#Article 1: Информатика (304 words)


Информатика е наука која ги изучува теориските основи на информацијата и сметањето и нивната примена во компјутерски системи (било да се апстрактни или не).

Зборот „информатика“ за првпат се спомнува во Германија во 1957 година од страна на Карл Штајнбух. Информатиката ја има за основа математиката, електрониката, физиката и некои инженерски науки.

Чарлс Бебиџ во 19 век измислил машина која земала податоци, ги обработувала, и на некој начин обработените податоци ги покажувала. Во тоа време тоа бил механички систем, додека денес сметачите се електронски.

Еден од најголемите теоретичари на модерната информатика е англискиот математичар Алан Тјуринг. За време на Втората светска војна работел на „Енигма“, машина која германската војска ја користела за шифрирање и дешифрирање на пораки. Тјуринг развил постапка со која сите пораки можеле да се дешифрираат. Во текот на тие истражувања настанала познатата Тјурингова машина.

Инфоматиката за основа ја има математиката, електрониката, физиката и некои инженерски науки. Настанала во 19 век а за еден од основачите се смета Чарлс Бебиџ, кој измислил машина која ги земала податоците, ги обработувала и на одреден начин ги прикажувала истите. Бебиџ секако го замислил тоа потполно механички, додека денес сметачите се електронски.

Денешните сметачи имаат сличност со машината на Бебиџ, а тоа во најголема мера се должи на примената на двоичен броен систем. Скоро секоја сметачка машина на денешницата го користи тој броен систем, којшто се состои само од единици и нули. Тоа е така затоа што на сметачот тоа му е наједноставно: 1 - има струја, 0 - нема струја. Системот кој има десет цифри (0-9) се вика декаден. Бебиџ ја имал идејата за користење на дупчени картички за својот сметач а тоа навистина и се користело за чување на податоците пред во употреба да почнат да се користат магнетните мемории.

Според класификационата шема на АКМ (Асоцијација за Компјутерска Машинерија), информатиката ги вклучува следните полиња:




#Article 2: Историја (333 words)


Историја — поим што означува сознанија за минатото. Кога се користи како име за поле на студии, „историја“ се однесува на изучување и објаснување на минатото на човечките општества. Поимот „историја“ потекнува од грчкиот збор ιστορία или historia, што значи расказ, иследување, испитување односно познавање на она што е испитано и ја дели истата етимологија со англискиот збор story (приказна). Во поширока смисла на зборот, историја е се што се случило, како во човечкиот живот, така и во природниот свет.

Историчарите добиваат податоци за минатото од различни извори, како што се пишаните или печатените, монети и други артефакти, градби и споменици, како и преданија. Се што се случило пред забележаната историја се означува како праисторија.

Како историски извори може да послужат визуелните извори (извори кои можат да бидат во облик на илустрации, цртежи, слики, мапи, постери, фотографии, археолошки ископини и др.), писмените извори (кои се во облик на написи, тестаменти, книги, пописни материјали, дневници, мемоари и др.), усната историја (во вид на раскажување или сеќавања на постари лива), и аудиовизуелните извори. Предметите и пишаните сведоштва за животот и дејноста на луѓето во минатото се викаат историски извори.Изворите се делат на материјални и пишани.Исто така се користат и усните кажувања  за минатото.Материјалните извори се разновидни.Во нив спаѓаат стари  орудија, садови, облека, накит,уметнички дела и други. Материјалните остатоци се многу драгоцени.Затоа се чуваат во музеите,а некои,како остатоци од градбите,се наоѓаат на местото каде што се откриени.

Во пишаните историски извори спаѓаат извештаи,патописи,писма,записи,весници,книги...Тие се чуваат  на разни места:во библиотеки,музеи,архиви и на други места.Пишаните извори се многу сигурни и даваат значајни податоци за минатото.

Во усните кажувања спаѓаат разни кажувања за историски настани кои се пренесуваат усно од генерација на генерација.На пример,тука спаѓаат легендите,митовите и песните.Во нив има доста  неточности,измислени настани и личности,па историчарите ги користат многу внимателно.

Средниот век се дели на:
 

Средниот век може да се подели и според уметничките правци; во општествените односи преовладува феудализмот

На полето на уметноста Новиот век се дели на:

Историја се може да се проучува според областити или народи:




#Article 3: Македонска граматика (6354 words)


Македонска граматика — дел од науката за македонскиот јазик, позната како македонистика, која ги изучува формите и значењата на граматичките елементи во системот. 
Македонската граматика се занимава со опишување, изучување и класификација на сложениот систем составен од именки, глаголи, придавки, предлози, прилози, заменки, извици, честички, модални зборови и броеви. Паралелно со тоа, оваа јазична дисциплина се дели на неколку големи гранки, во зависност од темата која се изучува, па така има правопис и правоговор, морфологија, синтакса, фонетика и фонологија, лексикологија, лексикографија, стилистика, дијалектологија и ономастика.

Граматиката на македонскиот јазик и неговите говори била изучувана подолг период во минатото. Како прва печатена граматика на македонскиот јазик се јавува „Слогница речовска“, издадена во 1880 година во Софија од македонскиот преродбеник и револуционер Ѓорѓија Пулевски. „Слогница речовска“ е еден од првите обиди за опис на современата македонска граматика, која требало да излезе во неколку делови и била наменета за општо изучување на јазикот. Покрај „Слогница речовска“, важно е да се наведе и првата печатена македонска граматика во слободна Македонија, односно граматиката на Круме Кепески издадена во 1945 година веднаш по стандардизирањето на јазикот. Меѓу овие две граматики се јавуваат и други значајни обиди за печатење на македонската граматика, кои се фокусирале на класификацијата и опишувањето граматика за општото изучување на јазикот. Денес постојат поголем број печатени македонски граматики, печатени на македонски или на некој од светските или европските јазици.

Македонскиот јазик е јазик на Македонците, службен јазик во Македонија и малцински, службен јазик во Албанија. Јазикот го зборуваат над 3 милиони луѓе во Македонија, Грција, Бугарија, Албанија и во македонската дијаспора. Јазикот според лингвистичката категорија спаѓа во групата на јужнословенски јазици на словенските јазици.

На територијата што денеска ја зазема, а што во блиско минато била поширока, македонскиот јазик се формирал од говорите на македонските племиња кои ја населувале територијата на етничка Македонија, па се длабоко во териториите на денешните Грција, Бугарија и Албанија, но со самиот развој на државите тој регион се стеснал и македонските говори во тие краишта полека почнале да се заменуваат со други јазици. Денес во Албанија, македонски јазик се зборува најмногу во Мала Преспа, Голо Брдо и скоро сите погранични места со Република Македонија. Во Приморска Македонија, македонскиот јазик денес се зборува најмногу ви окрузите Воден и Лерин, а до релативно скоро бил застапен на најголемиот дел од нејзината територија. Во Бугарија, македонскиот јазик се зборува во Пиринска Македонија (од помалку од 3% од населението), а во Србија се зборува во пограничниот регион со Македонија и во областа Гора во Косово.

Првата печатена македонска граматика е од 1880 година и била издадена од Ѓорѓија Пулевски под името „Слогница речовска“. За разлика од тоа, на стандарден јазик прв објавил македонска граматика д-р Круме Кепески во 1946 година. Таа не само што помогнала во кодификацијата на македонскиот литературен јазик, туку и во јакнењето на националната свест кај македонскиот народ по основањето на сопствената држава.

Правописот и правоговорот, познати како ортографија и ортоепија, се стандардните јазични норми на секој јазик со кои се наведува правилниот говор и правилното пишување.

Под правопис се подразбира правилен начин на пишување т.е. правилна употреба на графичките знаци и на интерпункцијата во даден јазик, како и правилна примена на сите законитости според кои се утврдуваат правилата. Сето ова се сфаќа како унифициран збир на правила за пишување на зборовите. Правоговорот се дефинира како правилен изговор на напишаното и на кажаното. Правоговорот налага секој зборувач на еден јазик да ги почитува правоговорните норми. Правописот на македонскиот јазик од моментот на својата стандардизација претрпел неколку измени, односно имало мали измени во правописот во 1945, 1950, 1970 и 1998 година.

Во лингвистиката, правописните правила се категоризираат во една од трите главни  типови: фонетски или фонолошки, морфолошки и етимолошки правопис. Фонетскиот правопис се однесува на гласот или се управува според гласот и таков вид на правопис има во македонскиот, српскиот, хрватскиот или албанскиот јазик. Со други зборови, во овој вид на правописи се пишува како што се чита. Во основа на морфолошкиот правопис лежи строежот на зборот т.е. без разлика како се изговара, секоја морфема си ја задржува основната форма и таков правопис е на пример бугарскиот. На крај, етимолошкиот правопис е правопис кој се темели на постара пишана форма на еден јазик, како што е англискиот или францускиот правопис. Важно е да се напомене дека нема ниту еден правопис кој е чист по природа, односно мора да има елементи од најмалку еден друг вид на правопис покрај основниот.

Правописот на македонскиот јазик се занимава со правописните правила, нивно изучување, подобрување и одржување. Во склоп на македонскиот правопис спаѓа правописот на самогласките и согласките, употреба на голема буква, слеано и разделно пишување на зборовите, делење на зборови, скратеници, транскрипција, интерпункциски знаци и правописни знаци. За подетални информации за секоја од овие области видете ја статијата за правописот на македонскиот јазик.

Фонетиката и фонологијата се делови од науката за јазикот кои го проучуваат гласовното рамниште на јазикот. Тие се сродни науки, тесно поврзани една со друга и се дополнуваат меѓу себе. Во принцип, фонетиката  го проучува создавањето на гласовите со говорните органи, познато како артикулација, и нивните звучни својства или гласовите, познати како акустика. Од друга страна пак, фонологијата го проучува гласот како елемент кој има функција во јазикот да прави разлика меѓу две јазични единици. Со други зборови, фонологијата може да се нарече функционална фонетика. Двете науки во својот центар на внимание го имаат гласот и неговото формирање. Во тесна врска со овие две науки се правописот и правоговорот. Фонетиката и фонологијата ги изучуваат следните дисциплини: гласот и фонемата, говорните органи, поделбата на гласовите, гласовните промени, акцентот, акцентот на сложенките, отстапување од акцентското правило, акцентот на туѓите зборови и акцентските целости.

Македонската азбука е официјално писмо на територијата на Македонија. Писмото е кирилично, со одредени прилагодувања во согласност со македонскиот фонетски систем. Современата македонска азбука се базира врз кириличната азбука на Крсте Петков Мисирков, а некои ортографски знаци се преземени од азбуката на Вук Караџиќ, иако Крсте Петков Мисирков користел знаци за истите тие гласови. Од азбуката на Вук Караџиќ се прифатени графите за буквите љ, њ и џ, а сите останати специфичности се според препораките на Мисирков. Истите букви присутни се и во азбуката на Крсте Петков Мисирков, но со графички симболи л' и н'. Важно е да се напомне дека од азбуката на Вук Караџиќ се прифатени само графовите за буквите, но не и гласовите кои на овие графови им соодветствуваат во истата азбука.

Македонското ракописно писмо () е верзија на печатеното писмо. Формите на буквите на ракописното писмо се поразлични и приспособени за побрзо рачно пишување. Македонското ракописно писмо е:

Академската транслитерација на македонското писмо, како и правописот, ја користи следната латинична азбука:

Во македонскиот јазик има 31 глас и секој глас е претставен со по еден знак или буква. Самогласките во македонскиот јазик се: а, е, и, о, у, додека согласките се останатите 26 гласови од македонскиот фонетски систем. Карактеристики на гласовите во македонскиот јазик се едначењето по звучност, обезвучување на крајот од зборот, удвојување на согласки и елизија.

Самогласки

 (темен глас) се јавува во некои дијалекти и неколку изолирани примери, каде се означува со апостроф (’).

Самогласките во двосложни зборови се изговараат (реализираат) како долги, на пр. „се“  и сее .

 Зависно од дијалектот, Ѓ и Ќ може да ги претставуваат венечно-преднонепчените слеани согласки (, односно ).

Заднонепчената носна согласка  понекогаш се јавува како алофон на  пред  и . Пример е зборот „англиски“ .

Белешка: Гласовите во табелата се според МФА. Доколку имате проблеми со нивното толкување, видете ја .

Акцентот (латински: accentus, потпевнување) е изделување на еден слог од зборот со помош на одредени фонетски средства како што се сила на издишаната воздушна струја, висина на тонот или квалитетот на гласот. Акцентот ги засега самогласките како гласови со најголема звучност и како основа на слогот. Во зависност од видот на изделената единица, било да е слог, збор или реченица, акцентот може да биде зборовен или слоговен и реченички или фразеолошки. 

Зборовен акцент е тој акцент со кој се изделува еден слог од зборот. Секој изговорен збор има акцент и таквите зборови се нарекуваат акцентогени. Сепак, во јазикот има зборови кои немаат акцент и тие се наречени клитички или неакцентирани зборови. Со реченичкиот акцент се истакнува еден збор во реченицата наспроти другите зборови во неа, сè со цел да се даде некаква нијанса во значењето. Така, во тесна врска со реченичкиот акцент се логичкиот или смисловен и емоционалниот или афективен акцент. Покрај оваа основна поделба, акцентот се дели и според фиксираноста на истиот, па така имаме определен  и неопределен акцент. Определениот е фиксиран и секогаш паѓа на еден ист слог. Неопределениот е разносложен и нема фиксна положба.

Македонскиот акцент е динамичен или експираторен и определен. Македонскиот акцент секогаш паѓа на третиот слог од крајот на зборот за третосложни или повеќесложни зборови (пр. тáт-ко-то, тáт-ков-ци, тат-кóв-ци-те, ма-кé-до-нец), на вториот слог на двосложни зборови (пр. дé-те, мáj-кa, тáт-ко) и на единствениот слог кај едносложните зборови (пр. рóг, с'рп, к'рв). 

При зголемување на бројот на слоговите кај еден ист збор, акцентот го менува слогот, при што пак се води сметка тој да биде на третиот слог од крајот на зборот. Така имаме: учител - уч'ителот - учит'елите и сл.

Акцентските целости се два или повеќе зборови подведени под заеднички акцент. Местото на акцентот во акцентската целост се определува според општото правило за македонскиот акцент, односно третиот слог од крајот на зборот или на некој друг во зависност од должината на зборот/ целината. Акцентската целост најчесто е составена од:

Во зависност од тоа какви зборови како членови влегуваат во состав на акцентската целост има:

Зборовите во секој јазик претставуваат одделни единки, но според некои карактеристики тие се поврзани меѓу себе, формирајќи помали или поголеми групи. Така, тие можат да бидат поврзани според значење, според форма, според службата во реченицата итн. Така поврзаните зборови создаваат зборовни групи или класи. Во науката за јазикот има различен број класификации, но најчести се значенската или семантичка, формалната или морфолошка и функционална или синтаксичка класификација.

Според значенската класификација, во македонскиот јазик има единаесет зборовни групи и тие се: именки, придавки, броеви, заменки, глаголи, прилози, предлози, сврзници, честички, извици, и модални зборови.

Според морфолошката класификација, единаесетте зборовни групи се класифицираат во две групи и тоа на менливи и неменливи зборовни групи. Менливите зборовни групи ја менуваат својата форма заради морфолошките потреби, а неменливите не. Менливите зборови ги опфаќаат: именки, придавки, броеви, заменки и глаголи, додека неменливите ги опфаќаат прилозите, предлозите, сврзниците, честичките, извиците и модалните зборови.

