹмӓш доно яжон пӓлӹмӹ лин кердӹн. Шамаклан тӹдӹ Расин дон Мольерӹн пьесывлӓштӹм ужын, француз картин галерейвлӓш шӹренок каштын дӓ Сэн-Симон дон пӓлӹмӹ лин. Тӹдӹжӹ Ракоци гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓмӓт сирен. Мынастирӹштӹ ӹлен, эдемвлӓ дон кӹлвлӓм чӹдемдӓш тӹнгӓлӹн дӓ йансенизм сектӹш пырен. Тидӹ паштек конфессивлӓм сирӓш тӹнгӓлӹн. Сусу дӓ ӹлӹмӓшӹм яратышы ӹрвезӹ эдем гӹц славым яратышы вырсы вуйлатышы лин. Варажы стоик, религи гишӓн ирӹкӹн шаныкалышы эдем дӓ сирӹзӹ.

Политикӹмӓт тӹдӹ совсемешок кодыде, ӹшке ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓштӹжӹ малын восстанижӹ лаксыртымы лин, тӹдӹ гишӓн чӹдӹм агыл сирен. Тӹнг ӓмӓлеш дворянвлӓ дон халык лоштыш ынгылыдымашым лыктеш. Сирӹзӹ нӹнӹ лошты пиш келгӹ карем, манын сирӓ, кыдым нима донат пӹтӓрӓш ак ли. ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирӹмӹжӹ годым Ракоци махань-шон документвлӓм кычылтын. Йансонизмӹш сӓрнӓлтӹн гӹнят, сирӹзӹ молнам ма ылын, тӹдӹ гӹц ат отказалт, герцог лӹмжӹмӓт ӧрдӹжӹш моло шӹкӓл ак колты.




#Article 104: Рехень Пандаш, Ыжга дӓ Пелейыдал (624 words)


Рехень Пандаш, Ыжга дӓ Пелейыдал — эстон тетя сирӹзӹ Эно Раудын книгӓжӹ кырык марла. Сӓрӹзӹ - Юлия Куприна. 

Тӹ годымок ма сусужы!? Эртӹш ин кырык марла 3 тетя книгӓ вӓк лӓктӹн. Седӹ, лыкташ лиэш ылын шукыракым - тӹнӓм кынам, государство, лачокат тидӹм керӓл пӓшӓэш шотла ылын гӹнь. Вет 1998-шӹ и годшен, кынам кугижӓнӹш палшымы доно остатка гӓнӓ кырык марла тетя книгӓ лӓктӹн 10 иӓш ¤билей шоэш ылын. Но Ипполит Лобановын „Тетя йӹрӓ“ книгӓжӹ ти шим юбилей ӹнжӹ ли манын, ытарыш. А результатыштыжы- яжо, кӹзӹтшӹ жепӓш книгӓм лыкмы. Кердӹт вет мары сирӹзӹвлӓ сирен, а артньыквлӓ рисуен дӓ полиграфиствлӓ яжо книгӓвлӓм лыктын - лач культурым, лӹмӹнок литературым виӓнгдӹшӹ чиновниквлӓ туан культурына верц вес семӹнь, тӹдӹм яратен, шотен пиштен дӓ палшаш цацышыла анжалыт ылгецӹ, тӹнӓм лӓктӹшвлӓжӓт весӹвлӓ лин кердӹт. ӹнянӹмӹ шоэш, весин нӹнӹ тенгеок и ӹштӓт, уке гӹнь, кыце тенге халык йӹлмӹм пӹзӹрӓш дӓ тӹдӹм пӱктӓш лиэш? А литература, кыце пӓленӓ- халыкын тӹгӹржӹ. Тидӹм ат итӹрӓйӹ дӓ тӹдӹлӓн тьолгыжаш ирӹкӹм ат пу гӹнь, седӹ, тӹдӹ пӹслӓнӓш тӹнгӓлеш. 
А ӹнде книгӓн геройвлӓжӹ докы! Тидӹжӹ Юлия Куприна доно эстон йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ „Рехень Пандаш, Ыжга дӓ Пелейыдал“ тетя книгӓ ылыт. Сӓрӹзӹ книгӓн анзыл шамакыштыжы тенге сирӓ: “Шергӓкӓн тӓнг! Кидӹштет лӹмлӹ эстон сирӹзӹ Эно Раудын тетялык книгӓжӹм кычет. Книгӓ кым изи кӓпӓн мытык мекер- Рехень Пандаш, Ыжга дӓ Пелейыдал гишӓн шайыштеш. 

Автор персонажвлӓжӹм “накситральвлӓ” манеш гӹнь, книгӓм марла йӹлмӹшкӹ сӓрӹшӹ нӹнӹм “иксольывлӓ” манын лӹмдӓ. Вӹлец анжалын, иксольывлӓ гномиквлӓ дон лилипутвлӓ гань ылыт. Характерӹштӹ донат эдемвлӓ ганьыраквлӓок: ӹвӹртенӓт, шӹдешкенӓт колтат, нӹнӹ янаварланен сӓрнӓт, ик вӓрӹштӹштӹ нигыцеӓт шӹнзен ак тырхеп. Эдемвлӓ семӹньок чӓйӹмӓт косир цӓшкӓвлӓ гӹц йӱт, кагыльымат мелӹнок качкыт, тыл йӹр кӓнен шӹнзӓлтӓт, машинӓ донат кыдал кеӓт дӓ сек нелӹ ситуацивлӓ гӹцӹнӓт лӓктӹн мыштат. 

Ти шайыштмаш-ямакым 1970-шы ивлӓн сирӹмӹ. Книгӓ ӹшке жепӹштӹжӹ пиш когон популярный ылын дӓ вескид йӹлмӹвлӓшкӓт пӱлӓ сӓрӹмӹ. Тенгелӓ 1974-шӹ ин Эно Раудын лӹмжӹм, кыды марла кӹртним анжыкта, тӱнымбалнышы сирӹзӹвлӓн спискыш пыртат, кыды Ганс Христиан Андерсенӹн лӹмжӹм намалеш. Седӹндонат ти книгӓ эстон тетя литературын историштӹжӹ керӓл рольым мадын. 

Махань яжо, келгӹ шанымашан шаявлӓ! А ӹнде ти книгӓм лыдшын анжалтыш доно ӓклӓлӓлӹнӓ. Книгӓн дизайн дон сӹнжӹ гӹц тӹнгӓлӹнӓ. Пӓлдӹртӓш келеш, ти книгӓ Юлия Купринан кокшы сӓрӹмӹ пӓшӓжӹ. Пӹтӓришӹжӹ “Изи ӹдӹр Пилли-Ри” маналтеш дӓ тӹдӹ 2005-шӹ ин лӓктӹн. Кӹзӹтшӹ книгӓм вес типографиштӹ лыкмы дӓ, ти кок книгӓ лоштыш полиграфи пӓшӓштӹш айыртемӹм сӹнзӓгӹрӓток цаклет. Кокшы книгӓ пӹтӓришӹ гӹц таманяр пачаш яжорак, сӹлнӹрӓк дӓ квалитетӓнрӓк. Книгӓштӹ кыце шимӹ-ошы, тенгеок шукы цӹреӓн илл¤страцивлӓм кычылтмы, кыдывлӓ оригиналыштышывлӓ ылыт. Авторышты Эдгар Вальтер. Тидӹ полиграфи шотышты. Но мам ит попы, Пилли-Ри гишӓн шайыштшы книгӓм мӹнь яратем дӓ весӹвлӓлӓнӓт лыдаш согоньлем. 

Кыце пӓленӓ, ик йӹлмӹ гӹц вес йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓ вес культурышты литературым виӓнгдӹмӓштӹ, тӹдӹм уэмдӹмӓштӹ пиш кого рольым мадын кердӹт. Халык ти книгӓвлӓм лыдаш тӹнгӓлеш гӹнь, тидӹ халык логӹц туан йӹлмӹлӓ сирӹшӹ авторвлӓм шачыктен кердеш. Сӓрӹмӹ пӓшӓ- креативне процесс, кышты сӓрӹзӹн йӹлмӹ доно мадмыжым, фантазижӹм дӓ керӓл решенижӹм ужат. Ти шотышты Юлия пиш ыш доно книгӓн лӹмжӹм пуэн. Келеш вет- Рехень Пандаш, Ыжга дӓ Пелейыдал! Махань лӹмвлӓ? Мӓ, кырык марла лыдшывлӓ, литературыштына лач совецкий клишевлӓ доно сирӹмӹ тетя пӓшӓвлӓм веле пӓленӓ, кышты соок “яжо” – “худа”-м сӹнгӓ, ӓтям выжалышы Павлик Морозов ганьвлӓ тӹнг геройвлӓ ылыныт... дӓ седӹ, вес семӹнь сирӹмӹ книгӓвлӓ, ӧрӓт веле, пишок ула кайыт. Шанымем доно, нӹнӹм лыдашат, мелӹнок лыдат. 

Пӓлем, сӓрӹмӹ пӓшӓ куштылгы агыл, седӹндонат сӓрӹзӹлӓн техень яжо дӓ интересный книгӓм мӓлӓннӓ сӓрӹмӹжӹлӓн таум келесӹнем. Дӓ эче техень яжо сӹнӓн книгӓм лыкмыжылан. ӹнянӹмӹ шоэш, Юлиян примержӹ сӹлнӹшая доно интересуялтшы дӓ туан литературынам виӓнгдӓш цацышывлӓлӓн кӹцкӓн лиэш. Пӓлем, кырык дӓ кожла мары сӓмӹрӹквлӓ лошты шукы талант улы, кыдывлӓ вескидвлӓмӓт пӓлӓт дӓ ӹшке пӓлӹмӓшӹштӹм культурынан виӓнгдӹмӓшкӹ колтат гӹнь, шанем, халыкна нӹнӹлӓн кого таум келесӓ. Тенге, кыце кӹзӹт Юлия Куприналан келесӹмӹ шоэш дӓ пӓлем, ти тауэмжӹ мӹньӹн ӹшкӹмемӹн веле агыл. Тӹдӹлӓн книгӓ доно пӓлӹмӹ лишӹвлӓӓт таум келесӓт. Юлия пӓшӓэт ашныжы! Анзыкылажымат мӓмнӓм у книгӓвлӓэт доно сусуэмдӹ.




#Article 105: Римай, Януш (185 words)


Януш Римай (Rimay János, 1570 (кытла) - 1631).

Йанош Римай Балашин яратымы тыменьшӹжӹ ылын. Лин кердеш, тӹдӹ теоретически тымдышыжы гӹцӓт виӓнрӓк ылын, лыдышвлӓжӹм тӹдӹ шукы ягылтен. Дӓ тидӹжӹ, мӹнгешлӓ, лыдышвлӓжӹн йонгата ылмыштым дӓ лачок келесӹмӹ шанымашыштым ямдаш веле палшен. Тенге гӹнят, сӹлнӹшая историштӹ тӹдӹн ӹшке вӓржӹ улы- маниеризм жепӓш тӹдӹн творчествыштыжы бароккон пӹтӓриш пӓлӹквлӓжӹ каяш тӹнгӓлӹнӹт. Римай Цицеро дӓ расмусын шӱлӹш доно кушшы гуманист ылеш.

Римай Балассин остатка лыдышвлӓжӹм пецӓтлен лыктын дӓ тидӹ гӹц пасна коллегывлӓжӹ доно сирӹзӹвлӓн йӹргецӹш погыненӹт, кышты поэзи гишӓн хытыренӹт. Поэзи авторлан пӹтӓрижок шамым кӓндӓрӹмӓш ылын, форма тӹдӹлӓн кого рольым мадын дӓ кыце иктӓ-мам у семӹнь келесен мыштымаш; ти шотышты шижмӓш дон шӱм выргыжмаш кокшы вӓрӹм йӓненӹт.

Тӹдӹн поэзиштӹжӹ умат моаш лиэш- поэт ӓтямӱлӓндӹ гишӓн кӹзӹтшӹ семӹнь шанен, анзыкы халык доно когоэшнӹмӓшӹм лыктын, кышты политический тергӹмӓшвлӓлӓнӓт вӓрӹм момы. Ох, цӓшдӹмӹ, лаксыртымы дӓ намысландарымы Венгри халык (Oh szegény megromlott s elfogyott magyar nép) лыдышыштыжы тӹдӹ туан халыкшы верц ойхыра дӓ туан сӓндӓлӹкшӹ верц шагалаш ӱжеш.

Поэтӹн кыды лыдышыжы, ӧрӓш веле кодеш, пиш модерн шӱлӹшӓн ылыт. Но тӹ годымок лач маниеризм жепӓш стиль дӓ уты доно тӓнгӓштӓрӹмӓшвлӓм кычылтмаш лыдышвлӓлӓн утла нелӹ формым пуат.




#Article 106: Руссо, Жан-Жак (129 words)


Жан-Жак Руссо́ (фр.: Jean-Jacques Rousseau; 28 июнь 1712, Женева — 2 июль 1778, Эрменонвиль, Париж лишнӹ) — француз сирӹзӹ, философ, композитор. Кыце халык кугижӓнӹш доно виктӓрӓ, тӹ модельӹм шанен лыктын, вес семӹнжӹ тидӹм тӧр демократи маныт, кыдым кӹзӹт яктеӓт эче кычылтыт, шамаклан Швейцариштӹ. 

XVIII курымын бароккоштыш рационализм паштек сентиментализм толын, кыды у культура йогымашым канден, кыдын тӹнг элеменжӹ шижмӓш ылын. Ти у йогымаш культуры эдемӹн шамжым вашталтен, эдем ӹшке кыце вӹкӹжӹ, тенгеок пӧрттӱ дон культура вӹкӹ вес семӹнь анжаш тыменьӹн. Ти идейӹвлӓм ӹлӹмӓшкӹ пыртышывлӓ лоштӹ сек кого рольым Жан-Жак Руссо мадын. Тӹдӹ XVIII курымаш рационализм верц шалгышы филосовлӓ доно антогонизмӹш пырен. Тӹ годымок Руссо рационализмӹн философижӹм яжон пӓленӓт, тӹшкӹ шижмӓш дон азарт дон темпераментӹм пыртен мыштен дӓ тенге рационализмым тошты анжалтышеш лыктын мыштен. Руссо тенгеок композитор дон ботаник ылын.




#Article 107: Салат (107 words)


Салат (латинлӓ: salata — санзалан) — махань-шон кавштавичӹ кушкышвлӓ гӹц йӓмдӹлӹмӹ ӱштӹ качкыш. Шӹренжок салатышты ыжар ӹлӹштӓшӓн салат ылеш, тидӹ гӹц пасна ма-шон ыжаргы йишвлӓ, важан кушкышвлӓ, понгывлӓ, тури, охырец, помидор, пырса йишвлӓ, фруктывлӓ, кукурузын пӹрцӹвлӓжӹ дӓ молат кычылталтеш. ӱштӹ качкыш. Салатлан тотым пуаш манын, тӹдӹм патыл, майонез, итӹнӱ, оливӹӱ, уксус, санзал, перцӹ доно тотым пуат. Салат шулыкан дӓ куштылгы качкышеш шотлалтеш. Салатым шӹренжок пай качкыш сага качкыт. 
Тидӹ гӹц пасна салат лӹм доно шукы йиш качкышым лӹмдӓт, кышты пӹчкеден шӹндӹмӹ тара (сыр), пай, кол, тангыж продуктывлӓ , цӹвӹ мыны, ыжар пырса, ыжар охыра, якшар ушман лин кердеш. Кыды салатыштыжы кавштавичӹ кушкышат ак кычылталт. Кымдан пӓлӹмӹ салатвлӓ:




#Article 108: Салымсола (607 words)


Салымсола — сола Кырык сирӹштӹ. Ти солашты сирӹзӹ Никон Игнатьев шачын.

Ик колышы эдемӹн кӓпшӹм кого пушӓнгӹн каргыжеш вӹдӹл карем гач намал ваштенӹт дӓ тӹшӓк коденӹт. Икманяр жепӹштӹ толыт, ужыт: «колышы» ӹлӹжӹн. Шаналтенӹт, ӓнят, ти вӓр, кышты кӹзӹт нӹнӹ ӹлӓт, ӹлӓш ярал агыл. Тенге цилӓн портвлӓм карем вес монгыреш шӹндаш линӹт. Тенгелӓн ти предани семӹнь у вӓрӹштӹ Цалымын солажы шачын. Вес статянжы — «Цалымсола» (рушла «Чаломкино»). Кӹзӹт ти солам Салымсола маныт. «Салым» — «пламя» шамак доно ак кӹлдӓлт. Сек пӹтӓри ти сола гишӓн шудӹвуй Акпарсын муланӹдштӹ 1717-шӹ ин ӓшӹндӓрӓлтеш. Тӹштӹ 39 хозяйство (128 ӹдӹрӓмӓш, 139 пӱэргӹ) ылын. ӹлӹшӹвлӓ первишен ныр пашам ӹштенӹт, вольыкым урденӹт, тоны промыслывлӓ доно занимаялтыныт. Но лӹмӹнок ӹшке солаштым 19-20 курымвлӓн мастар эдемвлӓ лӹмлештӓренӹт. Нӹнӹ ши гӹц ювелир ӹзгарвлӓм, цепошкам ӹштенӹт. Цилӓ Мары кымдемӹштӹ лач ти солашты веле ювелир ӹзгар ӹштӹмӹ паша виӓнгӹн. А кышец тидӹ тӹнгӓлӓлтӹн? Кугижӓн арми гӹц толмыкыжы, Семен Андреевич Ондрикан солаштышы ӹлӹшӹвлӓм ши гӹц цепошкавлӓм ӹштӓш тымден. Вет тӹнӓм царский служба 25 и шыпшылтын.

Техень кужы веремӓштӹ тӹдӹ ти ремеслом яжон пӓлен нӓлӹн. Салымсолашты ӹлӹшӹвлӓ: изижат-когожат ти цепошкавлӓм изи пробан ши гӹц ӹштенӹт. Ти материалым Угарман халашты пазарышты нӓлӹнӹт ӓль кынамжы тошты украшенивлӓм, оксавлӓм шӹрӓтенӹт. Цепошкавлӓ гӹц пасна кустарь-ювелирвлӓ шӓргӓшвлӓм, крестиквлӓм, цепошкавлӓэш дужкывлӓм, пӹлӹш сергӓвлӓм, пӱкшвлӓм пыдырташ кусачкывлӓм, кофтывлӓлӓн, ыжгавлӓлӓн полдышвлӓм, браслетвлӓм, ӹдӹрӓмӓш кемвлӓлӓн той гӹц таганвлӓм, йӹнгӹлвлӓм ӹштенӹт. Техень изделивлӓм йӓмдӹлӹмӓш — пиш нелӹ пӓшӓ. Ти промысел цилӓ солам пукшен, урожайдымы ивлӓн вурчен. Ши гӹц ӹштӹмӹ изделивлӓм торговецвлӓ, скупщиквлӓ вӓрӹшток нӓлӹн миэнӹт дӓ Угарман, Москва, Кострома дӓ вес халавлӓштӹ шӧртньӹ дӓ ши изделивлӓн лапкавлӓшкӹ колтенӹт. Нӹнок проволокым дӓ вес материалвлӓм кустарьвлӓлӓн нӓлӹн дӓ выжален шалгенӹт (ик фунтын ӓкшӹ 65-80 ыр). Ик иӓш пӓшӓдӓр кустарьӹн тенгежӹ 60-100 тӓнгӓ якте лӓктӹн. Ти окса податьвлӓм тӱлӓш, ӹлен лӓктӓш ситен. Сек яжо мастарвлӓ Михаил Васильев, Михаил Семенов (Ондрикӓн Семенын эргӹжӹ) ылыныт.

Пазарвлӓштӹ такеш агыл Салымсола эргӓшвлӓ гишӓн тенге попенӹт: «Салымсола млоецвлӓ — ши савылавлӓ». 1909-шӹ ин Азаныштыш международный выставкышты Салымсола мастарвлӓн: Дмитрий Кузьмич Семеновын (альпак цепочка гӹц пояс) дӓ Алексей Михайловын (цепошка, хӹрестӹ, альпак гӹц шӓргӓшвлӓ) ӹзгарвлӓштӹ анжыктымы ылыныт. 20-шы курым тӹнгӓлтӹшӹн тенгеок мастарвлӓ Яким Родионов, Спиридон Шорин, Семен Сергеев дӓ весӹвлӓӓт лӹмлештӓрӓлтӹнӹт. Ти солашты ювелирный промысел советский власть лимӹкӓт, виӓнгӹн. Но сырье ситӹде, кустарный промыслылан налог кушкын миэн, седӹндон 1924-шӹ ин Салымсолашты ювелирный изделивлӓм ӹштӓш цӓрненӹт. Лач ти мастарвлӓн изделивлӓштӹ кодыныт, нӹнӹ Йошкар-Ола, Санкт-Петербург, вес халавлӓн музейвлӓштӹ перегӓлтӹт дӓ тӹ жепӹм ӓшӹндӓрӹктӓт. Ювелирный промысел гӹц пасна ти солашты тенгеок слесарный, стекольный дӓ кӹрпӹцӹм ӹштӹмӹ производство виӓнгӹнӹт. 1893-шы иӓш анжыктымаш семӹнь, Салымсолашты ӹлӹшӹ Андриян Дмитриевӹн кӹрпӹц гӹц стройымы сарайжы (заводшы) ылын. А Цартак околодокышты 1898-шы ин кым каменный часовня ылыныт. Иктӹжӹ кӹзӹтӓт Салымсола доны перегӓлт кодын.

Салымсола — мары литературын классикшӹ Н. В. Игнатьевӹн шачмы вӹржӹ. (1895—1943 ивлӓ). Тӹдӹлӓн 100 и шомы лӹмеш тиштӹ 1995 ин 10 июньын литературно-художественный музейӹм пачмы. Ти солашты эче ик вӓр эдемвлӓм токыжы шыпшеш. Салымсола вуйышты лаштыра кого тум шалга. Тӹдӹлӓн 100 и утла. Шытыр ӹлӹшӹвлӓ тӹдӹм итӹрӓн штакетниквлӓ доно пичен шӹнденӹт. Ти тум гишӓн теве кыце легенда попа: Салымсолашты ӹлен тылык ӹрвезӹ-кӹтӧзӹ. Ти сола гӹц ик ӹрвезӹм кугижӓн армишкӹ служаш колтышашлык ылыныт. ӓтя-ӓвӓштӹ ӹшке тетяштӹм тинӓр кужы жепеш служаш (вет тӹнӓм 25 и служенӹт) колтымышты шоде. Тенге ти тылык ӹрвезӹм кугижӓн армишкӹ колташ решенӹт. Вет тӹдӹн гишӓн ӹжӓлӓйӹшӹ иктӓт ылде. Ти ӹрвезӹ шӹргӹш кен дӓ йыд вашт тӹштӹ ылын, а ирокеш тӹдӹ кыце ӓтя-ӓвӓде парвален, орланен ӹлӹмӹжӹ, цилӓ шӱм ясыжы гишӓн мырым тӹдӹм ирок ыжаташ лӓкшӹ Салымсола халыклан мыралтен пуэн. Ти мыры тӹдӹн йӓнгӹштӹ йыдым шачын. «Салым сола покшалнет, лаштыра тумет шалга. „ӓти“, — манын, мишӹмӓт, „Эргем толок“, — ӹш ман…» Дӓ шайыкыла сӓрнӓлде, мӹндӹр корныш тӓрвӓнен. Тидӹ первишӹ халык мыры. Но тӹдӹн автореш халык Антон Иванович Ивановым шотла. 1914-шӹ ин армиш, фронтыш салтакеш кемӹжӹ анзыц ти мырым мырен пуэн. Ти мырым марынвлӓ, финн-угр халыквлӓӓт яжон пӓлӓт.




#Article 109: Самойлов, Владислав Гурьевич (102 words)


Владислав Самойлов (20.01.1963-10.12.2009) — кырык мары сирӹзӹ.

Цермышалышты шачын. Картук тӹнгӓлтӹш dӓ Усола кӹдӓлӓш школвлӓштӹ тымен6ӹн. 1985-шӹ ин Мары Кугижӓншӹ университетӹн мары филологи факул6тетӹм пӹт8рен. 1998-шӹ и гӹц РФ Сирӹзӹ ушемӹн членжӹ. Школышты тымен6мӹжӹ годымок Йӓмдӹ ли, Жерӓ- газетвлӓштӹ пецӓтлӓлтӓш тӹнгӓлӹн. 1983-шы ин Проста халык/эдемвлӓ шайыштмаш Кӹртни ви-ал6манахышты лӓктe. 1989-шӹ ин Мырызы йӓнгӓн халык шайыштмашым сирӓ. Лыдыш ӓршӓшвлӓ: Сӓмӹрӹк жеплӓн (1990), Пӹсӹ кӓнгӹж (1992), Висӓ (1995), Йӹнгӹл юкан йӓнгем (2007), ӓвӹк-цӹвӹк (2008). Писӓн романжым У сем-журналышты 2001-2003 и8ш номервлӓштӹ пецӓтлӹмӹ. Владислав Самойлов - кырык мары поэзим уэмдӹшӹвлӓ логӹц иктӹжӹ. Лыдышвлӓжӹм коми, рушла дӓ финн йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ. 10 декабрьын 2009 ин ӹлӹмӓшӹжӹ кӹрӹлтӹн.




#Article 110: Санта Клаус (671 words)


Санта Клаусын, Ӱштӹ Кугузан — Йоулупуккин историштӹ гӹц

У и мӓлӓннӓ кого айо. Тӹдӹн сек тӹнг персонажшы — Ӱштӹ Кугуза (Ӱштӹ Тьотя) ылеш, кыды тетявлӓлӓн пӹрнявлӓм (подаркавлӓм) шӓлӓтен сӓрнӓ. Европышты Ӱштӹ Тьотян коллегыжым христиан религи доно кӹлдӓт дӓ цилӓ сӓндӓлӹкӹшток ӹшке семӹньӹштӹ тӹдӹм лӹмдӓт. Ӱштӹ Кугуза Шартял анзыцын ӹшке пӓшӓжӹм тӹнгӓлеш. Кӹзӹтшӹ жепӹн тӹдӹн выргемжӹ универсальный, цилӓ вӓреок ик статян ылеш — тӹдӹ якшар мӹжӓрӓн, ош миж тӹрӓн калпакан дӓ ош пандашан лишӓшлык. Ӱштӹ Кугуза кӹзӹт сусу, йӹрӹзӹ дӓ тетявлӓм яратышы тьотя ылеш. Тӹдӹм якшар выргемӓнӹм шӱдӹ и нӓрӹ веле пӓлӓт, молнамжы гӹнь тӹдӹ ыжга выргемӓн сӓрнен, кидешӹжӹ ӓнгӓлтӹш пандым кычен, нолжым кесӹм ӓль шарыкым анжыктышы маска доно мӱден шӹнден. Мары фольклорышты ти образым Васли Кугуза лӹм доно пӓленӓ. Тӹдӹ Шартял годым сола мыч пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ каштын, махань-шон масаквлӓм шайыштын, мырен, ӹлӹмӓш доно кӹлдӓлтшӹ изи инсценировкывлӓм анжыктылын дӓ пӧрт хозалан пурым, цӓшӹм дӓ шулык дон пурлыкым согоньлен. Пӧрт хозажы ӹшке монгыржы гӹц Васли Кугузалан изи пӹрнявлӓм пуэн ӓль хыналыктен. Мӓмнӓн йӹлмӹштӹнӓ Шартялын этимологижӹ «шарык ял» шамаквлӓ доно кӹлдӓлтӹн.

Васли Кугуза гань фольклор образвлӓ Скандинавиштӓт улы. Нӹнӓт ыжгам, кесӹм анжыктышы маскым чиэн, пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ, хутор гӹц хуторышкы каштыныт дӓ функциштӓт марынвлӓн Васли Кугузан ганьок ылын. Шамаклан, финнвлӓ Ӱштӹ Кугузам Joulupukki маныт. Кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, тидӹ «Шартял Кесӹ» лиэш. Европыштыш Ӱштӹ Кугузан прототипешӹжӹ Ликийӹштӹш Мира халан епископшы Валгыды (святой) Миколай (270—347 ивлӓ) шотлалтеш. Шайытыт, вуйта тӹдӹ лишӹлвлӓлӓнжӹ палшаш манын, шӹкш труба гӹц пӧртӹшкӹштӹ оксам кӹшкен сӓрнен. Кӹзӹт ти хала Турциштӹ ылеш дӓ Демре маналтеш, молнам ти территориштӹ греческий-католик верӓн греквлӓ ӹленӹт. Ти халашты Санта Клауслан ӓштемикӹм вӓк шагалтымы — тенге туроквлӓ тӹдӹм шотеш пиштӓт. Халан ик церкӹштӹжӹ 1087-шӹ и якте ти епископын кӓпшӹ киэн дӓ ти церкӹ ӹнде Баба Ноэль Килизе (Ӱштӹ Кугузан церкӹжӹ) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Шартял доно кӹлдӓлтшӹ персонаж семӹнь Валгыды Миколай пӹтӓриок Голландишкӹ толын. Тидӹ 15-шӹ курымын лин. Голландвлӓм тангыжвлӓ мыч сӓрнӹшӹ халык семӹнь пӓлӓт дӓ ти Валгыды Миколай лӹмӹнок тангыжышты каштшы эдемвлӓлӓн палшен. Кырык марынвлӓн православный пантеоным анжалаш гӹнь, корнышты дӓ выжален каштшы эдемвлӓлӓн Миколай Угодник палша манына.

Тидӹжӹ гӹнь ти Валгыды Миколай доно и кӹлдӓлтеш. Легендывлӓ шайыштыт, вуйта Валгыды Миколай Амстердамышкы пӹтӓриш гӓнӓ 6-шы декабрьын толын. Сагажы шим каваштан тӓрзӹжӹ — негр Петер ылын, кыды Миколайлан пӹрнявлӓм пайылаш палшен. Голландвлӓ Ӱштӹ Кугузам ӹшке семӹньӹштӹ — Синтер (Валгыды) Клаас маныт. Тӹ годымок 6-шы декабрь епископ Миколайын колымы кечӹжӹ. Бельгиштӹ, Европа Унионын (Ушемӹн) тӹнг сӓндӓлӹкӹштӹжӹ тӹдӹм Николаас маныт. Франциштӹ тӹдӹм Пер Ноэль, Италиштӹ Баббо Наталь дӓ Испаништӹ Паппа Ноэль, Германиштӹ Вайхтнахцманн лӹм доно пӓлӓт. Америкӹшкӹ Ӱштӹ Кугуза 17-шӹ курымын Голланди гӹц ванжен дӓ тӹдӹм Санта Клаус манаш тӹнгӓлӹнӹт. Пӹтӓрижӹ гӹнь тӹдӹ пиш лӱдӹктӹлшӹ тьотя ылын, но 19-шӹ курымын тӹдӹ пурырак дӓ сусурак лин. Пӹрнявлӓжӹм тӹдӹ кыды сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Шартял вадны, 24-шӹ декабрьын, кыды вӓрежӹ шартял кечӹн, 25-шӹ декабрьын пайыла. Голланди дон Бельгиштӹжӹ гӹнь, пӹрнявлӓ тетявлӓн кидӹшкӹ 6-шы декабрьынок вӓрештӹт. Шукы сӓндӓлӹкӹштӹжок тетявлӓ пӹрнявлӓм Шартял кож лӹвӓлнӹ мот, но Франциштӹ, Италиштӹ дӓ Англиштӹ пӹрнявлӓ шӹкш труба гӹц кенвазыт манын попат дӓ нӹнӹм тетявлӓлӓн носкивлӓш оптат. Кӹзӹтшӹ гӹнь, цилӓ тӱнымбалны Шартял Тьотя Суомин Лапландиштӹ, Корватунтури (Пӹлӹш Кырык) вӹлнӹ ӹлӓ манын шайыштыт. Корватунтури кырык Рованиеми хала лишнӹ ылеш.

Ти хала гӹц мӹндӹрнӹ агыл, Ӱштӹ Кугузан- Йоулупуккин ӓпшӓткудыжат, вес семӹнь резиденцижӹ вӓрлӓнӓ. И йӹде тӹшкӹ тӹжемӹн дӓ тӹжемӹн изи дӓ кого туриствлӓ толыт. Ти корным сирӹшӓт тӹштӹ таманяр гӓнӓ ылын дӓ Йоулупукки доно пӓлӹмӹ лин. Ти Ӱштӹ Кугузан ӹшке почтыжы улы, кышец кымда мӱлӓндӹнӓн цилӓ сӓндӓлӹкӹшкок Ӱштӹ Кугуза цевер дӓ пуры шамакан сирмӓшвлӓжӹ чонгештӓт. Тене, шамаклан, Йоулупукки дорц Марий Элышкат кымылангдымы открыткывлӓ кенӹт. Тӹ годымок, мары тетявлӓӓт Йоулупуккилӓн сирмӓшвлӓм сирӹкӓлӓт, вет тӹдӹн адресшӹ нелӓт агыл: Suomi — Finland, Rovaniemi, Joulupukki. Ти Ӱштӹ Кугуза пучым тирӹшкӹ кӹцкен, Суоми мыч кыдалыштеш дӓ тетявлӓлӓн пӹрнявлӓжӹм шӓлӓтен сӓрнӓ. Мӓ донышна гӹц ик айыртем улы, Суомиштӹ тӹдӹн сага нигынамат Лымӹдӹр ак сӓрнӹ. Лымӹдӹр лач руш культурышты веле улы. Россий Федерациштӹ ӹнде таманяр и перви Великий Устюг халашты руш Ӱштӹ Кугузан (Дед Морозын) резиденцижӹ пачмы лин. Ӹнянӹмӹ шоэш, кырык дӓ кожла марывлӓнӓт ӹшке Ӱштӹ Кугузан резиденци-ӓпшӓткудыжы лиэш дӓ ти вӓржӹ, шанымем доно Цикмӓштыш пӹлгом лӹвӓлнӹш музей сек йӧнӓн вӓр. Ӱштӹ Кугуза гишӓн шукыракым пӓлӹнедӓ гӹнь, интернетӹштӹ Joulupukki дӓ Santa Claus лӹм доно пӓлен нӓлӹдӓ.




#Article 111: Сарапай (284 words)


Сарапай — сола Кырык сирӹштӹ.

Сарапай сола Йынгы ӓнгӹрӹн шалахай монгыр сирӹштӹжӹ, Эмӓнсола дорцын 6 уштыш кытлашты вӓрлӓнӓ. Йӹржӹ мӱлӓндӹн халык лӹмдӹмы вӓрвлӓ: Семӹк нер, Калмык лидӹ, Ондри лидӹ, весӹвлӓӓт. Сола лӹм сек пӹтари тиштӹ ӹлӓш тӹнгӓлшӹ эдемӹм анжыкта. Перви сола рушла Караева вторая маналтын.

Манаш лиэш, клубым ӹшке материал донок строенӹт. Йӓктӹвлӓм Йыл вес сир гӹц шыпштенӹт дӓ пурам чангенӹт. 1937 и. Вычымы и. Вет ти клубым строен пӹтӓренӹт. Махань цевер лин: кокшы этаж йӹр кымда балконвлӓ, а тӹшкӹ кузаш — кымда ташкалтыш. Пӹтӓришӹ этажышты колхозын правлени вӓрлӓнен, а кокшы этажышты — кого клуб. Цилӓн нӓрӓтӓнвлӓ тӹшкӹ погыненӹт. Солашты сӓмӹрӹквлӓлӓн ӹлӹмӓш ӹлӹжӹн. Шонгыраквлӓжӓт клуб пӓшӓм анженӹт, согоньвлӓм пуэн шалгенӹт. Йоласал райисполкомын военкомат тишкӹ армишкӹ кешӓшлык ӹрвезӹвлӓм погаш тӹнгӓлӹн. Клубын эче ик страницӹжӹ пачылтын. Цилӓ Йоласал район гӹц ӹрвезӹвлӓ тиштӹ военный пӓшӓм тыменьӹнӹт, а тымдышывлӓжӹ В.Ерофеев дӓ Сидуков ылыныт. Война паштек клубын ӹлӹмӓшӹжӹ эчеӓт эдемвлӓлӓн сусум кандаш тӹнгӓлӹн. Кок театральный труппа ылын: иктӹжӹ — коклышы ивлӓн, а кокшыжы кымлышы ивлӓн шачын.

Сценӹштӹ кого пьесӹвлӓм шӹнденӹт: С.Николаевӹн «Саликӓ»-м, Арбанын «Кӓнгӹж йыд»-ым дӓ шукы молымат. Эдемӹн ӹлӹмӓш ганьок, клубынат ӹшке пуйырымашыжы ылын. 1951 ин кокшы этажым вес вӓре пыжен шыпштен кенӹт. Кым и тӹдӹ сылыкын левӓшдеок шӹнзен. 1953 ин тӹдӹ левӓшеш шо. Тенге гӹнят, пӹтӓри клуб пӹрцӹ складыш сӓрнӓлтӹн. Стеклавлӓм хангавлӓ доно ӓрен шӹндӹмӹ ылын, подвалеш турим оптенӹт. Изин-олен сӓмӹрӹквлӓ кушкыныт. Нӹнӹлӓн клуб пиш керӓл лин. Тенгелӓ колхоз вуйлатышывлӓ гӹц клубым йӧнештӓрӓш ядыныт. ӹшке силашты доно занавескӹвлӓм ыргенӹт дӓ ма керӓлӹм ситӓренӹт. Эчеӓт клуб ӹшке амасажым пачеш. 1980 ин Сарапай клубышты улы кымыл доно Станислав Лукианов пӓшӓлӓш тӹнгӓлеш. Пишок пӹсӹ, шытыр млоец ӹшке йӹржӹ тӓнгвлӓжӹм цымырен, вара пашкудывлӓ дӓ цилӓ солашты ӹлӹшӹвлӓ доно фольклорный ансамбльым поген, кыды ӹшке мастарлыкшым район дон республикӹштӹнӓ веле агыл, а вес вӓрвлӓштӓт лӹмнержӹм ак валты.




#Article 112: Сенци Молнар, Альберт (300 words)


Альберт Сценци Молнар (Szenczi Molnár Albert; 1574-1634) — дон Януш Римай ӹшке жепӓш венгр сӹлнӹшаяшты виктӓрӹшӹ вивлӓ, яжо теоретиквлӓ дӓ лыдыш формывлӓм шукы монгыр гӹц пӓлӹшӹвлӓ ылыныт. Тенге ылын гӹнят, когоньышты лошты кого айыртем ылын. Римай лыдышвлӓжӹм усадьбы кабинетӹштӹ шӹнзен сирен, алберт Сценцим Молнар цилӓ Европым ужшы космополит ылын.

Молнар венгр сӹлнӹшаяшты гуманизм дон реформаци лошты синтезӹм ӹштӹшӹ поэтеш шотлалтеш, кышты шӹнцӹмӓшӹштӹ, теологиштӹ, проза доно сирӹмӹ сӹлнӹшаяшты ма у улы, цилӓ шотыш нӓлмӹ. Молнар туан сӓндӓлӹкшӹ гӹц 16 иӓшӹнок Германишкӹ тыменяш лӓктӹн кен дӓ курымжым тӹштӹ ӹлен, манаш лиэш. Германиштӹ 22 и ӹлен, Европа мычкы сӓрнен дӓ венгр тӓнгвлӓжӹ ядмы паштек туан сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ пӧртӹлеш, но шукышты агыл ӹшкӹмжӹм тӹштӹ кӓньӹсӹрӹн шижӓш тӹнгӓлеш: Германиштӹ тӹдӹн ӹлӹмӓшӹжӹ ирӹкӓн атмосферӹштӹ эртен дӓ буржуавлӓ лошты моло шукы пӓлӹмӹжӹ ылын. Лӹмӹнок семняжӹлӓн у вӓрӹштӹ нелӹ ылын. Тидӹ гӹц пасна туроквлӓ кынам шаненӹт, атакуен кедрӹнӹт. Седӹндонат тӹдӹ 1615-шӹ ин мӹнгеш Германишкӹ кеӓ. Тӹштӹ 30 иӓш вырсы тӹнгӓлӓлтеш. Вырсышты ылмыжы гишӓн пӓлӹ агыл. Ма интересныжы, Молнарын перегӓлт кодшы сирмӓшвлӓштӹ ик темӹ тӹкӓлӓлтеш, кыды сирӹзӹвлӓ лоштыш атмосфера гишӓн шайыштеш. Тӹ коллегывлӓжӹ, кыдывлӓ туан сӓндӓлӹк гӹц ӧрдӹжӹштӹ нигыштат ылделыт, ӹлӹмӓш вӹкӹ кымдан анжышы Молнар вӹкӹ мокшым йылатен анженӹт дӓ тидӹжӹ творчествыштыштат тӹгӹрлӓ каеш. Нӹнӹн поэзиштӹ утла консервативне ылеш, тӹштӹ чӹдӹрӓк йонгата шӱлӹш шижӓлтеш. Но тенге гӹнят Молнарын, сӹлнӹашявлӓм пӓлӹшӹ эдемӹн авторитетӹм нӹнӹ валтен кердделыт.

Сценц Молнар сек когонжок венгр кыльтурым Европышты шӓрӹшӹ семӹнь пӓлӹ ылеш. Тӹ жепӹн Европыштыш йӹлмӹзӹвлӓ лошты венгр йӹлмӹ докы интерес понгыжалтын ылын дӓ тенге тӹдӹн кидшӹ лӹвец Дицтионариум латино-Унгарицум ет Унгаро-Латинум (Нӱрнберг, 1604) латин-венгр лӹмдер, тидӹ паштек Ножа грамматица Унгарица (Ханау, 1610) венгр грамматика лӓктӹт. Ти книгӓвлӓ гӹц пасна Сценци Молнар немӹц дӓ латин йӹлмӹ гӹц псалмвлӓм сӓрен дӓ Венгри гишӓн латинлӓ антологивлӓм сирен. Тенге тӹдӹ Германиштӹ пӓлӹмӹ лин.

Поэзи гӹц пасна тӹ жепӹн прозаат виӓнгӹн, тӹдӹн тӹнг темӹвлӓжӹ Европа мычкы каштмы корны сирӹшвлӓ ылыт.




#Article 113: Сету мӱлӓндӹ (2028 words)


Сету мӱлӓндӹ

Сетувлӓ цилӓнжӹ 10 тӹжем нӓрӹн ылыт дӓ Эстони дон Псков областьышты ӹлӓт. Молнамжы гӹнь, 1940-шӹ ивлӓ якте нӹнӹ цымырын ӹленӹт, но Кокшы Тӱнымбал вырсы паштек территорриштӹм пайылымы паштек, мӱлӓндӹштӹн ик лаштыкшым Российӹш нӓлмӹ. Тидӹжӹ Псков областьыштыш кӹзӹтшӹ Печоры район ылеш. Тӹштӹ сетувлӓ тӹжем нӓрӹн ылыт. Сетувлӓ эстон йӹлмӹн диалкетшӹ доно попат дӓ остатка жепӹн ӹнде литературымат сирӓш тӹнгӓлӹнӹт. Эстонвлӓ лютеранвлӓ ылыт гӹнь, сетувлӓ, кырык марынвлӓ ганьок, ортодоксвлӓ (православныйвлӓ) ылыт. Но Москва лӹвӓлнӹшӹвлӓ агыл, а Константинопольлан подчиняйӓлтӹт. (Ти халам лыдшы Стамбул лӹм доно пӓлӓ). Эстоништӹ сетувлӓ Чудской йӓр, эстонла Пеийпсийӓрв, тӹрӹштӹ Выру хала йӹр ӹлӓт. Кол кычымаш, ныр, сола кудыло, вольык урдымы пӓшӓ- эконимӹштӹштӹ тӹнг вӓрӹм йӓшнӓт. Кӹзӹт тӹштӹ туризм виӓнгӓш тӹнгӓлӹн- сола пӧртвлӓм яжон ремонтируен, цилӓ комфортым тӹшкӹ пыртен, туриствлӓлӓн арендуят. Сетувлӓ экологически ире территори семӹнь, ӹшке вӓрвлӓштӹм рекламируят дӓ туриствлӓм ӱжӹт. Дӓ седӹ, эчежӹ ӹшке самобытностьышты гишӓн келесӓш ак мондеп. Ти шотышты сетувлӓ, лачокат, кого фантазиӓн ылыт, манаш лиэш. Сетувлӓ шытыр-мндырвлӓ ылыт дӓ седӹндонат, пӓшӓдӹмӹвлӓӓт нӹнӹ лошты шукыжок агыл- тамахань бизнесӹмӓт, тамахань фестивальвлӓмӓт шанен лыктыт. Дӓ келесӓш келеш, фестивальвлӓӓт нӹнӹлӓн оксам кандышывлӓ ылыт. Оксам кандышывлӓ веле агыл, тенгеок халык сӹнӹм анжыктышывлӓ.

Сетувлӓн сек яратымы дӓ сек кого айошты, фестивальышты «Сету кугижӓн кечӹжӹ». Ти айо август тӹнгӓлтӹшӹштӹ эртӓрӓлтеш дӓ хынавлӓм махань-шон сӓндӓлӹквлӓ гӹц токыжы шыпшеш. Шӹренок ти фестивальышты марынвлӓмӓт ужаш лиэш. Пӹтӓрижӹ тӹшкӹ Тарту университетӹштӹ тыменьшӹ студентвлӓ корным ташкенӹт, вара нӹнӹ гач эстафетӹм весӹвлӓлӓнӓт пумы. Шамаклан, 1990-шы ивлӓн Тарту университетӹштӹ тыменьшӹ Юлия Куприна гач Фаина Эшмӓкован кӓршӹзӹвлӓжӹ доно фестивальын организаторвлӓжӹ пӓлӹмӹ линӹт. Тенге кырык мары кӓрш мастарвлӓ и йӹдеок манаш лиэш, шӱмбел халык докы ӹшке мастарлыкыштым анжыкташ толыт. Остатка гӓнӓ нӹнӹ имештӹ тӹштӹ ылыныт. Эх, кыце ӹдӹр-ӹрвезӹвлӓ кушталтен, мыралтен, шакталтен колтевӹ. Анжышывлӓ ӹвӹртен анжевӹ!

Ти фестиваль кок кечӹ шыпшылтеш- когарнян тетявлӓн айошты, кукшыгечӹн коговлӓн дӓ сӓмӹрӹквлӓн. Айо цилӓ сетумок ӓвӓлтӓ, манаш лиэш- иктӓт ӧрдӹжеш анжен шалгаш ак код. Халык шӱм ваштшы ая дӓ айо яжорак эртӹжӹ манын, фантазируя. Фестивальын программым оргкомитет планируя, но ӹшке идейӹвлӓштӹм цилӓнок пуэн кердӹт, тидӹм телефон, сирмӓш, электрон почта гач ӓль лача-лача хытырен ӹштӓт. Тӹнг вӓрӹм сӓмӹрӹквлӓлӓн пумы, нӹнӹ ти айом эртӓрӹмӓштӹ пиш кого рольым мадыт, участниквлӓ, артиствлӓ, мырызывлӓ, артньыквлӓ семӹнь.

Цилӓ фестивальын ӹшке историжӹ улы. Сету кугижӓ кечӹн историжӹ кужыжат агыл, тидӹм 16 и перви сирӓш тӹнгӓлмӹ- тенгежӹ гӹнь, пӹтӓриш айом 1990-шы ин эртӓрӹмӹ. Пӹтӓриш айо сетувлӓлӓн кого импульсым пуэн, шӱмешӹштӹ ӹнянӹмӓшӹн тылжым пижӹктен дӓ ӹнде тидӹ луаткуд ишты сек яратымышкы сӓрнӓлтӹн. Фестиваль ик вӓрӹштӹ веле ак эртӓрӓлт, тӹдӹ и йӹде вӓржӹм вашталта. Халык ти айошкы шӱм ӱжмӹжӹ доно толеш, тиштӹ нимахань принудиловка уке дӓ седӹнонат, айошкы толын, шӱм ваштшы ая- кӱ кушта, кӱ мыра, кӱ частушкывлӓм лыпша. Ти шотышты вуйта тамахань марафон кеӓ- кӱ шукырак мырен-куштен мышта! Дӓ седӹ, шукынжок халык выргем доно. Кырык марынвлӓ ганьок, сету ӹдӹр-вӓтӹвлӓ ош савыцым ялштат дӓ мӹндӹрцӹн анжалатат, лач Кырык ӓль Кожла сирӹшток ылмыла чучын колта. Кушташат сетувлӓ кырык марынвлӓ семӹньрӓк куштат- тыгыды ашкылвлӓ доно, иквӓреш шалген ӓль йӹр сӓрнен. Гармонь семеш. Кӓнгӹжӓт, кыды ӹдӹрӓмӓш вӹлнӹжӹ ош сукно гӹц кырык мары мӹжӓрӹм ӓшӹндӓрӹшктӹшӹ выргемӹм ужаш ли.

Пӱэргӹвлӓӓт техеньӹрӓкӹмок намалыштыт. Вуешӹштӹ шляпӓм чиӓт. Корнан миж материал гӹц ялаш дӓ кужы концан шим кем. Цилӓ итӹрӓ, цилӓ утюжен шӹндӹмӹ. Цилӓнок сусу, пуры, соты анжалтышанвлӓ. Шӹдӓнвлӓ ӹш каеп. Утла тӹр гач сусувлӓӓт уке ылевӹ. Ма ӧрӹктӓрӹш, ик йӱкшӹмӓт ужаш ӹш ли. Шокшы ылят, шӹренжок минерал вӹдӹм ӓль лимонадым йӱшӹ эдемвлӓ веле каевӹ. Сырамат выжалевӹ, но тӹ киоск доно потемӹш пӹжӓш гань погынен шагалшы ара ӹш кай. Шаналталдадоко! Фестиваль 10 час ирок тӹнгӓлӓлтеш дӓ 10 час вадеш пӹтӓ дӓ ик йӱкшӹмӓт ужаш ӹш ли! Тидӹжӹ мӓлӓннӓ пример семӹнь лин ак керд вӓл? Айо шӹргӹ тӹрӹштӹ кишӹ Микитамӓе сола школын стадионышты эртӹш. Халык шангок ыльы- тӹжемвлӓ доно сӓрнен дӓ ти халык лошты лач ик полицейский машинӓм ужым. Корректный лиӓш манын, полицейскийвлӓ машинӓштӹштӹ веле шӹнзевэы, халык паштек тӹшлен, оролен ӹш кашеп. Тидӓт мӹньӹм ӧрӹктӓрӹш дӓ кым и перви Виловатышты Сӓмӹрӹквлӓн фестиваль ӓшӹшкӹ вазы. Тӹштӹ, векӓт, ик хыналан ик милиционер вӓрештӹн. Тӹнӓм тӹштӹ Кырык марышты кымдан пӓлӹмӹ кинорежиссер Анатолий Амельченком вӓшлим, милиционервлӓн шот тӹдӹмӓт ӧрӹктӓрӹш.

Сетувлӓн ӹшке халык флагышты улы. Тӹдӹн шачмыштыжы «Сету кугижӓ кечӹ» кого рольым мадын. Флаг, кыдым кырык марла «тистӹ» манына ти халыкын у символжы. Кӹзӹтшӹ форманым, ош нырышты якшар тӹрлецӓн хӹрестӹм, Сетувлӓн Халык Конгресс нӹл и перви пингӹдемден дӓ вара кычылташ тӹнгӓлмӹ. А первижӹ эче кым йиш вариант ылын. Ирок, тистӹм лӱктӓл, айом пачыт, вадеш лу цӓшӹн тӹдӹм кедӓрӓт.

Седӹ, мӱлӓндӹ вӹлнӹ сетувлӓн нимахань кугижӓнӹшӹштӓт, кугижӓштӓт уке, но тенге гӹнят нӹнӹ юмор шӱлӹш доно ти фестивальым шӱм ваштышты аят. Кок кечеш, кынам айо эртӓрӓлтеш, айо вӓрӹшкӹ нӓнгешӹ когогорнеш Кугижӓнӹшӹн пӹсмӓн оролывлӓм шагалтат, кыдывлӓ хынавлӓм иктӓ-махань сусу дӓ пӹсӹ шая доно вӓшлит, пурештӓт дӓ ядмаш моло улы гӹнь, кышты дӓ ма- ынгылдарат. Айо вӓрӹшкӹ кемӹ годым махань-шон киосквлӓм эртет, сек пӹтӓришӹштӹ туан йӹлмӹ доно лыкмы книгӓвлӓм, газетвлӓм, открыткывлӓм, брошюрывлӓм выжалат. Пиш когон символически- тенге сетувлӓ туан йӹлмӹ доно лыкмы продукци вес хӓдӹрвлӓ гӹц шергӓкӓн ылмым пӓлдӹртӓт. Сетувлӓ туан йӹлмӹштӹ доно книгӓвлӓм, кайы, мелӹнок нӓлӹт. Книгӓ ӓквлӓ кырык мары окса доно 400 тӓнгӓ якте моло шот. Сетувлӓ чӹдӹн ылытат, седӹ шукы книгӓжок ак лӓк, ик иштӹ иктӓ 8-10 книгӓ веле. Кырык марынвлӓ сетувлӓ гӹц 5 пачаш шукынрак ылына, но мӓмнӓн 3-4 книгӓ лӓктеш. Тене сек пӹсӹн выжалымы книгӓэш тетявлӓн ӹшке рисуйымы тетявлӓлӓн адресуйымы книгӓ лач шокшы калацлаок выжалалты.

Книгӓ киоск сагаок пӓлӹмӹ сету поэтесса Ӱлле Кауксим цаклышым дӓ, седӹ, шокшын элтӓлен, икӹжӓк-иктӹнӓм вӓшлинӓ. Ӱлле куд и перви Кырык сирӹштӹ, Салымсола музейӹштӹ эртӓрӹмӹ этнофутуризм семинарышты ылын дӓ Марий Эл гишӓн пурын ӓшӹндӓрӓ. Кыце тӹштӹ, тӓ донда этнофутуризм важвлӓжӹм колтен манын ядылдальы. Мӹньжӹ Марий Элышты этнофутуризмӹн важвлӓжӹ кошкаш тӹнгӓлӹнӹт манын келесӹшӹмӓт, тӹдӹ ойхырал колтыш. Этнофутуризм кӹзӹт Удмурти дон Мордовиштӹ пиш шотышты ылыт манын келесӹшӹм. ӓнят мӓ доннаат угӹц ӹлӹж кеӓ, кышец пӓлет? Сӓмӹрӹк сирӹзӹвлӓн, поэтвлӓн, артньыквлӓн интересӹштӹ веле токыжы лиштӹ. Ӹнянӓш келеш. Ӹшкежӹ оптимист ыламат, ӹнянем.

Книгӓ киоск гӹц пакыла сетувлӓн ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ мам ӹштӓт, тӹдӹм выжалевӹ: 20 кронаш (40 тӓнгӓӓш) момоца веньӹквлӓм, пу гӹц ӹштӹмӹ махань-шон хӓдӹрвлӓм, сувенирвлӓм, таравлӓм, коптьымы соктавлӓм, шашлыкым, иӓн кремӹм (морожныйым) дӓ седӹ шокшы кечӹн халык йӱде ӹнжӹ ясланы манын, вӓрӹштӹш «Вӓрска» лӹмӓн минерал вӹдӹм дӓ сырам.

Пӹтӓриок Фестивальым эртӓрӹмӹ комитетӹш кӱ кугижӓ лиӓш шана, тӹдӹ ӹшке лӹмжӹм колта. Ти список пиш кужы лин кердеш. Комиссиштӹ эдемвлӓн туан сету халыклан куатан пӓшӓм ӹштӹмӹштӹм анжат- шӹренжок тӹшкӹ культура эдемвлӓ, тымдышывлӓ, вӓрӹштӹш политиквлӓ дӓ ӹнде, остатка жепӹн, фермервлӓ дон бизнесменвлӓӓт ӹшке кандидатурыштым шӹкӓлӹт. Сек мычаш туреш 3 кандидатурым кодат. Принципӹштӹжӹ, ти кым эдем лошты нимахань кого конкуренцижӓт уке, кым сельсовет гӹц, шамаклан, ылытат, тӹшец толшы эдемвлӓ нӹнӹ верц юкыштым пуат. Седӹ, пӹтӓри нӹнӹ ӹшкештӹ гишӓн айон седӹрӓжӹ (сценыжы) гӹц шайыштыт, куштымы-мырымы мастарлыкыштым анжыктат дӓ толшаш иэш халыклан мам пурым дӓ куатаным ӹштен кердӹт, ынгылдарат. Тидӹжӹ, кугижӓм айырымашты тӹнг критери ылеш- туан халыклан пурым ӹштӹмӓш, тӹдӹн культурыжым, традицижӹм, йӹлмӹжӹм виӓнгдӹмӓшкӹ энергим пиштӹмӓш.

Вара программым виктӓрӹшӹ, тене тӹдӹ сетувлӓн пӱэргӹ хорым вуйлатышы ыльы, кугижӓм айырымы жеп толын манын увертӓрӹшӓт, кандидатвлӓ кым кӹжгӹ тангата вӹкӹ кузен кевӹ дӓ мыраш-кушташ тӹнгӓлевӹ. Кандидатвлӓ лошты кок ӹдӹрӓмӓш дӓ ик пӱэргӹ ыльы. Изин-олен халык кым лаштыкеш шӓлӓнӹш дӓ кым тангата докыла эдемвлӓ доно ӹштӹмӹ кым кужы пач шыпшылт вазы. Нӹнӹ ӹшке юкыштым кандидатыштылан пуэнӹт. Ти юквлӓм ӹнянен пумы эдемвлӓ шотлен лӓктевӓт, 10 минутышток у кугижӓн лӹмжӹм увертӓревӹ. «Махань функциӓн ти кугижӓ?» лыдшы манын ядын кердеш. Тӹдӹ политикӹштӹ рольым ак мад, но культура форумвлӓштӹ дӓ мероприятивлӓштӹ тӹдӹн мненижӹм колыштыт. Тидӹ веле агыл, тӹдӹн доно регионыштыш политиквлӓ согоньвлӓм кычат дӓ кыце, махань корнывлӓ доно культурым, йӹлмӹм виӓнгдӹмӹлӓ, кӓнгӓшӓт. Тидӹжӹ, шанем, мӓлӓннӓ пишок керӓл. Мӓ донна политиквлӓ культура эдемвлӓ доно кӓнгӓшӓш воксеокат мондыделыт вӓл?

Седӹ, у кугижӓм айырымы гӹнь, кугижӓжӹм шотеш пиштӹшӹ халык парадымат эртӓрӹшӓшлык. Тенегок сетувлӓ донат. Парадышты маскан мыктешкӹ, тошты «Запорожецеш» чӓлен шӹндӹмӹ ракета, машинӓ ак кыдал, тӹдӹм мотоцикл шыпшеш, ышкалвлӓм анжыктышы маскывлӓ, принцессывлӓ, ямак персонажвлӓ, кого кердӓн сӓрзӹвлӓ, кочеркӓм, таварым, шеньӹкӹм, крӓплям намалшы хресӓньвлӓ, кого падым намалшы сыра шолтышывлӓ, поварвлӓ дӓ шукы молы комический сӹнӓн эдемвлӓ! Сетувлӓн семвлӓэш анзыкыла ашкедӹт дӓ у кугижӓштӹм мактат. Сусужы маняр йӹрвӓш! Имни аравашты бургомистрвлӓ дон министрвлӓ кыдалыт… Халык музыкым шакта, мыра, кушта! А вадын корона семӹнь, VIP-персонывлӓлӓм кугижӓн стӧл докы ӱжмӹ. Ти корнывлӓм сирӹшӓт тӹштӹ ылын дӓ тотлын качкын-йӱн лӓктӹн. Стӧл вӹлнӹ махань-шон салатвлӓ, вӓрӹштӹш ошы дӓ шим киндӹ, таравлӓ, якшар кол, ош кол, коптьымы сокта, ветчина, кагыльвлӓ дӓ молы тотлы качкыш ыльы. Йӱмӓшӹм анжалаш гӹнь, ош дӓ якшар вино, ош ӓрӓкӓ, сыра, минерал вӹд, соквлӓ ылевӹ. Дӓ седӹ, кугижӓн стӧл вӹлнӹ десертӓт лишӓшлык- тӹштӹжӹ кок йиш цевер торт дӓ махань-шон изи кексвлӓ ылевӹ.

Микитамӓе гӹц Обиницашкы, кыды сетувлӓн культура центреш шотлалтеш, автобус доно коклы минут нӓрӹ кыдалат. Жеп иктӓ лу час эртен. Рӹмӓлгӓш тӹнгӓлӹн гӹнят эче сотынок каеш: ӹшкетӹн-ӹшкетӹн шӹнзен кешӹ хуторвлӓ, итӹрӓ нырвлӓ, итӹрӓ ӓнпичӹвлӓ, цилӓ пӧрт сагаок сауна (момоца), цилӓ кудвичӹмок ирен тӹвӹлӓен шӹндӹмӹ, пеледӹшвлӓм шӹндне-шӹндӹмӹ. Ӹлӹ дӓ ӹлӹ техень пӧртӹштӹ! Эстон пӓшӓ мастар кидвлӓ ӹшке пӧрт йӹр косирӹм дӓ тӹвӹлӹм яратат. Тидӹм ӹштӓш манын, иктӓт нӹнӹм ак поктыл, ӹшкеок тидӹм ӹштӓт. Вет хоза ак ӹштӹ гӹнь, тӹнӓм кӱ вӓрешӹжӹ кудвичӹжӹм дӓ ӹлӹмӹ вӓржӹм тӹвӹлӓен кода? Мӓӓт сӓй, Кырык дӓ Кожла марынвлӓ тенгеок? Косир пӧртвлӓштӹ ӹлӹшӹ эстонвлӓ халашкат моло когонжок лӓктӹн кемӹштӹ ак шо- халык воляшты, йонгата вӓрӹштӹ ӹлӓш тыменьӹн.

Вадеш мӓмнӓм, кок кырык марыным, мӹньӹм дӓ корны артелем Украинышты ӹлӹшӹ бизнесмен Миклай Палутовым Фестивальын организаторвлӓжӹ, Аре дон Риека Хырнвлӓ Обиницан халык пӧртӹшкӹ чӓй йӱӓш ӱжевӹ. Шукыштат агыл тӹшкок Казань гӹц йори сетувлӓн фестивальым анжалаш толшы кок тадар вӓтӹ толевӹ. Стӧл лошты шӹнзӹмӹнӓ годым, тене мӓ Казаньышты «Сетувлӓн культура кечӹвлӓм» эртӓрӹненӓ манын, келесевӹ. Техень шаяланжы ӧрдежӓт шӹм тырхы. Тадарвлӓ дӓ сетувлӓ! 15 миллионан халык 10 тӹжемӓн халыкын культурыжы доно интересуялтеш? Ӧрӹмӓт, вара ӹшкежӹ шаналтышым. Сетувлӓн культурым йӹрвӓш, ти шотышты вес халыквлӓ лоштат шӓрӓш манын, маняр шукы специалистӹштӹ, маняр шукы культура менеджерӹштӹ улы? Дӓ сек тӹнгжӹ, техень виӓн ансамбльвлӓ, кыдывлӓ ӹнде у семӹнь халык вӹкӹштӹ анжат. Сӓмӹрӹквлӓжӹ моло гӹнь рок дон джазым вӓк шакталтен колтен кердӹт! Тидӹ, седӹ, вес халыквлӓ лоштат интересӹм лыктеш. Дӓ тидӹ гӹц пасна сету йӹлмӹ доно яжон виӓнгӓш тӹнгӓлшӹ литература, кыдым акцептируят, кыдым вес йӹлмӹвлӓшкӹ сӓрӓт дӓ ӹшкежӓт нӹнӹ сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм ӹштӓт. Сетувлӓн толшашышты яжон тымден лыкмы, туан культурыштым келгӹн пӓлӹшӹ, виӓнгдӓш цацышы дӓ вескид йӹлмӹвлӓ доно попен мыштышы сӓмӹрӹквлӓн кидӹштӹ.

Сетувлӓ ӹшке культурышкышты шукы инвестицим пиштӓт, тидӹжӹ халык кӱшӹцӹнок тӹнгӓлӓлтеш: туан йӹлмӹ доно книгӓвлӓм, сету артньыквлӓн пӓшӓвлӓштӹм халык кымылын нӓлеш, концертвлӓшкӹ, театрышкы каштеш — тидӹм вет цилӓ инвестициэш шотлаш лиэш. Кугижӓнӹшӓт культурышкышты оксам ситӓлӹк пиштӓ. А вара эче меценатвлӓ. Тевеш, Обиница солаштыш халык пӧртӹм ик бизнесмен Сету Культура Фондлан нӓлӹн пуэн. Тӹштӹ молнам совхозын пӧртшӹ ылын, а кӹзӹт культура вацак, кышты музей дон кӓнгӹж театр активно пӓшӓм ӹштӓт. Ти пӧртӹн кудвичӹштӹжӹ 600 вӓрӓн театр седӹрӓ. Пӧкенвлӓжӹ моло махань солидныйвлӓ! Толатат, шӹнзӹлдӓлмет веле шон колта. Техень принцип доно Салымсолаштыш Никон Игнатьевӹн литерарура музйенӓ пӓшӓм ӹштӓ ылгецӹ, кыце ти сола ӹлӹж кенежӹ ылнежӹ.

Обиница солашток ик артньык дон поэтесса галлерейӹм пачыныт, тенге Обиницан сола имиджшӓт яжо монгырышкыла вашталтын, тӹштӹ культурым шотеш пиштӹмӓш кого шотышты. Тидӹжӹ туриствлӓмӓт тӹшкӹ шыпшеш — тенге вӓрӹштӹш инфраструктура виӓнгеш, солаштыш эдемвлӓлӓн ӧрдӹж гӹц оксам канда. Седӹ, иктӓт миллионер тидӹн доно ак ли, но ӹлен-лӓктӓш сойток окса лиэш.

Туриствлӓлӓн йори ӹштӹмӹ, цилӓ комфортан пӧртӹштӹ амален лӓкмӹкӹ, цевер йонгата ирок пеледӹшӓн кудвичӹштӹ шокшы чӓйӹм йӱлдӓлмӹкӹ, Опель Кадет автошкы шӹнзӹн Выру халашкы кыдалына. Тӹшец корны мӓмнӓм университетӓн Тартушкы выча. Тӹшкӹ тагачы Москва гӹц кок кырык мары ӹдӹр толшашлык ылыт. Мӓмнӓм у вӓшлимӓшвлӓ вычат, кыце Эстоништӹш марынвлӓ доно, тенгеок пуры эстон тӓнгвлӓ доно. А кӹзӹт цеверӹн «Сету мӱлӓндӹ!» манмы шоэш. Вес гӓнӓ ужмешкӹ! Ӹнянӹмӹ шоэш, Эстонин ти цевер лыкшым анжал лӓктӓш, шукы кырык дӓ кожла марын толыт. Вет мам ит попы, шӱмбел халыкым яжоракын пӓлӓш манын, тӹдӹн докы хыналалашат келдӓлмӹлӓ. А корны? 1 300 уштыш кӹзӹтшӹ жепӹн уштышвлӓ ма? Кок йыд поездеш ӓль автобусеш. Москваты Эстонин посольствышты визым нӓлӓт. Турист виза донат толаш лиэш. Мам ит попы, вес халыквлӓн ӹлӹмӹштӹм, культурыштым ужын, мӓ ӹшкежӓт ӹшке вӹкӹнӓ вес семӹньрӓк анжалына. Дӓ тидӹ охыр шая агыл. Тидӹ лачокат! Кӱн сетувлӓ доно пӓлӹмӹ лимӹжӹ шон, нӹнӹ докы кыце сӓрнен толаш лиэш, пӓлӹнежӹ гӹнь, информацим tsikmavaleri@hotmail.com гач пӓлен нӓлӹн кердӹдӓ. Дӓ корны паштек ик шанымаш шачы: ӓнят мӓлӓннӓ, кырык марынвлӓлӓнӓт сетувлӓн гань фестивальым шанен лыкташ. Тевеш, Мыры айом мӓ донна эртӓрӓтӹш. Пӓледӓ кышец тӹдӹ толын? Седӹ, шӱмбел Эсоништӹ тӹдӹн важвлӓжӹ. Тенгежӹ гӹнь, малын сетувлӓн примерӹм нӓлӹн, культура ӹлӹмӓшӹшкӹнӓ у фестивальым пырташ агыл? Ти шотышты мӹньӹн кандидатуремӓт улы. Пӹтӓриш кырык марынвлӓн кугижӓ Марий Элышты кымдан пӓлӹмӹ поэт Николай Егоров лин кердеш ыльы. Но кугижӓм айырымашты, демократи принцип лишӓшлык дӓ тӹдӹм сетувлӓ семӹньок, вӓрӹштӹ айырымыла.
Лижӹ мӓмнӓн халыкнан у айожы!
Сету мӱлӓндӹ




#Article 114: Сетувлӓ (2027 words)


Сетувлӓ

Сетувлӓ цилӓнжӹ 10 тӹжем нӓрӹн ылыт дӓ Эстони дон Псков областьышты ӹлӓт. Молнамжы гӹнь, 1940-шӹ ивлӓ якте нӹнӹ цымырын ӹленӹт, но Кокшы Тӱнымбал вырсы паштек территорриштӹм пайылымы паштек, мӱлӓндӹштӹн ик лаштыкшым Российӹш нӓлмӹ. Тидӹжӹ Псков областьыштыш кӹзӹтшӹ Печоры район ылеш. Тӹштӹ сетувлӓ тӹжем нӓрӹн ылыт. Сетувлӓ эстон йӹлмӹн диалкетшӹ доно попат дӓ остатка жепӹн ӹнде литературымат сирӓш тӹнгӓлӹнӹт. Эстонвлӓ лютеранвлӓ ылыт гӹнь, сетувлӓ, кырык марынвлӓ ганьок, ортодоксвлӓ (православныйвлӓ) ылыт. Но Москва лӹвӓлнӹшӹвлӓ агыл, а Константинопольлан подчиняйӓлтӹт. (Ти халам лыдшы Стамбул лӹм доно пӓлӓ). Эстоништӹ сетувлӓ Чудской йӓр, эстонла Пеийпсийӓрв, тӹрӹштӹ Выру хала йӹр ӹлӓт. Кол кычымаш, ныр, сола кудыло, вольык урдымы пӓшӓ- эконимӹштӹштӹ тӹнг вӓрӹм йӓшнӓт. Кӹзӹт тӹштӹ туризм виӓнгӓш тӹнгӓлӹн- сола пӧртвлӓм яжон ремонтируен, цилӓ комфортым тӹшкӹ пыртен, туриствлӓлӓн арендуят. Сетувлӓ экологически ире территори семӹнь, ӹшке вӓрвлӓштӹм рекламируят дӓ туриствлӓм ӱжӹт. Дӓ седӹ, эчежӹ ӹшке самобытностьышты гишӓн келесӓш ак мондеп. Ти шотышты сетувлӓ, лачокат, кого фантазиӓн ылыт, манаш лиэш. Сетувлӓ шытыр-мндырвлӓ ылыт дӓ седӹндонат, пӓшӓдӹмӹвлӓӓт нӹнӹ лошты шукыжок агыл- тамахань бизнесӹмӓт, тамахань фестивальвлӓмӓт шанен лыктыт. Дӓ келесӓш келеш, фестивальвлӓӓт нӹнӹлӓн оксам кандышывлӓ ылыт. Оксам кандышывлӓ веле агыл, тенгеок халык сӹнӹм анжыктышывлӓ. 

Сетувлӓн сек яратымы дӓ сек кого айошты, фестивальышты ”Сету кугижӓн кечӹжӹ”. Ти айо август тӹнгӓлтӹшӹштӹ эртӓрӓлтеш дӓ хынавлӓм махань-шон сӓндӓлӹквлӓ гӹц токыжы шыпшеш. Шӹренок ти фестивальышты марынвлӓмӓт ужаш лиэш. Пӹтӓрижӹ тӹшкӹ Тарту университетӹштӹ тыменьшӹ студентвлӓ корным ташкенӹт, вара нӹнӹ гач эстафетӹм весӹвлӓлӓнӓт пумы. Шамаклан, 1990-шы ивлӓн Тарту университетӹштӹ тыменьшӹ Юлия Куприна гач Фаина Эшмӓкован кӓршӹзӹвлӓжӹ доно фестивальын организаторвлӓжӹ пӓлӹмӹ линӹт. Тенге кырык мары кӓрш мастарвлӓ и йӹдеок манаш лиэш, шӱмбел халык докы ӹшке мастарлыкыштым анжыкташ толыт. Остатка гӓнӓ нӹнӹ имештӹ тӹштӹ ылыныт. Эх, кыце ӹдӹр-ӹрвезӹвлӓ кушталтен, мыралтен, шакталтен колтевӹ. Анжышывлӓ ӹвӹртен анжевӹ!

Ти фестиваль кок кечӹ шыпшылтеш- когарнян тетявлӓн айошты, кукшыгечӹн коговлӓн дӓ сӓмӹрӹквлӓн. Айо цилӓ сетумок ӓвӓлтӓ, манаш лиэш- иктӓт ӧрдӹжеш анжен шалгаш ак код. Халык шӱм ваштшы ая дӓ айо яжорак эртӹжӹ манын, фантазируя. Фестивальын программым оргкомитет планируя, но ӹшке идейӹвлӓштӹм цилӓнок пуэн кердӹт, тидӹм телефон, сирмӓш, электрон почта гач ӓль лача-лача хытырен ӹштӓт. Тӹнг вӓрӹм сӓмӹрӹквлӓлӓн пумы, нӹнӹ ти айом эртӓрӹмӓштӹ пиш кого рольым мадыт, участниквлӓ, артиствлӓ, мырызывлӓ, артньыквлӓ семӹнь. 

Цилӓ фестивальын ӹшке историжӹ улы. Сету кугижӓ кечӹн историжӹ кужыжат агыл, тидӹм 16 и перви сирӓш тӹнгӓлмӹ- тенгежӹ гӹнь, пӹтӓриш айом 1990-шы ин эртӓрӹмӹ. Пӹтӓриш айо сетувлӓлӓн кого импульсым пуэн, шӱмешӹштӹ ӹнянӹмӓшӹн тылжым пижӹктен дӓ ӹнде тидӹ луаткуд ишты сек яратымышкы сӓрнӓлтӹн. Фестиваль ик вӓрӹштӹ веле ак эртӓрӓлт, тӹдӹ и йӹде вӓржӹм вашталта. Халык ти айошкы шӱм ӱжмӹжӹ доно толеш, тиштӹ нимахань принудиловка уке дӓ седӹнонат, айошкы толын, шӱм ваштшы ая- кӱ кушта, кӱ мыра, кӱ частушкывлӓм лыпша. Ти шотышты вуйта тамахань марафон кеӓ- кӱ шукырак мырен-куштен мышта! Дӓ седӹ, шукынжок халык выргем доно. Кырык марынвлӓ ганьок, сету ӹдӹр-вӓтӹвлӓ ош савыцым ялштат дӓ мӹндӹрцӹн анжалатат, лач Кырык ӓль Кожла сирӹшток ылмыла чучын колта. Кушташат сетувлӓ кырык марынвлӓ семӹньрӓк куштат- тыгыды ашкылвлӓ доно, иквӓреш шалген ӓль йӹр сӓрнен. Гармонь семеш. Кӓнгӹжӓт, кыды ӹдӹрӓмӓш вӹлнӹжӹ ош сукно гӹц кырык мары мӹжӓрӹм ӓшӹндӓрӹшктӹшӹ выргемӹм ужаш ли. 

Пӱэргӹвлӓӓт техеньӹрӓкӹмок намалыштыт. Вуешӹштӹ шляпӓм чиӓт. Корнан миж материал гӹц ялаш дӓ кужы концан шим кем. Цилӓ итӹрӓ, цилӓ утюжен шӹндӹмӹ. Цилӓнок сусу, пуры, соты анжалтышанвлӓ. Шӹдӓнвлӓ ӹш каеп. Утла тӹр гач сусувлӓӓт уке ылевӹ. Ма ӧрӹктӓрӹш, ик йӱкшӹмӓт ужаш ӹш ли. Шокшы ылят, шӹренжок минерал вӹдӹм ӓль лимонадым йӱшӹ эдемвлӓ веле каевӹ. Сырамат выжалевӹ, но тӹ киоск доно потемӹш пӹжӓш гань погынен шагалшы ара ӹш кай. Шаналталдадоко! Фестиваль 10 час ирок тӹнгӓлӓлтеш дӓ 10 час вадеш пӹтӓ дӓ ик йӱкшӹмӓт ужаш ӹш ли! Тидӹжӹ мӓлӓннӓ пример семӹнь лин ак керд вӓл? Айо шӹргӹ тӹрӹштӹ кишӹ Микитамӓе сола школын стадионышты эртӹш. Халык шангок ыльы- тӹжемвлӓ доно сӓрнен дӓ ти халык лошты лач ик полицейский машинӓм ужым. Корректный лиӓш манын, полицейскийвлӓ машинӓштӹштӹ веле шӹнзевэы, халык паштек тӹшлен, оролен ӹш кашеп. Тидӓт мӹньӹм ӧрӹктӓрӹш дӓ кым и перви Виловатышты Сӓмӹрӹквлӓн фестиваль ӓшӹшкӹ вазы. Тӹштӹ, векӓт, ик хыналан ик милиционер вӓрештӹн. Тӹнӓм тӹштӹ Кырык марышты кымдан пӓлӹмӹ кинорежиссер Анатолий Амельченком вӓшлим, милиционервлӓн шот тӹдӹмӓт ӧрӹктӓрӹш. 