Според синтаксичката класификација зборовите се делат на полнозначни или отворени зборовни групи и службени или лексички и службени или функционални зборови. Во полнозначните се  вметнуваат именките, придавките, броевите, заменките, глаголите, прилозите и модалните зборови, додека во службените се вметнуваат предлозите, сврзниците, честичките и извиците. Во вистинска самостојност се изделуваат именките, глаголите и дел од заменките (именските), а другите самостојни зборови имаат ограничена синтаксичка независност.

Именките се зборови со кои се означуваат суштества, предмети, појави и поими. Основен белег на именките во македонскиот јазик е определеноста. По традиција, именките се делат на општи и сопствени.

Членот во македонскиот јазик е постпозитивен, т.е. доаѓа како наставка на именката. Членовите во македонскиот јазик се само определени, односно нема неопределен член во македонскиот јазик. Карактеристично само за македонскиот јазик е тоа што има три форми на определен член, единствен словенски јазик со три определени члена. Определениот член има број и род.

Само определени се сопствените именки и тие не се членуваат (Петре, Скопје, Вардар итн.), но: Совчето, Марето, Надето (нијанса на интимност); Вардарот.

Примери:

Покрај определеноста, именките во македонскиот јазик имаат и: број и род.

Вокатив (форма за повикување) се образува од општата форма на именката со наставка -у или-е: мажу, ќелешу, коњу, крају итн.; бику, волку, смоку, човеку (и човече), јунаку (и јуначе), но: боже, друже, оче; господине, пријателе, мајсторе (кај повеќесложните именки); од именката господ: господи, покрај господе.

Машки и роднински имиња: 

Примери: Зборував со Стојана, со Петрета, со Велка; Го видов Стојана итн.

Множински форми како: Петревци, Велковци итн.

Роднински имиња:  

Форми на множината: 
Избројана множина: три дена, неколку дена; два петла; два кладенца итн.

Обична множина: Македонец - Македонци; граѓанин - граѓани, селанец - селани, скопјанец - скопјани, но Германец - Германци; Турчин - Турци; старец - старци; театар - театри; Грк - Грци; ден - дни, денови; смок - смоци, смокови; крст - крстови; леб - лебови; нож - ножеви; крај - краеви, но: кеј - кејови; крал - кралеви и кралови; зет - зетеви и зетови; меч - мечови; ветар - ветрови; оган - огневи и огнови;

Збирна множина: дол - долишта; крај - краишта; роб - робје; кол - колје; друм - друмје; камен - камење, камења; ремен - ремење, ремења итн.; град - градје; рид - ридје; пат - патје; паќе (=патови).

Вокатив 

Губењето на вокативната форма е покарактеристично за именките од машки род на -а (војвода), но и кај именките од женски род (Емилија, Мимоза, Лиза; Вера место Веро).

Форми на множината: 

Формите за множина: на -а: села, лета, вретена; 

Образување на множината од именките на -е: на -је, -ие, -це: множина на -а: лозје - лозја, влијание - влијанија, лице - лица; сите други именки на -е во множината ја добиваат наставката -иња: пиле - пилиња; име - имиња; море - мориња;

Македонскиот јазик има сложен глаголски систем. Според општата класификација, македонските глаголи ги имаат следните карактеристики: време, начин, лице, вид, преодност, залог, род и број. Според категоризацијата, македонските глаголи се поделени на три големи подгрупи: а-раздел, е-раздел и и-раздел. Понатака, е-разделот е поделен на а-подгрупа, е-подгрупа и и-подгрупа. Оваа поделба според последниот глас на глаголот во трето лице сегашно време.
Според формите, глаголите се поделени на:

Сегашното време се користи за изразување дејства кои се одвиваат во сегашноста и дејства кои се преклопуваат во моментот на зборувањето. Во македонскиот јазик сегашното време се изразува со несвршени глаголи. Теоретски, сегашна конструкција може да се направи и од свршени глаголи, но значењето не е сегашно, туку минато-идно. Покрај основното значење, со формите на сегашното време може да се искаже и:

Формите на сегашното време се создаваат со додавање на наставки на глаголот. Во прилог следуваат наставките за сегашно време, заедно со деклинација на некои од глаголите:

Деклинацијата на некои глаголи изгледа вака:

Примери за некои од употребите на сегашното време:

Минатото определено свршено време или аорист е глаголска форма која се користи да се изрази минати завршени и заокружени дејства, со или без учество на зборувачот. Должината на дејството изразено со ова време може да е кратко или долго. За формирање на минатото определено свршено време се користат глаголи од свршен вид, но понекогаш и многу ретко се користат глаголи од несвршен вид, најчесто во народниот говор. Покрај тоа, ова време се користи за искажување и на:

Некои примери за аористот се:

Во прилог следува деклинација на глаголи од сите раздели и подгрупи:

Минатото определено несвршено време или имперфект е глаголска форма која се користи за искажување минати дејства каде зборувачот е сведок или зел учество во дејството. За искажување такви дејства се користат глаголи од несвршен вид. Сепак, постои можност за изразување на дејства со свршени глаголи, но секогаш таквите глаголи се претходени од ако, да или ќе. Важно е да се напомене дека со свршените глаголи се искажува условен начин, минат-иден или друг аспект, но не засведочено минато дејство. Покрај основното значење на имперфектот, со времето се искажува и:

Некои примери за имперфектот се:

Во прилог следува деклинација на глаголи од сите раздели:

Основна функција на заповедните форми се давање заповед, наредба или забрана. Покрај овие првостепени значења, заповедните форми можат да искажат и:

Заповедните форми за второто лице еднина и множина во македонскиот јазик се образуваат преку:

При искажување на заповеден начин со негативно значење, тогаш се употребуваат зборовите не, немој, немојте и да конструкцијата пред глаголот. Во негативните форми најчесто се користат несвршените глаголи. 

Овие негативни форми имаат значење на забрана, ако се користат свршени глаголи тогаш значењето е во вид на закана или забрана.

Од некои глаголи не може да се образи заповеден начин како што е на пример глаголот може и други слични на него.

Името на простата глаголска л-форма е добиено по карактеристичната наставка -л. Оваа глаголска л-форма има промена само по род и по број.

Кај глаголите од а-група постои само една форма, како на пример „копал“. Глаголите од е-група и и-група често образуваат по две л-форми, како на пример „станал/станел“ или „паднал/паднел“. Од примерите може да се дојде до заклучок дека постојат свршени и несвршени л-форми од несвршени и свршени глаголи. Едната л-форма изразува свршено дејство (пр. станал), додека другата несвршено дејство (пр. станел).

Според образувањето на л-формата се изделуваат глаголи од е-група со о-раздел. Тука се јавуваат:

Во однос на употребата се изделуваат несвршени л-форми од свршени глаголи (пр. дојдел). Тие не се самостојни туку одат со некои сврзници и партикули како на пример со ако, да, ќе и слично. Така се образува фраза „ако дојдел“, а не „јас дојдел“.  
Покрај основната функција, со оваа глаголска форма се градат и одредени сложени глаголски форми како на пример минато неопределено време, предминато време, идно прекажано време и можен начин.

Формите на глаголската придавка се образуваат со наставките: -и, -на, -ни и -т, -та, -то, -ти. Со наставката -т се образуваат глаголски придавки од глаголите со општ дел на н и се додаваат на основните самогласки а и е. 

Освен глаголите од а-група, основната самогласка а е застапена и кај некои глаголи од е-група, како на пример скине - скинат, и од и-група како на пример задржи - задржан. Покрај тоа, основната самогласка е ја имаат и глаголите од е-група и и-група.

Од некои глаголи се образуваат по две глаголски придавки, како на пример: дере - дерен и дран, бере - берен и бран или пере - перен и пран. Со двојните форми обично се искажува разлика во опфатеноста на дејството или признакот. Глаголската придавка има карактеристики и на глагол и придавка. Во промената се однесува како придавка и има форми за трите рода, двата броја и се членува, а според значењето и службата некогаш е поблиску до глаголот, а некогаш до придавката.

Во конструкции со помошните глаголи сум и има, глаголската придавка има глаголско значење: 

Ако глаголската придавка оди како определба на некоја именка, односно во атрибутска служба, таа има придавно значење (пр. развиорено знаме), а употребена самостојно таа може да се поименичи т.е. да стане именка како на пример во реченицата Минатото не може да се избрише. Во македонскиот јазик глаголските придавки се образуваат не само од преодните глаголи (викан,  креп) туку и од непреодните глаголи (дојден, станат). Ова е една од покарактеристичните особини на македонскиот глаголски систем.

Формите на глаголскиот прилог се образуваат од несвршени глаголи со додавање на наставката -јќи. Оваа наставка се додава на основната самогласка а кај глаголи од а-група и на основната самогласка е кај глаголи од е-група и и-група. Така на пример имаме „гледајќи“, „носејќи“, „миејќи“ и слично.

Глаголскиот прилог е неменлива глаголска форма. Овој прилог се јавува како определба на глаголот со кој оди, негов означувач за паралелно дејство со дејството на глаголот во лична форма. Така на пример имаме „Гледајќи те тажен, размислував како да ти помогнам“.

Глаголскиот прилог и личната глаголска форма секогаш имаат ист подмет или вршител на дејство во реченицата. Ако подметот е искажан, тогаш тој се врзува за личниот глагол, како на пример „Одејќи на работа, Бобан видел огномет“, а не „Одејќи Бобан на работа, видел огномет“.

Глаголската именка се образува од несвршени глаголи со наставката -ње. Оваа наставка се додава на основната самогласка, а кај глаголи од а-глаголска група или на основната самогласка е на глаголи од е-глаголска група и и-глаголска група. Така имаме: гледа - гледање, вика - викање, мие - миење, коси - косење и слично. Покрај ова општо правило, поретко има и образување на глаголски именки со додавање на наставката -ние, најчесто од свршени глаголи. Така имаме: воспитува - воспитание, решава - решение и слично.

Глаголската именка е форма во која се вкрстува глаголот и именката, што значи во самата форма има делови и од глагол и именка. Во промената таа се однесува како именка, таа е во среден род, има еднина и множина, се членува, а се изведува од глаголска основа и најчесто значи име на дејство од најопшт вид, без укажување на неговиот вршител.

Исто така, глаголската именка може да означува и предмет, како на пример: Масата беше полна со јадење и пиење. Во ваков случај, овие две глаголски именки означуваат храна, т.е. пијалак. Кога глаголската именка се употребува со прилог, таа заменува некоја зависна реченица или одделна глаголска форма, како во примерот: Го фатиле на спиење, што означува го фатиле додека спиел.

Минатото неопределено свршено време се образува со сегашното време на помошниот глагол сум и глаголската л-форма на менуваниот глагол. Глаголот кој се менува во ова време е секогаш од свршен вид, по кој е и добиено името перфект. Важно е да се напомене дека за трето лице еднина и множина нема форма на помошниот глагол сум. Помошниот глагол сум во ова време се користи поради тоа што глаголската л-форма е нелична т.е. нема лице. Како и кај останатите определени времиња, така и кај ова време несвршените л-форми од свршените глаголи немаат самостојна употреба, како на пример глаголите паднел, станел, туку тие се комбинираат со честичките ако, да, ќе и слично.

Деклинацијата на глаголите од трите основни раздели изгледа вака:

Минатото неопределено свршено време се користи за изразување минато дејство без да се укаже или да се определи конкретниот момент на одвивање на дејството. Покрај оваа основна употреба, времето се користи за искажување и на:

Минатото неопределено несвршено време се образува со сегашното време на помошниот глагол сум и глаголската л-форма на менуваниот глагол. Глаголот кој се менува во ова време е секогаш од несвршен вид, по кој е и добиено името перфект. Важно е да се напомене дека за трето лице еднина и множина нема форма на помошниот глагол сум. Помошниот глагол сум во ова време се користи поради тоа што глаголската л-форма е нелична т.е. нема лице.

Деклинацијата на глаголите од трите основни раздели изгледа вака:

Минатото неопределено свршено време се користи за изразување минато дејство без да се укаже или да се определи конкретниот момент на одвивање на дејството. Покрај оваа основна употреба, времето се користи за искажување и на:

Формите на предминатото време во македонскиот јазик се образуваат со употреба на сум конструкцијата во минато определено несвршено време и со глаголската л-форма која најчесто е од свршен глагол. За полесен преглед на формите на глаголите следува табеларен приказ на три сменети глаголи по лица.

Ова сложено глаголско време означува дејство што се случило пред друго дејство во минатото.

Иако има и други значења надвор од основното значење, предминатото време во современиот македонски јазик има многу поограничена употреба во споредба со останатите македонски глаголски времиња и начински форми. Ова време го истиснуваат минатото неопределено или определено време и конструкциите со глаголска придавка, посебно кога се употребуваат без сопоставување со друго минато дејство. Така реченицата Беше се облекол како за на свадба може да се искаже и како Беше облечен / се имаше облечено / се облекол како за на свадба.

Идното време во македонскиот јазик се образува со честичката ќе и со глаголот што се менува, каде честичката е пред глаголот. Глаголот ги зема соодветните форми од сегашното време. Со идното време во македонскиот јазик се означува дејство кое се врши или се извршува по моментот на зборувањето.

Одречните форми на идното време се образуваат со прибавување на честичката не пред идното време.

Ако се изразува поголема сигурност во вршењето или невршењето на идното дејство, тогаш се употребува конструкција од глаголот има, партикулата да и сегашното време.

Минатото-идно време се образува со ставање на честичката ќе пред глаголот. Глаголот кој следи по честичката е во минато определено несвршено време, кој пак може да биде од свршен и несвршен вид. Минатото-идно време се користи за изразување на идност која не следува по моментот на зборувањето (сегашноста), туку по некој друг минат момент. Со други зборови, во моментот на соопштувањето на времето тоа е минато, а е идно во однос на друго минато дејство, бидејќи следува по него.

Промената на глаголи од несвршен вид изгледа вака:

Промената на глаголи од свршен вид изгледа вака:

Идното прекажано време се образува со употреба на честичката ќе и соодветната форма на глаголот од минато неопределено време. Со идното прекажано време се искажуваат значењата што ги има идното и минатото-идно време, само во вид на прекажување. 

Формите на идното и минатото идно време се користат за директно кажување на засведочени дејства, а формите на идното прекажано време за незасведочени, па според тоа и прекажани дејства. Со идното прекажано време често се искажува личен став кон она што се кажува.

Во прилог следува деклинација на глаголи од сите три раздели:

Формите на можниот начин во македонскиот јазик се најупростени од сите временски и начински форми. За сите три лица има по една форма за еднина и множина. Поради отсуство на показател за лицето, тоа се определува со личната заменка, со предметот или на поинаков начин. По правило, од свршените глаголи се употребува свршената л-форма, а од несвршените глаголи - несвршената. Не може да се каже на пример: ти би викнел и слично.

Како пример за можниот начин следи глаголот „зборува“: 

Сложената глаголска форма која се нарекува има-конструкција се образува со помош на помошниот глагол има или нема во негативна конотација и со глаголска придавка во среден род. Така имаме: имам учено, имав учено, сум имал учено, ќе имам учено, немав учено и слично.

Во различните форми на има-конструкцијата се менува само помошниот глагол, а глаголската придавка се сведува на именувач на глаголското дејство. Конструкциите со има претставуваат паралелни, синонимни и еден вид конкурентски форми на сите сложени глаголски форми во македонскиот јазик, времиња и начини. Значењата на има-конструкциите се многу блиски со значењата на сложените форми во помошниот глагол сум, честичката ќе или би и често можат да се заменуваат едни со други, како на пример: имам гледано со сум гледал, имав гледано со бев гледал, ќе сум имал гледано со ќе сум гледал и слично.