Сетувлӓн ӹшке халык флагышты улы. Тӹдӹн шачмыштыжы “Сету кугижӓ кечӹ” кого рольым мадын. Флаг, кыдым кырык марла “тистӹ” манына ти халыкын у символжы. Кӹзӹтшӹ форманым, ош нырышты якшар тӹрлецӓн хӹрестӹм, Сетувлӓн Халык Конгресс нӹл и перви пингӹдемден дӓ вара кычылташ тӹнгӓлмӹ. А первижӹ эче кым йиш вариант ылын. Ирок, тистӹм лӱктӓл, айом пачыт, вадеш лу цӓшӹн тӹдӹм кедӓрӓт. 

Седӹ, мӱлӓндӹ вӹлнӹ сетувлӓн нимахань кугижӓнӹшӹштӓт, кугижӓштӓт уке, но тенге гӹнят нӹнӹ юмор шӱлӹш доно ти фестивальым шӱм ваштышты аят. Кок кечеш, кынам айо эртӓрӓлтеш, айо вӓрӹшкӹ нӓнгешӹ когогорнеш Кугижӓнӹшӹн пӹсмӓн оролывлӓм шагалтат, кыдывлӓ хынавлӓм иктӓ-махань сусу дӓ пӹсӹ шая доно вӓшлит, пурештӓт дӓ ядмаш моло улы гӹнь, кышты дӓ ма- ынгылдарат. Айо вӓрӹшкӹ кемӹ годым махань-шон киосквлӓм эртет, сек пӹтӓришӹштӹ туан йӹлмӹ доно лыкмы книгӓвлӓм, газетвлӓм, открыткывлӓм, брошюрывлӓм выжалат. Пиш когон символически- тенге сетувлӓ туан йӹлмӹ доно лыкмы продукци вес хӓдӹрвлӓ гӹц шергӓкӓн ылмым пӓлдӹртӓт. Сетувлӓ туан йӹлмӹштӹ доно книгӓвлӓм, кайы, мелӹнок нӓлӹт. Книгӓ ӓквлӓ кырык мары окса доно 400 тӓнгӓ якте моло шот. Сетувлӓ чӹдӹн ылытат, седӹ шукы книгӓжок ак лӓк, ик иштӹ иктӓ 8-10 книгӓ веле. Кырык марынвлӓ сетувлӓ гӹц 5 пачаш шукынрак ылына, но мӓмнӓн 3-4 книгӓ лӓктеш. Тене сек пӹсӹн выжалымы книгӓэш тетявлӓн ӹшке рисуйымы тетявлӓлӓн адресуйымы книгӓ лач шокшы калацлаок выжалалты. 

Книгӓ киоск сагаок пӓлӹмӹ сету поэтесса Ӱлле Кауксим цаклышым дӓ, седӹ, шокшын элтӓлен, икӹжӓк-иктӹнӓм вӓшлинӓ. Ӱлле куд и перви Кырык сирӹштӹ, Салымсола музейӹштӹ эртӓрӹмӹ этнофутуризм семинарышты ылын дӓ Марий Эл гишӓн пурын ӓшӹндӓрӓ. Кыце тӹштӹ, тӓ донда этнофутуризм важвлӓжӹм колтен манын ядылдальы. Мӹньжӹ Марий Элышты этнофутуризмӹн важвлӓжӹ кошкаш тӹнгӓлӹнӹт манын келесӹшӹмӓт, тӹдӹ ойхырал колтыш. Этнофутуризм кӹзӹт Удмурти дон Мордовиштӹ пиш шотышты ылыт манын келесӹшӹм. Ӓнят мӓ доннаат угӹц ӹлӹж кеӓ, кышец пӓлет? Сӓмӹрӹк сирӹзӹвлӓн, поэтвлӓн, артньыквлӓн интересӹштӹ веле токыжы лиштӹ. Ӹнянӓш келеш. Ӹшкежӹ оптимист ыламат, ӹнянем. 

Книгӓ киоск гӹц пакыла сетувлӓн ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ мам ӹштӓт, тӹдӹм выжалевӹ: 20 кронаш (40 тӓнгӓӓш) момоца веньӹквлӓм, пу гӹц ӹштӹмӹ махань-шон хӓдӹрвлӓм, сувенирвлӓм, таравлӓм, коптьымы соктавлӓм, шашлыкым, иӓн кремӹм (морожныйым) дӓ седӹ шокшы кечӹн халык йӱде ӹнжӹ ясланы манын, вӓрӹштӹш “Вӓрска” лӹмӓн минерал вӹдӹм дӓ сырам. 

Пӹтӓриок Фестивальым эртӓрӹмӹ комитетӹш кӱ кугижӓ лиӓш шана, тӹдӹ ӹшке лӹмжӹм колта. Ти список пиш кужы лин кердеш. Комиссиштӹ эдемвлӓн туан сету халыклан куатан пӓшӓм ӹштӹмӹштӹм анжат- шӹренжок тӹшкӹ культура эдемвлӓ, тымдышывлӓ, вӓрӹштӹш политиквлӓ дӓ ӹнде, остатка жепӹн, фермервлӓ дон бизнесменвлӓӓт ӹшке кандидатурыштым шӹкӓлӹт. Сек мычаш туреш 3 кандидатурым кодат. Принципӹштӹжӹ, ти кым эдем лошты нимахань кого конкуренцижӓт уке, кым сельсовет гӹц, шамаклан, ылытат, тӹшец толшы эдемвлӓ нӹнӹ верц юкыштым пуат. Седӹ, пӹтӓри нӹнӹ ӹшкештӹ гишӓн айон седӹрӓжӹ (сценыжы) гӹц шайыштыт, куштымы-мырымы мастарлыкыштым анжыктат дӓ толшаш иэш халыклан мам пурым дӓ куатаным ӹштен кердӹт, ынгылдарат. Тидӹжӹ, кугижӓм айырымашты тӹнг критери ылеш- туан халыклан пурым ӹштӹмӓш, тӹдӹн культурыжым, традицижӹм, йӹлмӹжӹм виӓнгдӹмӓшкӹ энергим пиштӹмӓш. 

Вара программым виктӓрӹшӹ, тене тӹдӹ сетувлӓн пӱэргӹ хорым вуйлатышы ыльы, кугижӓм айырымы жеп толын манын увертӓрӹшӓт, кандидатвлӓ кым кӹжгӹ тангата вӹкӹ кузен кевӹ дӓ мыраш-кушташ тӹнгӓлевӹ. Кандидатвлӓ лошты кок ӹдӹрӓмӓш дӓ ик пӱэргӹ ыльы. Изин-олен халык кым лаштыкеш шӓлӓнӹш дӓ кым тангата докыла эдемвлӓ доно ӹштӹмӹ кым кужы пач шыпшылт вазы. Нӹнӹ ӹшке юкыштым кандидатыштылан пуэнӹт. Ти юквлӓм ӹнянен пумы эдемвлӓ шотлен лӓктевӓт, 10 минутышток у кугижӓн лӹмжӹм увертӓревӹ. “Махань функциӓн ти кугижӓ?” лыдшы манын ядын кердеш. Тӹдӹ политикӹштӹ рольым ак мад, но культура форумвлӓштӹ дӓ мероприятивлӓштӹ тӹдӹн мненижӹм колыштыт. Тидӹ веле агыл, тӹдӹн доно регионыштыш политиквлӓ согоньвлӓм кычат дӓ кыце, махань корнывлӓ доно культурым, йӹлмӹм виӓнгдӹмӹлӓ, кӓнгӓшӓт. Тидӹжӹ, шанем, мӓлӓннӓ пишок керӓл. Мӓ донна политиквлӓ культура эдемвлӓ доно кӓнгӓшӓш воксеокат мондыделыт вӓл? 

Седӹ, у кугижӓм айырымы гӹнь, кугижӓжӹм шотеш пиштӹшӹ халык парадымат эртӓрӹшӓшлык. Тенегок сетувлӓ донат. Парадышты маскан мыктешкӹ, тошты “Запорожецеш“ чӓлен шӹндӹмӹ ракета, машинӓ ак кыдал, тӹдӹм мотоцикл шыпшеш, ышкалвлӓм анжыктышы маскывлӓ, принцессывлӓ, ямак персонажвлӓ, кого кердӓн сӓрзӹвлӓ, кочеркӓм, таварым, шеньӹкӹм, крӓплям намалшы хресӓньвлӓ, кого падым намалшы сыра шолтышывлӓ, поварвлӓ дӓ шукы молы комический сӹнӓн эдемвлӓ! Сетувлӓн семвлӓэш анзыкыла ашкедӹт дӓ у кугижӓштӹм мактат. Сусужы маняр йӹрвӓш! Имни аравашты бургомистрвлӓ дон министрвлӓ кыдалыт... Халык музыкым шакта, мыра, кушта! А вадын корона семӹнь, VIP-персонывлӓлӓм кугижӓн стӧл докы ӱжмӹ. Ти корнывлӓм сирӹшӓт тӹштӹ ылын дӓ тотлын качкын-йӱн лӓктӹн. Стӧл вӹлнӹ махань-шон салатвлӓ, вӓрӹштӹш ошы дӓ шим киндӹ, таравлӓ, якшар кол, ош кол, коптьымы сокта, ветчина, кагыльвлӓ дӓ молы тотлы качкыш ыльы. Йӱмӓшӹм анжалаш гӹнь, ош дӓ якшар вино, ош ӓрӓкӓ, сыра, минерал вӹд, соквлӓ ылевӹ. Дӓ седӹ, кугижӓн стӧл вӹлнӹ десертӓт лишӓшлык- тӹштӹжӹ кок йиш цевер торт дӓ махань-шон изи кексвлӓ ылевӹ. 

Микитамӓе гӹц Обиницашкы, кыды сетувлӓн культура центреш шотлалтеш, автобус доно коклы минут нӓрӹ кыдалат. Жеп иктӓ лу час эртен. Рӹмӓлгӓш тӹнгӓлӹн гӹнят эче сотынок каеш: ӹшкетӹн-ӹшкетӹн шӹнзен кешӹ хуторвлӓ, итӹрӓ нырвлӓ, итӹрӓ ӓнпичӹвлӓ, цилӓ пӧрт сагаок сауна (момоца), цилӓ кудвичӹмок ирен тӹвӹлӓен шӹндӹмӹ, пеледӹшвлӓм шӹндне-шӹндӹмӹ. Ӹлӹ дӓ ӹлӹ техень пӧртӹштӹ! Эстон пӓшӓ мастар кидвлӓ ӹшке пӧрт йӹр косирӹм дӓ тӹвӹлӹм яратат. Тидӹм ӹштӓш манын, иктӓт нӹнӹм ак поктыл, ӹшкеок тидӹм ӹштӓт. Вет хоза ак ӹштӹ гӹнь, тӹнӓм кӱ вӓрешӹжӹ кудвичӹжӹм дӓ ӹлӹмӹ вӓржӹм тӹвӹлӓен кода? Мӓӓт сӓй, Кырык дӓ Кожла марынвлӓ тенгеок? Косир пӧртвлӓштӹ ӹлӹшӹ эстонвлӓ халашкат моло когонжок лӓктӹн кемӹштӹ ак шо- халык воляшты, йонгата вӓрӹштӹ ӹлӓш тыменьӹн. 

Вадеш мӓмнӓм, кок кырык марыным, мӹньӹм дӓ корны артелем Украинышты ӹлӹшӹ бизнесмен Миклай Палутовым Фестивальын организаторвлӓжӹ, Аре дон Риека Хырнвлӓ Обиницан халык пӧртӹшкӹ чӓй йӱӓш ӱжевӹ. Шукыштат агыл тӹшкок Казань гӹц йори сетувлӓн фестивальым анжалаш толшы кок тадар вӓтӹ толевӹ. Стӧл лошты шӹнзӹмӹнӓ годым, тене мӓ Казаньышты “Сетувлӓн культура кечӹвлӓм” эртӓрӹненӓ манын, келесевӹ. Техень шаяланжы ӧрдежӓт шӹм тырхы. Тадарвлӓ дӓ сетувлӓ! 15 миллионан халык 10 тӹжемӓн халыкын культурыжы доно интересуялтеш? Ӧрӹмӓт, вара ӹшкежӹ шаналтышым. Сетувлӓн культурым йӹрвӓш, ти шотышты вес халыквлӓ лоштат шӓрӓш манын, маняр шукы специалистӹштӹ, маняр шукы культура менеджерӹштӹ улы? Дӓ сек тӹнгжӹ, техень виӓн ансамбльвлӓ, кыдывлӓ ӹнде у семӹнь халык вӹкӹштӹ анжат. Сӓмӹрӹквлӓжӹ моло гӹнь рок дон джазым вӓк шакталтен колтен кердӹт! Тидӹ, седӹ, вес халыквлӓ лоштат интересӹм лыктеш. Дӓ тидӹ гӹц пасна сету йӹлмӹ доно яжон виӓнгӓш тӹнгӓлшӹ литература, кыдым акцептируят, кыдым вес йӹлмӹвлӓшкӹ сӓрӓт дӓ ӹшкежӓт нӹнӹ сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм ӹштӓт. Сетувлӓн толшашышты яжон тымден лыкмы, туан культурыштым келгӹн пӓлӹшӹ, виӓнгдӓш цацышы дӓ вескид йӹлмӹвлӓ доно попен мыштышы сӓмӹрӹквлӓн кидӹштӹ. 

Сетувлӓ ӹшке культурышкышты шукы инвестицим пиштӓт, тидӹжӹ халык кӱшӹцӹнок тӹнгӓлӓлтеш: туан йӹлмӹ доно книгӓвлӓм, сету артньыквлӓн пӓшӓвлӓштӹм халык кымылын нӓлеш, концертвлӓшкӹ, театрышкы каштеш - тидӹм вет цилӓ инвестициэш шотлаш лиэш. Кугижӓнӹшӓт культурышкышты оксам ситӓлӹк пиштӓ. А вара эче меценатвлӓ. Тевеш, Обиница солаштыш халык пӧртӹм ик бизнесмен Сету Культура Фондлан нӓлӹн пуэн. Тӹштӹ молнам совхозын пӧртшӹ ылын, а кӹзӹт культура вацак, кышты музей дон кӓнгӹж театр активно пӓшӓм ӹштӓт. Ти пӧртӹн кудвичӹштӹжӹ 600 вӓрӓн театр седӹрӓ. Пӧкенвлӓжӹ моло махань солидныйвлӓ! Толатат, шӹнзӹлдӓлмет веле шон колта. Техень принцип доно Салымсолаштыш Никон Игнатьевӹн литерарура музйенӓ пӓшӓм ӹштӓ ылгецӹ, кыце ти сола ӹлӹж кенежӹ ылнежӹ. 

Обиница солашток ик артньык дон поэтесса галлерейӹм пачыныт, тенге Обиницан сола имиджшӓт яжо монгырышкыла вашталтын, тӹштӹ культурым шотеш пиштӹмӓш кого шотышты. Тидӹжӹ туриствлӓмӓт тӹшкӹ шыпшеш - тенге вӓрӹштӹш инфраструктура виӓнгеш, солаштыш эдемвлӓлӓн ӧрдӹж гӹц оксам канда. Седӹ, иктӓт миллионер тидӹн доно ак ли, но ӹлен-лӓктӓш сойток окса лиэш. 

Туриствлӓлӓн йори ӹштӹмӹ, цилӓ комфортан пӧртӹштӹ амален лӓкмӹкӹ, цевер йонгата ирок пеледӹшӓн кудвичӹштӹ шокшы чӓйӹм йӱлдӓлмӹкӹ, Опель Кадет автошкы шӹнзӹн Выру халашкы кыдалына. Тӹшец корны мӓмнӓм университетӓн Тартушкы выча. Тӹшкӹ тагачы Москва гӹц кок кырык мары ӹдӹр толшашлык ылыт. Мӓмнӓм у вӓшлимӓшвлӓ вычат, кыце Эстоништӹш марынвлӓ доно, тенгеок пуры эстон тӓнгвлӓ доно. А кӹзӹт цеверӹн “Сету мӱлӓндӹ!” манмы шоэш. Вес гӓнӓ ужмешкӹ! Ӹнянӹмӹ шоэш, Эстонин ти цевер лыкшым анжал лӓктӓш, шукы кырык дӓ кожла марын толыт. Вет мам ит попы, шӱмбел халыкым яжоракын пӓлӓш манын, тӹдӹн докы хыналалашат келдӓлмӹлӓ. А корны? 1 300 уштыш кӹзӹтшӹ жепӹн уштышвлӓ ма? Кок йыд поездеш ӓль автобусеш. Москваты Эстонин посольствышты визым нӓлӓт. Турист виза донат толаш лиэш. Мам ит попы, вес халыквлӓн ӹлӹмӹштӹм, культурыштым ужын, мӓ ӹшкежӓт ӹшке вӹкӹнӓ вес семӹньрӓк анжалына. Дӓ тидӹ охыр шая агыл. Тидӹ лачокат! Кӱн сетувлӓ доно пӓлӹмӹ лимӹжӹ шон, нӹнӹ докы кыце сӓрнен толаш лиэш, пӓлӹнежӹ гӹнь, информацим tsikmavaleri@hotmail.com гач пӓлен нӓлӹн кердӹдӓ. Дӓ корны паштек ик шанымаш шачы: ӓнят мӓлӓннӓ, кырык марынвлӓлӓнӓт сетувлӓн гань фестивальым шанен лыкташ. Тевеш, Мыры айом мӓ донна эртӓрӓтӹш. Пӓледӓ кышец тӹдӹ толын? Седӹ, шӱмбел Эсоништӹ тӹдӹн важвлӓжӹ. Тенгежӹ гӹнь, малын сетувлӓн примерӹм нӓлӹн, культура ӹлӹмӓшӹшкӹнӓ у фестивальым пырташ агыл? Ти шотышты мӹньӹн кандидатуремӓт улы. Пӹтӓриш кырык марынвлӓн кугижӓ Марий Элышты кымдан пӓлӹмӹ поэт Николай Егоров лин кердеш ыльы. Но кугижӓм айырымашты, демократи принцип лишӓшлык дӓ тӹдӹм сетувлӓ семӹньок, вӓрӹштӹ айырымыла. 
Лижӹ мӓмнӓн халыкнан у айожы!




#Article 115: Сеферис, Йоргос (655 words)


Йоргос Сеферис (греклӓ: Γιώργος Σεφέρης), (13-шы мартын 1900, Урла, Измир лишнӹ — 20-шы сентябрь 1971, Афины) — лачокла фамилижӹ Сефериадис (греклӓ: Γιώργος Σεφεрιάδης) — кӹзӹтшӹ жепӓш кого поэт.

У грек йӹлмӹшкӹ сек яжон сӓрӹшӹ университет пофессорын эргӹжӹ. Поэт Парижӹштӹш Сорбонн университетӹштӹ юриспруденцим тыменьӹн. 1922-шы ин Смирным (кӹзӹт ти хала Измир лӹмӓн) туроквлӓн оккупируйымышты паштек, йыхышты Афиныш ӹлӓш ванжа. Варажы туан сӓндӓлӹкшӹм шукы иэш кода дӓ лач 1950 -шӹ ин веле мӹнгеш по-ртӹлеш. Дипломат-профессионал семӹнь шукы сӓндӓлӹкӹштӹ Грецилӓн служен. 1957 —1962-шы ивлӓн Кого Британи штӹ Грецин посолжы ылын. Сеферислӓн 1963 -шы ин сӹлнӹшая Нобель премим пумы.

Поэт 1900-шы ин Изи Азиштӹ , Смирна (кӹз. Турци, Измир) халашты шачын. 1920-шы ивлӓн ти хала туроквлӓн кидӹш ванжа дӓ поэтӹн йыхшылан тӹдӹм кодаш вӓрештеш. Дипломат пӓшӓм ӹштен дӓ тӹ годымок лыдышвлӓм сирен. Сеферисӹн поэзиштӹжӹ кымда вӓрӹм реминисценци дон аллюzивлӓ йӓшнӓт, тӹдӹ антик мифологиштӹш персонажвлӓ гишӓн сирӓ дӓ нӹнӹм кӹзӹтшӹ жеп доно кӹлдӓ, тӹ годымок халык поэзин элементвлӓ шӹренок вӓшлиӓлтӹт. Сирӹмӹ стильжӹ доно Сеферис Т.С. Элиот докы лишӹл ылеш. Тидӹм Mythistorima (1935) лыкмы поэма книгӓштӹжӹ раскыдын цаклаш лиэш. Ти книгӓн лӹмжӹ кок шамак гӹц шалга: миф дӓ истори. Поэт тидӹм ӹшкежӹ тенге ынгылдара: Сирӹмем годым пӓлӹмӹ мифвлӓ дон историштӹш ма лиӓлтмӓшвлӓм иквӓреш кӹлденӓм. Ти поэмӹ 24 лыдыш гӹц шалга. Поэт йориок ти шотым кычылтын- Гомерыштат цилӓжӹ 24 книгӓ. ӹренжок, аллюзивлӓжӓт ти эпос дон кӹлдӓлтӹнӹт. Но поэт мӹндӹр историшкӹ ак ке, тӹдӹ со ӹшке годшаш ӹлӹмӓшӹштӹжӹ сӓрнӓ. Mythistorima-м Джейм Джойс (Joyse) Одиссейӹжӹ дон тӓнгӓштӓрӓш лиэш. 
Сеферисӹн лыдышвлӓжӹ логӹц анализлӓн сек нелеш Лагы кек лӹмӓн лыдышыжы шотлалтеш, кышты пиш шукы аллюзи вӓшлиӓлтеш. Ти лыдышым 1946-шы ин поэтӹн отпускышты ылмыжы годым сирӹмӹ. Сеферис вырсы ивлӓн министерствӹштӹ пӓшӓм ӹштен, а Грецин правительствӹжӹ вырсы годым эммиграциштӹ ылын. Поэт ӹнде кужын вычымы отпускышкы кен дӓ тангыж тӹрӹштӹ кӓнен. Кӓнӹмӹ вӓрӹштӹжӹ вырсы годым Лагы лӹмӓн тылвыш вален кен ылын. Ти лыдыш вырсы гишӓн дӓ вырсы ваштареш. Поэт вырсым изи кеквлӓ вӹкӹ лӱлӹлмӹ доно тӓнгӓштӓрӓ: Лачокшымок гӹнь, йӓнзӹ (охотник) кӓнгӹж гачеш толшы кеквлӓм веле ужеш,/ кынамжы акат уж. Мӹнь годымемжӹ доко шукым ужын,/ шукы вӹкок пульывлӓ тӹкненӹт.

Ти лыдышым аналиzируяш манын, Сеферис ик ӹшке сирмӓшӹштӹжӹ Одиссей ӹн 10 дӓ 11-шӹ мырывлӓжӹм кычылташ келеш манеш: Циклоп дӓ Лаистригонвлӓ паштек Одиссей Киркен пӧртӹштӹжӹ пӹтӓриш кӓнӹм вӓржӹм моэш. Тӹштӹ тенге сирӓлтеш: 

нӹнӹн ӹшке халыкышты улы, но ам пӓлӹ махань ылыт.
Пӹтӓрижӹ нӹнӹ увлӓ ылыт, иzи тетявлӓ гань
аярын шокшышты садывичӹштӹ мадыт,
окня ыражвлӓм тӹрлецвлӓ дон тӹрлӓт
дӓ йӹлгӹжшӹ амасавлӓштӹ вады векӹлӓ. 

Шукышты агыл Одиссей кӓнен нерат лиэш дӓ угӹц корнышкы лӓкнежӹ, но кынам-гӹнят ӹшке пӧртшӹм, Итакым моаш манын, тӹдӹ рок лӹвӓлнӹш тӱнымbакы, хатышкы (адыш) валышашлык. 

Т.С. Элиотын Одиссейжы корным сока (слӧпӧй) Тейресиа гӹц ядеш. Сеферисӹн лыдышыштыжы Сократын юкшы шакта, тидӹжӹм Апологи мычаш гӹц цитаты семӹнь анжаш лиэш: Вырсы паштекшӹ тӱнымbалны тӧрӹм, Одиссейштыш гӹцӓт моаш нелӹрӓк. 

Реминисценцивлӓн вӓпшвлӓ. Сеферисӹн Лагы кек лыдышыштыжы пиш шукы кӱкшӹцӓн аллюzи дон реминисценци улы. Лыдыш мычашышты аллюzивлӓ дӓ махань-шон ассоциацивлӓ шӹрерӓкӹн вӓшлиӓлтӹт дӓ нӹнӹм ынгылаш, лыдшылан пиш нелӹ. {амаклан, сӹнzӓвӹд дон ярымы ваштылмаш Иллианын сцены доно ассоцируялтеш, кынам Гектор семняжӹ дон цеверлӓсӓ. Одиссейын оbраzжым Оидип дон тиштӹ кӹлдӓш лиэш, кыдылан ӹлӓшӹжӹ у вӓрӹм кӹчӓлмӹлӓ, а икӹжӓк-иктӹштӹ ваштареш кредӓлшӹ Этеоклнс дон Полинейкесӹм граждан вырсын символжы семӹнь анжаш лиэш. Ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӹмӓшӹм пушы коэвлӓ гӹц лӓкшӹ Афродита, яратымаш ылеш. Сеферисӹн сотыжы пиш мистикӓн дӓ лин кердеш, тӹдӹ курымешок ӹнде токы сӓрнен толмым анжыкта:

		Соты, суксы гань дӓ шимӹ,
		коэвлӓн ваштылмышты кымда тангыжышты,
		сӹнzӓвӹд дон ярымы ваштылмаш,
		ужаш лидӹмӹ нырвлӓ гач ашкедмӹжӹ годым,
		у ӹлӹм вӓрӹм кӹчӓлшӹ шонгы ужеш тӹньӹм
		соты тӹдӹн вӹрӹштӹжӹ кайын колта,
		кыды |теоклес дон Полинейкесӹм ӹштен.

		(...)

		Скорпионын йӓнгжӹ ваzалын,
		эдем кӧргӹштӹш тиран тагыш шӹлӹн,
		дӓ тангыжын ӹдӹрвлӓжӹ, вӹдиӓвлӓ 
		шонг гӹц шачшы йӹлгӹжмӓш докы талашат:
		кыды нигынамат яратыде, но яратымыла тӹдӹм
		сотышты:
			
			дӓ ылат
		шукы окняан кого пӧртӹштӹ
		кышец пӹтӓри анжалмыла, тидӹм пӓлӹде
		кӹдеж гӹц кӹдежӹш кыргыжталат.

Седӹ, лыдышым ынгылаш манын цилӓ аллюzи дон реминисценцижӹм пӓлӓшӓт ак кел. Тӹнгжӹ- лыдшы ти лыдышым мелӹн лыдеш. Лыдыш вӓрӹштӹжӹ яжон шӹнzӓ гӹнь, тӹнӓм символвлӓӓт ынгылымы лит, мифологиӓт кӹzӹтшӹ жеп дон кӹлдӓлт кердеш дӓ цилӓ тидӹм ынгылаш йӹлмӹ палша. 
Сеферисӹн пӓшӓвлӓжӹ:




#Article 116: Сигачков, Зосим Африканович (105 words)


Зосим Африканович Сигачков – кырык мары поэт. 27 январьын 1955 ин Кырык мары районын Ӓршиксолаэш шачын. Кожваж кӓндӓкшиӓш, Виловат кӹдӓлӓш школвлӓштӹ тыменьӹн. Шавашарыштыш сельхозинститутым тымень лӓктӹн, инженер-механик специальностьым нӓлӹн. «Сила» колхозышты пӓшӓлен. Венгриштӹ служен. Арми паштек мӹнгешок туан колхозышты инженер по сельхозмашинам лиэш. Кок иштӹ Кырык мары цӹвӹ фабрикыш ванжа, кӹзӹтӓт тӹштӹ пӓшӓлӓ.

Лыдышвлӓм школышты тыменьмӹжӹ годымок сирӓш тӹнгӓлӹн. Сӹлнӹшаяшты тӧр корным моаш тӹдӹлӓн поэт Н.П. Егоров палшен. 1996 ин «Пӹзӹлмӹ ӓршӓш» пӹтӓриш книгӓжӹ лӓктӹн. Тиштӹ лыдышвлӓм, поэмывлӓм, масакла шайыштмашвлӓм лыдаш лиэш. Лыдышвлӓжӹ ласко поэзи шулӹшӓн ылыт, масакла шайыштмашвлӓжӹ кӹзӹтшӹ ӹлӹмӓшӹн пылештӓлтмӹжӹм койырен анжыктат. Пушкин, Лермонтов, Есенин руш кого поэтвлӓн лыдышвлӓштӹм кырык марлаш мыштен сӓрен.




#Article 117: Сидушкина, Анна Романовна (112 words)


Сидушкина Анна Романовна — лӹымлӹы кӓршӹзӹ, мырызы, композитор, педагог, Мары АССР искусствын заслуженный пӓшӓзӹжӹ.

Тӹдӹ 1915 ин 22 январьын Микрӓк вел Важйӓл Митрусир солаэш шачын. 1981-шӹ ин колен. Микрӓк вел солавлӓштӹ перви кӓршӹм цилӓ ӹдӹрок шактен мыштен. Шактен мыштыдымыжы шоэ веле ылын.
Семняштӹжӹ цилӓнок кӓршӹм шактенӹт, седӹндон изи Аня шӹм иӓшӹнок кӓрш докы шумӓнгӹн дӓ шакташ тыменьӹн. 

Музыкым яратымыжы тӹдӹм Йошкар-Олашкы, Искусство техникумыш канда, сӓмрӹык ӹдӹр тиштӹ дирижереш тыменеш. Тӹнӓмок А.И.Искандаровын вуйлатымы хоровой капеллышты мыра, концертвлӓштӹ кӓршӹм шакта. Музыкальный училищӹм тымень пӹтӓрӹмӹкӹ, Москваштышы государственный консерваторин дирижерско-хоровой факультетӹн студентшӹ лиэш. Война тӹнгӓлмӹкӹ, Йошкар-Олаш пӧртӹлеш, Маргосфилармоништы хорышты мыраш дӓ кӓршӹм шакташ тӹнгӓлеш.

Тӹдӹ ӹшкежӹт мырывлӓм сирен. 1958 ин «Кырык мары халык мырывлӓ» сборникӹм пецӓтлен.




#Article 118: Синухе (408 words)


Персонажвлӓ логӹц гуманист тӹнг герой Синухе ылеш. Тӹдӹн Каптах слугажы оксам яратышы, капиталым ӹштӓш цацышы дӓ тидӹм ӹштен мыштышы персонаж. Вырсывлӓм, вӹрӹн йогымыжым анжаш яратышы дӓ престол докы кырмаш цацышы семӹнь Хоремхебӹм анжыктымы. Религин рольжы гишӓн романышты шукы сирӓлтеш, тӹдӹ эдемӹн ӹлӹмӓшӹжӹм дӓ кугижӓншӹ институтым цилӓ монгыр гӹц ӓвӓлтӓ. Йымывлӓн лӹм доно романышты вырсывлӓм тӹнгӓлӹт, престолвлӓм урыктат, халыквлӓм икӹжӓк-иктӹштӹ ваштареш шагалтат дӓ, икань йымылан ак ыдылепӓт, шӱмбелвлӓӓт вӓк тышманвлӓ лит. Самынь йымылан ӹнянӹмӓш яратымашымат мондаш шӱдӓ колымашын урмаш анзыкыжы канден шагалта. Тидӹм Минеан образжы гач ужына.

Роман критически шанаш тымда. Тидӹжӹм кыце ушемкымдемӹштӹшӹ, тенгеок кунстын ядмашвлӓмӓт тӹкӓлеш. Культурывлӓ лоштышы кӹлвлӓ, икӹжӓк-иктӹ гӹц айыртемӓлтшӹ культурывлӓм анжыктымаш – Мика Валтарин яратымы темывлӓжӹ логӹц шӱмешӹжӹ сек лишӹл. Тидӹжӹм «Синухе» романышты тӧрӧк цаклаш лиэшю Автор ӹшкежӹ ти романым сирӹмӹжӹ годым Египетӹшкӹ каштдеӓт дӓ, пӓшӓжӹм сирӓш манын, вӹдкӹл семӹнь историн материалвлӓм кычылтын. Кужы жеп тӹдӹ Берлинӹштӹш антик музейӹштӹ лиӓш яратен. Автор фараонвлӓн жепӓш Египетӹм, тӹштӹшӹ халыквлӓм, нӹнӹн овуцавлӓштӹм дӓ лиалтмӓшвлӓм мастарын анжыктен кердӹн. Кыце культурывлӓ икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ анжат, мам ӹшкӹлӓнӹштӹ керӓлӹм нӓлӹт, а мам ӧрдӹжеш кодат, вес культурывлӓм тырхат ӓль агеп – тидӹ гишӓн Мика Валтари романыштыжы шаныкала.
Мика Валтари гуманист-сирӹзӹ. Халыквлӓ дӓ эдемвлӓ лоштышы конфликтвлӓм тӹдӹ физический вим пиштӹдеок, вырсывлӓ гӹц паснаок решӹмӹ верц ылеш. Романыштыжы «малын вырсывлӓ келӹт?» ядмашат кого вӓрӹм йӓшнӓ. Ти ядмашеш фараонын Интеб шонгы сӓрзӹжӹ вӓшештӓ.

Индивидумын ирӹкӓн ылмыжы, ӹшке шанымашвлӓжӹм келесен кердмӓш, эдемӹн эдем ылмыжы гишӓн шанымашвлӓ Мика Валтарин цилӓ романыштыжок якшар шӹртӹ доно шыпшылтыт. Автор семӹнь кунст эдемӹн йӹрвӓш анжалтышыжым формируя. Эдемӹн шанымашвлӓжӹ, пӧрттӱм дӓ йӹрвӓш ма лиӓлтмӹм ынгылаш цацымыжы шӧрӓш лидӹмӹ йӱмӹ шомаш гань ылыт, кыдым нигынамат темӓш ак ли. Кыце эдемӹн шанымашвлӓжӹ, тенгеок кунстат со вашталт миӓт, у формывлӓм кӹчӓлӹт. Жеп эртӹмӹ семӹнь романыштышы персонажвлӓн шанымашвлӓштӹ вашталтыт гӹнят, автор нӹнӹм йоли гань ылшым, кышец мардеж ӹфӹлӓлеш, тӹшкӹлӓ кемӹ характерӓн эдемвлӓм ак яратат, векӓт, нӹнӹм акат анжыкты. Цилӓ персонажок ӹшке айырымы корнышты мыч ӹнян, шанештӹлдеок кеӓт.

Кӹзӹт якте Мика Валтарин «Синухе» романжым 30 утла йӹлмӹш сӓрӹмӹ. Кырык марла сӓрӹмӹ годымок латыш дӓ румын йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ пӓшӓ кен. Мика Валтарин пӓшӓвлӓжӹм кӹзӹт якте кырык марлашкы сӓрӹмӹ агыл. Европа йӹлмӹвлӓ гӹц сӓрӹмӹ романвлӓ логӹц «Синухе» пӹтӓришӹ ылеш.

Романын нарратив (шайыштмы) стильжӹ кугезӹ годшы шайыштмы стиль докы лишӹл, седӹндонат сӓрӹмӹ годымат тидӹм шотыш нӓлмӹ. Лексикӹм анжалаш гӹнь, кыды вӓрежӹ тошты ӓль шоэн кычылтмы шамаквлӓм пыртымы дӓ, мам нӹнӹ анжыктат, кок пашкар лоэш ынгылдарымашым пумы. Шамаклӓн, «р-однӓ» (пиш кого, пиш цаткыды). Кырык марлашкы сӓрӹмӹ годым иктӓ кым неологизмӹм пумы. Тидӹ, шамаклан, «кугижӓтар», кыды кугижӓн в-атӹжӹм анжыкта, «йымытар» (рушла богиня).




#Article 119: Сократ (164 words)


Сокра́т (кугезӹ грек: Σωκράτης, лат.: Sokrates, 469 и Х.ш.я., Афины — 399 и Х.ш.я. тӹшток) — кугезӹ грек философ, кыдым Вадывел Европыштыш философилӓн негӹцӹм пиштӹшеш шотлаш лиэш. Сократ философиштӹ пӧрттӱ дон йӹрвӓш ылшы тӱнымбалым веле агыл шотыш нӓлӹн, тӹдӹ эдемӹмӓм шӹмлӓш дӓ ынгылаш ӱжӹн, тенге эткым ынгылымаш шачын. Философ семӹнь Сократ эдемӹн пӧрттӱ дон кайышыжым яжоэмдӹмӹ верц ылын. Эдемвлӓ гӹц ядыштмаш ти шотышты яжо кӹцкӹвлӓм канден кердеш: эдем гӹц философи дӓ этика ядмаш гишӓн иктӓмам ядат гӹнь, тӹдӹ ядмашеш вӓшештӹмӹжӹ анзыц шаналта дӓ тенге ти ядмаш ӓшешӹжӹ вазеш. Шамаклан, эдем пуры ылмы дӓ пурым ӹштӹмӹ гишӓн пӓлӓ гӹнь, тидӹм тӹдӹ автоматически ӹштӓ. Сократ ӹшке тымдымашвлӓжӹм пумагаэш сирӹде, но диалектикын йӧнвлӓжӹ доно ӹшке шанымашвлӓжӹм ӹшке тыменьшӹвлӓлӓнжӹ пуэн. Тыменьшӹвлӓжӹ логӹц Платон тӹдӹн шанымашвлӓжӹм диалогвлӓш пиштен, кышты Сократын лӹмжӹ ӓшӹндӓрӓлтеш. 399-шӹ ин Х.ш.я. Сократым халан йымывлӓжӹм ваштылеш дӓ критикуя, ӹшкӹлӓнжӹ у йымывлӓм шанен лыктын дӓ самӹрӹквлӓн вуйыштым пыдырата манын, тӹдӹм вуйнаматеш лыктыт дӓ суят. Афины халан ирӹкӓн гражданинжӹ ылынат, тӹдӹм казньыделыт, тӹдӹ ӹшке ӹшкӹмжӹм ядым нӓлӹн, пуштын. 




#Article 120: Стриндберг, Юхан Август (159 words)


Ю́хан А́вгуст Стри́ндберг (шведлӓ: Johan August Strindberg 22-шы январь1849 — 14-шӹ май 1912) — швед сирӹзӹ-прозаик, драматург дӓ артньык, кӹзӹтшӹ швед сӹлнӹшая дон кӹзӹтшӹ жепӓш (модерн) театрлан негӹзӹм пиштӹшӹ. Упсала университетӹштӹ тыменьӹн. Швед сирӹзӹвлӓ логӹц сек кымдан пӓлӹмӹ. Стринберг шукыжымок натурализм дон экспрессионизм шӱлӹшӓн пӓшӓвлӓм сирен. Кым гӓнӓ мыжырангын. Политикыштыш анжалтышыжы социалист дӓ анархиствлӓн анжалтыш докы лишӹл ылын, седӹндонат Стриндбергӹм Ирвел Европыштыш социализм идеологиӓн сӓндӓлӹквлӓштӹ яжон пӓленӹт. Сирмӓшвлӓ гач тӹдӹ Фридрих Ницше доно кӹлӹм кычен дӓ тӹдӹн шанымашвлӓжӹ Стриндбергӹштӹ келгӹ кишӓвлӓм коденӹт. Стринберг «Якшар кӹдеж» (Röda rummet, 1879) романжы паштек пӓлӹмӹ лин. Ти роман Стокгольмыштыш ушемкымдем, политика, бизнес дӓ театр ӹлӹмӓш анжыкталтеш. Сирӹзӹн ирӹрӓк сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ, кыце шамаклан, «Ӹдӹр Жӱли» (Fröken Julie) натурализм йӧн доно сирӹмӹ ылыт дӓ нӹнӹм шӹренок норвег сирӹзӹ Генрик Ибсен доно тӓнгӓштӓрӹмӹ. Тидӹ паштек сирӹзӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ инфернализм жеп ылын, кыды паштек тӹдӹ символизмӹш ванжа. Ти жепӓш сек пӓлӹмӹ пӓшӓжӹ «Колымашын куштымыжы» (Dödsdansen) ылеш. Сӹлнӹшая пӓшӓвлӓ гӹц пасна Стриндберг политикышты актуальный ылшы памфлетвлӓ дон сатирым сирен.




#Article 121: Сӧдергран, Эдит (249 words)


Эдит Сӧдергран (Edith Södergran, 04.04.1892 — 24.06.1923) — туан йӹлмӹжӹ швед, шачашыжы Петербургышты шачын дӓ Финляндиштӹ ӹлен, тӹтшок колен. Скандинавиштӹ модернизм йӧн доно сирӹшӹ поэтвлӓлӓн кого пример ылын, лӹмӹнок Суомиштӹ модернизм йӧн доно сирӹшӹ поэтвлӓлӓн кого инспирацим пуэн. Шоды цер (туберкулёз) доно церлӓнен, шукы жеп Швейцариштӹ санаторивлӓштӹ ылын (1911—1914).

Пӹтӓриш книгӓжӹ «Лыдышвлӓ» (Dikter, 1916) маналтеш, кышты цилӓ лыдышыжок ош лыдыш (ирӹкэн лыдыш) йӧн доно сирӹмӹ ылыт. Потессын пын лӹвецӹнжӹ вараракшы техень лыдыш погымвлӓ лактӹнӹт: «Сентябрь лира» (Septemberlyra, 1918), «Роза алтарь» (Rosenaltaret, 1919) дӓ «Толшашын ӹмӹлжӹ» (Rosenaltaret, 1920), «Мӱлӓндӹ, кыды уке» (Landet som icke är, 1925). С.-ын лыдышвлӓжӹм пӹтӓриш гӓнӓ «Цикмӓ» журналын 2007-шӹ иӓш номерӹштӹ сӓрӹмӹ.

C.-ын поэзижӹм пӓлӹшӹвлӓ, тӹдӹм шотеш пиштӓт, яратат дӓ мастарлыкшым кӱкшӹн ӓклӓт. Седӹ, 1920-шы ивлӓлӓн тӹдӹн поэзижӹ пиш ӹшке сӹнӓн дӓ оригинальный ылын. Поэтесса ти шотышты ӹшкежӹ тенге сирен коден: «Лыдышвлӓэм Поэзи агыл манын иктӓт ваштареш попаш ак тӹнгӓл. Но лачокат лыдышвлӓ ылыт манынат келесен ам керд. Лыдышвлӓлӓн ритмым пуаш цацымем годым, иктӹм ынгылышым: ирӹкӹм пумыкем веле, лыдышвлӓэм виӓн дӓ келгӹ шaнымышaн лит. Тенге ӹштен, ритм шайыл вӹреш кодеш. Лыдышвлӓэм фрагментӓн шанымашвлӓ семӹнь ынгылымыла, мам кӧргӹштӹштӹ келесӹнем ылын, тидӹ интеллектем дон инстинктемӹн кӹцкӹштӹ. Ышкӹлӓнем ӓкӹм пуаш тымень шонамат, лыдышвлӹштемӹт тидӹ шижӓлтеш. Нӹнӹм ӹшкӹмӹн вилӓн, интуицилӓн дӓ интеллектлӓн ӹнянӹшӹ эдемӹн шанымышвлӓ семӹнь ынгылымыла. Махань ылмем, пӓлем дӓ тидӹ гӹц ӹшкӹмемӹм изи ӓк доно ӓклӹмем ак шо, тенге ӹштӹшӓшлык ам ыл.» Поэтессын лыдышвлӓжӹм ӹлӹмӹжӹ годым акцептируйыделыт (яралеш лыкделыт), нӹнӹм утла йӓлӹнеш шотленӹт, поэзиштӹжӹ нимахань ритм уке манын попенӹт. Маханьвлӓ тӹдӹн лыдышвлӓжӹ, шергӓкӓн лыдшы тиштӹ С.-ын поэзижӹ доно пӓлӹ лиӓт.




#Article 122: Таммсааре, Антон Хансен (302 words)


Анто́н Ха́нсен Та́ммсааре (, 30.0.1878, волость Альбу, Эстони — 1.03.1940, Таллин, Эстонии) — реализм йӧн доно сирӹшы эстон сирӹзӹ.

Антон Хансен 30-шы январьын 1878-шы ин Таммсааре-Пыхья хуторышты Альбу волостьышты хресӓнь семняэш шачын. Тидӹ гӹц анзыцшы ӓтяжӹ дон ӓвӓжӹ ти хуторым оксам йижден нӓлӹнӹт ылын. Лачокла фамилижӹ Хансен, Таммсааре — тиды сирӹзӹн псевдонимжӹ. Хансенвлӓн семняштӹ кого ылын, тӹштӹ луаткок тетя ылын, нӹнӹ логӹц коктыжы изиштӹ годымок коленӹт. Антон нӹлӹмшӹ тетя ылын. Атя дон ӓвӓштӹ йымым ыдылшывлӓ ылыныт дӓ тидӹм тетявлӓлӓнӹштӓт тымденӹт, лӹмӹнок лыдмаш-сирымӓшлӓн дӓ музыкым пӓлӹмӓшӹм пуаш цаценӹт. Антонын ӓвӓжӹ мыраш яратен дӓ юкшат яжо ылын. Тетявлӓштӹм кӓршӹм (кантельӹм) шакташ тымденӹт. Эргӓш музыкым яратен дӓ кӓршӹм шактен мыштенӓт, ӓтяжӹ тӹдӹлӓн крипицӓм нӓлӹн пуэн. Толшаш сирӹзӹ профессионал музыкантат ик жепшӹ лиӓш шанен шӹнден ылын.
Кӓндӓкш иӓшӹн Т. лу уштыш ӧрдӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Примӱли хуторыштыш школыш тыменяш кеӓ. Тымдышыжы пиш талантан ылын (Антс Тисс) дӓ улы пӓлӹмӓшӹжӹм тыменьшӹвлӓлӓнжӹ пуаш цацен. Антон Хансен тӹ ивлӓнок лыдышвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. 1892-шы ин Антон Вӓйке Марья церкӹсолашты волость кӱкшӹцӓн школышкы тыменяш пырен. Ти школым поэт дӓ сӓрӹзӹ Якоб Тамм вуйлатен. Антон ӹшке тымдышыжын лыдышвлӓжӹм наизусть тыменьӹн да согоньвлӓжӹм курымжы ӓшӹндӓрен: простан, лыдаш лижӹ манын, пӹтӹркӓлен шӹндӹмӹ агыл йӹлмӹ доно сирӹмӹлӓ. Вӓйке Марьяшты Антон Хасен вес сирӹзӹвлӓ донат пӓлӹмӹ лин, тенге шӱмӹштӹжӹ сӹлнӹшая докы кого интерес понгыжалташ тӹнгӓлӹн. 1898-шӹ ин школым пӹтӓрӓ да пакыла тыменяш шанен шӹндышет, тӹдӹ Тартушкыкеӓ дӓ Хуго Треффнер лӹмӓн гимназишкӹ тыменяш пыра. Ти гимнази ӹшке семӹньжӹ пӓлӹмӹ ылын: тӹштӹ кыце незервлӓн, тенгеок паянвлӓн тетявлӓштӹ иквӓреш тыменьӹнӹт дӓ эчежӹ иготвлӓмӓт анжымы агыл, тӹштӹ ик классышток изивлӓ дон коговлӓ шӹнзенӹт дӓ ик курсымок эртенӹт. Гимнази тӓреш тӱлӓш манын, Антон тонышы тымдышын пӓшӓм ӹштен. Аттестатым нӓлаш манын, Антон Хансен 1903-шы ин Нарваштыш гимназиштӹ экзаменвлӓм кычен. Ти жепӹн тӹдӹн кидшӹ лӹвец 20 нӓрӹ шайыштмашын авторжы ылын.

Кугижӓ дон шӹжвӹк книгӓ 2005 и: Миниатюрывлӓ, новеллывлӓ, «Шонгывлӓ дон ӹрвезӹвлӓ» кӹтӹк роман, «Юдит» дон «Кугижӓ кӹлмӓ» драмывлӓ.




#Article 123: Тот, Арпад (436 words)


Арпад Тот (венгрла: Tóth Árpád, шачын 14-шӹ апрельӹн 1886 ин, Арад-колен 7-шӹ ноябрьын 1928 ин, Будапешт) — тетя годшы ивлӓжӹм консервативный, тошты халык традицивлӓм шотеш пиштӹшӹ Дебрецен халашты эртӓрен. Тӹдӹн ӓтяжӹ йӓмдӹлӓлт шоктыдымы скульптор ылын. ӹшкежӹ поэт изи годшенжок шоды цер доно церлӓнен. Тӹдӹ Будапешт университетӹн философи факультетӹшкӹжӹ тыменяш пырен, но финанс доно нелӹ ылынат, тӹдӹм пӹтӓрен шоктыде. Тидӹ паштек тӹдӹ журналистӹн пӓшӓм ӹштен дӓ лыдышвлӓжӹм Ниугат журналышты пецӓтлен. 42 иӓш поэт шоды цер доно санаториштӹ колен. 
Арпад Тотын поэзижӹ Ниугат журналын поэзижӹ доно цаткыдын кӹлдӓлтӹн. Сӓрӹзӹ семӹнь тӹдӹ Пон (Пое), Уальдын (Вилде), Верленӹн (Жерлаине), Саменӹн (Самаин), Рилкен (Рилке), Шеллин (Схеллеы), Китсӹн (Кеатс) дӓ варарак Бодлерӹн (Бауделаире) лыдышвлӓштӹм венгрлӓнгден. Ти поэтвлӓн эстетика анжалтышышты Тотлан пиш лишӹл ылыныт дӓ нӹнӹн сирӹмӹ стильӹштӹ венгр поэтлӓн ӹшке корныжым моаш палшенӹт. Тӹ годымок нӹнӹлӓн подражаен сирен, манаш ак ли. Арпад Тотын лыдышвлӓштӹжӹ янгылен шӹцшӹ дӓ ойхан йук шакта, кыды пӹцкӓтӓ гӹц йонгаташ лӓкнежӹ. Тӹ годымок поэт изи детальвлӓлӓнӓт, кӹтӹк выртвлӓлӓнӓт ӹлӹмӓшӹм пуа:

ӹшкетем ылам.
ӹшкетем.
Сӹнзӓвӹдӓт толын колта.
Толжыш.
Стӧл вӹлнем стӧлешньӹк.
ӧркӓнен мырывлӓм чангем,
ӧркӹ, йыкырака эдем, мӹнь.
Мӹнь, мӹнь.
Ылам ӹлӹмӓштӹ ӹшкетӹн.
(Меддӧ óрáн, Охыр вырт) 

Кыце ужына, поэт ӹшке лыдышыштыжы стӧлешньӹк гишӓнӓт вӓк сирӓлтӓш ак монды. Урбанизируялтшы поэтвлӓм ӹлӹмӓшӹштӹ кычылтмы хӓдӹрвлӓ интересуенӹт дӓ тидӹм ӹшке лыдышвлӓштӹштӹ анжыктенӹт. Тотын поэзиштӹжӹ ик интересне монгыр улы- тӹдӹ хала ӹлӹмӓшӹм анжыктымыжы годым, шӹренок антонимвлӓм кычылтеш: ирокшы хала тӹдӹн лыдышвлӓштӹжӹ лявӹрӓн дӓ тӹтӹрӓн ылеш, эдем кымылым валтышы пӓшӓш ашкедеш, но лач ти мӓгӓлӹн кечӹ анжаш тӹнгӓлеш дӓ соты дон шокшым канда. Поэт шӹренок янгылымашым анжыктышы шамаквлӓм кычылтеш дӓ, анешлӓ, чиӓвлӓм кычылт, ӹлӹмӓшӹн сусу монгырвлӓжӹ гишӓн сирӓ. Махань-шон ассоциацивлӓ, вуртуоз семӹнь сирӹмӹ лыдышвлӓ ӹлӹмӓшӹм яраташ ӱжӹт, но поэт сусу ӹлӹмӓш гишӓн веле агыл сирӓ. Поэт семӹнь гармониӓн дӓ цӓшӓн ӹлӹмӓшӹм лач кунстышты веле моашыжат лиэш. Тот эдемвлӓм пиш ярата дӓ нӹнӹм шотеш пиштӓ, но нигынамат нӹнӹ лошты агыл, тӹдӹ эдемвлӓ гӹц со ӧрдӹжтӹрӓк лиӓш цаца. Поэт лӹмӹнок ӹрвезӹ эдемвлӓ гишӓн шытырлана. Тидӹм, шамаклан, Вуйым пиштӹшӹ ӹрвезӹм ӓшӹндӓрӹмӹ элеги (Елéгиа егы елесетт ифйú емлéкéре) дӓ Уалалан элеги (Елéгиа егы рекеттыебокорхоз) лыдышвлӓштӹжӹ ужаш лиэш, кыдым Пӹтӓриш Тӱнымбал вырсы жепӹн сирен. Ти лыдышвлӓ элеги маналтыт гӹнят, тӹштӹ патетика дон мактен сирӹмӓшӹм ат мо. 

Ниугат журнал йӹр импрессиониствлӓ, йугенд стиль дон сирӹшӹвлӓ, символиствлӓ погыненӹт ылын. Но тенге гӹнят, нӹнӹ итӹрӓ иствлӓ агылеп. Ти авторвлӓ стильвлӓм яркаленӹт дӓ шамаклан, кыды поэтӹн творчествыштыжы лач Рилькен, ӓль вес пӓлӹмӹ поэтӹн кишӓвлӓжӹ, тидӹ гишӓн келесӓш куштылгыжок агыл. Кыды поэтшӹ декадент семӹнь сирӓш тӹнгӓлӹн, но ивлӓ эртӹмӹкӹ ладнангын дӓ ӹлӹмӓшӹштӹ у мӓгӓлвлӓм мон. Революци яктешӹ венгр сӹлнӹшаяшты Ниугат журнал пиш кого рольым мадын, тӹдӹ у стильвлӓм, темӹвлӓм канден дӓ у корнывлӓм ажедшӹ гань ылын, кыды сӹлнӹшаям утла провинциальне ылмыжы гӹц лыкташ палшен.




#Article 124: У Туан шая (244 words)


У «Туан шая» книгӓ

Лишӹл тӓнгнӓ - туан йӹлмӹнӓ. Туан йӹлмӹ – хоть-махань халыкынат сек шергӹ пайдажы. Туан мары йӹлмӹм тетя сек пӹтӓриок семняштӹ колеш. Тӹдӹ ӓтя-ӓвӓн, тьотя-папан шотан шаяштым ышышкы нӓлеш, нӹжӹлгӹ шаяштым шўмӹш пиштӓ.Тӹнгӓлтӹш школын ӹштӹшӓшлык тӹнг пӓшӓжӹ иктӹ: тетявлӓм марла самыньдеок лыдаш, итӹрӓн сирӓш тымдаш. Лыдын-сирен мыштымаш – куштылгы пӓшӓ агыл, ӹлӹмӓшӹштӹ тӹдӹн вӓржӹ кымдарак. Туан йӹлмӹжӹм яжон пӓлӹшӹ тетя рушлаат, марлаат кымдаракын йӹлмӹм пӓлӓш тӹнгӓлеш. 

Керӓл шамаквлӓм кычылтын, предложеним тӧр дӓ мастарын чанген келесет ӓль сирет гӹнь веле, сагаэт шалгышы тӓнгетлӓн шанымашет раш пӓлӹ лиэш. Сирӹмӓштӓт предложеништӹш шамаквлӓ керӓл семӹнь ак кычылталтеп гӹнь, лыдшылан мам сирӹмӹм ынгылаш нелӹ. А кынам шанымаш рӓд доно, иктӹ-весӹ доно цат кӹлдӓлт пачылтеш, пӹсӹн дӓ куштылгын ынгылаш йӧн лиэш. Цилӓ тидӹ мары йӹлмӹ дӓ лыдмы урокышты ӹштӹшӓшлык пӓшӓ.

Мары халык цилӓ нелӹм сӹнген, ӹшке йӹлмӹжӹн ирежӹм переген коден кердӹн. Кӹзӹт мары йӹлмӹлӓн виӓнгӓш цилӓ йӧн улы. Тагачы кечӹн тетявлӓ тетя сад гӹцок мары йӹлмӹм тыменяш тӹнгӓлӹт. Школышкы кемӹкӹ икшӹ класс гӹцок тетявлӓм тӧр йӹлмӹ доно попаш, сирӓш тымдат, шачмы йӹлмӹ докы кымылангдат, яратымашым шижтӓрӓт.

Остатка ивлӓн Мары правительство палшымы доно шукы кырык марла учебник пецӓтлӓлт лӓктӹнӹт. Иктӹжӹ нӹнӹ логӹц – нӹлӹмшӹ классышты тыменьшӹвлӓлӓн «Туан шая»учебник. 

Тымдымашын сек керӓл монгыржы – нӓлмӹ пӓлӹмӓшӹм ӹлӹмӓштӹ, хытырымы – сирӹмӹ – лыдмы годым, тӧр, мастарын кычылташ тымдымаш. Тидӹжӹм шокташ угӹц лӓкшӹ учебниквлӓ тымдышылан кого палшыкым пуат. Мары эдем школышты мары йӹлмӹ предмет доно келгӹ пӓлӹмӓшӹм нӓлеш гӹнь веле, анзыкылажы туан йӹлмӹ доно ирен попен кердеш. Тӹшецӹнок йӹлмӹм яратымашыжат лӓктеш.




#Article 125: Украин черемисвлӓ (232 words)


Украин черемисвлӓ — кырык марынвлӓн этногруппа, кыдывлӓ 1527-шӹ и гӹц 40 и Черемис вырсывлӓн шыпшылтмы жепӹна Украинышты нӹнӹм «чемерис» этноним доно пӓлӓт. Академик Ярослав Дашкевич семӹнь нӹнӹ кырык марын ылмыштым XVIII-шы курым якте шижӹнӹт дӓ тошты мары Йымын йылажылан ыдылыныт. Но Бар халашты ӹлӹшӹвлӓжӹ XIX-шы –курым мычаш якте кырык мареш ӹшкӹмӹштӹм шотленӹт. Ти кырык марынвлӓ пленыш нӓлмӹвлӓ ылыныт дӓ нӹнӹм туан мӱлӓндӹвлӓштӹ гӹц Московин вадывел тӹрӹшкӹжӹ ӹлӓш депортируенӹт, а нӹнӹн ӹлӹмӹ вӓрвлӓшкӹштӹ рушынвлӓм колтенӹт. 

Тӹ марынвлӓн 1600-шы и годшен Черемисы лӹмӓн ӹшке халашты вӓк ылын, кыды XVIII-шӹ курымын йыхнен. Житомир областьыштыш Сальник халан Черемисовка районжы 1607-шӹ и паштек лин. Тенгеок марынвлӓн лӹм доно Кировоградышты вӓрлӓнӹшӹ Чемерпиль (XVIII-шы курымын 30-шы ивлӓжӹ) халан этимолгижӹ кӹлдӓлтӹн. Первишӹ Чемериский Бар кӹзӹт Чемерысы возле Бара сола маналтеш. XVI-шы курымын марынвлӓ тӹшкӓн-тӹшкӓн Канев халашты ӹленӹт. Тӹнӓм нӹнӹ эче мары йымын йылалан ыдылыныт, варажы православиш ванженӹт дӓ украинвлӓ лошты шылен кенӹт. XVI-шы курымын 70-шы ивлӓжӹн Подолиштӹ 1-1,5 тӹжем марын нӓрӹ ӹлен. Шӱдӹ иштӹ нӹнӹн шотышты 10 000 якте шон. 

XVII-шӹ курымын мычашыжы якте марынвлӓ кого тӹшкӓвлӓ доно цымырын ӹленӹт дӓ марын ылмышты раскыдын шижӓлтӹн. Богдан Хмельницкин ирӹк верц кредӓлмӓшыштӹжӹ кого палшык ылыныт, шукынжок тӹнӓм нӹнӹ козаквлӓн монгырышты ылыныт, ӹшке имниэшкӹ частьвлӓштӹ лин ӓль полквлӓштӹ ӹшке отрядвлӓштӹ доно. Тӹ годымок, украинвлӓ марынвлӓ вӹкӹ нерӹштӹм кыптыртен анженӹт дӓ Польшын армиштӹжӹ служышы, дискриминацим шижшӹ тадарвлӓ сага 2000 нӓрӹ сарзӹ Турци, 400 нӓрӹн, Молдави монгырыш ванженӹт. Тӹнг дислокацм вӓрвлӓштӹ Каменец-Подольски дон Бар ылыныт. 




#Article 126: Финн-угор сирӹзӹвлӓн конгресс (222 words)


Финн-угор сирӹзӹвлӓн конгресс — 2010-шӹ ин Финляндиштӹ, Оулу халашты лиэш.

Финн-угор писательвлӓн пӹтӓришӹ Конгресс 1989 ин Мары Элӹштӹ, Йошкар-Олашты, ылын. Тӹдӹн девизшӹ: «Писатели в борьбе за мир, прогресс и взаимопонимание между народами» – «Халыквлӓ лошты келшӹмӓш, тыр, иктӹ-весӹм ынгылымаш дӓ прогресс верц кредӓлмӓштӹ писательӹн вӓржӹ». Российӹн Писатель ушемӹм вуйлатышы Сергей Михалков форумым пачын. Литератур кӹлвлӓм виӓнгдӹмӹ гишӓн шая кен. Николай Рыбаков конгресслӓн негӹцӹм пиштен. Финн-угор писательвлӓн Ассоциацин пӹтӓришӹ президентеш венгр профессор Петер Домокошым айырымы.

Кокшы вӓшлимӓш 1991 ин Финляндиштӹ, Эспо халашты (Хельсинки лишнӹ), «Родной язык – моя Родина» – «Туан йӹлмӹ – мӹньӹн шачмы вӓрем» лӹм доно эртен. Тӹдӹн покровительжӹ Теллерво Койвисто, Финляндин президентӹн пелӓшӹжӹ, ылын.

Эстонин Лохусалу (Таллинн лишнӹ) халашты нӹлӹмшӹ вӓшлимӓш 1996 ин ылын. Тӹдӹн «Мосты» – «Кӹвервлӓ» лӹмжӹ сӓрӹмӹ пӓшӓн керӓллыкшым анжыктен. Арво Валтонын инициатива доно эстон дӓ национальный йӹлмӹвлӓ доно финн-угор поэтессывлӓн антологивлӓм лыкмаш тӹнгӓлӓлтӹн. Тенгеок Арво Валтоным финн-угор писательвлӓн Ассоциацим вуйлатышеш айырымы.

Вӹзӹмшӹ Конгрессӹм Коми Республикӹн тӹнг халажы Сыктывкар 1998 ин вӓшлин. Тӹштӹ «Финно-угорская литература: общность и своеобразие мышления» – «Финн-угр литератур: шанымашын иканьжы дӓ айыртемжӹ» лӹм доно пӓшӓ кен.

Кудымшы Конгресс 2000 ин «Литература. Школа. Будущее» – «Литература. Школа. Анзыклык.» девиз доно Мордовиштӹ, Саранск халашты, эртен. Шукы монгыран хытырымаш ылын, но тӹнг шанымаш: тагачшы нелӹ гӹц анзыкы лӓктӓш кӹчӓлмӹ корны.

Лушы вӓшлимӓш Мары Элӹштӹ, Йошкар-Олашты, 2008 ин «Будущее финно-угорских литератур. Творчество молодых авторов» девиз доно эртӓрӓлтеш.




#Article 127: Хельтаи, Гашпар (311 words)


Гашпар Хельтаи (Heltai Gáspár; 1500 (?)—1574) — Кыце реформaци туaн йӹлмӹ доно сирӹмӹ сӹлнӹшaям виӓнгдӓш пaлшен, тидӹм немӹцлӓ попышы Гaспaр Хелтaйын творчествыштыжы ужaш лиэш. Реформaци aгыл ылгецӹ, Хелтaй венгр йӹлмӹм моло тыменеш ылын вӓл? Тӹдӹ венгр йӹлмӓн хaлaшты свӓшеньӹк ылын дӓ Лӱтерӹн шaнымaшвлӓжӹм шӓрен. Тенге тӹдӹ 36 иӓшӹн венгр йӹлмӹм тыменяш тӹнгӓлеш. Хелтaй Колошвaрышты пӓшӓм ӹштен, церкӹштӹ службaвлӓ гӹц пaснa тӹдӹ типогрaфим пaчын. Хелтaй ӹшкежӓт сирен дӓ пецӓтлен шaлген. Тӹдӹн семӹнь текствлӓ эдемлӓн йӹрвӓш ӹлӹмӓшӹм ынгылaш пaлшaт. Тӹдӹ вольыквлӓ гишӓн ямaквлӓм, Бонфинӹн хроникӹм, кaтехезисӹм, молитвӓвлӓм, инквизицин преступленивлӓжӹ дӓ ӓрӓкӓ йӱмӓшӹн вредӓжӹ гишӓн шукы сирен.

Ти пӓшӓвлӓ шӹренжок сӓрӹмӹвлӓ ылыт, но молнaмшы гaньы лaтин гӹц aгыл, a немӹц йӹлмӹ гӹц. Сӓрӹмӹжӹ годым Г. Хелтaй оригинaл текст кӧргӹштӹ веле aк шӹнзӹ, тӹдӹ текствлӓм венгр рокыш шӹндӓ дӓ венгр хaлыкын овуцaвлӓжӹ гишӓн сирӓ, предложенивлӓмӓт вaштaлтылеш. Седӹндонaт тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹ ӹлӹшӹвлӓ ылыт, туртaнг шӹцшывлӓ aгылеп.

Хелтaй ӹшке жепӹнжӹ юморист дӓ ушемкымдем критик сеӹнь пӓлӹ ылын, тидӹм шaмaклaн Дворянин дон келтӹмӓш (A немес емберрӧл éс aз ӧрдӧгрӧл) пӓшӓштӹ ужaш лиэш. техень сӱжетӓн пӓшӓ вес хaлыквлӓн сӹлнӹшaяштaт вӓшлиӓлтеш дӓ тӹштӹ дворянин гишӓн шaйыштaлтеш, кыды кудыложым виктӓрӓш келтӹмӓшӹм тӓрлӓ. Келтӹмӓшӹжӹ дворянинлӓн пaйдaм погaш пaлшaш сӧрӓ, но вӓрешӹжӹ тӹдӹм нӓлшӓшлык, мaм пӹтӓриш вaштaреш толшы келесӓ лиэш. Тидӹ пaштек келтӹмӓш хресӓнь эдемвлӓм пиш тулaш дӓ орлaндaрaш тӹнгӓлеш. Тӹ мӓгӓлӹн пӹтӓриш вaштaреш толшaт кaйын колтa. Тӹдӹжӹ изи ӹдӹрӓш ылеш. ӹдӹр хозaм ужын колтa дӓ шӹдӹ пaржы доно: Келтӹмӓш тӹньӹм нӓнгеӓ ылгецӓт - сӹгӹрӓл колтa. Дӓ тенге келтӹмӓш хозaге, вӓтӹге aдыш нӹнӹм нaмaл кеӓ.

Хелтaйын творчествыжым Рaблен доно тӓнгӓштӓрӓш лиэш. Aвтор рaбство вaштaреш ылын, но тиштӹ ик монгырым пӓлдӹртӹде aк ли- тӹнг шотыштыжы тӹдӹ лaч экономический монгырым веле aнжен, тӹдӹм эффективныеш шотлыде, эдемвлӓм орлaндaрымым тӹдӹ шотыш нӓлде. Хелтaй кыце ӹшке сирен дӓ тенгеок сӓрӹмӹ пӓшӓмӓт aктивно ӹштен. Шукы логӹц Йaнош Хуниaди гишӓн сирӹмӹжӹ кымдaн пӓлӹмӹ лин. 
Сирӹзӹ семӹнь Хелтaй кӹзӹтӓт лыдмы aвтор ылеш, тӹдӹн фaнтaзижӹ, сирӹмӹ дӓ шaйыштмы стильжӹ кӹзӹтшӹ лыдшылaнaт интеренсе ылыт.




#Article 128: Цветаева, Марина Ивановна (168 words)


Мари́на Ива́новна Цвета́ева (26 сентябрь 1892, Москва — 31 август 1941, Алабуга, Татарстан) — руш поэт, прозаик, сӓрӹзӹ, XX-шы курымаш руш поэтвлӓ логӹц ик когожы.

Марина Цветаева 26-шы сентябрьын 1892-шы ин Москвашты шачын. Атяжӹ, Иван Владимирович, Москва университетӹн профессоржы, пӓлӹмӹ филолог дӓ кунствлӓм шӹмлӹзӹ ылын. Университет паштек Румянцевӹн музей дон Цевер Кунствлӓн музейлӓн негӹзӹм пиштӹшӹ лин. Ӓвӓжӹ, важвлӓжӹ доно поляк-немӹц йых гӹцӹн ылшы Мария Мейн, пианистка ылын, кыдым шакташ Антон Рубинштейн доны тыменьӹн. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм Марина кудиӓш ылмыжы годымок сирӓш тӹнгӓлӹн дӓ тидӹжӹм рушла гӹц пасна французла дӓ немӹцлӓ сирен. Маринан ашнымашты (воспитаништӹ) ӓвӓжӹ кого рольым мадын, ӹдӹржӹм тӹдӹ музыкантеш ужнежӹ ылын. Ӓвӓжӹ шоды цер доно (туберкулез) доно церлӓнен дӓ 1906-шы ин колен. Тенге Марина дон Анастасия шыжаржы доно ӓтяжӹ сага шалген кодыт. Тетя годшаш ивлӓжӹ Марина Москва дон Тарусышты эртӓрен. Тидӹ гӹц анзыцракшы, ӓважӹм паремдӓш цацымы годым, тӹдӹ Италиштӹ. Швейцариштӹ дӓ Германиштӹ ӹлен. Тӹнгӓлтӹш классвлӓм Москвашты тыменьӹн, варажы Лозанна (Швейцари) дон Фрайбургыштыш (Германи) пансионвлӓштӹ тыменьӹн. Луаткудиӓш ылмыжы годым Парижӹштӹш Сорбонн университетӹштӹ тошты француз литература гишӓн курсым колыштын. 




#Article 129: Цепель (291 words)


Цепель

Шур йогы дон Арпӹнгель ӓнгӹр лоштышы сек кӱкшӹ вӓреш иктӓ кок тӹжем и перви (ӓнят, анзыцыракат) тамахань финн-угр халык Цепель лӹмӓн крепостьым (кӓрмӓнӹм) чанген шӹнден. Тишкӹ толын лӓкмӹкӹштӹ, кырык марынвлӓӓт тӹдӹм тӹнг халаштылан айырен нӓлӹт. Археологвлӓн ынгылдарымы семӹнь тиштӹ ӹлӹшӹ халык ананьинский культурым кычен. Ти вӓр Шурдӹнг доны ылеш.

Цепель стратеги рольым мадын: ти кӱкшӹ кырык вӹлец Шур дон Йыл вес сир мӱлӓндӹштӹ кымдыкеш кайын колта. Тӹнӓм Йыл Кырык сир гӹц палнырак йоген, тӹдӹн тошты йогым вӓржӹм Кукшыйыл маныныт, рушлажы Луков ӓль Лукоянов затон, кӹзӹт ӹнде вӹд пындашты лин шӹнзӹн. Тенге Цепель гӹц Йылыш Шур ӓнгӹр дон Мелепка йӓр (Хмелевский затон) мычкы лӓктӹнӹт. Ваштареш икманяр остров лин, ӱлнӹшӹжӹ Черемисский маналтын. Цепель гӹц иктӓ кым уштышаш вӓрӹштӹ Арпӹнгель сирӹштӹ кырык марынвлӓн Кого Йымыштын “резиденци” лин, кырык марынвлӓ тиш цилӓ вецӹн кымалаш, цӧклӓш каштыныт.

Марковы гӹц мӹндӹрнӹ агыл Когорны дон Йыл лошты ананьинский культура жепӓш Орланер лин. Н.Оглобин сирӹмӹ семӹнь, “отсюда контровали все движение как по воде, так и по суше”. Сэмэнӓнгӹрӹштӹ нӹнӹн ӹшкӹмӹштӹн пристин лин.

Орланер рушлажы “Чертово городище” маналтеш. Ма ӧрӹктӓрӓ, техеньок лӹмӓн вӓрвлӓ Ветлуга хала лишнӹ дӓ Татарстанышты Елабуга лишнӹ линӹт.

Ӹшке Цепель шамакшым тенге ынгылдараш лиэш, хантвлӓн йӹлмӹштӹ тӹдӹ “качы вӹдӓн ӓнгӹр” манмым анжыкта. Цепельӹн курымжы 1523-шы ин кӹрӹлтеш. Тидӹ гишӓн Н.Демидовын “Исторический очерк Васильсурского уезда” книгӓштӹжӹ теве кыце сирӹмӹ: “Основание города относится к XVI столетию, когда в 1523 году в Казани произошло изменническое умертвшление русских купцов, равно предательское умертвшление государева посла Василия Юрьевича Поджогина, царь Василий Иванович с большим войском отправился в поход на Казань в том же году. Сам царь остался в Н.Новгороде, послав воевод на казанские земли. Они опустошили эти земли и, дойдя до устья Суры, основали город, которому дали в честь великого князя имя Васильев-Новгород, впоследствии его стали называть Васильгородом, Васильсурском или просто Василем.




#Article 130: Цикмӓ (437 words)


Цикмӓ (, , ) — Мары Эл Республикын Кырык мары районын вуйхалажы. Хала 1781 гӹц.

Цикмӓштӹ 2010-шы ин эртӓрӓлтшӹ халыкшот шотлымаш семӹнь халашты 21 257 ӹлӹзӹ.

Хала Йыл (Шывашар вӹдаралымвӓр) кӱкшӹ вургымла сирӹштӹ вӓрланӓ, Йошкар-Ола гӹц 104 уштыш кечӹвӓл-вадывелнӹрӓк. 

Цикмӓ Кырык дӓ кожла марывлӓн культура центрӹштӹ ылеш.

ТУАН КОЗЬМОДЕМЬЯНСК

Шамакшы: Н.Егоровын
Семжӹ: В Куприяновын

Йыл коэштӹ жерӓ иэш олен,
Йӱксӹ ганьы шӹмӓн мадылдал.
Пуры ирок! Угӹц токет тольым… -
Халаэмлӓн маньым ӹвӹртӓл.

Припев:
Пелед, уэм, туан Козьмодемьянск,—
Олма садан цевер халаэм.
Пелед, уэм, туан Козьмодемьянск,—
Кӓрш кӹл юкан хытыр халаэм.

Кымылетӹм шӱмеш угӹц кандем,
Рвезӹ годшы туан халаэм.
Мӹнь яратем кырык сир мӱлӓндем,
Пӓшӓ мастар мары халыкем.

Припев.

Шошым ирок пелед шӹнзеш садшы
Ош выргемӓн ӹдӹр полкы гань.
Йыл сир мыч Акпарсын сем рӹшкӓлтеш -
Тӹ кӓрш семеш кушта кечӹял.

Припев.

Йыл коэштӹ жерӓ иэш олен,
Йӱксӹ ганьы шӹмӓн мадылдал.
Пуры ирок! Угӹц токет тольым,—
Халаэмлӓн маньым ӹвӹртал.

Припев.

Хала Йылын кӱкшӹ сирӹштӹжӹ шыпшылт вазын. Первижок томавлӓ лач Йыл тӹрӹштӹ веле ылыныт, 1970-шы ивлӓн халашты у микрорайонвлӓ шачыныт, икӓнӓштӹ шукы кӹрпӹцӓн пӧртӹм чангаш тӹнгӓлмӹ. Кырык сир гӹц Йошкар-Олаш тӧр кемӓштӹ Йыл вес сирӹш паром дон ванжаш лиэш. Паромвлӓ апрель гӹц тӹнгӓлӹн Йыл шӹцмеш каштыт. 
Коротняк гӹц Йошкар-Олашкы 119 уштыш.
 