Сум-конструкциите се образуваат со помош на помошниот глагол сум во соодветната форма и со глаголска придавка од преоден или непреоден глагол. Според тоа, имаме: сум дојден, бев дојден, ќе сум дојден, ќе бев дојден, ќе сум бил дојден и слично. Од сите примери, најчесто се употребуваат првите две.

Сум-конструкциите, како и има-конструкциите, се употребуваат како паралелни форми со временските и начинските, посебно кога глаголската придавка е изведена од непреоден глагол. Според тоа имаме: не знам дали се дојдени = не знам дали дошле или ќе бев присутен на состанокот ако ме поканевте = ќе присуствував на состанокот ако ме поканевте.

Да-конструкцијата е една доста карактеристична особина на македонскиот јазик. Оваа сложена глаголска конструкција е составена од честичката да и некој глагол, кој најчесто е во сегашно време. Да-конструкцијата има самостојна употреба и истата може да ги има едно од следните значења:

Да-конструкцијата може да биде дел од: одречни сложени глаголски форми за искажување идност, негирана директна заповед, сложени глаголски конструкции со некои глаголи што означуваат начин на вршење дејство, фаза од вршењето на дејството или личен став на зборувачот кон дејството.

Придавките се менлива зборовна група која именуваат некаква карактеристика на предметите, суштествата и појавите. Карактеристиките секогаш им се препишуваат на предметите како нивни признак, тие се во тесна врска со именките и ретко се користат самостојно. Поради тесната поврзаност со именката, придавката мора да ги има истите граматички обележја како и именката до која стои. Од ова правило за усогласување на граматичките обележја отстапуваат некои странски придавки како што се екстра, мини, пембе и сл. 

Според значењето придавките се делат на четири основни подгрупи: описни или квалитативни, односни или релативни, бројни и заменски. Описните придавки означуваат такви особини на предметите што произлегуваат од самите нив, што се нивно својство. 

Со односните придавки се означува признак на предметот што не произлегува од самиот него, туку од односот со некој друг предмет.

Бројните придавки се изведени од броеви и такви се на пример придавките петти, стоти и слично. Заменските придавки се однесуваат, се поврзани или се произлезени од заменки и како пример за заменски придавки се мој, твој, никаков, колкав и слично.

Различниот степен на признакот се нарекува степенување. Описните придавки се изделуваат од сите други видови придавки токму поради степенувањето, односно степенот на својството кое го поседува. Така на пример придавките „волнени“ и „детски“ немаат степен на својството кое го поседуваат, односно не може да се каже „поволнени“ или „најдетски“. За разлика од нив, придавките од описен вид можат да имаат форми за степен како на пример „високи“, „повисоки“ или „највисоки“. Степенувањето на едно својство на еден предмет се врши врз основа на споредба на истото тоа својство кај друг предмет.

Придавките, односно описните придавки, имаат три форми за степенување вклучувајќи ја и основната форма. Така, основната форма на придавките се нарекува позитив, а потоа следуваат двете форми на степенувањето т.е. компаративот и суперлативот. Компаративот подразбира споредба на два предмета и се образува со претставката по-. Суперлативот подразбира споредба на повеќе од два предмета и се образува со претставката нај-. 

Блиски до степенуваните форми на придавките се образувањата со при- и пре-. Такви примери се: престар, преголем, пристар и слино. Во македонскиот јазик има само една неправилна придавка и тоа е придавката многу. Оваа придавка е неправилна бидејќи има посебни форми за компаратив и суперлатив како:

Заменките се менлива група на зборови кои се користат за означување или посочување на предмети, суштества или појави. Со нив се означува некој или нешто не со неговото именување, туку со укажување на него. Според значењето, заменките се делат на три основни групи: лични, лично-предметни и показни.

Личните заменки го добиле своето име не поради тоа што најчесто означуваат лице, туку поради нивната граматичка категорија лице. Со овие заменки се означува односот на учесниците во разговорот. Личните заменки се сретнуваат во трите рода, во двата броја, имаат посебни кратки и долги форми за директен и индиректен предмет и овие заменки ги опфаќаат лично-повратните заменки себе (си)/ се.

Лично-предметните заменки се делат на: прашални, односни, одречни, општи и неопределени.

Овие заменки се користат во прашална форма со прашално значење. Некои од прашалните заменки се:

Односните заменки се користат за да се искаже однос во реченицата. Некои односни заменки се:

Неопределените заменки се користат за посочување неопределена ориентација/ состојба/ предмет/суштество во еден контекст. Тие не се однесуваат специфично на некој поединец или единка и некои неопределени заменки се:

Одречните заменки се користат за негативна конотација и искажување негативност во однос на нешто. Некои одречни заменки се:

Со овие заменки се искажува или посочува општост или генерално како стојат дејствата во еден контекст. Некои општи заменки се:

Показните заменки служат за просторно и временско посочување на лица или предмети во однос на лицето што зборува. Такви заменки се:

Прилозите во македонскиот јазик се полнозначни зборови кои најчесто одат со глаголите и го определуваат дејството според некој признак. Покрај тоа, во некои случаи прилозите можат да дополнуваат и определуваат именки, придавки и други прилози. Оваа група зборови се неменливи, некои можат да се степенуваат, најчесто тие за количина и начин, а пак некои можат да се комбинираат со именки  и добиваат членски наставки, како што е на пример прилогот повеќето.
Најголем број од прилозите во македонскиот јазик се произлезени од други зборовни групи, односно образувањето може да биде со преосмислување на некои стари падежни форми на именките и со поврзување и сраснување на два збора во еден, најчесто меѓу два збора или именка со прилог. Како примери за старите падежни форми се прилозите дење, ноќе, лете, зиме и слично, а како пример за сраснување се прилозите напладне, сосила и слично.

Според значењето, прилозите во македонскиот јазик можат да бидат:

Предлозите во македонскиот јазик се неменливи службени зборови со кои се искажуваат различни односи меѓу зборовите. Со полнозначните зборови предлозите имаат големи значајни нијанси или се сведуваат на граматичко средство за изразување на граматичките функции. Во македонскиот јазик, како и кај останатите јазици без падежи, тие се важни средства за искажување на службите на зборовите. Овие зборови имаат граматичка функција и немаат некое определено значење. Најкарактеристичен македонски предлог е предлогот на. Македонските предлози можат да бидат прости и сложени, но и:

Сврзниците во македонскиот јазик се службени зборови, односно нив ги употребуваме за поврзување одделни зборови во рамките на една реченица или повеќе реченици во една сложена реченица. При поврзувањето, сврзниците ги изразуваат односите меѓу зборовите или меѓу речениците, па така спротивен однос се искажува со ама или но, а условен однос со ако итн. Класификацијата на сврзниците се прави на три начина, односно едната класификација е според тоа дали сврзникот отсекогаш бил сврзник, како што се и или ако, потоа дали сврзникот е добиен од друг збор, како што е сврзникот бидејќи, и дали сврзникот е позајмен, како што е сврзникот ама. Од друга страна пак, сврзниците според нивната структура се делат на прости и сложени. Сепак, најважна класификација на сврзниците е според односот меѓу зборовите или меѓу речениците што ги сврзуваат. Според тоа, сврзниците се делат на две групи:

Покрај овие две групи, во македонскиот јазик има сврзувачки зборови. Сврзувачките зборови се зборови кои покрај тоа што имаат сврзувачка служба, тие вршат и служба на членови на зависната реченица. Сврзувачките зборови се делат на:

Честичките се неменливи зборови кои во македонскиот јазик имаат граматичка функција. Честичките се користат за истакнување или за определување други зборови, како и за образување на некои граматички форми. Честичките во македонскиот јазик можат да имаат различни функции, како на пример:

Модалните зборови се посебна група зборови кои служат да се изрази личен однос спрема одредено соопштување. Со други зборови, со модалните зборови во македонскиот јазик зборувачот кој ги користи истите зазема одреден став во дадената ситуација. Ваквиот став може да биде во вид на впечаток, некоја оцена во смисла на увереност, неверување, тврдење, претпоставување и слично. Според потекло тие не се посебна зборовна група, но тие се изделуваат како посебна според местото и службата во реченицата. Најчесто тие се образуваат од прилози, придавки, глаголи, именки и слично.

Некои од модалните зборови во македонскиот јазик, според природата на зборовите, се:

Броевите во македонскиот јазик претставуваат менлива и лексичка зборовна група. Тие се зборови кои означуваат количество, кое може да биде точно избројано (пет, шест, седум) или пак да биде приближно избројано (петтина, шестина, седмина). Ваквата особина ги дели броевите на определена или точна и приближна бројност.

По состав, броевите можат да бидат прости и сложени. Простите броеви се помалку и тие се броевите од 1 до 10 и бројот 100, а сите останати се сложени. Со простите броеви се формираат сложените броеви. Броевите во македонскиот јазик имаат род и определеност, а се делат на обични и редни броеви. Првите десет обични и редни броеви се:

Извиците се зборови кои се користат да се изразат различни чувства, да се обрне некому внимание, да се привлече вниманието на соговорникот или звучно да се претстават различни звуци. Оваа група зборови се изделуваат како посебни бидејќи имаат карактеристично значење и служба во реченицата, но исто така тие имаат и невообичаен гласовен облик, како што се извиците ццц, псст итн. Важно е да се напомене дека еден извик може да има неколку значења, па поради тоа треба да се знае контекстот во кој е употребен извикот за да се одреди вистинското значење. 
Според дадената класификација, некои од извиците во македонскиот јазик се:

Основна единица на синтаксата е реченицата. Врз реченицата е осврнато вниманието на синтаксата. Понатака реченицата може да се подели на две големи групи, односно проста и сложена реченица. Простите и сложените реченици во македонскиот јазик се составени од именски групи или наречени синтагми, но и од останати елементи како глаголи или прилози. Сите овие наведени елементи функционираат во најсложената јазична форма наречена врзан текст.

Сликовито да се презентира составувањето на врзаниот текст, а почнувајќи од најмалите единици е следниот пример:

Така, од примерот може површно да се види со што и како се занимава синтаксата. Значи самата синтакса почнува со зборовите, иако со нив повеќе се занимава морфологијата (бран), потоа со комбинирање на повеќе зборови се добиваат зборовните групи (голем бран). Со комбинирање на повеќе зборовни групи се добиваат прости реченици (На крајбрежјето на Охридското ...) кои пак доведуваат до создавање на сложени реченици (Гледајќи и фотографирајќи од ...). Како крајна цел е создавање на врзан текст со кој се искажуваат поголеми и посложени дејства или настани (Едно утро ...).

Значи, опширно основните синтаксички единици се:

Зборовните групи кои во јазикот се користат како една целина се нарекуваат фразеологизми, кои имаат посебни лингвистички карактеристики и вредности. Во реченицата зборовите можат да се поврзуваат, да се здружуваат во целости од различен вид. Така на пример, зборот орев може да оди со повеќе придавки како на пример „голем орев“ или „мал орев“, со глаголи како на пример „јаде орев, купува ореви“ и слично. Ова доведува до општите принципи на фразеологијата каде зборовите во реченицата можат слободно да се здружуваат односно да се наоѓаат во слободна врска. При ваква врска секој од зборовите си го задржува своето посебно значење, така што значењето на составот е еднакво на збирот на значењата на зборовите што влегуваат во тој состав.

Во македонскиот јазик зборовните состави можат да се наоѓаат и во неслободна врска, односно постојана врска. Така на пример, зборот орев во реченицата „Ова е тврд орев, не се крши со заби“ и зборот орев во реченицата „Ќе бидеме тврд орев за нашиот утрешен противник“ нема исто значење. Во составите на овој вид ослабнува одделното значење на зборовите и се формира едно ново значење кое не е збир на значењата на составните елементи.

Дијалектологија е посебна развиена гранка на македонистиката која се занимава со проучување, истражување, документирање и зачувување на македонските дијалекти. Како стабилна научна дисциплина во македонистиката, дијалектологијата се развила после кодификацијата на македонскиот јазик, но нејзиното присуство се забележува и пред 1940-те години. Дијалектологијата на македонскиот јазик е постара дисциплина и датира уште од првите научни трудови кои се занимавале со македонскиот јазик или од втората половина на 19 век. Како позначајни македонски дијалектолози се забележуваат Ватрослав Јагиќ, Ватрослав Облак, Виктор Иванович Григориевич, Мјечислав Малецки, Зузана Тополињска, Божидар Видоески и други.

Ономастика по дефиниција е наука која ги проучува сопствените имиња. Самиот збор ономастика потекнува од грчкиот глагол „ономаѕо“ што во превод значи „именувам“. Ономастиката е релативно нова лингвистичка дисциплина. Во Македонија и македонистиката почнала да се развива и да бележи конкретни резултати во 19 век. Самата научна дисциплина долго време се сметала за дел од останати науки како на пример географија, историја, етнографија и слично.




#Article 4: Математика (1432 words)


Математика претставува логички строго изучување на теми, како: квантитет, структура, простор и промена.
Исто така, математиката е збир од знаења кој претставува предмет на дедуктивно расудување, почнувајќи со аксиоми и дефиниции. Математиката се користи во науката, инженерството, геодезијата, медицината и економијата. Зборот „математика“ доаѓа од старогрчкиот збор μάθημα (матема) што значи наука, знаење или учење и μαθηματικός (математикос), што значи љубител на учењето.

Еволуцијата на математиката може да се гледа како серија на сè поголема апстракција, или можеби ширење на темите. Првата апстракција веројатно била апстракцијата на броевите. Констатацијата дека две јаболка и две круши имаат нешто заедничко, имено дека ги пополнуваат рацете на точно еден човек, било епохално откритие за човештвото.
Притоа праисториските народи не само што научиле да бројат „конкретни предмети, туку и „апстрактни квантитети, како време - денови, годишни времиња и години. Аритметиката (како на пр. собирање, одземање, множење и делење) дошле како природен редослед. Монолитските споменици сведочат за постоењето и на геометријата.

За секој понатамошен чекор било потребно писмо или некој друг принцип на запомнување на броеви како црти или јаженца со јазли наречени кипу кои се користеле во царството на Инките за зачувување на нумерички податоци.

Уште од почетокот на запишаната историја, главните потреби за математиката биле оданочувањето и трговијата, соодносот меѓу броевите, мерење на земја и претскажување на астрономски настани. Овие потреби се општо поврзани со категориите во математиката: „квантитет, „структура, „простор и „промена.

Оттогаш математиката е многу проширена со многу плодородно заемно дејство меѓу неа и другите науки.

Математиката се јавува секаде каде што постојат комплицирани проблеми со квантитет, структура, простор или промена. Најпрвин овие се јавувале во трговијата, мерење на земја и подоцна во астрономијата; денес, проблеми за математичарите се јавуваат кај сите науки, а многу проблеми исто така се јавуват и во самата математика. Њутн ја измислил анализата на бесконечно мали вредности и Фејман неговата Фејманова патна интеграла користејќи се со комбинација од расудување и физички набљудувања, како и денешната теорија на струните која претставува инспирација за нови математички подвизи. Дел од математиката е релевантна само на она кое ја инспирирало, и се применува за решавање на понатамошни проблеми во таа област. Но често математиката која е инспирирана од едно нешто се покажува како корисна во многу сфери.Kај речиси сите научни предмети, експлозијата на знаење во научното доба е директно одговорно за специјализацијата во математиката. Една главна поделба е помеѓу чиста математика и применета математика. Во рамките на применетата математика постојат две главни области, статистика и информатика.Многу математичари зборуваат за елеганцијата на математиката, нејзината вродена естетика и внатрешната убавина.  Постои и убавина во итриот доказ, како Евклидовиот доказ дека постојат бесконечно многу прости броеви.