Цикмӓштӹ 2010-шы ин эртӓрӓлтшӹ халыкшот шотлымаш семӹнь халашты 21 257 ӹлӹзӹ ӹлен. Нӹнӹ логӹц официальный агыл статистика семӹнь 38 % марын ылыныт. 

Руш историографиштӹ Цикмӓлӓн негӹцӹм пиштӹмӹ иэш 1583-шы и шотлалтеш. Тӹ годымок пӓлӹ, толшаш халан вӓрӹштӹ кӱкшӹ сирӹштӹжӹ кырык марынвлӓн ӹлемӹштӹ ылын, кыдывлӓм рушынвлӓ преняӓн кӓрмӓнӹм шагалтымыкышты, 7 уштыш ордӹшкӹ поктыл колтенӹт. Ти кӓрмӓнжӹм тошты кырык марынвлӓ «цик» (рушла: черта, граница) манаш тӹнгӓлӹнӹт. Пӓленӓ, шукынжок изинӓ годым «циклӓ» мадынна. Тенгежӹ гӹнь, Цикмӓ халан этимологижӹ рушла «черта»-м анжыктышы шамак доно кӹлдӓлтӹн. Перви кожла марынвлӓ Цикмӓ лишнӹ ӹлӹшӹ кырык марынвлӓм «цикмӓнӓйвлӓ» маныныт.

Цикмӓштӹ радиоэлементвлӓм лыкшы «Потенциал» дон электрон товарвлӓм лыкшы «Копир» заводвлӓ пӓшӓлӓт. Ыргымы фабрика «Мария» улы. Цикмӓштӹ киндӹ завод, «Кырык мары пай комбинат», «Кырык мары кӹрпӹц завод» улы. Цикмӓ порт Мары Элӹн «йогы капкаэшӹжӹ» шотлалтеш, кыдын тылвышвлӓжӹ, лӹмӹнок паромвлӓжӹ, Йыл дон Вӹтлӓ мыч пассажирвлӓм дӓ грузвлӓм шыпштат.

Хала гӹц районын шукы солашкыжок автобус линивлӓ улы.
Цикмӓ гӹц виӓш автобус линивлӓ Шывашарыш, Йошкар-Олаш (Шывашар гач), Канашыш, ыш дӓ Москваш каштыт. Цикмӓ, тенгеок Йыл кемӹкӹ, йогы портыш сӓрнӓлтеш, кышец Коротнякыш паром каштеш. Тенгеок кого тылвышвлӓ Цикмӓ пристинеш шагалыт. Молнам Цикмӓштӹ аэропорт ылын.

Автобус линивлӓ:

Цикмӓштӹ Кырык мары драма театр улы, театр сезон мычкы шукы спектакльым анжыктат. Халашты кӓнгӹж йӹде Бендериадым эртӓрӓт, 3 музей улы: Пӹлгом лӹвӓлнӹш кырык мары этнографи музей, артньык Григорьев лӹмӓн цевер искусствывлӓн музей дӓ хала купец ӹлӹмашӹм анжыктышы музей.

Цикмӓштӹ кӹдалаш кукшӹцӓн 5 школ улы, нӹнӹ лицей дӓ гимнази статусан ылыт. Халашты тенгеок ик лицей-интернатышты кырык мары тетявлӓ тыменьӹт.




#Article 131: Цикмӓ уезд (486 words)


Цикмӓ уезд

Ӹшке Цикмӓ халажым ӹштӹмӹ гишӓн документвлӓштӹ тенге пӓлдӹртӹмӹ: «О начале строительства сего города сведений никаких нет… но построен гораздо ранее острога, возникшего в 1583 году. Первыми поселенцами были стрельцы и посадские (торгово-промышленное население) … под именем города Козьмодемьянск впервые упоминается в 1609 году… впоследствии Козьмодемьянск утратил значение укрепленного города и поступил в ведение приказа Казанского дворца. В 1708 году Козьмодемьянск приписан к Казанской губернии, и при расписании Казанской губернии на провинции в 1719 году включен в Свияжскую провинцию. Назначен уездным городом вновь учрежденного Казанского наместничества в 1781 году…» (Провинци — Российӹштӹ 1719—1775 ивлӓн губерни кӧргӹштӹшӹ административно-территориальный единица).

Истори документвлӓ гӹц пӓлӹ: 1708 ин Российский импери губернивлӓэш, уездвлӓэш шеледӹмӹ. Тӹнӓмок Васильсурскат (Шурдӹнг) Свияжский провинциш пумы лин, лач 1779 ин веле Нижегородский наместничествын уездный халам ӹштӓт.

Цикмӓ уезд техень волостьвлӓэш шелӓлтӹн: 

Уезд мычкы 144 сола, 19 церкӓн сола (село), помещиквлӓн 4 вотчина дӓ 1 помещик пӧрт лин. Тиштӹ пӓлдӹртӹмӹлӓ: солажы шукырак лин кердӹн, но шӹргӹ лошты ӹлӹшӹвлӓ ӹшке ӹлемвлӓштӹм тӧрӓвлӓ гӹц шӹлтен кодаш цаценӹт. Теве уже 1894 ин 554 населённый пункт ылмы гишӓн сирӹмӹ. Пӹсӹрмӓн дон Кого Церкӹсола солавлӓштӹ станвлӓ (администативно-политический округ) лин, тидӹ — вооруженная охрана, военная стража).

Уезд мычкы губернский значениӓн кым почтовый корны эртен: Шурдӹнг — Азань (Сибирь тракт, Кого Азанская корны), Цикмӓ — Санчур (Вичӹ тракт) дӓ Цикмӓ — Йӓдӹрнӓ. Вятский тракт мычкы купецвлӓ махань-шон хӓдӹрӹм Цикмӓ портыш торгейӓш кандыштыныт, шыпштенӹт. Уездвлӓ лошты почтым шыпштышы ямщиквлӓ логӹц 809 эдем Цикмӓ ӹленӹт.

Торгейӹмӓш пӓшӓ уездӹштӹ худан агыл кеен, пазарвлӓ когоок ылделыт гӹнят, Никольский ярмарка айыртемӓлтӹн. Уездӹштӹ Козьмодемьянск гӹц пасна 4 пристин лин: Йылышты — Ильинкы дон Шешкар, Вӹтлӓштӹ — Боровской, Руткашты — Ырдӹ. Кожла сирӹштӹ тенгеок Арде Йылыш йоген лӓкмӹ гӹц ӱлнӹрӓк «Кукшарская дубовая пристань» айыртемӓлтӹн. Тилец пасна пӹрцӹм дӓ молы хӓдӹрӹм вес халавлӓш шыпштенӹт. Купецвлӓ доно ик шаяшкы шот гӹньӹ, хытырен ярыктат гӹньӹ, цилӓ тидӹм лыкын пристин лишкӹ шыпштен кандат.

Теве 1894 ин уездӹштӹ 93182 эдем ӹлен, нӹнӹ логӹц: рушын — 8298, марын дӓ суасламарын — 72117 (1913 ин марын 41 тӹжем лин), тадарын — 12225 дӓ 542 эдем вес йиш халык ӹлен). Ма ӧрӹктӓрӓ, 1913 ин уездӹштӹ ӹлӹшӹвлӓ лошты тадарвлӓм анжыктымы агыл — кыш нӹнӹ ямыныт?

Уезд мычкы 36 школ лин, тӹштӹ 1371 эргӓш дон ӹдӹрӓш тыменьӹнӹт, нӹнӹлӓн 38 тымдышы лин.

Цикмӓ халашты 1875 ин городской общественный банкым, 1882 ин общественный библиотекӹм, 1887 ин сагажок бактеорологический лабораториӓн больницӹм, 1883 ин Александр II кугижӓм ӓшӹндӓрӹмӹ лӹмеш богодельням пачмы. Халашты тенгеок кым классан училище, эргӓшвлӓн тыменьмӹ 2 церковно-приходской школ, ӹдӹрӓшвлӓн тӹменьмӹ училище, св. Гурий братствын мары ӹдӹрӓшвлӓн тыменьмӹ школ ылыныт. Цикмӓ тенгеок 13 гостиница дон постоялый двор лин. Пазарыш когарня йӹде погыненӹт, сек пӹтӓрижок уезд мычкат айыртемӓлтшӹ Никольский ярмарка ылын.

Микольны йӓрмингӓм эртӓрӹмӓшӹн виржӹ, шанымаштем, теве кышты ылын. Сек первижок Систӹвӓрӹштӹ палдыран кушмы жепӹн дӓ Микольны кытлан, май тӹлзӹн, икманяр кечеш палдыран пазарыш халык шукы погынен. Тенге Систӹвӓрӹштӹшӹ пазар 1847 ин Козьмодемьянскыш ваштымы лиэш дӓ ик иштӹ кок гӓнӓ эртӓрӓлтӓш тӹнгӓлеш: шошым 1-16 майын, телӹм 1-11 декабрьын, ӹшке Микольны кечӹвлӓжӹ тошты стиль доно 9 маеш дӓ 6 декабреш толыныт.

Халашты тӹхӓлӓ торгейӓш 83 лапка лин.




#Article 132: Чавайн, Сергей Григорьевич (402 words)


Сергей Григорьевич Чавайн (1888-1937) — алык мары сӹлнышаялан негӹзӹм пиштӹшӹ. Ч. Азан тымдышывлӓн семинаришты тыменьӹн дӓ студент ивлӓжӹнок лыдышвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. Сек пӹтӓриш лыдышешӹжӹ 1905-шӹ ин сирӹмӹ Оты лыдышыжы шотлалтеш.

Профессор Рая Бартенсын 4 мары поэт гишӓн книгӓжӹ Чавайн гӹц тӹнгӓлӓлтеш дӓ тидӹжӹ, седӹ тӧр, такеш агыл вет ти поэт мары литературылан негӹцӹм пушеш шотлалтеш. Поэтвлӓн ӹлӹмӹ, тыменьмӹ корнывлӓштӹ, пӓшӓштӹ, махань атмосферӹштӹ пӓшӓм ӹштенӹт дӓ сиренӹт – цилӓ тидӹ келгӹн анжыктымы.
Текствлӓ иктӧр пуалтыт, пӹтӓри алык марла, вара тидӹм финнлӓ сӓрӹмӹ. ”Оты” лыдышлан пытӓриш вӓрӹм пумы. Книгӓшкӹ пыртымы лыдышвлӓм Рая Бартенс сирӹмӹ жепӓш культурологи перспективы доно анализируя, махань-шон кӹлвлӓм кӹчӓлеш.

Чавайнын лыдышвлӓ лоштыжы техеньвлӓ улы: ”Шошым”, ”Жерӓ”, ”Шошым нырышты”, ”Кӓнгӹж йыд”, ”Куги”, ”Малын мӹньӹ шачынам”, ”Шӹжвӹк дон роза”, ”Книгӓ”. Лыдшылан тиштӹ ”Книгӓ” лыдышым сирӓлтӹмӹ шоэш. 

Кӹзӹтшӹ жепӓш мары семӹнь, лин кердеш, шукы кырык марла лыдшыжок ти лыдышыштыш ”Марий гына тыланет/Тупшым веле ончыкта…” шанымашвлӓ доно когонжат мелӹн ак ли. Пӓлем, кырык марынвлӓ туан йӹлмӹнӓ донат ӹнде шукырак лыдаш тӹнгӓлӹнӹт. Книгӓвлӓ веле лӓктӹн миштӹ! Мӓ нӹнӹм ӧрдӹшкӹ ана шӹкӓл. Такеш агыл вет кырык марынвлӓ лошты процентуальноат кӱшӹл дӓ кӹдӓлӓш специальный тыменьмӓшӹм нӓлшӹвлӓ шукын ылыт.

Чавайн гишӓн келесӓш гӹнь, тӹдӹн ”Калевала” гань марла эпосым сирӹмӹжӹ гишӓнӓт пӓлдӹртӓш келеш, но пиш ӹжӓл, попат, тӹдӹн кид сирӹшӹжӹм репресси ивлӓн рокышкы мӱден коденӹт, тенге тӹдӹм иктӓт моде дӓ лин кердеш, тӹшӓк ӹндежӹ шӱнӓт кен.

Тидӹ гӹц пасна тӹдӹ Шекспирӹн ”Оттелложымат” сӓрен ылын дӓ ти пӓшӓлӓнӓт ямаш пуйырен. 1930-шы ивлӓн библиотекывлӓ гӹц марла книгӓвлӓм кӹшкенӹт, фашиствлӓ ганьок, нӹнӹм тылышты вӓк йылатенӹт. Тидӹ гишӓн лыдатат, ”Мам вӓл марла сирӹмӹ книгӓлӓн ӹлен лӓктӓш вӓрештде?” шаналтет. Но тӹ годымок, марла книгӓвлӓ со ӹлӓт! Ӹлӹштӹ веле!

Тӹ годымок махань атмосферӹштӹ шӱдӹ и перви мары халык ӹлен, тидӹ гишӓн Чавайнын шаявлӓжӹ гӹц пӓлен нӓлӓш лиэш. Рая Бартенс тидӹ гишӓн сирӓ:

Октябрь Революцим Чавайн улы кымылжы доно вӓшлиэш дӓ туан халыкшы верц куатан пӓшӓвлӓжӹм ӹштӓш пижеш. 1920-30-шы ивлӓ лошты шукым сирӓ. ”У элын кушмым куанен мый мурем” лыдышыштыжы тӹдӹ сирӓ: ”Эй, марий калык, ончык тый ончо! У элын кушмым куанен мый мурем.”

Чавайн туан халыкшым шӱмжӹ вашт яратен дӓ тенге гӹнят, тӹдӹм 1937-шӹ ин халык тышманеш лыктыт, Москвашты ӹлӹшӹ поэтлӓн Йошкар-Олашкы толаш шӱдӓт дӓ 25-шӹ майын вокзал гӹцок арестуен кеӓт.
Поэтнӓ ынгылдарымаш сирмӓшӹштӹжӹ сирӓ: ”Ӹшкӹмемӹм советский гражданинеш шотлем. Пӓшӓэм ӹштӓш манын, ладнан пӓшӓэм ӹштӓш ирӹкӹм пуаш ядам. Туан халыкем шӱмем вашт яратем. Ти яратымашым цӓкӹнеш (преступлениэш) шотледӓ гӹнь, тӹнӓм мӹньӹм наказен кердӹдӓ. Мам туан халыкланем дӓ совет кӹллӓн ӹштенӓм, пӓледӓ.” Тенге Чавайн тӹ кечӹн сирен.




#Article 133: Шабдар Осып (323 words)


Шабдар Осып, Иосиф Архипович Шабдаров (27.03.1898 — 07.11.1937) — алык мары поэт. 

Нӹл алык мары поэт логӹц Рая Бартенс Осып Шабдар гишӓн кымдаракын дӓ келгӹнрӓк сирӓ. Автобиографи гӹц пасна ”Шабдар дон В.А.Мухин”, ”Шабдар дон Н.С.Мухин”, ”Шабдар дон Олык Ипай”, ”Шабдар дон Чавайн” мычашвлӓ улы. Шабдарын ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓнӓт шукыракым сирӹмӹ, тӹштӹ махань атмосферӹштӹ 1930-шы ивлӓн мары сирӹзӹвлӓ ӹленӹт, кыце икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ анженӹт, пӓлен нӓлӹнӓ.
Шамаклан, журналист Айзенворт, кыды Шабдарын пашкудыжы ылын, кыце ти семня ӹлӓ, кӱвлӓ тӹшкӹ каштыт, кыце сирӹзӹн вӓтӹжӹ чиӓ, тидӹ паштек тӹшлен дӓ иктешлӓ: ”Шабдарын пӓшӓдӓржӹ доно техень ӹлӹмӓшӹм дӓ техень шергӓш выргемвлӓм нӓлӓш ак ли, тӹдӹлӓн тагышец окса вес вӓр гӹцӓт толеш дӓ лин кердеш, тӹдӹм националистический организацивлӓ финансируят.”

Шабдарын колымыжы паштек Айзенворт тӹдӹн должностьшым Мары Пединститутышты нӓлӹн дӓ литературым тымден. 1942-шы ин тӹдӹм фронтышкы нӓлӹнӹт, тӹ инок Сталинградышты колен.
Кыце критик дон поэт икӹжӓк-иктӹштӹ доно ик йӹлмӹм мон ак кердеп, тидӹм В.А. Мухин дон Шабдар лоштыш кӹл гӹцӹн пӓлен нӓлӹнӓ. Пӹтӓришӹжӹ литература критик ылын дӓ кокшын лыдышвлӓжӹм утла льыскыдеш шотлен, критикуен, седӹндонат Шабдар Мухин вӹкӹ соок шӹдӓн ылын дӓ шамаклан 22.04.1937-шӹ ин ”Правдашкы” сирӹмӹ сирмӓшӹштӹжӹ В.А. Мухинӹм троцкист дӓ националист лӹм доно лӹмден, сирен колтен.

В. А. Мухин гӹц пасна Шабдарын поэзижӹм Олык Ипаят критикуен, тӹдӹн лыдышвлӓжӹм “есенинство” лӹм доно лӹмдӓ,кыдым хулиганизм дон декаденство доно кӹлдӹмӓн. Келесӓш келеш, Шабдар Есенинӹн поэзижӹм лишӹлеш шотлен дӓ лӹмӹнок ямаш тӹнгӓлшӹ солавлӓ гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓжӹм яратен.
Олык Ипай, Шабдарым критикуен гӹнят, тӹдӹн поэзижӹм шотеш пиштен. Тенге тӹдӹ 1931-шӹ ин Москвашты Кинематографи институтышты тыменьмӹжӹ годым Гарри Казаков дон коктын Суомин посольствышкыжы толыт дӓ кид доно сирӹмӹ лыдыш тетрадьым тӹшӓк кодат, тидӹм Финн-Угр Ушемӹшкӹ колташ ядыт.
Ти тетрадь кӹзӹтӓт ти Ушемӹн архивӹштӹжӹ Хельсинкиштӹ перегӓлтеш, тӹштӹ цилӓжӹ 22 лыдыш, нӹнӹ логӹц 17 Шабдарын лыдышвлӓжӹ: ”Тӓнгемлӓн”, ”Мӹньӹн мырем”, ”Мӓмнӓн ӹлӹмӓш”, ”Кӱслемлӓн”, ”Ямшы шӹжвӹк”, ”Вадеш”, ”Туан сӓндӓлӹкемлӓн”, ”Ечӹ мыры”, ”Корныгешӹ”, ”У и кечӹ”, ”Пӧрттӱ”, ”Шошым вӹд”, ”Кӓнгӹж ирок”, ”Кӓнгӹж йыдым”, ”Йыдым”, ”Пеледӹш”, ”Эй, тумерет-цеверет”. Шабдар пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм 20 иӓшӹн сирен. Лыдшы тиштӹ ”Кӱслемлӓн” лыдышыжы доно пӓлӹмӹ лин кердеш:




#Article 134: Шапки (197 words)


 
Шапки () — дон топольвлӓн йыхышкы пырышы ӹлӹштӓшӓн пушӓнгӹ, тӹдӹ пӹсӹн кушкеш дӓ изи мардежешӓт вӓк, ӹлӹштӓшвлӓжӹ цӹтӹрӓт. Шапки Мары Элышты цилӓ вӓреoк кушкеш, тӹдӹм Евразин юалгы дӓ ӱштӹрӓк вӓрвлӓштӹжӹ вӓшлиӓш лиэш.

Шапки 35 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 1 м кӹжгӹцӓн лин кердеш. 80-90 и, кынамжы 150 и якте ӹлӓ. Пӹсӹн кушкеш гӹнят, шӹренок церлӓнӓ. Шонгы шапки пушӓнгӹвлӓ шоэн веле вӓшлиӓлтӹт. Важержӹ (алык марла: вожара) келгӹ рокышты, пиш шукы важ анавлӓм (а.марла вож одар) колта. 

Нӧргӹ шапкивлӓн каргыжышты яклака, сотикӓ-ыжаргы ӓль ыжарикӓ-лудикӓ. Кушмыжы семӹнь шимемеш дӓ лудыри лиэш. Пужы ыжарикӓ цӹреӓн.

Ылӹштӓшвлӓжӹ церот доно вӓрлӓнӓт, йӹргешкӹ ӓль ромб форманвлӓ, кытышты 3-7 см якте шоэш, мычашышты шӹренжок кашаргы, тӹрвлӓштӹ тыгыдын пӹчкеден шӹндӹмӹ гань, ӹлӹштӓш шӓржы пын форман. Шапки ӹлӹштӓшвлӓ шӹжӹм сары дон якшар цӹреӓн лит.

Пеледӹшвлӹ изивлӓ, яргатавлӓ агылеп дӓ кечӹшӹ ялавашкы погымывлӓ. Пуэргӹ ялававлӓжӹ якшарикӓ ылыт, кытышты доно 15 см якте шот, ӹдӹрӓмӓш ялaвавлӓжӹ ыжарикӓвлӓ, вӹцкӹжрӓквлӓ. Шапки ӹлӹштӓшвлӓн печкӓлтмешкӹ пеледеш.

Кӹцкӹжӹ – пиш изи вуян, нӱшмӱвлӓжӹ пышкыды пынанвлӓ.

Евразин юалгы дӓ ӱштӹрӓк вӓрвлӓштӹжӹ цилӓ вӓреок вӓшлиӓлтеш. Ти вӓрвлӓжӹ шӹргӹ дон тундрын вӓшлиӓлтмӹ дӓ шӹргӹ-степь зонышты ылыт. Шапки лӹмӹнок лывыргырак рокым ярата, вӹд тӹрӹштӹ, шӹргӹ лошты, кынамжы ошмаан вӓрвлӓштӓт, ромы шӹргӹштӹ, каремвлӓштӹ, купан дӓ кырыкан вӓрвлӓштӹ кушкеш.




#Article 135: Шартял (1522 words)


Шартял

Шартялым алык марынвлӓ ӹшке семӹньӹштӹ маныт: Шорыкйол, Угарман марынвлӓ тидӹм Васли вады лӹм доно пӓлӓт. Тошты овуца семӹнь Шартялым шӹренжок алык марынвлӓ эртӓрӓт дӓ ти айо и гӹц ишкӹ шӓрлӓ веле. Тидӹм нӹны мыскара форман айола эртӓрӓт, кышты тӹнг персонажвлӓжӹ шарык дӓ кесӹ ыжга доно сӓрнӹшӹ Васли Кугуза дон Васли Кыва ылыт. Техеньӹрӓкок овуцам кыды вӓрежӹ Кырык Сирӹштӓт ужаш лиэш. Шартялым 22-шы декабрь гӹц, у тӹлзӹ шачаш тӹнгӓлмӹ паштек аяш тӹнгӓлӹт. Кырык марынвлӓ Шартялым православи церкӹн Шартял доно кӹлдӓт, но тӹ годымок айолан лӹмӹм пушы шарыкымат ак мондеп дӓ ти айо годым «шарык тӓрӹм йӱктӓш каштыт». Кӱ гӹц шарыкым оксала ӓль пӹрня (подарка) дӓ кузык семӹнь нӓлӹнӹт нӹнӹм йӱктӓш. Финн-угр халыквлӓ Шартял гань айом 6000 и первиӓт вӓк аенӹт. Шартял кого айо, кыдым кыце изивлӓ, тенгеок коговлӓӓт яратат. Тӹдӹ кыце солавлӓштӓт, тенгеок халавлӓштӓт, ик семӹнь, пиш когон вычымы ылеш. Курымвлӓ вашт толын, Шартял эдемвлӓн сек пуры дӓ сек сусу айошкы сӓрнӓлтӹн. 

Кырык марынвлӓ дон алык марынвлӓ, тенгеок пашкуды суасламарынвлӓ дон рушынвлӓ Шартялым У и паштек аят. Ти айо хресӓнь пӓшӓ календарь доно цаткыдын кӹлдӓлтӹн- шукы пӓшӓӓн шӹжӹ эртен, вольык витӓштӹ цымырын шалга, садывичӹ дӓ кавштавичӹ кӹцкӹвлӓ дон кушкышвлӓм ӧлвӓкӹ оптен шӹндӹмӹ, ма келешӹм санзалтымы, консервируйымы, вареньӹм шолтымы, мӱм погымы, олмам, вишням, мӧрвлӓм коштымы, шаршым ӱштӹ клӓтӹшкӹ перегӓш пиштӹмӹ. 

Шартялым церкӹ йыла семӹнь христианвлӓ, тӹнгжӹмок тӹдӹн тӹнг религивлӓжӹлан ыдылшы католиквлӓ, лутеранвлӓ дӓ православим жеплӹшӹвлӓ аят дӓ тидӹм Исус тетян шачмыжы доно кӹлдӓт. Мусульманвлӓ Шартялым ак жеплеп. 

Шукынжок у и анзыц пайым ӹштӓт, кыдыжы тӹдӹм шӹкштӓ, кыдыжы соктам ӹштӓ дӓ ӱштӹшкӹ лыктеш, Шартял ӱӓн лижӹ манын, ӱм шӹжӹмок шӹрӓтен ӓль ӱштӹш лыктын, йори перегӓт. Шартял годым пӱкшӓт лишӓшлык. Шартял кого айо ылешӓт, ти кечӹн стӧл вӹлнӓт шукы качкыш лишӓшлык. Кыце Шартялым ает, тенге иэт эртӓ - шая улы. Седӹндонат, кырык марынвлӓ ти айо кечеш шукы качкышым йӓмдӹлӓт: ку комбым, ку лыдым роалеш да пышкыды паян лижы манын камакашты пырейыкта, тотшы тотлырык лижы манын, коргышкыжы ку олмам, ку коштымы фруктывлӓм опта, кыдыланжы кравецок сита, шукы кырык мары стол вӹлнӹ шолтымы пай падкагыль дон пельменьӹм ужат, тидӹ гӹц пасна ширӹ падкагыльвлӓ гӹц тӹнгӓлӹн, мӱӓн кагыльвлӓ якте кӱэшӹт. Кыдыжы пиццым йӓмдӓла. Келесӓш келеш, пиццым Европы сӓндӓлыквлӓшты айо качкышеш ак шотлеп. А меленӓ дон таравлӓ гишӓн моло попашыжат уке. Шаршы яре шолтымы коштым олма дӓ вишня лемӓт Шартял стӧлӹн атрибутшы ылыт. Ти лемӹм десертеш пуат, тӹдӹ пӹрейӹшӹ лишӓшлык дӓ шӹренжок вадеш качкыт. А йӱмӓш- алкогольдымы пышкыды сыра. Тидӹ тошты традици семӹнь эртӓрӹмӹ Шартял техеньӹрӓк. 

Ӹлӹмӓшӹн виӓнгмӹжӹ велдӹк, Шартялым эртӓрӹмӓшкӹ у элементвлӓ со пырен миӓт дӓ пырышашлык и ылыт. Кагыльвлӓм кӱэштмӓш шукы жепӹм тергӓ, седӹндонат, кыдыжы мӱӓн кагыльвлӓ дӓ ӹшке шолтымы сыра вӓреш кондитерскиштӹ ӹштӹмӹ тортвлӓ дон пирожныйвлӓм нӓлӹт дӓ йӱӓш- лимонадвлӓм дӓ заводышты лыкмы сырам, ӓль пышкыды якшар ӓрӓкӓм. Шоэн агыл, мӓмнӓн айо стӧлнӓм шампански сӹлнештӓрӓ.

Пӹтӓртӹш жепын, Российӹштӹ, шӹренжок халавлӓштӹ Европыштыш Шартялымат аяш тӹнгӓлӹнӹт. Ти у овуца Кырык сир яктеӓт кӹзӹт шон. Европыштыш Шартялым 24-25 декабрьӹн аят. Ма доно ти Шартялжы айыртемӓлтеш ӓль ма тӹштӹ мӓмнӓн Шартял докы лишӹл улы? Кыце кырык марынвлӓн, тенгеок европыштыш Шартял кого айоэш шотлалтыт. Но кырык марынвлӓ лошты Когечӹ сек кого айоэш шотлалтеш гӹньӹ, Европышты сек кого Шартял и ылеш. Кыце ти айом аят? Европа ик культуран дӓ ик религиӓн агыл, седӹндоно тӹштӓт Шартял айымашты айыртемвлӓ улы: католицизмӓн сӓндӓлӹквлӓ (Итали, Испани, Франци, Германин кечӹвӓлвелжӹ, Польша, Лиетува) тидӹм ик семӹнь аят, а лӱтеранвлӓ (Германин йыдвел пелӹжӹ, Скандинавин сӓндӓлӹквлӓ, Эстони, Латви) тидӹм вес семӹньрӓк эртӓрӓт. Но цилӓ халыкын культурышток Шартял кож кого рольым мадеш.

Декабрь тӹнгӓлтӹшӹштӹ Европышты шукы вӓреок кож выжалымы йӓрмингӓвлӓм эртӓрӓт. Но сек кого йӓрмингӓэш Франциштӹш Страсбург хала шотлалтеш. Тӹштӹ сек пӹтӓри Европышты хала пӧрт (мэри) анзылан публикылан Шартял кожым шагалтымы. Малын лӹмӹнок тӹштӹ тенге ӹштӹмӹ? Тидӹлӓн виржӓт ылын. Тидӹ 500 и перви кытлан ылын. Страсбург хала кок религиӓн хала. Ик халазывлӓ (халашты ӹлӹшӹ) католиквлӓ ылыныт, весӹвлӓжӹ- лӱтеранвлӓ. Нӹнӹ тӹнӓм икӹжӓк-иктӹштӹ лошты пурын ӹлӹделыт. Ик халашты ӹлӹшӹвлӓ икӹжӓк-иктӹм ынгылен ӹлӓтӓт гӹньӹ веле, халаат анзыкыла виӓнг кердеш- тидӹм халан мэриштӹ ынгыленӹт дӓ Шартял анзыц хала пӧрт анзылан кого кожым шагалтенӹт. Тӹдӹм якшар олмавлӓ доно сӹлнештӓренӹт. Тӹнӓм охоницӓ эче пиш шергӹ ылын. Страсбургвлӓн ӹлӹзӹвлӓжӹм тӹшкӹ аяш ӱжӹнӹт. Весин тӹштӹ кож выжалымаш йӓрмингӓ пачмы лин. Изин-олен техень айо тӹ халашты традицишкӹ пырен дӓ ти пуры айом вес халавлӓштӓт аяш тӹнгӓлӹнӹт. Икӓнӓ, кӓнгӹж пиш ӱштӹ ылын дӓ Страсбург лишнӹ ик олмаат лиде. Айом организуйышывлӓ кожым олмавлӓ дон сӹлнештӓрӓш ак лиӓт, пиш когон ойхыренӹт. Но тӹштӹш ик охоницӓм ӹфӹлӹшӹ мастар якшар олмавлӓм охоницӓ гӹц ӹфӹлен ӹштӓш лин. Тенге тӹ годшен Шартял кожвлӓм охоницӓ шарвлӓ доно сӹлнештӓрӓш тӹнгӓлмӹ.

Российӹшкӹ Шартял дӓ У и годым кожым шагалтымы традици Икшӹ Петр кугижӓ годым толын. Кожым кугижӓн кудвичӹштӹжӹ пӹтӓри шагалтенӹт, вара Петербургын ӧлицӓвлӓштӹ шагалтымы ылын. Но тенге гӹнят, ти традици кымдан шӓрлен кен кердде. Провинциштӹ Шартял кожым кыды-тидӹ поме]ик ӹшке усадьбыштыжы шагалтен. Но 1900-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹшӹштӹ кож йӹр незеррӓк сослови гӹц ылшы тетявлӓӓт мырывлӓштӹм мыренӹт. Шамаклан В лесу родилась елочка мырым тетявлӓ шӱдӹ и первиӓт кӹзӹтшӹ ганьок мыренӹт.

Кӹзӹт Российӹн когорак халавлӓштӹш тетявлӓ европыштыш Шартял мырывлӓмӓт пӓлӓт. Шукыжымок нӹнӹм рушлашкы сӓрӹмӹ. Ти шотышты кырык мары тетявлӓӓт ӧрдӹжеш кодделыт. Таманяр Шартял мырым кырык марлашкат сӓрӹмӹ. Кынам ӹне кырык марынвлӓ Шартял ӓль вес семӹньжӹ У и кожым шагалташ тӹнгӓлӹннӓ? Лин кердеш, пӹтӓриш кырык марынвлӓ тидӹм луатӹндекшӹмшӹ курымын мычашыштыжок шагалтенӹт. Нӹнӹ уланрак класс гӹц ылыныт дӓ халавлӓштӹш ӹлӹмӓшӹм ужыныт. Лӹмӹнок тидӹм торговойвлӓ ӹштен кердӹнӹт. Варажы, изин-олен кожым шагалтымы гишӓн халыкат пӓлӓш тӹнгӓлӹн. Лӹмӹнок тидӹ октябрь революци паштек кымдан шӓрлен кен. Кыце пӓленӓ, кож мычашеш шӹдӹрӹм сӓкӓлтӓт. Европышты ти шӹдӹр Бетлехемӹн шӹдӹржӹм анжыкта. Революци якте ти шӹдӹр Российӹштӓт тӹдӹмок анжыктен, но кӹл вашталтмыкы дӓ ӹлӹмӓшӹм утла идеологизируйымы велдӹк, ти шӹдӹр партин дӓ Кремльӹн шӹдӹрӹш сӓрнӓлтӹн. Тидӹ негативный рольым мадын дӓ кӹзӹтшӹ идеологидӹмӹ жепӹн, кожым сӹлнештӓрӹмӹ годым, кыдыжы кож мычашеш нимахань шӹдӹрӹм ак сӓкеп.

Суомиштӹ, Швециштӹ, Даништӹ, Норвегиштӹ декабрьӹн пӹтӓриш кечӹн адвентӹн календарьым пачыт. Тӹштӹ цилӓжӹ 24 кечӹм анжыктымы. Шартял ти йӹлмӹвлӓштӹ йоулу ӓль йул маналтеш. Кыце вес халыквлӓн культурывлӓштӓт, тидӹ Христосын шачмыжы доно кӹлдӓлтӹн. Адвент календарьым икшӹ декабрьын пачыт гӹнь, тӹнӓм Христосын шачмыжы якте 24 кечӹ кодеш. Ти кечӹвлӓн Христосым момы витӓм шагалтат. Поханя фигурывлӓ гӹц тӹдӹм ӹштӓт: Мария, Иосиф, вольыквлӓ, кӹтӧзӹвлӓ, Христосын шипкӓжӹ дӓ Бетлехемӹн шӹдӹржӹ тӹштӹ тӹнг элементвлӓ ылыт. 

Шартял сарта тылвлӓ дон сотемдӓрӹмӹ айо ылеш. Шартял годшаш сарта Бетлехемӹн шӹдӹрӹн символжы ылеш. 24-шы декабрьӹн ирок церкӹ кымдемӹштӹшӹвлӓ шӹгерлӓшкӹ кеӓт дӓ колышы туанвлӓштӹм ӓшӹндӓрен, шӹгерешӹштӹ сартавлӓм чӱктӓт. Ти сартавлӓм тӱны йылаташ лижӹ манын, банкыштыш гань конструкциӓн ылыт, мардеж ӹфӹлӓ гӹнят, нӹнӹ йылат.

Кечӹвӓл эртӹмӹкӹ шартял качкышым качкаш шӹнзӹт. Качмы анзыц Библиштӹ Христосын шачмыжы гишӓн увертӓрӹмӹ шамаквлӓм лыдыт. Шартял годым соредӓлӓш ак ли. Соредӓлӓт гӹньӹ, толшаш иэт нелӹ лиэш- шая улы. Ма традици семӹнь Шартял стӧл вӹлнӹ лишӓшлык? Салатвлӓ, винегрет, шӹкштӹмӹ сасна ӓрдӹ, кол качкышвлӓ, падкагыльвлӓ, жаркойвлӓ дӓ фруктывлӓ. Шелӓн пайым кыдыжын качмы ак шо, седӹндонат сасна ӓрдӹм кӹзӹт индейкӹ пай доно вашталтат. Но тӹдӹмӓт пӹтӓри шӹкштӓт. Йӱӓш гӹнь- кӱ сырам йӱэш, кӱ пышкыды якшар ӓрӓкӓм. Шартял стӧл лошты йӱкшӹ лимеш йӱмӓш сулыкеш шотлалтеш. Десертеш кофем йӱт дӓ мӱӓн Шартял шӹдӹр лӹмӓн нӹл лыкан шӹдӹр форман изи кагыльвлӓм качкыт. Кофе дон ӓль коньякым, ӓль ликӧрӹм пыйырт подылыт. 

Качмы паштек семнявлӓшкӹ ӱштӹ Кугуза пӹрняӓн пӱштӹржӹ дон толеш. Европышты тӹдӹ Санта Клаус ылеш- ош пандашан пуры шонгы тьотя, кыды Лапланди гӹц пучывлӓ дон толеш. ӱштӹ Кугузан палшышывлӓжӹ улы- гномвлӓ, кыдывлӓ пӹрням шӓлӓтӓш палшат. Гномвлӓ халык мифологи гӹц толшы пурым кандышы дӓ пурым шанышы вадыжвлӓ ылыт, кыдывлӓ ӱштӹ Кугузалан, тенгеок эдемвлӓлӓнӓт палшат. Нӹнӹ лач Шартял вадны веле эдемвлӓ докы толыт. Пӹрнявлӓм пумы анзыц тетявлӓ ӱштӹ Кугузалан мырым мырышашлык ылыт. Ик техень кымда пӓлӹмӹ мыры Гномвлӓн Шартял маналтеш, кыдым кыце тетявлӓ, тенгеок кого эдемвлӓӓт мыраш яратат.

Шартял кечӹн ирок церкӹвлӓштӹ Шартял мессӹм служат. Ирок качкышеш гномвлӓн шолтен кодымы рис шӹрӓшӹм качкыт. Тӹштӹ ик миндаль пӱкш тонг лишӓшлык. Кӱлӓн тӹдӹ вӓрештеш- тӹдӹ толшаш ин цӓшӓн лиэш. Шартялеш шукы качкышым йӓмдӹлӓтӓт, тӹдӹм кым-нӹл кечӹ вӓк качкыт, семняштӹ шӹнзен, эдемвлӓ иквӓреш яжо мӓгӓлвлӓм эртӓрӓт. Хыналаш моло Шартял кечӹн ак кашеп, тидӹм лач Шартялын кокшы кечӹн, Валгыды Стефанын кечӹн веле ӹштӓт. Молнам имнидир дон хыналаш каштыныт гӹнь, кӹзӹт машинӓ дон кыдалыштыт. Скандинавиштӹ солавлӓ Кырык сирӹштӹш солавлӓ гань шӹрен ак шӹнзеп дӓ пашкуды докы моло кеӓш манын, таманяр уштышым кынамжы кеӓш вӓрештеш. Кӹзӹтшӹ гӹнь, тошты овуцавлӓ гишӓн угӹц ӓшӹндӓрен колтенӹт. Валгыды Стефанын кечӹн имнидирвлӓ дон кыдалыштмашвлӓм эртӓрӓт. Тидӹжӹ гӹнь лӹмӹнок тетявлӓлӓн кымылешӹштӹ ылеш. Имнидирӹм тьӹнгӹл дӓ йӹлгӹжшӹ материалвлӓ доно сӹлнештӓрӓт. Имни кыдалеш дӓ йӹрӹмвӓш тьӹнгӹлвлӓ сусун тьонгат.

Шартял, традици семӹнь вес эдемлӓн пурым кандымы айо ылеш. Тидӹ гишӓн пӹрням пумашат анжыкта. Иктӓ шӱдӹ и перви, кынам Скандинавиштӹ шукы незер тетя ылын, пурым ӹштӹшӹ организацивлӓ гач уланраквлӓ нӹнӹлӓн палшаш цаценӹт дӓ изи пӹрнявлӓм- канфетвлӓм, качкышым, пидмӹ пижоргывлӓм дӓ изи ма-шонвлӓм пӹрняэш пуэнӹт. Кӹзӹт ти пуры миссим кугижӓнӹш ӹштӓ, но тӹнӓмок тетявлӓлӓн палшышы организацивлӓӓт ямделыт. 

Шартял анзыц эдемвлӓ пиш шукы оксам шӓвӓт. Цилӓ тӹдӹ пӹрням нӓлмӓшкӹ кеӓ. Шартял товырам выжалымаш, вес семӹньжӹ, Шартял йӓрмингӓ ноябрьӹнок тӹнгӓлӓлтеш. Тидӹм кого универмагвлӓ гӹц тӹнгӓлӹн, частный эдемӹн изи киосквлӓ якте ужат. Кӹзӹт кид мастарвлӓн пӓшӓвлӓм нӓлмӓш пиш трендикӓс дӓ модышты ылеш: яжо дизайнан сартавлӓ, кож укшвлӓ дон сӹлнештӓрӹмӹ гиацинтвлӓ, коршокеш куштымы якшар тюльпанвлӓ (сар тюльпанвлӓ Когечӹ пеледӹш ылыт), шӧртньӹ шӹдӹрвлӓ, пу гӹц пӹчкеден лыкмы ыжартен шӹндӹмӹ изи кожвлӓ, изи гномвлӓ, якшар онг кеквлӓ дӓ молат. Яжо пӹрняэш тенгеок книгӓвлӓӓт шотлалтыт. 

Шартял лишемеш. Тӹдӹ ӹлӹмӓшӹн ӓкшӹ гишӓн шаналташ пыйырт дӓ ӱжеш. Халыквлӓ тӹдӹм ик семӹнь ак аеп гӹнят, цилӓ халыкок ти айом пурым кандышы айоэш шотла. Шартялна пуры лижӹ!




#Article 136: Шартял ӓршӓш (219 words)


 

Шартял ӓршӓш — тидӹм эче адвент ӓршӓш маныт, кож укшвлӓ гӹц ӹштӓлтеш (тидӹм вадывел сӓндалӹквлаштӹ ӹлӹшӹ кырык марынвлӓ «кранц» лӹм доно пӓлӓт). Ти ӓршӓшеш нӹл сартам шӹндӓт, венок форман ылеш дӓ тӹдӹн доно эдемвлӓ Шартял якте ӹшке пӧрт кӧргӹвлӓштӹм сӹлнештӓрӓт. Сартавлӓ тӹштӹ улат, ти лранцым ак сӓкӓлтеп, а стӧл вӹкӹ ӓль окня анзыкы пиштӓт. Нӹл сарта нӹл адвент рушӓрням анжыктат. Пӹтӓриш адвент рушӓрнян ик сартам чӱктӓт, кокшын коктым дӓ теге пакыла.
Шартял ӓршӓшӹм Шартял доно кӹлдӓлтшӹ айошкы Гамбургыштыш теолог Иоганн Хинрих Вихерн пыртен, кыды токыжы незер йыхвлӓ гӹц ылшы тетявлӓм кушташ нӓлӹн ылын. Адвент жепӹн тетявлӓ ӹшке анжышышышты гӹц «Кынам Шартял толеш?» манын со ядыштыныт дӓ тенге тетявлӓ Шартял якте маняр кодын, пӓлӹштӹ манын, Вихерн 1839-шӹ ин пу арава гӹц ӓршӓшӹм ӹштен дӓ тӹшӓк луаткок изи дӓ нӹл кого сартам шӹнден. Ирок йӹде ти ӓршӓшӹштӹ ик изи сартам, а рушӓрня йӹде кого ош сартам чӱктен. 
Шартял ӓршӓшӹштӹ техень символвлӓм моаш лиэш: сек пӹтӓрижок сартавлӓн шотын шукемӓшӹм Христосын шачмыжын лишеммӹжӹ «ӹлӹмӓшӹн сотыжы» доно кӹлденӹт. Варажы ӓршӓш йӹргешкӹ ылешӓт, тидӹ мӱлӓндӹм анжыкта манаш тӹнгӓлмӹ. сартавлӓжӹ мӱлӓндӹн нӹл монгыржым анжыктат, кож укшвлӓ - мӱлӓндӹн ыжаргы ылмыжым. Сартавлӓн сотыштӹ кечӹн сотыжы семӹнь ылыт аль тӹ соты, кыды Шартялым сотемдӓрен колта, вес сем-ньжӹ тидӹ ӹшке Христос ылеш.

Католиквлӓ Шартял ӓршӓшӹм кым фиолет дӓ ик ошака-якшар цӹреӓн сартавла доно сӹлнештӓрӓт. Ошака-якшаргыжым кымшы адвент рушӓрнян чӱктӓт.




#Article 137: Ӓвӓсирӹштӹш Кырык Мары Шур монастир (194 words)


Ӓвӓсирӹштӹш Кырык Мары Шур монастир () — Кырык мары монастир, Ӓвӓсир солашты вӓрлӓнӓ.

Монастирӹм 1868-шӹ ин чангаш тӹнгӓлмӹ, а ти пӓшӓм ӹштӓш манын шукы документ келӹн. Пумага пашавла доно дӓ халыкланна туан йӹлмӓн монастирӹм пачмы верц шукы пӓшӓм кым луддӹмӹ эдем: Михаил Герасимов (1823—1893), марла тӹдӹм Шонды Михала маныныт, Андрей Никитин (1820—1875) дӓ Иван Захаров (1829—1885) ӹштенӹт.

Монастирӹм 1871-шӹ ин валгыдемдӹмӹ. 1917-шӹ ин ти монастир Азан Епархин Кымшы категори статусан ылын. Йыл тӹрӹштӹш халыквлӓ логӹц лач кырык марынвлӓн веле ӹшке туан йӹлмы доно жеплӹшӹ монастирӹштӹ ылынат, ти монастирӹшкӹ суасламарынвлӓӓт толыныт дӓ тенге тӹдӹ халыквлӓм соты корныш лыкшы институт семӹнь ӹштен. Лӹмӹнжок кырык марынвлӓлӓн ти монастир ӓкӓн дӓ шотеш пиштӹмӹ. Монастирӹштӹ кок храм, косир садвлӓ, яжо корнывлӓ дӓ кырык мары тетявлӓм тымдаш манын, кок классан школ ылын. Тӹштӹ пӹтӓриш кырык мары интеллигенци тыменьӹн, нӹнӹ логӹц пӹтӓриш марла романын авторжы — Игнатьев Никон.

Шур монастир паян ылын, тӹдӹн мулӓндӹвлажӹ Азан губерняштӹ, Цикмӓ уездыштӹ дӓ Угарман губернянӓн Шурдӹнг уездӹштӹ ылыныт. Совет кӹлӹм шагалтымы паштек монастирӹм Шурдӹнг уездӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Огнев-Майдан дон Семнӓнӓ (Семьяны) солавлӓ гӹц ылшывлӓ пыдыртенӹт, нӹнӹлӓн Шурдӹнг гӹц мещӓнвлӓ палшенӹт. 1921-шӹ ин монастир портвлӓэш Кырык Мары Педтехникумым пачмы, церкӹвлӓм пыдыртымы, 2006-шы и годшен Шур монастир угӹц ӹштӓш тӹнгӓлӹн.




#Article 138: Шур школ (121 words)


Шур школ — Кырык сирӹштӹш школвлӓ логӹц сек тоштывлӓ лошкы пыра дӓ тӹштӹ 1900-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹшӹштӹ кырык мары интеллигентвлӓ логӹц шукын тыменьӹнӹтӓт, историжӓт сек паян ылеш. Ти якшар портӹштӹ школ 1 ноябрь 1874-шӹ и годшен ӹштӓ. 1875-шӹ ин школ Халык Тымдымаш Министерство лӹвӓлнӹ ылын, тидӹ паштек тӹдӹм Цикма уездӹн земствышкыжы пыртымы, 1877-шӹ ин Гурий Шумбелкымдемлӓн пумы, 1892-шы ин церкӹ кымдем школ статусым пумы, тидӹ паштек угӹц Гурий Шумбелкымдемлан ванжен. Октябрь революци паштек, Шур монастирӹм питӹрӹмӹкӹ, школышты 1919-1926-шы ивлӓ лошты Кырык Мары Педтехникум ӹштен.1926-шы ин школлан Хресань сӓмӹрӹквлан школ лӹмӹм пумы. 1933-53-шы ивлӓ лошты Шурыштыш тетя портӹштӹш тетявлӓӓт тӹштӹ тыменьӹнӹт. 1953-59-шӹ ивлӓ лошты Шӹмиӓш школ ылын, вара тӹдӹ Кӓндӓкшиӓшӹш вашталтымы, 1989-шӹ ин Ындекшиӓш школ лин. 2000 и годшен Шур тӹнг школ маналтеш.




#Article 139: Шурдӹнг (622 words)


Шурдӹнг (рушла: Васильсурск) — хала сӹнӓн когосола Угарман областьын Воротын районыштыжы. 

Шурын Йылышкы йоген пырымы вӓрӹштӹжӹ киӓ. Цикмӓ гӹц Ш. якте Йыл мыч 40 уштыш дӓ шоссе корны мыч Микрӓк гач 65 уштыш нӓрӹ. Ш. гӹц  Ӓвӓсирӹш 7 уштыш лиэш. Угарман якте Шур гач паром доно ванжен, 160 уштыш нӓрӹ погына. Райцентр – Воротын якте 12 уштыш.

Руш историграфин документвлӓжӹ семынь Шурдӹнглӓн негӹцӹм 1523-шы ин пиштӹмӹ. Тӹ годымок, ти вӓрӹштӹ кырык марынвлӓн яжон, цаткыды пренявлӓ гӹц ӹштӹмӹ Цепель кӓрмӓн гишӓнӓт мары историквлӓ попат. Кӹзӹт якте Шурдӹнг лишнӹ тӹ карман годшаш лаксаквлам ужаш лиэш, кыдывлӓ Супротивный ключ изи ӓнгӹр доны ылыт. Ти вӓрӹштӹ первиш кырык марынвлӓ ӹшке йымывлӓштӹлӓн ыдылыныт дӓ цӧкленӹт. Цӧклӹмӓш овуца кӹзӹт яктеок перегӓлт кодын да тенге и йӹде кыдӹтидӹ кырык марынжы тышкӹ 11-шӹ сентябрьын йыдым ыдылаш каштыт. 1520-шӹ ивлӓн Московин кугижӓжӹ Азан ваштареш кредӓлӹн дӓ ӹшке территорижӹм кымдаэмдӓш цацен. Тӹ ивлан ти кугижӓнӹшӹн ирвел пӹсмӓнжӹ Шур тӹр мыч кен. Кырык марынвлӓн карманым лыпшен шумыкы, стрелецвлӓ Шур тӹреш Васили III-шы князь лӹмеш руш карманым шӹндӓт дӓ тӹдӹлӓн Васильевым Новгород лӹмӹм пуат. Ынянӓш лиэш, Цепель карманым рушынвлӓ доно шӓлӓтӹмӓш эдем вӹрӹм йоктарыде эртӹде. Халык лошты ти лӹмӹм кӹтӹкемден, Васильсурск манаш тӹнгӓлӹнӹт. Ти кредӓлмӓшвлӓ гишӓн Руш историографиштӹ когонжок ак сирӓлт. Тӹ годымок, Шурдӹнг гишӓн сирӹмӓштӹ, ситӓлык изи самыньвлӓм моаш лиэш, шамаклан, пӹтӓрижӹ Ш. форпост семӹнь ылшы карман ылын, тидӹм пӓленӓ, но кыдыжы тӹдӹлӓн тӧрӧк хала статусым пуат. Шурдӹнг карман 1-шӹ сентябрьын [1523 ин йӓмдӹ лин дӓ тӹдӹн йӹржӹ кымда лаксак дӓ кӱан стенӓ ылын. Тидӹжӹ марынвлӓ карманым ӹнжӹштӹ атакуеп манын, ӹштӹмӹ ылын. Азан тадарвлӓ Шурдӹнглӓн тырын ӹлӓшӹжӹ когонжок ирӹкӹм пуделыт дӓ Азаным рушынвлӓн кырык марынвлӓн палшыкышты доно сӹнген нӓлмӹштӹ якте, ти карманым 1536-шы да 1539-шӹ ин кыравен лыктыныт. Азан 1552-шы ин сӹнгӹмӹ лин дӓ тенге Шурдӹнг форпостын керӓл ылмыжым ямда. 1779-шӹ ин Шурдӹнглӓн уезд хала статусым дӓ Василь лӹмӹм пумы. 1781-шӹ ин 16-шы августын тӹдӹн гербшӹм яралеш лыктыт. Уезд хала семӹнь Ш. 1927-шӹ и якте ылын. Кугижӓ жепӹн Ямангаш монгырыштыш Йыл тӹрӹштӹш кыдӹ-тидӹ кырык мары солажы ти уездӹш пырен. Йӱрнӹӓт ти уездӹштӹ ылын. Вара нӹнӹм Мары Эл Республикыш ушымы. 1979-шӹ и якте эче Шурдӹнг хала сӹнӓн цаткыды когосола ылын, Шурын сиржӹ вӹдӹшкӹдӓ йыжнен валымыжы паштек, Шурдӹнгӹн ӱл, сек исторический районжы курымеш ямын, пӧртвлӓ пыдыргенӹт дӓ ти эксӹкӹштӹ кок эдем колен. Тидӹ паштек Ш. изиэмӓш дӓ цевер сӹнжӹм ямдаш тӹнгӓлӹн.

Шурдӹнгӹштӹ 1524--шӹ инок йӓрмингӓ ӹштӓш тӹнгӓлӹн, вара тӹдӹм Макарын монастир- докы (махань ин пӓлӹ агыл), а 1817--шӹ ин Угарманыш ваштымы. Уезд хала семӹнь Шурдӹнгӹм паянеш шотлаш лиэш ылын. Йыл да Шур тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓӓт тылвышвлӓ тӹштӹ шукын ылыныт, кыдыжы лач эртен веле, но шукынжок тӹштӹ шалгенӹт. Совет жепӹн Шурдӹнгӹштӹ кого пристин ылын, варажы лач Метеор дон Ракетывлӓлӓн веле вӓр кодын, кӹзӹт тӹштӹ дебаркадерӹм ак шагалтеп дӓ вӹд пындашыштыш шылдыран тылвышвлӓӓт ак кашеп. Вес вӓре кеӓш манын телӹм Шур гач кемӹлӓ, и кемӹкӹ Шурдӹнг – Пыле Кырык- паром каштеш, а кыды автомобилистшӹ шоссе корным айыра: кыды ти солам Кырык сир доно уша. Шурдӹнгӹштӹ лапкавлӓ, кафе, почта, шонгывлан пӧрт, амбулатори, поссовет ӹштӓт.

Тидӹ гӹц пасна Шурдӹнг пиш косир дӓ цевер вӓрӹштӹ шыпшылт вазынат, Кугижӓ годымок тӹштӹ пансионатвлӓ дон кӓнӹмӹ портвлӓм пачмы ылын. Ти вӓрвлӓм эче Изи Швейцари - лӹм доно пӓленӹт. Кӓнгӹжӹм тӹштӹ ӹлӹмаш шолмылаок шолын, кӓнӹшӹвлӓжӹ Угарман гӹц веле агыл, тенгеок Моско-дон Петербург- гӹцӓт ылыныт. Шурдӹнг доно шукы кырык мары пӓлӹмӹ эдемӹн ӹлӹмӓшӹжӹ кӹлдӓлтӹн, тӹштӹ Григорьев-Эмаш, Никон Игнатьев, Шадт Булат, Митюк, Владимир Сузы, поэтвлӓ Николай Егоров, Атюлов Анатолий, Валери Микор, артньыквлӓ Ефимов Измаил дон Алдушкин Сергей шӹренок ылыныт. Шурдӹнгӹштӹ мырывлӓм сирӹшӹ Лев Маликеев ӹлен.
Пӓлӹымӹ рушынвлӓ логӹц Александр Радищевӹн, Исаак Левитанын, Иван Шишкинӹн, поэт модернист Николай Кузминӹн лӹмвлӓштӹм пӓлдӹртӓш лиэш. Кого Вырсы жепӹн Шурдӹнгӹштӹ Москваштыш Кого театр эвакуациштӹ ылын. Шурдӹнгӹштӹ Культура пӧрт, библиотека дӓ кӹдӓлӓш школ ӹштӓт. Тӹштӹ Шур монгырыштыш кыдӹтидӹ кырык марынжы тыменешю Тӹшкӹ нӹнӹ Шур школ паштек кеӓт. Школышты кырык мары йӹлмӹм ак тымдеп.




#Article 140: Шывашар (100 words)


Шывашар, тенгеок кӹзӹтшӹ кырык марла Чебаксар (суасламарла: Шупашка́р, Šupaškar, руш. Чебоксары) — Суасламары Республикын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 456 054 эдем ӹлен. Халан этимиолгижӹм шукы верси доно ынгылдарат, сек –нянешӹжӹ марла йӹлмӹн Шӓвӹкшӓнгӹр «деревянный желоб или кадка для воды» шаям шотлаш лиэш. Шывашарышты шукы кырык марын ӹлӓ. Руш историографвлӓ молнам ти халам 1556-шы ин шӹндӹмӹ маныныт, кӹзӹт ти им 1469-шӹш ваштымы. Тӹ годӹмок австри историк Герберштейн Угарман лӹвӓлнӹш кырык марынвлӓм Московин кугижӓжӹ Васили Кымшы 1487-шӹ ин веле сӹнген манеш. Кырык марынвлӓн первиш вуйхалашты, Цепель вӓреш Шурдӹнгӹм (Васильсурскым) 1523-шы ин шӹндӹмӹ гӹнь, Шывашарлан 1469-шӹ ин негӹцӹм пиштӹмӹлӓн когонжок ӹнянӓш ак ли.




#Article 141: Шӹргӹйӓл (765 words)


Шӹргӹйӓл — гӹц Эмӓнсола якте 2 уштыш нарӹ. Ш. нӹл лаштык гӹц шалга, кыдывлӓ Покшал сир, Ӱл сир, Копон сир дӓ Потак сир маналтыт. 2001-шӹ ин Шӹргӹйӓлӹштӹ 294 эдем ӹлен.

Сола гишӓн шайыштмаш
Ку сирен?
Свет вӹлнӹ шукы вес сӓндӓлӹкӓт улы, но каждый эдемӹн туан ӓвӓжӹ иктӹ. Иктӹ веле тӹдӹн шачмы сӓндӓлӹкшӓт. 
Мӹнь Кырык мары районын Шӹргӹйӓл солаэш шачынам. Мӹлӓнем ӹшке туан солаэм сек шергӹ ылеш. Тӹдӹм шӹргӹвлӓ, кырыквлӓ, алыквлӓ ӓрен нӓлӹнӹт, Йыдпел велнӹ – кого Йыл. Туан солаэмлӓн Шӹргӹйӓл лӹмӹм пуэнӹт, вет первиӓт дӓ кӹзӹтӓт тӹдӹ шӹргӹ лошты вӓрлӓнӓ. Перви мары халык шӹргӹ лоэш дӓ вӹд тӹреш ӹлӹшвлӓжӹм шӹндӹлӹн. 

Кырык мары сола лӹмвлӓ шукы йӧн доно линӹт. Ик йӧн – йӓл шамак палшымы доно.
Шӹргӹйӓл (рушлажы Ямолино) шамакышты йӓл манмыжы халык (мары) значени доно кычылталтеш ( сола йӓл—сола халык), тенгежӹ шӹргӹ лошты, тӹдӹн лишнӹ ӹлӹшӹ халык: Йылйӓл, Важйӓл, Шӹргӹйӓл дӓ молат.
Соланан шачмы историжӹ гишӓн попаш гӹнь, махань курымын ӹштӓлтмӹжӹ пыток пӓлӹ агыл, а кӹзӹт ижӹ кӱ гӹц ядыштат? Мам пӓлен нӓлӹнӓм --  тидӹ тымдышынан погымы материалжы гӹц. Тӹдӹ тенгеок мӹлӓнем «Жерӓ» газетӹм пуэн, кышты Эмӓн сола В. Армяновын «Карамуша дон Акпарс» шаныкалымаш статьяжы пецӓтлӓлтӹн. Мане,  первишӹрӓк эдемвлӓн попымышты семӹнь лӓктеш, вуйта родывлӓнӓ, кого тьотявлӓнӓ, Карамушашты ӹленӹт. 
Йыл лишнӹ шукы событи первишен лиӓлтӹн. Марывлӓлӓн шӹргӹ лошкыла, Кырык сир покшакыла, кеӓш вӓрештӹн. Карамуша лӹм гӹц шамак дӓ легендыжы (историжӹ) веле кодын. Кыце сирӓ В.Армянов, « ти сола халыкын ӹшке статян «гимнжат» -- мыры лыдышвлӓжӓт – ылыныт. Тидӹ, векӓт, 1500-шӹ ивлӓн гимн ылын:

Ти мырым, ӓшӹндӓрӓш манын, 1957 ин автор ядышт сирен нӓлӹн Шӹргӹйалӹн Подак сирӹштӹ тӹнӓм ӹлӹшӹ Прокон Евстаф (Естап) гӹц (1875 ин шачын, 1967 ин  колен). Шӹмӓвыч шишкыш доно ти мырым шӹренок мыра ылын. Тенгеок эче Пелгид Хӧдӧр (Вася Хӧдӧр, Сахарин Хӧдӧр) шукы историм пӓлен. Икшӹ мировой война годым коктынат Австро-Венгриштӹ пленӹштӹ ылыныт».  ¯жӓл, кӹзӹт техень шайыштшывлӓ уке ылыт, но ӹнде «У сем» журнал, молы керӓл книгӓвлӓ улы. (А хоть-махань книгӓн «Литература» разделыштыжы махань книгӓ лӹм уке! Примереш, И.С.Галкин. Кто и почему так назвал? Рассказы о географических названиях Марийского края. Й-Ола, 1991г.)

Солана Карамуша гӹц 2 уштыш ӧрдӹжеш какляка ӓнгӹрвлӓ доран вӓрлӓнен. Сек пӹтӓри солана вӓрӹшкӹ Томилӓ дон Анна лӹмӓн эдемвлӓ толыныт, маныт. Нӹнӹн лӹмӹштӹм ӓшӹндӓрӹктӹшӹ вӓр лӹмвлӓм кӹзӹт мӓӓт попенӓ: Томилӓн лидӹ, Аннан капка. Шӹргӹштӹжӹ тум, йӓктӹ, кожвлӓ кушкыныт ылын. Тӹнӓмшӹ кок тум Покшал сирӹштӹ кукшы лимешкӹштӹ шалген. А кож Подак сирӹштӹ шалген, 13-15 и перви хозажы роктен шуэн, ¿шкеж¿, векӓт, пужымат олтен п¿тӓрен шоктыде.

Мары родывлӓнӓ ӹнянӹмӓшӹштӹ доно язычниквлӓ ылыныт. Пӓленӓ: нӹнӹ ӹшкӹмӹштӹн йымывлӓштӹлӓн шӹргӹштӹ дӓ вес вӓрвлӓштӹ кымалыныт. Техень вӓр Шӹргӹйӓлнӓ сола лишнӓт ылын – цӧклӹмӹ ыдылмы вӓр, оты. Вӓр лӹмжӹ Аржанлидӹ – кугилӓӓн карем, кӱшнӹжӹ кӹзӹт тӧр вӓр, ныр. Молнамжы ма: шӹргӹ ӓль охыр карем ылын, пӓлӓш ӹнде ак ли. « Изинӓ годым тӹ каремӹшкӹ мӧрӹм, калявонгым погаш кеӓш лӱдӹнӓ ыльы»,-- шайыштеш тымдышына Ильина С.В.
Руш государствышкы пыртымыкы, кырык марынвлӓм христианство векӹ вашташ тӹнгӓлӹнӹт. Кырык сирешӓт церкӹвлӓ шачаш тӹнгӓлӹнӹт, а церкӹ сола халыклан мӹндӹрны гӹнь, ӹлем лишӓн часовням (тӹдӓт вет изи церкӹ гань) шӹнденӹт. «Техень часовня Подак сир вуйышты якшар кӹрпӹц гӹц чангымы кӹзӹт тоже улы, но сурт пичӹ кӧргӹшкӹ вӓрештӹн. (Тидӹ мӹньӹн шачмы пӧртем, -- попа Ильина С.В.) Кӹрпӹцӹм лишӹл каремӹштӹ ӹштенӹт, йылатенӹт. Кӹрпӹц пӧртӓт целаок шӹнзӓ, ӹлӹшӹ эдемвлӓжӹ веле уке (фотом анжы)», -  попа тымдышем.

Ик йых весӹм вашталтен. ¯лӹмӓш анзыкыла кен, виӓнгӹн, руш халык сага культурыжат кушкын, торгейӹмӓш ӹлӹжӹн, но пӹзӹрньӹк ӹлӹмӓш эче тӧрӧк пӹтӹде. Лач Советский власть дӓ Мары Автономим ӹштӹмӓш веле пытшок ирӹк ӹлӹмӓшӹм халыклан канден. 

Но районыштына кок «Победа» лӹмӓн колхоз ылын, мамнан сола марывла седӹндон 1934 ин «Юпитер» лӹм¿шк¿ вашталтен¿т. Счетовод ти колхозын шукы и Бычков Владимир Афанасьевич ылын, вара тӹдӹм председателеш айыренӹт.

У коллективный пӓшӓ ярелӓ жеп чӹнь эртен. Тӹнӓмшӹ ӹлӹмӓшӹм кӹзӹтшӹ ӹлӓлшӹ эдемвлӓ цӓшӓн веремӓэш ужыт, но тӹдӹ цилӓжӓт 10 и шыпшылтын.
Лӱдӹшлӓ 1941-1945 ивлӓн солана гӹц 87 эдем войнашты ылын. Нӹнӹ логӹц пелӹжӓт толде, кыдыжы 1-2 иштӹ коленӹт, тагачы кечеш 1 веле кодын. Шукы салтакшок Ленинградский фронтышты кредӓлӹн, лӱдӹшлӓ пленӹшкӓт вӓрештӹнӹт ылын. А солаэш кодшы ӹдӹрӓмӓшвлӓ, тьотя-папавлӓ, когорак тетявлӓ цилӓнӓт фронтлан палшенӹт.

Халык, кыце кердӹн, тенге фронтлан палшаш цацен. Мижӹн носким, пижоргым, мижгемӹм, роколмам, киндӹм дӓ молымат салтаквлӓлан колтенӹт.  Кого солан пӓшӓм 24 иӓш ӹдӹрӓмӓш 1947 и якте  виктӓрен. Война пӹтӹмӹкӹ, фронтовиквлӓ толыныт, ӹдырамаш председательым пытари Горбунов М.Д. вашталтен, вара угӹц Бычковым шагалтенӹт. 

Тагачшы сола кооперативвлӓн пуйырымашышты политика гӹц, тӹдӹн вуйлатышыжы, хозяйствыш пырышы каждый эдем гӹц зависимый ылеш. А кынам иктӹжӹ пайдам ӹштӓ, весӹжӹ ӓрӓкӓм йӱэш, шолыштеш веле гӹнь, колхоз уланг ак керд. Тагачы тидӹм ӹлӹмӓш анжыкта.
Мӹнь мытыкын шачмы солаэмӹн ӹлӹмӓшӹжӹ, пӓшӓжӹ, ирӹк верц кредӓлмӹжӹ гишӓн веле ланзыленӓм, образовани, культура монгыр ӧрдӹжеш кодын. Тидӹм эче , пӓлем, ланзылаш келеш.
Лачокат, солаэмӹн ӹлӹмӓшӹжӹ – тидӹ мӹньӹн туан кырык мары халыкемӹн историжӹ.




#Article 142: Эдемӹн прававлӓжӹ (546 words)


Эдемӹн прававлӓжӹ – шачмы годшенжок эдемлӓн прававлӓ пуалтыт, нӹнӹм иктӓт весӹ тӹдӹ гӹц шолышт нӓлӹн ак керд. Ти прававлӓ гражданство, ӹдӹрӓмӓш ӓль пӱэргӹ, шонгы ӓль сӓмӹрӹк, раса, махань халык гӹц ылмы, махань религилӓн ыдылмы гӹц ак кечеп. Эдемӹн прававлӓжӹм кӹзӹтшӹ ушемкымдемӹштӹ кугижӓнӹшвлӓн тӹнг законвлӓштӹ (Конституцивлӓштӹ) пингӹдемдӹмӹ.

Термин ”эдемӹн прававлӓжӹ” пӹтӓриш гӓнӓ Франциштӹ сирӹмӹ дӓ 1789-шӹ ин ярыктымы ”Эдемӹн дӓ гражданинӹн прававлӓжӹн деклараци” лӹмӓн документӹштӹ вӓшлиӓлтеш. Тидӹ гӹц анзыцшы Англиштӹ ”Ирӹкӓн ылмашын Куатан харти” (1215 и), Кого Британиштӹ (1689 и) дӓ Ушымы Штатвлӓштӹ сирӹмӹ (1791 и) ”Эдемвлӓн Билль” документвлӓ ылыныт.

Коклышы курымын эдемӹн прававлӓжӹ гишӓн Ушымы Халыквлӓн Организаци (УХО) (англла UN, рушла ООН) 10-шы декабрьын 1948-шӹ ин ”Эдемӹн прававлӓжӹн тӹнг декларацижӹ” документӹм сирен. Анжы: 

Европышты ”Эдемӹн прававлӓ дон тӹнг ирӹкшӹм ӹшӹклӹмӹ Европын Конвенци” функционируя. Ти документ весӹвлӓ доно тӓнгӓштӓрен, ӹлӹмӓш докы лишӹлрӓк ылмыжы доно айыртемӓлтеш. Кынамжы законвлӓм сирӓт веле, ӹлӹмӓшӹшкӹ пырташ ак цацеп, а пӓлдӹртӹмӹ документ ти шотышты нормывлӓжӹм шотеш пиштӓш тергӓ. Тӹнг иструментжӹ семӹнь эдемӹн прававлӓжӹ верц ылшы Европын Судшы ылеш. Тенгежӹ гӹнь тиштӹ кӹтӹкӹн эдемӹн прававлӓжӹ гишӓн сирӓлтӹмӹлӓ:

Прававлӓ тӹнӓм веле ӹлӓт, кынам гражданвлӓ ӹшке активно нӹнӹм кычылтыт. ӹшке прававлӓм пӓлӹмӓш - демократи шӱлӹшӓн ушемкымдемӹн тӹнг пӓлӹквлӓжӹ ылыт. Тидӹжӹ кыце ӹшке интересвлӓ верц шалгымашты, тенгеок ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓ доно активно интересуялтмышты цаклалтеш.

Глобал Витнесс (правительствывлӓ доно кӹлдӓлтшӹ агыл организаци, кыды эдемӹн прававлӓжӹ верц вӓнгӓ)

Ирӹк - эдем мам ӹштӹнежӹ дӓ ӹштӓш шана, тӹдӹм ӹштен кердмӹжӹ. Ирӹкӓн ылмаш дӓ ирӹк гишӓн философин историштӹжӹ шукы семӹнь трактуялтеш, кынамжы тидӹм эдемӹн долгжы доно, вӓк, кӹлдӓт, кынамжы тидӹ гишӓн воксекат ак попеп дӓ кынамжы попенӹт, гӹнят, тӹдӹлӓн раскыды пӹсмӓнӹм ӹштенӹт. Ирӹк дӓ ирӹкӓн ылмаш этика доно кӹлдӓлтӹт – дӓ тидӹ эдем мам вес эдемвлӓ анзылны дӓ вес эдемвлӓлӓн ӹштӓ, ынгылышашлык, действивлӓжӹ верц вӓшештӹшӓшлык. Ирӹк дӓ ирӹкӓн ылмы гишӓн кугезӹ годшаш философвлӓок шаныкалаш тӹнгӓлӹнӹт, нӹнӹн дӓ вес курымвлӓнӓт сирӹмӹ шанымашвлӓштӹм шукы книгӓ доно лыкмы. Пиш ӹжӓл, туан йӹлмӹнӓ доно нӹнӹм лыдын ана керд.
	
Демократи — грек йӹлмӹ гӹц, кугижӓнӹшӹм вуйлатымы форма. Тидӹн тӧр формыжы (халыкын вуйлатымыжы доно) ӓль представляйӹмӹ демократин формыжы (халыкын айырымы эдемвлӓ доно (депутавтлӓ) вуйлатымаш) улы. 

Демократи – законвлӓ, правилывлӓ, процедурывлӓ, йӧнвлӓ гӹц шалга, махань-шон общественный организацивлӓ дон политикӹштӹш партивлӓн мнеништӹм анзыкы лыктеш, махань-шон социальный классвлӓм интересвлӓштӹм ӹшӹклӓш йӧнӹм пуа. Демократи годым ушемвлӓш, группывлӓш, партивлӓш погынаш лиэш дӓ политикӹштӹ ”ӱлӹц кӱшкӹ кузаш” йӧн улы. Демократи гишӓн кугезӹ Грецишток попаш тӹнгӓлмӹ (Платонын тымдымашвлӓжӹ дӓ кугижӓнӹш гишӓн теоривлӓжӹ).

Кӹзӹтшӹ ынгылымашан демократи Вадывел Европын формыжы доно виӓнгеш, вес семӹньжӹ тидӹм ”либеральне демократи” маныт, кыдылан негӹцӹм Джон Локк (1632-1704), Монтескьӧ (1689-1755), Жан Жак Руссо (1712-1778) пуэнӹт. 

Либеральный демократи ”шукыным” веле агыл праваштым дӓ интересӹштӹм шотышкы нӓлеш, тенгеок ”чӹдӹштӹ” ылшы политический партивлӓн, национальный, этнический, социальный дӓ культурный дӓ тенгеок цилӓ эдемӹнок прававлӓштӹ дон интересвлӓштӹ гишӓн ак монды. Дӓ пӓлдӹртӓш келеш, эдемӹн прававлӓжӹ ти шотышты приоритетӓн ылыт. Ти прававлӓм цилӓ кугижӓнӹшок ӹшке Тӹнг законыштыжы (Конституциштӹжӹ) пингӹдемден дӓ нӹнӹм ӹлӹмӓшӹш пырташ манын, махань-шон органвлӓлӓн тидӹ паштек вӓнгӓш правам пуэн.

 
Кӹзӹтшӹ глобализируялтшы жепӹн демократиӓт кугижӓнӹшвлӓ анзылны у задачывлӓм шӹндӓ, нӹнӹ гӹц демократин принципвлӓжӹм, правилывлӓм, гражданинӹн, эдемӹн прававлӓжӹм шотышкы нӓлӓш тергӓ дӓ лач ӹшке законвлӓ доно веле агыл, тенгеок халыквлӓлошты сирӹмӹ законвлӓм кычылташ дӓ утла лач ӹшке суверинитет гишӓн шанышы сӓндӓлӹквлӓ гӹц, халыквлӓлоштыш законвлӓм шотеш пиштен, нӹнӹ гӹц изиш карангашат ӱжеш. Тӹ сӓндӓлӹквлӓ, кыдывлӓ ”мӓ демократин принципвлӓжӹ доно виӓнгӹнӓ” маныт, но тӹ годымок кӹзӹтшӹ жепӓш тергӹмӓшвлӓм ӧрдӹжеш кодат, парктикӹштӹжӹ иммитационный демократи, авторитарный ӓль пеле авторитарный режимвлӓ докыла кеӓт.




#Article 143: Эмӓн (124 words)


Эмӓн.  Сола Кырык сирӹштӹ.

Эмӓнсола — Эмӓн сола поселенин центыржы ылеш, кышкы 3 кого дӓ 16 изи солавлӓ пырат. Районын  центыржы  Цикмӓ хала, тӹдӹн дорцын 33 уштышышты сола вӓрлӓна. Эмӓнсола шамак кок компонент гӹц шалга Эмӓн / Эмӓш писатель лӹм доно кӹлдӓлтеш дӓ сола шамак гӹц. XVI-XVIII курымын Эмешев дӓ Кокшы Эмешев лӹмвлӓ дон ӓшӹндӓрӓлтеш.
Пӹтӓриш гӓнӓ Эмешев Акпарсын кымдемӹштӹжӹ,  23 кудывичы дон, 1795 ин ӓшӹндӓрӓлтеш. 1859 ин кырык мары Эмешев солашкы, кыды Москва дон Казань корнышты шалга, пырен 24 кудывичӹ (80 пӱэргӹ дӓ 61 ӹдӹрӓмӓш), 1897 ин — 41 кудывичӹ 228 эдем дон (117 пӱэргӹ дӓ 111 ӹдӹрӓмӓш), а 1907 ин — 223 эдем. Пӹтӓртӹш XVIII дӓ тӹнгӓлтӹш XX курымвлӓн сола пырен Кого Юнгы  волостьыш Цикмӓ уездыш. 1918 и гӹц Йоласалын центырыш пырен.




#Article 144: Эстон мары сӹлнӹшая кӹлвлӓ (548 words)


Эстон мары сӹлнӹшая кӹлвлӓ

Кок халык лоштыш культура кӹлвлӓм виӓнгдӹмӓштӹ литература пиш кого рольым мадеш. Кок литература лоштыш кӹлвлӓ сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓ гач ӹштӓлтӹт дӓ чангалтыт. Нӹнӹ вуйта кок халык лоштыш культура кӹвервлӓ ылыт. Кыце эстон сӹлнӹшая марла йӹлмӹвлӓшкӹ сӓрӹмӹ, тӹдӹм пӹтӓри анжалына. Марынвлӓ дон эстонвлӓ лошты пӹтӓртӹш 15 и жепӹштӹ кӹлвлӓ пиш интенсивный дӓ цаткыды ылыт, но ӹжӓл, тидӹ гишӓн анзыцрак жеп гишӓн келесӓш ак ли. Вӓк тӹнӓмӓт, кынам Мары Эл дон Эстони политикӹштӹш ик системӹштӹ ылыныт, кӹлвлӓм фрагментарныеш веле шотлаш лиэш. 

Тиштӹ ӹшке ӓмӓлжӹмӓт моаш лиэш: соцреализм йӧн доно дӓ лач ти принципвлӓм веле шотеш пиштӹшӹ мары литературылан, модернизм йӧн доно сирӹшӹ эстон литература мӹндӹр ылын дӓ реализм йӧн доно сирӹшӹ эстон авторвлӓн пӓшӓвлӓштӓт пӓлӹдӹмеш кодыныт. Тидӹ ик вир. Вес вирӹм 1930-шы ивлӓн эртӓрӹмӹ репрессивлӓ доно кӹлдӓш лиэш: тӹнӓм сек активный дӓ кӹцкӹвлӓм кандышы сирӹзӹвлӓ дон поэтвлӓм ликвидируйымы. Ма интересножы, 1920-30-шы ивлӓн мары литературышты сӓрӹмӓш пӓшӓ пиш активно кен. Тидӹ паштек литературышты вакуум кодын дӓ пиш ӹжӓл, сӓрӹмӓш пӓшӓӓт, кӹрӹлтӹн, манаш лиэш. 

Мары сӓрӹзӹвлӓ эстон литература докы 1960-шы ивлӓн анжалтышыштым шуат. Эстоништӹ, аспирантурышты тыменьшӹ, кӹзӹт профессор Иван Григорьевич Иванов эстон йӹлмӹ гӹц сӓрӹшӹвлӓ логӹц пӹтӓришӹ ылеш. 1960-ы ивлӓнок Геннадий Матюковский Элен Нийтӹн Пӹзӹлмӹ лыдышыжым кырык марлангда, кыдым Ончыко журналеш пецӓтлӹмӹ. Тидӹ паштек 1970-1980-шы ивлӓн сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм шукыжымок ат уж. 

Сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм анзыкы виӓнгдӹмӓштӹ кого рольым Цикмӓ журнал мадын, тӹдӹн пӹтӓриш номержӹ 1995-шӹ ин лӓктӹн. Ти журнал мары культурын феноменжӹ, кыды ӹшке йӹржӹ махань-шон хытырымашвлӓм тӓрвӓтен. Кыдывлӓжӹ ти журналым вырсат, ылмыжым ак реагируеп, а весӹвлӓжӹ, анешлӓ тӹдӹ вӹкӹ симпати доно анжат дӓ мары культурышкы тӹдӹ у, йонгата шьлӹшӹм канден, маныт. Мам ит попы, тене журналын 10 иӓш юбилейжӹ дӓ тенеш номержӹ шӹжӹм лӓкшӓшлык. 

Эстонвлӓм анжалаш гӹнь, нӹнӹ XIX-шӹ курымынок марынвлӓ докы интересӹм лыктыныт. Йохан Вейдеманнын 1866-шы ин Лондонышты кырык марла латиница доно сирӹмӹ Матфей гӹц Евангелим нигыцеӓт пӓлдӹртӹде кодаш ак ли. Весин ти книгӓн лӓкмӹжӹ годшен 140 и шоэш дӓ ти лӹм доно, шанем, Эстон-Мары Ушем мары сӓрӹзӹвлӓлӓн Эстоништӹ семинарым организуен кердеш. Вара вес лӹм, кыды литература доно кӹлдӓлтӹн, тидӹ Азан университетӹн профессоржы Михкель Веске, кыды 1880-шы ивлӓн кырык мары йӹлмӹлӓн ӹ буквам шанен лыктын. 

Лач мары сӹлнӹшая доно кӹлдӓлтшӹ пӓшӓвлӓм эстонвлӓ 1930-шы ивлӓн сирӓш тӹнгӓлӹнӹт. Тарту университетӹн эстон литература кафедрӹн профессоржы Юлиус Мӓги мары литературым шӹмлен дӓ совет арми Эстоним оккупируйымы паштек, Швециштӹ эмиграциштӹ ылмыжы годым мары литература гишӓн шӹмлӹмӓш пӓшӓвлӓм сирен. Пӹтӓриш сӓрӹмӓш пӓшӓвлӓ 1950-шӹ ивлӓн пецӓтлӓлтӹнӹт. Совет жепӹн марла йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ сек кого пӓшӓвлӓ лошкы Ким Васинӹн Онарын мӱлӓндӹштӹ (Onari maal) лӹмӓн книгӓ пыра, кыдым Матти Пийримаа сӓрен. 

Мары литературым сӓрӹзӹ Тию Кокла сек шукым сӓрен. 1990-шы ивлӓн эстон йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ пӓшӓ ӹлӹж кен, тидӹм Арво Валтон доно сӓрӹмӹ нӹл поэтессӹн лыдыш книгӓжӓт анжыкта. Лыдыш книгӓн лӹмжӹ Neli marilannat маналтеш дӓ тӹшкӹ Альбертина Иванован,Светлана Есаулован, Валентина Изилянован дӓ Надежда Никитинан лыдышвлӓштӹ пыренӹт. 

Ы#нянӹмӹ шоэш, толшашышты эстон сӹлнӹшая докы сӓмӹрӹк мары поэтвлӓ дӓ сирӹзӹвлӓ интересӹм лыктыт дӓ сӓрӓшӓт ак лӱдеп лиэш. Вес йӹлмӹвлӓшкӹ сӓрӹшӹвлӓлӓн Эстоништӹ махань-шон палшыкым, грантвлӓ дон стипендивлӓм пуат, семинарвлӓ дон курсвлӓм эртӓрӓт. Иктӹ пӓлӹ, ти пӓшӓм ӹштӓш манын, иктӓт мӓ докына ядын ак тол, мӓмнӓн мары авторвлӓ ӹшке инициативӹм лыкшашлык ылыт дӓ ти шотышты ядмашвлӓдӓ моло лит гӹнь, Эстон-Мары Ушемӹшкӹ ӓль Фенно-Угришкӹ, ӓль Цикмӓ журналышкы сирен колтен кердӹдӓ. Кишӹ кӱ лӹвӓкӹ вӹд ак йогы манын, халык попа, тидӹжӹ гӹнь лачокат тенге - ӹшке ана тӓрвӓнӹл гӹнь, тӹнӓм культурыштат шукы пӓшӓ ӹштӹдеок кодеш.




#Article 145: Эшмякова, Фаина Викторовна (218 words)


Фаина Викторовна Эшмякова — лӹмлӹ кӓршӹзы, мырызы, педагог, Мары Эл Республикыштышы культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1992). Тӹдӹ 1956 ин 29 майын Микрӓк вел Важйӓл Когосолаэш шачын. 3 класс якте Йурнӹ районыштышы Карасйӓр кӓндӓшиӓш школышты, а вара Микрӓк кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн. Тенгеок тиштӹ музыкальный школын кӓрш классым тымень лӓктӹн. Тӹдӹн тымдышыжы лӹмлӹ кӓршӹзӹ Тамара Андреевна Ягельдина ылын. 1973-1977 ивлӓн И.С.Палантай лӹмӓн музыкальный училищӹштӹ, дирижерско-хоровой отделеништӹ, тыменеш. Пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, ик и Микрӓк тетя музыка школышты пӹшӹлӹ. Кӹзӹт Йоласал тетя музыка школышты кӓрш доно шакташ тымда. 1984-1990 ивлӓн Мары кугижӓнӹш университетӹшты историко-филологический факультетӹштӹ заочно тыменеш. «Марийские гусли: прошлое и настоящее» лӹмӓн дипломный пӓшӓм сирӓ дӓ тӹдӹм пасна книгӓ доно 1993 ин пецӹтлен лыктеш. Фаина Викторовна художественный самодеятельностьӹн дӓ «Шӹжвӹк» ансамбльын ик активный участницӹжӹ дӓ солисткыжы ылеш. Тӹдӹн сӹлнӹ юкшы шӹренок сцена гӹц йонгалтеш, репертуарыштыжы кырык мары композиторвлӓн веле агыл, алык мары композиторвлӓн мырывлӓмӓт кычылтеш. «Мыры-91-99» конкурсвлӓштӹ лауреат лӹмӹм сӹнген нӓлӹн. Кӓрш ансамбль доно икӓнӓ веле агыл республикыштына, Российын кого халавлӓштӹ дӓ вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ шактен дӓ мырен каштын.

Йоласал музыка школын кӓрш ансамбльжым Ф.В.Эшмякова 1981 ин цымырен. Ансамбль Йошкар-Олашты, Саратовышты, Угарманышты, Эстоништӹ, Сербиштӹ концертвлӓм анжыктен. 1989 ин майын Москвашты эртарӓлтшӹ тыменьшӹвлӓн I Всесоюзный йӓрмингӓштӹ профтехобразований лӹм доноӹ шке мастарлыкыштым анжыктенӹт. Тӹ инок ВДНХ-шты выступаенӹт. Цикмӓ халаш вес сӓндалӹквлӓ ӹгц толшы туриствлӓ анзылнат ик гӓнӓ веле агыл выступаеныт. Ансамбль Олык Ипай лӹмеш премин лауреатшы ылеш.




#Article 146: Эшпай, Андрей Яковлевич (151 words)


Андрей Яковлевич Эшпай (15-шӹ майын 1925-шӹ ин шачын) — мары композитор. Ленин премин лауреатшы. СССР Композитор Ушемӹн членжӹ 1952 и годшен. Цикмӓштӹ шачын. Ӓтяжӹ композитор Яков Андреевич Эшпай, ӓвӓжӹ, Валентина Константиновна руш йӹлмӹ дон литературым тымдышы. Йыхышты 1928 ин Москваш ӹлӓш ванжен. 

Москваштышы Национал+ноствлён портӹн лӹмлӹ композитор Андрей Яковлевич Эшпайын 85 и темӹмӹ лӹмеш книгём лыктын, Слово о Почётном президенте Землячества маналтеш.

СССР-ын халык артист, Кугижёншӹ дё Ленинский премин лауреат, Москваштышы кугижёншӹ консерваторин куатан профессоржы. 

Андрей Яковлевичӹн творчествыжы цилё свет вӹлнӹ пиш яжон пёлӹмӹ ылеш. Тӹдӹ цилё йиш жанран музыкым сирен — балет, симфони, сюита, концерт, эстрадный мырывлём. Андрей Яковлевич оркестрын цилё инструментлёнжӹ концертвлём сирен, тенгелё тӹдӹ свет вӹлнӹжёт уникал+ный ылеш. 62 творческий и мычкы тӹдӹ 300 тӹрлӹ опусым сирен.

Музыкы гӹц пасна Андрей Яковлевич общественный пёшёлён кого вниманим айырен. Госдумын пӹтёриш легендарный созывышты депутат лин, композиторвлён Ушемӹн правлеништӹ шукы и ылын. Москваштышы Мары Элӹн ушем тӹдӹлён лӹмнерён президентшӹ лӹмӹм пуэн.




#Article 147: Юан нер (246 words)


Юан нер — вес семӹньжӹ Юан кырык.

Мӓмнӓн Кырык мары сӓндӓлӹкӹштӹ первишӹ эдемвлӓ гишӓн, кыдывлӓ Йыл тӹрӹштӹшӹ шӹргӹвлӓшкӹ толыныт, нӹнӹн ӹлӹмӹ вӓрӹштӹ сакой йиш хӓдӹрвлӓм капаен лыкмы гӹц, летописьвлӓ, преданивлӓ, легендывлӓ, тошты мырывлӓ дӓ ямаквлӓ гӹц пӓленӓ.

Юан кырык Волна сола гӹц кечӹвӓл-вадывелнӹ, Алыктӹр дӓ Марьясола гӹц йыдвел-ирвелнӹ ылеш.

Предани семӹнь ти кырык гач Костан Иван войскажы Азан нӓлӓш телӹм, 1547-1548, 1549-1550 ивлӓн кеен, кыдым кугижӓ Иван IV-шӹ ӹшке вуйлалтен. Но яжонжок йӓмдӹлен шоктыделытат, ти походвлӓ годым Казаньым нӓлӹн кердделыт. 1952 ин эче ик гӓнӓ руш войскавлӓ, царь Иван IV вуйлатымышты доно, Казаньыш поход доно кенӹт. Шур йогы якте толын шоныт. 

камень”. “Русские писатели о Марийском крае” стр. 16).

Предани семӹнь руш войскавлӓ ти кырык якте шоныт дӓ кӓнӓлтӓш шагалыныт. Тӹ лишнӹ ӹлӹшвлӓ рушын салтаквлӓлӓн (воинвлӓлӓн) киндӹм, мӱм, ӱм, пайым дӓ весӹвлӓмӓт пуэнӹт, выжаленӹт. Тӹ годшен ти кырыкыш кырык марынвлӓ Юан нер (кырык) манаш тӹнгӓлӹнӹт, а рушлажы - Иоанова гора.1956-шы ин Мары археологический экспедицим (МАЭ) ӹштӹмӹ паштек, кырык мары районыштышы первишӹ эдемвлӓн ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ раскопкывлӓм ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт. 1958 ин МАЭ Юанский кырыкышты первишӹ вӓрӹм капаен, тӹшлен. 1960-шы ин Г.А. Архипов вуйлатымы доно Юанский кырыкышты 284 кв. метр рокым капайымы. Тӹштӹ тагынамшы ананьинский вӹц шун коршок лаштыквлӓм момы.

Г.А.Архипов: Пиш перви ти вӓрӹштӹ эдемвлӓн ӹлӹмӹ вӓр (стоянка) ылын. Нӹнӹ ӹлӹмӹ вӓрӹштӹм самой кӱкшӹ вӓреш айыренӹт. Кыш анжалат, цилӓ вӓре йолт кайын колта. Кырык ваштареш, палны, Олалы кырык
(Аламнер) каеш. Эдемвлӓ толмым пацынок ужаш лиэш. лӹцӹн вес племенӓвлӓ нигыцеӓт йывырт толын кердделыт. Кӹзӹтӓт улӹц кӱшкӹ кемӹ корны пӓлдӹрнӓ.




#Article 148: Юханнус айо (755 words)


Юханнус — финнвлӓн кӓнгӹжӓш сек кого айошты. Ти айо календарьын сек кужы кечӹжӹ доно кӹлдӓлтӹн. Финнлӓ: Juhannus маналтеш.

Финнвлӓн ӹлӹмӓшӹштӹштӹ кок айо сек когоэш шотлалтыт, иктӹжӹ Шартял, кыдым 24 декабрьӹн аят дӓ весӹжӹ Юханнус, кырык марла тидӹм Иванкечӹ манаш лиэш, кыдым июнь тӹлзӹн кымшы ӓрня мычашын аят. Тене ти кечеш 20-шы июнь лин.

Анжалаш гӹнь, кок айоге календарь доно кӹлдӓлтӹнӹт — пӹтӓришӹжӹ ин сек кӹтӹк, весӹжӹ ин сек кужы кечӹ доно. Первижӹ гӹнь Юханнусым лач 23-шӹ июньын айенӹт, но календарь семӹнь ти кечӹ пӓшӓ кечӹнӓт лин кердешӓт, ти айом июньын кымшы ӓрнян кукшыгечӹшкӹ ваштенӹт.

Цилӓ айоок ӹшке овуцаан, ти шотышты, Юханнусынат ӹшке традицивлӓжӹ улы. Тенгежӹ гӹнь кыце тидӹм аят? Айо кого тӹвӹлӓйӹмӓш гӹц тӹнгӓлӓлтеш: пӧрт окнявлӓм мышкыт, цилӓ кӹдежӹм тӹвӹлӓйӓт, пеледӹшвлӓ доно сӹлнештӓрӓт.

Финнвлӓн марынвлӓн гань кудвичӹвлӓштӹ уке, солавлӓштӓт иктӓт вольыкым ак урды, а качкаш цилӓ лач лапка гӹц веле нӓлӹт. Цӹвӹвлӓмӓт, вӓк, тоны ак урдеп. Седӹ техень ӹлӹмӓшӓт ылын, кынам солаштыш цилӓ пӧрт, цилӓ хутор натуральный сола кудыло ӹлӹмӓш доно ӹлен, но тидӹ цилӓ историэш кодын, кӹзӹтшӹ солашты ӹлӹшӹ финн халазы доно нима донат ак айыртемӓлт.

Тенге, финнвлӓ, пӧрт кӧргӹштӹм итӹрӓен, тӹвӹлӓен пӹтӓрӓтӓт, кудвичӹшкӹштӹ ванажт, мӓжӹ гӹнь ти кудвичӹм садывичӹ манына ыльы, Тӹштӹ лач ыжар сирем, газон, веле кушкеш. Дӓ эчежӹ махань-шон пеледӹшвлӓ, тӹшкӓвлӓ, лин кердӹт — олмавувлӓ.

Мӓмнӓн гань, финнвлӓн ӓнвичӹштӓт уке, цилӓ кавштавичӹ кушкышым нӹнӹ лапкашты нӓлӹт. Кудвичӹштӹ тӹвӹлӓн дӓ косирӹн кайжы манын, газонвлӓм сален лыктыт, пеледӹшвлӓм лапка гӹц нӓлӹн толыт.

Тидӹ паштек стӧл вӹлвӓл гишӓн шанаш тӹнгӓлӹт. Стӧл вӹлвӓлӹн «короныжы» свезӓ тури лишӓшлык, тидӹм эче молода тури манына. Тидӹ уке гӹнь, Юханнус айо семняштӹ айо агыл. Свезӓ турим шолтат, тӹшкӹ укропым пиштӓт дӓ шокшынек селедкы доно качкыт. А селедкыжы махань йиш вӓл уке? Селедкы укроп соусышты, селедкы горчицы соусышты, ыжар лук доно дӓ молат.

Тенегжӹ финнвлӓ водкым когонжат ак йӱэп, но свезӓ тури дӓ селедкы доно тенге манмы «шнапсым» подылыт — традици семӹнь. Седӹ, стӧл вӹлнӹ тури дон селедкы веле агыл, а махань-шон шукы йиш тотлы качкыш лишӓшлык.

Мӓ, кырык марынвлӓ, кагыльвлӓм когон яратенӓ гӹнь, финнвлӓ тидӹм шоэн веле качкыт. Тенгеок меленӓвлӓмӓт. Сек тотлы сыкыреш нӹнӹ шим сыкырым шотлат дӓ тӹдӹ вӹлӓн ӱм шӹрӓл качкыт. Незер пӧртӹштӓт вӓк иктӓт сыкырым ÿ гӹц пасна ак кач.

Кырык сирӹштӹ пӹтӓртӹш жепӹн айо стӧл вӹлнӹ пиццым пиш модный качкышеш шотлат гӹнь, кыце Суомиштӹ, тенгеок Европышты тидӹм «сӱк качкышеш» шотлат, седӹндоно кого айовлӓ дӓ шергӓкӓн хынавлӓм хыналыктымы годым пиццам пукшашымашым намысеш шотлат.

Юханнус айо стӧл вӹлнӹ кыце кол качкышвлӓ, тенгеок пай качкышвлӓ лишӓшлык ылыт. Мӓ донышнаш ош колвлӓ дон карасвлӓм финнвлӓ, тӧрӹм келесӓш гӹнь, «сӱк колеш» шотлат, нӹнӹм акат кычеп вӓк. Но вот судак дон алангы филем ӱэш ыжарен, мелӹнок качкыт. Саназалтен коштымы колымат ти сӓндӓлӹкӹштӹ ак качеп. Тидӹ гӹц пасна, пӓленӓ, Суоми шукы йӓрӓн дӓ тангыжан сӓндӓлӹк дӓ тӹштӹ форель йыхан шукы йиш кол улы. Ти колвлӓм марынвлӓ якшар кол манын классифицируенӓ.

Кол качкыш доно ош кукшы ӓрӓкӓм, а пай качкышвлӓ доно якшар ӓрӓкӓм йӱт. Финляндиштӹ ӹшке ӓрӓкӓвлӓштӹ укеӓт, цилӓ тидӹм вес сӓндӓлӹквлӓ гӹц кандат. Лапкашты ти ӓрӓкӓвлӓжӹ сек шулдыжы 6 евро нӓрӹ ылыт, а шергӹвлӓжӹн ӓквлӓн пӹсмӓнӹштӹм келесӓш нелӹ, но шукы финнжок 8-10 евроаш ӓрӓвкӓвлӓм йӱт. Пингӹдӹ ӓрӓкӓ, водка, ти сӓндӓлӹкӹштӹ 11 евро кытлаш, пел литӹржӹ.

Седӹ, Юханнус айо годым, сек шукыжым сырам йӱт, кыдын ӓкшӹ лапкашты евро гӹц изиш шукырак. Финнвлӓ санзалан качкышым ак качеп, санзал вӹр давленим кузыкта дӓ махань-шон йӓнг ясывлӓм шачыкта.

Качмы-йӱмӹ гӹц пасна Юханнусым айымы традицишкӹ тенгеок момоца пыра. Момоцам финнвлӓ сауна маныт. Шанымем доно момоца марынвлӓ дон финнвлӓм ушышы элемент ылеш, но кыце пӓленӓ, мӓ донна момоца нигынамат айо овуца доно ак кӹлдӓлт. Келесӓш келеш, мӓ донышна гань момоцавлӓм Суомиштӹ шоэн веле ӹнде вӓшлиӓт, пиш шоэн техень момоцавлӓм моат, кышкы вӹдӹм ведӹрӓ доно намалмыла. Но тӹ годымок, лач техень момоцавлӓм аутентичныеш шотлат дӓ шотеш пиштӓт. Тӹ годымок, урбанизуялтшы дӓ сӓмӹрӹк финнвлӓлӓн техень момоцавлӓ утла примитивныйла кайыт.

Овуца семӹнь Юханнус доно сӓндӓлӹкӹн флагшым лӱктӓлмӓт кӹлдӓлтеш. Ти церемоним когарнян 18.00 часын эртӓрӹмӹлӓ дӓ тӹшкӹ айошкы толшы цилӓ халык погынышашлык. Флагым, кырык марынвлӓ тидӹм тистӹ манына, лӱктӓлмӹ годым тӹдӹм кидӹштӹ кычымыла, тӹдӹн ик лыкшат рокым тӹкӓлшӓшлы агыл дӓ тистӹм мактымы мырым мырат.

Тистӹм лӱктӓлмӹ паштек Юханнусын «короныжы» — тылотым пижӹктӹмӓш дӓ тӹдӹ йӹр сусун жепӹм эртӓрӹмӓш. Тылоты ӓкрет годшы, христианский агыл религи доно кӹлдӓлтӹн, тиды гишӓн иктӓт когонжат ак шаны, но факт семӹнь тиды тенге ылеш. Тылоты кӹзӹтшӹ финнлӓн лач Юханнусын символжы веле. Ти айо годым, шукы вӓреок махань-шон фестивальвлӓм эртӓрӓт.

Полицин статистикӹжӹ семӹнь тене Юханнус айо жепӹн 12 финн ти соты тӱнымбал доно цеверлӓсен: нӹлӹтӹн вӹдӹшкӹ вален кенӹт, нӹлӹтӹн автоавариштӹ колен, коктым кӹзӹ доно шырал пуштмы, иктӹ пожарышты йылен колен, иктӹ айо гӹц токыжы толшыла корнышты колен. Кого айовлӓ, седӹ, ӹшкӹлӓнӹштӹ махань-шон цӧкӹмӓт тергӓт.




#Article 149: Ядарова, Валентина Егоровна (203 words)


Валентина Егоровна Ядарова — 1951 ин 9 февральын Микрӓк солаэш шачын.

Валентина Егоровна ышан-шотан, тергышы да тетявлам яратышы тымдышы. 35 и лошты тыды шукы ыдырым карш шакташ тымден шоктен. Ик гана веле агыл ныны республикыштына эртаралтшы конкурсвлашты участвуеныт. 1989 ин — 3 варым, 1994 ин — 3 варым, 1996 ин — 2 варым, 2002 ин — 3 варым налыныт, а 2005 ин нынылан Дипломым пуэныт.

Валентина Егоровна музыкым ярата, тыды Виловат солан мырышы да куштышы халык ансамбльын участникшы ылеш. Тыды шотеш пиштымы, самырык тымдышывлалан палшен шалгышы эдем ылеш.

Халыкна мастар каршызывла доно паян ылеш. Нынын мастарлыкышты ылалшы гыц самырыклан курым вашток ванжен миа да царныде шолын лакшы выдла тьырге йога.

Лачокат, карш — мары халыкын сек когон яратымы семым шактымы хадыржы ылеш…. Каршын сылны семжым йонгалтарыде, ик концертат Кырык сирыштына ак эрты. И йыдеок эртаралтшы Пеледыш айоштат, мыры конкурсвлаштат каршын сылны семвлажым колаш лиэш.

Карш доно шактымы марла семвла вес сандалыквлаштат икана агыл йонгалтыныт. «Мари памаш» ансамбльын каршызывлажы Голландишты, Чехословакишты, Венгришты, Югославишты, Австришты каршым шактен халыкым сусуэмденыт.

Тек анзыкылажымат каршын тянгыра юкшы сирыпын улы кымдем мыч рышкалтеш, у мастарвла тек кушкыт да шачмы варнам лымлештарат!

 Ынян доно шумемжы темын:
 Ма яжо, сылны — ак мондалт!
 Шакталты, каршна, ныжга семым
 Да угыц йырым-ваш йонгалт!
 (А.Макееев)

Мыры «Карш».
Шамакшы Г.Микайын, семжы Палантайын.




#Article 150: Янссон, Туве (320 words)


Туве Янссон (Tove Jansson, 1914-2001) артньыквлӓн семняштӹ шачын. Ӓтяжӹ, Виктор Янссон, Суомиштӹш швед, профессижӹ доно скульптор ылын. Ӓвӓжӹ артньык дӓ иллюстратор Сигне Хаммарстен-Янссон. Тувен кок шоляжы ылын - Пер Улоф дон Ларс. Тетя годшаш богема артньыквлӓн семняштӹ кыце Хельсинкиштӹ ӹлен, тидӹ гишӓн сирӹзӹ Bildhuggarens dotter (Скульпторын ӹдӹржӹ,1968) пӓшӓштӹжӹ сирен. янссонвлӓн семняштӹ кӓнгӹжӹм и йӹдеок архипелагышты эртӓрен. Туве тангыжым пиш яратен дӓ тидӹ Мумилапыштат мондымы агыл.

Туве изижӹ годшенок артньык линежӹ ылын. Школым тӹдӹ луатвӹциӓшӹн пӹтӓрен дӓ рисуяш Стокгольмышты, Хельсинкиштӹ дӓ Парижӹштӹ тыменьӹн. Европа мыч шукы сӓрнен. 1930-40-шӹ ивлӓн кымдан пӓлӹмӹ “Гарм” газетӹштӹ пӓшӓлен дӓ тӹ жепӓш Финляндин политика доно кӹлдӓлтшӹ карикатурывлӓм вазен.

Мумитрольвлӓ гишӓн шайыштшы книгӓвлӓ тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹвлӓ ылыт. Кырык марла лаштыкын-лаштыкын, 1990-шы ивлӓнок сӓрӹмӹ ылыт, но книгӓ семӹнь лач кӹзӹт веле лӓктӹт. Кӹзӹт якте ти книгӓвлӓм 40 нӓрӹ йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ. Мумитроль книгӓ серин пӹтӓриш пӓшӓжӹ “Изи трольвлӓ дон полой вӹд” (Småtrollen och den stora översvämningen, 1945) маналтеш. Ик иштӹ 1946-шы ин вес книгӓ “Комета толеш“ (Kometjakten) лӓктеш, кыдым автор 1968 ин угӹц сирӓ. Кырык марла сӓрӹмӹ пӓшӓ книгӓн кокшы версижӹ. Тидӹ паштек техень лӹмӓн книгӓвлӓ лӓктӹнӹт: “Йозы шляпӓ” (Trollkarlens hatt, 1948), “Мумиӓтян пуры пӓшӓжӹ” (Muminpappas bravader, 1950), “Кыце тидӹ лиӓлтӹн?” (Hur gick det sen?, 1952), “Лӱдӹшлӓ Кӓнгӹж ӹрды” (Farlig midsommar, 1954), “Мумитрольвлӓн тел” (Trollvinter, 1957), “Кӱ вӓл Кним ӹжӓлӓя#леш?” (Vem ska trösta knyttet?, 1960), “Ужаш лидӹмӹ тетя” (Det osynliga barnet, 1962), “Мумилап ноябрьын” (Sent i november, 1970) дӓ “Лӱдӹшлӓ рейс“ (Den farliga resan, 1977).

Янссонын персонажвлӓжӹ махань-шон лиӓлтмӓшвлӓшкӹ вӓрештӹт, лӱдӹшвлӓм эртӓт, иквӓреш лин, нӹнӹм сӹнгӓт дӓ соок соты корнышкы лӓктӹт. Сирӹзӹн геройвлӓжӹ цилӓнок мӓ логӹцӹннӓ, эдемвлӓ логӹцӹн ылыт: иктӹвлӓжӹ соок пурывлӓ, весӹвлӓ шаныкален каштшывлӓ, юморанвлӓ, кымшывлӓ туркавлӓ, нерӓнвлӓ, нӹлӹмшӹвлӓ эгоиствлӓ, вӹзӹмшӹвлӓ наивныйвлӓ, кудымшывлӓ шыквлӓ дӓ ӹшкӹлӓнӹштӹ келгӹ лаксакым капайышывлӓ... Дӓ седӹ, кыце пуры ямаквлӓштӹ лишӓшлык- пуры соок худам сӹнгӓ.

Шанем, кырык марла лыдшы “Комета толеш“ книгӓм мелӹнок лыдаш тӹнгӓлеш дӓ тӹдӹн персонажвлӓжӹ сага корнышкы лӓктеш, а тӹштӹ ма вӓл уке? Тангыж дон тӓрлидӹ гӹц тӹнгӓлӹн, махань-шон лиӓлтмӓшвлӓӓт вычат.




#Article 151: Ӓвӓсир (667 words)


Ӓвӓсир () — сола Кырык сирӹштӹ.

Сола Шур йогы сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. 2001-шӹ ин Ӓвӓсирштӹ 140 эдем ӹлен. Шур сир тӹр якте ик уштыш нӓрӹ. Ӓвӓсир сола Цикмӓ гӹц 64 дӓ Шурдӹнг гӹц 7 уштыш ӧрдӹжӹштӹ киӓлтӓ. Сола 1868-шӹ ин пачмы кырык мары пӱэргӹ Шур монастир лишнӹ 1920-шы ивлӓн ӹлянен. Солалан тӹнгӓлтӹшӹм пушывлӓ Микорсола дон Пӹнгелйӓл гӹц ылыныт. 1920-шы ивлӓн монастирӹм питӹрӹмӹ дӓ церкӹвлӓм сӹмӹрӹмӹ. Церкӹвлӓм пыдыртымы яктежок Ӓвӓсирӹштӹ Кырык Мары Педетхникумым пачмы. Маняр специалист педагогын дипломым нӓлӹн — пӓлӹ агыл, но ти техникум кырык мары интеллигенцим йӓмдӹлӹшӹ ӓпшӓткудыжы лин. Педтехникумышты кырык марынвлӓлӓн кымдан пӓлӹмӹ эдемвлӓ тымденӹт дӓ тыменьӹнӹт. Нӹнӹ логӹц Григорьeв-Эмӓш Пётр, Пет Першутын дӓ Митюкын лӹмӹштӹм пӓлдӹртӓш лиэш. Техникумым 1924-шӹ ин Цикмӓ халашкы ваштымы.
Монастир сага кугижӓ жепӹн кок классан школ ылын, кышты кырык мары ӹрвезӹвлӓ лыдаш-сирӓш тыменьӹнӹт. Нӹнӹ логӹц иктӹжӹ — пӹтӓриш мары романым сирӹшӹ Никон Игнатьев (1895, Кырык сир — 1941, Мӹндӹр Ирвелнӹ лӱэн пуштмы).

Монастирӹм питӹрӹмӹкӹ, кыдын кок церкӹжӹм 1928-шӹ ин урыктымы, 1930-40-шӹ ивлӓн солашты текстильӹм лыкшы комбинат (тӹдӹ 1950-шӹ ивлӓн питӹрӹмӹ лин, 1974-шӹ и якте левӓшде охыр шалген, вара пыдыртенӹт дӓ Макарсирӹштӹ пекарныйым шӹнденӹт, кӹрпӹцвлӓжӹ монастир годшашок ылыт), а Кого Вырсы жепӹн Тетя Пӧрт ылын. 1930-шы ивлӓн «Якшар Пролетарий» колхоз ӹштен, седӹндонат вӓрӹштӹш халык ти солам эче Пырлетар манын лӹмдӓ. Колхозвлӓм когоэмдӹмӹ велдӹк, солам «Россия» колхозыш ушымы лин. ӹшке жепӹнжӹ тӹштӹ кого ышкал фермӹ ылын. 1960-шы ивлӓн монастирӹн территориэшӹжӹ «Сура» лӹмӓн турбазым пачмы. Туриствлӓн кӓнӓш толмышты анзыц, май мычашын ик ӓрня нӓреш цилӓ Кырык сир гӹц сек хытыр-патыр сола кудыло пӓшӓзӹвлӓ кӓненӹт. Йӹрвӓш лач кырык мары шая, мыры дӓ куштымы сем веле шактен.

Чебоксар ГЭС-ӹм колтымы анзыц сола лишнӹш алыквлӓштӹ пел Кырык сиржӹ, молнамшы Йоласал районыш пырышы солавлӓ, шудым ӹштен, тидӹ гишӓн яжон артньык Измаил Ефимовын фотовлӓжӹ гӹц пӓлен нӓлӹнӓ. Кого Вырсы жепӹн Ӓвӓсир лишнӹш алыквлӓштӹ окопвлӓм капайымы дӓ нӹнӹжӹ 1979-шӹ и якте перегӓлт кодыныт. Вара тиды цилӓ вӹд лӹвӓлӓн лин.

Ӓвӓсир сола доно техень пӓлӹмӹ эдемвлӓн лӹмӹштӹ кӹлдӓлтӹн: Анатолий Атюлов (поэт), Зорина Зоя (Мары университетӹн профессоржы), Валери Микор (поэт, сирӹзӹ, литература критик). Седӹ, солан историжӹм сола халык ӹштӓ, а ти солашты пиш шытыр дӓ хытыр кырык марынвлӓ ӹлӓт. 2006-ы ин Ӓвӓсирӹштӹ угӹц Шур монастирӹм пачмы. 2001-шӹ ин Ӓвӓсирӹштӹ 140 эдем ӹлен.

Попымышты доно Ӓвӓсирвлӓ кырык мары йӹлмӹн Йоласал семӹнь попат. Шамаклан «тури» шамакым кычылтыт. Ӓвӓсирвлӓ дӓ тенгеок тӹдӹн пашкуды Этьвайныр, Краселицӹ дӓ Оврашныр солавлӓштӹш марынвлӓ кужы кӓпӓнвлӓ дӓ чыкатавлӓ ылыт. Шукынжок кӹзӹтшӹ жепӹн фермервлӓ дӓ махань-шон изи бизнес доно ӹшкӹлӓнӹштӹ ӹлен лӓктӓш йӧнвлӓм мот. Сола йӹр курымаш пистӹвлӓ кушкытат, тӹштӹ шукынжом мӱкшӹм анжат, тенгеок колым лоат дӓ тидӹм Шурдӹнгӹштӹ, Микрӓкӹштӹ, Цикмӓштӹ, Йошкар-Олашты дӓ Угарманышты выжалат.

Кӹзӹт Ӓвӓсир солашты ӹндекшиӓш школ ӹштӓ, кыды, 1874-ӹ ин пачмы исторический пӧртӹштӹ вӓрлӓнӓ. Ти школышты 1920-шы ивлӓн кӱшнӹрӓк пӓлдӹртӹмӹ Кырык Мары Педтехнимум ӹштен.

Солашкы автотранспорт дӓ ялын вӓрештӓш лиэш. Но корнын худа ылмыжы велдӹк тӹшкӹ лач джип авто доно веле варештӓт. Ӓвӓсирӹш Цикмӓ гӹц Яштуга автобусеш Вӹцпистӹ якте толман. Автобус чӹм (шагалмы вӓр) гӹц сола якте 9 уштыш. Солашты почтын 425314 номерӓн конторыжы, 2 лапка, тотлы сыкырым кӱэтшӹ пекарньы, библиотека, фельдшерский пункт ӹштӓт. Тумерлӓ лесничествӹн пум пӹчкедӹмӹ цех улы. Ӓвӓсирӹштӹ Шур монгыр солавлӓн шӹгерлӓ вӓрлӓнӓ.

Архитектуры шотышты Ӓвӓсир вес кырык мары солавлӓ гӹц когон айыртемӓлтеш: тӹштӹ 150 и перви чангымы кок этажан пӧртвлӓ эче перегӓлт кодыныт, кыдывлӓ лин кердеш, шукыштат агыл шӱн пытӓт лиэш. Ти пӧртвлӓм кырык марынвлӓ оксам поген шагалтенӹт. Нимат ӹштӓш агыл гӹнь, тенге мӓ историнӓн ик важшым ямденӓ. Туризм шотышты Ӓвӓсир дон йӹржӹ ылшы солавлӓ пиш интересный обьектвлӓ ылыт — тӹштӹ техень косир дӓ цевер вӓрвлӓ, кыхеньвлӓм Кырык сирнӓн вес лыквлӓштӹжӹ ат уж.

Сола лишнӹ техень вӓрвлӓм пӓлдӹртӓш лиэш: Микорсир, 1920-шы ивлӓн Микорсола гӹц толшывлӓ 6-7 изи пӧртӓн солам ӹштенӹт, варажы цилӓнӓт Ӓвӓсирӹшкӹ ӹлӓш ванженӹт. Ар-Пӹнгель (рушла — Хмелевка): солан кечӹвӓл велнӹжӹ йогышы изи ӓнгӹр, кыды Угарман областьын Воротын районын Мелепка сола лишнӹ Йылышкы йоген пыра. Тьыпакырык, Шурдӹнгӹш кешӹлӓ сола вуйышты шалахай монгыреш кодеш. Морка Сир, Кавшта Лап, Ӱштӹ Вӹдсӹнзӓ, Толстух Нер, Лашман Кӹвер — Ар-Пӹнгель сирӹштӹш сӓрӓнвлӓ дон вӓрвлӓн лӹмвлӓштӹ.

Курымеш ямыныт: Кого Йӓр, Карашуа, Кӹрӹш йӓр, Кым йӓр, Павыл йӓр, Аннан йӓр, Шӱдӹпачаш Лык, Ошкы Лап — Шур алыквлӓштӹ ылшы йӓрвлӓ дон вӓрвлӓн лӹмвлӓштӹ. Кӹзӹт нӹнӹ вӹд лӹвӓлнӹ ылыт.




#Article 152: Ӱштӹ Кугуза (676 words)


merge Санта Клаус?

Ӱштӹ Кугуза

Ӱштӹ Кугузан – Санта Клаусын - Йоулупуккин историштӹ гӹц.

Ӱштӹ Кугуза (Ӱштӹ Тьотя) техень персонаж ылеш, кыды тетявлӓлӓн пӹрнявлӓм (подаркавлӓм) шӓлӓтен сӓрнӓ. Европышты Ӱштӹ Тьотян коллегыжым христиан религи доно кӹлдӓт дӓ цилӓ сӓндӓлӹкӹшток ӹшке семӹньӹштӹ тӹдӹм лӹмдӓт. Ӱштӹ Кугуза Шартял анзыцын ӹшке пӓшӓжӹм тӹнгӓлеш. Кӹзӹтшӹ жепӹн тӹдӹн выргемжӹ универсальный, цилӓ вӓреок ик статян ылеш – тӹдӹ якшар мӹжӓрӓн, ош миж тӹрӓн калпакан дӓ ош пандашан лишӓшлык. Ӱштӹ Кугуза кӹзӹт сусу, йӹрӹзӹ дӓ тетявлӓм яратышы тьотя ылеш. Тӹдӹм якшар выргемӓнӹм шӱдӹ и нӓрӹ веле пӓлӓт, молнамжы гӹнь тӹдӹ ыжга выргемӓн сӓрнен, кидешӹжӹ ӓнгӓлтӹш пандым кычен, нолжым кесӹм ӓль шарыкым анжыктышы маска доно мӱден шӹнден. 

Мары фольклорышты ти образым Васли Кугуза лӹм доно пӓленӓ. Тӹдӹ Шартял годым сола мыч пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ каштын, махань-шон масаквлӓм шайыштын, мырен, ӹлӹмӓш доно кӹлдӓлтшӹ изи инсценировкывлӓм анжыктылын дӓ пӧрт хозалан пурым, цӓшӹм дӓ шулык дон пурлыкым согоньлен. Пӧрт хозажы ӹшке монгыржы гӹц Васли Кугузалан изи пӹрнявлӓм пуэн ӓль хыналыктен. Мӓмнӓн йӹлмӹштӹнӓ Шартялын этимологижӹ ”шарык ял” шамаквлӓ доно кӹлдӓлтӹн. Васли Кугуза гань фольклор образвлӓ Скандинавиштӓт улы. Нӹнӓт ыжгам, кесӹм анжыктышы маскым чиэн, пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ, хутор гӹц хуторышкы каштыныт дӓ функциштӓт марынвлӓн Васли Кугузан ганьок ылын. Шамаклан, финнвлӓ Ӱштӹ Кугузам Joulupukki маныт. Кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, тидӹ ”Шартял Кесӹ” лиэш. 

Европыштыш Ӱштӹ Кугузан прототипешӹжӹ Ликийӹштӹш Мира халан епископшы Валгыды (святой) Миколай (270-347 ивлӓ) шотлалтеш. Шайытыт, вуйта тӹдӹ лишӹлвлӓлӓнжӹ палшаш манын, шӹкш труба гӹц пӧртӹшкӹштӹ оксам кӹшкен сӓрнен. Кӹзӹт ти хала Турциштӹ ылеш дӓ Демре маналтеш, молнам ти территориштӹ греческий-католик верӓн греквлӓ ӹленӹт. Ти халашты Санта Клауслан ӓштемикӹм вӓк шагалтымы – тенге туроквлӓ тӹдӹм шотеш пиштӓт. Халан ик церкӹштӹжӹ 1087-шӹ и якте ти епископын кӓпшӹ киэн дӓ ти церкӹ ӹнде Баба Ноэль Килизе (Ӱштӹ Кугузан церкӹжӹ) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Шартял доно кӹлдӓлтшӹ персонаж семӹнь Валгыды Миколай пӹтӓриок Голландишкӹ толын. Тидӹ 15-шӹ курымын лин. Голландвлӓм тангыжвлӓ мыч сӓрнӹшӹ халык семӹнь пӓлӓт дӓ ти Валгыды Миколай лӹмӹнок тангыжышты каштшы эдемвлӓлӓн палшен. Кырык марынвлӓн православный пантеоным анжалаш гӹнь, корнышты дӓ выжален каштшы эдемвлӓлӓн Миколай Угодник палша манына. Тидӹжӹ гӹнь ти Валгыды Миколай доно и кӹлдӓлтеш. Легендывлӓ шайыштыт, вуйта Валгыды Миколай Амстердамышкы пӹтӓриш гӓнӓ 6-шы декабрьын толын. Сагажы шим каваштан тӓрзӹжӹ – негр Петер ылын, кыды Миколайлан пӹрнявлӓм пайылаш палшен. Голландвлӓ Ӱштӹ Кугузам ӹшке семӹньӹштӹ – Синтер (Валгыды) Клаас маныт. Тӹ годымок 6-шы декабрь епископ Миколайын колымы кечӹжӹ. Бельгиштӹ, Европа Унионын (Ушемӹн) тӹнг сӓндӓлӹкӹштӹжӹ тӹдӹм Николаас маныт. Франциштӹ тӹдӹм Пер Ноэль, Италиштӹ Баббо Наталь дӓ Испаништӹ Паппа Ноэль, Германиштӹ Вайхтнахцманн лӹм доно пӓлӓт. Америкӹшкӹ Ӱштӹ Кугуза 17-шӹ курымын Голланди гӹц ванжен дӓ тӹдӹм Санта Клаус манаш тӹнгӓлӹнӹт. Пӹтӓрижӹ гӹнь тӹдӹ пиш лӱдӹктӹлшӹ тьотя ылын, но 19-шӹ курымын тӹдӹ пурырак дӓ сусурак лин. Пӹрнявлӓжӹм тӹдӹ кыды сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Шартял вадны, 24-шӹ декабрьын, кыды вӓрежӹ шартял кечӹн, 25-шӹ декабрьын пайыла. Голланди дон Бельгиштӹжӹ гӹнь, пӹрнявлӓ тетявлӓн кидӹшкӹ 6-шы декабрьынок вӓрештӹт. Шукы сӓндӓлӹкӹштӹжок тетявлӓ пӹрнявлӓм Шартял кож лӹвӓлнӹ мот, но Франциштӹ, Италиштӹ дӓ Англиштӹ пӹрнявлӓ шӹкш труба гӹц кенвазыт манын попат дӓ нӹнӹм тетявлӓлӓн носкивлӓш оптат.

Кӹзӹтшӹ гӹнь, цилӓ тӱнымбалны Шартял Тьотя Суомин Лапландиштӹ, Корватунтури (Пӹлӹш Кырык) вӹлнӹ ӹлӓ манын шайыштыт. Корватунтури кырык Рованиеми хала лишнӹ ылеш. Ти хала гӹц мӹндӹрнӹ агыл, Ӱштӹ Кугузан- Йоулупуккин ӓпшӓткудыжат, вес семӹнь резиденцижӹ вӓрлӓнӓ. И йӹде тӹшкӹ тӹжемӹн дӓ тӹжемӹн изи дӓ кого туриствлӓ толыт. Ти корным сирӹшӓт тӹштӹ таманяр гӓнӓ ылын дӓ Йоулупукки доно пӓлӹмӹ лин. Ти Ӱштӹ Кугузан ӹшке почтыжы улы, кышец кымда мӱлӓндӹнӓн цилӓ сӓндӓлӹкӹшкок Ӱштӹ Кугуза цевер дӓ пуры шамакан сирмӓшвлӓжӹ чонгештӓт. Тене, шамаклан, Йоулупукки дорц Марий Элышкат кымылангдымы открыткывлӓ кенӹт. Тӹ годымок, мары тетявлӓӓт Йоулупуккилӓн сирмӓшвлӓм сирӹкӓлӓт, вет тӹдӹн адресшӹ нелӓт агыл: Suomi - Finland, Rovaniemi, Joulupukki. Ти Ӱштӹ Кугуза пучым тирӹшкӹ кӹцкен, Суоми мыч кыдалыштеш дӓ тетявлӓлӓн пӹрнявлӓжӹм шӓлӓтен сӓрнӓ. Мӓ донышна гӹц ик айыртем улы, Суомиштӹ тӹдӹн сага нигынамат Лымӹдӹр ак сӓрнӹ. Лымӹдӹр лач руш культурышты веле улы. Россий Федерациштӹ ӹнде таманяр и перви Великий Устюг халашты руш Ӱштӹ Кугузан (Дед Морозын) резиденцижӹ пачмы лин. Ӹнянӹмӹ шоэш, кырык дӓ кожла марывлӓнӓт ӹшке Ӱштӹ Кугузан резиденци-ӓпшӓткудыжы лиэш дӓ ти вӓржӹ, шанымем доно Цикмӓштыш пӹлгом лӹвӓлнӹш музей сек йӧнӓн вӓр. Ӱштӹ Кугуза гишӓн шукыракым пӓлӹнедӓ гӹнь, интернетӹштӹ Joulupukki дӓ Santa Claus лӹм доно пӓлен нӓлӹдӓ. 




#Article 153: Григ, Эдвард (106 words)


Э́двард Хагеруп Григ (норв. Edvard Hagerup Grieg; 15 июнь 1843, Берген — 4 сентябрь 1907) — романтизм годшаш норвег композитор, пианист, дирижёр. Григын пӓшӓвлӓштӹжӹ пиш келгӹ кишӓм норвег халык музыка коден.
Эдвард Григ Бергенӹштӹ шачын дӓ ӹрвезӹ ивлӓжӹм эртӓрен. Ти халашты халык традици пиш виӓн ылын, лӹмӹнок театр традици шотышты. Бергенӹштӹ тенгеок семмастар Оле Булл шачын дӓ шукы ӹлен, кыды Эдвардын талантжым цаклен дӓ Лейпциг консерваториш тыменяш кеӓш согоньым пуэн, тенге тӹдӹ 1858-шӹ ин тӹшкӹ тыменяш кеӓ. Эдвард 12 иӓшӹнок музыкым сирен. Григын сек пӓлӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ логӹц Пер Гӱнт лӹмӓн кокшы сюита ылеш, кышкы Ингридын вуйшимыжы, Арабла куштымаш, Пер Грӱнтын туан велӹшкы толмыжы, Сольвейгын мырыжы пырат. 




#Article 154: Туан йӹлмӹ кечӹ (302 words)


Туан йӹлмӹ кечӹ
ЮНЕСКО-н Генеральне директорын Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹ лӹм доно увертäрӹмӹ шаяжы 

Париж, 21 февраль, 2002 и
Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹм кымшы гäнä ӹнде пäлдӹртӹмӹ лӹм доно ЮНЕСКО-н Генеральне директоржы Котиро Мацуура мÿлäндӹ вӹлнӹшӹ халыквлäлäн увертäрӹнежӹ: 
Испанла попышы сäндäлӹквлäштӹ Hablando, se entiende la gente шая улы. Туан йӹлмӹшкӹнä тидӹм сäрäш гӹнь, тидӹ Хытырен, эдемвлä икӹжäк-иктӹштӹм соок ынгылат манмыла шакта. Кечӹньок попымы йӹлмӹнä вӹкӹ когонжат шукым шаныдеок, тенге ылын дä тенге лишäшлык манын анжена. Йӹлмӹ ӹлӹмäш гӹц айыраш лидӹмӹ элемент, тӹдӹ мäмнäн айыртемнäм, шанымаш дон менталитетнäм пäлдӹртä, седӹндонат кынамжы тӹдӹн тӹнг рольжы, коммуникаци дон икӹжäк-иктӹнäм ынгылаш палшымы рольжы гишäн монденä. 

Мÿлäндӹ вӹлнӹ попымы йӹлмӹвлä логӹц эмоцинäм, йӹрвäш ма ылмым, лиäлтмӹм, тÿнымбалым ынгылаш палшымашты мäлäннä изи годшеннäок попаш тӹнгäлмӹ йӹлмӹнä сек керäл. Ти йӹлмӹ доно äтя дон äвäнä, семня дон тäнгвлäнä попенӹт, тидӹм мä школышты тыменьӹннä. Ти йӹлмӹ шÿмешнä дä характерешнä келгӹ кишäм коден, тӹдӹ мäлäннä тетя годшеннäок туан семнянä дон ушемкымдем лоштыш пӹтäриш кӹлвлäм кычаш палшен. 

Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹм пäлемден, мÿлäндӹ вӹлнӹ шотлаш лидӹмӹ йӹлмӹвлä дон культурывлäм шотеш пиштенä. Тенге ӹштен, ма эдем шÿмлäн лишӹл, ма ӹлäш вим пуа, тӹдӹм пäлдӹртенä. Тÿнымбалны 6000 йӹлмӹлä попат, цилä йӹлмӹнок ӹшке юк системӹжӹ, семантика дон грамматика правилывлäжӹ улы. Ик йӹлмӹвлäжӹ доно чӹдӹнрäк, весӹвлäжӹ доно шукынрак попат. Ик йӹлмӹвлä доно сирäт, весӹвлä доно агеп, сирӹмӹ годым йӹлмӹвлä шрифтвлäмäт иканьым ак кычылтеп. Цилä йӹлмок халыкын культура нормывлäжӹ дä айыртемвлäжӹ доно кӹлдäлтӹн. 

Шукы йӹлмӹ улы гӹнят, Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹн, цилä йӹлмӹн ик äкäн ылмышты гишäн увертäренä. Такеш агыл вет, цилä йӹлмок ӹшке семӹньжӹ эдемлäн ӹлен лäктäшӹжӹ палша, цилä йӹлмок мäлäннä ик ладын äкäн лишäшлык. Тидӹ гишäн мäлäннä тӹтӹшде попымыла дä тергӹмӹлä. 

Тенгежӹ гӹнь, äлмäдä, анзыкылажым молнамшы гӹцäт шукырак, икӹжäк-иктӹнäн йӹлмӹвлäнäм, шанымаш овуцавлäнäм шотеш пиштäш тӹнгäлӹнä! 

Тӹ сäндäлӹквлä, кыдывлä ЮНЕСКО-н членжӹ ылыт, ти шаяэм кердмӹштӹ семӹнь кöргӹштӹштӹ ӹлӹшӹ халыквлäн йӹлмӹвлäшкäт сäрäш йöнӹм мот манын, ӹнянӹмӹ шоэш.




#Article 155: Украина халавлӓ (105 words)


Украина халавлӓ.
Украинышты,1 январь 2010 ин 459 хала, 885 хала статян сола да 28 471 сола ылын .

Украинын вуйхалыжы — Киев.
Сек шукыжокДонецк областьышты — 52, Львов областьышты — 44 да Луган областьышты — 37.

Шукы халаштыжок (63,6 % нары) 10 тыжем гыц 50 тыжем эдем якте — 292 хала.

Сек кого халавлашты, ныныжы 16-ын ылыт Украинын хала агломерацишты 17 млн эдем ыла (сандалыкын ылызывла што гыц 37%-шы).Украинӹштӹ  2014 ин 1-шӹ январеш 460 хала, 885 посёлок дӓ 28 397 сола йиш ӹлем ылын.

Украинӹн сек кого халажы, вуйхала — Киев.

Ӹлӹзӹвла гӹц  69 % халавлаштӹ ӹла (2014 и).

Йори  областьвлӓн покшалвлӓштӹм ,  Крым автономи республикын вуйхалажым дӓ  Севастополь  халам анжыктымы.	

		




#Article 156: Европа Унионын лӹмжӹ гишäн (333 words)


Европа Унионын лӹмжӹ гишäн

Европыштыш иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ организаци ӹшке лӹмжӹм таманяр гäнä вашталтен. Ти иквäреш пäшäм ӹштӹмäш кӱ шӱ дä кӹртни ресурсвлäм координируйымы пäшä гӹц 1951-шӹ ин шачын. 1957-шӹ ин Римӹштӹш договор паштек ти пäшä кымдаэмӹн, тӹнäм атом энерги отрасльышты иквäреш пäшäм тӹнгäлмӹ, тидӹ паштек организацилäн ЕЕЦ (Еуропеан Ецономиц Цоммуниты, ЕЭУ) лӹмӹм пумы. 1967-шӹ ин кым договорым иктӹшкӹ ушымы дä тенге Европышты Иквäреш Пäшäлӹмäш (ЕИП) лӹмäн организаци лин. 1993-шӹ ин Манстрихтӹштӹ пингӹдемдӹмӹ договор семӹнь организацилäн ЕУ, Европын Унион (Европа Ушем) лӹмӹм пумы.
`ридика монгырым анжалаш гӹнь, кыце ЕИП, тенгеок Европан Унион улы. Иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ областьвлäшкӹ сола хозяйство дä выжалымаш, кöргӹштӹш маркетинг дä ик вал@та доно ЕИП пäшäм ӹштä. Европа Унионын сfерӹшкӹжӹ сäндäлӹквлä лоштыш иквäреш пäшäлӹмӹ кӹлвлä, шамаклан вескид сäндäлӹквлä доно кӹл кычымы политика, безопасность, полици дä эмиграци доно кӹлдäлтшӹ махань-шон ядмашвлä пырат. Ти шотышты техень документвлäм ярыктымы дä пингӹдемдӹмӹ.

Европан Экономика Ушнымашым (ЕЭУ) ӹштӹмӹ. Ти договор семӹнь сола хозяйство политика, таможньывлä, нӹл ирӹк (товарвлäн, сервизӹн, капиталын дä пäшä вин сäндäлӹк гӹц сäндäлӹкӹшкӹ каштын кердмäш) дä конкуренци политика (fирмӹвлä лоштыш äквлä гишäн анзыцок хытырен нäлмӹ ваштареш, кугижäнӹшӹн монополи дä кугижäнӹшӹн субсидивлä ваштареш) ядмашвлäм ярыктымы.

Сола хозяйство политика дон fинанс ядмашвлäм дä кынам ик вал@тым, евром кычылташ тӹнгäлмӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Вескид сäндäлӹквлä доно кӹлӹм кычымашты дä безопасность ядмашышты ик лини доно кеäш дä национальный армивлäн ӹшке операцивлäштӹм иквäреш эртäрен кердмӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Правосуди дон полицилäн икань правилывлäм сирӹмӹ. Медицинӹштӹ, потребительвлäн политикӹштӹ, культурышты, виäнгäш цацышы сäндäлӹквлäлäн окса палшыкым дä пäшä ви политикышты иквäреш пäшäм ӹштäш лимӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Манстрихтӹштӹш договор парламентлäн Комиссин Генеральный секретарьжы гӹц керäл годым импечмент ядмашвлäм анзыкы лыктын комиссим шäлäтен шуаш правам пуэн.

Тырын ӹлäш лимӹ, демократи, гражданвлäн дä эдемвлäн прававлäштӹ гишäн ядмашвлäм анзыкы лыкмы, тӹ сäндäлӹквлä, кыдывлä нӹнӹм шотышкы ак нäлеп, кыце наказымы лин кердӹт, пäлдӹртӹмӹ.  ЕУ сäндäлӹквлä лоштыш пӹсмäн контрольым ликвидируйымы. Эмигрант дä беженецвлäн ядмашвлäм униfицируйымы. Пäшä вäрвлäм кӹчäлмäштӹ иквäреш пäшäм тӹнгäлмӹ. Экологи ядмашым анзыкы дä пиш керäлеш лыкмы. Гражданвлäлäн ЕУ-н ярыктымы документвлäжӹ доно пäлӹмӹ лиäш прававлäм пумы. Парламентлäн Генеральный секретарьын лӹмжӹм пингӹдемдäш äль тӹдӹм яралеш лыкташ правам пумы.




#Article 157: Европа Унионыштыш гражданвлäн тӹнг прававлäштӹ (204 words)


Европа Унионыштыш гражданвлäн тӹнг прававлäштӹ

Европа Унионыштыш гражданвлäн тӹнг прававлäштӹ
Ницца халашты 07.12.2000-шӹ ин пингӹдемӹмӹ.
 
I — ЭДЕМӸН ÄКШӸ, ТӸДӸМ ШОТЕШ ПИШТӸМÄШ

Эдемӹм ӱлӹксӹш шӹндäш ак ли. Тӹдӹн äкшӹм шотеш пиштӹмӹлä дä закон доно ӹшӹклӹмäн.

Иктӹнäт эдемӹм орландарш, шиäш, мыскылаш, карштымашым кандышы наказани методвлäм кычылташ праважы уке.

II ИРӸКВЛÄ

Цилäнок ирӹкäн лиäш дä безопасностьышты ӹлäш праважы улы.

Приватный (частный), семня-йых, тӹдӹн пöртшӹм дä токыжы толшы сирмäш-корреспонденцивлäм тӹкäлäш ак ли, нӹнӹм шотеш пиштӹктäш праважы улы.

Цилäнок мыжырангаш дä семням вояш правашты улы дä тидӹ цилä сäндäлӹкӹшток закон семӹнь пингӹдемдäлтеш.

Кунстын дä шӹмлӹмäш пäшäн ирӹкӹн виäнгмӹштӹлäн гарантируйымыла. Академический ирӹкӹм äклӹмӹлä дä шотеш пиштӹмӹлä.

Эдемвлäн предпринимательствышты пиш мотивируялтеш дä тидӹлäн шукы йиш гаранти улы.

III ЦИЛÄЛÄН ИКАНЬ ПРАВАВЛÄ

Цилä эдемок закон анзылны икань праваан ылыт.

Унион культурывлäн, религивлäн дä йӹлмӹвлäн шукы ылмыштым дä шукы цӹрештӹм äклä.

Пӱэргӹвлä дон ӹдӹрäмäшвлä лоштыш икань праваан ылмаш пäшä вäрвлäштӹ дä пäшäдäрӹм тӱлӹмäшӹн цилä монгыржым ик ладын тӹкäлшäшлык.
Равноправин принципвлäжӹ семӹнь, тӹ пол, кыды чӹдӹнрäк иктä-кышты представляйӹмӹ лин, тидӹм тöрлäш манын, керäл мерывлäм принимаяш лиэш.

Шонгывлäн шотын, нӹнӹн эдем äкӹштӹм шотышкы нäлӹн, ушемкымдем дä культура ӹлӹмäшӹштӹ активно участвуен, ӹлäш прававлäштӹ улы.

Унион инвалидвлäн прававлäштӹм дä частный ӹлӹмäшӹштӹм шотышкы нäлеш, нӹнӹлäн палша, нӹнӹ ушемкымдем ӹлӹмäшӹштӹ участвуйышты манын, керäл тымдымашым пуа дä проfессиональный адаптацим организуя.




#Article 158: Европын Согоньжы (2226 words)


Европын Согоньжы Европыштышы халыквлäлоштыш организацивлä логӹц иктӹжӹ.
Тӹдӹн тӹнг пäшäжӹ — икӹжäк-иктӹм ынгылымаш, ик семӹнь ылшы Европа верц ылмаш, ирӹкäн лимäш, демократи, эдемӹн прававлäжӹм ӹшӹклӹмäш дä законвлäм шотеш пиштӹмäш. Европын Согоньжым Европа Унион (Ушем) доно яркалаш ак кел, ти кок организаци ӹшке лоштышты айыртемäлтӹт. Европын Согоньын тӹнг результатешӹжӹ Европа Конвенцим йäмдӹлӹмӹжӹ дä тӹдӹм пингӹдемдӹмӹжӹ шотлалтеш.

Анжы: хттп://ввв.еуро-кнов.орг/спеецхес/паперцхурцхилл.хтмл.)

Официально Европын Согоньжым 5 майын 1949-шӹ ин ӹштӹмӹ. Штаб-квартирӹжӹм Страсбургеш айырымы. Тидӹ гишäн договорым Лондонышты 10 сäндäлӹк сиренӹт: Бельги, Дани, Ирланди, Итали, Лӱксембург, Нидерландвлä, Норвеги, Кого Британи, Франци дä Швеци.

Европын халыквлä лошты экономикӹштӹш дä социальный ядмашвлäштӹ прогрессӹм кандышы кӹлвлäм, пуры идеалвлäм цаткыдемдӹмäш дä виäнгдӹмäш. Ти цельвлäшкӹ шоаш манын Европын Согоньын органвлäжӹ махань-шон конвенцивлäм пингӹдемденӹт, кыдывлä экономикӹм, социальный ӹлӹмäшӹм, культурым, шӹнцӹмäшӹм (наука), юридикӹм, администрвтивный сферӹвлäм дä эдемвлäн прававлäштӹм тӹкäлӹт.
Европын Согоньжы эдемвлäн прававлäштӹм шотеш пиштӹмӹм сек тӹнг пäшäэшӹжӹ шотла.

Министрвлäн Комитет

Вуйлатышы орган. Ик иштӹ ик äль кок гäнä погына, кышты член-сäндäлӹквлäн Вескид пäшä министрвлäштӹ ӹшке сäндäлӹквлäштӹм представляйäт. Комитетӹн председательвлäжӹ пел и вуй гӹц ротаци принцип доно вашталтыт. Комитетӹн пäшäшкӹжӹ конвенцивлäм йäмдӹлӹмäш дä нӹнӹн пингӹдемдӹмäш, рекомендацивлäм нäлмäш, бюджетӹм анжымаш, у сäндäлӹквлäм членӹшкӹ пыртымаш, иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ планвлäм анжымаш, Ирвел дä Покшал Европа сäндäлӹквлäлäн палшыкым пумаш, Еврпын конвенциштӹ сорӹмӹ эдемвлäн прававлä дон ирӹкӹштӹм шотышкы нäлмӹм контролируйымаш пыра. Ти ядмашвлäм äрня йӹде сäндäлӹквлäн посолвлä доно вäшлимӹ годым анжат. Комитетӹштӹ таманяр лу экспертный группа ӹштä, нӹнӹ Комиссилäн махань-шон проектвлäм йäмдӹлäт.

Европа Согоньын Парламентвлäн Ассамблей (ЕСПА, англла ПАСЕ, рушла ПАСЕ)

Консультацивлäм эртäрӹшӹ орган. Тишкӹ цилä член-сäндäлӹквлäн Парламентвлä гӹц представительвлäжӹ ылыт. Сек кого сäндäлӹквлä гӹц, нӹнӹн шотышкы Россий Федерациäт пыра, 18 член рäдӹ. Сек минимум — 2 член. Сäндäлӹквлäн ЕСПА-н членвлäжӹ сäндäлӹкӹн махань-шон партивлä гӹц ылыт, кышты пӱэргӹвлä дон ӹдӹрäмäшвлäн шот балансышты лишäшлык. Ассамблей ик иштӹ нӹл гäнä äрня кыташ сессивлäм эртäрä, депутатвлä доно йäмдӹлӹмӹ докладвлä негӹцеш резолюцивлäм анжа, ярыкта дä пингӹдемдä. ЕСПА-шты цилäжӹ 315 член дä 315 «палшыкалышы».

Сессиштӹ тенгеок 18 наблюдатель пäшäм ӹштä — Канадын, Мексикӹн дä Израильӹн Парламентвлä гӹц. Кипрын туроквлä 2 эдем доно представляйӹмӹ ылыт. Ош Российӹн Парламентжӹ гӹц 1997-шӹ «йори ӱжмӹ хынан» статусшым мӹнгеш нäлмӹäт, ти сäндäлӹк тӹ годшен ЕСПА-шты агыл.
Резолюцивлäм анжымы, ярыктымы дä пингӹдемдӹмӹ гӹц пасна Ассамблей Европын Согоньын Генеральный секретарьжым, палшыкалышыжым, эдемвлäн прававлäштӹ верц ылшы Европын Судын судьявлäжӹм айыра. Европыштыш политикӹштӹш актуальный ядмашвлä паштек тӹшлä, реагируя дä конфликтвлä дон проблемӹвлäм решӹмäшкӹ сäндäлӹквлäн вуйлатышывлäм ӱжеш.

Ассамблейӹн структурыжы

Ассамблейӹм ик иэш формально айырымы председатель вуйлата. Кӹзӹт тӹдӹ Нидералндвлä гӹц Рене ван дер Линден ылеш. Практикӹштӹ ти должность ротаци йöн доно кым и вуй гӹц партивлäн фракцивлäлäн пуалтеш. Ассамблей тенгеок тӹдӹн палшыкалышыжвлäжӹм айыра, кӹзӹт нӹнӹ коклын ылыт.
Кыце сäндäлӹквлäштӹш Парламентвлä, тенгеок ЕСПА-ат политикӹштӹш партивлäн группывлäштӹ гӹц шалга. Кӹзӹт техень 5 группа: социалиствлä, Европын халык парти, Либералвлä дон демократвлäн альянс, Европын демократвлäн группа дä Европын Ушымы шалахайвлä.
ЕСПА-н председательжӹ, тӹдӹн палшыкалышывлäжӹ, политичексий группывлäн дä комиссивлäн вуйлатышывлäштӹ Ассамблейӹн Бюрожым ӹштäт, сессивлäшкӹ керäл ядмашвлäм йäмдӹлäт.

Пäшäм организуйымаш

Ассамблейӹн пленарный сессивлäжӹ иштӹ нӹл гäнä эртäт дä ик äрня шыпшылтыт. Тидӹ гӹц пасна кок иштӹ «Постоянный комиссин» сессивлäжӹ (мини-сессивлä) эртäрäлтӹт, кышты Бюрон членвлä дон национальный (сäндäлӹквлäн) делегацивлäн вуйлатышывлäштӹ участвуят. Ассамблей поручени доно постоянный комиссин резолюцивлä дон рекомендацивлäжӹм пингӹдемдäш праважы улы. Пленарный сессивлä Европын Согоньын штаб-квартирӹштӹжӹ, Страсбургышты эртäрäлтӹт, Постоянный комиссин пäшäвлäжӹ ӱжмӹ принцип доно вес сäндäлӹквлäштӹ эртäт.
ЕСПА-н Комисси и мыч таманяр заседаним эртäрä. Шӹренжок нӹнӹ Парижӹштӹ эртäт, но ӱжмӹ семӹнь, вес сäндäлӹквлäштäт организуйымы лин кердӹт.
Резолюцивлä дон рекомендацивлäм йäмдӹлӹмäш техень схема доно кеä. ЕСПА-н цилä членжок, вес членвлäн подписьӹм поген, иктä-махань докладым (мотион) ӹштäш ядмашым сирен кердеш. Ассамблейӹн Бюрожы ти докладын керäл ылмыжым керäлеш лыктеш дä пингӹдемдä гӹнь, ик äль кок комиссилäн тӹдӹм йäмдӹлäш пуат. Комисси докладым ӹштӹшӹм айыра, кыды 1-2 и нäрӹ докладым йäмдӹлä дä йäмдӹлӹмӹ процесс гишäн Комиссилäн увертäрен шалга. Докладым йäмдӹлӹмӹжӹ годым тӹ эдем ситуаци доно пäлӹмӹ лиäш манын, командировкышкы кен äль специалиствлäм колышт кердеш. Докладын сек мычаш верси дон резолюцин проект (äль рекомендаци) доно ти докладым заказышы комисси анжен лäктеш дä ярыктымыжы паштек äль ЕСПА-н äль Постоянный комиссин сессивлäштӹжӹ анжымы лиэш. Сесси годым сирӹмӹ форман тöрлӹмäшвлäм анжат, вара «юкым пуат». Докладым йäмдӹлӹшӹ ӹшке докладшым пленарный заседаништӹ лыдеш, тидӹ паштек хытырымаш дон дебатвлä тӹнгäлäлтӹт. Кӱвлä хытыраш тӹнгäлӹт, ти списокым анзыцок ӹштäт, варажы кӱ резолюци/рекомендаци верц, кӱ агыл — юкыштым пуат. Резолюцим яралеш шотлаш манын, юкланышывлä логӹц тидӹ верц пелӹжӹ гӹц шукырак лишäшлык, рекомендацим ярыктымы годым — кок пайыштыш кым пайжы. Лач юкым пушы членвлäн юкыштым веле шотыш нäлӹт.

Иктä вäре пӹсӹн проблемӹвлäм решӹмӹм тергӹшӹ иктä-махань событивлä лиäлтӹнӹт гӹнь, тидӹ паштек ядмашвлäм «пӹсӹн анжымаш» организуялтеш. Цилä сесси годымок техень ядмашвлä иктä-кокты нäрӹ лин кердӹт. Нӹнӹ шотыштат äль резолюцим äль рекомендацивлäм лыктыт. Тенгеок «йогышы ядмашвлäн дебат» лӹм доно ядмашвлäм анжат, тӹнäм нимахань документвлäм ак пингӹдемдеп.

Сессивлäштӹ сäндäлӹквлäн, правительствывлäм вуйлатышывлäштӹ дä йори ӱжмӹ хынавлä докладвлäм ӹштäт. Тидӹ паштек, традици семӹнь, докладым ӹштӹшӹвлä депутатвлäн ядмашвлäэшӹштӹ вäшештäт. Сäндäлӹкӹн лидерӹн докладшым сäндäлӹкӹштӹ ма ӹштäлтӹн ма уке, тидӹм отчет семӹнь анжаш лиэш.

Россий Федераци дон ЕСПА

Ассамблейӹштӹ Россий Федерацим техень эдемвлä анжыктат:

Кугижäнӹш Дума:

Игорь Чершышенко, Единая Россия

Федерацин Согонь:

 
Россий Федераци дон Европа Согонь

Кокшы гäнä Чечняшты вырсы пижмӹ паштек, Россий Федерацим ЕС гӹц лыкмы гишäн ядмашым шӹндӹмӹ. Лыкташыжы лыкмы агыл, но санкцивлä семӹнь Европын Согоньын Парламентӹн Ассамблейӹн депутатвлä юкыштым ямденӹт. Тидӹ 2000-шӹ ин ылын.
Россий Федерацин член лимӹжӹ паштек, вес сäндäлӹквлä ти сäндäлӹкӹм эдемӹн праважым пыдыртымыжы дä шотышкы нäлдӹмӹжӹ, ~ечняштӹш вырсы, демократин принципвлäжӹм äнгӹсӹремдӹмӹ дä масс-медиам (прессым) пӹзӹрӹмӹ гишäн критикуенӹт.
ЕСПА Россий гӹц смертный казньым вашталтымым тергä, кӹзӹт якте Европышты лач ик сäндäлӹк, Рф веле кодын, кышты наказани семӹнь, эдемӹм пуштын кердӹт.

Россий Федерацин представительвлäжӹ Парламент Ассамблейӹштӹ дä Европын Вäрӹштӹш дä регионвлäштӹш политиквлäн Конгрессӹштӹ активно пäшäм ӹштäт.

СОВЕТ ЖЕП

ӱштӹ вырсы жепӹн Европын Согоньыштыжы фактически социалистический блокышкы пырышы агыл сäндäлӹквлä веле ылыныт. Тӹнäм ЕСПА СССР-штыш эртäрӹмӹ событивлä паштек вадывел Европыштыш сäндäлӹквлäн позициштӹ гӹц анжен. ЕСПА-шты шӹренок СССР-шты эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртымы, лӹмӹнок шамакын ирӹкäн агыл ылмаш тыргыжландарен, тенгеок еврейвлäн, немӹцвлäн, эстонвлäн, латышвлäн, лиетувавлäн, правозащитниквлäн положеништӹ гишäн ядмашвлäм анжымы. Ассамблей соцсäндäлӹквлäштӹш событивлä: 1956-шы ин Венгришкӹ дä 1968-шӹ ин ~ехословакиш советский войскавлäм пыртымы, Афганистаныштыш вырсы, ~ернобыльыштыш авари паштек тӹшлен анжен.
Перестройка жепӹн Европа Согонь дон СССР лошты кӹлвлä виäнгäш дä цаткыдемäш тӹнгäлӹнӹт. 1989-шӹ ин ЕС-ын штаб-квартирӹштӹжӹ Михаил Горбачев визит доно ылын. ЕСПА-шты ӹштӹмӹ докладыштыжы тӹдӹ техень шамаквлäм келесен: «Европа — мäмнäн цилäнäн пöртнä», тидӹ Россий Федерацим Европа Согонь докы лишемдӹмäштӹ кого ашкыл ылын.

Демократи шӱлӹшäн Российӹн корныжы Европын Согоньышкы

Россий Федераци 28-шӹ февральын 1996-шы ин Европын Согоньышкыжы пырен. Тӹнäм президентӹн айырымашвлäшкӹ йäмдӹлäлтӹнӹт дä Европын Согоньышкы пырымым правительствын тöр корнышты ылмыжы семӹнь анжымы, кыды кугижäнӹшӹн халыквлäлоштыш (международный) имдижшӹм яжоэмден. Сäндäлӹкӹн ЕС-ыш пырымыжы анзыц, ЕСПА махань обязательствывлäм Россий вӹкӹжӹ нäлеш, тидӹм пäлдӹртен. Сек тӹнгжӹм нӹнӹ Европыштыш конвенцивлäм, законвлäм йäмдӹлӹмӹ процессӹм дä пашкуды сäндäлӹквлä доно кӹлӹм кычымашты Европыштыш стандартвлäм нäлмäш ылыныт.