Речиси сета математичка нотација која ја користиме денес не била измислена сè до 16 век.  Пред тоа, математиката била испишувана со зборови, маконтрпна процедура која ја ограничувала математичката иновација. Современата нотација му ја олеснува математиката на стручњакот, но почетниците често ја гледаат како баук. Таа е екстремно збиена: неколку знаци содржат голем број информации. 
Математичкиот јазик е исто така тежок за почетници. Дури и обичните зборови како или и само имаат попрецизно значење отколку кај секојдневниот говор. Математичарите, како правниците, се стремат да бидат што по недвосмислени и јасни. Исто така збунителни за почетниците се зборовите отвори и поле кои во математиката имаат посебно значење и математичкиот жаргон содржи технички изрази како „хомеоморфизам“ и интегралност. Математичарите ја нарекуваат прецизноста во математиката и логиката „строгост“.

Строгоста на фундаментално ниво е предмет на математички доказ. Математичарите се трудат нивните теореми да следат од аксиоми по пат на систематично расудување. Ова служи за избегнување на погрешни „теореми“, засновани на погрешливи интуиции, кои се имаат случено доста пати во историјата (како на пример кај математичката анализа). Нивото на строгоста во математиката варирала пред времето; грците очекувале детални аргументи, но веќе во времето на Исак Њутн методите биле помалку строги. Денес математичарите расправаат за компјутеризирани докази.

Традиционално аксиомите се сметаат за „вистини очигледни сами по себе“, но дека нивната замисла е проблематична. На формално ниво, аксиомата е само една нишка од знаци, која има внатрешно значење само во контекст на целосно изводливи формули кај аксиоматичкиот систем.

Карл Фридрих Гаус ја нарекол математиката „Кралица на науките“. Ако сметаме дека науката треба да се занимава само со физичкиот свет, тогаш математиката, или барем чистата математика, не е наука. Кар Попер сметал дека математиката не е експериментално погрешлива и затоа не е нaука. Друг став кај некои полиња (како кај теоретската физика) е дека математиката треба да содржи аксиоми кои соодветствуваат на реалноста. Всушност, теоретскиот физичар, J. M. Циман, се има искажано дека смета дека науката е јавно знаење и затоа математиката ѝ припаѓа на неа.  Во секој случај, математиката има многу заедничко со физичките науки, особено со истражувањето на логичките последици од хипотезите. Интуицијата и експериментацијата исто така играат улога во обликувањето на хипотезите како во математиката, така и во другите науки.

Ставовите на математичарите по оваа тема се различни. Додека некои математичари што се занимаваат со применета матекатика се сметаат за научници, оние кои работат на чиста математика сметаат дека се повеќе логичари, отколку научници и затоа дека се во основа, филозофи. Мнозина математичари сметаат дека со тоа што математиката се нарекува наука се омаловажува нејзината естетска улога, и нејзината теорија во традиционалните седум уметности; други пак, решаваат да ја игнорираат поврзаноста на математиката со науките.

Како што споменавме погоре, главните математички дисциплини настанале со потребите во трговијата, односите помеѓу броевите, мерењет на земја и претскажувањето на астрономски појави. Овие четири потреби соодветствуваат на поделбата на математичката тематика на квантитет, структура, простор и промена (т.е. аритметика, алгебра, геометрија и анализа).

Изучувањето на квантитетот започнува со броеви, најпрвин познатите природни броеви и цели броеви и нивните аримтетички операции, кои се окарактеризирани во самата аритметика. Подлабоките својства на целите броеви се изучуваат во теоријата на броевите.

Изучувањето на структурата започнало со истражувањето врз Питагорината тројка. Нелоитските споменици на Британските острови се направени со помош на Питагорини тројки. Потоа ова довело до пронајдокот на  поапстрактни броеви, како квадратниот корен. Подлабоките структурни својства на броевите кои се изучуваат во аптрактната алгебра и истражувањето врз групи, кола, полиња и други апстрактни бројни системи. Исто така тука спаѓа и важниот систем на вектори, генерализирани до векторски простори кои се изучуваат и во линеарната алгебра. Изучувањето на векторите ги содинува трите фундаментални математички полиња, квантитет, структура и простор.

Изучувањето на просторот започнало со геоматријата, со почеток во Евклидовата геометрија. Тригонометријата ги содеинува просторот и бројот. Современиото изучувње на просторот вклучува и повеќе димензии, неевклидските геометрии (окои се од суштинско значење за општиот релативитет) и топологијата. Просторот и квантитетот играат улога кај аналитичката геометрија, диференцијалната геометрија и алгебарската геометрија. Во рамките на дифиренцијалната геометрија постојат концептите влакнести снопови и анализа на многуобразности. Во рамките на алгебарската геометрија постои и опис на геометриски тела како множества на решенија на полиномни равенки, кои ги соедниваат концептите на квантитет и простор, како и изучувањето на тополошки групи, кои пак ги соединуваат структурата и просторот. Ли групите се користат за изучување на простор, структура и промена.  Топологијата во сета своја разгранетост веројатно е најбрзо растечката област во математиката од 20 век.

Проучувањето и описот на промени е честа тема на природните науки и математичката анализа и истиот претставува многу корисна алатка. Главниот концепт за опис на промена на квантитет е функцијата. Многу проблеми природно водат до нивниот квантитет и степенот на промена, како и до методите на диференцијални равенки. Броевите се чија помош се изразуваат континуираните квантитети се нарекуваат реални броеви, а деталното истражување на нивните својства и својствата на реално-борјните функции се нарекува реална анализа. Овие се генерализирани, со додавање на квандратниот корен од -1 на комплексни броеви, кои се изучуваат во комплексната анализа. Функционалната анализа се концентрира на (обично бесконечно-димензионални) простори на функциите. Една од честите примени на фукнционалната анализа е кај квантната механика. Многу природни феномени се објаснуваат со динамички системи; теоријата на хаосот ги прецизира начините на кои многу од овие системи прикажуваат непредвидливо, но сепак детерминационо однесување.

По квантитетот, структурата, просторот и промената постојат области на чиста математика на кои може да им се пријде само до дедуктивно расудување. За разјаснување на основите на математиката биле измислени полињата математичка логика и теорија на множествата. Математичката логика која се дели на теорија на рекурзија, теорија на модели, и доказна теорија, денеска е тесноповрзана со информатиката. Кога комјутерите биле за првпат измислени, математичарите обликувале неколку важни теоретски концепти во информатиката, коие водат до полињата на теоријата на пресметливоста, теоријата на пресметковната комплексност и информационата теорија. Многу од овие теми денес се истражуваат во рамките на теоретската информатика. Математичките полиња кои се занимаваат со информатиката се нарекуваат дискретна математика.

Видете список на хипотези за повеќе

Видете исто така список на теми во историјата на математиката




#Article 5: Тригонометрија (346 words)


Во математиката, тригонометрија е гранката во која се проучуваат својствата на слични правоаголни триаголници.

Бидејќи главните две тригонометриски функции синус и косинус кои ги опишуваат односите на страните на правоаголни триаголници имаат брановидна форма честопати се смета дека тригонометрија вклучува и проучување на брановидни, односно т.н. синусоидни функции.

Зборот тригонометрија е од грчките зборови trigonon=триаголник и metro=мерка.

Нека е даден правоаголен триаголник #8895;ABC. По дефиниција, правоаголен триаголник има внатрешен прав агол, а останатите два агли се остри и взаемно комплементни. Во стандардно означување, темето на правиот агол се означува со голема буква С, а спротивната страна т.н. хипотенуза се означува со мала буква c. Другите две темиња се означуваат со А и В, соодветните нивни агли со alpha; и beta; и соодветните спротивни страни со a и b (види слики).

Го анализираме аголот alpha;.   

Дефинираме три броеви кои се односите помеѓу три комбинации на две страни на овој триаголник во однос на аголот alpha;.
    sin(alpha;)= спротивната страна/хипотенузата
Оваа реченица се чита: синус од аголот alpha; e a поделено со c, т.е. должината на катетата спротивна на аголот alpha; поделена со должината на хипотенузата.
    cos(alpha;)= налегнатата страна/хипотенузата
Оваа реченица се чита: косинус од аголот alpha; e b поделено со c, т.е. должината на катетата соседна на аголот alpha; поделена со должината на хипотенузата.
    tan(alpha;)= спротивната страна/налегнатата страна
Оваа реченица се чита: тангенс од аголот alpha; e a поделено со b, т.е. должината на страната спротивна на аголот alpha; поделена со должината на катетата соседна на аголот alpha;.

Има и три реципрочни комбинации на односи (котангенс=1/тангенс, секанс=1/косинус и косеканс=1/синус), но истите во Р. Македонија ретко се користат (и воопшто не се наоѓаат на дигитрони или во програмски јазици).

Забележуваме дека во погорното, димензиите на дадениот правоаголен триаголник не биле специфицирани, само фактот дека #8895;ABC е правоаголен триаголник со остар агол alpha;. Се разбира дека овие дефиниции за синус, косинус и тангенс не би биле корисни ако зависеле од триаголникот, а не само од аголот alpha;. Доказот дека вредностите зависат само од alpha; е доказ за т.н. добродефинираност на тригонометриските вредности (види подолу).

 
Доказ: Според дефинициите на тригонометриските вредности:
 



#Article 6: Алгебра (2456 words)


Алгебра (од арапски al-jabr што значи повторно обединување на скршени делови) — еден од поголемите делови од математиката, заедно со теоријата на броеви, геометрија и анализа. Во својата најопшта форма, алгебрата е студија на математички симболи и правила за манипулирање со овие симболи; тоа е обединувачка нишка на речиси целата математика. Како таква, таа вклучува сè од решавање на основни равенства до проучувањето на апстрактни теми како групи, прстени и полиња. Поосновните делови од алгебрата се нарекуваат елементарна алгебра; поапстрактните делови се нарекуваат апстрактна алгебра или модерна алгебра. Елементарна алгебра е генерално се смета дека е од суштинско значење за било кое изучување на математиката, било која наука наука, инженерство, а исто така наоѓа примена и во медицината и економијата. Апстрактна алгебра е голема област во напредна математика, изучувана првенствено од страна на професионални математичари.

Елементарна алгебра се разликува од аритметиката во употребата на апстрактните симболи, како што е користењето на букви за броеви кои се или непознати или можат да земат многу вредности. На пример, во   е непозната. Во Еднаквост на масата и енергијата|, симболите  и  се променливи, и симболот  е константа, која ја означува брзината на светлината во вакум. Алгебра дава методи за решавање равенки и изразување формули кои се многу полесни (за оние кои знаат како да ги користат) од постарите методи на пишување, каде се користеле зборови наместо симболи.

Зборот алгебра исто така се користи на одредени специјализирани начини. Посебен вид на математички предмет во апстрактната алгебра е наречен алгебра, и овој збор се користи, на пример во фрази, линеарна алгебра и алгебарска топологија.

Зборот алгебра доаѓа од арапскиот الجبر (al-jabr буквално повторното обединување на скршени делови) од насловот на книгата Ilm al-jabr wa'l-muḳābala од персискиот математичар и астрономот ел-Хорезми. Зборот влегол во англискиот јазик во текот на XV век, од шпански, италијански или средновековен латински. Зборот алгебра првично бил употребуван во контекст на хируршката процедура за поставување на скршени или дислоцирани коски. Математичкото значење за првпат било запишано во шеснаесеттиот век.

Зборот алгебра има неколку сродни значења во математиката, како еден збор или во сложени термини. 
Како единствен збор, алгебра има две значења: може да именува широк дел од математиката или да означува специфична математичка структура, чија прецизна дефиниција зависи од авторот. За втората дефиниција обично структурата има додавање, множење и скаларно множење. Кога некои автори го користат терминот алгебра, тие прават подмножество од следниве дополнителни претпоставки: асоцијативни, комутативни и сл. Во универзалната алгебра, зборот алгебра се однесува на генерализација на горенаведениот концепт, кој овозможува n-ти операции. Обично, кога е дел од сложен термин, повторно постои две толкувања: може да именува дел од алгебрата, како што се линеарна алгебра, елементарна алгебра (правилата за симболична манипулација предавани во основните математички курсеви како дел од основното и средното образование), или апстрактна алгебра (проучување на алгебарските структури); или може да се користи за да означи некоја апстрактна структура, како Лијева алгебра  или асоцијативна алгебра. 

Алгебрата почнала со пресметки слични на оние на аритметика, со букви како ознаки за броеви. Ова е овозможило докази за својства кои се вистинити без разлика кои броеви се вклучени. На пример, во квадратната равенка:

 можат да бидат било кои броеви (освен што  не може да биде ) и т.н. квадратна формула може да се користи за брзо и лесно да се најдат вредностите на непознатата  кои се точните решенија на равенката.

Историски гледано, а и во тековната настава, проучувањето на алгебра започнува со решавање на равенки, како што е квадратната равенка погоре. Тогаш се поставуваат повеќе општи прашања, како што се дали равенката има решение?, колку решенија има равенката?, каква е природата на решенијата?. Овие прашања водат до идеите за форма, структура и симетричност.
Овој начин на размислување овозможил алгебрата да се употребува и во пресметките на ненумерички објекти, како што се вектори, матрици, и полиноми. Структурните својства на овие ненумерички објекти биле искористени да се дефинираат алгебарски структури , како што се групи, прстени и полиња.

Пред 16 век, математиката е поделена на само две подобласти, аритметика и геометрија. Иако некои методи, кој биле развиени многу порано, може да се сметаат во денешно време како алгебра, појавата на алгебрата и, наскоро потоа, на калкулус како подобласти на математиката датираат од од 16-ти или 17-ти век. Од втората половина на 19 век, се појавиле многу нови области на математиката, од кои повеќето се употребуваат и аритметика и геометрија, а во речиси сите се употребува алгебра.

Денес, алгебрата е надополнета и вклучува многу гранки на математиката,  како што може да се види од класификацијата на математички области 
каде ниедна од областите од прв ред не се нарекува алгебра. Денес алгебрата во себе ги вклучува областите 08-Општи алгебарски системи, 12- теорија на поле и полиноми, 13 - комутативна алгебра, 15 - линеарна и полилиниеарна алгебра; теорија на матрици, 16 - асоцијативна алгебра, 17 - неасоцијативна алгебра, 18 - теорија на категории; хомолошка алгебра, 19-теорија К и 20- теорија на групи. Алгебрата исто така се користи нашироко во 11 - теорија на броеви и 14 - алгебарска геометрија.

Корените на алгебрата датираат од времето на античките Вавилонци, , кои развиле напреден систем на аритметика со кој биле во можност да направат пресметки слични на алгоритми. Вавилонците развиеле формули за пресметување решенија за проблемите кои денес обично се решаваат со користење на линеарни равенки, квадратни равенки, и недетерминирани линеарни равенки. Наспроти тоа, повеќето Египќани од овој период, како и грчката и кинеската математика во 1-от милениум П.Н.Е., обично ги решавале таквите равенки со геометриски методи, како што се оние опишани во „Ахмесовиот папирус“, „Евклидовите елементи“, како и „Деветте поглавја за математичката вештина“. Геометријата на Грците, како што е претставена во евклидовите елементи, поставила рамки за  генерализирање на формули кои можат да се употребат во повеќе општи системи за дефинирање и решавање на равенки, иако тоа не се случило додека не била развиена математиката во средновековниот Ислам.