Тидӹм анжен, тӹнäм Россий Федераци ӹшке вӹкӹжӹ техень обязательствывлäм нäлӹн:

халыквлäлоштыш гуманитарный прававлäн положенивлäжӹм шотышкы нäлмäш, тидӹжӹ ӹшке сäндäлӹк кöргӹштӹш вооруженный конфликтвлä решӹмӹ годымат тӹкäлеш;

Европын Согоньышкы пыртымы церемоништӹ Россий Федерацим Вескид пäшä министр Евгений Примаков представляен. Тӹ кечӹнок Европын Согоньын Уставшым ратифицируйымы грамотым перегäш пуэн дä тӹнг конвенцивлä лӹвäлäн подписьшӹм шӹнден, тидӹжӹ ЕКП~-мäт тӹкäлеш.

Ти Кого Европа тагачы ушнышы сäндäлӹквлäн куатышты лин кердеш, тӹдӹн потенциалжым тӱнымбалны нимахань вес регионвлä доно ат тäнгтäштäрӹ, кыды ӹшке ӹшкӹлäнжӹ безопасностьым гарантируен кердеш. Тӹдӹн (Кого Европын) негӹцешӹжӹ цилä халыкын культурный, национальный, исторический традицивлäштӹ вазыт. Кого Европа докы нäнгешӹ корны кужы дä куштылгыжок ак ли. Но тӹдӹн доно кеäш — цилä европеецӹн интересшӹ. Россий Федерациäт ти пäшäшкӹ ӹшке вижӹм пиштä.»

Тӹ годымок Ельцин Россий Федерацим Европа гӹц изолируяш цацышы вивлä гишäн пäлдӹртен, кыдывлä кок йиш стандартвлäм лыктыт дä российский эдемвлäн праваштым Балти сäндäлӹквлäштӹ пӹзӹрäт манын келесен. «Европын Согонь весӹвлä гӹц пӹсӹнрäк ӱштӹ вырсы комплексвлä гӹц ытлалтеш, седӹндоно тидӹ гишäн Европын Согоньын трибуныжы гӹц попем».

ЕСПА-н Резолюцижӹ (рекомендуйымы характерäн ылеш) Россий Федерацилäн «пӹтäртӹш жепӹн политикӹштӹш, законвлäм лыкмашты дä административный реформывлäм эртäрӹмäштӹ» корректировкым эртäрäш согоньым пуэн. Кӹлӹн (властьын) вертикальым цаткыдемдӹмäш, «нормальный демократин функционированижӹ» ваштареш лин кердеш манын пäлдӹртен.

Резолюциштӹ тенгеок тöрöк агыл Балти сäндäлӹквлäм оккупируйымы гишäнäт попалтеш. Тӹ годымок Россий Федераци Балти сäндäлӹквлäм оккупируйымы гишäн äшӹндäрӹмäшӹм дä Путин доно политикӹштӹ тӹнгäлмӹ реформывлäн курсым вашталтымашым изишäт тöреш ак лык. Ти шотышты критика кушкеш гӹнь, Рф Европа Согоньым финансируйымашым чӹдемден кердмӹжӹ гишäн пäлдӹртä.

Кыце Россий Федераци ӹшке обязательствывлäжӹм ӹлӹмäшкӹ пырта, тидӹ гишäн Дэвид Аткинсон (Кого Британи) дон Рудольф Биндиг (Германи) докладым ӹштенӹт, кышты тенге келесӹмӹ: «Россий эче ирӹкäн дä демократи принципвлä доно виäнгшӹ кугижäнӹш агыл, кӹзӹт якте тӹштӹ независимый судым нäнгемӹ система, ӹшкевуя ылшы ирӹкäн масс-меди дä ирӹкäн, тöрӹн эртäрӹмӹ айырымашвлäм эртäрäш йöн уке.»

Российӹштӹш регионвлäн вуйлатышывлäм айырымашын системӹм вашталтымашым федерализмӹн принципвлäжӹм пыдыртымы семӹнь анжымыла. Техень ситуациштӹ Федерацин Согоньын статусшым ынгылаш ак ли — тӹшкӹ пелӹжок президент доно айырымы губернаторвлä пырат. Госдумышкы айырымы принцип, докладым йäмдӹлӹшӹвлä семӹнь, президент доно ик мелӹн ылшы партивлäлäн конкурентноспособный оппозицилäн шачаш нелӹцвлäм канда.

Докладышты тенгеок ~ечняштӹ эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртымы дä Россий Федерацин Армиштӹжӹ устав семӹнь агыл отношенивлä гишäн пäлдӹртӹмӹ.

Ти ядмашвлä Россий Федерацин кöргӹштӹш ядмашвлäэш шотлалтыт гӹнят, Россий Федераци Европын Согоньжын членжӹ семӹнь, ти организацин принципвлä дон стандартвлäжӹм — демократим, законвлäм äклӹмäшӹм, эдемвлäн прававлäштӹм шотышкы нäлäш сöрен.

Законвлäм äклӹмäштӹ дä демократим шотыш нäлмäштӹ у ашкылвлäм ӹштӹмӹ, тидӹжӹм у уголовно-процессуальный кодекс дон альтернативный служба гишäн Законым пингӹдемдӹмӹ, вес сäндäлӹкӹштӹ суйымы эдемвлäм тӹ сäндäлӹкӹшкӹ пумаш, Литва доно пӹсмäн договорым ратифицируйымаш дä Эстони доно пӹсмäн договорым йäмдӹлӹмäш анжыктат.

Тӹ жепӹнок Россий Федераци гӹц Ош Российлäн, кышты эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртымаш сӹнзäгӹрäток каеш, политический дä финансовый кычыкым пумашым цäрäш тергӹмӹ.

ЕСПА Латви дон Россий Федераци лоштыш пӹсмäн гишäн договорым йӹлерäк подписäйäш терген, Балти сäндäлӹквлä гӹц нäнгемӹ культурный ценностьвлäм мӹнгеш пуаш, реституцим ӹштäш дä 50 и гӹц тоштырак архив документвлä докы пыраш лимӹ гишäн ядын.

ЕСПА Россий Федерациштӹш ситуаци гишäн мониторингӹм пакыла нäнгеäш керäл ылмы гишäн пäлдӹртен.
ЕСПА Россий Федерацим критикуя гӹнят, ти сäндäлӹкӹн представительвлäжӹ «политикӹштӹш дискуссивлä лач тонг сӱк веле ылыт, кыдывлä вӹкӹ когонжат анжаш ак кел» манын попат. Россий федраци дон Европын Согонь лоштыш иквäреш пäшäштӹ Российӹштӹш дä Европыштыш законодательствым гармонизируйымашым тӹнгеш шотлаш лиэш. Халыквлäлоштыш ядмашвлä доно пäшäм ӹштӹшӹ Госдумын ЕСПА-н делегацижӹм вуйлатышыжы Константин Косачев 23. 06. 2005-шӹ ин «Ти организаци гӹц лäкмäш, Россий Федерацилäн кого поражени лиэш» манын пäлдӹртен.

ЕВРОПА СОГОНЬЫН КЫМШЫ САММИТШӹ

Саммитӹштӹ терроризм ваштареш кредäлмӹ Конвенцим пингӹдемдäш лыкмы. Ти Конвенцим йäмдӹлӹмäштӹ Россий Федераци кого рольым мадын.

Тоталитарный режимвлäн цäкӹнвлäштӹм (преступлеништӹ) осуждайымы гишäн Резолюци.

Халыквлäлоштыш кӱкшӹцӹштӹ тоталитаризм режимвлäн цäкӹнвлäштӹм осуждайымы гишäн, эче 2003-шы инок Европын Согоньыштыжы ЕСПА-н кӹзӹтшӹ Генеральный секретарьжы Рене ван дер Линден (Нидерландвлä) докладым ӹштен. 

Тӹ годымок Михаил Маргелов Испаништӹш франкон режимжӹ дä нацизмӹн идеологижӹн угӹц понгыжалтмыжы ваштареш ылмы гишäн докладым йäмдӹлäш тӹнгäлӹн.

франкон режимжӹ гишäн резолюцим ЕСПА-н Постоянный комиссиштӹжӹ 17 мартын 2006-шы ин дä нацизмӹн идеологижӹн угӹц понгыжалтмыжы ваштареш ылмы гишäн резолюцим 12 апрельӹн 2006-шы ин ярыктымы. Россий Федерацин делегатвлäжӹ тенге политический анжалтышышты балансыш толмы гишäн попат.

~ечняшты эдемӹн прававлäжӹм пыдыртымы гишäн резолюци

Тӹ кечӹнок ~ечняштӹ эдемвлäн прававлäштӹм кужы жепӹн, ивлä доно пыдыртымы гишäн ядмашвлäм анжымы дä (117 — верц, 24-ваштареш) юквлä доно резолюцим лыкмы. Ти резолюцишкӹ тöрлӹмäшӹм ушымы, кышты Россий Федерациштӹ шукердӹ агыл общественный организацивлä гишäн ярыктымы закон Европын Согоньын принципвлäжӹ доно иктеш ак тол манын пäлдӹртӹмӹ. Резолюцин авторжы Рудольф Биндин (Германи).

Коммерческий агыл организацивлä гишäн Россий Федерацин законжы

Юриствлä семӹнь, кугижäнӹш органвлä уты доно КАОО-влä гӹц тергäт, тенге кугижäнӹшӹн органвлä махань-шон «административный документвлäм» нӹнӹ гӹц ядышт, регулярный проверкывлäм эртäрен кердӹт. Тӹ годымок вескид сäндäлӹк гӹц толшы КАОО-влä ваштареш дискриминаци цаклалтеш дä тидӹжӹм, закон лӹм доно ӹштäт манын пäлдӹртӹмӹ. Российӹн властьвлäжӹ махань-шон проектвлäм «ӱкшӹктен колтен» кердӹт дä тидӹжӹм «Россий Федерацин территорижӹлäн, суверенитетлäнжӹ дä национальный самобытностьланжы лӱдӹшвлäм канден кердеш» лӹм доно ӹштäт. Ти äмäл донок вескид сäндäлӹквлä гӹц толшы организацивлäлäн регистарци гӹц отказым пуэн кердӹт. Тӹнäмок кыды-тидӹ гражданвлäлäн КАОО-м пачаш манын, махань-шон торешвлäм ӹштӹмäш Европыштыш эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртымы семӹнь анжымыла.

Эдемӹн прававлäжӹ армивлäштӹ

Россий Федераци ЕС-ӹн Министравлäн Комитетӹштӹ председатель ылын

Россий Федерацин председательӹн функцижӹм ӹштӹмӹ годым девизжӹ «Ушымы Европа докы — нимахань айырышы линивлä».

Ти шотышты техень ядмашвлä приоритетäн ылыныт:

Ти ядмашвлäм керäл шотлымы доно ЕС кымда спектрвлä доно пäшäм ӹштäш цацымыжым анжыктен. Кыды сäндäлӹкшӹ лач эдемвлäн права, демократи дä законвлäм шотышкы нäлмӹ лини доно веле пäшäм ӹштä, тӹнг ядмашвлä дон проблемӹвлäм изолируялт, ӹшке пӹсмäн кöргӹштӹжӹ веле анжынежӹ манын ЕС-шты попат. Программывлäм реализуяш манын, шукы сäндäлӹкӹшток, тенгеок Россий Федерациштäт махань-шон керäл мероприятивлäм эртäрӹмӹ, сек коговлäжӹ нӹнӹ лошты генеральный прокурорвлäн, Конституци судын представительвлäн дä Европа сäндäлӹквлäн спорт верц вäшештӹшӹ министрвлäн конференцивлä ылыт.
 
Россий Федерацин председатель сäндäлӹк ылмыжы годым. Страсбургышты финн-угр халыквлäн халык мастарлыкышты анжыктымы ылын. Тӹштӹ виäн делегаци Марий Эл гӹц ылын.

КУВА, Марынвлä Страсбургышты

Ик техень КМСЕ Рф-ӹн председательствын пӹтӹмӹ лӹмеш эртäрӹмӹ конференциштӹ Вескид министрӹн палшыкалышыжы Александр Грушко пäлдӹртен: «ЕС-ын потенциалжым эче кыце келеш кычылтмы агыл. Кыды сäндäлӹкшӹ ти организацин пäшä сферӹжӹм äнгӹсӹремдӹнежӹ. Культурышты, социальный ядмашвлäштӹ, тымдымашышты, сäмӹрӹк эдемвлä доно пäшäм ӹштӹмäштӹ дä сäндäлӹквлäштӹш сäмӹрӹквлä доно икӹжäк-иктӹштӹ доно пäлäш волям ана пу гӹнь, тӹнäм демократи дон эдемӹн прававлäжӹ гишäнäт попаш нелӹ. Ти пäшäм вакуумышкы питӹргäлт, ӹштäш ак ли, эдемвлäн ӹлӹмäшӹн качествыжым яжоэмдӹмӹлä дä кечӹйӹдеäш нелӹцвлä дон шытырыштым куштылтымыла.»

Россий Федерацин председательствыжы яжон эртен, пел и жепӹштӹ шукы мероприяти эртäрäлтӹн, тӹ годымок 6-шы дä 14-шӹ протоколвлäм ратифицируйыдеок кодымат, тидӹ вӹкӹ ӹмӹлӹм пиштен. 2006-шы ин декабрьын Дума эдемӹн прававлäжӹн Европа Конвенцин 14-шӹ Протоколжыым ратифицируйымы ваштареш лин. Россий ЕС членвлäжӹ логӹц лач ӹшкетшӹ веле ратифицируйыде дä тенге вишкäт тӹдӹ пырен ак керд. Луатнӹлӹмшӹ протокол эдем прававлäм анжышы Европын Судшын пäшäжӹм куштылташ манын сирӹмӹ. Кӹзӹт судышты 90 тӹжем анжымы агыл жалоба киä дä нӹнӹм анжаш манын, анжымы процессӹм вашталтымыла. Ти протокол семӹнь толшашышты исквлäм анжымы годым кым судья агыл, а икток ситä, манын, пäлдӹртӹмӹ. Дума семӹнь ти вашталтымаш тöр судебный разбирательствылан ак палшы. Ти шотышты шукынжок вес семӹнь шанат- Россий Федераци тенге Судын эффективный ылмыжылан тормызла (пäшä яжонрак ашнаш тӹнгäлеш гӹнь, Россий ваштареш пумы жалобывлäм анжымашат простарак схема доно кеäш тӹнгäлеш дä тидӹжӹ ти сäндäлӹклäн когонжок кидешӹжӹ агыл), кыдыжы попат, вуйта цилä тидӹ политика доно кӹлдäлтӹн.

Тел сессиштӹ кок ядмашым повестка гӹц нäлмӹ, нӹнӹ Россий Федераци дон Грузи лоштыш кӹлвлä дä руш ученыйвлäн шпион пäшäм ӹштӹмӹштӹ ваштареш пачмы процессвлä.




#Article 159: Эдемвлäн права шотышты Европын Судшы (ЭПЕС) (435 words)


Эдемвлäн права шотышты Европын Судшы (ЭПЕС)

Эдемвлäн права шотышты Европын Судшы (англла - Еуропеан Цоурт оf Хуман Ригхтс, fр. – Цоур еурпéенне дес Дроитс дел´Хомме, рушла – Европейский Суд по правам человека) – халыквлäлоштыш организаци, кыдын @рисдикцижӹ Европа Согоньыш пырышы, эдем прававлäм перегӹмӹ дä ирӹкӹн тӹнг негӹцвлäжӹ гишäн Европа Конвенцим подписäйӹшӹ, тӹдӹм шотышкы пиштӹшӹ сäндäлӹквлäштӹ виäн ылеш. Тӹдӹ кыце сäндäлӹквлä лоштыш эртäрӹмӹ  пäшäвлäм, тенгеок частный эдемвлäн исквлäштӹм анжа. 
Россий Fедерацин гражданвлäжӹ 5-шӹ май 1998-шӹ и годшен ти Судышкы ӹшке ядмашвлäштӹм колтен äль ядмашвлäштӹ доно лäктӹн кердӹт.

Пӹтäрижӹ гӹнь эдемӹн прававлäжӹм тергӹшӹ, нӹнӹм вäнгӹшӹ (контролируйышы) 3 орган ылын - эдемӹн прававлäжӹ шотышты Европын Комисси, эдемӹн прававлäжӹ шотышты Европын Суд дä Европын Согоньын министрвлäн Комитет.
Икшӹ ноябрьӹн 1998-шӹ ин кок пӹтäриш орган гӹц иктӹм ӹштӹмӹ – эдем права шотышты постоянно пäшäлӹшӹ Европын Судшым. Тӹдӹ Fранциштӹ, Страсбург халашты Эдемӹн прававлäжӹн Дворецӹштӹ вäрлäнä. Европын Согоньжат тӹшток.
Европын Судшы Европын Согоньышкы пырышы сäндäлӹквлäштӹ Конвенцин нормывлäм реализуйымы дä шотеш пиштӹмӹ паштек анжа. Исквлäм fизический эдем, эдемвлäн группа äль правительственный агыл организаци пуэн кердӹт. Тидӹ гӹц пасна сäндäлӹквлääт вес сäндäлӹкӹштӹ законвлä дон нормывлäн пыдыртымым цаклат гӹнь, жалобым сирен кердӹт. 1959-шӹ ин пäшäжӹм тӹнгäлмӹ годшен, 1998-шӹ и якте Европын Судшы тӹжем утла ядмашым анжен лäктӹн дä шукынжок нӹнӹ логӹц, fизический эдемвлäн жалобывлäштӹ.
Россий Fедераци Европын конвенцивлäжӹм ярыктымыжы велдӹк, цилäн, кӱ тӹдӹн @рисдикциштӹжӹ ылыт, ӹшке праваштым пыдыртымым цаклат дä пäлäт гӹнь, Европын Судышкы жалоба доно лäктӹн кердӹт. Тидӹ гишäн Россий Fедерацин Конституцин 46-шы статьяштыжат сирäлтеш: ”сäндäлӹк кöргӹштӹш органвлä эдемӹн прававлäжӹн шотышты правовой перегӹмäшӹн йöнвлäжӹм ак моэп гӹнь, тӹнäм Россий Fедерацин халыквлäлоштыш договорвлäм сирӹмӹжӹ велдӹк, цилä гражданинӹн халыквлäлоштыш (международный) органвлäшкӹ ядмаш доно лäктäш праважы улы”.

Искӹм Судышкы пумы анзыц, таманяр керäл условим шотышкы нäлмӹлä. Искӹм тӹ прававлäм пыдыртымы гишäн пуаш лиэш, кыды лач эдемӹн прававлäжӹм пыдыртымым веле тӹкäлеш. Конституциштӹш пäшäм ӹштäш прававлä, соцобеспечени прававлä гишäн сирäлтеш, но тенге гӹнят Европын Судшы ти проблемӹвлä доно кӹлдäлтшӹ ядмашвлäм ак анжы. 
Пӹтäриок келесӹмӹлä, Европын Судышкы fизический эдемвлä дä организацивлä ваштареш жалобывлäм колташ ак ли, тидӹм лач кугижäнӹш инстанцивлä ваштареш веле ӹштäш лиэш.  Жалобым лач тӹдӹ пушашлык, кыды ӹшке отношеништӹжӹ эдем прававлäн пыдыртымыжым цакла. Таманяр эдем жалобым пуа гӹнят, тӹштӹ цилä эдемӹн конкретный претензиштӹм анжыктыман. Европын Судышкы тöрöк сирäш ак ли, ти процессӹм вäрӹштӹш суд гӹц тӹнгäлмӹлä дä делам анжымаш шукы инстанцим эртен кердеш. Сäндäлӹкӹн сек Кӱшӹл Судшат ядмашым ак решӹ гӹнь, тӹнäм Европын Судышкы жалобым сирӹмӹлä. Тидӹм Кӱшӹл Судын решенижӹ паштек 6 тӹлзӹ эртӹмешкӹ ӹштӹмӹлä. Тидӹ гӹц пасна махань законвлäм сäндäлӹк ратиfицируен, шотышкы нäлмӹлä.

Россий Fедераци гӹц Старсбургын судышкы сек шукы иск дон ядмаш толеш. Статистикӹм анжалаш гӹнь, пӹтäртӹш ивлäн толшы делавлäн техень диаграммым ужат:

Россий Федераци гӹц Ассамблейыш (май 2009) техень эдемвлä пыренӹт:

Кугижäнӹш Дума:

Федераци Кäнгäш:




#Article 160: Монне, Жан (319 words)


Жан Омер Мари Габриель Монне (фр. Jean Omer Marie Gabriel Monnet), (9.11.1888). Шачмы вӓржӹ Коньяк хала, Шаранта, Франци — (Колен 16.3.1979), (Колымы вӓржӹ Париж), Франци) — француз бизнесмен, кугижӓнӹш йенг.

Европа Ушемымӹштӹмӓштӹ пиш кого рольым мадын.

Европа Ушемлӓн шачаш манын коклышы курымын эртӹшӹ кок кого вырсы инспирацим пуэнӹт. Кӹзӹтшӹ Унионым (Ушемӹм) ынгылаш манын, тидӹм пӓлӓш уты агыл. Седӹндонат шайыштмашнам коньякым выжалышы фабрикант француз Жан Монне (Jean Monne) гӹц тӹнгӓлӹнӓ, кыды ӹшке жепӓш Европым яжон пӓлен, шӱмжӹ вашт яратен дӓ шукы сӓндӓлӹкӹштӹ каштын шоктен.

Тӱнӹмбалныш Пӹтӓриш вырсы 1914—1918-шӹ ивлӓн Германи ваштареш кредӓлмӓштӹ коалициштӹ ылшы Франци дон Англи лоштыш льыскыдемшӹ кӹлӹм Монне раскыдын ужын. Каналын кок сирӹштӹжӓт икӹжӓк-иктӹ вӹкӹ ӹнянӹде анженӹт дӓ лач шоэн вӓшлиӓлтшӹ эдемвлӓ веле пашкудын йӹлмӹлӓжӹ попен мыштен.

Жан Монне кого опытан коммерсант ылын дӓ кыце шукыштат агыл пашкуды сӓндӓлӹквлӓ, вырсы ивлӓм ӹлен лӓктӓш дӓ халыкыштым пукшен лыкташ манын киндӹ дон вес керӓл продуктывлӓм аран-аран нӓлӓш тӹнгӓлӹт, анзыцок ужын. Киндӹ шӹренжок монополиствлӓн кидӹштӹ ылын, седӹндонат коалицишкӹ ушнышы сӓндӓлӹквлӓ тидӹм шергӓш ӓк доно нӓлӓш тӹнгӓлӹт ылын.

Монне пӹтӓри Францин, вара Кого Британин парвительствыжы докы кыце ыш доно киндӹ дон вес керӓл продуктывлӓм нӓлмӹлӓ, ядмаш доно лӓктӹн. Пӹтӓрижӹ гӹнь, Монне вӹкӹ пиш когон ӹнянӹде анженӹт, но шотлен лыкмыкышты, лачокшымат тӹдӹ делам попымыжым ынгылнеӹт дӓ тидӹ паштек Монне киндӹ дӓ провизи нӓлмӓшӹм Лондонышты вӓрлӓнӹшӹ конторыжы гач координируяш тӹнгӓлеш.

Тӱнымбалныш Пӹтӓриш вырсы «урам!» саслен-саслен тӹнгӓлӓлтӹн, тӹ салтаквлӓлӓн, кыдывлӓ Äтямӱлӓндӹн лӹмнержӹ верц кредӓлӓш маршируенӹт, мактымы шаявлӓм шукым попенӹт. Но махань сӹрӓн, лачокшымат, вырсы ылын дӓ маняр шукы ойхым тӹдӹ канден — тидӹм ынгылен шомыкышты, Европын гражданвлӓжӹ вырсы вӹкӓт анжалтышыштым вашталтенӹт.

Кыце толшашышты Европышты кредӓлдеок, вырсывлӓдеок ӹлӓш лиэш, тидӹ гишӓн тӹнӓм Жан Монне веле агыл шанен. Халыквлӓлоштыш иквӓреш пӓшӓм ӹштӹшӹ орган 1920-шы ин Женевын Халыквлӓн Ушемӹм ӹштен, кышты Жан Моннелӓн Генеральный секретарьын палшыкалышын должностьым пуэнӹт. Халыквлӓ лошты хытырен дӓ иквӓреш пӓшӓм ӹштен, вырсывлӓ докы нӓнгешӹ конфликтвлӓм решӓш лиэш манын Халыквлӓн Ушем шанен. Кыце пӓленӓ, ти шотышты пурым шанышы Ушем, задачыжым ӹштен кердде дӓ 1939-шӹ у вырсы тӹнгӓлӓлтӹн.




#Article 161: Кедров, Иван Михайлович (207 words)


Иван Михайлович Кедров (1844 – кышты дӓ кынм колен, пӓлӹ агыл). Пӹтӓриш мары букварьын авторжы. XIX-шӹ курымын алыкнам соты корышкы лыкташ цацышывла логӹц иктӹжӹ.

Ӓ тяжӹ, Михаил Кедров дьӓкӹн, варажы свӓщенник ылын. И. М. Кедров 1865 ин Азан духовный семинарим тымень пӹтӓрен, кыды паштек  Цермӹшӓл сола училищештӹ тымдышын пӓшӓм ӹштен.Тымдымыжы годым кырык марла тымдымы книгӓн керӓл ылмыжым ынгылен, седӹндонӓт кид доно сирӹмӹ тымдымы книгӓм сирӓш пижӹн дӓ ӹшке уроквлӓштӹжӹ кычылтын. Букварьым лыкмашты палшыкым М. А. Рождественский дон Г. М. Яковлев пуэнӹт. Ти букварь 3 ноябрьын 1867-шӹ ин лӓктӹн дӓ Упрощённый способ обучения чтению черемисских детке горного населени маналтын. Лин кердеш, ти кечӹм толшашышты, Кедровын пӓшӓжӹм шотеш пиштен, мӓ Кырык марла сирӹмӹ кечӹ семӹнь пӓлдӹртӓш тӹнгӓлӹна. Букварь 1200 экземпляр доно лӓктӹн, тӹдӹ 17 ӹлӹштӓшӓн ылын, алфавитӹштӹ 33 буква, тӹшкӹ пӹтӓри «ӧ» дон «ӱ» буквам пыртымы, «ӓ» дон «ӹ» буквавлам вара веле пыртымы лиэш, «ӹ» букважым эстон йӹлмӹзӹ Веске Михкель пыртен. Букварьышты халык шая дон тыштывлӓм материал семӹнь кычылтмы, арифметика упражненивлӓ дон йымын йылы текствлӓ улы. 
Ма ӹжӓлжӹ, Кедров ӹшкежӹ, книгӓн лӓкмӹжӹ инок школ гӹц карангеш – йыхшым пукшен лыкташ манын, 3-шы октябрьын 1867 ин тӹдӹ Пошкырт (Суасламарыштыш Изи Карачка сола) церкӹшкӹ причечникеш пырен. Кок тӹлзӹштӹ Рождественский тӹдӹм Изи Шӹндӹр церкӹшкӹ ӹшке докыжы дьӓкӹнеш ӱжеш. Тӹнӓмок школыштыт ӹнде тымден.




#Article 162: Мары культура кечӹвлӓ Парижӹштӹ 2010 ин (516 words)


Мары культура кечӹвлӓ Парижӹштӹ 2010 ин - 05 - 06.11.2010 ин  Парижӹн INALCO (Institut national des langues et civilistions orientals)  институтыштыжы Мары кечывла эртеннӹт. Тенге мӓмнӓн халыкнан историштӹжӹ у ашкылым ӹштӹмӹ, халыкнан культурыжы гишӓн Европын финн-угр сӓндӓлӹквлӓштӹ веле агыл, тенгеок вес сӓндӓлӹквлӓштӓт интересӹм лӹктӹныт. Тидӹжӹм  мӓлӓннӓ сӹнгӹмӓшеш, прогрессеш шотлыман. Лыдшывлӓ шанен кердӹт, вуйта Парижӹштӹш «Мары кечӹвлӓ» Мары Эл Республикӹн 90 им темӹмӹ юбилейжӹ доно кӹлдӓлтӹнӹт. Уке, изишӓт агыл, тидӹ лач тенге лиӓлтӹн веле. Маханьырак вара ылевы, ти Мары кечӹвлӓ? 
Нӹнӹ техеньвлӓ ылевӹ, кыдывлӓ пуры, шокшы дӓ оптимист шӱлӹшӓн энергиштӹ доно цилӓн шӱмешок, кӱ тӹштӹ  ылын, курымеш кодыт, шанем: помпезностьдеок, дифирамб шаявлӓдеок, цилӓ лычы -лычы, цилӓ вӓрӹн вӓрӹштӹ. Ирвел халыквлӓ ылынаат, кынамжы дифирамбывлӓм попаш шанышывлӓмӓт, французвлӓ корректно шагалтен мыштевы. Малын ти мактымы шамаквлӓжӹ? Ӓнят Мары Элышты таум келесӹлмӹ дӓ когорак тӧрӓ анзылны кымалмаш церемони 2 цӓшӓт шыпшылтеш ыльы, но Парижӹштӹ таум келесӹмӓшлӓн лач кӹтӹк жеп веле ыльы. Тӹнгжӹм фольга гань йӹлгӹжшӹ шаявлӓ агыл, а фактвлӓ дон докладвлӓн кӧргӹштӹ публикым интересуен. 
Докладвлӓ кымда спектран ылыныт, нӹнӹм шӹренжок Эстоништӹ тыменьшӹ  магистрантвлӓ дон докторантвлӓ лыдыныт, тидӹ гӹц пасна Парижӹштӹ мары йӹлмӹвлӓ дӓ культурына доно интересуялтшы специалиствлӓ докладвлӓм ӹштенӹт. Тидӹ гӹц пасна Суоми мӱлӓнды –гӹц 4 специалист ӹшке докладвлӓштӹм ӹштенӹт. Ма ӹжӓлжӹ, Мары Эл гӹц ӱжмӹ хынавлӓ Парижӹш толын кердделыт. 
Парижӹштӹ «Мары кечӹвлӓн» техень докладвлӓм лыдмы: марывлӓм шӹмлӹшӹ финн шӹмлӹзӹ Сеппо Лаллукка марынвлӓн религи (йыла) доно кӹлдӓлтшӹ истори гишӓн попен, ти корнывлӓм сирӹшӹ «Кӱвлӓ кырык марынвлӓ ылыт дӓ кышкы нӹнӹ шӓлӓнен кенӹт» лӹмӓн доклад доно публикы анзыкы лӓктӹн, Тарту университетӹн докторантжы Людмила Ямурзина Ирвел марывлӓ гишан шайыштын, Максим Рябчиков кыце Москвашты марынвлӓ культуры шужымашыштым темӓт, попен дӓ слайдвлӓм анжыктен, Василий Николаев Тартуштыш марынвлӓн Ушемӹн пӓшӓжӹ гишӓн шайыштын, мары йӹлмӹвлӓ гишӓн обзорым алык марла попен мыштышы INALCO-н  докторантжы Винсент Лоренцини ӹштен.  Венгр шӹмлӹзӹ Петр Помози мары йӹлмӹн литературы формӹвлӓжӹ гишӓн шайыштын. Тарту университетӹн литературым шӹмлӹмӹ пӧлкӓштӹ тӹменьшӹ докторант Геннадий Антропов мары литературын шачмыжы гишӓн хытырен, Сергей Чавайн гишӓн INALCO-н  финн-угр кафедрын докторжы Эва Тулуз Сергей Чавайн гишӓн шайышт пуэн, алык мары йӹлмӹм пӓлӹшӹ финн сирӹзӹ Эса -Юсси Салминен Йыван Кырла гишӓн докладым ӹштен, Юлия Куприна кӹзӹтшӹ кырык мары поэзин виӓнгмӹжӹ гишӓн шайыштын дӓ мары театр гишӓн Себастиан Кагноли докладым ӹштен. Сергей Никифоров, Тарту университетӹн докторантжы Онар гишӓн гишӓн шайыштшашлык ыльы, но Париж  метрон ик кӹлдӹшӹ станцин ремонтжы гишӓн, делгацинӓ пел цӓшеш вараэш коды, седӹндоно докладшым ӹштен ӹш керд. 
Кыце лыдшы цакла, докладвлӓ тематикӹшты доно кымда ылыт, тенге француз публика марынвлӓ гишӓн кердмӹштӹ семӹнь шукыракым пӓлен нӹлӹн. Парижӹштӹ «Мары кечӹвлӓ» халыкнан историштӹжӹ пӹтӓришӹ ылыныт. «Тӱнӹмбалны цилӓ халыкын культурыжы дӓ йӹлмӹжӹ интересный ылыт, нӹнӹм ынгылен дӓ шотеш пиштен веле моштымыла» - тенге француз организаторвлӓ попат. Француз публика  марынвлӓ гишӓн шукыракым пӓлӹжӹ манын, ти кечӹвлӓ годым мары режиссер Алексей Алексеевӹн «L´essaim» документ фильмжӹм, Людмила Ямурзинан фотовлӓжӹм анжыктымы  дӓ мары поэзи антологим французла пецӓтлен лыкмы. Ти антологишкӹ Сергей Чавайнын, Альбертина Иванован, Зоя Дудинан, Светлана Григорьеван, Татьяна Очееван, Валери Микорын, Владимир Кокэнын, Вячеслав Тотирӹн да Диана Маликееван лыдышвлӓштӹ пыртӹмы линӹт. Парижӹштӹ «Мары кечӹвлӓм» эртӓрӓш манын Эстоништӹш Родньык халыквлӓн Программышты, Парижӹштӹш INALCO институт, Парижӹштӹш Финлянди институт дӓ Парижӹштӹш Венгри институт кого палшыкым пуэнӹт.  Ти кечӹвлӓм эртӓрӓш манын сек тӹнг пӓшӓжӹм Эва Тулуз, Винсент Лоренцини дӓ Себастиан Кагноли ӹштенӹт.




#Article 163: Нибелунгын мырыжы (112 words)


Нибелунгын мырыжы () —кӹдӓлӓш курымвлӓн (1200-шы ивлӓн)  пӓлӹдӹмӹ автор доно сирӹмӹ герой эпос. 

Эпосым 18-курым годшен Nibelungenlied лӹм доно пӓлӹ ылеш. Тӹнӓм тидӹм тӧрлен сирӹмӹ ылын. Лӹмжӹм мырывлӓн остатка куплет гӹц нӓлмӹ, кышты тошты кӱшӹл немӹц доно сирӹмӹ: hie hât daz mære ein ende: daz ist der Nibelunge liet, кӹзӹтшӹ немӹцлӓ тидӹ тенге лиэш: hier ist die Geschichte zu Ende: das ist das Lied von den Nibelungen, а кырык марла тидӹм тенгерӓк келесӓш лиэш: тенге ти мырын мычашыжы толеш, тидӹ Нибелунгын мырыжы ылын. Тишты «мыры» (Lied)  шамакым кычылтмы гӹнят, ти пӓшӓштӹ тӹдӹ мырым агыл, а весым анжыкта. Тидӹм «эпос» значени доно ынгылымыла. Ти эпосын кок версижӹ улы, коктыге 13-шӹ курымын сирӹмӹ ылыт. 




#Article 164: Неруда, Пабло (236 words)


Па́бло Неру́да ( — псевдолӹмжӹ, шачынжок: Рика́рдо Элиэ́сер Нефтали́ Ре́йес Басоа́льто, ) (12 июль 1904—23 сентябрь 1973) — Чили поэт, дипломат дӓ политика йенг, Чили республикын сенаторжы. Сӹлнӹшаяштыш Нобель премин лауреатшы (1971).

Пабло Неруда Покшал Чилиштӹш Парраль изи халашты шачын. Ӓтяжӹ Хосе дель Кармен Рейес Моралес, кӹртнигорнышты пӓшӓзӹ ылын. Ӓвӓжӹ, Роса Нефтали Басоальто Опасо, школышты тымдышы ылын, Паблон изи ылмыжы годымок эче шоды цер доно церлӓнен колен. Тидӹ пӓштек ӓтяжӹ вес вӓтӹм нӓлӹн. Вара семняштӹ Кечӹвӓлвел Чилиш Темуко халаш ӹлӓш ванжен.
Неруда лу иӓш годымок лыдышвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. Кок иштӹ тӹдӹ кымдан пӓлӹмӹ чили поэтесса Габриэла Мистраль доно пӓлӹмӹ лин, кыды изи поэтлӓн поэзиштӹ корным ажедшӹжӹ лин. 1920 ин сӓмӹрӹк «Сельва аустраль» журналышты Пабло Неруда псевдолӹм доно пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм пецӓтлен. Ӓтяжӹ поэтӹн лыдышвлӓм сирӹмӹ вӹкӹ пурын анжыде дӓ тӹдӹм шӹдештӓрӓш ӹнжӹ ли манын чех писатель Ян Неруда семӹнь псевдолӹмжӹм нӓлӹн. Варажы ти лӹмӹм курымжы кычылтын. 1921 ин Неруда Сантяго Пединститутыш тыменяш пырен. Шукыштат агыл «Айо мыры» лыдышыжы «Хувентуд» газетӹштӹ Чили Студентвлӓн Корпораци доно организуйымы сӹлнӹшая премим сӹнген нӓлӹн. Тидӹ тӹдӹн пӹтӓриш премижӹ ылын. 1923 ин ӹшке оксаэшӹжӹ Пабло Неруда «Вады жерӓвлӓн вӓшлимӹштӹ» пӹтӓриш лыдыш погемикшӹм пецӓтлен лыктын. Ти лыдышвлӓм халык ӹвӹртен вӓшлин, седӹндонат 1924 ин «Яратымаш гишӓн коклы лыдыш дӓ ик ойхан мыры» лыдыш книгӓм эче лыктын шокта. Тидӹ паштек Латин Америка кымдык тӹдӹ поэт семӹнь пӓлӹмӹ лин. Ти кок лыдыш погемикшӹм поэт модернизм йӧн доно сирен дӓ 1926 ин «Мычашдымы эдемӹн цацымашвлӓжӹ» книгӓштӹжӹ авангардизмӹш ванжен.




#Article 165: Ницше, Фридрих Вильгельм (173 words)


Фри́дрих Ви́льгельм Ни́цше (  шачын 15 октябрь, 1844, Ро-ккен (Röcken), Прусси — колен 25 август 1900, Веймар, Германи) — немӹц шанызы, философ, ышке философи тфмдфмашфжфм шанен лыкшы, кыды академический философи гӹ о-рдӹштӹрӓк ылеш, седӹндонат Ницшен шанымашвлӓжӹ докы соок кого интерес ылын. Ницше ӹшке философиштӹжӹ моральын, религин, культурын, ушемкымдемын дӓ политикыштыш ядмашвлӓ вӹкӹ ӹшке семӹньжӹ анжа. Пӓшӓвлӓжӹ афоризм йо-н доно сирӹмӹ ылытат, нӹнӹм ик семӹнь иетерпретируяш ак ли дӓ седӹндоно шукы Полемика полемикым лыктыт. 
Ницшен философиштӹжӹ тӹнг вӓрӹм кӱшӹл-эдем (суперэдем) (нем. Übermenschen) гишӓн шанымашвлӓ йӓшнӓт. Ницше дон тенгеок нигилизм гишӓн шанымашывлӓм кылдӓт. Ницше шукы эдемӹн шачмы теорижӹ гишӓнӓт шаныкала дӓ тӹдӹн анжалтышвлӓжӹ махань-шон инспирацивлӓм пуэнӹт.

Ницше лӱтеран пастор Карл Людвиг Ницшен (1813—1849) йыхыштыжы шачын. Гимназиштӹ тӹменьмӹжӹ годым филологи дон музыкы док кого интересӹжӹ ылын. 1864-1869 ивлӓн Ницше изучал теологию и классическую филологию в Бонн университет дон Лейпциг университетӹштӹ теологи дон классик филологим тыменьӹн. Ти жепӹнок Шопенгауэр Шопэнгауэрӹн пӓшӓвлӓжӹ доно пӓлӹ лин дӓ философижӹм лишӹлеш шотлен. Ницшен виӓнгмӹлӓн Рихард Вагнер доно тӓнг ылмашат палшен. 23 иӓш Ницше Прусс армиш кен, кавалериштӹ служен, но шушыргымыкыжы демобилизуялтын. 




#Article 166: Эмӓнсола церкӹ (329 words)


Эмӓнсола церкӹ. Эмӓн солашты церкӹм 1885 ин пачмы. Пӹтӓриш свӓшеньӹкшӹ Л. Н. Тавельский, псалмвлӓм мырышыжы Ф. Ф. Сильвестров ылын.

В.И.Ленин Пӹрцӹ монополим ӹштӓ, ӹнде киндым лач государствы веле торгеен кердеш. Ти пӓшӓ комбедлӓн (комитет бедноты) пуалтеш. Эмӓн солаштыш продотряд ти пӓшӓм ӹштен: спекулянтвлӓлӓн Йӱрнӹш киндӹм нӓнгеӓш волям пуде.Йӱрнӹшӹтӹш спекулянтвлӓ пиш когон шӹдешкенӹт. 15 майын 1918 ин 60 эдемӓн отряд доно паромеш да пышеш Карамушаш ванженӹт. Нӹнӹн винтовкывлӓштӹ, пичӓлвлӓштӹ дӓ ик станковый племетышты ылын. Ти отряд Шӹргӹйӓл солаштыш Ул сир шайыц Эмӓн сола мыгилӓ донышы Лидывуйыш лӓктеш.Ти кечӹн пазар ылын. Шӹргӹйӓл мары, Йӱрнӹ гӹц отряд ванжымым келесӓш манын, Эмӓн сола якте вашт кыргыж толеш.

Тӹдӹ церкӹ донышы халыклан келеса. Ти шая Эпӓй сола яктеат шон. Арми гӹц толшы Кузнецов Архип Тимофеевич, веремӓм шыпшде, торок Эмӓн солашкы цангым шиӓш кыргыжеш. Тенге, цангым шин, халыклан лӱдӹш увер гишӓн увертӓрӓ. Церкӹ докы халык погынен шагалеш.Ти веремӓн кугила ло доно, шӹлӹн-шӹлӹн, Йӱрнӹштӹш отряд толеш. Солашкы нӹнӹ кыргыжок пырат. Церкӹ оролы Петрын Стьопан, оружиӓн эдемвлӓ гӹц лӱдӹн колтен, церкӹ амасам тӱцӹн сырален шӹндӓ да шӹлеш. Молода салтак Кузнецов Архип церкӹ вуеш сыралалт кодеш. Тӹдӹлӓн шӹлӹн вазаш веле кодеш. Вес салтаквлӓжӹ чӹдӹн ылыныт, седӹндон нӹнӹлан шӹлӓш вӓрештӹн.

Остаткаэш церкӹ доран вӹц эдем веле шагал кодын: Малышев Никифор Евдокимович, Балтийский матрос (нӹл патронан пистолетшы ылын); Кузнецов Иван Тимофеевич, церкӹ коргеш кодшы салтакын шоляжы (оружижӓт ылде); Архип Иван, красноармеец; Гордеев Георгий Дмитриевич, военный фельдшер, Эпӓй.
Спекулянтвлӓ церкӹ оролым мот, церкӹм пачыктат, эдемӹм кӹчӓлаш тӹнгӓлыт, вара карнизеш мот. Тӹдӹн вӹк кок ганӓ шӱш да кок гӓнӓ кидӹш лӱӓт. Вара толшы эдемвлӓ Эмӓн сола мычкы краваш, балуяш кеӓт. Амасавлӓм царгеныт, окнявлӓм пыдыртенӹт. Пӹцкемӹшалтмӹ якте лӱлмӹ юкышты вес солашкат шактен.
Кузнецов Архип, церкы вуеш кодшы салтак, торок колыде. Шушыргышы салтак токыжы, Эпӓй солаш, нӓнгемӹ годым колен.

Йӱрнӹ гӹц спекулянтвлӓ толмыкы, Эмӓн солаштышы мары Суворов Поликарп халаш чекиствлӓ докы мыктен чӹнь кыдалеш. Икманяр веремӓшты чекиствлӓ катер доно Карамушаш кузат, но Йӱрнӹштӹш отряд уже мӹнгеш ванжен кен ылын.

Жеп шукы эртен, Эмӓн солаштыш церкӹ вӓржӓт кодде. Лач шонгы эдемвлӓ веле тидӹ гишӓн ӓшӹндӓрӓт.




#Article 167: Ӱлемисте йӓр (125 words)


Ӱлемисте йӓр () — Таллинн хала лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 9,6 км², сек келгӹ вӓржӹ 6 м, якте, тангыж гӹц 36 м кушнӹ.
Хала ти йӓр гӹц XIV курым годшен йӱмӹ вӹдшӹм нӓлеш. 2005 ин ти йӓр гӹц 60 829 м³ вӹдӹм нӓлмӹ дӓ кычылтмы. Йӓр лишнок Таллиннӹн Леннарт Мери аэропортшы вӓрлӓнӓ.

Легенда семӹнь Ӱлемисте йӓр кого кӱ маклака вӹлнӹ мӓгӹрен шӹнзӹшӹ Линда лӹмӓн ӹдӹрӹн сӹнзӓвӹдшӹ гӹц шачын, кыды колышы яратымы марыжы Калевшӹм ойхырен.
Вес легендышты ик шонгы тьотя гишӓн шайышталтеш, кыды ашкедмӹжӹ годым ваштареш толшывлӓжӹ гӹц: Таллиннӹм чанген шоктенӹт ма? манын ядыштеш. Легенда семӹнь иктӓжӹ тӹдӹлӓн мане манын келесӓ гӹнь, тӹнӓм ти тьотя Ӱлемистен хала монгырыштыш сиржӹм пачын шуа дӓ тенге Таллиннӹм вӹд доно мышкын кеӓ, седӹндонат ти халам чангымаш нигынамат мычашыш толшашлык агыл. 




#Article 168: The Beatles (147 words)


The Beatles («Битлз»; ти группыш пырышы мырызывлӓм «битлвлӓ» маныт) — легендыш сӓрнӓлтшӹ британи Ливерпуль хала гӹц рок-группа : Джон Леннон (ритм-гитара, соло - гитара, полдышанвлӓ, бубен, маракас, бас-гитара, тӹрвӹ гармоника, вокал), Пол Маккартни (бас-гитара, полдышанвлӓ, севӓлмӹвлӓ, гитара, вокал), Джордж Харрисон (соло - гитара, ритм-гитара, ситар, бубен, полдышанвлӓ, вокал), Ринго Старр (севӓлмӹвлӓ, ритм-гитара, бубен, маракас, коубелл, бонги, полдышанвлӓ, вокал). Тенгеок ти группышты Пит Бест (севӓлмӹвлӓ, вокал), Стюарт Сатклифф (бас-гитара, вокал) дӓ Джимми Никол (севӓлмӹвлӓ) мыренӹт дӓ шактенӹт.
Ти группа рок-музыкын виӓнгмӹ историштӹжӹ пиш кого рольым мадын. Ансамбль ти музыкым со вашталтылын дӓ тенге пиш популярный лин, седӹндонат XX курымаш тӱнӹмбалныш культурышты тидӹм феноменеш шотлат. Муландӹ йӹр ти группын миллиард нӓрӹ пластинкӹм выжалымы. Выргемышты дӓ ӹшкӹмӹштӹм кычымы манерышты донат нӹнӹ массывлӓ лоштӹ кого инфлуэнсӹм (влияним) ӹштенӹт, тидӹжӹ 1960 ивлӓн культура дӓ социальный революци докы канден. 1970 ин группа шӓлӓнен дӓ тидӹ пӓштек цилӓ мырызы соло семӹнь публика анзыкы лӓктӹн.




#Article 169: Момоца (сауна) (106 words)


Момоца (сауна) - кӓпӹм ӹрӹктӹмӹ, пӱжӓлтмӹ, паралтмы, цӹвӹлгӹмӹ, мышкылтмы вӓр. Момоца ошы дӓ шимӹ лин кердеш. Ош момоцашты шӹкш пыч вашт тӱгӹ лӓктеш, шим момоцашты шӹкш момоца кымдык шӓрлӓ дӓ тенге тӹшкӹ йонгалтмыкы веле пыраш лиэш. Момоца паштек куштылгы пар доно руш шая вариант вӓреш ӹнде марла Шӓлӓ момоца гыц манын попат. Кырык сирыштӹ цилӓ портӹшток манаш лиэш, ӹшке момоца улы. Вес халыквлӓ логӹц момоца культуры доно сек кымдан финнвлӓ пӓлӹмӹ ылыт. Ти сӓндӓлӹкӹштӹ момоца сауна маналтеш. Финнвлӓн саунывлӓштӹ кыце солавлӓштӹ, тенгеок шӹренжок хала ватерывлӓштӓт улы. Суомиштӹ цилӓжы 2 миллион нӓрӹ сауна улы, кыды йыхшын 3-4 сауна вӓк лин кердеш. 

 (Шим момоца Кырык мары этнографи музейӹштӹ)




#Article 171: Эдемӹн анатомижӹ (205 words)


Эдемӹн анатомижӹ (  — эдемӹн органвлажӹн морфологиштӹм, системыштым да органвлаштӹм шӹмлӹшӹ биологин полкажӹ. Эдем кап махань-шон клеткавла гӹц шалга, кыдывлан ӹшке лӹмыштӹ улы: гаметывла, нейронвла, миоцитвла. Клеткавла тканьым ӹштат. Тканьвла шукы йиш лин кердӹт, нӹнӹ лач икань клетка типвла гӹц веле фрмируялтыт. Шамаклан шӹл клеткавла шӹл (мышцы) тканьым формируят. Тӹрлӹ клеткавла тканьвлашкӹ погынен, эдем капӹн органвлажӹм шачыктат, шамаклан шӹл ткань, нервы ткань да вес тканьвла, шумӹм ӹштат. Ышке церотыштышты ? доно органвла органвлан системыш погыналтыт, кыдывлан эдем организмышты ӹшке задачышты улы. Ти органвла икӹжак-иктӹштӹ лоштышты цаткыды кӹлӹштӹ ылыт да ти кӹлвла ямыт гӹнь, эдемӹн капшӹ ясланаш тӹнгалеш. Шамаклан вӹр сарнӹшӹ система эдемӹн орган системыжы ылеш. 

Ihmisen anatomia tunnettiin jo 1600 eaa., josta on viitteitä egyptiläisten papyruskirjoituksista. 1600 eaa. tunnettiin jo sydän, maksa, perna, munuaiset, kohtu ja virtsarakko.

Hippokrates oli merkittävä anatomian ja lääketieteen kehittäjä. Hippokrates ymmärsi lihasten ja luiden välisen yhteistyön ja liitti sen ihmisen kykyyn liikkua. Hippokrates antoi myös monille elimille selityksen niiden toiminnasta. Herophilos ja Erasistratus olivat ensimmäisiä, jotka tutkivat ja paloittelivat ihmisruumita ja laajensivat tietämystä kuolleiden ruumiin avauksilla.

Leonardo da Vinci teki monia suuria löytöjä anatomiassa. Da Vincin sanotaan viettäneen öitä tutkien ruumiita ja yrittäen hahmotella ihmiskehon toimintaa. Da Vinci muun muassa huomasi sen, että kuva jonka silmä näkee on ylösalaisin verkkokalvolla.




#Article 172: Турци (103 words)


 

Турци (; официал лӹмжӹ — Турк [тенгеок Турок] Республика турокла Türkiye Cumhuriyeti) — Кечӹвӓл-ирвел Европыштыш дӓ Анзыл Азиштӹш (Изи Ази ) кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Греци, йыд-вадывелнӹ Болгари, йыдвелнӹ Шим тангыж ирвелнӹ Грузи дӓ Азербайджан, кечывӓлвелнӹ Мӱлӓндӹлоштыш тангыж, Кипр дӓ Сири, кечывӓл-ирвелнӹ Ирак дӓ Иран доно пӹсмӓным кыча. НАТО-ш 1952-шӹ ин пырен. 2010-шы ин тӹштӹ 73.722.988 (пӱэргӹ: 37.043.182; ӹдӹрӓмӓш: 36.679.806)  эдем ӹлен. 

Вуйхалажы: Анкара (4 319 167 ӹл.), вес кого халавлӓ: Стамбул (12 782 960 ӹл.), Измир (2 758 707 ӹл.), Бурса (1 905 570 ӹл.), Адана (1 591 518 ӹл.), Газиантеп (1 295 050 ӹл.), Конья (1 067 055 ӹл.), Анталья (955 573 ӹл.),




#Article 173: Lady Gaga (120 words)


Lady Gaga (Лэйди Гага) (лачокла лӹмжӹ — Стефани Джоанн Анджелина Джерманотта,  28 март 1986 и — американ электро - данс- дӓ поп-мырызы, ди-джей, композитор. дебют альбомжы The Fame (2008) лӹмӓн ылын дӓ 2010 ин августеш 13,4 миллион экземпляр доно тунӹмбал мыч шӓрлен кен. Стефани из годшенжок музыкым яратен, 4 иӓш ылмжы годым ӹшкевуяжы фортепиано фортепианом шакташ тыменьӹн дӓ Майкл Джексон дон Синди Лауперӹн мырывлаштӹм тетя магнитофоныш сираш тӹнгалӹн. Атяжӓт музыкант ылын. Луатикиаш Стефани Convent of The Sacred Heart школыш тыменяш пырен, кышты, тӹдӹ гӹц пасна Хилтон шыжарак-ӓкӓк дон Кэролайн Кеннеди тыменьӹнӹт. Стефанин шайыштмыжы семӹнь, весӹвлӓ гань чидеӓт, школышты тӹдӹм ваштылыныт. Тенге гӹнят, луддӹмӹ ӹдӹр ылынам дӓ кӹзӹтӓт, яклешт кем гӹнят, сойток ял вӹкем кӹньӹлам манын, Лэйди Гага ӹшке гишӓнжӹ пӓлдӹртӓ.




#Article 174: Тара (124 words)


Тара () — шапышы шӹшер гӹц ӹштӹмӹ пингӹдӹ массан качкыш. Пиш ӹжӓл, марла мӓ тара шамакым кымда значени доно ана кычылт, тидӹлӓн мӓ руш йӹлмӹ гӹц пырышы сыр шамакым кычылтына. Вес йӹлмӹвлӓштӹ тара шамак цилӓ йиш сырым анжыкта. 

Тарам качкыш семӹнь, эдем киндӹ гыцӓт ирӹрӓк пӓлӓ. Тӹ тарам, кыдым марынвлӓ качкаш тыменьӹнӹт, камакашты куктӓт. Тӹ годымок таравлӓн куктӹмӹ технологиштӹ шукы йиш лин кердеш. Шамаклан, тара массым кужы жеп шӹнзӹктымӓшӓт таран куктымӹжы доно кӹлдӓлтеш. Пӹтӓриш проста агыл таравлӓм шӹшкӹлмӹ вольыквлӓн, шӹренжок патявлӓ дон презывлӓн мӹшкӹрвуштышты моныт. Шӹшкӹлмӹ паштек, мӹшкӹрвуштывлӓм коштенӹт дӓ тенге тотлы тотан таравлӓм качкыныт. Кӹзӹт таравлӓм йӓмдӹлӹмӓштӹ у технологивлӓм кычылтыт. Таравлӓн качкаш йӓмдӹ ылмы кондициштӹм шотыш нӓлӹн, нӹнӹ пышкыдеш дӓ пингӹдеш пайылалтыт. Тарам качмы годым, сагажы виноград гӹц ӹштӹмӹ кукшы якшар ӓрӓкӓм пуат. 




#Article 175: Астрид Линдгрен лӹмäн преми (154 words)


Астрид Линдгрен лӹмäн преми
Тӱнямбал мыч кымдан пäлӹмӹ тетя сирӹзӹ Астрид Линдгренӹн (1907-2002) лӹмжӹм кырык мары тетявлääт пäлäт. Туан йӹлмӹнä доно тӹдӹн «Ваштарсир Эмиль» дон «Кужы Цылкаан Пеппижӹ» гишäн шайыштшы книгäвлäм лыдын кердӹт. 

Ти сирӹзӹн книгäвлäжӹ пиш популярный ылыт, нӹнӹм 50 нäрӹ махань-шон йӹлмӹвлäшкӹ сäрӹмӹ. Сирӹзӹ ӹшке авторский прававлäжӹм ик Фондлан пуэн коден. Книгäвлäн тиражвлäштäт коговлä ылытат, ти Фонд и йӹде тетявлäлäн письменный культурыштым виäнгдӹшӹ верц ылшывлäлäн премим пайыла.

Премин суммыжы 530 000 евро, кок миллион нäрӹ дä тӹдӹм тетя сирӹзӹвлä дон  тетявлä лошты лыдмаш культурым шäрӹшӹвлäлäн пуат. Тене премим нäлäш шанышывлä лошты 140 нäрӹ кандидат дä нӹнӹ 60 сäндäлӹк гӹц ылыт.

Шанем, ти престижный премим нäлäш цацышывлä лошты мары автор дон марла йӹлмӹвлä доно лыдмаш культурым тетявлä лошты шäрäш цацышы организацивлääт лит. Тенгежӹ гӹнь нӹнӹ весин ӹшке кандидатурывлäштӹм шӹкäл кердӹт.

Седӹ, техень кого конкурсышты ик сӹнгӹшӹм веле айырат, но тенге гӹнят конкурсышкы документвлäштӹм колтат лиэш.

Астрид Линдгренӹн Фонджы гишäн информацим Internet-штӹ пäлен нäлӹдä.




#Article 176: Джаз (112 words)


Джаз () — XIX курым мычашышты XX курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ АУШ-ты шачшы музыка йогымаш, кыдын негӹцешӹжӹ африка дон европа музыка семвлӓ вазыныт. Джазын тӹнг элементжӹ ипровизаци дон полиритми ылыт. Джаз виӓнгмӹжӹ семӹнь шукы корнывлӓ доно кеӓш тӹнгалӹн, кыды халыкшы ӹшке джазыштым вӓк, халык сем негӹцеш виӓнгденӹт. Кырык сирӹштӹ джаз ансамбльвлӓ эче уке, тӹ годымок 1990-шы ивлӓн Аяр ансамбль кыды-тидӹ мырыштыжы джаз элементвлӓм кычылтын.  Кӹзӹтшӹ мары музыкышты джазым мырызы Агата Смирнова кычылтеш.

Джаз йишвлӓ
Авангард джаз - Азербайджан джаз - Бибоп - Диксиленд - Классик джаз - Кул - Семӓн джаз - Латиноамерикан джаз - Свинг - Смус-джаз - Соул-джаз - Фри-джаз - Фьюжн - Хард-боп - Цигӓн джаз - M-Base - Third Stream.




#Article 177: Шачмы велем (2197 words)


                                                             Королёва Дария, 5 курс, МарГУ
 
                                      Шачмы велем, нелӹ жепӹн шукы ясым тырхенӓт
                                                                         (очерк)

     Вырсы. Махань лӱдӹшлӓ шамак, худа шанымашвлӓм, ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм веле канда, но тенге гӹнят, кӹзӹтӓт вырсы улы. Мир вӹлнӹ то ик вäре, то вес вäре лӱдӹшлä кредäлмäш кеä. Войнан тылжы ик вäре цäрнä гӹнь, вес вäре ӹлӹжеш. Ти велдӹк шукы мирный эдем кола. Мир вӹлнӹ тыр лимӹк веле, ӹлмäшнä цäшäн лиэш, тетявлä (анзыкылашын кӹцкӹжӹ) сäндäлӹкнäм цаткыдын таптат, келгӹ важым колтен, ӹнянӹмäшӹм пуры шанымашан лиäш пуат.
     Мä кӹзӹт тыр ӹлӹмäшӹштӹ ӹленä. Школышты, университетӹштӹ тыменьӹнä, мӹшкӹрнä темшӹ, тоны, шокшы пӧртӹштӹ, тотлы качкыш доно стӧлӹм поген шӹнден, äтят-äвäт вычат.
     Война пӹтӹмӹлäн кудлу куд и шон колтен гӹнят, войнан шӹкш пышыжы каждыйын шӱмешнä кодын: мӹньӹн, пашкудемӹн, тьотямын, папамын дä тӹшец молын.
     Мӹнь ӹшкежӹ Паратмар вел гӹц ыламат, шӹренок ӹлäлшӹрквлä гӹц колам: «Кӹзӹт жеп первишӹ гань агыл, крахмалым, пистӹ пäртням моло качделыт. Йылымбалны окопвлäм капайыделыт. Тӹнäмшӹ ӹлӹмäшӹм ак пäлеп...».
Тидӹжӹ, конешны, лачокеш толеш. М, лачок. Шукыжым ана пäлӹ. Но тыменьмäшты, ӧлицäштӹ, газетвлäштӹ, телевизорышты ужынна, колынна, лыдынна. Мане, тенге веле. Йымат ӹнжӹ шӱдӹ мäлäннä техеньым ужаш.
Хӹдӹртӹшäн Кого Отечественный вырсын лӱдӹшлä ивлäжӹ мä дорцна палан дä палан кодыт, но мäмнäн халыкна ӹшке салтак-эргӹвлäжӹм нигынамат ак монды. Кудлу куд и мäмнäм войнан остатка лӱмäшвлäжӹ гӹц айыра.
     Тӹ июнь кечӹ рушäрня ылын. Тидӹ тӹрӹс кечӹвäлӹн 1941 ин, кынам Москва радио доно Гитлерӹн нападенижӹ гишäн увертäрен.
     Кангӹж. Шокшы веремä, кеквлä сусун мырат, ӹлäш куштылгын чучеш, ӹлӹмет веле шоэш. Но ти тыр ӹлӹмäшӹм вырсы лоэштäрен. 22 июньын вырсäын тылжы ӹлӹжӹн.
     Нӹл цäшӹн ирок цилä халык амален веет эче. Лӱдӹшлä фашиствлä арышы пирӹ кайышышты доно шолыла йывырток толын, мäмнäн халыкым мыскылен, орландарен пуштын, у пеледӹш гань тетявлäм ӹжäлäйӹде! Мäмнäн солашкок толын пырымыла, мäмнäн урожай нырнамок ташкымыла, мäмнäн тетянä дон шонгывлäмок пуштмыла, мäмнäн туан пӧртнäмок йылатымыла чучеш вет! Махань ойхы!
     Туан сäндäлӹкӹм яратышы эдемвлäн вырсын пӹтаришӹ кечӹ гӹцок ик шанымаш ылын: лӱдӹшлä тышман гӹц сäндäлӹкнäм ытараш, тыр ӹлӹмäшӹм. ирӹкӹм переген кодаш. Тышман ваштареш халык пыт шагалын.
Тенге Паратмар вел гӹц пӹтäриш мобилизаци паштек шукы молода эдем туан землям перегäш фронтышкы кен. Колхоз председатель вадеш бригадирвлӓлӓн нарядым пуа, ирокешӹжӹ армиш лäктӹн кеä. Колхозын äпшäтшäт ирӹктӹмӹ кӹртнижӹм таптен шоктыдеок, молотшым палшышылан кычыктен кода дä тышманым шин шäлатäш винтовкым нäлеш.
Кечӹнь война азнен. Якшар Армии немецкий войска ваштареш геройла кредäлӹн. Но шолы гань войнам йывырт тäрватӹшӹ Гитлер цилä силажым мä вӹкӹнä поктен канден. Мäмнäн хала дон солавлäнäм йылатен, шонгы дон тетявлäм пуштын.
     Гитлерӹн армижӹ Белоруссин границä гач Брестӹш пырен. Тӹшец кымдан границä мыч шäрлен. Гитлерӹн цельжӹ техень ылын: трӱкӹшток Москвам, Ленинградым, Сталинградым сӹнгäш дä нäлäш. Но тӹдӹн цельжӹ нигыштат лин шоктыде. Российӹн армижӹ пыт кредäлӹн, волям пуде.
     Войнан юкшы мä докынаат шактен. Горький халаштыш автомобильный заводыш немецвлäн самолёт бомбым шуэн. Юринӹштӹ лесоторговой Шереметьевӹн пӧртшӹм, зданижӹм шӹрпӹн шäлäтäш шанен ылын, но чучде. Мä доннаат Дубовый станциш бомбым шуэныт. Немецвлä ӹнжӹ ужеп манын, йыдым солавлäштӹ окня сотым мӱдӹктенӹт. Российӹн армижӹ немецвлäлäн сойтокат волям пуде, мӹнгеш цäктäрен.
     Вырсы утла лӱдӹшлä ылын. Фронт дä тил иквäреш сӹнгӹмäшӹм таптенӹт.
     Йäнг карштымылаок äшӹндäрäлтеш: вырсы лошты пäшäн шӹмлу вӹц процентшӹм ӹдӹрäмäшвлä дä тетявлä ӹштенӹт. Йылнан шалахай сирӹштӹ 125 уштышан кытышты нӹллӹ градус утла пыдештшӹ ӱштӹштӹ когораквлäн, ӹдӹрäмäшвлäн кид доно оборонительный траншейвлäм, окопвлäм каайымы. Кольмы, лом кӹлмӹшӹ рокым нäлӹн кердделыт. Тӹдӹм тылым олтен ӹрӹктäш вäрештӹн. Тоны вольык, икшӹвӹ анжышы уке, когораквлӓлӓн йыдеш тӹшкӹ срнäл толаш варештӹн. Качкыш гӹц ма попаза кычалын, мӹнгеш стройкыш кенӹт.
     Ӹдӹрäмäш колхоз пäшäнä кычыкшы веле ылде, кудыло пäшä, фронтыш качмы-йӱмӹ-чимӹ хäдырӹм подарка шотеш йäмдӹлӹмäш – цила тыдӹн тырхышы ӹнгӹжä вӹлнӹ ылын.
Механизаци гишäн попашат уке: яжорак тракторвлä, полуторка машинäвлä вырсылан келӹнӹт.сӹнгӹмäш, Жув

     Солавлäштäт халык пыт труен. Шошым ныр пäшäвлä лäктӹнӹт дä цилäн тӹштӹ кыткывлä гань шолыныт. Имни дон кыралыныт, ширенӹт, ӱденӹт. Яжо урожайым нäлäш манын, ныр пäшäвлäм веремäштӹ ӹштӹмӹлä ылын.
     Тел эртä, шошым толеш. Шошымжы телӹм вашталта. Изин-олен сӹнгӹмäш кечӹ лишемеш. Эче тел ӹрдӹнок кечӹ кужемäш тӹнгäлеш. Пӹлгом шӹжӹ азымла ыжарга. Кечӹ каждый кечӹн веселäэмеш, кӱшкӹрäк куза, лишкӹрäк толеш, большырак ӹрӹктä, лым вӹкӹ шин шержӹм шäвä. Мардеж тӹнäм пуремеш, шӹдӹн пуа гӹнят. Лицäм ак пӹч, лулегӹшкет вашт ак витäры, пышкыдын веле ниäлтен эртä. Лым кайын вӹцкӹжемеш, эчеäт лымылдалеш. Вара кечӹ ыжар пӹлгомышты шылаташок анжал колта. Вӹцкӹж мардеж  лымым шалдырта, каштраэмдä. Пушäнгӹ вӹлецӹн вушт дä вушт лым кенвацмы шакта. Корны покшалны намозы шылен лäктеш. Пӧрт сага шалгыш ломбы укшыш толын шӹнзӹн, шӹнгӹртӹш шишкалтен колта.
     Мӓмнӓн салтаквлӓнӓ шукы гӓнӓ шокшы бойышты ылыныт. Ик гӓнӓ веле агыл колымаш гӹц ытаралт кодыныт. Сагашты бомба, снаряд, мина пыдештӹнӹт. Йӹрӹштӹ пуля юрын. Бетон, кӱ шӓлӓнӹлӹн, кӹртни пыдырген, кудвичӹштӹш пӧртвлӓ сӹмӹрленӹт. Нӹнӹн шӱмӹштӹ цилӓ цӹтен дӓ Гитлерӹн бандитвлӓм шин-шин, туан землям ытаренӹт, изин-олен со анзыкыла кенӹт. Анзыкы кемӹ корнышты вӹлнӹ немецкий виселицывлӓ, мучыен пуштмы советский эдемвлӓ, йылатен пӹтӓрӹмӹ солавлӓ вӓрештӹнӹт. Тӹштӹ, фронт лини вес велнӹ, шукы туан советский землям ярдым враг лявӹрӓн ялжы доно лявӹртен каштын, цевер хала дон солавлӓнӓм йылатен, мӓмнӓн халыкнам орландарен, тетявлӓнӓм лӱэн пуштын, кӱсӹ лимӹ гӹц лӱдӹн, ӓтя-ӓвӓнӓвлӓм пӱктен сӓкен. Мам салтак ӹшке сӹнзӓжӹ доно ужын, мам ӹшке пӹлӹшӹжӹ доно колын, - цилӓ тӹдӹм, кидӹштӹ автоматшым кычымы ганьок, ышыштыжы цаткыдын кыча дӓ шӱмжӹ доно тышманвлӓ вӹк шӹдӓн ылеш, каждый бойышты кӱсӹм пӧрӹктӓш цаца, туан землям, ӹшке халыкым врагын кид лӹвец ытарымаш верц тӹдӹ тылышкат, вӹдӹшкӓт пыра. Техень  линӹт, - йыд дон кечӹ айыртемӹмӓт пӓлӓш лиде.дшы ивлӓ! кредӓлшӹ мӓмнӓн тьотявлӓнӓм, ӓтявлӓнӓм, шӱмбелвлӓнӓм геройла ӓшӹндӓрӓ. Нӹнӹлӓн памятниквлӓ шалгат, курымаш тыл йыла... Тӹнӓмок тилыштышы пӓшӓзӹ ветеранвлӓм монденӓ. Нӹнӹм мондаш агыл манын, нӹнӹ гишӓн книгӓм йӓмдӹлӹмӹлӓ, солайӓл гишӓн материалвлӓм погымыла, вырсын дӓ тилын ветеранвлӓн лӹмӹштӹм вӹкӹ лыкмыла. Шачмы-кушмы велӹм яраташ ӱжмӹлӓ, историнӓн келгӹцшӹм кымдаэмдӹмӹлӓ. Ти пӓшӓшкӹ цилӓлӓнок шӱмӹн лимӹлӓ.
Кого Отечественный вырсышты участвуйышывлӓ веле тӧр пӓленӹт - нӹнӹ туан Родина верц кредӓлӹт. Ӹжӓл, каждый ин нӹнӹн рӓдӹштӹ пычеш.
     Кӱ салтакышты каштын, фронтышты ылын дӓ боевой тӓнгвлӓжӹ доно иквӓреш мыралтен анжен, тӹ эдем нигнамат тӹдӹм ак монды. Кынам, кышты, кӱ доно махань мырым мырен - курымжы мычкы ӓшӹндӓрен ӹлӓ. Салтакын мырыжы тӹдӹ шӱмжӹ гӹц лӓктеш, кӱ колыштеш, тӹдӹн шӱмӹшкӹжӹ тӹкнӓ. Салтак простан ак мыры, тӹдӹ ӹшке мырыштыжы цилӓ ойхыжым, ясы ужмыжым, сӹнгӹмӓшлӓн сусу лимӹжӹм, анзыкы шанымыжым келгӹн ынгылдара, мӹндӹрӓн кодшы тӓнгжӹ гишӓн мыштен келесӓӓ. Тӹдӹн мырыжы яжо, мырымыжы годым пӧрттӱӓт вуйта шылен шагалеш. салтак мырымы годым вуйта кого кырыкат карангеш, шим шӹргӓт ӹлӹж шагалеш, кымда нырат тагышты лиэш - шачмы мӹндӹр вӓржӹ сӹнзӓжӹ анзылны пачылт шӹнзеш.
     Салтаквлӓ утлажок тыл сага шӹнзӹн мыраш яратенӹт дӓ туан велӹштӹ, яратымы ӓвӓштӹ, яратымы ӹдӹр тӓнгӹштӹ сӹнзӓэшӹштӹ кайын. Изи годшы, тыменьмӹ веремӓ, пӓшӓ ӹштӹмӹ, мадмы-ваштылмы - цилӓ ышышкышты толын пырен.

                                                                 Землянкышты

                                                        Валгалт кен тыр вацак салымат,
                                                        Лач сӹнзӓвӹдеток йӓктӹ киш...
                                                        Дӓ мыралта гармонь мырымат, - 
                                                        Тӹньӹмок со ӓштӓлтӓ изиш.

                                                        Тӹнь гишӓнет пӹжгӓлтӓ седок
                                                        Москва анзылныш ныр мардежӓт.
                                                        Колат, сӓй, тӹнь юкемӹм сойток:
                                                        Сылыклана кыце йӓнгемжӓт...

                                                        Тӹньӹ ылат мӹндӹрнӹ чоте - 
                                                        Лоштынажы лым партыш пӱлӓ.
                                                        Токет шоаш мӹлӓнем - кым тел,
                                                        Шӹгерлӓшкӹ - кым ашкыл цилӓ...

                                                        Ӱштӹм монден, гармонь, мыралтал,
                                                        Мӹндӹр цӓшӹм сӹгӹрӹ тишкӓт:
                                                        Цат яратымаш, керд ӹрӹктӓл
                                                        Лым лӹвӓлнӹш землянкынамат!