Од времето на Платон, грчката математика била подложна на драстични промени. Грците создале геометриска алгебра, каде што термините биле претставени како страни на геометриски објекти, обично линии, на кои им е назначена буква. Диофант (3 век од Н.Е.) бил грчки математичар од Александрија и автор на серија на книги наречена Аритметика. Овие текстови се занимаваат со решавање на алгебарски равенки, и за првпат претставуваат равенка која во теоријата на броевите е наречена Диофантова равенка.

Претходните традиции дискутирани погоре имале директно влијание на персискиот ел-Хорезми (околу 780-850 г.). Тој подоцна ја напишал книгата „Зборник на пресметки со дополнување и противположување“, со која се утврдила алгебрата како математичка дисциплина која е независна од геометријата и самата аритметика.

Хеленистичките математичари Херон Александриски и Диофант како и индиските математичари како на пример Брамагупта ги продолжиле традициите на Египет и Вавилон, иако Диофантовата Аритметика и делото на Брамагупта „Исправно поставениот наук на Брама“ (Brāhmasphuṭasiddhānta) се на повисоко ниво. На пример, првото комплетно аритметичко решение (вклучувајќи и нула и негативни броеви) на квадратните равенки бил опишан од страна Brahmagupta во својата книга. Подоцна, персиски и арапски математичари развиле алгебарски методи со многу повисок степен на софистицираност. Иако Диофант и Вавилонците користеле претежно специјални методи за решавање на равенки, придонесот на ел-Хорезми е фундаментален. Тој решил линеарни и квадратни равенки без алгебарска симболика, негативни броеви или нула, така тој морал да разграничи неколку видови на равенки.

Во контекстот каде што алгебрата е идентификувана со теоријата на равенки, грчкиот математичар Диофант традиционално е познат како татко на алгебрата, но во поново време постои многу дебатата за тоа дали ел-Хорезми, кој ја основал дисциплината al-jabr, ја заслужува таа титула, наместо Диофант. Оние кои го поддржуваат Диофант укажуваат на фактот дека алгебрата која се наоѓа во Al-Jabr е на малку пониско ниво од алгебрата во Аритметика. Оние кои го поддржуваат ел-Хорезми укажуваат на фактот дека тој ги претставил методите на „одземање“ и „балансирање“ (поништувањето на истите износи спротивната страна од равенката) на што al-jabr првично се однесувал како термин, и дека тој дал исцрпно објаснување на решавање на квадратните равенки, поддржани од геометриски докази, при тоа третирајќи ја алгебрата како независна дисциплина. Неговата алгебра ,исто така, повеќе не се занимавала со „решавање на серија на проблеми, туку со излагања кои започнуваат со примитивни услови во кои комбинациите мора да ги претстават сите можни прототипови за равенките, кои од сега па  натаму експлицитно го сочинуваат вистинскиот предмет за истражување. Тој исто така ги проучувал равенките теоретски и на општ начин, така што проучувањето не е за цел на решавање на некој конкретен проблем, туку се експлицитно употребени за дефинирање на неограничен број на проблеми.

Друг персиски математичар Омар Хајам е заслужен за идентификувањето на темелите на алгебарската геометрија и ги пронашол општото геометриско решение за кубната равенка. Неговата книга Расправа на Демонстрации на Проблемите од Алгебра (1070), во која се утврдуваат принципите на алгебрата, е дел од персиската математика што била пренесена во Европа. Уште еден персиски математичар, Шарафудин ел-Туси, пронашол алгебарски и нумерички решенија за различни случаи на кубни равенки. Тој исто така го развил концептот на функцијата. Индиските математичари Махавира и Баскара II, персискиот математичар Абу Бакр ел-Караџи, и кинескиот математичар Жу Шијие, решиле различни случаи на полиноми од повисок ред со користење на нумерички методи. Во 13 век, решението на кубна равенка од Фибоначи е предвесник на почетокот на реформата во европската алгебра. Како што Исламскиот свет бил во опаѓање, Европскиот свет одел во нагорна линија. Токму во Европа продолжил развојот на алгебрата.

Работата на Франсоа Виет на нова алгебра на крајот на 16 век, била важен чекор кон современата алгебра. Во 1637, Рене Декарт ја објавил книгата „Геометрија“, каде ја претставил аналитичката геометрија која ја измислил и вовел на модерна алгебарска нотација. Уште еден клучен настан во понатамошниот развој на алгебра било општото алгебарско решение на кубните и квадратните равенки, развиено на средината на 16 век. Идејата за детерминанта била развиена од страна на јапонски математичар Секи Кова во 17-ти век, проследено независно од Готфрид Лајбниц , десет години подоцна, за целите на решавање на системи за симултани линеарни равенки со користење на матрици. Габриел Крамер, исто така, дал свој придонес во полето на матрици и детерминанти во 18 век. Пермутациите се изучувани од страна на Жозеф-Луј Лагранж во неговото дело од 1770 „Réflexions sur la résolution algébrique des équations“ посветено на решенија на алгебарски равенки, во кои тој ги претставил лагранжовите резолвенти. Паоло Руфини бил првата личност која ја развила теоријата на пермутација на групи, кој како и неговите претходници, ја развил за решавање на алгебарски равенки.

Апстрактната алгебра била развиена во 19 век, како резултат на потребата за решавање на равенки, првично фокусирајќи се на она што сега се нарекува теорија на Галуа. Џорџ Пикок е основач на аксиоматското размислување во аритметиката и алгебрата. Орастес Де Морган ја развил релационата алгебра во неговиот „Силабус на предложениот систем на логика“ (анг. „Syllabus of a Proposed System of Logic“). Џозаја Вилард Гибс развил алгебра на вектори во три-димензионален простор, и Артур Кејли развил алгебра на матрици.

Некои области на математиката кои се под класификација апстрактна алгебра го содржат зборот алгебра во нивното име; линеарна алгебра е еден пример. Други пак не содржат „алгебра“ во името: теорија на групи, теорија на прстени, теорија на поле и сл. Во овој дел е прикажан список на некои области на математиката кои го содржат зборот алгебра во името.

Многу математички структури се нарекуваат алгебра:

Елементарната алгебра е најосновна форма на алгебра. Таа се предава на учениците кои се претпоставува дека немаат познавање од математиката кое  е надвор од основните принципи на аритметиката. Во самата аритметика, може да се сретнат само броевите и нивните аритметички операции (како на пример,+,−, ×, ÷). Во алгебрата, броевите, често се претставени со симболи наречени променливи (како што е, n, x, y или z). Ова е корисно бидејќи:

Полином е израз кој е збирот на конечен број на членови поголеми од нула, секој член се состои од производот на константа и конечен број на променливи кои се степенувани со степени кои се цели броеви. На пример, x2 + 2x − 3 е полином со една променлива - x. Полиномен израз е израз кој може да се препише како полином, со користење на комутативното, асоцијативното и дистрибутивното својство на собирање и множење. На пример, (x − 1)(x + 3) е полиномен израз. Полиномна функција е функција која е дефинирана од страна на полином, или, од страна на полиномен израз.

Две важни и поврзани проблеми во алгебрата се факторизацијата на полиномите (изразување на даден полином како производ на други полиноми кои не можат да се факторизираат понатаму, и пресметката на најголем заеднички делител на полиномите. На пример полиномот од погоре може да се факторира како (x − 1)(x + 3).

Се тврди дека елементарна алгебра треба да се предава на учениците на возраст од единаесет години, иако во поново време е почеста појавата наставата да започне во осмо одделение (≈#x20;13 #x433;#x43E;#x434;#x2E; ±) во САД. Сепак, во некои американски училишта, со алгебра се започнува во деветтото одделение.

Апстрактната алгебра ги проширила концептите од основната алгебра и аритметичката со повеќе општи концепти. Тука се наведени основните концепти во апстрактна алгебра.

Множества: Наместо само да ги земе предвид различните типови на броеви, апстрактна алгебра се занимава со поопштиот концепт на множества: собирање на сите објекти (наречен елементи) избрани според карактеристика специфична за множеството. Сите колекции од познати видови на броеви се  множества. Други примери на множества: множество од сите матрици од ред 2 и ранг 2, збир на сите полиноми од втор степен, збир на сите дво-димензионални вектори. Теорија на множествата е гранка на логиката и технички не е гранка на алгебра.

Бинарни операции: Поимот на бинарни операција е безначајна без множествата за кои операцијата е дефинирана. За два елементи а и б во множество S, a ∗ б е уште еден елемент во множеството; оваа состојба се нарекува затворање. Собирањето (+), одземањето (−), множењето (×), и делењето (÷) може да се бинарни операции само кога се дефинирани во различни множества, како што е собирањето и множењето на матрици, вектори, и полиноми.

Неутрален елемент: броевите нула и еден се користат како неутрални елементи на операциите. Нулата е неутрален елемент за собирање, а еден е неутрален елемент за множење.

Инверзни елементи: негативните броеви довеле до концептот на инверзни елементи. За собирање, инверзниот елемент на „а“ се пишува „− а“,  за множење инверзниот елемент од „а“ се пишува „а-1“. Општиот инверзен елемент на-1 го задоволува својството a ∗ a-1 = e и а-1 ∗ a = e, каде e е неутрален елемент.

Асоцијативност: Собирањето на цели броеви има својство кое се нарекува асоцијативност. Тоа е дека групирањето на броеви кои се собираат не влијае на збирот. На пример: . Во принцип, ова може да се примени и за множењето: (а ∗ б) ∗ c = a ∗ (б ∗ c).

Комутативност: собирање и множење на реални броеви се и комутативни. Тоа значи дека редоследот на броевите не влијае на резултатот. На пример: 2 + 3 = 3 + 2. Тоа може да се примени и на а ∗ б=б ∗ а.




#Article 7: Географија (198 words)


Географија (од  „земја“ и γραφία „опишува“) или земјопис — описна наука која своето внимание го насочува кон опишувањето на планетата Земја. Во потесна смисла, географијата е и природна и општествена наука, бидејќи ги проучува и опишува сите форми на земјината површина и сите природни појави што настануваат на неа и во атмосферата од една, и населението (како дел од Земјата) и неговата стопанска дејност, од друга страна. Исто така, географијата ја опишува и проучува разместеноста на природните богатства, растителниот и животинскиот свет на Земјата. 

Човекот отсекогаш се интересирал за светот околу себе. Токму тоа е и причината што зачетоците на географијата како наука се појавиле уште во античко време. Обично таа се развивала со развојот на трговијата и морепловството, а уште поинтензивно се развива подоцна, во времето на големите географски откритија. Во антиката, многу народи ја развивале географијата, како старите Грци, Арапите, старите Римјани и други. Од последниве, најистакнати географи биле Птоломеј и Страбон. Птоломеј е и еден од првите географи кои ја опишале територијата на Македонија.

Во најопшта смисла, географијата се дели на општа и регионална (посебна). Навлегувајќи во различните сфери од нејзиното проучување, условило нејзина поделба на повеќе географски дисциплини, како што се:

и други дисциплини.




#Article 8: Хемија (295 words)


Хемија — природна наука што се занимава со проучување на структурата и својствата на материјата, како и промените кои настануваат при хемиските реакции. Хемијата претставува физичка наука која ги изучува различните типови на атоми, молекули, кристали и други типови на агрегати изолирани или во меѓусебни интеракции кои во себе ги вклучуваат концептите за енергија и ентропија во хемиските процеси. Модерната хемија еволуирала од алхемијaта.

Во физиката и хемијата, атомот претставува најмала структурна честичка на секој хемиски елемент (со тоа и на материјата) што ги има неговите карактеристични својства. Секој атом се состои од атомско јадро и електронска обвивка. Атомот се состои од неколку типови на елементарни честички. Во јадрото се наоѓаат неутралните неутрони и позитивно наелектризираните протони (или позитрони), додека во електронската обвивка се наоѓаат негативно наелектризираните електрони. Елементарни честички од кои е изграден атомот играат голема улога при дефинирањето на својствата на атомите, како и при нивното поврзување со други атоми од ист или различен хемиски елемент.

Хемиски елемент претставува тип на атоми кои поседуваат ист атомски број - односно кои поседуваат ист број на протони во јадрото на атомот. Хемиските елементи, исто така, поседуваат и ист број на електрони во електронската обвивка.

Хемиските соединенија (или накусо само соединение) се супстанции во чиј состав влегуваат најмалку два различни атоми. Хемиските соединенија можат да се разложат на елементарни супстанции со одредена хемиска реакција или процес.

Во хемијата под поимот молекула се подразбира доволно стабилна, електронеутрална група која се состои од најмалку два атоми кои на точно определен начин се поврзани меѓу себе со хемиска врска .

Различните дисциплини во рамките на хемијата се групираат според видот на материја кој се изучува во нивни рамки. 

Брзиот развој на науката се почесто доведува до развој на гранични дисциплини помеѓу хемијата и други науки (физика, медицина и др.).




#Article 9: Киро Глигоров (3653 words)


 
Киро Глигоров, родено име Киро Панчев, (р. во ,  — п. во , ) — активист на македонското студентско и комунистичко движење, македонски и југословенски економист, политичар и државник, прв претседател на самостојна и независна Република Македонија.

Во февруари 1990 година се вклучил во Македонскиот форум за подготовка на македонска национална програма. Глигоров активно учествувал во работата на овој форум на кој се разгледувала ситуацијата во Југословенската Федерација и можностите за разврската со осамостојување на Социјалистичка Република Македонија. По изгласувањето на Декларацијата за сувереност на државата, на 25 јануари 1991 година, Глигоров бил избран за прв претседател на самостојна и суверена Република Македонија од страна на  Собранието на Република Македонија на 27 јануари 1991 година. На 7 март му го доверил мандатот на Никола Кљусев за формирање на првата влада.

Глигоров имал активна улога во процесот на политичкото осамостојување на Македонија и нејзиното меѓународно признавање. Така тој бил автор на прашањето поставено на референдумот одржан на 8 септември 1991 година: „Дали сте за суверена и самостојна држава Македонија со право да стапи во иден сојуз на суверени држави на Југославија?“ Според тврдењето на тогашниот претседател на Собранието на Република Македонија, Стојан Андов, во август 1991 година тој имал долг и тежок разговор со претседателот на Република Македонија, Киро Глигоров (кој бил автор на референдумското прашање), убедувајќи го да го избрише вториот дел од референдумското прашање. Плашејќи се од воената интервенција од страна на ЈНА, Глигоров останал на својата формулација на референдумското прашање. По успешно одржаниот референдум, Глигоров излегол на плоштадот „Македонија“ и со восхит ги поздравил насобраните граѓани.

По донесувањето на Уставот, сите активности за меѓународното признавање на Македонија ги презел претседателот Киро Глигоров. На 16 декември 1991 година, Советот на министрите на Европската заедница (сегашната Европска комисија) донесол одлука да ја признае независноста на оние републики од СФРЈ кои ќе побараат признавање, но кои ги исполнуваат условите поставени од страна на Европската заедница. Притоа, републиките на СФРЈ кои барале меѓународно прзнавање, со помош на претседавачот на Конференцијата за Југославија, ги проследиле пријавите до Арбитражната комисија (предводена од франускиот правен експерт Робер Бадентер), која требало да даде мислење пред да се донесе дефинитивната одлука за признавање. Претседателот на Република Македонија, Киро Глигоров, навреме ја поднесол пријавата за меѓународно признавање, а Арбитражната комисија подготвила прелиминарен текст којшто го испратила до Република Македонија. Во мислењето на Арбитражната комисија (точката 2а) се изразувала одреден сомнеж во однос на желбата на Македонија за стекнување независност, предизвикан од вториот дел на референдумското прашање. Поради тоа, на 11 декември, во весникот „Нова Македонија“, претседателот Глигоров објавил реакција поради прелиминарното решение на Арбитражната комисија. Во писмото испратено до Бадентер, Глигоров го опишал доследното, последователно донесување правни акти за независноста на Македонија и дал објаснување за вториот дел од референдумското прашање - неговото убедување дека состојбата во СФРЈ ќе се смири со посредство на меѓународната заедница и дека ќе се создаде нов сојуз на републиките.

При приемот на Република Македонија во членство во Обединетите Нации, под референцата Поранешна Југословенска Република Македонија, го одржал првиот говор пред Генералното собрание на Обединетите Нации на 7 април 1993 година. На општите претседателски избори со мнозинство гласови повторно бил избран за претседател на Републиката, 16 октомври 1994 година. На 13 септември 1995 година во седиштето на Обединетите Нации била потпишана Привремената спогодба за нормализација на односите со Грција. На 2 октомври, во Белград го потпишал договоор за признавање со Сојузна Република Југославија, а следниот ден, на 3 октомври 1995 година, врз Глигоров бил извршен атентат во Скопје. По неколкумесечното лекување, на 10 јануари 1996 година Глигоров се вратил на својата претседателска должност. Во Хелсинки со свечена изјава на Глигоров било потврдено пристапувањето на Република Македонија кон Завршниот документ на КЕБС, на 29 мај 1996 година.

Глигоров за своето успешно, конструктивно водење и регулирањето на меѓународните односи на македонската држава бил добитник на бројни меѓународни награди и признанија. По говорот на Универзитетот во Питсбург, Соединетите Американски Држави бил прогласен за почесен доктор на Универзитетот, на 21 септември 1997 година. На 5 јануари 1998 година во Неапол му била врачена Медитеранската награда за мир. По истекот на вториот претседателски мандат, го отстапил претседателското место на новоизбраниот кандидат Борис Трајковски.

Глигоров беше оженет со Нада Глигорова, ќерка на Стојан Мишев. Киро Глигоров беше најстариот македонски политички функционер. На 17 ноември 1999 година, кога заврши неговиот втор претседателски мандат, тој имаше 82 години, а во 2000 година Гинисовата книга на рекорди го забележа Глигоров како најстар претседател на држава во светот. Глигоров починал во длабока старост, 94 години, на 1 јануари 2012 година во својот дом во Скопје.

 

Штип е еден од најстарите градови во Македонија. Градот е сместен меѓу висините на Исарот, Мерите и Кумлакот. Малата река Отиња (долга 3 км) тече низ центарот на Штип и го дели на два дела. Исто така, низ Штип поминува и реката Брегалница. Отиња се влева во реката Брегалница, во југозападниот дел на градот, во Штипско Ново Село. Составен дел на градот Штип е Ново Село, кое се наоѓа во јужниот дел на градот, во клисурата на Брегалница, веднаш зад Исарот, на патниот правец кон Радовиш.

Во 1837 година, Штип веќе имал 17 000 жители, а во 1899 година, 20 900 жители.. Во 1830 година, во Штип било отворено првото училиште на македонски народен јазик, а во 1868 година, Јосиф Ковачев (1839-1898) го отворил првото педагошко училиште. Нешто подоцна, во 1872 година започнало со работа првото народно читалиште Дејателност. При крајот на 19 век, од 1894 до 1896 година, во училиштето (изградено во 1872 година) во Ново Село предавал Гоце Делчев, идеологот на македонското националноослободително револуционерно движење.

Киро Глигоров е роден на 3 мај 1917 година во Штип. Потекнува од просечно македонско семејство за тоа време. Татко му бил занаетчија а мајка му домаќинка. По презиме, Глигоров е роден како Панчев, но бидејќи татко му бил бојаџија честопати во градот неговото семејство ги нарекувале и како Бојаџиески.

Кога наполнил доволно години за да посетува училиште, односно во 1924 година, директорот на тогашното српско основно училиште во Штип му го променил името и презимето како Ќирило Глигоровиќ. Со такво име тој се задржал сè до 1941 година. Од 1928 година се запишал на тогашната прогимназија во Штип, каде некое време работел како библиотекар. Истото го завршил во 1932 година. Своето средно образование го продолжил во Скопје на Машката гимназија (1932-1936), каде станал и член на гимназискиот кружок.

По матурирањето, Глигоров се запишал на Правниот факултет во Белград, каде што студирал во периодот помеѓу 1936–1940 година. Во престолнината на Кралството Југославија, тој се вклучил како член, а извесно време и како секретар на Културно-уметничкото друштво „Вардар“. Заедно со загрепските членови на  Културно-уметничкото друштво „Вардар“ учествувал во Македонското народно движење, а за време на летниот одмор и во дејноста на Студентската колонија во Охрид. Како студент од трета година, во настанатата провала од страна полицијата, тој за првпат бил уапсен, но поради немање докази бил ослободен. Во затворот ја составил песната „Ленка“ што останала многу популарна и во текот на Народноослободителната борба во Вардарска Македонија.

По завршувањето на студиите во Белград, Глигоров кратко време работел како приправник во некоја канцеларија во Белград. Но, кога на 6 април 1941 година Белград бил бомбардиран од страна на Нацистичка Германија, Глигоров се вратил во Скопје. Овде, се вработил во „Вардар Банка“ како правник, а потоа и сам отворил адвокатска канцеларија. На оваа позиција се задржал многу малку, бидејќи бил наклеветен од страна на некој соработник дека бил опасен „србин“. Така, по вторпат тој бил приведен како комунист. По пуштањето од притвор, Глигоров активно се вклучил во антифашистичкиот илегален отпор, соработувајќи со Кузман Јосифовски - Питу.

Во есента 1943 година бил формиран Антифашистичкиот народноослободителен комитет, по иницијатива на КПЈ. Глигоров во АНОК се вклучил преку Кузман Јосифовски - Питу. Оваа организација дејствувала како еден вид прв зачеток на подоцнежната власт. На состаноците кои ги одржувале заедно со другите членови на АНОК, тематски најмногу се разгледувало прашањето околу создавање на македонска држава во составот на Југославија.

По разгледувањето на објавувањето на Манифестот на Главниот штаб на НОВ и ПОМ, во октомври 1943 година, АНОК изразил несогласност со југословенската концепција и целите на борбата, застапувајќи се за обединување на деловите на Македонија во единствена борба за слобода. Приговорот на АНОК на Манифестот, во вид на писмо до Главниот штаб на НОВ и ПОМ) го формулираат Глигоров и Благој Хаџипанзов во декември 1943 година. Негативната реакција на овој Приговор членовите на АНОК ја чувствувале и долго по Ослободувањето на Македонија.

Истата година Глигоров се оженил со Нада, со која имал две ќерки и еден син.

Во почетокот на мај 1944 година, Киро Глигоров за првпат излегол во партизани. Истовремено, како член на АНОК, заедно со уште осум членови, бил повикан да се вклучи во подготовката за АСНОМ. Така, Глигоров станал член а подоцна и секретар на Иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ, каде работел во подготовка за изготвување на политичкиот реферат.

На Првото заседание на АСНОМ, кое се одржало на 2 август 1944 година во манастирот Прохор Пчински, тој го водел записникот од истото заседание, а бил избран и за член на АВНОЈ. Истата година присуствувал на островот Вис како претставник на Македонија на заседанието на АВНОЈ. По враќањето од Вис, тој прво се упатил во Белград, кој веќе бил ослободен, а потоа во Скопје.

На Второто заседание на АСНОМ, кое се одржало од 28 декември до 31 декември 1944 година во Скопје, Глигоров исто така зел учество. На тоа заседание тој прво бил избран во Президиумот на АСНОМ а потоа и како повереник за финансии при Президиумот на АСНОМ.

Во Белград, бил определен за помошник на генералниот секретар на Претседателството на Владата на Федеративна Народна Република Југославија, во периодот помеѓу 1945–1947 година, а потоа бил помошник-министер за финансии во перидот 1947–1952 година. По оваа година извршувал повеќе функции: помошник-претседател на Стопанскиот совет на Владата на Федеративна Народна Република Југославија (1952–1953), заменик-директор на Сојузниот завод за стопанско планирање (1953–1955), секретар за стопанство – координатор во Сојузната влада (1956), секретар на Секретаријатот на СИС за општостопански работи и истовремено бил избран за член на Централниот комитет на Сојузот на комунистите на Југославија (1956–1962).

Станал сојузен секретар за финансии (1962–1967), а по земјотресот во Скопје бил задолжен од СИС за изработка на програма за обновата на разурнатиот град, како и за спроведување на првите стопански реформи во 1965 година. Во периодот помеѓу 1967-1969 година ја извршувал должноста потпретседател на СИС, а потоа станал член Претседателството на ЦК на Сојузот на комунистите на Југославија и на Извршното биро, во периодот помеѓу 1969–1971 година. Од 1971 до 1972 година бил  член на Претседателството на Социјалистичка Федеративна Република Југославија, а во периодот помеѓу 1974 – 1978 година бил претседател на Собранието на СФРЈ. Пред пензионирањето во периодот помеѓу 1978 – 1987 година бил член на Советот на Федерацијата. Во 1987 година се пензионирал, меѓутоа бил ангажиран во тимот за реферми на претседателот на СИС Анте Марковиќ.

По завршувањето на ангаржманите на Киро Глигоров во комисијата на Анте Марковиќ за реформи, на Денот на републиката, 29 ноември во Белград, покрај повеќето политички лидери од цела република, на таа церемонија присуствувале Глигоров и членот на Централниот Комитет на СКМ, Петар Гошев. Таму тој официјално го поканил на Глигоров да членува во неговата Комисија и Форум за спроведување на веќе започнатите реформи најавени во Македонија. Така, тој ја прифатил оваа понуда, чија работа завршила безуспешно во целина поради недостаток на време. Во тоа време веќе бил започнат процесот за воведување на повеќепартиски систем во Македонија.

Во 1989-1990 година, кога завршува социјалистичкото уредување, кога СФРЈ се распаднала и кога на просторите на СФРЈ имало воени дејствија, во Република Македонија се втемелуво партиски плурализам и се одржале првите повеќепартиски избори. Пред да биде составена експертската влада на Никола Кљусев, во Македонија за прв претседател бил избран Киро Глигоров.

Со воведување на повеќепартискиот систем во Македонија, започнало мегупартиските консултации околу предлагање на личност за кандидат за претседател на Република Македонија. Таква функција дотогаш во Македонија не постоело. Така, биле установени Амандмани на Уставот на СР Македонија, кои го навестиле конституирањето на Македонија како суверена држава. Тогаш било одржана седница помеѓу трите најголеми политички партии во Македонија: СКМ-ПДП (реформирани комунисти), ВМРО-ДПМНЕ и Сојузот на Рефромските сили на Македонија. По неуспешната идеја кандидат за  претседател на Република Македонија да биде митрополитот Скопски и Повардарски Михаил, тоа му било понудено на Киро Глигоров.

Така, во почетокот на новата 1991 година, односно десет дена по конституирањето на Собранието на Македонија, на дневен ред дошло и расправата околу изборот за претседател на Социјалистичка Република Македонија. По првото тајно гласење, Киро Глигоров не ги добил потребните две третини од гласовите, поради немање поддршка од страна на ВМРО-ДПМНЕ и ПДП. Тогаш, тој добил 60 од потребните 80 гласови за избор на претседател.

Но, по само три дена, ВМРО-ДПМНЕ излегла со соопштение дека ќе ја подржи кандидатурата на Глигоров само доколку за потпреседател и премиер на државата биде избран личност кој е член на нивната партија. Така, на 27 јануари 1991 година, на седницата на Собранието на Република Македонија, со 114 гласови  “ЗА“ , Киро Глигоров бил избран за прв претседател на Република Македонија. На 7 март му го доверил мандатот на експертската влада на Никола Кљусев.

Во почетокот на 1991 година дошло до тотално распаѓање на комунистичка СФРЈ. Но, целата југословенска јавност станувала се позагрижена поради конфликтите кои се заострувале помеѓу јужнословенските народи. Со избувнуивањето на немирите на Косово, а подоцна и на Плитвичките Езера во Хрватска и Вуковар, во залудна ситуација влезе и Македонија со испраќање на војници на бојните полиња. Подоцна започнал и протестот на мајките кои нивните синови ги испратиле во Босна, каде Киро Глигоров се залагал и ги уверувал дека македонските војници ќе бидат вратени назад во својата матична земја. Самиот Глигоров во овој конфликт се залагал за што е можно побрзо повлекување на ЈНА од просториите на Македонија, и сето тоа да протече без никакви инциденти. На 28 март Глигоров учествувал на самитот на претседателите на југословенските републики во врска со зачувување на пријателските односи помеѓу словенскиот народ, а подоцна, на 6 јуни 1991 година била предложена Платформа помеѓу Глигоров и Изетбеговиќ.

Истоивремено, Глигоров, како претседател на Македонија директно учествувал со генералот Анџиќ во врска со начинот за повлекување на ЈНА од Македонија. Така, бил постигнат договор според кој дислокацијата на ЈНА од Македонија требало да се заврши до 15 април 1992 година. Во овој поглед, Глигоров имал голем придонес околу зачувувањето на мирот и стабилноста во Македонија.

Република Македонија со референдумот кој се одржал на 8 септември прогласи независност. По овој повод претседателот на Република Македонија Киро Глигоров ги поздравил насобраната толпа луѓе со следниве зборови: „Граѓани и граѓанки на Македонија дозволете вечерва на вас и на сите граѓани и граѓанки на Македонија, да ви ја честитам слободна, суверена и самостојна Македонија“.

Веднаш по осамостојувањето и прогласувањето на независност на Република Македонија, воРепублика Грција се кренала тензија околу новата држава на Балканот, посебно околу нејзиното матично име и знаме. Во овие преговори, активно учество заземал и Киро Глигоров.

Така, кон крајот на 1992 и почетокот на 1993 година, тој, по покана од францускиот претседател Франсоа Митеран, бил во работа на Франција, каде на францускиот претседател директно му го објаснил проблемот околу името на Република Македонија.

Веднаш по преговорите со францускиот претседател, Киро Глигоров имал состанок со министерот за надворешни работи на Австрија, Алојз Мок, кој „сакал“ Австрија да биде ставена како посредник меѓу преговорите за името. Но, преговорите престанале, откако од Република Македонија, на чело со претседателот Глигоров, бил одбиен предлогот на Мок државата да се вика „Централна Балканска Република“. На 12 април 1993 година, согласно мандатот даден од Генералниот Секретар на ООН, Бутрос Гали, Сајрус Венс и Лордот Овен ја започнале посредничката улога во преговорите за името. Подоцна, на 11 мај Глигоров се сретнал со Бутрос Гали, каде во присуство на медијаторите Овен и Венс било понудено решението „Бивша Југословенска Република Македонија“.