     (Ти мырым руш йӹлмӹ гӹц Вячеслав Тотир сӓрен. Вет Вячеслав Григорьев ӹшкежӓт Паратмар солаэш шачын-кушкын).
     Ти войнаш Паратмар вел гӹц 210 эдем кен, мӹнгешӹжӹ пелӹжӹ веле пӧртӹлӹн.
     Паратмар - кырык сирӹн ик цевер, шӹргӓн, каремӓн вӓржӹ. Тӹштӹ пӧрттӱжӹ махань сӹлнӹ! Анжет дӓ ӹвӹртет, шӹжвӹклӓ мыралтенӓт колтет. Тӹдӹм анжен шӓрет ак тем. Солажы шӹргӹ тӹреш вӓрлӓнен, а лапаташты, изи ныр гач, Йынгы вӹд йоген эртӓ. Тиштӹ халык пӧрттӱн пайдажы донок ӹлен кердеш. Кӓнгӹжӹм ит ӧркӓнӹ веле: понгет, мӧрет шӓр теммеш поген кердӓт, телешӓт керӓл качкышым йӓмдӹлӓш лиэш. Сакой лицӹмӹ шуды кушкеш - ит ӧркӓнӹ веле, больницет, аптекет шайылан кодышты.
     Йынгы сир халык вольыкымат шукы урда, вет Йынгы лапышты алыкшы кыце кымдан шӓрлен вазын. Керек шудым салы, кошты, тӹшӓкок кӓвӓнӹм кӹшкӹ - ит ӧркӓнӹ веле. Пу донат шӹргӹнӓ паян. Кӹзӹт ӹнде цилӓн пӧртӹш труба мыч кловой тыл толеш.
     Шӹренок халык ти солам Йынгы Паратмар, Кого сир, Церкӹ сир манын. Соланан пӹтӓриш ӹлӹшӹжӹ Пердвек мары ылын дӓ солан сек анзыцшок лӹмжӹ Пердвяково ылын. Парат рекӓ сир тӹр гӹц халык тишкӹ толаш тӹнгӓлӹн, вӓрлӓнен дӓ тенге Паратмар сола лин.
     Солан историжӹ пиш паян ылеш. Кого тура каремвлӓ, ӓнгӹрвлӓ, алыквлӓ, сӓрӓнвлӓ, нырвлӓ улы дӓ нӹнӹн каждыйын ӹшкӹмжӹн историжӹ, лӹмжӹ улы.
     Коче ныр - ти ныр вӓрӹштӹ молнам шӹргӹ ылын дӓ халык ти нырым корчуен, пушӓнгӹвлӓм роэн. Халык ӹшке лоштыжы нырым коче ныр манын, а лачокшым гӹнь, кочуйым ныр. Ти нырым Аштавай сола лимӹк ӹштенӹт.
     Яманкарем - ти каремӹштӹ икӓнӓ сӱӓн ямын ылын, вара тенге эдемвлӓӓт ямаш тӹнгӓлӹнӹт.
     Казаной - ти вӓре казёный шӹргӹ вӓрлӓнен, шӹргӹжӹ государствын ылын дӓ тӹдӹм когон ороленӹт.
    Теве мӹньӹ ӧлицӓ мычкы ашкедӓм. окня вашт тьотям анжен шӹнзӓ. Тӹдӹн ӹнде здороважат уке. Молнамшыла моло пӹсӹн ашкед кен ак керд.
    Сола мычкы тӹшкӹ-тишкӹ эдемвлӓ каштыт, тетявлӓ кыргыжталыт. Дӓ, нӹнӹм анжен, тьотямат ӹшке молода годшы ӹлӹмӓшӹжӹм ӓшӹндӓрен колта. Кыце тӹдӹ нӹнӹ ганьок изи годымжы мадын кыргыжталын, сола мычкы пӹсӹн ашкед кен, пӓшӓш каштын. Цилӓ ӓштӓлтеш, но тидӹ цилӓ шайылан кодын. Мӹнь пӧртӹш пырышымат, тьотям лишкӹ шӹнзӹм.
Паратмар солана гӹц мӹндӹрнӓт агыл, Аштавай лӹмӓн сола вӓрлӓнен. Тӹдӹн историжӹ когонок интересный
Мӹнь тьотямын шаяжы гӹц ти сола гишӓн тенге кольым:

Тьотям шукы тумайыдеок попаш тӹнгӓльӹ:

     Аштывай лӹмӓн мары Шур вел Йыл тӹр гӹц ылеш. Акпарсын ыныкажын (Аштывайын) семняжӹ изиок ылде. Паян мары агыл, а бедняк ылын. Тӹ веремӓн кулаквлӓ шукы налогым кӹченӹт. Дӓ тенге Аштывайын семняжӹ гӹц налог семӹнь имним лыктын кенӹт. А перви имниде ӹлӓш пиш нелӹ ылын. Вет имни цилӓ ныр пӓшӓм ӹштен. Тенге Аштывай ӹшке ӹлӹм вӓржӹм кодаш дӓ вес вӓрӹш кеӓш тумаен.
     Йынгы рекӓ Йылыш йоген лӓктеш. Аштывай Йынгы рекӓ мыч, вӹд ваштареш, ӹшкӹлӓнжӹ ӹлӓш вӓрӹм кӹчӓл кузен. Тӹнӓм цилӓ солавлӓ рекӓ тӹр мычкы веле ылыныт. Цилӓ вӓре кого шӹргӹ ылын. Йынгы тӹреш ик изи сӓрӓнӓн неркӓм мон. Тӹшӓкен пӧртӹм, сарайым строяш тӹнгӓлӹн. Пӧртшӹ лап, камакажы трубадымы ылын. Перви труба шот доно налогым кӹченӹт. Тӹ неркӓэш Аштывай ӹшке семняжӹ доно вӓрлӓнен. Семняштӹжӹ шӹм тетя ылын. Сек кого эргӹжӹ, Порандай, луаткок иӓш. Изи сӓрӓн гӹц нырым ӹштен. Ирок гӹц вады якте со тӹшкӓвлӓм куплен, киндӹм ӱдӓш яралым ӹштен. Шукы труен гӹнят, ӹлӹм вӓржӹ спорный лин. Тӹ сӓрӓнӹм Йоласал паян кулак мары Отьош Кӓврик пользуен ылын. Тӹдӹ со Аштывайлан крозен: Мӹнь тиштӓкен монастырь церкӹм строяш тӹнгӓлӓм. Аштывай гӹц землям пользуйымы вӓреш шӹжӹ йӹде киндӹм кӹчен. Аштывайын семняжӹлӓн киндӹжӓт пел тел якте веле ситен ылын. Тӹдӹ шӹргӹштӹ тум эхельӹм поген дӓ киндӹ яре янгыштен.
     Тӹ веремӓн Йыл мычкы Степан Разин кузен. Тӹдӹ Йыл вес велӓн Ветлуга рекӓн сиреш шагалын. Разин ӹшке отрядышкыжы эдемвлӓм поген. Цилӓ вецӹн марынвлӓ, чувашвлӓ, рушынвлӓ отрядышкыжы ушненӹт. Аштываят тӹшкок ушнен. Козьмодемьянск хала доныш кредӓлмӓштӹ Разинӹн отрядшы кого кредӓлмӓшӹштӹ шушырген дӓ пиш шукын коленӹт. Тӹшӓкен Аштываят колен. Степан Разинӹмӓт пленӹш нӓлӹнӹт. Тӹдӹм царский власть Емельян Пугачёв ганьок казняш шӱден. Разинӹн кого отрядшы кышкы-шон шӓлӓнен пӹтен. Аштывайын кого эргӹжӓт тагышкы ямын. Аштывайын семняжӹ Шур рекӓ гач Угарман хала векӹлӓ кен. Кӹзӹт тӹ хала Нижний новгород маналтеш. Тенге Аштывайын родыжы мӓ дорцна кен колтен. Отьош Кӓврик тӹ вӓреш монастырь церкӹжӹм строен. 20 шы курымын, революци паштек, тӹ монастырь церкӹ пустаэш кодын.
     Тӹ веремӓн церкӹвлӓштӹ пиш шукы служышывлӓм, попвлӓм, дьяконвлӓ мӹндӹр Сибирьӹш, тюрьмӓвлӓш нӓнгенӹт. Пиш шукы церкӹштӹш служышывлӓ ямыныт.
     Йынгы тӹр монастырь церкӹм Отьош Кӓврик строен гӹнят, Аштывай монастырь церкӹ маныныт, а ныржым Кӓврикӹн ӓтяжӹн лӹм доно Отьоша ныр маныныт.
     Революци паштек монастырь церкӹн йӹр ылшы землян хоза ылде. Паратмар марывлӓ тӹштӹ иквӓреш пӓшӓм ӹштӓш манын, организуялтыныт дӓ нӹнӹм коммунарвлӓ манаш тӹнгӓлӹнӹт. Коммуна годым тӹштӹ ӹлӹшӹвлӓ ылыныт.
Икӓнӓ монастырь церкеш пожар лин дӓ йылен кен. Йыленжӹ кен тӓ самынь, тӓ йори йылатенӹт, нимат пӓлӹмӓн агыл. Тенге Аштавай монастырьын церкӹ вӓржӹ веле кодын. Коммуна паштек Ленинӹн указшы лӓктӹн: коллективный хозяйствым ӹштӓш. Колхозвлӓм организуйымы годым Виловат вел марывлӓ коммуна паштек пуста хозадымы земляш ӹлӓш толыныт. Ик изи сола лин. Паратмарешӓт Трудовик лӹмӓн колхоз лин. Виловат вел марывлӓ изи солаштым Выселок Октябрьский манын лӹмденӹт. Когорак эдемвлӓжӹ ти солам тошты семӹньок Аштавай нер маныныт. Шукышты агыл Аштавай марывлӓ Паратмар колхозыш ушненӹт. Колзозын кымшы бригадыжы лин.
     Аштавай сола луаткок томаан ылын. Тӹштӹ конный двор, ӓпшӓт куды, ышкал, сасна фермы Трудовик колхозын ылын. Аштавай кымшы бригадылан пӓшӓ ситен. 1941 ин, вырсы тӹнгӓлмӹкӹ, тӹ войнаш шукы Аштавай мары кен. Солаэш лач кым тьотя веле кодын. Война паштек шукын мӹнгеш пӧртӹлделыт. Икманярышты изи колхозвлӓм ик изи колхозыш ушаш тӹнгӓлӹнӹт. Паратмар солан колхоз Калинин лӹмӓн лин. Аштавайыштыш фермым вес вӓре нӓнгенӹт, конный двор йылен кен. Радио, электричество, пӓшӓ вӓр уке велдӹк, Аштавай сола гӹц ӹлӹшӹвлӓ вес вӓрвлӓш кен колтенӹт. Аштавай сола изин-олен пӹтен миэн. Кӹзӹт Аштавай солан вӓржӹ веле кодын, но лӹмжӹ курымеш ылеш.
     Мӹнь Аштавай солашкы шукы гӓнӓ пырен анженӓм дӓ теве эче ик гӓнӓ тӹшкӹ кеӓш лим. Веремӓ шӹжӹ ылын. Кечӹ пӹлӓн. Пӹлвлӓ доно мӱдӓлт шӹцшӹ пӹлгом гӹц тыгыды юр шакте вашт йогымыла чучеш. Сола техень игечӹштӹ сылыкын каеш. Дӓ кыце сылыкынжы ат кай? Вет тӹштӹ ӹлӹшӹжӹ ик эдемӓт уке, дӓ эче тӱнӹ шӹжӹ! Юреш шимем шӹцшӹ ӹлӹшвлӓ, цӓрӓэм кешӹ пушӓнгӹвлӓ - цилӓ тидӹжӹ йыкыракам ӹштӓ.
     Сӓндӓлӹкӹм яратен анжет гӹнь, сылыкан шӹжӹ кечӹнӓм пиш цеверӹм ужаш лиэш. Мӹнь шагалалде шӹм тырхы. Анжем: ӓнпичӹштӹ, цӓрӓ пушӓнгӹвлӓ лошты, соок вадыла чучшы игечӹм шӧртньӹлӓ валгалтарен, ик пушӓнгӹ шалга. Тӹнӓмок Левитанын Шӧртньӹ шӹжӹ картинжӹ ӓшӹшкем вазы. Тӹдӹ аяран шӹжӹ кечӹн шӧртньӹлӓ кайшы сӓндӓлӹкӹм пиш яжон рисуен. Ти цевер картин лошток ӓшӹшкем сылык шанымаш пырен кеш: а вот ти сола молы ганьок лин кердеш ылын, халык тӹшкӹ-тишкӹ каштеш, труя, тетявлӓн юкланымаш, мадын кыргыжталмаш шакта. Но тидӹ уже нигынамат ак ли. Ӹлӹмӓш историм иктӓт мӹнгеш сӓрен ак сӹнгӹ. Ӹлӹмӓш историм ӹштӹшӹ мӓ ылына, ӹлӹмӓшӹн анзыкылашым мӓ пачына. Мӓмнӓн кемӹ корны - у ӹлӹмӓш корны.




#Article 178: Пори (198 words)


По́ри (фин. Pori, швед. Björneborg) — 242 уштыш Хельсинки хала лишнӹ дӓ 392 уштыш Россий цик лишнӹ, Финляндин вадывел сир сага вӓрлӓнӓ. Ӹшке висӹкшӹ доно 11 вӓрӹм Финлянди халавлӓ лошты нӓлеш. 

Покшал курымыштышы 6 сек тошты годшы финн халавлӓ ло гӹц иктӹжӹ. 1558 ин Финлянди герцог Юхана Херттуа (фин. Juhana III) сир сагашы вӓреш Ботанический мӱлӓндӹш пырышы лаштыкеш кого торгейӹшӹ халам ӹштӓш решен. Ты жепӹн халашты ӹлӹшӹвлӓн шотан укрепленивлӓм ӹштӓш виштӹ уке ылын, седӹ 10 уштыш Улвила гӹц, тангыж сагашы вӓреш, Кокемяенйоки ӓнгӹр тӹнгӓлтӹшеш Бьёрнеборг (швед. Björneborg) халам строеныт. Тангыж каранг мимӹ семӹнь ти тангыжыштыш хала ӓнгӹр лишнӹш лин. Тошты хала покшал — цевер архитектурный вӓр, кышкы XIX — XX тӹнгӓлтӹш курымышты стройымы постройкывлӓ пырат. Покшал Халлитускату ӧлицӓштӹ хала вуйлатымашын Ратуша кӱкшӹцӹн анжен шалга, кыдым эче 1841 ин К. Л. Энгеля архитекторын проектшӹ семӹнь стройымы.1991 ин ти стройкым цилӓ яжон анжен, тӧрлен лыкмы — кӹзӹт Пориштӹ кого ӓкӹм нӓлеш.Тӹнг лютеранский церкӹ кок кӹвер стрелкышты вӓрлӓнӓ, кыды Кокемяенйоки ӓнгӹр гач кеӓ. Ти церкӹ новоготический стиль семеш 1863 ин Т. Чиевицем дӓ Й. фон Хейдекеном архитекторвлӓ доно стройымы.

Порин виӓнгмӓштӹжӹ тангыжыш каштмаш кого вӓрӹм нӓлеш. 1990-шы ивлан кокшы пелӹштӹжӹ сек кого виӓнгмӓшвлӓ кенӹт. Финляндиштӹ сек пӹтӓриш вӓрӹм Мянтюлуото порт нӓлеш.




#Article 179: Котка (131 words)


Котка (фин. Kotka) — Кечӹвӓлвел Финляндиштӹ хала, Финский заливӹн сир тӹрӹштӹжӹ. Халан лӹмжӹ, вес йӹлмӹ гӹц сӓрен, «кучкыж» маналтеш. Котка хала 1878 ин шачын, но перви тӹ вӓрӹшток швед хала Роченсальм вӓрлӓнен (фин. Ruotsinsalmi).

Тӹнг церкӹ XIX курым мычашты строялтын. Халашты тенгеок Свято-Никольский православный церкӹ улы, кыды XVIII курым мычашты строялтын.

Ӹлӹзӹ шот 54 769 эдем (31 мартеш 2010 и).

Александра III интересвлӓжӹ проста дӓ лачокшы ылыныт. Тӹдӹ йӓнг вашт охота дӓ кол кычымаш доно увлекаялтын. Кӓнгӹж йӹде кугижӓн семня финн шхервлӓш шӹренок каштын. Тиштӹ, цевер дикий природы лошты, кугижӓн семня йӓл ганьок дӓ цӓшӓн ылын. Нӹнӹ тиштӹ шукы кӓненӹт, колым кыченӹт дӓ пышеш катаенӹт.

 Ландскруна, Швеци
 Глоструп, Дани
 Фредрикстад, Норвеги
 Таллин, Эстони
 Грайфсвальд, Германи
 Гдыня, Польша
 Любек, Германи
 Санкт-Петербург, Российӹ (1997)
 Кронштадт, Российӹ
 Клайпеда, Литва
 Тайчжоу, Китай

Можайский, Александр Фёдорович




#Article 180: Форсса (135 words)


Форсса (фин. Forssa) — кечӹвӓл-вадывел Финляндиштӹ промышленный хала, кыды Хӓме провинциштӹ вӓрлӓнен. Ӹлӹзӹ шот - 17 900 тӹж.эдем (2008), халык плотность - 72 эдем/км².

Форсса халан историжӹ 1846 и гӹцок тӹнгӓлеш, кынам Швециштӹ шачшы Аксель Вильгельм Варэн Лоймийоки ӓнгӹр сир тӹреш хлопчатобумажный фабрикым строен. Промышленность пеледӹн дӓ халажат кушкын дӓ виӓнгӹн сагажы. Заводвлӓ гӹц пасна, Варэн шукы ӹлӹшӹм строен, больницым, библиотекым, торгейӹм вӓрвлӓм дӓ школым пачын. Форсса 1923 ин хала поселкы лин, а 1964 ин Форсса хала статусым нӓлӹн. Тӹ веремӓнок Турку, Пори дӓ Хельсинки якте шоссем пиштӹмӹ ылын, тидӹжӹ халалан шӓрлӓш эче когорак стимулым пуэн.

Серпухов халашты ӧлицӓ улы, кыдым Форсса хала лӹмеш пумы.
 

Калеви Ахо, композитор
Альпо Сухонен, хоккей доно тренер
Йонна Тервомаа, мырызы

Йӹлмӹвлӓ

Форсышты шукыжымок финн йӹлмӹ шӓрлен. Но 1990 и гӹц финн йӹлмӹ доно попышывлӓ 99,4% гӹц 97,6% якте чӹдемӹнӹт.




#Article 181: Коувола (175 words)


Ко́увола (фин. Kouvola) — Финляндиштӹ хала, 134 км йыдпелвел-ирвелӹш Хельсинки дорц. Ӹлӹзӹ шот - 31,5 тыс. эдем.

Хала ӹшке шачмыжы доно таум келесӹшӓшык ылеш кӹртни корнылан, кыды Российӹ дон Финляндим уша. Тидӹ Финляндиштӹ кокшы станци, кышты Российӹ гӹц пассажирский поездвлӓ границӓштӹш контроль паштек шагалыт (пӹтӓришӹ — Вайниккала). Коувола 1875 ин Рийхимяки — Санкт-Петербург кӹртни корны линивлӓм обслуживыяш шачын.

Советско-финский вырсы годым, 1939−1940 ивлӓн, бомбуйымашеш халан исторический лаштыкшы шукыжымок пыдырген ылын. Советский Союз техень йӧн доно сӓндӓлӹкӹштӹ кӹртни корны сообщеним ямдынежӹ ылын. Тидӹ гишӓн кӹзӹтшӹ Коуволышты исторический зданивлӓ чӹдӹн перегӓлт кодыныт, тӹнг шотыштыжы, тидӹ 1960-70-шы ивлӓн стройымашвлӓ.

Коуволышты Kymi Sinfonietta лӹмлӹ симфонический оркестр улы. Оркестрын репертуаржы пиш кымда: барокко годшаш музыка гӹц джаз дӓ рок-музыкиа якте. Халашты тенгеок музыкальный академи улы.

Тидӹ гӹц пасна, Коувола техень лӹмлӹ финский рок-группывлӓн мӱлӓндӹжӹ ылеш: Viikate, Peer Günt, To/Die/For, Raivopäät, Mistreat дӓ Maho Neitsyt.

Коуволышты Scanweb журналын типографи вӓрлӓнӓ, кыды шукыжы доно руш заказчикӓэш ориентируялтеш. Тӹштӹ техень кого изданивӓ, «Коммерсант» издательский томан журналвлӓ дӓ «Эксперт» журнал гань, пецӓтлӓлтӹт.

Ӹзӓк-шоляк халавлӓ
 Вологда, Россия

Ссылкывлӓ
Коувола. Фоторепортаж.
Куовола халан официальный сайтшы (фин.)




#Article 182: Оулу (199 words)


О́улу (фин. Oulu ) — Фин халавлӓ ло гӹц кудымшы вӓрӹм нӓлеш, Оулу губернин вуйлымаш покшал. Йыдпелвел-вадывел кымдем монгырышты,кышты Оулуйоки ӓнгӹр 
Ботнический мӱлӓндӹш пырышы вӹд лаштыкыш йоген пыра. 1605 ин строялтшы Йыдпелвел Финляндин сек тошты хала. 

Кого Йыдпелвел Вырсы веремӓн, 1717-1721 ивлӓштӹ, шукы Финлянди мӱлӓндӹ руш воинвлӓн кидӹштӹ ылын, Оулу нейтральный вӓрӹш — руш дон швед войскавлӓ лош вӓрештӹн. 1721 иӓш Ништадтский договор семеш Финлянди кугижӓнӹш Швеци лӹвӓлнӹ лин. Вырсы велдӹк Оулушты ӹлӹзӹ шот тӹ жепӹн 400 эдем якте чӹдемӹн. Вырсы паштек хала кушкаш тӹнгӓлӹн, 1724 ин Toppila-шты у портым шагалтенӹт, 1765 иэш, кынам Оулу халалан выжалаш ирӹкӹм пуэнӹт — ӹлӹзӹ шот 1 400 эдем якте кушкын шон. 

Стольберг, Карло Юхо (1865—1952) — пӹтӓриш Финлянди вуйлатышы (1919—1925).

Каллио, Кӱӧсти (1873—1940) — 1937—1940 ивлӓн Финлянди вуйлатышы

Ахтисаари, Мартти (ш. 1937) — 1994—2000 ивлӓн Финлянди вуйлатышы, Оулуш 1952 ин ӹлӓш ванжен, Оулу университетӹм 1959 ин пӹтӓрен.

Вилле Лайхиала (1973 -) — Sentenced группын вокалист, кӹзӹтшӹ жепӹн PoisonBlack группын гитарист дӓ вокалист, почётный хала ӹлӹзӹ.

Пӧӱкиӧ, Сусанна (фин. Susanna Pöykiö) — финн фигуристка ( 22.02.1982 ин Оулу халашты шачын). Кокшы вӓрӹм Европа чемпионатышты фигурный катани доно 2005 ин 
 
Ториношты нӓлӹн. Тидӹ пӹтӓриш финн шкетӹн катайышы ӹдӹрӓмӓш медаль.

Ангеркоски, Сийри (1902—1971) — киноактриса.




#Article 183: Вулны (164 words)


Вулны (лат. Stannum) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 50 атом номерӓн. Куштылгы металл группыш пыра. Проста условиштӹ — йӹлгӹжшӹ, ши дон ошы ярелӓ цӹреӓн, куштылгын шӹрӓнӹш йиш.

Эдемвлӓ вулным IV тӹжем ивлӓнок пӓленӹт. Ти металлым шергӓш, моаш пиш нелӹ ылын — рим дӓ грек изделивлӓ ло гӹцӓт шоэн веле вӓшлиӓлтӹт. Библиштӓт, Моисейӹн Нӹлӹмшӹ Книгӓштӹ вулны гишӓн таманяр шамак улы. Вулны, вӹргеньӹ ганьок, бронзын ик компонентшы ылеш. 
 

Латин лӹм stannum, санскрит шамак доно кӹлдӓлтеш, кыды цаткыды, пингӹдӹ ылмым анжыкта, пӹтӓрижок ши дон свинец сплавыш пыртенӹт, а вара вес имитатор сплавыш, кышты 67 % вулны ылын, а IV курымеш ти шамак доно итӹрӓ вулным манаш тӹнгӓлӹнӹт. 

Вулны — славян шамак, балтик йӹлмӹ докы лишӹл (тӓнгӓштӓрӓш лит.alavas, alvas — вулны, прусск. alwis — «свинец»). 

Вулны — шоэн шӓрлӹшӹ элемент, 47-шӹ вӓрӹм мӱлӓндӹ комышты вӓрлӓнӹмӓш доно нӓлеш.

Олово Webelements

Олово в Популярной библиотеке химических элементов
Б. Я. Розен. Соперник серебра. М., «Металлургия», 1984

Олово — иллюстрированная научно-популярная статья на periodictable.ru

Демонстрационные ролики: «Оловянная чума» на PeriodicTable.ru




#Article 184: Боб Дилан (241 words)


Боб Дилан (, шачынжы Роберт Аллен Циммерман, ; 24 май 1941, Дулут, Миннесота) — американ мырызы, поэт, артньык, киноактер. 50 и нӓрӹ популяр музыкын культ гань фигурыжы. Шукы мырыжок, шамаклан, «Blowin' in the Wind» дон «The Times They Are a-Changin'» эдемвлӓн граждан прававлӓштӹ верц шалгымашты дӓ вырсы верц каштмашын гимнӹш сӓрнӓлтӹнӹт.

Blowin' in the Wind
How many roads must a man walk down
Before you call him a man?
Yes, 'n' how many seas must a white dove sail
Before she sleeps in the sand?
Yes, 'n' how many times must the cannon balls fly
Before they're forever banned?
The answer, my friend, is blowin' in the wind,
The answer is blowin' in the wind.

How many years can a mountain exist
Before it's washed to the sea?
Yes, 'n' how many years can some people exist
Before they're allowed to be free?
Yes, 'n' how many times can a man turn his head,
And Pretend that he just doesn't see?
The answer, my friend, is blowin' in the wind,
The answer is blowin' in the wind.

YES, 'N' how many times must a man look up
Before he can see the sky?
Yes, 'n' how many ears must one man have
Before he can hear people cry?
Yes, 'n' how many deaths will it take till he knows
That too many people have died?
The answer, my friend, is blowin' in the wind,
The answer is blowin' in the wind.




#Article 185: Варкаус (100 words)


Варкаус (фин. Varkaus) — промышленный хала дӓ муниципалитет Финляндиштӹ.

Ирвел Финлянди провинциштӹ вӓрлӓнен дӓ Йыдпелвел Савони провинцин лаштыкшы ылеш. Ӹлӹзӹ шот - 23387 эдем (29 февраль 2008 и), халан площадь - 524,96 км², кыды ло гӹц 139,27 км² вӹдӓн вӓр. Халык плотность - 47,11 эдем км².

Халык йӹлмӹ - финн. Интересно, что varkaus лӹм «шолыштмаш» семӹнь сӓрӓлтеш.

Хала Сайма йӓрӹн кок лаштык лоштышы перешейкышты вӓрлӓнӓ. Варкаус XIX курым мычашты А. Астромын целлюлозный комбинат шачмы доно промышленный центр лин. Финляндиштӹ граждан вырсы годым халам «якшаргывлӓ» дӓ ошывлӓ нӓлӹнӹт ылын.

Хала статусым Варкаус 1962 ин нӓлӹн.
 

Халан официальный сайтшы
Муниципалитетӹн официальный сайтшы




#Article 186: Лохья (119 words)


Лохья — хала и муниципалитет Финляндиштӹ, Уусимаа провинциштӹ, Кечӹвӓлвел Финлянди регионышты. Ӹлӹшӹвлӓ фин дӓ швед йӹлмӹвлӓ доно попат. 

XIV курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ Лохья, Уусимаа провинцин ирвелнӹжӹ, торгейым дӓ шукын тӹш ӹлӓш ванжышы хала ылын. Покшал курымвлӓштӹ Лохья сек когонжок торгейым покшалла лӹмлӹ ылын. Финляндин висӹкӹштӹ Лохья ӓкрӓм годшы традицивлӓм перегӓ. 

Лохья пиш когон яжон Кого Хельсинки лишнӹ вӓрлӓнӓ дӓ цаткыдын виӓнгшӹ автомобиль корнывлӓ доно пайдалана. Хельсинки гӹц Лохьи якте корны кемӓш ик цӓш нӓрӹм веле нӓлеш. Покшал вӓрӹштӹ лӹмӹнок Св. Лаврентий церкӹ шалга. Пакылажы 1960-шы ивлӓштӹш застройкывлӓ ылыт. 2005 ин пачмы библиотекы кӹзӹт Лохья покшалны сек у йиш ылеш. Лохьян муниципалитет хала доно 1997 ин ушымы ылын, 2009-шӹ и тӹнгӓлтӹшӹштӹ Самматти муниципалитет ушалтын, а 2013 ин Карьялохья муниципалитет доно ушалтмым вычат. 

 




#Article 187: Валкеакоски (229 words)


Валькеакоский - Финляндиштӹ хала дӓ муниципалитет.

Валькеакоский Тампере дорц кечӹвӓлвелӹшкӹлӓ 35 километрӹштӹ вӓрлӓнен дӓ Хельсинки дорц йыдпелвелӹшкӹлӓ 150 километр дӓ Pirkanmaa областьын лаштыкшы ылеш. Ӹлӹзӹ шот - 20 833 (31 январь 2011), площадь - 372.04 квадратный километр (143.65 кв. ми), кыды ло гӹц 100.06 km2 вӹд, халык плотность - 76.6 эдем квадратный километреш (198 / кв. ми).

Валькеакоский пумага промышленностьшы доно лӹмлӹ ылеш дӓ сӓндӓлӹк кӧргӹштӹ футбольный командыжы доно, ФК Haka.

Валькеакоский мӱлӓндӹ кӹртни курым годымок лин. 1869 ин Валькеакоский канал пачылтын, дӓ 1873 ин пӹтӓриш пумага фабрикым строен пӹтӓрӹмӹ. Sääksmäki муниципалитет 1973 ин Валькеакоский доно ушалтын.

Вейкко Хакулинен
Мика Кальио
Пентти Линкола
Айрис Сихвонен
Эмиль Викстрем

Ссылкывлӓ
^ a b Область муниципалитетом с 1 января 2011 (на финском и шведском языке) (PDF). Топографическая съемка Финляндии. Восстановленный 9 марта 2011.
^ a b Население муниципалитетом с 31 января 2011 (на финском и шведском языке). Информационная система населения. Центр Регистра населения Финляндии. Восстановленный 18 февраля 2011.
^ Население согласно языку и числу иностранцев и земельной площади km2 областью с 31 декабря 2008. PX-веб-базы данных Финляндии статистики. Статистика Финляндия. Восстановленный 29 марта 2009.
^ Население согласно возрасту и полу областью с 31 декабря 2008. PX-веб-базы данных Финляндии статистики. Статистика Финляндия. Восстановленный 28 апреля 2009.
^ Список муниципальных и налоговых ставок округа в 2011. Налоговое ведомство Финляндии. 29 ноября 2010. Восстановленный 13 марта 2011.
^ История Валькеакоского

Валькеакоский халан официал сайт

Галерейӹ




#Article 188: Куопио (182 words)


Куо́пио () — Финляндиштӹ  порт хала,  Каллавеси ( йӓр тӹрӹштӹ.  йыдпелвел Саво провинцин вуйлатымы покшал.  Финляндиштӹ кого халавлӓ ло гӹц 8-шӹ вӓрӹм нӓлеш. Пушангывлӓм обрабатывайымы центр: хими, автомобиль, качкыш промышленность виӓнгӹнӹт. Куопио тагачшы кечеш — Финлянди сӓндӓлӹкӹн культуры ӹлӹмӓшӹштӹ когон керӓл вӓрӹм нӓлеш, тӹштӹ танцуйымы, мырымы кӓнгӓшӹмӓшвлӓ эртӓрӓлтӹт; туризм дӓ телшӹ спорт виӓнгеш. 

Куопио  1775 ин  шачын. 1856 ин  Саймен каналым строен пӹтӓренӹт — тидӹ Куопион виӓнгмӓштӹ пиш кого вӓрӹм нӓлӹн — канал Фин мӱлӓндӹш пырышы вӹд лаштыкыш корным пачын. 1889 ин  кӹртнигорным пачыныт.

Лютеранство 

Куопион Кафедральный соборышты епископын кафедры вӓрлӓнӓ.
Православи 
Святитель Николайын Собор Куопиошты Карел епархин кафедральный соборжы ылеш. Тиштӹ Карели дӓ цилӓ Финляндин архиепископын кафедрыжы вӓрлӓнӓ.

Куопиошты «Пуййо Башньы» вӓрлӓнӓ. Ти строенин кӱкшӹцшӹ 75 метрым шоэш. Тиштӓкенок, хала покшалны, Православи архиепископын резиденцинцижӹ вӓрлӓнӓ. Куопиошты когон шукы храм улы. Примереш, Кафедральный собор, Святой Йоханнесын часовня, Святой Николайын церкӹ. «Раухалахтиштӹ» шум тӧрлӓш лиэш. Тидӹ термальный центр.

Куопиошты 32 тӹнгӓлтӹш школ, 6 лицей, профессиональный училищы, халык училищы,  политехнический институт дӓ университет.

Лицейвлӓ:

Техникум:

Телшӹ сӓмӹрӹк Олимпийский мадмашвлӓ, 2012 ин лишӓшлык,  кӓнгӓшӹмӓш верц кредӓлӹн. 2008 ин ноябрь тӹлзӹн финалыш лӓктӹн, но Австри Инсбруклан
мадын колтен.

 




#Article 189: Йыван Кырла (280 words)


Йыван Кырла тӹдок Иванов, Кирилл Иванович, тӹдок Мустафа — поэт, киноактёр. 1909 ин 16 мартын Шернур кымдемӹштӹ Купсолаэш шачын. 03 июльын 1937-шӹ ин Уралышты колен. Пӹтӓриш юкан «Ӹлӹмӓшӹшкӹ путёвка» лӹмӓн фильмӹштӹ Мустафан рольжым мадын. Тӹштӹ тӹдӹ Ой, лый мадеш, лый мадеш мырым алык марла мыра. 

Кого Октябрь революци сынгымыкы, атяжы комбедышты пашален, паянвла ваштареш ылын. 1921 ин атяжым кулаквла пуштыт. Тылыкеш кодшы, Совет власть жепын Йыван Кырла ышке корныжым мон: шымиаш школым пытарымыкыжы, Азаныштыш госрабфакыш тыменяш пырен. Азанышты 1926 и гыц 1929 и якте тыменьын.

Кинематографи техникумым тымень пытарымыкы, Йыван Кырла Москваэш ылаш кодеш. Тыды «Восток-фильм» студишты пашам ыштен, 1934 ин «Наместник Будды» киношты снимаялтын.

Йыван Кырла — поэт-лирик, ышке ылымашыжым, шум шижмашыжым лыдышвлаштыжы анжыктен. Тенге тыды социализмым стройымы жепым улы кымлжы доно мактен.

Сернур школышты тыменьмыжы годымок (1927 ин) Йыван Кырля сылны шамакан литературым пиш яратен, тыдын шумжым айыртемынок поэзии шыпшын. Вара ышкеат лыдышвлам сираш тынгалын. 1931 ин «Ма ударный ылына» лыдыш сборникым Олык Ипай доно иквареш пецатлен лыктыт, 1932 ин — «Революцин юкшы доно мынь мыралтем ывыртем» лыдыш сборник, 1935 ин — «Шачмы кечы» лыдыш сборник. Цила сборниквлажым Москвашты пецатлалт лактыт.

Апрель тылзын 1937 ин Йыван Кырля «Онар» ресторанышты ылын. Тышты шиэдалмашыш участник семынь попазен. Шиэдалмыжы гишан тыдылан «За хулиганство» статьям пуэн кердыт ылын. Акситешыжы, аракам йумы велдык тыды юкын шамаквлам хытырен, кыдывлам ты вереман шайышташ ак яры ылын, седындон икманяр кечышты, йыдым, тыдын докы НКВД гыц эдемвла толыныт да контрреволюционный националистический организацин членжы семынь кычен кеныт. Йыван Кырлялан 10 им пуэныт, тыды 10 им Белобалтлагерьышты эртарышышлык ылын.

Кызытшы кечывла якте 111 страницан «дела» «на врага народа» документ перегалт кодын.

Лагерьышты Йыван Кырля мӱлӓндӹм капаен, шыргым йорен, угольым роэн. 3 июльын 1943 ин Йыван Кырля сталин лагереш колен.




#Article 190: Маарианхамина (167 words)


Маарианхамина тенгеок Мариехамн (швед. Mariehamn, фин. Maarianhamina) — Аландский острововын тӹнг хала, Финляндиш пыра. Архипелаг тангыжын ик сек тӹнг портшы. Мариехамнышты министрвлӓн Кабинет дӓ Аландский острововлӓн парламент, халашты архипелагын пелӹ утла ӹлӹзӹ ӹлӓ. Мариехамн — швед йӹлмӓн хала (швед йӹлмӹ 91 % халыклан туан йӹлмӹ ылеш).

Хала ӹшке лӹмжӹм Российӹ император Александр II вӓтӹжӹ, Мария Александровна, лӹмеш нӓлӹн. Мариехамн 1861 ин шачын. Веремӓ эртен, хала шӓрлен дӓ ӹшке докыжы Йомала территорим ушен. Хала сир лаштыкышты вӓрлӓнӓ дӓ тӹдӹн кок портшы улы — вадывел дӓ ирвел сир тӹрвлӓштӹ. Вадывел порт (Västerhamn) кого международный ӓкӓн ылеш.

Халашты Аландский островын кок газетшӓт лӓктеш (Ålandstidningen и Nya Åland), икманяр радиостанци ровотая дӓ халан телевизионный канал (TV Åland).

Мариехамнышты икманяр строени вӓрлӓнӓ, кыдылан проектӹм финн архитектор Ларс Сонк (Lars Sonck) ӹштен: Мариехамнан церкӹ (1927), Аландский Морской Колледжӹн тӹнг зданижӹ (1927), хала муниципалитетӹн зданижӹ (1939).

Кӓнгӹж веремӓн халаш шукы турист толеш, тенгеок гостиницы, ресторан и барвлӓ улы.

Официал сайт (швед.)
Мариехамнан карта
Мариехамнан карта дӓ йӹр ылшы мӱлӓндӹн
Мариехамн. Достопримечательностьвлӓм анжымы корны (рус.)




#Article 191: Ловииса (202 words)


Ловииса (фин. Loviisa, швед. Lovisa) — Финляндиштӹ хала, Финский заливӹн сир тӹрӹштӹжӹ.

Ловийса Коувола, Лапинъярви, Мюрскюля, Порвоо и Пюхтяа муниципалитетвлӓ доно кӹлӹм кыча. Ловийса дон Лапинъярви иквӓреш субпровинцим ӹштӓт (фин. Loviisan seutukunta). 2010-шы иэш Ловийса хала муниципалитет докы Перная, Лильендал дӓ Руотсинпюхтяа муниципалитетвлӓ ушненӹт.[1]

Ушнымы паштек халашты ӹлӹзӹ шот - 15 565 эдем (2010), площадь - 1 751,58 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 25,83 км² нӓлеш, а 906,13 км² - сир тӹрӹштӹш вӹд.

Хала кок йӹлмӓн: 56 % халык финн йӹлмӹ доно шайыштеш, 43 % — швед.

Хала 1745 ин пограничный крепость семӹнь вӓрлӓнен (Швеци дон Российӹ лоштышы цикеш). Ӹшке лӹмжӹм хала 1752 ин нӓлӹн.

XVIII курымышты хала пеледӓш тӹнгӓлӹн дӓ кӱкшӹцӹм нӓлӹн. Тенге гӹнят, цилӓ тошты халам 1855 ин сӹмӹрен шумы.

Ловийсашты морской выжалышы порт Валко улы.
Хястхолмен островышты кокты ло гӹц иктӹжӹ финн атомный электростанци вӓрлӓнӓ — АЭС Ловийса (фин.)

Ловиисӹштӹ Росен дӓ Унгерн бастионвлӓ перегӓлт кодыныт. Нӹнӹ ло доно Кугижӓ корны эртен.

Ловисский заливӹш пырымы годым островышты Свартхольм швед крепостьын руинывлӓжӹ кодыныт. Крепостьыш кӓнгӹжӹм вӓрештӓш лиэш. Ловиисан покшал пристаньжы дорц островыш расписани доно катер каштеш.

Владимир Сверчков — лӹмлӹ руш художник-баталист

 Хаапсалу (Эстони)
 Хиллерёд, Дани
 Хортен, Норвеги
 Карлскрона, Швеци
 Ólafsfjörður, Исланди
 Пакш, Венгри

Ловиисашты Росен дӓ Унгерн бастионвлӓ




#Article 192: Вааса (133 words)


Ва́за, ӓкрӓм годшы лӹм — Финляндин вадывелнӹшӹ хала дӓ муниципалитет Ботни провинциш пырышы вӹд лаштык. Балти тырышты варлана, (молнамшы Ваза губернин вуйхалыжы. Кого Финлянди лужавуйкымдем жепын тенгеок Николайстад () ӓль Николайштадт лӹм доно пӓлӹмӹ ылын.

(июль 2007) ин Ваасышты 57 501 эдем.  Остроботни провинцин администраци центыреш шотлалтеш, швед иктӓ  25 % ӹлӹшӹлӓн туан йӹлмӹ семеш шотлалтеш. 

Шукы и мыч Вааса лӹмжӹм таманяр гӓнӓ вашталтен, седӹ шукы статян сирӹмӹ гишӓн, йӹлмӹ ваштатмашвлӓ дӓ политикы гишӓн. Сек пӹтӓриок хала Mustasaari ( «Шим ошмаоты») ӓль Mussor (сола лӹм негӹцеш, кыдын вӓреш ти халам ӹштӹмы ылын 1606 ин ), но таманяр иштӹ ти хала лӹмӹм  Wasa (Васа) швед кугижӓ династи  лӹмеш лӹмдӹмӹ ылын.

 

Хала  Ботни  провинциш пырышы вӹд лаштык, Балтик тангыж тӹрӹштӹ,   Кваркенск иксӓн сек ӓнгӹсӹр вӓрӹштӹ вӓрлӓнӓ.  Ти вӓр гӹц Швеци якте цилӓжӓт 80 уштыш веле.

 

 




#Article 193: Китеэ (132 words)


Китеэ (фин. Kitee, швед. Kides) — Финляндиштӹ хала.

Китеэ Ирвел Финляндиштӹ вӓрлӓнӓ дӓ Йыдпелвел Карел регионын лаштыкшы ылеш. Ӹлӹзӹ шот — 10 024 эдем (2003); муниципалитетӹн кымдецшӹ — 1141,75 км², кыды ло гӹц 276,87 км² (почти 25 %) — вӹдӓн вӓр. Халык плотность — 8,8 эдем км²-еш.

Муниципалитет финн йӹлмӓн ылеш. Швед йӹлмӓн документвлӓштӹ муниципалитет Кидес семӹнь пӓлӹ (швед. Kides).

Финляндиштӹ дӓ вес сӓндӓлӹквлӓштӓт лӹмлӹ Тарья Турунен, симфонический рокым дӓ симфонический металым мадшы, дӓ Nightwish музыкальный группа – Китеэ хала гӹц ылеш.

Юкка Невалайнен (1978 ин шачын) — финн пауэр-метал-группын Nightwish барабанщик
Туомас Холопайнен (1976 ин шачын) — клавишник, композитор дӓ финн симфо-метал группын Nightwish лыдышвлӓм сирӹзӹ
Теро Киннунен (1973 ин шачын) — музыкальный продюсер
Тарья Турунен (1977 ин шачын) — финн мырызы, композитор

Китеэ сирӹмӹ — Финн-рушла транскрипци семӹнь.

Официал веб-сайт




#Article 194: Эль Греко (129 words)


Доми́никос Теотоко́пулос, кымданжок Эль Гре́ко лӹм доно палӹ (, тенгеок Доминико, Доменико да Теотокопули вариантвлӓ вӓшлиӓлтӹт; , кырык марла «Грек» лиэш; 1541—1614) — испан артньык. Шачынжок — грек, шачмы варжӹКрит ошмаоты.

Эль Греко паштекшӹ тыменьшӹвлӓм кодыде, седӹндонат тӹдӹн мастарлыкшым колымыжы паштек лач 300 иштӹ веле ӓклӓш тӹнгалӹнӹт. Сӓмӹрӹк ылмыжы годым Эль Греко иконвлӓм сирӓш тыменьӹн. 26 иашӹн тӹдӹ Венециш кен, кышты Тицианын школышкыжы тыменяш пырен. 1576 ин Эль Греко Испаниш кен дӓ Испанин Филипп II кугижӓн кудвичӹштӹжӹ артньык семӹнь пӓшӓлен. Таманяр жепӹштӹ тӹдӹ Толедош — Испанин тошты вуйхалашкыжы ӹлӓш ванжен, кышты колымыжы якте ӹлен. Эль Греко ирӹкӹм яратышы дӓ ӹшкӹмжӹм шотеш пиштӹктӹшӹ эдем, ӹшке йиш стиль доно вазышы артньык ылын. Картинвлӓштӹжӹ соок Грек лӹмӹм шӹнден. 

Эль Греко 7 апрельын 1614 ин колен. Толедошты Санто Домингос Эль Антигуо Монастирӹштӹ тайымы.




#Article 195: Пӹзӹкныр (380 words)


Пӹзӹкныр ()  — сола Кырык сирӹштӹ, Аказын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. 

Пӹзӹкныр сола - Пӹзӹкныр сельсоветӹын центыржы. Тӹдӹ 3 лаштык гӹц шалга: ÿл Пӹзӹкныр (лач тӹнг Пӹзӹкныржок), кÿшӹл Пӹзӹкныр (Нинайдарово) дä Олаксола. Попат, вуйта тагынам перви Пӹзӹк лӹмäн мары ти вäреш суртым чанген, тилец вара йӹр ылшы ныр вӹлäн сола кушкын, седӹндонок сола лӹмжӹ Пӹзӹк + ныр гӹц ӹштäлтӹн.
Пӹзӹкныр карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Цикмӓ гӹц Пӹзӹкныр якте 25 уштыш нӓрӹ. 

Архивышты 1717-шӹ ин Пӹзӹкныр 50 суртан Апшак-Пеляк Кузнецовская лӹм доно келесäлтӹн. 1748 ин пун церкӹм чангаш тӹнгäлмӹкӹ, сола село Богоявленское Кузнецово Апшак-пеляк тож маналтын. Ти церкӹм 1750 ин чанген пӹтäренӹт, дä Спас-Юнг монастырьын архимадритшӹ тӹдӹм освящаен. Церкӹ вäрӹм момы ацырымы шотышты изи легенды улы. Анзыцок Спас-Юнгын монахвлä церкӹм Йӹлъял лишнӹшы язычниквлäн кымалмы вäреш чангаш решенӹт, но, йӹлъял халык лÿдӹшӹм шижӹын, монахвлäм цат йÿктен шӹндäт дä ожым кӹцкӹмӹ тарнатасеш шӹнден колтат. Монахвлäэт кыдалыт, дä ик вäреш хресты кенвац кодеш, яра, маныт, тек церкӹ Äпшäк-Пелäкеш чангалтеш. А ти сола халык тамахань пун, лÿдӹшлä хрестӹ гӹц лÿдӹн колтат дä Пӹзӹкныр неркäэш шӹнден кодат. Йӹр ылшы халык христиан верам ӹшке вӹкӹжӹ нäлäш лÿдӹн, вет нӹнӹ язычниквлä ылыныт. Пун церкӹм тыманяр гäнä пӹтäрäш цаценӹт. Х ристиан шÿлӹшм шäрӹмäштӹ сек кого рольжым просветитель Иван Яковлевич Моляров мадын. Тӹдӹ шукы кырык мары халыклан религин керäлжӹм, палшыкшым ынгылдарен, тетявлäмäт шукы тымдаш цацен. 1869 ин 15 январьын церовно-приходской школ пачылтын. А 1876 ин пун церкӹ вäреш у, пингӹдӹ маклака церкӹ чангалтын. 
Тенгеок попат, вуйта тагынам перви, революци яктешӹ жепӹн, Пӹзӹкныр сола лишнӹшӹ каремӹш ӹшке сола ӹлӹшӹвлä, вес солавлä гӹц, даже сосламары гӹц халык телӹм ыжатымашкы тирвлä доно катаяш толыныт, мыренӹыт, куштенӹт, икäнä-иктӹм айо (Масленицы доно) кымылангденӹт. Пӹзӹк тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹн.

Пӹзӹкныр солашты ӹшке сӹлнӹ клуб улы. Тӹшкӹ халык улы кымылын концертвäм, Кырык мары драм театырын спектакыльвлäжӹм анжаш каштеш, сäмӹрӹквлä дисотекышкат толын колтат. Клуб тенгеок шукы айовлäм эртäрен шалга: Масленицы, 9 май праздник дä шукы молат. Клубышты тӹрлӹшӹвлäн, мырызывлäн клуб улы. Кӹзӹтшӹ жепӹн клубын ик пелӹштӹжӹ библиотекы вäрлäнä, кышкы халык шӹренок книгäвлäм, журналвäм лыдаш каштеш.

Война паштекшӹ жепӹн Пӹзӹкныр Акпарс колхозыш вäрештеш, вара Дружба колхоз чангалтеш, вара СПК Кузнецовский. Кӹзӹт, шамакат уке, колхоз пӹтен, но мӹлäндӹм колхозышты пäшäм ӹштӹшӹвлäлäн шäлäтен пуэнӹт, кышты кӹзӹт якте Пӹзӹкныр халык кавштам, морком, роколмам сдаяш, качкаш манын шӹндäт. Пäшä шолын-шолеш.
Пӹзӹкнырышты кӹзӹт амбулатори, сельсовет, шукы лапка, школ, аптекы, церкӹ, Боржоми цехäт пäшäм ӹштä, мыгилä вäрлäнäт.




#Article 196: Сарансола (100 words)


Сарансола

Сарансола Пӹзӹкныр доц 1 уштыш öрдӹжӹштӹ лä Шӹндӹрӹн шалахай вел монгырыштыжы вäрлäнä. Сола кок лаштыкеш пайылалтеш, нӹнӹ лошты изи карем дон кугилä вäрлäнäт. Солан кӱшӹл вуйыштыжы 13 сурт, а ӱлнӹжӹ – 28. 
Попат, вуйта шукердӹ перви Саран лӹмäн ик мары ти вäрвлä доц ашкед каштын дä Шӹндӹр сагашы неркäэш ӹшке суртшым чанген, тилец вара вес суртвлääт чангалтыныт, а солажы Сарансола маналташ тӹнгäлӹн («Саран» + «сола»). Тенгеок попат, вуйта сола лӹмжӹ сагашы вäрлäнӹшӹ  кукугынзалаванды (одуванчик) пеледӹшӹн сар цӹрежӹ гӹц лиäлтӹн, вуйта пацын сар солала кайын. Тенгеок «сäрäн» шамак гӹц лиäлтӹн, манын попат, малын манаш гӹнь, тӹдӹ «ныр вӹлнӹшӹ солам» анжыкта.




#Article 197: Лым ӹдӹр (268 words)


Лым ӹдӹр 

Лым ӹдрӹн образжы руш халыкын овуцаштыжы пӓлемдӹмӹ агыл . Тӹдӹн велдӹк руш фольклорышты тӹдӹ лым гӹц ӹштӹмӹ ӹдӹр семӹнь пӓлӹмӹ ылеш, кыды лым гӹцок ӹлӹжӹн. Лым ӹдӹр гишӓн ямаквлӓм Афанасьев ӹшке пӓшӓжӹн «Поэтические воззрения славян на природу» (1867 и) кокшы томыштыжы тӹшлен. 1873 ин А. Н. Островский, Афанасьевӹн шанымашвлӓжӹ семӹнь, “Лым ӹдӹр” пьесым сирӓ. Пьесышты тӹдӹм Ӱштӹ Кугуза дон Шошымын ӹдӹрӹштӹ семӹнь анжыктымы, кыды кӓнгӹжшӹ Ярило Йымылан кымалмы овуца годым кола. Лым ӹдӹр цевер, ош лицӓӓн , соталгы ӱпӓн ылеш, ошикӓ-кловой выргемӹм чиэн. Пӹтӓриок, пьесы анжышывлӓлӓн шӱм семеш ылде. 1882 и Н.А. Римский-Корсаков пьесы семӹнь оперым шӹнден, кыды кого кӱкшӹцӹм нӓлӹн. Пакылажы Лым ӹдӹрӹн образжы тымдышывлӓн пӓшӓштӹ 19 – 20 курымвлӓ годым виӓнгӹн, кыдывлӓ сценарим тетявлӓлӓн У и айоэш йӓмдӹленӹт. Революци якте Лым ӹдӹр мадышвлӓм кожыш сӓкенӹт, ӹдӹрвлӓ Лым ӹдӹр выргемӹм чиэнӹт, ямак гӹц, Островскийын пьесыжы ӓль оперы гӹц нӓлмӹ лаштык гӹц изи сценкывлӓм шӹнденӹт. Ти веремӓн видӹшӹ рольышты Лым ӹдӹр ылде. Ӹшке кӹзӹтшӹ образшым Лым ӹдӹр Советский союзышты 1935 ин У и айом эртӓрӹмӹ официал разрешени паштек нӓлӹн. У и айом эртӓрӹмӹ гишӓн книгӓвлӓштӹ Лым ӹдӹр Ӱштӹ Кугуза доно иктӧр кеӓ, тӹдӹн ыныкажы дӓ тетявлӓ лошты кӹлӹм кычышы палшыкшы семӹнь анжыкталтеш. Ӱштӹ Кугуза дон Лым ӹдӹр пӹтӓриш гӓнӓ иквӓреш 1937 и тӹнгӓлтӹшӹн Москваштыш Союз пӧртӹштӹ У и айом эртӓрӹмӹ годым кайыныт. Пӹтӓриок Лым ӹдӹр советский картинвлӓштӹ шук ы годымжок изи ӹдӹр гань анжыкталтын, кого ӹдӹр семӹнь поздаракын веле лӓктӓш тӹнгӓлӹн. Война паштекшӹ веремӓ годым Лым ӹдӹр Ӱштӹ Кугуза сага цилӓ айовлӓш кашташ тӹнгӓлӹн. У и айоэш Лым ӹдӹрӹм театрал ВУЗын студентвлӓжӹ дӓ актрисывлӓ мадыныт. Сценкывлӓштӹ мадаш Лым ӹдӹр вӓреш соталгы ӱпӓн когорак ӹдӹрвлӓм, ӹдӹрӓмӓшвлӓм нӓлӹнӹт.




#Article 198: Вӓкшлап (177 words)


Вӓкшлап -  Пӹзӹкныр  вел сола  сӹлнӹ Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн вургымла монгырыштыжы, Пӹзӹкныр сола гӹц иктӹ дӓ пел уштыш палны вӓрлӓнӓ.

Лӹмжӹ кок шамак гӹц ӹштӓлтӹн: «вӓкш» + «лап». Попат, вутӹштӹ тагынам перви вӓкш вӓрлӓнен. Анзыц тӹдӹн хозажы Аказын сотньын марывлӓлӓ линӹ, вара тӹдӹм Цикмӓштӹшӹ стрелецлӓн, Климентий Данилович Зубковлан, пуэнӹт. Вӓкшлап сола шукы сельсоветлӹн кидӹштӹжӹ ылын: Паратмар, Кожваж, Сигачин, Виловат, а кӹзӹт Пӹзӹкныр сельсоветӹш пыра.

Шӹндӹр тӹрӹштӹ ӹлӹмӹ верцӹн, Вӓкшлап халык колымат кычен, мӱлӓндӹштӓт пӓшӓм ӹштен, пушӓнгӹмӓт роаш каштыныт, кӹрпӹцӹмӓт ӹштенӹт, вет 1898 ин ти солашты кӹрпӹц завод вӓрлӓнен. 1911 ин тӹштӹ земской начальный училищы пачылтын. Тымдышыжы тӹ веремӓн Валентина Павловна Кудрявцева лин. Предани семӹнь попат, вуйта ти училищыты тагынам Фёдор Иванович Шаляпин лин дӓ ӹшке фотожы доно автографшым коден. Лӹмлӹ лӹмвлӓ лошты Петр Иванович Плахиным келесӹмӹ шоэш, вет тӹдӹ Вӓкшлап солашты ӹшке ӓпшӓтӹм кычен, эдемвлӓм Тӓкӓрӓш оксала, киндӹлӓ шыпштен. Тенгеок Пӹзӹкныр школын тымдышын, Вӓкшлап солашты шачын-кушшы, Галина Степановна Орлован, лӹмжӹм келесӹде кодаш ак ли, вет тӹдӹ Руш кугижӓнӹш сӓндӓлӹкӹн заслуженный тымдышыжы званим нӓлӹн, «Знак почйта» орден, «За трудовое отличие»  медаль доно пӓлемдӓлтӹн.

Автобус линивлӓ:
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ




#Article 199: Наантали (185 words)


Наантали (фин. Naantali, швед. Nådendal, лат. Vallis gratiae) — кечӹвӓлвел-вадывел Финляндин хала дӓ муниципалитет. Туризм центрвлӓ ло гӹц ик сек керӓл вӓрӹм нӓлеш. Вадывелнӹ Турку хала дорцын иктӓ 15 уштышышты вӓрлӓнӓ. Луоннонмаа остров халан кого вӓрӹм нӓлеш, тӹштӓкен шукы шӹргӹ дӓ фермывлӓ улы. 

Ӹлӹзӹ шот 18 528 эдем. 

Наантали — Финляндин сек тошты халавлӓ ло гӹц иктӹжӹ ылеш. Ти хала покшал веквлӓн Vallis gratiae церкӹ приход йӹр шачаш тӹнгӓлӹн, кыдым св. Бригитта орден монахвлӓ ӹштенӹт. Ти церкӹ кӹзӹтшӹ веремӓнӓт халашты сек кого ылеш. Швед король Христофор Баварский 1443 ин ӹлӹм вӓрлӓн халан харти прававлӓм пуэн. Ти харти семӹнь ӹлӹм вӓр торгейӹмӹ дӓ тӹлец молы вес привилегивлӓм нӓлӹн, кыдывлӓ халалан кушкаш дӓ виӓнгӓш ирӹкӹм пуэнӹт. Наантали хала поломничествы центр лин. XVI курымын, кынам католицизм Скандинавиштӹ протестантизмлан ирӹкӹм пуэн, приходым питӹренӹт, халан виӓнгмӓш XVIII курым якте шагалын. XVI-XVIII курымвӓн, кынам экономикы ляврӓштӹ илештӹлӹн, хала ӹшке тӹрлӹмӹ цылкавлӓ доно кымдан пӓлӹмӹ лин — ти пӓшӓ эче католик приход шачмы яктеок тӹ ӹлӹм вӓрвлӓштӹ шӓрлен. 1863 ин Калеванниеми мысышты спа-курортым ӹштенӹт, седӹ хала уикенд-туризм центр лин. Наантали халаш 1 январь 2009 и гӹц Меримаску, Рюмятюля дӓ Велкуа муниципалитетвлӓм пыртымы.




#Article 200: Кого Сӧрмӓнӓнгӹр (226 words)


Кого Сӧрмӓнӓнгӹр Изи Шӹндӹр Ангӹрӹн вургымла велӹштӹжӹ, Пӹзӹкныр сола гӹц 4 уштыш палны вӓрлӓнӓ. Ти кого сола кок сирӓн ылеш, нӹнӹм келгӹ карем дӓ изи ӓнгӹр айыра., седӹндонок «Кого Сӧрмӓнӓнгӹр» сола лӹмжӓт тишецок лӓктӹн: «кого» + «сиремӓн» + «ӓнгӹр».  Шукердӹ перви ти каремӹштӹ кугилӓ лин, кышты марынвлӓ кымалтышвлӓм ӹштенӹт.

Пӹтӓриш  гӓнӓ Кого Сӧрмӓнӓнгӹр документышты 1795 ин пӓлемдӓлтеш. Тӹнӓм солашты 27 сурт лин. 2001 и якте сола 59 сурт якте кушкын. Сола XIX-XX курымвлӓштӹ Козьмодемьянск уездын Паратмар, вара Кожваж-Сигачинск, Виловатовражный волостьвлӓштӹжӹ шотлалтын. 1921 и гӹц Кого Сӧрмӓнӓнгӹр Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышкыжы пырен. 1931 и гӹц Кырык мары районын Кузнецовы сельсоветыш пыраш тӹнгӓлӹн.

Коллективизаци жепӹн Кого Сӧрмӓнӓнгӹрӹштӹ «Красный пахарь» колхозым чангенӹт. Предсдательжӹ Сидуков Дмитрий Илларионович ылын. Вара сола «Достижение», вара «Дружба», СПК «Кузнецовский» колхозышкы пырен.

Кого Сӧрмӓнӓнгӹр солашты шукы пӓлӓмӹ, шотеш пиштӹмӹ эдем шачын кушкын: Аверий Алексеевич Яковлев Трудовой Якшар Замя орден доно пӓлемдӓлтӹн (1976 и); Вас Патраш (Василий Михайлович Петухов) – сирӹзӹ, СССР писатель союзын членжӹ; Фер-Сидук (Ферапонт Яковлевич Сидук) – журналист, литератор; Алексей Николаевич Васканов – «Ленинский путь», «Жерӓ», «Йӓмдӹ ли» газетвлӓн редакторжы; Виталий Альбертовия Петухов – журналист, писатель, Куженер районын «Заря» газетын тӹнг редакторжы, сирӹзӹ, «Акӹр шӓмӓн», «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» романвлӓн, лыдышвлӓн, шайыштмашвлӓн авторжы; изи годшы жепӹм Виктор Дмитриевич Сидук эртӓрен – фронтовик, полковник, Владимирский кугижӓнӹш университетын доцентшы, пенси якте космонавтвлӓм йӓмдӹлӹмӹ центырышты служышы патыр эдем.

Автобус линивлӓ:
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ,
Цикмӓ – Йӹлъял




#Article 201: Саткансола (229 words)


Саткансола Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай монгырыштыжы, Пӹзӹкныр сола гӹц 3 уштыш ӧрдӹжыштӹ вӓрлӓнӓ. Сола лӹмжӹ тӹ вӓрӹштӹ пӹтӓриш  суртым чангышы Саткан лӹмӓн мары гӹц лин, «сола» шамак веле ушалтын.

Саткансола пӹтӓриш гӓнӓ 1995 ин 15 суртан ылмыжы доно пӓлдӓрӓлтеш. Тӹ жеп годшен 2001 и якте сурт шот 47 тома якте кушкын. Сола XIX-XX курымвлӓштӹ Козьмодемьянск уездын Паратмар, вара Кожваж-Сигачинск, Виловатовражный волостьвлӓштӹжӹ шотлалтын. 1921 и гӹц Кого Сӧрмӓнӓнгӹр Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышкыжы пырен. 1931 и гӹц Кырык мары районын Кузнецовы сельсоветыш пыраш тӹнгӓлӹн. 

Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. 1880-шы ивлӓн солашты козьмодемьянскыштыш мещанинын, Николай Андреевич Кобылинын, ӹшке ӓпшӓтшӹ вӓрлӓнен, тенгеок изирӓк хӓдӹрвлӓм Степан Митрофанович Сорокин выжален шалген, тӹ веремӓн тӹдӹн окса лӓктӹшӹжӹ иштӹ 300 тӓнгӓ нӓрӹ лин (тӹ жеплӓн кого окса лин). Тенгеок 1913 инисола сага вӹд вӓкш вӓрлӓнен. 1897 ин Саткансолашты церковно-приходской школым пачыныт дӓ 20 августын 1910 ин тӹдӹм земской начальный училищыш ваштенӹт. У чилищын вуйлатышы семӹнь дьяк Александр Иванович Березин ылын, тымдышы – Кузьма Петрович Богданов, оксам пуэн шалген Стефан Митрофанович Сорокин.

Саткансола шукы пӓлӹмӹ, шотеш пиштӹмӹ, лачокшы кырымары эргӹвлӓм анжен-куштен. Нӹнӹ лошты Алексей Кузьмич Тадасеевым пӓлемдӹмӹ шоэш (псевдоним – Тӓдӓси 1906-1970). Тӹдӹ поэт, совецкий партин пӓшӓзӹжӹ. фронтовик, полковник лин. Тенгеок Георгий Виссарионович Эсановым келесӹде кодаш ак ли. Тӹдӹ Бельгиштӹ руш посольствышты 1991-1995 ивлӓштӹ пӓшӓм ӹштен шалген.

Автобус линивлӓ:
Цикмӓ – Йӹлйӓл,
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ.




#Article 202: Тьӹмӓнсола (170 words)


Тьӹмӓнсола Пӹзӹкныр школ ваштfреш, трассы тӹрӹштӹ, Пӹзӹкныр сола гӹц шӱдӹ метр ордӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Сола мычашыжы школ вӹкӹ анжа, а мычашыжы каремӹшкӹлӓ, кышты изи, сӹлнӹ ӓнгӹр йога. Сола лӹмжӹ, мол сола лӹмвлӓ ганьок, пӹтӓриш суртым чангышы лӹмӓн мары лӹм гӹц чангалтын: «Тьӹмӓн» + «сола».

Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1859 иштӹшӹ документвлӓштӹ анжыкталтеш. Тӹ жепеш солашты 18 сурт ылын, тӹ жеп годшен 2001 и якте сола 23 тома якте кушкын. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.

Молы солавлӓ ганьок Тьӹмӓнсолаштышы халык мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштен, колым кычен, пушӓнгӹм роэн, кӹрпӹцӹм ӹштӹмӹ пӓшӓм виктӓрен шалген, вольыкым урден. 1930 ин «Красный боец» колхозым чангымы ылын. Председательжӹ Смирнов лин.

Молы солавлӓ ганьок, Тьӹмӓнсолашты язычниквлӓ ӹленӹт, седӹндонок христиан пӓшӓм виктӓрӓш Тьӹмӓнсолан ик эргӹжӹ, Матвей Гаврилов, пижӹн. Тенгеок Валерий Филиппович Свешниковын лӹмжӹм келесен кодыде ак ли. Тӹдӹ Пӹзӹкныр школын пӹтӓриш медалистшӹ лин, вара технический наукын кандидатшы, научно-исследовательский институтын пӓшӓзӹжӹ лин.

Автобус линивлӓ:
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ,
Цикмӓ – Йӹлйӓл.




#Article 203: Тӓмӓкӓн (130 words)


Тӓмӓкӓн сола кок карем неркӓ лошты, йӹлъял корны сага, Пӹзӹкныр гӹц 1 уштыш палны вӓрлӓнӓ. Солан ик велӹштӹжӹ Ӓпшӓт-Пелӓк, вес велнӹжӹ Микишкӓнсола вӓрлӓнӓт. Сола лӹмжӹ, молы солавлӓ ганьк, пӹтӓриш суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн.

Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1795 иштӹшӹдкыментвлӓштӹ анжыкталтеш. 1898 ин солашты 10 сурт лин, эдем шотшы – 59; 1915 ин – 14 сурт, эдем шотшы – 74!; 1919 ин – 25 сурт, эдем шот – 90; 1929 ин – 22 сурт, эдем шот – 88!; 1943 ин – 25 сурт, эдем шот – 84; 2001 ин – 13 сурт, эдем шот – 41! XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.

Автобус линивлӓ:
Цикмӓ – Йӹлйӓл,
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ.




#Article 204: Микишкӓнсола (141 words)


Микишкӓнсола (вес статянжы халык эче Митишкӓ манеш) Цикмӓ-Тӓкӓрӓ корны гӹц шалахай велӹштӹжӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 1 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ, сагажы Тьӹмӓнсола. Сола лӹм пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн.

Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1859 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш. Тӹнӓм солашты 12 сурт, 38 эдем линӹт. 1898 ин – 20 сурт, 69 эдем; 1925 ин – 85 эдем; 1929 ин – 18 сурт, 87 эдем; 1940 ин – 17 сурт, 73 эдем; 2001 ин – 13 сурт, 24 эдем. Митишкӓ анзыцок Кузнецово приходыш пырен.  XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.

Войнаш сола гӹц 15 эдем кен, 11 коленӹт, 4 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ лошты Егор Ефисович Малинов, Александр Фёдорович Матвеев, Пимен Пертович Николаев дӓ молат.

Автобус линивлӓ:
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ,
Цикмӓ – Йӹлйӓл.




#Article 205: Томилӓнсола (121 words)


Томилӓнсола Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай велӹштӹжӹ , Пӹзӹкныр центр гӹц 2 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ, сагажы Саткансола. Сола лӹм пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн.

Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1859 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш. Тӹнӓм солашты 18 сурт, 93 эдем ӹленӹт. 1898 ин – 20 сурт, 104 эдем; 1915 ин – 20 сурт, 112 эдем; 1919 ин – 24 сурт, 116 эдем; 1929 ин – 30 сурт, 124 эдем; 1940 ин – 28 сурт, 109 эдем; 2001 ин – 20 сурт, 47 эдем. Томилӓнсола анзыцок Кузнецово приходыш пырен. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.

Автобус линивлӓ: 
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ, 
Цикмӓ – Йӹлйӓл.




#Article 206: Шӹндӹрвал (221 words)


Шӹндӹрвал сола  Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай велӹштӹжӹ, кого неркӓ вӹлнӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 2 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ, сагажы Саткансола. Солан руш лӹмжӹ (Паулкино) пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн: «Паул» Марла лӹмжӹ «Шӹндӹр» + «ымбал» шамаквлӓ гӹц ӹштӓлтӹн.

Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1795 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм 16 сурт лин. 1859 ин  солашты 19 сурт, 107 эдем ӹленӹт. 1898 ин – 27 сурт, 147 эдем; 1915 ин – 34 сурт, 167 эдем; 1919 ин – 38 сурт, 157 эдем; 1929 ин – 36 сурт, 178 эдем; 1952 ин – 42 сурт;  2001 ин – 38 сурт, 87 эдем. Шӹндӹрвал анзыцок Кузнецово приходыш пырен. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Тагынам ти сола гач Московский тракт кен (19-шӹ курым якте), йӓмшӹк станци вӓрлӓнен. Сола ӹлӹшӹвлӓ  корныгешӹвлӓлӓн отни такешок качкышым, шӹльӹм, шудым пушалык ылынытат, шукынышты корны тӹр гӹц пакырак ӹлӓш ванженӹт.

Войнаш сола гӹц 46 эдем кен, 21 коленӹт, 25 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ лошты Виктор Константинович Владимиров, Иья Николаевич Николаев, Семён Александрович Федосеев дӓ молат.

Пӓлӹмӹ эдемвлӓ лошты техень лӹмвлӓм келесӹмӹ шон: Анатолий Иванович Васюков – биологи наукын кандидатшы, Венедикт Григорьевич Смирнов – технический наукын кандидатшы, Вадим Николаевич Сарандаев – Чебоксар трактыр заводын вуйлатышын заместительжӹ дӓ молат.

Автобус линивлӓ: Цикмӓ – Тӓкӓрӓ.




#Article 207: Этюксола (142 words)


Этюксола Тьомисола ваштареш, Пӹзӹкныр центр гӹц 4 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Солан лӹмжӹ пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн.

Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1795 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм 16 сурт лин дӓ Кобяшевский сотньышты отлалтын.  1859 ин  солашты 19 сурт, 102 эдем ӹленӹт. 1898 ин – 18 сурт, 92 эдем; 1925 ин – 104 эдем; 1929 ин – 22 сурт, 108 эдем; 1940 ин – 20 сурт, 94 эдем;  2001 ин – 14 сурт, 21 эдем. Этюксола анзыцок Кузнецово приходыш пырен, 1888 ин – с. Йӹлъялӹш. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Малосундырский районышты шотлалтын. 1931 и гӹц Малосундырь, а вара Кузнецовы сельсоветыш пыра.

Войнаш сола гӹц 23 эдем кен, 13 коленӹт, 10 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ лошты Анатолий Иванович Якимов, Гурий Евгеньевич Шестаков, Василий Иванович Брянцев дӓ молат.

Автобус линивлӓ: Цикмӓ – Йӹлйӓл.




#Article 208: Никандр Ильяков, &quot;Эдемвла да ивла&quot; роман гишан изиш. (422 words)


Н. Ф. Ильяков – лӹмлӹ кырык мары сирӹзӹ. Тӹдӹ мары литература, публицистика виӓнгмӹлӓн кого негӹцӹм пиштен. Ӹшке мастарлыкшым поэзиштӓт, прозыштат, драматургиштӓт терген анжен, лачок мастар йӹлмӹзӹ ылмыжым улы халыклан анжыктен.

Н. Ф. Ильяков 1913 ин 28 октябрьын кырык мары кымдемӹн ик цевер Кыльыкал солаэшӹжӹ шачын. Шукы тетяӓн хресӓнь семнян ӹлӹмӓшӹжӹ куштылгы ылде. Но поэтӹн ӓтяжӹ, Филипп Васильевич, изирӓк эргӹжӹм тымден лыкташок шанен пиштен.

Сек анзыц Н. Ильяков Йоласал школышты тыменьӹн. Ӹшкӹмжӹм яжо велдӹк гӹц веле анжыктен. Теве Россий Федераци школын заслуженный учительжӹ Г. В. Костатаев тенге сирен: «Тӹштӹ ик ӹрвезӹ мӹлӓм йӓнгешем келшен, тӹнгвлӓ лошты ӹшкӹмжӹм пиш пурын виден. Цилӓ ядмашеш келесен шоктен. Мӹнят тӹ ученик лишкӹрӓк миэнӓм. Тӹдӹ Никандр ылын, фамилижӹ дон Ильяков. Ӹрвезӹ тапката, тореш пулышан, вӹлнӹш выргемжӓт ӹшке кӓпӹштӹшӹжӹлӓ ак чуч».

Школышты литературный кружокым пачыныт. Тӹштӹ Н. Ильков литкружок пӹшӓш пыт пижеш, лыдыш дӓ шайыштмашвлӓм сирӓ. Кружокышты «Кӓй» лӹмӓн кид доно сирӹмӹ журналым лыкташ тӹнгӓлӹт. Ти журналеш тӹдӹн «Чельнӹк оролы» шайыштмашыжы лӓктеш.

Школым тымень пӹтӓрӹмӹкӹ, Козьмодемьянск халан педтехникумыш таменяш пыра, но церлӓнен колтымыкы, 1929 ин мӹнгеш токыжы пӧртӹлеш. Тӹ веремӓн мары кымдемӹштӹ колективизаци тӹнгӓлеш. Н. Ильяков, ти пӓшӓн керӓл ылмыжым шижӹн, колхозыш пыраш халыкым агитируйымашкы шагалеш.

Вырсы анзыц Н. Ильяков Йошкар-Олаштыш кокиӓш учительский ин-ститутышты тыменеш (1934 – 1936).

Келесӓш келеш, Н. Ильяков шачмы йӹлмӹжӹм пиш яжон пӓлен дӓ ӹшке произведенивлӓштӹжӹ тидӹм мыштен, мастарын анжыктен.

Роман – автобиографический сӹнӹн произведени. Романын тӹнг геройжы – Ваштаров Миколай – Н. Ильяков ӹшке. Писательын биографии корныжым анжалаш гӹнь, Миколайын ӹлӹмӓш корныжы доно лач веле келшен толеш: геройжы ганьок писатель Йоласал школышты тыменьӹн, вара Козьмодемьянск халаштыш педтехникумышты, но тымень пӹтӓрен ак шокты: ясыланен колта, солашты колхозым ӹштӓш палша, вара Йошкар-Олашкы тыменяш пыра, пакылажы Кого Отечественный вырсыш кеӓ, толмыкыжы, колхоз дӓ сирӹмӹ пӓшӓш пыт пижеш. Катюша лӹмӓн героиня гач писатель ӹшке пӹтӓриш яратымашыжым анжыкта, но, пуйырымаш семӹнь, нӹнӹ иквӓреш ак лиэп, вес ӹдӹр доно семням чанга. Миколайын пӹтӓриш сирӹмӹ шайыштмашыжат «Чельнӹк» маналтеш. Тенгеок романышты шукы прототип улы: Виктор Минаев – Константин Беляев, Шахов – Шадт Булат, Антон Антонович Быков – Н. В. Игнатьев, Веселицкий – Веселов - Сталь, Евгений Ваштаров – Г. Матюковский.

Ти роман шукы сюжет корнан дӓ эпический сӹнӓн произведении ылеш. Автор кымда дӓ кужы ӹлӹмӓш корным лыдшы анзыкы лыктеш, шукы герой дӓ событии доно пӓлӹмӹм ӹштӓ. Произведеништӹ колхоз чангымы, Кого Отечественный вырсы, тӹлец варашы нелӹ ивлӓ – цила тидӹ труйыш мары халыкын ӹлен толмы корныжы романын геройвлӓжӹ (Миколай Ваштаров, Катя, Зоя, Васли, Санзалов Митри дӓ молат) палшымы доно анжыкталтеш, тенгеок автор лыдшывлӓм мары творческий интеллигенцин шачмыжым дӓ кушмы нелӹ корныжым, мары поэтвлӓн дӓ писательвлӓн творческий пӓшӓштӹн виӓнгмӹжӹм, сакой нелӹлыкым сӹнген толмыштым анжытка.




#Article 209: Валентин Колумблан 65 и. Сценари. Автор - Микрякова О..С. (430 words)


Валентин Колумблан – 65 и.
Сценари.

Ӹлӓш мӹнь ам вӓшкӹ.

Ӹш ман ӓвӓмӓт,

Ак пелештӹ ыльы,
Ӹлен кодеш гӹньӹ,
Ямшы ӓтямӓт.

Пыжлыш ӹлӹмӓшнӓ.
Остатка тарвашым
Мардеж сӓрал шуш.
Аргамакла анзык
Тӹргӹмӓштӹ орлык
Пирӹлӓ кечӓлтӹ
Мӓмнӓн цӓшнӓн шӱш.

Кымыде сӹнзӓм, пӓлем, колымеш,
Логерӹш ойхын качы толмы годым
Кымет гӹнь сӹнзӓм,
Сӹнзӓвыд лӓктеш…

Киндӹ сыкыр ганьы.
Орлык – тылык ӹрвезӹн
Лемлык санзал нӓр.
Но кредӓлӓт – ытлет,
Ат лиок кӹцӹзӹ.
Мӹньжӹ лим кӹтозӹ,
Сакой вольык «цӓр».

Пулыш валтыш ганьым
Кидӹш салам нӓльӹм,
Ӓтин цылма кого,
Лач шӹнгӓлӹкок.
Шӹлӓш пиш тыменьшӹ
Ик саснан тупешшӹ
Ӹштен кого хрестӹм,
Шинӓм «фрицлӓок».

Йӓл ломат каштделам,
Кердӓм ыльы ӹлен
Тангаталаок.
Но йӹле мӹнь пачым
Халык йо мешӓкӹм,
Но мӹнь вӓш ташкальым
Йӹлмӹ-цӱдӓ док.

Лӹмдӹш мӹньӹм халык:
Алык вӓр(ӹ)швлӓ йӹде
Юкем йонген  тек.
Каждый каремъял гӹц
Кукшы Вончы якте,
Ӓнгыр ганьы тӓвен,
Мыры вӹдшу кен.

Если перестать бояться леса, он превращается в истинного друга, кормильца и спасителя человека… В лесу я вслушивался в каждый шорох, чутко ловил его дыхание. Только надо понимать его, различать разнообразие голосов деревьев, птиц и зверей». В.Колумб.

Мӹнь келесен ам керд,
Кыце кымылангын
Сирӹшӹм сек первый
Лыдышемжӹм вӓк.
Но газет гӹц, ӓштем,
Мырым пӹчкӹн нӓльӹм:

Шактен ойхынрак.

Сирӹшӹм, приваен
Кым куплетӹм: фронт гӹц 
Пӧртӹлшӹ салтакым
Ӹдӹр лиэш вӓш.
Виднӹ, улы светлӓн
Ойхы толмы годым
Йӓнг лекӓрцӹ семӹнь
Мыры шачеш цӓш.

Шижӹм шамак ӓкӹм,
Мӹнь ӹшке мыремлӓн
Шӹжвӹк, мардеж лим.
Маньым: сӹнген стих гӹнь,
Мыры, шӱм кӹрмешкӹ,
Лач шӹжвӹкӹн мыреш
Ямден шуэн вим!