По изборите во Грција, кон Македонија било воведено економско ембарго, на кој претседателот Глигоров остро ги осудил овие постапки кон јужниот сосед, повикувајќи се во генералното собрание на ООН за изнаоѓање на решение. Подоцна, на 13 септември, била склучена времена спогодба за нормализација на односите со Грција. По поништувањето на ембаргото, од страна на Белата куќа во САД бил предложен нов медијатор, Метју Нимиц, со кој Глигоров директно имал преговори во Рим, Италија. Подоцна, Глигоров го преживеал и атентатот извршен врз него во Скопје, каде неговата функција, извесно време ја презел Стојан Андов, кој присуствувал во преговорите.

Во текот на октомври 1994 година во Република Македонија по првпат се одржале претседателски избори. Киро Глигоров, како кандидат за претседател од СДСМ, повторно бил избран за Претседател на Република Македонија, со освоени 52,4% од гласовите. Негов противкандидат бил познатиот македонски режисер Љубиша Георгиевски, како претседателски кандидат од ВМРО-ДПМНЕ. Опозициската ВМРО ДПМНЕ не ги прифатила резултатите од изборите.

На 3 октомври 1995 година врз претседателот на Република Македонија бил извршен неуспешен обид за атентат. Глигоров го преживеал атентатот со тешки повреди во пределот на главата. На местото на атентатот загинал неговиот возач Александар Спировски, а бил повреден телохранителот на Глигоров, Илчо Теовски. Исто така, на повредите подоцна им подлегнал и Ристо Хаџиманов, пензионер, кој бил случаен минувач покрај местото на настанот.

Нападот бил извршен со автомобил-бомба на 3 октомври во 9:50 часот на улицата „Македонија“ пред хотелот Бристол во Скопје, кога Глигоров со службено возило се движел од неговата резиденција на работното место во Собранието на Република Македонија. Бомбата, поставена во автомобил АМИ 8, експлодирала кога автомобилот на претседателот минувал покрај неа. Од силината на експлозијата, ситроенот бил целосно распарчен, а делови од возилото се разлетале наоколу. Експлозивната направа била производство на ЈНА, а содржела еден килограм пластичен експлозив, со стотици челични топчиња кои имаат смртоносно дејство во радиус од околу 50 метри. Автомобилот бил намерно избран за поставување на бомба, затоа што има тенок лим кој може од експлозијата да се распадне во повеќе смртоносни шрапнели. Еден таков шрапнел и го убил возачот на претседателот. Нападот дошол по само еден ден откако во Скопје претстојувал претседателот на Србија, Слободан Милошевиќ, при што претседателите на двете земји постигнале договор за мегусебно признавање на двете земји.

Ниту нарачателите ниту извршителите на атентатот врз Глигоров сѐ уште не се познати. Во 1995 година, по неколку месеци од атентатот, како еден од можните атентатори, разузнавачката служба ги посочила „Ослободителната војска на Македонија“ со седиште во Австралија. Потоа, тогашниот министер за внатрешни работи како нарачатели ги посочил бугарската „Мултигруп“, југословенската „КОС“ и т.н. „Братиславска врска“, но не се пронајдени тврди докази околу нивната вмешеност во атентатот. Подоцна, водството на бугарската организација „Мултигруп“ лично дошло во посета кај Глигоров за да ги отфрли тие шпекулации. Во април 2008 година во Република Македонија дошла информација преку дневните медиуми дека организатор на атентатот била албанската организација „Кос“, но оваа информација не е потврдена.

За обидот за атентат врз него, Глигоров напишал и автобиографска книга „Атентат - ден потоа“, што ја промовирал во 2002 година.

Незадоволен од внатрешната и надворешната политика на новата Влада на Македонија, Глигоров повеќепати јавно реагирал. Во текот на Воениот конфликт во Македонија тој имал средба со претседателот Борис Трајковски, на која истакнал: „Ова е класична окупација и работата треба да се препушти на Армијата – само Армијата е надлежна, има потенцијал и подготвеност да се справи со состојба на окупација на територијата.“ Во 2001 година, бил обновен Форумот за Македонија во чија активност Глигоров се вклучил. Во повеќе јавни настапи го изразил своето незадоволство од потпишувањето на компромисниот Рамковен договор и преку Форумот настојувал да се изменат предложените амандмани на Уставот.

Тие состојби свое место нашле во неговите мемоари „Македонија е се што имаме“, промовирани во Македонската академија на науките и уметностите на 26 април 2001 година. Ова дело на Глигоров било преведувано и промовирано во повеќе земји од Балканот и во Европа. По пензионирањето од активниот политички живот, претседателот Глигоров бил активен преку Фондацијата која го носи неговото име и беше автор на повеќе книги. Заедно со Борис Трајковски, Глигоров во 2005 година станал прв носител на „Орден на Република Македонија.

Киро Глигоров починал на 1 јануари 2012 година во својот дом во Скопје. Глигоров починал во длабока старост, на 94 години, спиејќи. Погребот бил извршен на 3 јануари на градските гробишта Бутел во Скопје . Притоа, била испочитувана неговата последна желба - да има граѓански погреб, без државнички и црковни церемонии. Така, тој бил погребан без високи државни и црковни почести, на 3 јануари 2012 година, во 13 часот, во Алејата на великаните на градските гробишта „Бутел“ во Скопје. Претходно, неговото тело било изложено во капелата, а последна почит му оддале стотина луѓе. До ковчегот стоеле неговите најблиски, синот Владимир и ќерките Лилјана и Донка, како и членови од потесното семејство. Во капелата, со Глигоров се простиле и претседателот Ѓорге Иванов, како и началникот на Генералштабот на АРМ, Горанчо Котески, американскиот амбасадор, Пол Волерс, лидерот на СДСМ, Бранко Црвенковски, претставници од сојузот на борците, како и многу граѓани.

Ковчегот со посмртните останки од капелата го изнеле најблиските соработници на Глигоров. Покрај синот, двете ќерќи и останатите членови на семејството, во поворката која го испратила до неговиот вечен дом имало многу јавни личности од политичкиот и општествениот живот, дипломати, пратеници, академици. Во негова чест, 3 јануари бил прогласен за ден на жалост, а знамињата биле спуштени на половина копје. Во спомен на првиот претседател, Киро Глигоров, биле отворени книги на жалост на повеќе места, меѓу кои во претседателската вила на Водно, во канцелариите на претседателот, како и во седиштето на СДСМ и во општинските организации на партијата..

Глигоров е автор и на неколку дела, главно пишувани по завршувањето на неговиот мандат како претседател:

Во текот на неговата политичка активност, Киро Глигоров бил одликуван со повеќе ордени:

Поранешниот претседател на Република Македонија, Киро Глигоров бил најстариот македонски политичар, со околу 70 години активност во современата историја на Македонија. На 17 ноември 1999 година, кога завршил неговиот втор претседателски мандат, тој имал 82 години, а во 2000 година Гинисовата книга на рекорди го забележал Глигоров како најстар претседател на држава во светот. Додека бил претседател на Република Македонија, Киро Глигоров бил политичар со убедливо највисок рејтинг во сите анкети на јавното мислење на граѓаните на Република Македонија.

 
  

 
 

                                            




#Article 10: Политика на Македонија (152 words)


Република Македонија е република со мешовит тип на организација на власта. Единствено отстапување од мешовитиот тип на организација на власта и, општо, од принципот на поделба на власта е уставното решение Собранието на Република Македонија да може да биде распуштено само преку одлука на своите пратеници. Ова уставно решение е карактеристично за политичките системи со собраниски тип на организација на власта. Македонија е парламентарна демократија. Власта е поделена на законодавна, извршна и судска. Уставот е највисокиот закон во државата.

Политичките институции на Република Македонија се конституираат според волјата на граѓаните преку тајно гласање на општи, слободни избори. Политичкиот систем на парламентарна демократија е воспоставен со Уставот на Република Македонија од 1991 година, којшто ги поставува основните принципи на демократијата и ги гарантира основните слободи и права на граѓанинот.

Од осамостојувањето на Република Македонија досега четири личности биле претседатели. Тоа се:

Од осамостојувањето на Република Македонија досега шест личности формирале влади. Тоа се:




#Article 11: Владо Малески (150 words)


Владо Малески (5 септември 1919 - 23 септември 1984) — истакнат македонски писател, општествено-политички работник, издавач и револуционер. Автор е на текстот на македонската химна Денес над Македонија. Роден е во Струга. Основно образование завршил во Скадар, Албанија, а гимназија во Битола. Студирал на Правниот факултет во Белград, но поради избувнувањето на Втората светска војна ги прекинал студиите. Бил учесник во НОБ на Македонија и е еден од најталентираните основоположници на современата македонска проза. Бил директор на Радио Скопје и уредник на списанијата „Нов ден“, „Современост“ и „Разгледи“. Работел во дипломатската служба како амбасадор во Либан, Етиопија и Полска и бил член на Претседателството на Социјалистичка Република Македонија. Станал член на Друштвото на писателите на Македонија во 1946 година. Исто така, автор е на сценариото за првиот македонски игран филм „Фросина“. Добитник е на наградите „11 Октомври“, „4 јули“, „АВНОЈ“, за книжевен опус на издавачкото претпријатие „Мисла“ и „Рациново признание“.




#Article 12: Книжевност (1189 words)


Книжевност или литература ( — буква) — уметноста на пишани дела. Иако двата поими се синонимни, книжевност го опфаќа уметничкиот дел од творештвото, додека поимот литература се користи за означување на каков било вид пишано творештво. Како заеднички поим се однесува на било која пишана форма, како и на целото книжевно дело во постоење, како во светски рамки, така и во рамките на една издвоена култура.

Во антиката и подоцнежното време, денешното значење на поимот  поезија тогаш го носел значењето литература, бидејќи уметноста да се твори, односно пишува во стихови се сметала за литература. Прозата, од друга страна дури подоцна почнала да се оформува како посебна уметност, за да сега и прозата и поезијата претставуваат само начин на кој се пишува, односно твори или создава едно книжевно дело.
 

Литературата се разгледува во однос на еден народ, најчесто вклучувајќи збир од текстови што претставуваат еден народ. И покрај тоа што литературата може да закружува најразлични ентитети, како што се здруженија, филозофски школи, историски периоди и др., сепак најчесто, употребата на зборот литература паѓа под оваа определба.

Поопшто гледано, литературата може да претставува збир разкази, песни и драми што се однесуваат на некоја одредена тема. 

Клацифицирајќи некаков елемент како дел од литература (на пр. македонска книжевност, научна литература, итн.), може да се наиде на неколку потешкотии. Во одредени контексти, поимот„литература“ означува било каков симболички запис кој може да содржи слики и скулптури, а нормално и букви. За други, литературата мора да содржи само примери на тексуално сложени букви, или некакви други примери на симболично пишани јазици (на пр. хиероглифи). Уште поконзервативна интерпретација ќе бара текстот да има физичка форма, вообичаено напишана на хартија или друга форма кој овозможува печатење.

Различни историски периоди истакнувале различни карактеристики на литературата. Најраните дела, најчесто се осврнувале на религиозни и советувачки пораки. Морализирањето или согледувањето на литературата се спречува од ваквите извори. Средниот век ја носи романсата, додека „времињата на причината“ ги произведуваат националистичките епови и филозофската мисла. Романтизмот ја истакнува популарната народна литература и емотивните ставови, но сепак му даваат отворен пат на Западот, кој во XIX-иот век ја започнува фазата на реализам и натурализам, трагајќи во реалното. XX-иот век го донесува симболизмот и психолошките гледишта, менувајќи го притоа тогашниот вообичаен тек.

Според Џакомо Леопарди, вредноста на книжевноста зависи во прв ред од стилот, и тоа во толкав обем што ако на едно дело му се одземе стилот, тоа ќе се сведе на нешто без никаква вредност. Стилот, пак, е нераскинливо поврзан со јазикот. Исто така, тој смета дека за некој да може да ја оцени вредноста на книжевното дело, тој самиот мора да знае совршено да пишува, толку колку што е умешноста на писателот кој се оценува. Бидејќи малку луѓе ја поседуваат способноста за правилно оценување на книжевните дела, Леопарди тврди дека славата на најдобрите писатели повеќе зависи од случајноста отколку од нивната вистинска вредност. Имено, книжевните дела не се оценуваат според нивната вредност сама по себе, туку според впечатокот што го оставаат кај читателот, кој ги набљудува книжевните дела во самиот себеси, а не во самите нив. Поради тоа, многу луѓе, кои се одликуваат со здрав разум и голема остроумност, не се способни да ги оценуваат книжевните дела, зашто не можат својата душа да ја изедначат со душата на писателот. Исто така, оценувањето на книжевното дело зависи и од моментното расположение на читателот, т.е. едно исто дело може во еден период да го возбуди читателот, а другпат да не остави никаков впечаток врз него. Во продолжение, судот за некое дело се носи и под влијание на претходно искажаните оцени за него, т.е. за некое славно дело носиме висок суд знаејќи дека е славно, т.е. врз основа на искуството за неговата вредност, црпено од минатото. Оттука, оценувањето на новите дела, за кои нема претходно утврдени судови, често се врши според моментниот впечаток. На пример, доколку некој современ автор би напишал дело со еднаква или повисока вредност од „Илијада“, тоа дело би било помалку ценето, зашто зад него не стои вековната слава на „Илијада“. Слично на тоа, кога некој би ги читал „Ослободениот Ерусалим“ или „Бесниот Роландо“, без да ја познава славата на овие дела, тој би ги оценил пониско од некоја друга книга. Според тоа, Леопарди смета дека постои голема несигурност во оценувањето и донесувањето суд за вредноста на книжевните дела.

Песна е композиција обично напишана во стих. Песните се потпираат на сликовитост, прецизен избор на зборови, и метафора. Формата се мери во нагласоци или во ритам на слогови со различна должина, и тие може но не мора да користат рима.  

Една претстава нуди уште една класична литературна форма што еволуирала низ годините. Општо земено, таа се состои од дијалог меѓу ликовите, и обично цели кон театарска изведба) отколку кон читање на пишан збор.  Во текот на XVIII-иот и XIX-иот век, формата опера се има развиено со комбинација на поезија, драма и музика.

Есејот е кратка пишана форма што содржи расправа на одредена тема од гледна точка на авторот.

Прозата се состои од запис што не и се покорува на ниедна специфична формална структура (освен најосновна граматика). Прозниот запис често е сув запис, иако не значи дека не може да биде и елегантен, убав (но без да ги користи формалните својства на зборовите, како рима и метрика).

Филозофија, историја, новинарство, како и легалните и научни трудови традиционално се сметаат за литература. Во нив спаѓаат некои од најстарите прозни записи во постоење; романите и прозните приказни се наречени „фикција“ со цел да се прави разлика меѓу нив и фактичкиот запис, кој писателите историски го сметаат за проза.

Најстарите извори на литературата се митот и фолклорот.

Најстари извори на литературата се митовите. Митот е фантастична приказна, создадена во најдалечното минато во која се раскажува за она што се случило на самиот почеток. Тоа се народни приказни во кои луѓето во недостаток на научни сознанија создавале фантастични објаснувања. Митовите се всушност приказни за создавањето на земјата, небесните тела, човекот, животните итн.; тие се прв обид за толкување на стварноста, за природните феномени како менувањето на денот и ноќта, годишните времиња, грмотевицата итн.; тие се прв учебник за моралот и доброто однесување на човекот.

Митовите се поделени на:

Митовите се сакрални (свети) творби, а не литературни, но им служат на литературните творби како богат извор на мотиви употребувани до ден-денес. Разни народи со текот на времето создавале бројни митски приказни оформувајќи збир од митови наречен митологија.
Сите делови на светот имаат своја митологија, но најпознати се: египетската, сумерската, индиската, кинеската, древномакедонската (балканска, старогрчка), римската и др.