Шӱмем лишне илет,
Шижеш вий модмым рвезе онгем.
Ал вӱрем ырыктет,
КУмылемым нӧлтет,
Сенгымашке ӱжӓт шӱм-чонем.

Пурылыкланат ак ситӹ 
Ӹштен кердмӹ пурыжат.
Тенгеок мӹнят ам ситӹ 
Макташ шачмы млӓндемӓт.
В. Колумб

Мырем кандем ынгараш шӱм вашт…
Тьырижӹ ныр циц ак мыралты гӹнь,
Ак кел шачаш ыржа лоштыжат.

Тӹдӹ ӹлӹмӓшӹштет
Пайда сек шергӹ, сек кого,
Сек ӹнян ви кидӹштет.

Куш тум ганьок цаткыдемшӹ.
Тум ӹлӹштӓшвлӓлӓок
Мыра тек шачмы йӹлметшӹ
Патыр вуй вӹлнет соок.

Мир доно хытыра отне.
Эдем туан йӹлмӹм монда –
Важвлӓжӹ шӓрлӓт кыце?

Уке вет цӓшдӹмӹ кушкыщ, 
Улы худа мӱлӓндӹ лач.
Уке йӹлмӓт незер, кукшы,
Улы какырака шӱм ач.

Агыл пиш лӱдӹшӹжок.
Йӹлмӹм мондет – халыкетӹм
Мондымы доно икток.

Семнян тетявлӓжӹ ганьы
Шангок шӱмбел йӹлмӹжӓт:
Каждыйжы сӹлнӹ дӓ яжо,
Шотан кого-изижӓт.

Ӧрдӹжтӹ ик шамакшат
Шачмы мӱлӓндет гӹц нӓлмӹ
Лиэш цӹвештӹш рок гань.

Теве М. Казаковын шаяжы:  У него отличный от других голос. Его дыхание просторно,взмах кисти многокрасочный, мышление всесторонне глубокое. Всё это даётся не так легко, требует большого, серьёзного труда. В. Колумб – один из энергичных наших поэтов».		

Тольым ош тӱняшкӹ,
Ӹлӓш мӹнь ам вӓшкӹ,
Шӱдӹмӹжӹ шӱмемӹн
Курым тек лиэш:
Мырем ӹлӹм верцӹн,
Ӹлем халык верцӹн,

Ружге рок вацмеш.

Кычылтмы литература:




#Article 210: Иван Горный. Сценари.Автор - Микрякова О.С. (455 words)


Акпарс мӱлӓндӹн мырызыжы.

Мӹнь ылам тӹньӹн ӹнян эргет.
Мӹлӓнем весӹ акат кел,
Мӹлӓнем тӹнь – сек лишӹл, шергӹ.

Дӓ когоэшнӹмӓшем ылат.
Мӹлӓнем тӹнь – вик ӹлӹмӓш.
Тӹнь верцет шӱмем курым йыла.

Сек шергӓкӓн, цевер вӓр.
Токет со мӹньӹ талашем,
Со тӹнь верцет шиэш шӓр.

Кушырмары Алыктӹр!
Йыл коэжӹ, тангыж тӹр.
Кырык влецӹн каеш йӹр.

Дӓ йӹгӹржӹ – Керемет.
Солаэмжӹм, алык сиржӹм
Пыт оролат курым вет.

Ӧлицӓжӹ ашкедеш Йыл век.
Сад лошты чыката томаэм.
Мыралта ирет-вадет кек.

Мӧр пышан, кого шудан вашт,
Йӓрвлӓшкӹ кек лыды вазалын –
Пӓшӓлӓш ӓль кӓнӓш тӹш кашт.

Пеледӹш цилӓ окняшток.
Тиштӓкен мӹнь лыдам дӓ сирем,
Кид пӓшӓмтӓ ӹштем седок.

Перегӓш цевер пӧртӱмӓт.
Вет шачмы пӧртемжӹ шергӓкӓн
Халаштыш яжо пӧрт гӹцӓт.

Сотын каеш Кырык сир йӹрвӓш.
Пӹлгомжат тиштӓкен кловоялгы,
Тђнгемжӓт веселӓ литӹмӓш,
Йӹрӓлтӓлеш кечӹ ганьы вӓш.

Как анжалат Кырык сирем –
Шылен кеӓ шӱметӓт,
Шачмы вӓрем, соты, ире,
Пуа цӓшӹм тӹлӓтӓт.

Пелед шӹнзеш йӹр сирень,
Лин шагалеш куги роша
Мыры юкан вет техень!

Тымана вӹсӓ олен юкдеок,
Амала, кыскеш вара кечӹгыт,
Нима шытырым вӹкӹ нӓлдеок.

Лыкан мырыжым угӹц сӓрӓл миш.
Ир жерӓ логӹц йӹрен кӹньӹлӓл,
Талаша кечӹ труяш сола лиш.

 
Аяртал, ӓрвӓтӹ кӓнгӹж толеш,
Сђкен сек косир запонжымок.
Шӹргӹ лошты сары, якшар тылеш
Ыжар кӓнгӹж йыла кайынок.

Поген нӓлмӹ кӹцкӹм цилӓ йишӹм,
Такеш ямде шытыр мӹньӹнӓт.
Ђшӹндӓрен эртӹшӹм, первишӹм,
Лиэш пурын шӹнӓш тӓнгвлӓмӓт.

Хытыралаш, юкде шӹнзӓлӓлӓш,
Ӹлӹшт\ӓшвлӓн вилмӹм тусарал.
Шӱмеш сылык ганьы ложна нӓлеш.
Ти цеверӹм кӓтӓш, жеп, тырхал!

Пак шортнялгӹн каеш кугиэтшӹ.
Дӓ кеккомбы кагак кӱшнӹ пиш.

Цӱдейӓлӹн анжаш ти рӹжлетшӹм 
Тенеӓт талашен тольым тиш.

Ӹвӹртӓлӹн анжем цеверетшӹм,
Сотем кешӹ туан Кырык сир!
Шукем мижӹ манын пайдаэтшӹ,
Тымень шом перегӓш тӹдӹм ир.

Пайдаэтшӹ – халыкын шытыржы,
Патыр вижӹ, шӱмӹн сусужат.
Лижӹ веле техень ирӹк-тыржы
Труяш пыт икуэш анзыкшат.

Труяш пыт иргодшы цӓшнӓ верцӹн,
Туан велем лижӹ силанрак.
Эртӓ шӹжӹ шачмы вӓр вӹлецӹн,
Ӹшке пайдажым шӓвен кымданрак.

 

Пуры кечӹ, халаэм! («Туан Козьмодемьянск»мыры йонгалтеш. Сем. В. Куприяновын, шам. Н. Егоровын). 

Кыш, коэвлӓ, талашедӓ пиш?
Вишня садшы чӱктен якшар тылжым.
Тольым мӹньӹ изи годшыш тиш.

Токет мӹньӹм тенге шыпшеш ма?
Кђрш семешет мыралталын, мактем
Первишетӹм дӓ тагачшымат.

Шӱмем семеш ли пелӓшемӓт.
Тӹнь ирокшы мырем, соты йӓнгем,
Олмыктарет кого Йылемӓт.

Солавлӓ гӹц дӓ Москва гӹцӓт.
Тӹнь гишӓнет йӓнг вашток сагаэм
Мыралталыт марын, рушыжат.

Мӹнь севӓлӓм – лӓк вӓшлиӓш вел.
Угӹц тольым, эргет гань, токетшӹ,
Шергӓкӓн халаэм, туан вел.

Сек яратымы, лишӹлнӓ, ик тӹньӹ вел,
Мӓмнӓн шӱмнӓм ӹрӹктет лач шошымшы кечӹ,
О Акпарсын мӱлӓндӹ – туан шачмы вел.

Йӓнгнӓ вашток мактенӓ мӓ тӹньӹм соок.
Кырык сир, курымешнӓ кымылан томана,
Соты пӹлгом лӹвӓлнӹ пелед садлаок.

Тӹнь лӹмешет – уанна дӓ пурынажат.
Тьотянавлӓн согоньым, овуцам кыченӓ,
Мары лӹмнӓм лӱктенӓ мӓ анзыкшымат.

Тӹнь иргодым ли манын эче виӓнрӓк,
Дӓ ӹнжӹ мӱдӹ шим пӹл техень ирӹк-тыржым
Ӹлӓш ик семня ганьы эче цӓшӓнрӓк.
 
Мыры «Ах, Кырык сир, ах, шачмы вел…» йонгалтеш.




#Article 211: Вессир Йылйӓл (217 words)


Вессир Йӹлйӓл сола Йӹлйӓл карем гӹц вургымла велӹштӹжӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 5 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Солан лӹмжӹ 4 лаштык гӹц шалга: «вес» + «сир» + «Йыл» + «йӓл» (дервня). XVIII-XIX курымвлӓштӹ сола пасна лӹм доно пӓлемдӓлтде, лач XIX курым мычашышты кӹзӹтшӹ лӹмӹм нӓлӹн.

Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1717 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм сола Кобяшевский сотньыш, Кого Йӹлйӓл солаш пырен. 1898 ин солашты 54 сурт, 258 эдем ӹленӹт. 1919 ин – 56 сурт, 293 эдем; 1929 ин – 68 сурт, 315 эдем; 1939 ин – 64 сурт, 275 эдем; 2001 ин – 50 сурт, 150 эдем. Вессир Йӹлйӓл анзыцок  Пӹзӹкныр приходыш пырен, 1888 ин «село» лӹмӹм нӓлӹн.  XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Малосундырский районышты шотлалтын. 1931 и гӹц Малосундырь, а вара Пӹзӹкныр сельсоветыш пыртымы лин.

Войнаш сола гӹц 74 эдем кен, 50 мӓмнӓн ирӹкӓн ӹлӹмӓшнӓ верц вуйыштым пиштенӹт, 25 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт, ӹлӹмӓшӹм пакыла чангаш пижӹнӹт. Нӹнӹ лошты Александр Георгиевич Камаев, Семён Иванович Алгасов, Ирина Егоровна Соколова дӓ молат.

Слӹлнӹ кловой Йыл техень шотеш пиштӹмӹ, пӓлӹмӹ эдемвлӓм анжен-куштен: Кирилл Алексеевич Великанов – комсомолын актившы, «Кыралшы» газетӹн 1930-шы ивлӓн редакторжы, Кырык мары театрын оформительжӹ; Петр Кузьмич Ушатов – шотеш пиштӹмӹ медработник, артиствлӓ Ирина Егоровна Соколова дӓ Семён Яковлевич Соитанов, мырызы Марина Евстратьевна Родина (Куприянова)  дӓ молат. 

Автобус линивлӓ: Цикмӓ – Йӹлйӓл.




#Article 212: Кӱшӹл Пӹзӹкныр (151 words)


Кӱшӹл Пӹзӹкныр сола кужы карем кыт мычкы, Пӹзӹкныр центр гӹц 1 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Солан лӹмжӹ 2 лаштык гӹц шалга: «кӱшӹл» + «Пӹзӹкныр».

Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1859 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм сола Аказын сотньыш пырен, 23 сурт, 70 эдем ӹленӹт. 1890 ин солашты 29 сурт, 89 эдем ӹленӹт; 1897 ин – 30 сурт, 142 эдем; 1919 ин – 32 сурт, 142 эдем; 1929 ин – 36 сурт, 163 эдем; 1940 ин – 31 сурт, 130 эдем; 2001 ин – 37 сурт, 105 эдем.Кӱшӹл Пӹзӹкныр анзыцок  Пӹзӹкныр приходыш пырен.  XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Пӹзӹкныр районышты шотлалтын. 1931 и гӹц  Пӹзӹкныр сельсоветыш пыртымы лин.

Войнаш сола гӹц 21 эдем кен, 12 фронтеш коленӹт, 9 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт, колхозышты пӓшӓм виктӓрӓш пӧртӹлӹнӹт. 

Кӱшӹл Пӹзӹкныр сага клуб вӓрлӓнӓ, кыш солаштышы ӹлӹшӹвлӓ сакой концертвӓм, спекттакыльвлӓм анжаш каштыт, ӹшкеӓт сценышты шӹренок кайыт.

Автобус линивлӓ: Цикмӓ – Тӓкӓрӓ.




#Article 213: Вуйым валташ (114 words)


Вуйым валташ ‘отчаиваться, отчаяться, приходить, прийти в уныние, в отчаяние, огорчаться, огорчиться’. 
[Автор:] Ма керӓлӹм нӓлӓш оксаштат [колхозын] уке ылын. Колхозниквлӓ вуйым кымык сӓкӹделыт (Н.Игнатьев. Изи Йынгы. Т.1. 1995: 317). [Автор:] Не было денег [у колхоза] купить даже самое необходимое, но колхозники не отчаивались. 
[Петр:] «Пакыла тымдаш палшаш ак шӱдеп... – игуменӹн попымыжым ӓшӹндӓрен, тумаем. – Тыменяшӓт ак шӱдеп гӹнь, кыце вара ӹне эдемжӹ лимӹлӓ? Ӓнят йориок мужик мужикок лижӹ манын, ак тымдеп?» Вуем сӓкӓлтӹшӹмӓт, лӓктӹм (Н.Игнатьев. Мондыдымы. Т.1. 1995: 124). [Петр:] «Дальше не разрешают помогать в учебе... – думаю, вспоминая слова игумена. – Если учиться не дают, то как стать человеком? Может быть, специально не учат, чтобы мужик мужиком остался?» Вышел, повесив голову.




#Article 214: Мары литературын пытариш роман (506 words)


Н.В. Игнатьевӹн «Вурс мардеж» мары литературыштыш пӹтӓриш роман. 
Романышты Н.Игнатьев ӹшке ӹлӹмӓш корныштыжы лишӹ фактвлӓм кымдан кычылтеш.
Н.В.Игнатьевӹн ӹшкежӹ гишӓн ӹшкеок сирен кодымы тӹрӹс автобиографижӹ мӓ яктенӓ перегӓлт шоктыде гӹнят, ӹлӹмӓш корныжы гишӓн тӹдӹ 1936 ин октябрьын кырык мары писательвлӓн погынымашты тенге попен: «Мӹньӹн образованием ылде: мӹнь тӹнгӓлтӹш школым веле пӹтӓренӓм, но тау, ӹлӹмӓш ӹшке мӹньӹм тымден. Нужда луцкы иӓшӹмок мӹньӹм туан сола гӹц поктен колтен. Иӓт утла Казань мычкы, ӹшкӹлӓн яжорак вӓрӹм кӹчӓл, парвален каштынам. Пӹтӓрижӹ тыменяш пыраш шаненӓм ыльы — нимат ӹш лӓк. Школ вӓреш ти халан сек орлыкан ӧлвӓлвлӓшкӹжок попазенӓ, кышты сек незервлӓжок ӹленӹт, туреш лимӹ семӹнь веле кынам-тинӓм момы пӓшӓвлӓм ӹштӹл, вуем пукшенӓм.

Тенге гӹнят, кечеш 10 копекӓшӹм ровотаенӓм гӹнь, пелӹжӹмок книгӓ нӓлмӓшкӹ шӓвенӓм, нӹнӹм мӹнь толкучкышкы нӓлӹнӓм. Книгӓм лыддымы ик кечӓт ылде!.

Вара мӹнь шӹргӹ пӓшӓштӹ ровотаенӓм, баржывлӓштӹ, шалвлӓштӹ йогенӓм. Угарманышты, Самарышты ӹленӓм, Закавказьештӹ ылынам. Мӹлӓм 16-17 и ылмы годым мӹнь кӹзӹтшӹ Марыобластьым цилӓгеок вашт каштын сӓрненӓм манаш лиэш. Царевококшайскыштат лиӓш «цӓш» лин. Корныгешӹлӓ, монастырьвлӓшкӹ пыренӓм — Седмиозерский, Раифский пустыньыш, «Жен мироносиц» манмыш. Икӓнӓ Зеленый Дол лишнӹш ик солашты мӹнь кӹтӧзеш тӓрлӓлт пыраш шаненӓм ыльы. Но мӹньӹм ӹш нӓлеп: вӹлвӓл сӹнем утлаок мӹлӓм ӹнянӓш лидӹмӹм анжыктен! Теве кыцелӓ ӹлӹмӓш мӹньӹм тымден. Дӓ худан агыл тымден. Тӹдӹ мӹлӓм университет ылын.
Теве техень «университетский» образовани доно, тидӹн вӹкӹ шукы книгӓм лыдмашым пиштӹмӹкӹ, йӹрӹм-йӹр ма лиӓлтмӹм вуй йӹр шаналтен, критик семӹнь терген дӓ литературный пӓшӓ гишӓн кычен цӓрӓш лидӹмӹлӓ шанымаш мӹлӓм кырык мары литературым ӹштӓш тӹнгӓлӓш силаэм пуэвӹ».
Н.Игнатьевӹн ти шамаквлӓжӹ тӹдӹн цилӓ творчествыжын дӓ «Вурс мардеж» романжынымат кыце шачмыштым ӹнянӹн пачын пуаш палшышы сыравач ганьок ылыт.

Паснаок тидӹ «Вурс мардеж» романын тӹнг геройжын — Ефимов Петрын ӹлӹмӓш корныштыжы шижӓлтеш, но Игнатьев кого фантазиӓн писатель ылын. Седӹндон «Вурс мардежым» тӹрӹсок автобиографический роман манаш ак ли. Автобиографический материалым писатель произведенин идейный задачыжылан икта-ма шот доно яралеш толмы годым веле ӹшке романышкыжы пырта, тӹнӓмок ти фактвлӓм романлан керӓл семӹнь вашталтылеш.

Шамак толшы, Игнатьевлӓн семняштӹ кым тетя ылын, Ефимов Петржӹн Павыл ӹзӓжӹ веле улы. Ефимовын ӓтяжӹ гӹнь, Игнатьевӹн ӓтяжӹ ганьок, ӓрӓкӓм йӱлдӓлӓш ярата. Изижӹ годшы ӓшеш кодшы яргата впечатленивлӓм автор романыш шукым пыртен: цепошка ӹштӹмӓшӹм, пӹтӓри Картук сола школышты, вара Шур монастырь школышты тыменьмӹжӹм моло. Йӓл мычкы Казаньышты, Горькиштӹ, Самарышты каштмывлӓжӹм романышты Н.Игнатьев обобщаэн, Ефимов Петрӹн Казань мычкы килт каштмыжы гач анжыктен. Ефимовын срлашты партийный пӓшӓм видӹмӹжӹм анжыкташат Н.Игнатьев, пӓлӹмӓн, ӹшкӹмӹн 1918 ин Астраханский губерньӹштӹ Ленино поселкыштыш коммунышты ровотайымы годшы ӹлӹмӓш фактвлӓм кычылтын. Ӹшкӹмжӹн шамжын коммунистический мировоззрени векӹ вашталт мимӹжӹм, Кого Октябрь революци велдӹк сӹнзӓжӹ пачылтмым автор романышты Ефимов Петрӹн образ гач анжыктен. Романышты чӹдӹ агыл вӓрӹм нӓлшӹ яратымаш велдӹк лиӓлтшӹ психологический конфликтӓт шукы шотышты автобиографический ылеш манын шанаш лиэш. Незер млоецӹн паян ӹдӹрӹм яратымашым автор кого драматический сем доно анжыкта гӹнят, соикток эпохын кого вашталтмаш жепӹн ӹлӹшӹ геройвлӓн жертвенничествышты лыдшын шӱмеш кодеш.

Мировой литературын произведенивлӓм чӹдӹм агыл лыдшы писатель цаклен: произведенивлӓштӹ иканьок сюжетный моментвлӓ чӹдӹ агыл лин кердӹт, но каждый писатель буквальный сходство гӹц каранг мыштышашлык ылеш. «Вурс мардежӹм» сирӹмӹжӹ годым Игнатьев, попашат уке, руш советский литературышты ылышы произведенийвлӓм шотыш нӓлӹн: сек пӹтӓриок М.Горькийӹн «Ӹрвезӹ годшы», «Йӓл мычкы», «Мӹньӹн университетвлӓэм» автобиографический трилогижӹм тӹшлен, ланзылен нӓлмӹжӹ шижӓлтеш.




#Article 215: Инюпиаквлӓ (117 words)


 
 
 
 

Инюпиаквлӓ (инюпиакла Iñupiaq sg Iñupiak dual Iñupiat pl ) — эскимос группыш пырышы инюпиак йӹлмӹлӓ попышы йыдпел Аляскышты ӹлӹшӹ инуит халык. Инюпиаквлӓ цилажӹ 13 500 нарӹн ылыт. 

Норт-Слоуп (North Slope Borough) : Анактувук Пасс (Anaqtuuvak , Naqsraq), Аткасук (Atqasuk), Барроу (Utqiaġvik , Ukpiaġvik), Кактовик (Qaagtuviġmiut), Нуиксат (Nuiqsat), Пойнт-Лей (Kali), Пойнт-Хоуп (Tikiġaq), Уейнрайт ( Ulġuniq)

Нортуэст-Арктик (Northwest Arctic Borough) : Амблер (Ivisaappaat), Бакленд (Nunatchiaq), Диринг (Ipnatchiaq), Киана (Katyaak , Katyaaq), Кивалина (Kivalliñiq), Кобук (Laugviik), Коцебу (Qikiqtaġruk), Ноатак (Nuataaq ), Нурвик (Nuurvik), Селавик (Siilvik , Akuligaq ), Шаньнак (Isiŋnaq , Nuurviuraq)

Ном (Nome Census Area) : Аналаклит (Uŋalaqłiq), Головин (Siŋik), Койук (Quyuk), Ном ( Анактувук ), Теллер (Tala), Теллер-Мишен (Sitaisaq , Sinauraq ), Уэльс (Kiŋigin), Шактулик (Saqtuliq), Шишмареф (Qiġiqtaq)




#Article 216: Атнавлӓ (102 words)


Атнавлӓ (атнала Atnahwt’aene ; англла Ahtna, Ahtena, Atna) — атабаск группыш пырышы атна йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н Аляска  штатышты ӹлӹшӹ халык. Атнавлӓ цилажӹ 500 нарӹн ылыт. 

Valdez–Cordova Census Area : Гакона (Ggax Kuna’), Гленналлен (Ciisk’e Na’), Гулкана (C’ulc’e Na’), Дельта-Ривер (Saas Na’), Клутина йогы (Tl’atii Na’), Клутина йӓр (Tl’atibene’), Коппер-Центр (Tl’aticae’e), МакКарти ( ? ), Менделтна (Bendilna’), Ментаста-Лейк (Mendaesde), Набесна (Nabaesna’), Слана (Stl’ana’), Нельчина (Xaz Ghae Na’), Тазлина (Tezdlen Na’), Чисана (Tsetsaan’ Na’), Читина (Tsedi Na’) 

Matanuska-Susitna Borough : Лейк-Луиз (Sasnuu’ Bene’), Талкитна (Dghelaay tahwt’aene), Суситна (?), Суситна йӓр (Ben Ce’e), Суситна йогы (Sasut Na’)

Denali Borough : Денали (Dghelaayce’e), Кантвел (Yidateni Na’)




#Article 217: Гвичинвлӓ (101 words)


Гвичинвлӓ (тошты лӹмжӹ Кучинвлӓ ; гвичинлӓ Gwich’in ; англла Gwich’in, Kutchin ) — атабаск группыш пырышы гвичин йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н йыд-ирвел Аляска штатышты дӓ Канадын Юкон дон Йыд-вадывел территоривлӓ штатвлӓштӹ ӹлӹшӹ дене халык. Гвичинвлӓ цилажӹ 2397 (йӹлмӹ 310) нарӹн ылыт. 

АУШ — Аляска:

Yukon-Koyukuk Census Area : Арктик-Виллидж (Vashrąįį K’o˛ o˛), Бирч-Крик (Deenduu), Венети (Vįįhtąįį ), Каньон-Виллидж (Łąįį Tree Zhee), Сёркл (Dan Zhit Haainlaii ), Форт-Юкон (Gwichyaa Zheh), Чалкитсик (Jałk’iitsik ), Чандалар (йогы) (T’eedriinjik) 

Канада — Юкон: Олд-Кроу (Teechik ), Пил йогы (Teetl'it Gwinjik), Поркьюпайн (йогы) (Ch’ôonjik ) 

Канада — Йыд-вадывел территоривлӓ: Аклавик (Akłavik), Инувик (?), Телит-Же (Teetl'it Zheh), Цигетчик (Tsiigehtchic)




#Article 218: Обскурантизм (153 words)


Обскуранти́зм — тымдымаш, шӹнцӹмаш (нука) да прогресс ваштареш ылмаш.

Термин «обскурантизм» (латинла obscurans — «пӹцкемдӹшӹ») шанымаш йон ылеш, кыды тымдымаш, палӹмаш дон шӹнцӹмаш, культура дон индивидумын ирӹкан ылмжы вӹкӹ шӹдӹ доно анжа. Руш Элышты ти ынгылымашым XIX-шӹ курымын кычылташ тӹнгалмӹ. Обскурантизм шукы форман ылеш, шамаклан кырык мары йӹлмӹ дон культурым виангдӹмаштӹ у йонвлам кычылтмы ваштареш ылмашымат, обскурантизмӹн ик формешӹжӹ шотлаш лиэш. Историштӹ обскурантизм шӹренжок философи да религин догмывлажы доно кӹлдалтӹн. Религин догмывла ваштареш ылшывлам иа дон мужанеш шотленӹт, церкӹ нӹнӹ ваштареш шалген да инквизицивлам эртарен, тенге нӹнӹм йылатеныт, пуштыныт. Церкӹ шӹнцӹмаш ваштареш ылшывламат поктылын да казнен. Тенге историштӹ кымдан палӹмӹ эдемвла инквизици годым вуйыштым ямденӹт, нӹнӹ логӹц Пико делла Мирандолан, Джордано Брунон, Галилео Галилейӹн, Томас Вильсонын, Хуан де ла Крузын, Мигель Молиносын, Паоло Сарпинын, Жанна д'Аркын, Валгыды Терезин да Игнатий Лойолын лӹмвлаштӹм палдӹрташ лиэш. 1568-шӹ ин инквизици Голландин цила ӹлӹзӹжӹм йылаташ суен ылын да тидӹм ӹлӹмаш пырташ манын, 25 000 эдемым йылатен шоктенӹт.




#Article 219: Европа йӹлмӹвлӓн кечӹштӹ (167 words)


Европа йӹлмӹвлӓн кечӹштӹ
Ти кечӹм 26-шы сентябрь 2001-шӹ и годшен эртӓрӓт. Техень кечӹм пӓлдӹртӓш манын, Европын Комиссижӹ дон Европын Согоньжы инициативым пуэнӹт. Европышты шукы йӹлмӹ доно попат дӓ цилӓ йӹлмок ӹшке семӹньжӹ ӓкӓн. Ти кечӹн туан йӹлмӹ гӹц пасна вескид йӹлмӹвлӓмӓт тыменяш керӓл ылмы гишӓн хытырымашвлӓм эртӓрӓт. Техень акци лӹмӹнок школвлӓштӹ кого ӓкӓн. Европын шукы сӓндӓлӹкӹштӹжок кугижӓнӹш йӹлмӹ гӹц пасна таманяр миноритет (чӹдӹ шотан попышывлӓн) йӹлмӹ улы. Тӹштӹжӹ гӹнь техень йӹлмӹвлӓм переген кодаш манын, шукы шытырым ужыт, оксам пиштӓт, школвлӓ улы, книгӓвлӓ дон газетвлӓ лӓктӹт, сирӹзӹвлӓлӓн кычыкым пуат, грантвлӓм айырат дӓ молат. Европышты кугижӓнӹшдӹмӹ халыквлӓ гишӓн адрес доно пӓлен нӓлӹдӓ. Кырык мары йӹлмӹ кыце финн-угр йӹлмӹ тӹшкӓшӹ пырышы, тенгеок Европышты попымы йӹлмӹ ылеш дӓ туан йӹлмӹнӓм переген кодаш манын, мӓлӓннӓ пӹтӓриок тӹдӹм шотеш пиштӓш тыменьмӹлӓ. Тенге тӹдӹм яраташ, шотеш пиштӓш тӹнгӓлӹна дӓ мӓлӓннӓ керӓл ылмыжым ынгыленӓ. Седӹ, Руш Элышты ӹлен, кырык марла попышывлӓлӓн руш йӹлмӹмӓт пӓлӹмӓн, тӹ годымок, ти йӹлмӹм пӓлӹмӓш туан йӹлмӹнӓн ӹлӹмашӹжӹм пӱктӹшӓшлык, лаксыртышашлык дӓ «малын вӓл мары йӹлметшӹ келеш» анжалтыш докы эдемвлӓм кандышашлык агыл.




#Article 220: Финлянди (474 words)


Финлянди (тенгеок Суоми) - Фенно-скандинавиштӹш сӓндӓлӹк. Ӹлӹзӹ шот: 5 400 000 нарӹ. вуйхалажы - Хельсинки.

СУОМИН ИСТОРИЖӸ ГӸЦ КӸТӸКӸН

Шведвлӓ Вадывел-ирвел Суомиш пӹтӓриш гӓнӓ хӹрестӹм намалшывлӓ семӹнь толыт. XIV-шы курымын ти мисси кымдаэмеш дӓ Хӓме дон Карйалаш хӹрестӹм намалмы корныш кокшы дӓ кымшы гӓнӓ лӓкмӹ. Тенге Швеци Суоми доно виктӓрӓш тӹнгӓлӹн дӓ изин-олен христиан религи дон вадывел Европыштыш институтвлӓм шӓрен. Швеци гӹц эдемвлӓ у мӱлӓндӹвлӓш ӹлӓш ванжаш тӹнгӓлӹнӹт.

Туркун епископшы Микаэл Агрикола пӹтӓриш финн букварьым сирен. Тидӹ паштек Библи гӹц лаштыквлӓ дӓ У Согонь сӓрӹмӹ линӹт. Тидӹ финн литературный йӹлмӹлӓн негӹцӹм пиштӓш палшен. Агрикола палшымы доно Суомиштӹ религин реформацим эртӓрӹмӹ.

Турку халашты Суомин пӹтӓриш университетшӹм пачмы, кок и эртӹмӹкӹ пӹтӓриш гӓнӓ Библим пецӓтлен лыкмы. Швециштӹ ылмы велдӹк финнвлӓ Европыштыш вырсывлӓштӹ участвуйышашлык ылыныт. Выжалымаш пӓшӓ Швеци дӓ Вадывел Европа доно кеен. Суоми шведӓнгӹн. Суоми Швеци гӹц айырлымыжы годым, сӓндӓлӹкӹн дворянвлӓжӹ, пасторвлӓжӹ дӓ буржуазижӹ шведлӓ веле попен, хресӓньвлӓ - финнлӓ.

Наполеон дон кугижӓ Александр Икшӹ доно сирӹмӹ договор семӹнь Швед-руш вырсы паштек Суоми Кого Княжество статус доно Россий Империш ушымы лин. Автономиӓн ылмыжы велдӹк, Суоми административный, юридика, экономика дӓ тыменьмӓш положенижӹм цаткыдемден кердӹн. 1860-шы ивлӓ гӹц тӹнгӓлӹн, Суомин ӹшке парламентжӹ дӓ ӹшке оксажы ылын. 1870-шы ивлӓн индустриализаци тӹнгӓлӓлтӹн. 1862-шы ин 100 уштыш кытан Хельсинки- Хӓмеенлинна кӹртнигорны пачмы лин.

Йӱвӓскӱлӓ халашты тымдышывлӓм йӓмдӹлӹшӹ пӹтӓриш семинари пачылтын. финн йӹлмӹм тымдымаш кымдан шӓрлен кеӓ, туан йӹлмӹлӓ шукы газет лӓктӓш тӹнгӓлӹн дӓ тидӹ финн культурылан у потенциалым погаш палшен. Тенге XIX-шӹ курым мычашышты яжон виӓнгшӹ литература дон кунстыш шомы. Культура ӹлӹмӓш пиш активно кен.

Финн дӓ Европыштыш интеллигенци Руш Кугижӓ докы Суомин праважы верц шагал, протестӓн сирмӓшвлӓм сирен. Тӹнӓм рушангдымаш ( русификаци) политика шӓрлӓш тӹнгӓлӹн ылын, кыды Суомин автономи праважым чӹдемдӓш цацен. Финнвлӓ ӹшке халыкын культура, йӹлмӹ дӓ идентитетӹштӹ верц шагалыныт.

Российӹштӹш революци паштек Суомиштӹ ик палатан парламентӹм ӹштӹмӹ. Айырымашвлӓштӹ цилӓн юкыштым пуэн кердӹнӹт, ӹдӹрӓмӓшвлӓлӓнӓт юкыштым пуаш дӓ айыраш правам пумы лин.

Суомин Кого княжествӹн правительствыжы – сенат, 6 декабрьын сӓндӓлӹк ӹшкевуяжы виӓнгӓш тӹнгӓлмӹ гишӓн увертӓрен. Ленинӹн правительствыжы Суомим ӹшкевуя виӓнгшӹ сӓндӓлӹк семӹнь сек пӹтӓришӹ пӓлдӹртен. Тӹнӓмок руш революци Суомиштӓт шӓрлен кен. Ошывлӓ дон якшаргывлӓ лоштыш вӹрӹм йоктарымы граждан вырсы тел гач кен дӓ 1918-шӹ ин шошым немӹцвлӓн палшымы доно пӹтен. Сӹнгӹшеш ошывлӓ лӓктӹнӹт. Но ти вырсы гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓ ушемкымдемӹштӹ махань-шон катаклизмӹвлӓм эче шукы канден шалгенӹт. 1919-шӹ ин Суоми демократиӓн Республика лин.

Риббентроп дон Молотовын договор семӹнь Совет Ушем Кокшы Тӱнымбал вырсы жепӹн Суомим Балти сӓндӓлӹквлӓ семӹньок ӹшке интересӹн пӹсмӓнӹшкӹжӹ пырташ цацен. Ӹшкевуя виӓнгмӹжӹм ямдаш ӹнжӹ ли манын, Суомилӓн Совет Ушем ваштареш кок вырсышты кредӓлӓш вӓрештӹн. Вырсы паштек кого территорим кодымы лин. Тенге Карйалан мӱлӓндӹвлӓжӹ дӓ Выборг хала пумы линӹт. Кого репарацивлӓ сӓндӓлӹкӹм незеремденӹт, но тӹнӓмок вырсы паштекшӹ финн индустрилӓн яжо негӹцӹм пиштӓш палшенӹт.

Суоми Йыдпел вел сӓндӓлӹквлӓн Согоньын дӓ Ушымы халыквлӓн членжӹ лин. Тидӹ финнвлӓлӓн халыквлӓлоштыш контактвлӓм кычаш палшен, выжалымаш, информаци доно вашталтылмаш, туризм дӓ финн студентвлӓн вес сӓндӓлӹквлӓштӹ тымень кердмӹштӹ кымдан шӓрлен кенӹт.

Суоми Европа Унионын членжӹ лин.





#Article 222: Кырык марла книгӓвлӓн иллюстрацивлӓштӹ художниквлӓн мастарлыкышты (820 words)


Эдемвлӓ первишенок шӹргӹ лошты ӹленӹт. Йӹрвӓш ылшы пӧрттӱн цевержӹм анжыкташ, выргемӹм крӓсӓш манын, чиӓвлӓм ӹштӓш вӓрещтӹн. Пӹтарижок чиӓвлӓм пеледӹшвлӓ гӹц, важвлӓ гӹц ӹштенӹт. Ыжар чиӓм куги ӹлӹштӓш гӹц
ӹштенӹт. Молода ӹлӹштӓшвлӓ гӹц яргатарак цӹреӓн чиӓ лиэш ылын.
Тенгеок ыжар дӓ сар чиӓм шапшуды гӹц ӹштенӹт. Кловой цӹрелӓн куд вуян пеледӹшӹм( василекым) кычылтыныт. Сары дӓ шим чиӓм олмавун дӓ тумын каргыжвлӓ гӹц ӹштенӹт.
Якшар цӹре чӓй шуды(зверобой) гӹц лин. Кӹрӓн цӹрелӓн лӱлпӹн важшым кычылтыныт. Мары орнаментӹштӹ нӹл цӹре шӹренок вӓшлиӓлтеш: якшаргы, шимӹ, сары, ыжаргы. Сек шукыжок якшар цӹре кычылталтеш. Шошым толмык, сек пӹтӓриш пеледӹшвлӓ дӓ ылӹштӓшвлӓ гӹц сек яргата цӹреӓн чиӓвлӓ линӹт. Цӹрежӹ ӹнжӹ ке манын, кӹртним, санзалым кычылтыныт. Кырык мары поэт Пет Першут гишӓн шаям видӹмӹ годым шӹренок пӓлемдӓш вӓрештеш: ӹрвезӹ пиш когон рисуяш яратен. Пашкуды мары пырымыкы, шукыштат агыл тӹдӹн портретшӹ йӓмдӹ лиэш ылын. Крӓскӓвлӓм нӓлаш оксашты ылде, седӹндон изи художниклӓн чиӓвлӓм ӹшкӹлӓнжок ӹшташ вӓрештӹн. Тӹдӹ алыкышты, шӹргӹштӹ пеледӹшвлӓм поген каштын. Кӹзӹтшӹ веремӓн техень мастаржы шоэн веле, новерно, вӓшлиӓлтеш.
Мары орнаментӹм художниквлӓлӓн шӹренок кычылташ вӓрештеш. Орнаментшӹн цӹревлӓжӹ мам анжыктат?
Ош цӹре ирем, сотым анжыкта. Марынвлӓ ӹшкӹмӹштӹм «ош мары» маныныт.    Мырывлӓштӹ ош цӹрем мактенӹт, ош йӱксӹ доно ӓрвӓтӹм тӓнгӓштӓренӹт. Мырывлӓштат «ошы» шамак шӹренок сусум анжыкта. Тенгеок тӹдӹ хынавлӓм мактымы годым, ӹдӹр –ӹрвезӹн икӹжӓк – иктӹштӹм яратымыштым анжыкташ манын кычылталтеш. «Ошы» шамак доно цилӓ яжо веле кӹлдӓлтеш. Шӹренок мырывлӓштӓт вӓшлиӓлтеш. 
Ош пухар савыцым ялштен мышташ келеш,
Ялштен мышташ веле агыл вет,
Мышкын мышташ келеш, вӹдӹл мышташ келеш,
Ато цӹрежӹм ямда.
Ти яжо хынавлӓм анжен мышташ келеш,
Анжен мышташ веле агыл вет,
Пукшен мышташ келеш,
Йӱктен мышташ келеш,
Ато шӹдешкен кеӓт.
Мыры гач каеш: ош пухар савыц, хынавлӓ хозалан сек шергӓкӓн ылыт, седӹндон ош цӹре доно кӹлдӓ.
Шӹренок мырывлӓштӹ сары цӹре вӓшлиӓлтеш. Содержанин анализӹм ӹштӹмӹкӹ, каеш: сары цӹре ойхан мырывлӓштӹ кычылталтеш. Тидӹ тылык тетян мырыжы, айырлымаш гишӓн мырывлӓ. 
Изи кекшӹм, сары кекшӹм
Кек шотеш шӹдӓ пиштӹ,
Изи ӹдӹржӹм, худа ӹдӹржӹм
Ӹдӹр шотеш шӹдӓ пиштӹ.
Якшар, ыжар цӹревлӓ шӹренок яратымаш гишӓн мырывлӓштӹ вӓшлиӓлтӹт.
Ыжар парсын ма, якшаргы ма
Цевер ӹдӹрвлӓн кидӹштӹ.
Ӱштӹ пуйыр ма, шокшы ма
Шӱмӓн – мокшанвлӓн кидӹштӹ.
Шимӹ шӹренок ойханрак мырывлӓштӹ вӓшлиӓлтеш.

Мӓ гӹцнӓ шимӹ тигыт логан.
Цӹрем кычылтмы гач эдемӹн пӧрттӱ докы махань кымылан ылмыжы каеш.
Тенгеок тетянӓт махань ылмыжым цӹрем кычылтмыжы гач пӓлӓш лиэш.
Психологический тестӹм «Тест  Люшера» маныт. Тетявлӓлӓн шукы цӹреӓн карандашым пуат. Лач ик цӹреӓн карандаш доно   веле рисуяш лиэш. Махань цӹреӓн карандашым айыра, тетя техень ылеш.
Пӹцкӓтӓ –кловой цӹре тетян ладна ылмыжым анжыкта.
Ыжар цӹрем айырышывлӓ йӓл гӹц яжорак линештӹ. Техень тетявлӓ хывалялмым яратат.
Якшар цӹрем айырышывлӓ пӹсӹвлӓ, веселӓвлӓ ылыт. 
Сары цӹрем фантазируяш яратышы тетявлӓ айырат, дӓ нӹнӹлӓн соок палшен шалгымыла.
Кӹрӓн цӹре лӱдӓш мастар тетявлӓм анжыкта.
Шим цӹре пӹсӹ ылмым анжыкта. Техень тетявлӓ ӹшкӹмӹштӹмӓт, йӓлӹмӓт шотеш ак пиштеп.
Лудым мыли тетявлӓ айырат. Шӹренок нӹнӹн школышкат каштмышты ак шо.
Ӹнде художниквлӓн мастарлыкыштым анжалына.
Кынам йӓнгеш йыкырикӓ лин колта: телевизорым анжымы ак шо, компьютер сагаат шӹнзӹмӹ ак шо, мӓ кидӹшкӹнӓ книгӓм кыченӓ. Яжо книгӓм лыдын, йӓнгешнӓ ладна лиэш. Интересный сюжет дӓ яжо картинвлӓ книгӓм эче яжоракым ӹштат: лыдаш тӹнгӓлмӹкӹ, цӓрнӓшӓт ак ли. Книгӓ докы кымылым изинекок виӓнгдӓш келеш.

Картинвлӓ фантазим виӓнгдӓт. Яжо книгӓ палшымы доно тетя лыдаш кымылангеш.
Книгӓэш картинӹм художник – иллюстратор рисуя. Кӱ техень иллюстратор?
С.И.Ожеговын словарьыштыжы тенге сирӹмӹ:
Иллюстратор – художник, иллюстрирующий книги.
Ма техень «иллюстрировать» шамакшы?

Художник – иллюстраторвлӓн пӓшӓштӹ пиш нелӹ: нӹнӹ произведени гишӓн ӹшке шанымашыштым анжыктышашлык, но тенгеок лыдшывлӓн фантазилӓн вӓрӹм кодышашлык ылыт.
Мӓ изинекок книгӓвлӓм лыдына,но художниквлӓн фамилиштӹмат ана пӓлӹ. Нӹнӹн рисуйымы картинвлӓштӹ  шӹренок ӓшешнӓ кодыт. Кодытшы тӹнӓм веле, кынам картинвлӓжӹм мастар художник рисуя. Кынам тетя текстым лыдеш, сӹнзӓ анзылныжы ӹшке рисуйымы картинвлӓжӹ лит.
Книгӓштӹш картинвлӓжӹ тӹдӹлӓн текстым вес статян ынгылаш тымдат, тенге, кыце художник шана. Тенге мастар художникӹн картинвлӓжӹ шукы веремӓэш ӓшӹндӓрӓлтӹт.
Приизведеништӹ иллюстраци улы гӹнь, тымдышы тӹшӓкен шагалшашлык ылеш. Картин мычкы шайыштмаш яжо лишӓшлык, тетявлӓн интересӹштӹм лыкшашлык, кымылыштым лӱктӹшӓшлык.Художник –иллюстратор тетялӓн текстын содержаним тӧр пачын пушашлык, крӓскӓвлӓ палшымы доно литературный произведенин идейжым ынгылдарышашлык.
Иллюстрацин видвлӓжӹ:

Книгӓштӹш картинвлӓ ӹшке размерӹштӹ доно цела страницы лин кердӹт.
Шӹренок изи картинвлӓ вӓшлиӓлтӹт.
Кӹзӹтшӹ учебниквлӓм анжалаш гӹнь, мам келесӓш лиэш.
Икшӹ класслан ӹштӹмӹ «Азбукы»-м анжалына. Книгӓ яжо ылеш, шукы яргата картинӹм пыртымы. Книгӓм куд художник  сӹлнештӓрен. Тидӹ С.В.Адиятулина, Л.Д.Пашкина, Н.Н.Головина, Ф.Н.Лебедева, О.В.Байнова, И,А.Шкурдина. «Азбукы»-н кокшы частьышты картинвлӓ яргатавлӓ агылеп, художникшӓт иктӹ веле.
Кӹзӹт нӹлӹмшӹ дӓ кокшы классыштышы тыменьшӹвлалӓн у книгӓвлӓм,

Книгӓштӹш произведенивлӓм анжалына. Халык ямак «Кӱ патыр?». Эчеӓт морен, каля, папа вӹлнӹ мары тыгыр. Тетян яратымы геройвлӓжӹ мары тыгырым чиэнӹт гӹнь, ӹрвезӓт марын ылмыжы доно когоэшнен кердеш. Тыменьшӹнӓт техень выргемӹм чимӹжӹ шон колта. Пӧрттӱн цевержӹмӓт яжон анжыктымы. Каждый жепӹн цевержӹ каеш.

Ленинградыштыш И.Е.Репин лӹмеш живопись, скульптура дӓ архитектура институтыш ванжен. Тымень лӓкмӹкӹ, художник – оформитель лин. «Пачемыш» журнал доно цаткыды кӹлӹм кычен. Тӹдӹн картинвлӓжӹ кырык мары халыкын ӹлымӓшӹжӹм :пӓшӓжӹм, сусужым, ойхыжым анжыктат. Зосим Лаврентьев шукы мары книгӓм: «Азбукы» -м, «Букварь»-ым, туан литература дӓ шачмы йӹлмӹ доно учебниквлам, ямаквлӓм ӹшке картинвлӓжӹ доно цеверемден.
Ынянӹмӹ шоэш: кырык мары художник – иллюстраторвлӓн рӓдӹштӹ анзыкылажы шукемеш.Тетявлӓлӓн шукы у, яжо картинӓн учебниквлӓ  шӹрерӓкӹн лӓктӓш тӹнгӓлӹт.
Литература.

Пӓшӓм Эмӓн кӹдӓлӓш школышты мары йӹлмӹм тымдышы Тимакова Зинаида Валериановна ӹштен.




#Article 223: Мижгем, тьосынкы (525 words)


Ӹзӓк-шоля кӹлӓт: шоляжын мӹшкӹржӹ карштен колта гӹнь, камака вӹкӹ кузен вазеш. (мижгем)
М.Шкетан «Парашют» шайыштмашыштыжы тенге сирӓ: 

Ик мары мӹньӹм кычыш дӓ ероплан докы виден кеш.

Мижгем техень шергӓкӓн ылын, тӹдӹн паштек пӹлгомышкат кузаш йӓмдӹ ылыныт. 
Владимир Даль тенге сирӓ: «Валенки-род башмаков или сапог, сваляных из шерсти. Книгӓштӹ сирӹмӹ: « Мижгемӹм 18 курым мычашышты Нижегородский губерништӹ Семеновский уездышты ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт.Мӓӓт Нижегородский губерняш пыренӓ. Шанымы шоэш: марынвлӓӓт мижгем ӹштӹмӹ делашты пачеш кодделыт.
Тоны мижгемӹм йӧрӹшӹвлӓ чӹдӹн ылыныт. Нӹнӹжӓт ӹшке пӓшӓштӹ гишӓн йӓллӓн шайыштделыт. Тенге фабрикывлӓштӹ мижгемӹм поздаракын, 19 курым пӹтӹшӓшӹн веле, йӧрӓш тӹнгӓлӹнӹт.
Кӹзӹтӓт мижгем пиш шергӓкӓ нылеш. Шоэ эдем веле тӹдӹм йӧрен мышта. Техень кидмастар ӹдӹрӓмӓш Панькансолаштыӹлӓ.
Тидӹ Седова Ангелина Алексеевна. Тӹдӹ Панькан солаэшок шачын. Ти солашток ӹшке пелӓшӹжӹмӓт мон. Пасна лӓктӓш манын, шукы окса келӹн.Пӹтӓри дояркеш пӓшӓлӓ, но окса со акситӹ.Тенге мижгемӹм йорӓштӹнгӓлеш.Папажы, Наталья Андреевна, тымден. Тӹдӹжӹ куд и Йӱрнӹштӹш мижгем йӧрӹмӹ фабрикышты пӓшӓлен. Тенгеок Ангелинан тьотяжы (ӓвӓжӹн ӓтяжӹ) дӓ чычӹвлӓжӹ, Нужанал сола гӹц, ӓвӓжӹн ӹзӓжӹ, Шӹргӹйӓл сола Курочкин Василий, мижгемӹм оптат. Изин-олен марыжат ти пӓшӓш пижӹн. Ангелина кукшы миж доно оптен гӹнь, марыжы сек нелӹ пашӓжӹм ӹштен: момоцашты оптен. Кушкылдалмыкы, кок эргӹжӓт палшаш тӹнгӓлӹт.
Ангелина тенге попа: «А мӓ…коктынок кодынна гӹнят, тырын ӹле нана мышты, кӹзӹтӓт мижгемӹм йӧренӓ. Вет пӓшӓ эдемлӓн ӹлӓш палша, ойхымат мондыкта. А ӹлӹмӓшӹштӹ ойхыжат, сусужат иквӓреш каштыт…» Мижгемӹм шукы статян оптат. Ангелина Алексеевна ӹшке пӓшӓжӹ гишӓн тенге шайыштеш:

Пелы якте пырымыкы, момоцаш нӓнгеем. Тӧрӧ кшолшы вӹдӹш колташ ак яры: шоржым лыкмыла. Шокшырак  вӹдеш шоржым мышкам. Вара веле шолшы вӹдеш пӹтӹркӓлӹмӹлӓ дӓ пыртымыла.
Шолшы вӹд гӹц панды доно лыктыт.Ти пӓшӓжӹ сек нелӹ. Шолшы вӹдӓн пад гӹц лыктын-лыктын,каток доно пыртымыла. Момоцашты когон шокшы, мычкы пӱжвӹд йога. Кынамжы мижшӓт когон ак пыры. Шукы йиш миж улы: кыдыжы чӹньӹрӓк пыра, кыдыжым цуц пыртымыла. Цӓшрӓк пырыжы манын, кынамжы кислотам пиштӓт. Мам ӹштет: пӱжвӹдде окса ак тол. Яра эче, кынам пӱэргӹ палша. Когожы пырен кемӹкӹ, ладыш чиктӓт дӓ ӱш доно шит. Вара кынамжы крӓсӓт. Йори мижгем крӓскӓ улы. Толькы крӓсыдӹм мижгемжӹ пышкыдырак ылеш.
Тьосынкымат тенгеок ӹштӓт. Тӹдӹм пырташ куштылгырак: мижшӹ чӹдӹрӓк. Тенге кредӓл веле оксаэш шонна, пӧртымӓт строенна,»-ӹшке нелӹ пӓшӓжӹ гишӓн Ангелина Алексеевна шайышт пуш.
Мижгем шарыкмиж гӹц ылешӓт, шокшы гӹцӓт дӓ ӱштӹ гӹцӓт перегӓ. Тӹдӹн доно ял ак пӱжӓлт: воздухым колта.
Мижгемӹштӹ «ланолин» вещества улы, кыды ревматизм, радикулит годым карштышым изиэмдӓ, шушырвлӓм тӧрлӓш палша.
Ял кӹрмӹкӓт, цӓшрӓк тӧрлӓтӓ.
Вӹр худан каштеш гӹньӹ цӓрӓъяла чимӹкӹ, массаж вӓреш лиэш. Ял,тьоралтмашеш, «электрический поле»-м ӹштӓ, кыды вӹрӹм яжоракын каштыкта.
Мижгемӹм паянвлӓ веле нӓлӹн кердӹнӹт. Незер эдемлӓнжӹ пиш шергӓкӓнылын. Пашкудыш кемӹкӹ, мижгемӹм йӓл ужмы вӓреш, камака сага, шӹнденыт. Семняштӹ икмыжыр мижгем ылын гӹньӹ, ти семня уланеш шотлалтын. Семняштӹ шукы тетя гӹнь, пӹтӓри когораквлӓ чиэнӹт, паштекӹштӹ веле изивлӓ.
Млоецӹн мижгемжӹ ылын гӹнь, паян армареш шотлалтын. Марлан кеӓш верема шомыкы, ӹдыр мижгемжӹм яратымы ӹрвезын кудывичӹш шуэн колта ылын. Келесӹнежы: «Марлан кеӓш йӓмдӹ ылам. Мижгем доно масакланенӓт мыштеныт. Мижгем тӹр мыч сыцым шӹреншындӓт ылын. Шӹргӹш тӹкнӹктен, тӹдӹм сӓркедӹлӓш шудат: «Пуйырымашетӹм ужат,»-маныт.  Мижгемӹм нӓлӹн колтен, тӹгӹр вашт анжалаш шӱдат.
Цилӓн ваштылыт: шӹргӹжӹ шимем шӹнзеш, а пуйырымашыжы ак кай.
Остатка жепӹн мижгем модыш пырен. Тӹдӹм цеверемдӓш тӹнгӓлӹнӹт: тӹрлӓт, узорвлӓм ыргат, шервлӓм сӓкӓт. Техень лӹмлӹ эдем, модельер Вячеслав Зайцев,цевер мижгемӓн ӹдӹрвлӓм подиумыш (сценыш) лыктеш.
Тӓӓт, шергӓканхынавлӓ, мижгем гишӓн идӓ монды. Йӧрӹктӹдӓ, йӧрӹдӓ, чидӓ---соок здорова лидӓ.




#Article 224: Пушӓнгӹвлӓн вим халык философиштӹ ынгылдарымаш (1204 words)


Мары кымдемнӓ шӹргӹ доно паян. Тӹштӹ 70 утла йиш пушӓнгӹ кушкеш. Мары халык ӹшке шачмы вӓржым, ӹшке пӧрттӱжӹм ярата. Шӹргӹм перегӹмӹ гишӓн техень халык шая улы: «Шӹргы шукы-перегӹ, шӹргӹ чӹдӹ-ит ро, шӹргӹ уке- шӹндӹ». 1862 ин Нурминский С.А. «Секта «Кугу сорта» среди черемис Яранского уезда» книгӓштӹжӹ тенге сирен: «Шӹргӹ-черемисвлӓн йозы ӹлӹмӓшӹштӹ. Шӹргӹ доно тӹдӹн шанымашыжы кӹлдӓлтеш. Шӹргӹ халыкым пукшен, тышманвлӓ гӹцӓт переген, тӹдын ӹлӹмӓшӹштӹжӹ кого вӓрӹм йӓшнен. Шӹргӹштӹ пуры дон худа силавлӓ ӹлӓт. Тӹдӹн хозажы улы. Пуры эдем ямеш гӹньӹ,  Шӹргы Хоза тӹдӹлӓн корным ажедеш. Пожар гӹцӓт ытара. Художниквлӓ Шӹргӹ Хозам шӹренок шонгы тьотя гач анжыктат.

Кырык марынвлӓ Шӹргӹ Хозалан тенге ыдылыныт: «Пуры Кого Йымы! Тӹньӹм сарвалена. Шӹргӹ пайдаэт доно уланым ӹштӹ!».

Финно-угорский халыкынат шӹрӹ хозаштыы улы. Удмуртвлӓн Шӹргӹ хозашты Нюлес Мурту маналтеш. Охотыш кемы анзыц тӹдӹлӓн ма-шон хӓдӹрӹм канденӹт. Удмуртвлӓн Шӹргӹ Хозашты Нюлес Мурту вуйта тенге манын: «Ма-шон хадӹрым мӹнь лӹмешем ада канды гӹнь, шӹргӹштӹш цилӓ шукшем ӓнгӓшкӹдӓ колтем, цила киндӹдам пӹтарем».

Мары халыкын религижӹм 300 и нӓры шӹмлӓт.17-18 курымын Адам Олеарий тенге сирен: «Черемисвлӓ Кечӹлӓн, Тӹлзӹлӓн, Шӹдӹрвлӓлӓн ыдылыт, а иконвлӓлӓн агыл. Нӹнӹ тенге маныт: «Пӹлгомыштыш кечӹ, шӹдырвлӓ ӹлӹмӓшӹм пуат».Папи-тьотивлӓнӓ ик иштӹ кым гӓна кого цӧклӹмӓшвлӓм (кымалмашвлӓм) эртӓренӹт. Кырык марынвлӓ пӹтариш кымалмаш годым 24 Йымылан ыдылыныт: Пуйырымаш Йымы ӓль Свет Кого Йымылан, Кечӹ Йымылан, Тӹлзӹ Йымылан, Хӹдӹртӹш Йымылан(вара Илья пророк манаш тӹнгӓлӹнӹт), Мардеж Йымылан, Юр Йымылан, Киндӹ перке Йымылан дӓ весӹвлӓланӓт.Кымалмашым Йӓктӓн сола гӹц ӱлнӹрӓк, Олыклидышты, эртаренӹт. 10 нӓрӹ кудыло (общинный) кымалмашым эртӓрымы. Коклышы курымын каждый сола йӹр кымалмы вӓрвлӓ ылыныт. Кӹзӹт часовня вӓр маныт. Цӧклӹмӹ вӓрым марынвлӓ тенге айыренӹт.

Тоны урдымы вольык пӓлӓ, махань вӓрӹштӹ мӱлӓнды гӹц пуры шӱлӹш лӓктеш. Мӹндӹр вӓрӹш кынам ӹлӓш кенӹт, имнивлӓ, ӱшкӱжвлӓ, ышкалвлӓ кӓнӓш вазыт ылын. Ти вӓрым цӧклӹмӹ вӓреш шотленӹт, изиш паланрак ӹлӹшӹм чангенӹт. Тенгеок тонышы вольык ясы лимӹкӹ, шӹргӹш поктыл кеӓт ылын. Вара амалымы варжӹм анжалаш кеӓт. Вольык тӧрлӓнӓ гӹнь, ти вӓрӹш кымалаш кашташ тӹнгӓлӹт.

Каждый эдем ӹшке паштекшӹ пушӓнгӹм кодышашлык, кыдым пӧрт сага шӹндӹшӓшлык.Шӹндӹм пушӓнгӹ кошка гӹнь, эдемжӓт ясы лиэш, маныт. Кымалмы вӓрвлӓштӹ шудалаш, худам шанаш, шӹвӓш, шишкаш, когон ваштылаш ак яры. Пушӓнгӹн ӹшке йӓнгжӹ улы. Кымалмы вӓрыштыш дӓ шӹгерлӓштыш пушӓнгӹм ак роэп: пушӓнгӹш колышын йӓнгжӹ пырен кердӹн.Шонгы пушӓнгӹм тӹкӓлӓш ак яры, тӹдӹ ӹшке вуяок пӹтӹшӓшлык ылеш. Кӱ шонгы пушӓнгӹм роа, ородыш кен кердеш, ясы лиэш, кола. Марынвлӓ тенге попенӹт: «Шӹгерлӓштӹш пушӓнгӹм токы роэн кандет гӹнь, ясы лиӓт, колет, ӓль томаэт йылен кеӓ». Кӹтӧмӓт техень вӓрвлӓштӹ ак кӹтеп: вольык ясы лиэш.

Кугилӓ йӹр пичӹм пиченӹт. Изин-олен пичӹвла пӹтенӹт. Остатка жепӹн сола лишнӹш цӧклӹмӹ вӓрвлӓшты кӹрпӹц мӓнгӹвлӓм ӹштенӹт.

Куги - мары халыкын сек айымы пушӓнгӹжӹ. Тӹдӹм такеш агыл шилыкыштыш ӓтян стӧл сага шагалтат. Христос верӓш ванжымы паштек пӹзӹлмӹм шагалташ тӹнгалӹнӹт. Коми халыкынат куги Йымын пушӓнгеш шотлалтеш. Алык марынвлӓ кӹзӹтӓт кугим священный пушӓнгеш шотлат. Тӹдӹм «Онапу» маныт. Ти пушӓнгӹ эдемвлӓ дон Йымывлӓ лошты кӹлӹм кыча. Алык марынвлӓ «Онапу» сага стӧлӹм погат: цела киндӹм дӓ меленӓвлӓм шӹндӓт. Ти качкышвлӓм Кӱшыл Йымылан йӓмдӹлӓт. «Онапу»-эш кым метр кӱкшӹцеш ӹштӹм ялштат. Ти ӹштӹм кымалаш кандымы йӓнӹн вӹреш нӧртымӹ.  Мӱлӓндӹ вӹлнӹшӹ Йымывлалан йӓнвлӓн каваштывлӓм, тыгырвлӓм, савыцвлӓм, полотенцывлӓм сӓкӓт. Амӱлӓндӹ лӹвӓлнӹшӹвлӓлӓн ши оксавлӓм, сырам, лувлӓм рок лӹвӓк таят. Тенге «Онапу» «мировое дерево» маналтеш.

Тӹдӹ пӹлгомыштышы, мӱлӓнды вӹлнӹшӹ дӓ мӱлӓндӹ лӹвӓлнӹшӹ ӹлӹмӓшвлӓлӓн ташкалтыш лиэш.
Кугим тенгеок ӹдӹрӓмӓш скульптурыш кынамжы сӓртенӹт. Кугим ӹдӹрӓмӓш доно тӓнгӓштӓрен, вуй, онг дӓ мӹшкӹр туре клинвлӓм шинӹт.

Икманяр жепӹштӹ ти вӓрвлӓэш маклакавлӓ кушкыт. Тенге Йымын Куги лин.

Сӓмӹрӹк мары-вӓтӹн икшӹвӹштӹ уке гӹньӹ, кугим сарваленӹт, тӹдӹлӓн ма-шон хӓдӹрӹм канденӹт. Тенге куги тетяӓн лиаш палшен. Куги укшвлӓ доно сӱӓн поездым цеверемдӓт.

Тройцын - ӹлӹштӓш празднык, колышывлӓм помыньымы кечӹ. Шотлалтеш: колышывлӓ ти кечӹн хыналаш толыт. Тройцын-шошым гӹц кӓнгӹжӹш вашталтмы кечӹ. Куги дон пӹзӹлмӹ укшвлӓн ти кечӹн йозы силашты шукемеш. Куги дӓ пӹзӹлмӹ укшвлӓ доно пӧрт кӧргӹм дӓ пӧртанзылым цеверемдӓт, амасаэш, капкавлӓэш, заборвлӓэш шагалтат. Йымылыкышкы пиштӓт. 

Шартял годым ӹдӹрвлӓ куги поленӓ палшымы доно марлан кыды монгырыш  кемӹштӹм пӓлен нӓлнештӹ. Куги веньӹкӹн ӹлӹштӓшвлӓжӹм покойньык лӹвӓк оптат. Лидия Тойдыбекован «Йозы шамакат ытара» книгӓштӹ техень йо улы. Монгырым куштылгемдӹмӹ йо: «Шапки ӹлӹштӓш, куги ӹлӹштӓш, йӓктӹ ӹлӹштӓш кыце куштылгын вӹсен кеӓт, тенгеок…..(лӹм)кӓп-кӹлжӓт ик минутышты куштылгемжӹ».
Тенгеок кымалмы пушӓнгӹвлӓэш пистӹ, кож дӓ йӓкты шотлалтеш.

Сарапай нырышты шонгы пистӹ шалга. Ти пушӓнгӹ докы шӹренок кымалаш погыненӹт.Пистӹ-кымалмы пушӓнгӹ. Ясы гӹц тӧрлӓнӓш манын, пистӹм сарваленӹт, тӹнгӹшкӹжӹ меленӓм, кагыльым, пуйырым, ӓптӓнӹм канденӹт. Тетя ясы гӹньӹ, выргемжӹм, хрестӹжӹм, кушакшым пистӹ доран коденӹт. Тумаенӹт: выргем сага ясыжат кодеш. Эче техень ӹнянӹмӓш ылын. Изи Сундырь доны, кӹзӹт ти вӓр Чебоксар вӹд лӹвӓкӹ кен, цӧклӹмӹ пистӹ ылын. Семняштӹ тетя уке гӹньӹ, ӹдӹрӓмӓш пистӹ докы йыдым йӹвӹрт кеен, выргемвлӓжӹм кыдашын, укшвлӓ мычкы кузен. Тидӹм кечӹ кузымы якте ӹштӹмӹлӓ ылын. Тенге пистӹ семням цӓшӓнӹм ӹштен. Пистӹ тенгеок эдемӹн аурыжым яжоэмдӓ, давленим тӧрлӓ.
Кожат эдемлӓн палшен кердеш. Перви шӹргӹш кеӓтӓт, кож вуйыштыш укшвлӓм ялштатат, попат ылын: «Кеквлӓн шылдырвлӓштӹм дӓ ялвлӓштӹм ялштем, мӹнь докем ӹнжӹштӹ толеп, комбы игӹ дон цӹвӹ игӹвлӓм ӹнжӹштӹ намалеп».

Пӹзӹлмӹ-худа сила гӹц перегӹшӹ пушӓнгӹ. Марынвлӓ тӹдӹм первишенок яратат: вес пушӓнгӹвлӓ тӹдӹм ак шоэп. Пӹзӹлмӹм ӓнпичеш, кудывичеш, ӧлицӓэш, шӹгерлӓэш шӹндӓт. Яратенӹт тӹдӹм цевержӹ гишӓн веле агыл. Пӹзӹлмӹ, маныт, ӹлӹшӹм тыл гӹц переген кодаш палша: тӹдӹ ак йылы, шӹкшӓнгеш веле. Шошым, вольыкым пӹтӓриш гӓнӓ кӹтӧш лыкмы годым,пӹзӹлмӹ укш доно ышкалым лыктыт. Худа ак пиж дӓ токы корным моаш тӹнгӓлеш, маныт. Пӧрт гӹц худам поктыл лыкташ манын, чугун коршокеш пӹзӹлмӹ укшым шӹкштенӹт. Цилӓ лыкым шӹкштен лыктыт ылын.

Кынам у томам чангаш тӹнгӓлӹт, пӹзӹлмӹм важ хӓлӓ капаен толыт. Тӹдӹм ӧлвӓлӓн ӓль кудывичеш рок лӹвӓлӓн таят. Сӱӓн годым шилыкеш шагалтат. Тенгеок ӓрвӓтӹ дон армары пӹзӹлмӹ укшым онгыш пиштӓт: сӹнзӓ ӹнжӹ вац. Корным ямдымык, кок пӹзӹлмӹ укшым хрестӹлӓ пиштӹмылӓ дӓ качыжы ванжымыла. Салтакыш ыжатымы годым пӹзӹлмӹ укшым сола капкан кӱшӹл торешеш ялштенӹт.

Худа шӱлӹшлӓн Келтӹмаш шотлалтын. Когечӹ анзыц, Лазаревский кукшыгечӹн, тӹдӹм сола гӹц поктыл лыктыт ылын. Когарнянок пӹзӹлмӹ пандывлӓм кӹрӹн йӓмдӹленӹт, шож шергиндӹм кӱэштӹныт, тома гӹц вӹц мыны рӓдӹ погенӹт. Ти пӹзӹлмӹ пандывлӓ доно, солан ик вуй гӹц тӹнгӓлӹн, вес вуй якте, ма вӓрештеш, цилӓ лыпшенӹт, шинӹт: амалым вӓрӹм, амасам, паснаок ӹдӹрӓмӓшвлӓм. Нӹнӹжӹ ти кечӹн 2-3 пачашаным чиэнӹт: шимӹ годым когонок ӹнжӹ каршты манын. Кынам келтӹмашвлӓм сола вес вуйыш поктен лыктыт, пӹзӹлмӹ пандывлӓм, кӹрӹн, купыш кӹшкен кодат. Шергиндӹ дон мынывлӓм качкаш тӹнгӓлыт.

Пызӹлмы укшым худам ӹштӹмӓш гӹцӓт кычылтыт. Ясым худам ӹштӹш эдем оксаэш, мынеш, сартаэш дӓ вес хӓдӹрвлӓэшат ӹштен кердӹн. Ти хӓдӹрвлӓм йӓл доран шуэн кодат ылын. Момы хӓдӹрвлӓм шӱкшы йыдалыш пиштӓт, пӹзӹлмӹ укш доно лыпшат дӓ попат: «Кӹчӓл ӹшке хозаэтӹм, ке ӹшке хозаэт докы, ке!» Вара хоза йӹвӹрт, иктӓт ӹнжӹ уж манын, ти йыдалым шуэн кодышы эдемӹн тома докыла шуэн. Кӱ шуэн кодымым ак пӓлӹ гӹнь, корны важикеш кода ылын дӓ манеш: «Хозаэтӹм кӹчӓл, кӹчӓл!»

Вес светӹш пырымы годым колышы эдемӹм костан пивлӓ дӓ кӹшкӹвлӓ вычат. Нӹнӹ гӹц пӹзӹлмӹ дӓ пистӹ укшвлӓ лоно веле ытлаш лиэш. Тӹшток кӹшкӹвлӓ шолыт, кыдывлӓ гӹц лӧчкӓванды укш веле перегӓ. Тенге алык марынвлӓ коропыш пӹзӹлмӹ, пистӹ дӓ лӧчкӓвандӹ укшвлӓм пиштенӹт.
Пӹзӹлмӹ тенгеок Советский районын гербыштат вӓшлиӓлтеш.

Христианствыш пырымы доно Пипи празднык (Вербное воскресенье) годым церкӹш пипим нӓнгеӓт дӓ служыктат. Тоны иконвлӓ сага шагалтат.Шошым ти пипи донок вольыкым лыктыт. Межӓэш пиштат, вольыклан пукшат.

Шапки-худа шӱлӹшӓн пушӓнгӹ. Христианский мифологи семӹнь, тӹшӓк Иуда колен. Шапки йӹр худа сила кушта. Стройымы годым тӹдӹм ак кычылтеп. Хӹдӹртӹшӓн годымат лӹвӓкӹжӹ шагалаш ак яры: рашкалтен колта. Эдем худан кола гӹнь, тӹ вӓреш шапки ишкӹм шин кодат. Ясы тетявлӓм шелӹн кешӹ шапки лӹвец лыктыт ылын.

Кырык сирӹштӹ  изин-олен пушӓнгӹвлӓн виштӹлӓн ӹнянӹмӓш пӹтен толеш. Алык марынвлӓн 360 нӓрӹ кымалмы вӓрӹм Мары Эл республикы перегӓш тӹнгӓлеш. Кӹзӹтшӹ веремӓн нӹнӹн 60 нӓрӹ кымалмашым эртӓрышӹ карт улы.

Литература.




#Article 225: Изи Йоласал (111 words)


Изи Йоласал (рушла деревня Малые Еласы) Кого Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Кого Йоласал гӹц тӹдӹм карем айырен шалга. Сола лӹм кым шамак гӹц лин: «изи», «Йолас» (солаш пӹтӓри ӹлӓш толшы мары лӹм) дӓ «ал» (сола). 

Сола гишӓн архив пумагавлӓштӹ пӹтӓришӹ гӓнӓ 1795шӹ ин пӓлдӹртӹмӹ ылын. Солашты халык первишенок мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым анжен.  Коллективизаци жепӹн «МЮД» лӹман колхоз ӹштӓлтӹн.  Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы священник С.Троицкий лин. 1934-шӹ и гӹц солашты радио дӓ телефон ровотаяш тӹнгӓлӹнӹт. 1936-шы ин Йоласалышты МТС пачылтын. Кого Вырсы фронтышты Изи Йоласал гӹц 23 эдем кредӓлӹн. Нӹнӹ логӹц луатиктӹнжӹ коленӹт, луаткоктынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: сержант-минометчик Михаил Владимирович Скворцов, разведчица  Манефа Пантелеевна Тамараева, рядовой Никандр Георгиевич Троицкий дӓ молат.




#Article 226: Изи Нужанал (108 words)


Изи Нужанал (рушла Чермышево Второе) Кого Йынгы вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал якте 3 уштыш нӓрӹ лиэш.  Нужанал дон Изи Нужанал солавлӓм карем айыра. Сола лӹм «Нужа ӓнгӹр сагашы изи сола» манмым анжыкта. Солам вес семӹнь эче Изисир маныт. XVIII-XX курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ сола тенгеок «Заовражные Нуженалы» дӓ «околодок Нуженалы» маналтын. 

Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1921-шӹ ин солашты лыдмы пӧрт пӓшӓлен. 1929-шӹ ин Изи Нужаналышты «Плуг» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Н.Е. Шингарёв лин.  Кого Вырсы фронтышты Изи Нужанал гӹц 34 эдем кредӓлӹн, коклынжы коленӹт, луатнӹлӹтӹнжӹ пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц ст. сержант Мефодий Алексеевия Ермолаев, рядовой Григорий Филиппович Коротков, ст. матрос Моисей Пантелеймонович Никитин дӓ молат. 




#Article 227: Миняшкин (175 words)


Миняшкин (рушла Миняшкино) Кого Йынгы ӓнгӹр шалахай сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц ик уштыш. Сола лӹм тишкӹ пӹтӓришӹ ӹлӓш толшывлӓ логӹц ик марын лӹм «Миняш»/ «Дмитрий» гӹц лин. Сола лишнӹ Тьопонер, Когонер, Йылын карем, Онисин карем, Якон острок каремвлӓ ылыт. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӹмӹ. Тӹнӓм сола «Выселок Дмитриев» маналтын. Солашты первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштенӹт, вольыкым урденӹт. 1929-шӹ ин «Кыралшы» колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Д.Андреев лин. Кого Вырсышты Миняшкин гӹц 44 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луаткоктынжы коленӹт, кымлы коктынжы пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: майор Арсений Иванович Ихонькин, гв. сержант Иван Иванович Соловьёв, рядовой Георгий Михайлович Никифоров дӓ молат. Ти сола цӱдӓ вӹдсӹнзӓ доно лӹмлӹ ылеш. 1923-шы ин юр паштек сола вуйышты Кого Йынгы ӓнгӹр доны у вӹдсӹнзӓ пачылтын. Вӹд ире, но сарикӓ ылын. Качкаш шолташ ярыде. Сола хресӓнь Василий Соловьёв тидӹ гишӓн участковый врач Николай Николаевич Кондрашовлан шайыштын. Вӹдӹм тергенӹт. Тидӹ железистый минеральный вӹд ылын. Цӱдӓ вӹд гишӓн шая йӹле шӓрлен, дӓ Миняшкиныш суасвлӓ, суасламарывлӓ, Пермь хала гӹц моло эдемвлӓ лицӓлтӓш толыныт. 1937-шӹ ин Лузин сола лишнӹ «Миняшкиский источник» санатори пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹн. Кӹзӹт вӹдсӹнзӓ ямын. 




#Article 228: Ольокансир (117 words)


Ольокансир (рушла Алёхино) Когоӓнгӹр (Кого Йынгышкы йоген пыра) ӓнгӹр лишнӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 5 уштыш. Сола лӹм тишкӹ пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы эдем лӹм «Ольока» дӓ «сир» шамаквлӓ гӹц лин. 

Сола гишӓн документвлӓштӹ пӹтӓришӹ гӓнӓ 1859-шӹ ин сирӹмӹ. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен дӓ вольыкым анжен. Ӓтя-ӓвӓвлӓ ӹшке тетявлӓштӹлӓн пӓлӹмӓшӹм пуаш цацен. 1867-шӹ ин кырык мары йӹлмӹшкӹ икманяр псаломым сӓрӹшӹ грамотан хресӓнь Тимофей Фёдорович Алёхин  сола тетявлӓм Фёдор Ефимовын пӧртӹштӹжӹ тымдаш тӹнгӓлӹн. Ти школыш пашкуды солавлӓ гӹцӹнӓт тетявлӓ каштыныт, цилӓжы 23 тетя тыменьӹн. Вараракшы нӹнӹ Пистерлӓ школышты пӓлӹмӓшӹм погенӹт. Кого Вырсышты ти сола гӹц 9 эдем кредӓлӹн, иктӹ колен, кӓндӓкшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: сержант Владимир Михайлович Алёхин, старшина Алекс Ефремович Петров, рядовой Николай Кириллович васильев дӓ молат.
 




#Article 229: Песерӓл (107 words)


Песрерал (рушла Писералы) Кого Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 1 уштыш. Сола лӹм «Песер» (ти солаш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы эдем лӹм) дӓ «ал» / «йӓл» (сола) шамаквлӓ гӹц лин. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ Песерал сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӓлтеш. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым анжен. Архив пумагавлӓштӹ 1898-шӹ ин солашты часовня ылмы гишӓн палдӹртӹмӹ. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт ылын. 1928-шӹ ин Песералышты «У ӹлӹмӓш» ТОЗ-ым ӹштӹмӹ, 1929-шӹ ин тӹдӹ техеньок лӹмӓн колхозыш сӓрнӓлтӹн. Пӹтӓришӹ вуйлатышы И.Я.Ефимов лин. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 33 эдем кредӓлӹн, луатӹндекшӹнжӹ коленӹт, луатнӹлӹтӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц сержантвлӓ Алексей Иванович Андреев, Вадим Константинович Сидоров, рядовой Вячеслав Ипполитович Романов дӓ молат. 




#Article 230: Санук (109 words)


Санук (рушла Сануково) Кого Йынгын шалахай притокшы Когоӓнгӹр сага вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 6 уштыш. Сола лӹм тишкӹ пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы мары лӹм («Санук») гӹц лин. XVIII-XIX курымвлӓн сола тенгеок «Садуков», «Цануков», «Санюков» лӹмвлӓ дон пӓлӹмӹ ылын. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӹмӹ ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Солашты олма садвлӓ, чельниквлӓ ылыныт. 1909-шӹ ин ломбы, пӹзӹлмӹ  укшвлӓ гӹц стӧлвлӓм, пӧкенвлӓм дӓ молы хӓдӹрӹмӓт 5 кудывичӹштӹ ӹштенӹт. 1922-шы ин солашты ӓпшӓткуды ылын. 1931-шӹ ин «Радио» колхозым ӹштӹмӹ. Кого Вырсышты Санук гӹц 27 эдем кредӓлӹн, луатшӹмӹтӹнжӹ коленӹт, лун токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц гв. старшина Филимон Архипович Южаков, рядовойвлӓ Зоя Михайловна Васютина, Лаврентий Григорьевич Поликарпов дӓ молат. 




#Article 231: Тошты Тарашныр (225 words)


Тошты Тарашныр (рушла Старые Тарашнуры) кок карем лошты вӓрлӓнӓ. Карем пындашты Сазан ӓнгӹрӹш (Кого Йынгыш шалахай вецӹн йоген пыра) йоген пырышы ӓнгӹрвлӓ йогат. Йоласал гӹц 8 уштыш. Сола лӹм «тошты» (старый) дӓ «тарашныр» (разделённое поле) шамаквлӓ гӹц лин. Эчежӹ сола лӹм тишкӹ сек пӹтӓри ӹлӓш толшы эдем — Тараш — лӹм гӹц лин маныт. Попат, вуйта перви ти вӓрӹштӹ кого шӹргӹ ылын. Тараш лӹмӓн кресӓнь ти шӹргӹм роэн дӓ ныр покшалан ӹшке пӧртшӹм чанген. Вара ти вӓрӹш молывлӓӓт толын миэнӹт дӓ пӧртӹм шӹнденӹт. Ӹлӹмӹ вӓрӹштӹм «Тарашныр» - «Тарашын ныржы» манаш тӹнгӓлӹнӹт. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӹмӹ ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1898-шӹ ин солашты киндӹ лапка ылын. 1867-1871-шӹ ивлӓн Тошты Тарашнырышты кресӓнь тетявлӓ школышты тыменьӹнӹт. Тымдышы грамотан кресӓнь Степан Павлов ылын. Школ Василий Осиповын пӧртӹштӹ вӓрлӓнен. Варарак, 1910-шы ин, солашты тӹнгӓлтӹш училище пачылтын. 1929-шӹ ин Тошты Тарашныр I ступенян школышты Тошты да У Тарашныр, Йӓкӹныр солӓвлӓ гӹц 32 ӹдӹр дон ӹрвезӹ пӓлӹмӓшӹм погенӹт. 1925-шӹ и гӹц солашты Басковский ӱ ӹштӹмӹ артель пӓшӓлен. 1921-шӹ ин солашты I ступенян школ, лыдмы пӧрт, мардеж вӓкш ылыныт. 1929-шӹ ин солашты «Наука» колхозым ӹштенӹт. Пӹтӓришӹ вуйлатышы Л.Бычков лин. Кого Вырсы фронтышты ти сола гӹц 63 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы ӹндекшӹнжӹ коленӹт, а кымлы нӹл эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц ст. лейтенант Павел Степанович Ермолаев, рядовойвлӓ Данил Захарович Белов, Василий Феофанович Краковский дӓ молат. 




#Article 232: У Тарашныр (106 words)


У Тарашныр (рушла Новые Тарашнуры) Тарашныр шӹргӹ тӹрӹштӹ, Пӹнгель ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 5 уштыш. Сола лӹм «у» (новый) дӓ «тарашныр» (разъединенное поле) шамаквлӓ гӹц лин.

Архивный данныйвлӓ семӹнь сола 1880-шӹ ин шачын. Сек пӹтӓри ти вӓрӹштӹ Тошты Тарашныр гӹц ванжышы мары кресӓнь ӹлӓш тӹнгӓлӹн. Сола халык мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Солашты садвлӓ дӓ чельньӹквлӓ ылыныт. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓлен. 1929-шӹ ин «Тӹлзӹ» (Луна) лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Пӹтӓришӹ колхоз вуйлатышы С.Яковлев лин. Кого Вырсышты сола гӹц 45 эдем кредӓлӹн, луаткӓндӓкшӹнжӹ коленӹт, коклы шӹмӹтӹн токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц ст. лейтенант Георгий Михайлович Смирнов, ефрейтор Трифон Андреевич Никифоров, рядовой Агафия Константиновна Тихомирова дӓ молат.  




#Article 233: Цермӹшал (248 words)


Цермышал (рушла деревня Первое Чермышево) Изи Йынгы ӓнгӹр шалахай сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 4 уштыш. Солаштышы ӧлицӓвлӓ: Утялык, Опанаслык, Торешлык, Пекшуклык. Сола йӹр Ошкан оты, Кож лидӹ, Йӓнӓк лидӹ карем дон лидӹвлӓ улы. Сола лӹм «Цермыш»/ Чермыш (пӹтӓришӹ ти вӓрӹш ӹлӓш толшы пӱэргӹ лӹм) дӓ «ал» (сола) шамаквлӓ гӹц лин. XVIII-XX-шы курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ ти сола тенгеок село Христорождественское, Чермышево тож, село Старое Чермышево, околодок Старое Чермышево, деревня Старое Чермышево маналтын.

Архив документвлӓштӹ пӹтӓришӹ гӓнӓ Цермышал гишӓн 1654-шӹ ин сирӹмӹ ылын.  1754-шӹ ин солашты «Христорождествеский» церкӹм чангымы. Тоштеммӹкӹжӹ, у кӹрпӹц церкӹм Йоласалеш чангенӹт. Халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым анжен. 1888-шӹ ин солашты Старо-Чермышевский церковно-приходской школ пачылтын. 1897-шӹ ин тӹштӹ 33 мары тыменьшӹ (26 ӹрвезӓш дӓ 7 ӹдӹрӓш) пӓлӹмӓшӹм погенӹт, 2 тымдышы пӓшӓлен, земство школлан и йӹде 75 тӓнгӓм пуэн. 1915-шӹ ин школ вуйлатышы йоласал священник Пётр Степанович Белокуров (1888-шӹ ин шачын) ылын, законоучитель — дьякон Тимофей Петрович Соловьёв, тымдышывлӓ — Всеволод Спиридонович Шорин дӓ Мария Никитична Смелова. Тӹ веремӓн 44 тетя школышты тыменьӹн (25 ӹрвезӓш дӓ 19 ӹдӹрӓш). 1920-шы и гӹц солашты мебельӹм ӹштӹшӹ «Эконом» пӓшӓ артель пӓшӓлен. Тӹштӹ 20 эдем труен. 1921-шӹ ин солашты I ступенян школ, лыдмы пӧрт ылыныт. 1929-шӹ ин «Искра» колхозым ӹштӹмӹ. Пытӓришӹ колхоз вуйлатышы А.С.Перов лин.  Вырсышты Цермышал гӹц 96 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц вӹцлӹ кудытынжы коленӹт, а нӹрлӹ эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: лейтенант Семен Сергеевич Михайлов, мл. сержант Порфирий Никанорович Гаврилов, рядовой солдат Ольга Ивановна Харитонова дӓ молат. 1984-шӹ ин Изи Йынгы вӓреш кого пӱӓм пӱэнӹт. Тӹ веремӓнок сола гач асфальтым шӓрӹмӹ.




#Article 234: Пертюк (187 words)


Пертюк (рушла Пертюково) Кого Йынгыш шалахай монгыр гӹц йоген пырышы  Когоӓнгӹр сага вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 6 уштыш. Сола лӹм ти вӓрӹш сек пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы «Пертюк» эдем лӹм гӹц лин. Анзыц сола Шудермар маналтын дӓ «Шуртӹр мары» - «марийцы с берега реки Суры» манмым анжыктен. XVI-XVIII курымвлӓн ти сола тенгеок «Большая Шудермара» лӹм донат пӓлӹмӹ ылын.

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн архивный документвлӓштӹ 1717-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1889-шӹ ин солашты киндӹ лапка ылын. 1908-шӹ ин Пертюкышты тӹнгӓлтӹш земский училище пачылтын. 1914-шӹ ин тӹштӹ 128 тыменьшӹ пӓлӹмӓшӹм поген. Тымдышывлӓ Алексей Тимофеевич Атласкин, Анна Титовна Паршакова, Мария Якимовна Родионова ылыныт. 1929-шӹ ин Пертюк школышты Пертюк, Санук, Вӓрӓшӓнгӹр, Изик, Пиндыкал солавлӓ гӹц 100 тетя тыменьӹн. 1973-шы ин школышты 70 тыменьшӹ ылын. 1921-шӹ ин солашты I ступенян школ, лыдмы пӧрт ылыныт. 1930-шы ин Пертюкышты «Радио» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Варарак тӹдӹм «Ленин корны» манын лӹмденӹт. 1933-шы ин ӱ завод пӓшӓм ӹштен. Кого Вырсы фронтышты Пертюк гӹц 85 эдем кредӓлӹн, нӹрлӹ кымытынжы коленӹт, а нӹрлӹ коктынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц мл. сержант Павел Семёнович Николаев, рядовой Николай Иванович Пайгачкин, ефрейтор Михаил Матвеевич Исаев дӓ молат. 




#Article 235: Мецкӓныр (131 words)


Мецӓкныр (рушла Мичакнуры) Когоӓнгӹр (перви Пекоза ӓнгӹр маналтын) лишннӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 3 уштыш. Сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Изи Мецӓкныр сир, Крупнян карем, Ова карем, Кого Мецӓкныр сир, Етке лидӹ, Сереван карем, Сад карем, Кушмар карем, Пивай лапата, Шайыл сирем. Тагынам перви сола лишнӹ цоклымы ошкы шалген. Сола лӹм «Мецак» (ти вӓрӹш пӹтаришӹ ӹлаш толшы мары лӹм) дӓ «ныр» шамаквлӓ гӹц лин дӓ «Мецӓкӹн ныржы» манмым анжыкта.

Пӹтӓришӹ гӓнӓ Мецӓкныр гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1913-шы ин Мецӓкнырышты кок мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин солашты «Венера» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Иван Максимович Еропов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 25 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луатнӹлӹтӹнжӹ коленӹт, а луатик эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Рядовой Пантелей Прокопьевич Ильин Якшар Шӹдӹр орден доно пӓлемдӓлтӹн. 




#Article 236: Мецӓкныр (131 words)


Мецӓкныр (рушла Мичакнуры) Когоӓнгӹр (перви Пекоза ӓнгӹр маналтын) лишннӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 3 уштыш. Сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Изи Мецӓкныр сир, Крупнян карем, Ова карем, Кого Мецӓкныр сир, Етке лидӹ, Сереван карем, Сад карем, Кушмар карем, Пивай лапата, Шайыл сирем. Тагынам перви сола лишнӹ цоклымы ошкы шалген. Сола лӹм «Мецак» (ти вӓрӹш пӹтаришӹ ӹлаш толшы мары лӹм) дӓ «ныр» шамаквлӓ гӹц лин дӓ «Мецӓкӹн ныржы» манмым анжыкта.

Пӹтӓришӹ гӓнӓ Мецӓкныр гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1913-шы ин Мецӓкнырышты кок мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин солашты «Венера» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Иван Максимович Еропов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 25 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луатнӹлӹтӹнжӹ коленӹт, а луатик эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Рядовой Пантелей Прокопьевич Ильин Якшар Шӹдӹр орден доно пӓлемдӓлтӹн.




#Article 237: Пальтикӓнӓнгӹр (128 words)


Пальтикӓнӓнгӹр (рушла Пальтикино) Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 8 уштыш. Сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Ондри карем, Ошнер лап, Кожла куп, Кожерлӓ. Сола лӹм тишкӹ сек пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы эдем лӹм  «Пальтик» дӓ «ӓнгӹр» шамаквлӓ гӹц лин. Перви сола эче «Караева Первая», «Малая Янькина», «Пальтиканангер», «Алмандайкина» маналтын. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ Пальтикӓнӓнгӹр гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1892-шы ин солашты кӹрпӹц завод дӓ вӹд вӓкш ылыныт. 1930-шы ин сола халык Буденный лӹмӓн кохозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы П.И.Симолов ылын. Кого Вырсышты Пальтикӓнӓнгӹр гӹц 28 эдем кредӓлӹн, луатӹндекшӹнжӹ коленӹт, а ӹндекшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц Кого Вырсын II степенян дӓ боевой медальвлӓ дон пӓлемдӓлтшӹ рядовой Герман Андреевич Назаров, мл. сержант Ипполит иванович Симолов, ст. лейтенант Клавдий Иванович Яропольский дӓ молат. 




#Article 238: Панькансола (140 words)


Панькан сола (рушла Панькино) Цикмӓ-Микрӓк когогорнышты вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 2 уштыш. Сола гӹц мӹндӹрнӹ агыл Кого Йынгышкы шалахай монгыр гӹц йоген пырышы Ымбал ӓнгӹр йоген эртӓ. Панькан сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Батька карем, Шарды карем, Листер вуй. Сола лӹм ти вӓрӹш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы марын лӹм доно кӹлдӓлтӹн. Перви ти солам «Алмандаево» маныныт. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ документвлӓштӹ Панькан сола гишӓн 1717-шӹ ин срен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1930-шы ин 19-шӹ августын солашты «Кыралшы» колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышы Роман Николаевич Смиренский ылын. 1930-шы ивлӓн Актусола марывлӓ Панькан лишнӹш каремӹштӹ кӹрпӹц сарайым чангенӹт, тӹштӹ кӹрпӹцӹм ӹштенӹт дӓ тӹдӹн доно Йоласал райисполкомым чангенӹт. Кого Вырсышты Панькан гӹц 62 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы вӹзӹтӹнжӹ коленӹт, а кымлы шӹмӹтӹн токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: мл. лейтенант Николай Андреевич Евсеев, сержант Михаил Иванович Лобанов, рядовой Валериан Семёнович Седов дӓ молат. 




#Article 239: Тодымваж (106 words)


Тодымваж (рушлаат Тодымваж) Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 7 уштыш, Пӧртныр якте 1 уштыш. Сола лӹм «тодык» (изгиб) да «важ» (родник, ручей) шамаквлӓ гӹц лин. 

Солам XX курымын коклышы ивлӓштӹжӹ пашкуды солавлӓ гӹц тишкӹ ӹлӓш ванжышы мары кресӓньвлӓ ӹштенӹт.  Коллективизаци жепӹн Тодымваж сола халык «Трактор» лӹмӓн колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Н.К.Плахин ылын. Кого Вырсы фронтышты ти сола гӹц 26 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луаткымытынжы коленӹт, вес луаткымытшы токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: мл. сержант Никандр Иванович Крайнов, ефрейтор Николай Порфирьевич  Алёшкин, рядовой Степан Арсентьевич Саматаев дӓ молат. Сола гӹц мӹндӹрнӹ агыл кырык мары плодоварочный заводлан плантаци-питомникӹм ӹштӹмӹ ылын. Тӹштӹ изимӧрӹм, шаптырым, имӓн шаптырым, олмавувлӓм куштенӹт. 




#Article 240: Вӹдсӹнзӓйӓл (132 words)


Вӹдсӹнзӓйӓл (рушла деревня Ключёво) Усола гӹц 2 уштышышты вӓрлӓнӓ. Сола сага техень нырвлӓ дӓ каремвлӓ улы: Ӱлвел лык карем, Васкан карем, Лидӹвуй карем, Ошкы карем, Саран кырык, Кыва ныр пач. Сола лӹм «вӹдсӹнзӓ» (родник) дӓ «йӓл» (сола) шамаквлӓ гӹц лин. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен, каваштым ӹштен. 1921-шӹ ин солашты лыдмы пӧрт ылын. Коллективизаци жепӹн Вӹдсӹнзӓйӓлӹштӹ «Правда» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Валентин Иванович Кириллов ылын. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 64 эдем кредӓлӹн, кымлы иктӹнжӹ коленӹт, кымлы кымытынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц лейтенант Ион Алексеевич Анисимов, рядовойвлӓ Николай Николаевич Ильин, Клавдия Гавриловна Малышева дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио попаш тӹнгӓлӹн, 1952-шы и гӹц телефон ровотая, 1959-шӹ ин тыл йылаш тӹнгӓлӹн, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. 




#Article 241: Изиӓнгӹр (159 words)


Изиӓнгӹр (рушла деревня Колумбаево) Когоӓнгӹрӹн (перви Пекоза маналтын) тура вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ, кок монгыр гӹцӹнӓт Изиӓнгӹр йоген пырымы вӓрӹштӹ. Усола гӹцӹн 4 уштыш. Солашты Анан карем, Важынӓнгӹр карем, Оринӓн сирем, Эстык нер каремвлӓ, Ониквал вӹдсӹнзӓ улы. Сола лӹм «изи» дӓ «ӓнгӹр» шамаквлӓ гӹц лин дӓ «изи ӓнгӹр сагашы сола» манмым анжыкта. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен. 1913-шы ин Изиӓнгӹрӹштӹ ик вӹд вӓкш дӓ кок мардеж вӓкш ылыныт. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓлен. 1929-шӹ ин «Красная звезды» колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышывлӓжӹ Никита Васильевич Оников дӓ Михаил Филиппович Микирянов ылыныт. Кого Вырсышты Изиӓнгӹр гӹц 91 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц кудлу кымытынжы коленӹт, коклы кӓндӓкшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Василий Алексеевич Вассанов, Алексей Фёдорович Колумбаев, Зоя Васильевна Синичкина, сержант Николай Сергеевич Яковлев дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио увертӓрӓш тӹнгӓлӹн, 1952-шы ин телефоным пыртенӹт, 1959-шӹ ин тыл чӱктӓлтӹн, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизорвлӓ лӓктӹнӹт. Варарак вӹд пычым шыпшмы. 




#Article 242: Когоныр (153 words)


Когоныр (рушла деревня Мидяково) Когоӓнгӹрӹн (перви Пекоза маналтын) вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 5 уштыш. Сола лишнӹ техень карем, вӹдсӹнзӓ дӓ нырвлӓ улы: Кӱ Керемет ныр (Цоклымы вӓр, Оты), Ошай карем, Когилӓн карем, Пакты карем, Капан карем, Конюх нер, Урналь ӓнгӹр, Улсола вал, Колсады лап. Сола лӹм «кого» дӓ «ныр» шамаквлӓ гӹц лин. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин пӓлдӹртен кодымы ылын.  Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен. 1913-шы ин Когонырышты кок мардеж вӓкш пӓшӓм ӹштен. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт ылын. 1931-шӹ ин апрель тӹлзӹн Когонырышты «МАО-лан 10 и» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Александр Осипович Осипов ылын. Кого Вырсышты сола гӹц 24 эдем кредӓлӹн, кӓндӓкшӹнжӹ коленӹт, луаткудытынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц рядовой Кузьма Васильевич Мидяков, мл. лейтенант Гаврил Яковлевич Соловцов, рядовойвлӓ Никита Семёнович Яковлев, Василий Иванович Скворцов дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизорвлӓ лӓктӹнӹт. Варарак вӹд пычым шыпшыныт. 




#Article 243: Тӹрӹнь Йӓктерлӓ (203 words)


Тӹрӹнь Йӓктерлӓ (рушла деревня Пикузино) Когоӓнгӹр (перви Пекоза маналтын) лишнӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 1 уштыш. Сола лишнӹ Пикузан лидӹ, Йӓктӹн лидӹ, Тум карем, Кого карем, Салди карем, Пархашан лапата, Коритӓн лапата, Ахматан нер, Тосак нер каремвлӓ улы. Сола лӹм «тӹрӹнь» (косо, наклонно) дӓ «йӓктерлӓ» (сосняк) шамаквлӓ гӹц лин. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен. 1901-шӹ ин Тӹрӹнь Йӓктерлӓштӹ церковно-приходской школым пачмы. Тӹштӹ 27 тетя (22 ӹрвезӓш дӓ 5 ӹдӹрӓш) тыменьӹнӹт. Законоучитель священник Петр Викторович Гурьев, а учитель Матвей Алексеев ылыныт. 1914-шӹ ин школышты 70 тетя пӓлӹмӓшӹм поген, тымдышывлӓ Вера Александровна Аристовская дӓ Иван Яковлевич Гаранин ылыныт. 1913-шы ин солашты нӹл мардеж вӓкш пӓшӓм ӹштен. 1921-шӹ ин Тӹрӹнь Йӓктерлӓштӹ лыдмы пӧрт ылын. 1922-шы ин солашты 5 мардеж вӓкш пӓшӓлен. 1920-1930-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹш школ пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин январь тӹлзӹн солашты «Совнарком» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Филипп Харитонович Харитонов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 48 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы шӹмӹтӹнжӹ коленӹт, а коклы иктӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Александра Андреевна Иванова, Иван Васильевич Мельников, сержант Ануфрий Михайлович Ларьков дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон ровотаяш тӹнгӓлӹнӹт, 1952-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшмы. 




#Article 244: Кокласола (172 words)


Кокласола (рушла деревня Эшманайкино) Когоӓнгӹр (перви Пекоза маналтын) вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Усола якте 3 уштыш. Сола кок сирӓн  ылеш (Изи Кокласола, Кого Кокласола), нӹнӹм карем айырен шалга. Сола лишнӹ техень карем дон нырвлӓ улы: Кого карем, Шол карем, Пӱӓ карем, Йогор карем, Олмаву карем, Шапыл карем, Воротанер, Олмавунеркӓ, Кужынер, Ортюшканер, Егрушанер, Кожервуй, Вӹдсӹнзӓлидӹ, Пӹсмӓн ӓнгӹр, Полдыреня, Шӹргӹныр. Сола лӹм «кокла» (чащоба, мелкий лес) дӓ «сола» (деревня) шамаквлӓ гӹц лин.  

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1921-шӹ ин Кокласолашты тӹнгӓлтӹш школ дӓ лыдмы пӧрт ылыныт. 1930-шы ин солашты колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Валериан Захарович Алексеев ылын. 1933-шы ин солашты «Мари» промартель ылын. Тӹштӹ 67 эдем пӓшӓлен. Нӹнӹ пум йӓмдӹленӹт, пу хӓдӹрвлӓм (тирӹм, аравам...) ӹштенӹт дӓ выжаленӹт. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 49 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы коктынжы коленӹт, коклы шӹмӹтӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Анатолий Иванович Матюков, Андрей Филиппович Хлебников дӓ молат. 1948-шӹ ин Кокласолашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт. 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшыныт. 




#Article 245: Кӱшӹргӹ (140 words)


Кӱшӹргӹ, Эсӓнсола (рушла деревня Эсяново) лач Усола сагаок вӓрлӓнӓ дӓ тӹдӹн доно ик солаэш шотлалтыт. «Кушӹргӹ» - «кого шӹргӹ» манмым анжыкта. Эсӓнсола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ мары лӹм «Эсӓн» дӓ «сола» шамаквлӓ гӹц лин. Сола лишнӹ кок карем улы: Титека карем дӓ Захар карем. 

Сола гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ 1785-шӹ ин сирен кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1921-шӹ ин Кушӹргӹштӹ лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштен. 1922-шы ин 4 мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин Усола дӓ Кушӹргӹ халык «Смычка» колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Г.В.Петухов ылын. Кого Вырсышты ти сола гӹц 77 эдем кредӓлӹн, кымлы кудытынжы коленӹт, а нӹллӹ иктӹнжӹ мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц рядовой Александр Михайлович Суворов, ефрейтор Степан Гаврилович Кильдяков, лейтенант Геннадий Игнатьевич Иванов дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓм ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшмы, асфальтым шӓрӹмӹ. 




#Article 246: Мишкӓнсола (147 words)


Мишкӓн сола (рушла деревня Мишкино) Когоӓнгӹрӹн (перви Пекоза маналтын) вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 3 уштыш. Сола лишнӹ техень карем дон нырвлӓ улы: Тум карем, Йӓктӹ карем, Алдай карем, Ахматай ныр, Тарас карем, Тарас неркӓ, Трантыр нер. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ мары лӹм «Мишка» дӓ «сола» шамаквлӓ гӹц лин. 

Мишкӓн гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм пидӹн. 1889-шӹ ин сола кресӓнь Василий Якимович Филипповын лапкажы ылын. Тӹштӹ чӓй, сыкыр, песок, табак, савыц дӓ эче шукы хӓдӹр выжалалтын. 1898-шӹ ин ик мардеж вӓкш,1913-шы ин 3 вӓкш ылын. 1931-шӹ ин Мишкӓнӹштӹ «Красное поле» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹндӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Яков Михайлов ылын. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 33 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц 17 эдемжӹ колен, 16 салтак токышты пӧртӹлӹнӹт. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизорвлӓ лӓктӹнӹт. Варарак вӹд пычым шыпшмы. 




#Article 247: Шайыл Пӧртныр (109 words)


Шайыл Пӧртныр (рушла деревня Запольные Пертнуры) Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 5 уштыш. Сола лӹм «шайыл» (задний) дӓ «пӧртныр» (двор в поле) шамаквлӓ гӹц лин. Перви ти солам эче «Ямолина Первая» маныныт. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Южшы олма садым куштенӹт, мӱкшӹм анженӹт.  1921-шӹ ин Шайыл Пӧртнырышты лыдмы пӧрт ылын. 1929-шӹ ин сола халык «Трактор» лӹмӓн колхозым ӹштен. Кого Вырсы фронтышты ти сола гӹц 60 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц кымлы кок эдемжӹ колен, а коклы кӓндӓкшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: ефрейтор Филипп Егорович Горбунов, сержантвлӓ Арсений Георгиевич Герасимов, Леонид Михайлович Дмитриев, Василий Максимович Тораев дӓ молат. 




#Article 248: Эпӓй (107 words)


Эпӓй (рушла деревня Эпаево) Цикмӓ-Яштуга когогорны лишнӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 4 уштыш. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ эдем лӹм гӹц лин. Перви сола эче Палатайкино маналтын. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин пӓлемден кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1903-шы ин Михаил Александровын томаштыжы лапка ылын. Тӹшты чӓй, песок, табак, шавынь, кол, ситцӹ дӓ шукы вес хӓдӹр выжалалтын. 1930-шы ин Эпӓй дӓ Изи Пистерлӓ сола халык «Пеледӹш» колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹм М.Я.Козлов вуйлатен. Кого Вырсышты ти сола гӹц 19 эдем кредӓлӹн, луаткоктынжы коленӹт, а 7 эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц лейтенант Леонтий Егорович Исаев, ст. сержант Семён Михайлович Гордеев, рядовой Михаил Ильич Эшмяков дӓ молат. 




#Article 249: Мӓмӹке (109 words)


Мӓмӹке (рушла деревня Мямикеево) Изи Йынгы вургымла монгырышты вӓрлӓнӓ. Картук якте 1 уштыш. Сола лишнӹ техень карем дон лидӹвлӓ улы: Еропи карем, Кӹне карем, Кужылидӹ карем, Тореш карем. Сола лӹм ти вӓрӹш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы мары лӹм (Мӓмӹк) гӹц лин. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1898-шӹ ин солашты кӹрпӹц часовня ылын. 1931-шӹ ин сола халык ОГПУ лӹмӓн колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Константин Егорович Ефремов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 19 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц 10 эдем колен, а ӹндекшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Фока Алексеевич Балдаев, Иван Егорович Долгов, сержант Поликарп Алексеевич Мямикеев дӓ молат. 




#Article 250: Келегарем (125 words)


Келегарем (рушла деревня Сидуково) Изи Йынгы (ӓнгӹр) вургымла велнӹ вӓрлӓнӓ. Картук якте пел уштыш. Сола лишнӹ техень карем дон лидӹвлӓ улы: Петрам карем, Олмаву сир, Окша карем, Тютю лидӹ, Опан карем, Мыртекнер. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ мары лӹм (Келе)дӓ «карем» (овраг) шамаквлӓ гӹц лин. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Ӹдӹрӓмӓшвлӓ ӹштӹ дон вочыгачым ӹштенӹт. 1913-шы ин солашты кок мардеш вӓкш ылын. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин сола халык «Агроном» лӹмӓн колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Ефим Семёнович Белопасов ылын. Кого Вырсышты ти сола гӹц 27 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луаткуд эдем колен, а луатиктӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Федот Яковлевич Белопасов, Иван Николаевич Серебряков, Павел Герасимович Сиваев дӓ молат. 




#Article 251: Болоньӓсир (101 words)


Болонихӓ (рушла деревня Болониха) Изи Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Октябрьский якте 3 уштыш. Сола лӹм «Болона» (нарост на дереве)  мыскылымы фамили доно кӹлдӓлтӹн. 

Сола XVII курым мычашты шачын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1893-шы ин солашты кым мардеж вӓкш ылын. 1876-шы дӓ 1783-шы ин кок ӱ заводым пачмы. 1922-шы ин 2 мардеж вӓкш пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин Болонихӓштӹ «У корны» лӹмӓн колхозым пачмы. Кого Вырсышты сола гӹц 72 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц кымлы ӹндекшӹнжӹ коленӹт, а кымлы кым эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовой Василий Фёдорович Сомихин, капитан Геннадий Андрианович Дунин, мл. лейтенант Константин Александрович Горбунов дӓ молат. 




#Article 252: Цартак (185 words)


Цартак (рушла деревня Пепкино) Изи Йынгын тура вургымла монгырыштыжы вӓрлӓнӓ. Картук гӹц 3 уштыш. Солам келгӹ карем Кого дӓ Изи сиреш пайыла. Сола покшалны кӱ часовня шалга. Цартак лишнӹ техень карем дон лидӹвлӓ улы: Лидӹ вуй, Пытивичӹ, Крикӓнсир, Туаткал карем, Тетя карем, Роман пичӹ, Ваштар карем, Лото карем, Ивок карем, Марьи карем, Митри карем, Ӓпшӓткуды нер, Лудырак карем, Ондрок ныр, Вати карем, Кож карем, Ышкал карем, Тошты вӓр, Ӱэ карем, Кукшар вуй. 1930-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹш якте сола лишнӹ «Кугилӓн сирем» дӓ «Кого сир» цоклымы вӓрвлӓ ылыныт, тенгеок «Ошкы доныш вӹдваж» лӹмӓн вӹдсӹнзӓ. Сола лӹм ти вӓреш пӹтӓришӹ пӧртӹм чангышы мары лӹм гӹц лин. 

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1893-шы ин солашты мардеж вӓкш дӓ вӹд вӓкш, кӹрпӹц завод ылыныт. Цартакышты цепошкам ӹштӹшӹ мастарвлӓӓт  ылыныт. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин Цартакышты «Социализмышкы корны» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Парфен Ермолаевич Илдаркин ылын. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 41 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы иктӹнжӹ коленӹт, а коклы эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовой Григорий Фёдорович Демидов, Дмитрий Васильевич Фёдоров дӓ молат. 




#Article 253: Петюка (273 words)


Петюка, тенгеок петьонга, питюнга - кырык мары тетя мадыш.

Петюкам пӹркем панды гӹц ӹштӓт. Кӹжгӹцжӹ иктӓ 2-3 сантиметр нӓрӹ. Кытшы - 5 см нарӹ. Ик мычашыжым кашартен шӹндӓт, весӹжӹ - ножовкы дон пӹчмӹ паштек тӧрок кодеш. Тӧр мычаш дон петюкам кӹрпӹц вӹлӓн шӹндӓт. Тӹ кӹрпӹц йӹржӹ нӹл оголан вӓрӹм рокеш панды дон ыдырен шӹндӓт. Тӹ ыдырен анжыктымы вӓр лӹмжӹ момоца ыльы векӓт, агыл вӓл? Ам ӓшӹндӓрӹ... Мадшывлӓжӹ эче цаткыды пӹркем пандывлӓм, иктӓ метр кытла, сагашты канденӹт. Мадыш анзыц ик оролым айырат. Кыце айырат? Кужы пандым кидвлӓштӹм вашталтен ик мычаш гӹц вес мычаш якте кычен лыктыт дӓ кун кидешжӹ панды пӹтӓ - тӹдӹ оролышы. Вес рвезӓшвлӓжӹ церот доно пандывлӓштӹм мӹндӹрцрӓк шуэн петюкам кӹрпӹц вӹлвец шин лыкташ цацат. Яжон попазымыкжы петюкаэт пиш мӹндӹркӹ чонгештӓ. Тӹнӓм оролыжы петюка паштек кыргыжеш дӓ Пе-е-е-етю-ю-ю-юка-а-а-а!!! - сасла. Ти веремӓнок шин колтыш рвезӓшетжӓт момоца шайык кыргыжшашлык ылын (икта 5-7 метӹрӹштӹ тӹшӓк тореш канавам ыдырат ыльы). Тӹ канава шайык шомыкжы шалгалаш дӓ кӓнӓлтӓш лиэш. Силаэт кодын гӹнь дӓ веремӓэтжӓт улы гӹнь - мӹнгеш кыргыжын кердӓт дӓ эче петюкам лывшалташ церотыш шагалаш. Яжон ат чуч гӹнь петюкаэт мӹндӹркӹ ак чонгештӹ, оролыжы тӹдӹм пӹсӹрӓкӹн хватяат мӹнгеш кӹрпӹц вӹлӓн пыртен шӹндӓ. Варажы пиш чӹнь тӹ церотышкок тӹнь анзыцет кыргыж шоаш цаца. Пӹтӓри толеш гӹнь - оролы вашталеш. Ӹнде тӹнь оролет... Кынамжы петюка кӹрпӹц гӹц вел кенвазеш дӓ момоца кӧргешок кодеш. Тӹнӓмжӓт оролы вашталтеш. Эчэ, яжон ат чуч гӹнь, петюкаэт иктӓ пелметӹреш вел момоца лишӓн кодеш. Тидӹжӹ когонок худа агыл - кыргыжтеок вычен кердӓт. Сойток иктӓ мастар рвезӓш церотжы шомык петюкаэтӹм мӹндӹркӹрӓк лывшал колта. Тӹнӓм вел цилӓ вычен шалгышы какляка кидвлӓэт иквӓреш кыргыжын кердӹт дӓ эчеат мӹнгеш лыпшалмы церотыш, оролы анзыц поспеят гӹнь, - шагалыт... 




#Article 254: Айзенворт Анатолий (109 words)


Айзенворт Анатолий (Деревяшкин Анатолий Карпович)1910 ин 6 мартын Советский район Шуарсолаэш тымдышывлӓн йишеш шачын. Оршанка кокшы ступенян школ паштек Азан халаштышы Восточно-педагогический институтыш тыменяш пырен. 1931 ин тӹдӹм тымень пӹтӓрен. МарНИИ-штӹ пӓшӓлен, мары йӹлмӹ дӓ сӹлнӹшаям шӹмлен. «Марий коммуна», «Марийская правда» газетвлӓ дон кӹлӹм кычен шалген. 1937 и гӹц Н.К.Крупская лӹмеш Марпединститутышты мары сӹлнӹшая курсым виден. Сӹлнӹшая пӓшӓжӹм 1926 ин тӹнгӓлӹн. Анзыц руш йӹлмӹ дон лыдышвлӓм сирен. 30-шы ивлӓн мары сола гишӓн шукы шайыштмаш шачын. 1935-1937 ивлӓн «Вӹц лӱддӹмӹ» («Пятеро смелых») тетявлӓлӓн повестьӹм сирен. 1942 и тӹнгӓлтӹшӹн Деревяшкинӹм Якшар Армиш нӓлӹнӹт. 1942 ин 25 декабрьын тӹдӹ Сталинград верц кредӓлмӓштӹ колен. Волгоград кымдемӹштӹш Клычково сола лишнӹ тайымы. Повестьшӹм сирен пӹтӓрӹде.




#Article 255: Алдиар Крисам (165 words)


Алдиар Крисам (Смирнов Хрисанф Николаевич) Мары Эл республикӹн Моркы районыштышы Осипсолаэш 1903 ин 4 мартын хресань йишеш шачын. Нужда ылынытат, сола школышты веле тыменьӹн, вара ӹшке семӹньжӹ пӓлӹмӓшӹм поген. 1920 ин комсомолыш пырен. Сӓмӹрӹквлӓн движенин активист 1921 ин Пӹтаришӹ мары областной конференциштӹ ылын. 1925 ин тӹдӹм Моркы кантком РЛКСМ-ын секретареш айыренӹт. Коллективизаци пӓшӓ гӹц ӧрдӹжеш кодде, шачмы кымдемӹштӹжӹ икманяр сельхозартельӹм пачын. Комсомол пӓшӓм виктӓрӹмӹжӹ годым икманяр агитационный брошюрым сирен. 1933 и гӹц 1937 и якте Крисам Алдияр «Марий коммуна» газет редакциштӹ пӓшӓлен. 

Сирӓш селькор семӹнь 1920-шы ивлӓн тӹнгӓлӹн. Вара шайыштмашвлӓм, очерквлӓм сирен. «Йӓрӓ кӹшкӓр» шайыштмашыштыжы Крисам Алдиар солаштышы у пӓшӓзӹ эдемӹм анжыкташ цацен. Революционный романтика творчествыштыжы кого вӓрӹм йӓшнен. Статьья дӓ фельетонвлӓжӹм тӹдӹ Аяр, Аяр Ялпай псевдонимвлӓ дон сирен. Юж источникӹштӹ 1937 ин Крисам Алдияр «Патыр» лӹмӓн романым сирен пӹтӓрӓ ылын манын сирӹмӹ. Но 34 иӓш литератор-журналистӹм репресси жепӹн 1937 ин шӹжӹм кычен кеӓт дӓ 10 иэш казематыш шӹндӓт. Романын рукописьшӹ перегӓлт кодде. Реабилитаци документвлӓ семынь, Крисам Алдиар 1939 ин октябрьын Улан-Удэ тюрьмӓ больницеш колен.




#Article 256: Анисимов Эврик (224 words)


Анисимов Эврик Васильевич 1938 ин 21 июльын Моркы район Волаксолаэш шачын. Шӹмиӓш школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Весшӱргӹ кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн. 1956 ин Н.К.Крупская лӹмеш МГПИ-ш истори дӓ филологи факультетӹш тыменяш пырен. Дипломым нӓлмӹкӹ, 12 и сола школышты пӓшӓлен. Тымдышы, завуч, школ вуйлатышы ылын. 1973 ин журналист пӓшӓш ванжен. «Марий коммуна» газетӹштӹ труен. Сӹлнӹшая пӓшӓжӹм 1953 ин тӹнгӓлӹн. Лач тӹ ин 3 февральын лӓкшӹ «Марий коммуна» газетеш тымдышы ӓтяжӹ сирӓш шӱдӹмӹ «Телӹм ирок» пӹтӓриш лыдышыжы  пецӓтлӓлтӹн. Вара автор В.Колумб дӓ А.Степанов доно пӓлӹмӹ лин. Тӹнг шотышты Эврик Анисимов пӧртӱ, шачмы кымдемжӹ, сола пӓшӓзӹвлӓ гишӓн сирен. Лыдышвлӓжӹм «Рвезе коммунист» редакциш колтен миэн. Институтыушты тыменьмӹжӹ годым сӓмӹрӹк поэт сӹлнӹшая кружокын активиствлӓ логӹц иктӹжӹ ылын, у тӓнгвлӓм воен — Семен Николаевым, Алексей Александровым дӓ молымат. Тӹ жепӹн институтышты творческий ӹлӹмӓш шолын шалген, Эврик Анисимов дӓ молы сӓмӹрӹк сирӹзӹвлӓ вуйта иктӹ-весӹштӹ дон тӓнгӓшен сиренӹт. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ шӹренок газетвлӓштӹ, «Ончыко» журналышты лӓктӹнӹт, радио донат йонгалтаралтыныт. «Ӹлӹмӓш ви» пӹтӓришӹ лыдыш сборникшӹ 1968 ин лӓктӹн. Э.Анисимов тетявлӓлӓнӓт сирен. «Мары коммуныш»  пӓшӓлӓш ванжымыкыжы, газет материал сирӓш шукы веремӓжӹ кеӓш тӹнгӓлӹн. Цилӓжӹ Эврик Анисимов шӹм поэтический сборникӹм лыктын. Пасна вӓрӹм поэзиштӹжӹ нелӹ вырсы жеп дӓ вырсы паштекшӹ тетя жеп гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓ нӓлӹт. «Сола покшалны» (1977) сборник лач ти темым ӓвӓлтӓ. Ти книгӓ гӹц шукы лыдышыжок руш йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ ылыт, нӹнӹ «Опаленное утро» (1988) лӹмӓн пасна изданиш пырталтыныт. Эврик Анисимовын сек яжо лыдышвлӓэшӹжӹ мары композиторвлӓ семӹм пиштенӹт.




#Article 257: Каткова Зинаида (118 words)


Каткова Зинаида Федоровна (07.10.1922 — 08.06.2004) Куженер район Верхушут солашты хресӓнь йишеш шачын. Школым пӹтӓрӹмӹкӹ, Йошкар-Олаштышы педучилищӹш тыменяш пырен, но оска уке гишӓн тӹдӹм вӓшке шуаш вӓрештӹн. 1940-шӹ ин Мӹндӹр Ирвел (Дальний Восток) кыдалын, элкӧгрӹ пӓшӓ отделышты труен. 1949-шӹ ин журналист пӓшӓш ванжен. 1954-шӹ ин Йошкар-Олаш пӧртӹлӹн дӓ Медведево район газет редакциш пӓшӓш пырен. Вара МАССР культура Министерствышты методист ылын, радиошты пӓшӓлен.  

Пӹтӓришӹ «Тымаша веле» лӹмӓн шайыштмашыжы 1958-шӹ ин «Ончыко» журналеш пецӓтлӓлт лӓктӹн. Тӹ инок «Вырсы ак ли ыльы гынь...» повестьшӹ лӓктӹн. 1965-шӹ ин - «Кышты ылат, цӓшем?» роман. Зинаида Каткова тетявлӓлӓнӓт шукы сирен. «А вуй вӹлнӹ ире пӹлгом» драмыжы Мары театрын сценыжы вӹлнӹ шӹндӓлтӹн. З.Каткова мары да руш йӹлмӹ дон произведенивлӓм сирен. Сирӹзӹ Курмузак Зервика псевдонимӹм кычылтын.




#Article 258: Ломберский Илья (121 words)


Ломберский Илья (Токмурзин Илья Михайлович) 20 июнь 1896-шы ин Оды (Удмурти) кымдемӹн Каракулин районыштыжы Ныргында солашты хресӓнь йишеш шачын. Шачмы сола школжым тымень пӹтӓрӹмӹкӹ, Пошкырт кымдемӹштӹш Николо-Берёзовка сола второклассный школыш тыменяш пырен. 1915-шӹ ин Азан учительский семинариш пырен. Тӹдӹм пӹтӓрӹмӹкӹ, И.Ломберскийӹм армиш нӓлӹнӹт. 1918-шӹ ин тӹшец пӧртӹлӹн. 1919-шӹ и гӹц школышты пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹн. 

Сӹлнӹшая пӓшӓм 1920-шы ивлӓн тӹнгӓлӹн. 1929-шӹ ин тӹдӹн пӹтӓришӹ «Улы сола доно» лӹмӓн сборникшӹ лӓктӹн. 1930-шы ивлӓн И.Ломберский «Миллион-влак» («Миллионвлӓ») романым сирен. Тӹдӹ сирӹзӹн колымыжы паштек веле 1959-шӹ ин пасна книгӓ дон лӓктӹн. Эргӹжӹ Р.Токмурзин попымы семӹнь, Илья Ломберский романын кокшы книгӓжӹм сирен, тӹдӹн рукописьшӹм Йошкар-Олаш колтен, но тӹдӹ тагыш-ӓнят ямын. Сирӹзӹ тенгеок ик кӹдежӓн пьесывлӓм, очерквлӓм сирен. 1920-шы ивлӓн  Ломберын, Ломбер, Менчла марий, Токмырзан псевдонимвлӓ дон сирен.




#Article 259: Бояринова Вера (135 words)


Бояринова Вера Ильинична (29.07.1924 — 21.03.1996) У Торъял район Кемсолашты хресӓнь йишеш шачын. Тошты Торьял кӹдӓлӓш школышты пӓлӹмӓшӹм поген. 1942-шы ин тымдышывлӓм йӓмдӹлӹмӹ курсышты тыменьӹн дӓ кок и школышты мары йӹлмӹм дӓ сӹлнӹшаям тымден. 1944-шӹ ин Н.К.Крупская лӹмеш Марпединститутыш тыменяш пырен. Театральный студиш каштын. Икманяр жеп актриса ылын. Институтым пӹтӓрӹмӹкӹ, школышты, мары книгӓ издательствышты, радиошты пӓшӓлен.

Вера Бояринован пӹтӓришӹ лыдышвлӓжӹ 1943-шы ин «Марий коммуна» газетеш дӓ «Родина верч» альманахеш пецӓтлӓлтӹнӹт. Шукы лыдышешӹжӹ композиторвлӓ семӹм пиштенӹт. Творчествыштыжы тӹнг вӓрӹм фольклор нӓлӹн шалген. Тенге «Окачи», «Ош йӱксӹ», «Йой ӹрвӹж дӓ ышан орави» поэма-ямаквлӓ, «Овда» повесть-ямак шачыныт. Прозымат сирен. Сек яжо шайыштмашвлӓжӹ 1971-шӹ ин «Сӹнзӓлӓн кайдымы цӓш лӹман пасна книгӓэш лӓктӹнӹт. Маргостеатрын сценыштыжы «Ош йӱксӹ» (1965) дӓ «Овда» (1979) пьесывлӓэш спектакльвлӓм шӹндӹмӹ. Вера Бояринован шукы произведенижӹм руш йӹлмӹш сӓрӹмӹ, икманяр лыдышыжы суасламары, мордва, венгр, финн йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ ылыт.




#Article 260: Байгуза Юрий (150 words)


Байгуза Юрий (Байгузин Юрий Владимирович) (07.09.1959 - 28.04.2004 ) Пошкырт кымдем Мишкӓн районыштышы Торгымтӱр солашты хресӓнь йишеш шачын. Кӹдӓлӓш школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, 1977-шӹ ин МарКУ-н истори дӓ филологи факультетӹшкӹжӹ тыменяш пырен. 1978-1983-шы ивлӓн Москвашты  А.М.Горький лӹмеш Сӹлнӹшая институтышты пӓлӹмӓшӹм поген. Комсомол обкомышты библиотекарь семӹнь труяш тӹнгӓлӹн. 1984-шӹ ин январьын «Йӓмдӹ ли» газет редакциш ванжен. 1984-1986-шы ивлӓн армиштӹ служен. Пӧртӹлмӹкӹжӹ, газетӹшток пӓшӓм ӹштен. 1991-шӹ ин «Кугарня» газет редакциштӹ труен. 1992-шы и гӹц тӹнгӓлӹн, ӹлӹмӓшӹжӹ М.Шкетан лӹмеш театр доно кӹлдӓлтӹн, тӹдӹ тӹштӹ режиссерын палшышыжы ылын. 

Юрий Байгуза школышты тыменьмӹжӹ годымок сирӓш тӹнгӓлӹн. Пӹтӓришӹ лыдышвлӓжӹ, статьявлӓжӹ «Йӓмдӹ ли», «Ленинец» (Уфа) газетвлӓштӹ пецӓтлӓлтӹнӹт. МарКУ-шты дӓ Сӹлнӹшая институтышты тыменьмӹжӹ годым лыдышвлӓм сирен, халык ямаквлӓм руш йӹлмӹш сӓрен. 1990-шы ин «Саман» альманахеш тӹдӹн «Эмукан вӹдсӹнзӓ» шайыштмашыжы лӓктеш. Юрий Байгуза драматург семӹньӓт кымдан пӓлӹмӹ ылеш. «Шӧртньӹ лыды» (В.Пектеев дон сиренӹт), «Парсын утикӓ», «Кумаӹдӹр» дӓ молы пьесывлӓжӹ М.Шкетан лӹмеш театрын сценышты шӹндӓлтӹнӹт.  Театрлан кымдан пӓлӹмӹ вескид сирӹзӹвлӓн пьесывлӓштӹм сӓрен.




#Article 261: Элнет Сергей (192 words)


Элнет Сергей (Краснов Сергей Архипович) (27.08.1903 — январь 1937) — Моркы район Азъял солашты хресӓнь йишеш шачын. Революци якте двухклассный школым тымень пӹтӓрен. 1919-шӹ ин шачмы кымдемӹштӹжӹ сек пӹтӓришӹ комсомолыш пырен. 1925-шӹ ин «Йошкар кече» газет редакциштӹ пӓшӓлен. 1926-1927-шӹ ивлӓн Москвашты Журналистика кугижӓншӹ институтышты пӓлӹмӓшӹм поген, но тӹдӹм тымень пӹтӓрӹде. 1929-шӹ ин шачмы солаштыжы «Патыр» лӹмӓн колхозым ӹштен, тӹдӹн пӹтӓришӹ председательжӹ лин. 1930-шы ин тӹдӹн вуйлатымыжы доно «Колхоз йӱк» район газет лӓктӓш тӹнгӓлӹн, пӹтӓришӹ редактор тӹдӹ ӹшкежок лин. 1931-шӹ ин «Марий коммуна» газетӹш пӧртӹлӹн, 1933-1934-шӹ ивлӓн тӹдӹн тӹнг редакторжы ылын. 1935-шӹ ин Сергей Архиповичӹм Моркы медрабфакын вуйлатышеш шагалтенӹт, 1936-шы и гӹц Шиньша солаштышы «Ушнымаш» колхозым вуйлатен. 

Сӹлнӹшая пӓшӓм 1920-шы ивлӓн тӹнгӓлӹн. «Йошкар кече» газетӹш сола ӹлӹмӓш гишӓн селькор семӹнь шукы очеркӹм, статьям сирен. Шайыштмаш дон лыдышвлӓжӹ газетвлӓштӹ, «У вий», «Арлан ден Кестен» журналвлӓштӹ лӓктӹнӹт. 1936-шы ин сирӹзӹн «У вий» журналеш «Ӹлӹмӓш шолеш» повестьшӹ пецӓтлӓлт лӓктӹн. Но повесть сирӓлт пӹтӓрӹдӹмӹ кодын. 1937-шӹ ин декабрьын сирӹзӹм контрреволюци пӓшӓм видӓ манын кычен нӓнгенӹт дӓ вес ин январьын лӱэн пуштыныт. 

Краснов С.А. Сергей Элнет псевдонимӹм 1923-шы и гӹц кычылташ тӹнгӓлӹн. Южнамжы кӹтӹкӹн С.Эл., С.Элн., С.Красн, К.Э. веле сирен.  Моркы районыштышы Азъял кӹдӓлӓш школ тӹдӹн лӹмжӹм намалеш.




#Article 262: Мэрилин Монро (1111 words)


Лачокшы лӹмжӹ дӓ фамилийжӹ: Норма Джин Бейкер Мортенсон.

Мэрилин Монро 1 июньын 1926 ин Лос-Анжелесӹштӹ шачын, 5 августын 1962 ин Брейтвудышты (Калифорни) колен.

Ӹндекш цӓш ирокын икӹмшӹ июньын 1926 ин Лос-Анжелесӹштӹ шӹдӹр шачын - Норма Джин Бейкер. Шотлалтеш, Норма Джинӹм тӹ веремӓштӹш кок кого актрисы лӹмеш лӹмденӹт. Нормы Толмэдж и Джин Харлоу лӹмеш. 
Мэрлин Монрон ӓвӓжӹ, Глэдис, кинолабораториштӹ пӓшӓм ӹштен, кадырвлӓм когон тусарен анжен, кышты Норма Толмэдж ылын. Тӹдӹ сусун анжен ти йӹлмӹдӹмӹ киноштышы цолга шӹдӹр вӹк. Дӓ кынам Глэдисӹн ӹдӹржӹ шачын, тӹдӹм яратымы актрисы лӹмеш лӹмдӓш шанен. Но ӹшке кокшы лӹмжӹ доно Норма Джин  голливудский шӹдӹр Джин Харлоу лӹмеш лӹмдӹмӹ агыл. Ӹдӹрӹн  шачмы жепешӹжӹ актрисын лӹмжӹ Харлин Карпентер ылын. Джин Харлоу лин  1928 ин веле, кынам Норма Джин кок иӓш ылын.

Тӹдӹн папажӹ Ирланди гӹц, тьотяжӹ Шотланди гӹц. Вараш ӓтяжӹ Норвеги гӹц. Ӹдӹрӓшӹм крестенӹт, кынам тӹдӹлан куд тӹлзӹ ылын, кыце Норма Джин Бейкерӹм Евангелий церкӹштӹ, Калифорништӹ. Тӹдӹн ӓвӓжӹ Глэдис Пеарл Монро (ӹдӹр фамилижӹ) Мексикышты 1900 ин шачын. Шачмы свидетельствыжы, Нормын ӓвӓжӹ списокыш ӓтяжӹ семӹнь Маритин Эрвардым Мортенесӹм пыртен. Марывлажӹ Глэдис: Бейкер, вара Мортесон, кыды шуэн тӧрӧк мӹшкӹрӓн ӹлмӹм пӓлӹмӹ ваштек. 1934 ин Глэдис попазен ороды томаш. Шукы веремӓ изижӹ годым Норман тетя томашты эртен. Цилӓ изи годшы фотографиштӹ Норманын ӱпшӹ тӧр дӓ якшарика кӹран цӹреӓн ылын.

Иктаманярӹштӹ, марлан кемӹ паштек Монро тумаяш тӹнгӓлӹн ӹшке карьерӹжӹ гишӓн, кыды паштек сентябрьын 1946 ин марӹжӹ дон айырлен.

Январь тӹлзӹн 1954 ин Мэрилин Монро бейсболистлан Джо Ди Маджолан марлан кен. Кыце вара лин, Ди Маджо Мэрилинӹм когон яратен дӓ шӹрен кидӹм вӹкӹжӹ лӱктӓлӹн. Седӹндон октябрь тӹлзӹн 1954 ин нӹнӹ айырленӹт. Но тиштӹ улы ик кого «но», колымы яктежок  Джо Мэрилинӹм яратен дӓ ӹшкетшӹ марыжвлӓ лоштӹ тайӹмӹ кечӹшкӹжӹ толын. Сойтокат Ди Маджо пакылаат Мэрилинлан палшен шалген. Марлан кемӹ паштек Ди Маджо киностудии 20th Century Fox дон мюзиклыш «Нет лучше бизнеса, чем шоу-бизнес» мадаш шӱденӹт. 

Март тӹлзӹн 1954 ин Мэрилин нӓлӹн сӹнгӹмӓшӹм «Сек пӓлӹмӹ актрисы». Январьын 1955 ин Мэрлин пӓлемден ӹшке корпорацижӹ гишӓн «Мэрилин Монро Продакшнс», кыдын вара лин кугижӓжӹ дӓ контрольный пакет акцин хозажы.

Февральын 1961 ин, Мэрилин когон янгылен шӹнзӹн. Тӹдӹ айырлен веле Артурт Миллер дон; киножы «Неприкаянные» гишӓн критиквлӓ худӓн попенӹт; дӓ пакылаш карьерыжы кайын худан. Седӹн дон, «тӹдӹ  тонӹжӹ пӹцкемӹш комнытышты кодын, амалаш пӓлшышы средствывлӓм йӱн дӓ кӹжгӹцшӹм йамден». Тӹнӓмок тӹдӹм Нью-Йоркышты ороды томаш пиштенӹт.

Эче 1950 ин Мэрилин драматург Артур Миллер дон вӓшлин, но вара нӹнӹ айырленӹт и вӓшлинӹт 1955 ин веле. Тӹ веремӓэш тӹдӹ айырлышы ылын, дӓ  тӹ вӓтӹжӹ гыц кок тетяжӹ ылын. Цилӓ анзӹлнӹ нӹнӹ сӱӓнӹм ӹштенӹт 29 июньӹн 1956 ин, а кок кечӹ эртӹмӹкӹ  еврейский сӱӓнӹм (Артур еврей ылын). Ти мыжырангмаш сек кужы цилӓ гӹц лин, вет лачок, Монро соок ышан пуергы гишӓн тумаен, кыды кердӹн темен тӹдӹн акситӹвлӓжӹм тыменьмӓштӹ. Ти сӱӓн сек цӓшӓн ылын: нӹнӹ иквӓреш нӹл и утла ӹленӹт дӓ 20 январьын 1961 ин айырленӹт. Пакыла жы пӓлӹмӹ лин, Артур иктаманяр ӓрняштӹ ӹшке дневникӹштӹжӹ сирен, кышты келесӹмӹ: «Мӹлӓм чучеш, тӹдӹ мӹньӹн изи тетяем, тидӹм тӹрхенӓт ам керд!». Мэрилин ти сирӹмӹжӹм ужын дӓ ӧрӹн, кыды ваштек нӹнӹ соредӓл шӹнденӹт. Мэрилин тетям ӹштӓш шанен, соок мыжырангмыжы годым мӹшкӹрӓн лиӓш тумаен, но кердде. Артур гӹц мӹшкӹрӓн лин, но мӹшкӹрӓнгмӹжӹ внематочный лин.

Вадеш 4 августын 1962 ин Мэрилин Монро Питер Лофордлан, британский актёрлан звонен, кыды мыжырангын Пэт дон, президентӹн Джона Ф. Кенндин ӓкӓжӹ дон. Тӹдӹ амалышы юкан ылын, дӓ шайыштмашышты тошнан пӹтен: «Мӹнь вӓрешем Пэт дон, президент дон дӓ ӹшкедонетӓт цеверемдӹ, тӹнь яжо ӹрвезӹ ылат». Иктаманяр цӓшӹштӹ американский экранын секс-символжым ӹшке Лос-Анжелесӹштӹшӹ виллышты колышым моныт. Тӹдӹн цевер кӓпшӹ цӓрӓн амалымы вӓрӹштӹ кымык лицӓ дон киен.

Юнис Марри, Монрон палшен шалгышыжы, келесен, иктӓ 3:30 тӹдӹм кӹдежӹштӹжӹ ужын. Тӹргӹжланаш тӹнгӓлмӹкӹжӹ, тӹдӹ психиатр док йӹнгӹлтӓрен, церлӹшӹлӓн Ральф Гринсонлан, дӓ тӹдӹн ӹшке церлӹшӹлӓн Хайману Энгелбергулан. Гринсон 3:40  толын дӓ Мерлинӹн кӓпшӹм ужын колтен. Иктаманяр минутышты Энегелбург толын, кыды колымыжы гишӓн келесен. Тӹдӹн причиныжы, кыце анжыктен экспертизы лин «отравлени барбирутами, прероральный передозировкы». Оролывлан (полицейскийвлӓн) отчётыштыжы сирӹмӹ ылын  - «виднӹ, ӹшке пуштмаш».

Мэрилин Монро ӹшкетшӹ колен, телефон трубкажы кидӹштӹжӹ ылын, йӹдӹм 4 гӹц 5 августӹш 1962 иш, ӹшке томаштыжы brentwoodдышты, 12305 Fifth Helena Drive Brentwood, California. Амалымы вар доны охыр ӓтӹ амалашпалшышы лекӓрцӹ гӹц киен. Луатнӹл вес лекӓрцӹвлӓ йӹд столӹштӹ ылыныт. Мэрилин Монро нимаханять колымы сирмӓшӹм сирен кодыде. Кӓпшӹм моргыш пачаш кандедӹт, кыдым  церлӹшӹ Цунетоми Ногучи ӹштен, патолог келесен, Мэрилин Монро наркотикын передозировкы гӹц колен.

Сойтокат ти версиштӹ ваштарешлӹмӓшвлӓ улы, седӹндон пуштмаш гишӓн тумаяш лиэш. Шукы ужшы эдемвлӓ вара ӹшке помымышты гӹц карангыныт. Кыдыланжы алталаш шӱденӹт, нӹнӹн шамакышты доно, Джон Ф. Кеннедим ти йылашкы пырташ агыл манын, и тӹдӹн шоляжым СШАн юстицин министыржым Роберт Кеннедим.

Шая  президент дон Монрон кӹлжӹ гишӓн май 1962 и гӹц лӓктӹн – тӹнӓм актрисы 20 тӹжем эдем анзылны, погынышывлӓлӓн Мэдисон-Скуэр-Гарденештӹ яратышы юк доно мырым «Шачмы кечы доно» мырен. Кӹзӹт пӓлӹ, тӹ  йӹдӹм нӹнӹ иквӓреш эртӓренӹт Бинг Кросбин Палм-бич томаштыжы, вара эче иктаманяры гӓнӓ ужыныт. Кыце попат, эче анзыц Монро Роберт док лишӹл ылын, кыды ӹзӓжӹ дон вӓшлимӹ гишӓн ваштареш ылын, шана тидӹ когоньӹштӹланат репутациштӹм худаемден кердӹн.

Тумайӹмаш, кӱ Монрон колымлан палшен,  шукы. Лин кердеш, халык вӹк лыкташ агыл манын, кок кого эдем кымда америкы сӓндӓлӹкӹн ик политический роды гӹц сӱӓн якте Монро дон  пижедӹлмӹм таяш? Али Роберт, айӹрлаш цацышы актрисы дон, Мэрилинӹм колымаш шоктен? Иктаманяр кечӹ анзыц колымыжы якте вуйта Монро писательлан Реберт Слацерулан попен «Бобби мӹньӹм ак цаклы». «Мӹнь кердӓм пресс-конференцим ӹштен  дӓ тидӹ гишӓн шайышт пуаш». Ӹшке биографиштӹжӹ кинон шӹдӹржӹ Слацер тумая, ти шӹтӹр йӹдӹн тӹдӹн док толын юстицин министыржы, вара эртӓрӹшӹ йӹдӹм вингӹжӹн томаштыжы, Питер Лофорд дон, но тӧр тидӹ ӓли агыл? Сеймур Херш ӹшке биографический книгӓштӹжӹ  «Тёмная сторона Камелота» пумагавлӓ попымы семӹнь, Кеннеди Монрон ӓвӓжӹлӓн кого рентым ӹштен, ӹдӹржӹн шӹп лимӹжӹм нӓлӓш. Хотя ти пумагавлӓ алаталымаш ылеш.

Монрон колымыжым мафи доно ушенӹт, кыдын дон Кеннеди соредӓлӹн. Ӓнят, актрисым карангдымы годым, нӹнӹ тумаенӹт Джордж дон Бобби вӹк лӓктӹт. Но вес верцӹн анжалмыкы, кок остатка тӹлзӹн Монрон телефонжым колыштыныт, кыце юстицин министыржы Роберт Кеннеди, тенгеок Джимми Хоффин.профсоюзын агентвлӓжӹ.

Лачокок актрисы заложницы кугижӓн дӓ шпанан кредӓлмӓштӹ лин? Тидӹ эче лачок агыл, но церлӹшӹвлӓн колымыжы гишӓн келесӹмӹштӹ лӱктӓлеш ядмашвлӓм. Сирӹмӹ, шамак шотеш, тӹдӹ тӧрӧк 47 лекӓрцӹм нембутала нелӹн колтен, хотя тӧрлӹшӹ Энгелберг тӹдӹлӓн 25 пилюльӹм йӱӓш сирен. Монро тенге ӹшкӹмжӹм пуштын гӹнь, желудыкыштыжы лекӓрцӹ гӹц иктамажы кодшашлык. Но нимат ылде. Тидӹм внутривенный передозировкы барбитурат дон ынгылдӓраш лиэш, хотя рецептӹм ампулылан иктӓт сирӹде. Ти уколым ӹшке ӹштӹде ма? Экспертӹн сирӹмӹ семӹнь нимахань пӓлӓт инъекции гӹц кӓпӹштӹжӹ уке, хотя  тулӹмӹ пумага, кыдым торлӹшӹ Энгелберг колтен келесӓ, уколым ик кечӹ анзыц колымешкыжы ӹштӹмӹ. Кыды гӹц кодшашлык пӓлӹ ылын, актирсын психоаналитикын Ральф Гринсонын самынялтмыжы, кыды сирен тӹдӹлӓн йӱӓш хлоралгидратӹм нембутал йӱмӹ паштек.

Кӹштӹ лачокшы иктӓт ак пӓлӹ

Тӧрӧк колымыжы паштек актрисын наркотик гӹц передозировкы  обсуждӓялтын американский печатьышты, эффект Вертерам ӹштӹмӹ, шукынжок тидӹ паштек примерӹм нӓлӹнӹт.

Тӹдӹм стенӓн склепӹшкӹ тайенӹт. 8 августын 1062 ин Westwood мыгилӓштӹ 1218 Glendon Авеню, Westwood Калифорништӹ Мэрилин Монрон тайымаш кечӹ лин.




#Article 263: &quot;Козьмодемьянск хала&quot; хала округ&quot; муниципальный образованин администрацижӹ (148 words)


 
Администраци Россий Федерацин дӓ Мары Эл Республикӹн Конституцивлӓ, федеральный законвлӓ дӓ Мары Эл Республикӹн законвлӓ семӹнь, Козьмодемьянск хала хала округ муниципальный образованин  Устав семӹнь, вӓрӹштӹш референдум дӓ гражданвлӓн погынымашвлӓштӹ принимайымы решенивлӓ семӹнь, Администраци гишӓн положени дӓ молы нормативный правовой актвлӓ семӹнь пӓшӓлӓ. 
 
Администраци ӹшке пӓшӓжӹм муниципальный казенный учрежденин организационно-правовой форма семӹнь ӹштӓ, юридический лицӓ семӹнь прававлӓжӹ улы, ӹшке имуществыжы улы, ӹшке лӹмжӹ доно нӓлеш дӓ имущественный дӓ неимущественный прававлӓ дӓ обязанностьвлӓм кычылтеш, судвлӓштӹ истец, ответчик лин кердеш, печатьшы, штампшы, келшӹшӹ официальный символан  бланкшы улы, лицевой счетвлӓ гач бюджетын средствавлӓ доно операцивлӓм ӹштӓ, кыдывлӓм Россий Федерацин Бюджетный кодекс семӹнь тӹдӹлӓн пачмы.
Администрацин пӓшӓжӹн окса доно ситӓрӹмӓш вӓрӹштӹш бюджетын средствавлӓ гӹц ӹштӓлтеш.
 
Администраци вӓрӹштӹш значениӓн ядмашвлӓм решӹмӓш полномочивлӓм 06.10.2003 иӓш 131-ФЗ Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации Федеральный закон семӹнь ӹштӓ.

 
Толшы дӓ колтымы корреспонденцивлӓ шотышты справкывлӓлӓн, гражданвлӓн  обращенивлӓм дӓ жалобывлӓм анжымы шотышты ядмашвлӓлӓн телефон:  (83632) 7-13-65.




#Article 264: Шӹл качшывлӓ (163 words)


Шӹл качшывлӓ тенгеок шӹл качшы йӓнвлӓ () — Mammalia группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого, покшал дӓ изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 280 тӹрлӹ шӹл качшы йӓн улы. Шӹл качшывлӓн сек изижӹ 11 см (каляиӓш), сек когожы 6,5 м (южный морской слон). 

Лӹмӹн этимологижӹ латинлӓ «caro {родительный падеж: carnis}» (шӹл) дон «vorare» (пожирать, проглатывать) шамаквлӓ гӹц лин.



#Article 265: Шӓкшӓльӹ (140 words)


Шӓкшӓльӹвлӓ () — Squamata (Чешуйчатые) группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 5907 тӹрлӹ шӓкшӓльӹ улы. 

Шӓкшӓльӹвлӓн сек изижӹн (Sphaerodactylus ariasae) кытышты 16–18 мм, сек когожын (Комодо варан Varanus komodoensis) кытышты 3 м, нелӹцӹштӹ 70 кг.



#Article 266: Тяньцзинь концессий (529 words)


Тяньцзиньский концессий — концессионный халан территорижӹ Тяньцзинь, власть дон виктӓрӹмӹ великий держава цин династий пумы.

Китай якте пӓшӓм ӹштӓш ирӹкӹм пумыкем веле, ӹшке властьышты вӓрӹштӹ европейский торговойвлӓ xix курымын пӓлдӹртӹмӹ, пӓлен указ императорский. Шукы ӧрдӹжӹшкӹ ак ли иностранецвлӓ власть, ӹмӹл семӹнь ылыт аль тӹ шӱмеш решоткан изи казнен. Держава виӓнгдӓш тӹнгӓлӹт годым европейский шылтыкше ӹшкетшӹ агыл — техень положеништӹш тӱсаш, дипломат дӓ нӹнӹм ядеш гарантий торговойвлӓ ӹштен тӹнгӓлӹн, миссионер, дипломат дӓ путешественник. Исключени ганьывлӓ тенге гӹнят системе китай государственный ӹлӓш ирӹкӹм ак пу, седӹндон изин-олен ӹштем ылын, кыдын вӓреш пиштен учреждениэмӹн придаваться европейский статусым дипломат, власть дон китай имперский независимый.

Выжалымаш покшал международный тяньцзинь xix курым пачаш, а вара, тӹдӹлӓн пекинӹштӹ кӹртни корны ушымы гань ылшы (1897 и) дон дӓ маньчжурия шаньхайгуань вашт, рошт тӹнгӓлтӹшӹн тӹдӹм европейский торговойвлӓ количество кушкеш гӹнь, предприниматель, дипломат. Нападенижӹ европеецӹн шӹреэмӹт дӓ конфликтвлӓ риск чӹдемдӓш шачмы манын, правам пуэн ӓнгӓ рӓдӹвлӓ дон китай тяньцзинь управлени мисси дипломат.

Сек пӹтӓришӹ ылыт, британский тяньцзинь концессий Французла. Япон 1895-1900 пызырыма и ты, дӓ россий герман, государствывлӓмӓт даже концессий, вес вӓрӹштӹ ак ли концессий Шылтыкше — Австро-Венгриштӹ, италиштӹ дӓ Бельгия. Концессий каждый ӹшке школ ылын, тюрьмашкы больницӹштӹ казарма ылеш. 8 кмдан сеттльмент Хайхэ ӓнгӹр мычкы европейский шыпшылтшы.

Цинский тӹнгӓлмӹ процесс дӓ власть деч вара ӹшке парти дӓ пӹтӓрӹмӓшешӹжӹ неравноправный шылтыкше гоминьдан династий суверенитет договор шукемдӓт. Кынам гражданвлӓ сарла дон коммунистический партийыш шылтыкше власть толеш гӹнь, тӹдӹн лӹвӓлнӹ ӹлӓш вӓрештӹн йолажы конфискуят власть жепын кодеш.

Австро-венгриштӹ держава пырышы канден альянс, восстани 1899-1901 Ихэтуаньский, ӹшке владениш наградывлӓ гишӓн дӓ территоривлӓ тяньцзинь правам нӓлӹн. Австро-Венгерский концессий 0,61 площадь нӓлмӹ км2, мам шукыракым концессий келесымаш итальян, но шагалӹнӹт, бельгийский дечем. Концессий школышты ӹшке ылын, тюрьмашкы больницӹштӹ казарма ылеш. А ти австро-венгерский консульство, австро-венгерский законвлӓм подчиняйӓлтӹт гражданинӹн австро-венгриштӹ агыл, а Шылтыкше.

Изи гӹнят войскы шалга, Австро-венгриштӹ кыча, тӹдӹ икшӹ мировой война и подконтрольный йӓнгдӹмӹ территори лиэш. Тидӹн паштек, Центральный держава семӹнь вырсым увертарен Шылтыкше 1917 ин август 14, шылтыкше концессий территорижӹ сӓрӹмӹ ылыт, сарла, а вара концессий Итальян ушымы ылыныт. 1919 ин 10 сентябрьын Австри права гӹц концессий Официально (Сен-договор Жерменский), Венгри а — 1920 и (договор Трианонский).

Мытык жепӹшток ӹшке ӹлӓ гӹнят, Австро-Венгерский концессий хала ӹшке сӹнжӹм пырташ вклад формируялтын.

Ӓвӓсир лапкавлӓштӹ хала концессий хайхэ британский китай, площадь нӓлмӹ 0,81 км2. Концессий муниципальный кӓнгӓш виктӓрӓ.

Концессий французла 100 и нӓрӹ ылын, дӓ шукы пӧртшок шалгышы кӹзӹт якте тӹдӹ тяньцзинь: консульство француз, кӓнгӓш Муниципальный, Французла клуб, Кафедральный собор француз поэт тиштӹ пӓлӹмӹвлӓ ылыт дӓ т. м, драматург дӓ религиозный Клодель Поль Писатель.

Тидӹн паштек, икшӹ мировой война годым концессий Шылтыкше Герман территорижӹ семӹнь сӓрӓш лиэш, американский герман казармывлӓштӹ вӓрлӓнӓ 15-ше пехотный полк толеш.

Территорижӹ 600 эдем гӹц иш кок концессий мировой войнаш гарнизонжы вӓрлӓнӓ. 10 сентябрь 1943 и, кынам сукалтен анзылны ӹшкӹмӹн союзниквлӓ италиш, Япониш концессий армим Императорский территорижӹ оккупируйымы. Вара республикӹн правительствӹжӹ дон китай марионеточный концессий социальный итальян мӹнгеш нӓлдӓ.

Ӓнгӓ кок сир ӓнгӹрвлӓ ирвел россий вӹкӹжӹ нӓлеш концессий Хайхэ. Бэйянский республикынан правительствыжы дон китай концессий рсфср 1920 ин нӓлӹн. 1924 и гӹц ссср-ыш концессий китай отказен.

Тяньцзинь келесымаш Формально экстерриториальный сшан праважы уке. 1921 и гӹц тошты герман гарнизонын вӓрлӓнӹмӹжӹ американский январьын концессий тяньцзинь территория (1938 и якте — 15-ше пехотный полк, 8 декабрьын дон 1938 1941 и — тангыж пехота).




#Article 267: Кулаковы (162 words)


Кулаковы — Мары Эл Республикӹн Кырык мары районыштышы сола. Красноволжский сола поселениш пыра дӓ тӹдӹн административный центржӹ ылеш.
Тӹштӹ 580 эдем ӹлӓ (2014 и).

Цикмӓ — Шывашар корнын вургымла велнӹжӹ вӓрлӓнен, райцентр (Козьмодемьянск хала) гӹц кечӹвӓлвекӹлӓ 12 уштыш вӓрӹштӹ ылеш. Сола гӹц вадывекӹлӓ 1,5 уштыш вӓрӹштӹ Изи Йынгы ӓнгӹр йога.

Икшӹ гӓнӓ ти сола гишӓн Юль Кушыргы гӹц лӓкшӹ 23 ӹлемӓн Кулаков почингӓ семӹнь 1795 ин сирӹмӹ. Тӹдӹ Казань губерништӹшӹ Козьмодемьянск уездӹн Кого Йынгы волостьышкыжы пырен.

Казань губерништӹшӹ ӹлӹмӹ вӓрвлӓм анжыктышы 1859 и годшы спискӹштӹ солам Юль-Кушарга лӹм доно сирен кодымы. Халык лошты Кулаковы маныныт. Москва почта корныш нӓнгешӹ Козьмодемьянск – Казань почта корнышты «лӹмдӹмӹ вӹдважвлӓ сага» вӓрлӓнен манын  пӓлдӹртӹмӹ.

Солашты сола поселенин администрацижӹ, Мосолов лӹмеш племзавод-колхозын правленижӹ, Красноволжский кӹдӓлӓш общеобразовательный школ, социально-культурный комплекс (андак – культура пӧрт), библиотека, почта отделени, фельдшер-акушер пункт дон ветеринар участкы вӓрлӓненӹт. АТС дон лапка улы.
Халык ӹшке чангымы дӓ шукы квартирӓн пӧртвлӓштӹ ӹлӓ. Солашкы газым пыртымы.

Культура пӧрт анзылны Кугу Отечественный вырсеш колышывлӓ лӹмеш  памятникӹм шагалтымы.





#Total Article count: 268
#Total Word count: 95285