Фолклор е целокупното духовно творештво на еден народ. Тука ја подразбираме освен народната литература и севкупната народна традиција и народните обичаи, народните верувања, народната музика и игра (ора), како и народната материјална култура - ликовна орнаментика, народни носии, занаети, архитектура итн.

Народната литература води потекло од митологијата. Од обредните песни посветени на божествата и од митолошките приказни подоцна се развиле нови литературни творби познати како народна литература.

Поезијата и прозата се двата начина на кои се пишува литературата. Тие се разликуваат надворешно (визуелно). Поезијата е стиховна организација на текстот со своја ритмика. Прозата, пак, е поблиска до секојдневниот говор.

Лирско-епските дела не се посебен род, туку претставуваат меѓурод каде лирските и епските елементи се испреплетени. Родовите, пак, се делат на литературни видови.




#Article 13: Славко Јаневски (714 words)


Славко Јаневски (Скопје,  — Скопје, ) — истакнат македонски раскажувач, романописец, поет, филмски сценарист, есеист и сликар. Долги години бил член на МАНУ и Друштвото на писатели на Македонија. Тој припаѓа на првата генерација македонски писатели по Втората светска војна, која ги поставила темелите на современата македонска книжевност. Неговиот роман „Село зад седумте јасени“ (1952) е првиот роман објавен на стандарден македонски јазик.

Поради својата плодна творечка кариера, Јаневски бил одликуван со поголем број награди и признанија, меѓу кои наградите „АВНОЈ“, „11 октомври“ и „Браќа Миладиновци“. Во негова чест во паркот „Жена-борец“ во Скопје е поставен споменик изработен од академик Томе Серафимовски. Покрај тоа, во негова чест е именувана и читална во Скопје, која била пуштена со работа во 2013 година.

Во 2013 година, Комисијата за лустрација на Македонија објавила дека дошла до заклучок дека Славко Јаневски бил соработник на југословенските тајни служби. Ова резултирало со остри реакции и неприфаќање на одлуката од страна на МАНУ, ДПМ, и пошироката македонска јавност.

Советот на Град Скопје, 2020 година ја прогласи за година на Славко Јаневски, во чест на стогодишнината од неговото раѓање.

Јаневски е роден во Скопје, каде што завршил основно и стручно-техничко училиште. Од 1945 година е уредник на првиот македонски весник за деца „Пионер“, а потоа бил главен уредник на повеќе книжевни списанија, како што се: списанието за деца „Титовче“, списанијата за литература и уметност „Нов ден“ и „Современост“, литературниот весник „Хоризонт“ и хумористично-сатиричниот весник „Остен“. Во меѓувреме работел како уредник во издавачките куќи „Кочо Рацин“, „Наша книга“ и „Македонска книга“.

Во 1946 година, во Скопје, Славко Јаневски, Блаже Конески, Ацо Шопов, Владо Малески и Коле Чашуле го формирале Друштвото на писателите на Македонија, кое тогаш броело 7 члена. Потоа, Јаневски бил и претседател на Друштвото. Исто така, тој бил член на Македонскиот ПЕН центар, претседател на Советот на СВП, како и член на МАНУ од нејзиното основање во 1967 година.

Јаневски оставил трага и во македонската кинематографија, како автор на неколку филмски сценарија: во 1967 година, тој ја адаптирал класичната историска драма на Војдан Чернодрински „Македонска крвава свадба“, во режија на Трајче Попов; соработувал со Панде Ташковски на филмската адаптација на епскиот воен роман „Доследни на заветот“, пренасловен во „Македонскиот дел од пеколот“, во режија на Ватрослав Мимица; и ја адаптирал сопствената хуманистичка новела „Две Марии“ за филмот со наслов „Јазол“, во режија на Кирил Ценевски.

Во јуни 2013 година, Комисијата за лустрација против Славко Јаневски спровела процес на лустрација, во којшто утврдила дека соработувал со тајните служби. Имено, според Комисијата, тој следел писатели и уметници, користејќи го псевдонимот „Славјан“, и тврдел дека нивните дела претставуваат лоша литература. Реакции против ваквата одлука пристигнале од страна на МАНУ, Друштвото на писателите на Македонија, Македонскиот ПЕН-центар и пошироката културна јавност во Македонија. МАНУ дури јавно побарала преиспитување на одлуката, но барањето било отфрлено од страна на Комисијата за лустрација како неаргументирано.

Славко Јаневски e добитник е на многу награди и признанија, меѓу кои: „АВНОЈ“ (1968); „11 Октомври“; наградата на СВП „Браќа Миладиновци“; наградата на градот Скопје „13 Ноември“; „Кочо Рацин“; „Македонско слово“; наградата за книжевен опус на ИРО „Мисла“ и „Мирослав Крлежа“. Исто така, тој е добитник на две златни арени за сценарио на филмскиот фестивал во Пула, за филмовите „Волчја ноќ“ (1955) и „Македонскиот дел од пеколот“ (1974).
 
Во спомен на неговото дело, на 29 јануари 2010 година, во паркот „Жена-борец“ во Скопје бил откриен негов споменик, дело на академскиот вајар Томе Серафимовски. Исто така, во Општина Центар во 2013 година била отворена читална именувана во негова чест.

Јаневски е автор на многуброjни книги за деца, патописна проза, збирки раскази, романи и поезија, коишто се преведени на повеќе светски јазици. Според Георги Старделов, поезијата на Јаневски се одликува со повеќе карактеристики, како: хумор, фантастика, критичност, магија, сублимација и жива човечка историја. Во основата на неговата поетска имагинација лежи хуморот, т.е. неговата поезија е неделива од хуморот, кој најмногу доаѓа до израз во разорувањето на конвенциите. Истовремено, тој дава една од најбезмилосните критика на балканската варварска иделогија. Тој е поет на изненадувањето, на авантурата, на овоземните миракули, поет на нескротлива, еруптивна поетска имагинација, кој го отфрла секој можен ред и поредок. Во поетското искуство на Јаневски се напластиле: словенско-паганска емоционалност, сетилност и хедонизам, пантеизам и во неговата поезија е сублимирана македонската поетска митологија, космологија, демонологија, етнологија итн.

Творештвото на Јаневски ги опфаќа следниве дела:




#Article 14: Список на населени места во Македонија (2275 words)


Ова е список на населени места во Република Македонија по општини и градски населби.

Арачиново, 
Берово, 
Битола, 
Богданци, 
Боговиње, 
Босилово, 
Брвеница, 
Валандово, 
Василево, 
Вевчани, 
Велес, 
Виница, 
Вранештица, 
Врапчиште, 
Гевгелија, 
Гостивар, 
Градско, 
Дебар, 
Дебрца, 
Делчево, 
Демир Капија, 
Демир Хисар, 
Дојран, 
Долнени, 
Другово, 
Желино, 
Зајас, 
Зелениково, 
Зрновци, 
Илинден, 
Јегуновце, 
Кавадарци, 
Карбинци, 
Кичево, 
Конче, 
Кочани, 
Кратово, 
Крива Паланка, 
Кривогаштани, 
Крушево, 
Куманово, 
Липково, 
Лозово, 
Маврово и Ростуше, 
Македонска Каменица, 
Македонски Брод, 
Могила, 
Неготино, 
Новаци, 
Ново Село, 
Осломеј, 
Охрид, 
Петровец, 
Пехчево, 
Пласница, 
Прилеп, 
Пробиштип, 
Радовиш, 
Ранковце, 
Ресен, 
Росоман, 
Свети Николе, 
Сопиште, 
Струга, 
Старо Нагоричане, 
Струмица, 
Студеничани, 
Теарце, 
Тетово, 
Центар Жупа, 
Чашка, 
Чешиново-Облешево, 
Чучер-Сандево и
Штип.

Како и следниве општини во состав на Град Скопје:

Аеродром, 
Бутел, 
Гази Баба, 
Ѓорче Петров, 
Карпош, 
Кисела Вода, 
Сарај, 
Чаир, 
Центар и
Шуто Оризари.

Општина Тетово, 
Општина Брвеница, 
Општина Јегуновце, 
Општина Теарце, 
Општина Желино.

Пржова Бавча, 
Колтук, 
Блок 77, 
Дреновец, 
Поток, Ќерамидница, Вонвардарска, Жичара, Горна Чаршија, Два Бреста, Саат Маало, Ајдучко Маало, Певчина,Тумба

Фалише, 
Лавце, 
Вејце, 
Мала Речица, 
Селце, 
Голема Речица, 
Сараќино, 
Једоарце, 
Отуње, 
Сетоле, 
Џепчиште, 
Порој, 
Ѓермо, 
Теарце, 
Одри, 
Нераште, 
Непроштено, 
Доброште, 
Глоѓи, 
Пршовце, 
Брезно, 
Слатино, 
Варвара, 
Лешок, 
Јелошник, 
Првце, 
Брвеница, 
Долно Седларце, 
Челопек, 
Милетино, 
Блаце, 
Стенче, 
Волковија, 
Гургурница, 
Радиовце, 
Теново, 
Камењане, 
Урвич, 
Јеловјане, 
Синичане, 
Долно Палчиште, 
Горно Палчиште, 
Новаќе, 
Горно Седларце, 
Боговиње, 
Пирок, 
Раковец, 
Ново Село, 
Селце Кеч, 
Жеровјане, 
Лисец, 
Гајре, 
Бродец, 
Бозовце, 
Вешала, 
Желино, 
Стримница, 
Горна Лешница, 
Долна Лешница, 
Добарце, 
Седларево, 
Луковица, 
Ларце, 
Мерово, 
Чифлик, 
Копачин Дол, 
Ново Село, 
Рогле, 
Групчин, 
Церово, 
Палатица, 
Озормиште, 
Требош, 
Јегуновце, 
Раотинце, 
Копанце, 
Туденце, 
Подбреѓе, 
Јанчиште, 
Прељубиште, 
Сиричино, 
Жилче, 
Ратае, 
Вратница, 
Јажинце, 
Рогачево, 
Старо Село, 
Беловиште, 
Орашје, 
Шемшево и 
Шипковица.

Циглана,

Чајле, 
Балин Дол, 
Мало Турчане, 
Беловиште, 
Дебреше, 
Неготино, 
Ломница, 
Горјане, 
Ѓурѓевиште, 
Калиште, 
Градец, 
Добри Дол, 
Сенокос, 
Врапчиште, 
Врановци, 
Зубовце, 
Ново Село, 
Пожаране, 
Галате, 
Топлица, 
Ростуше, 
Скудриње, 
Присојница, 
Јанче, 
Аџиевци, 
Битуше, 
Велебрдо, 
Требиште, 
Видуше, 
Жировница, 
Врбјани, 
Лазарополе, 
Тресонче, 
Галичник, 
Болетин, 
Росоки, 
Селце, 
Сушица, 
Маврово, 
Леуново, 
Никифорово, 
Врбен, 
Богдево, 
Кракорница, 
Беличица, 
Волковија, 
Бродец, 
Ничпур, 
Нистрово, 
Бибање (Бибај), 
Рибница, 
Нивиште, 
Грекање (Грекај), 
Тануше, 
Сенце, 
Жужње, 
Сретково, 
Церово, 
Орќуше, 
Дуф, 
Ново Село, 
Кичиница, 
Маврови Анови, 
Чегране, 
Тумчевиште, 
Форино, 
Корито, 
Долна Бањица, 
Сушица, 
Симница, 
Горна Бањица, 
Горна Ѓоновица, 
Долна Ѓоновица, 
Митрој Крсти, 
Србиново, 
Лакавица, 
Падалиште, 
Куново, 
Трново, 
Страјане, 
Железна Река, 
Вруток, 
Долно Јеловце, 
Горно Јеловце, 
Здуње, 
Лешница, 
Печково, 
Равен, 
Речане,
Ќафа,

Баниште, 
Долно Косоврасти, 
Горно Косоврасти, 
Кривци, 
Отишани, 
Рајчица, 
Селокуќи, 
Спас, 
Татар Елевци, 
Хаме, 
Џепиште, 
Бомово, 
Власиќи, 
Коњари, 
Трнаник, 
Оџовци, 
Бајрамовци, 
Баланци, 
Брештани, 
Броштица, 
Горенци, 
Елевци, 
Коџаџик, 
Мал Папрадник, 
Голем Папрадник, 
Праленик, 
Новак, 
Осолница, 
Кочишта, 
Евла, 
Пареши, 
Горно Мелничани, 
Долно Мелничани, 
Житинени, 
Црно Боци, 
Долгаш, 
Гари, 
Осој, 
Могорче,

Кнежино, 
Раштани, 
Трапчин Дол, 
Осој, 
Мамудовци, 
Лазаровци, 
Другово, 
Србјани, 
Доленци, 
Брждани, 
Видрани, 
Пополжани, 
Долно Добреноец, 
Горно Добреноец, 
Подвис, 
Јудово, 
Лавчани, 
Малкоец, 
Кленоец, 
Попоец, 
Извор, 
Горна Душегубица, 
Долна Душегубица, 
Иванчиште, 
Ехловец, 
Манастирско Доленци, 
Јаворец, 
Свињиште, 
Козица, 
Белица, 
Прострање, 
Мало Црско, 
Големо Црско, 
Цер, 
Кладник, 
Осломеј, 
Бериково, 
Папрадиште, (Кичевско)
Јагол, 
Јагол Доленци, 
Туин, 
Поповјани, 
Арангел, 
Жубрино, 
Црвивци, 
Премка, 
Шутово, 
Србица, 
Ново Село, 
Стрелци, 
Гарани, 
Вранештица, 
Староец, 
Карбуница, 
Челопеци, 
Бигор Доленци, 
Миокази, 
Речани-Челопечко
Орланци, 
Крушица, 
Светораче, 
Козичино, 
Патец, 
Рабетино, 
Дупјани, 
Атишта, 
Зајас, 
Мидинци, 
Тајмиште, 
Колари, 
Бачишта, 
Речани-Зајаско
Лешница, 
Грешница, 
Длапкин Дол, 
Букојчани, 
Горно Строгомиште, 
Долно Строгомиште, 
Колибари,

Горна Белица, 
Долна Белица, 
Октиси, 
Драслајца, 
Биџево, 
Ложани, 
Мороишта, 
Враништа, 
Радолишта, 
Мали Влај, 
Заграчани, 
Франгово, 
Шум, 
Вишни, 
Мислешево, 
Калишта, 
Радожда, 
Луково, 
Безово, 
Брчево, 
Дренок, 
Јабланица, 
Лакаица, 
Локов, 
Модрич, 
Нерези, 
Пискупштина, 
Р’жаново, 
Селци, 
Буринец, 
Збажди, 
Присовјани, 
Глобочица, 
Делогожди, 
Богојци, 
Ливада, 
Корошишта, 
Мислодежда, 
Ново Село, 
Поум, 
Џепин, 
Тоска, 
Лабуништа, 
Подгорци, 
Бороец, 
Ташмаруништа, 
Велешта, 
Добовјани, 
Горно Татеши, 
Долно Татеши, 
Вевчани,

Радојца Новичиќ, 
Рача,
Варош,

Арбиново, 
Белчишта, 
Ботун, 
Брежани, 
Вапила, 
Велестово, 
Велгошти, 
Велмеј, 
Волино, 
Врбјани, 
Годивје, 
Горенци, 
Горно Лакочереј, 
Горно Средоречие, 
Грко Поле, 
Долно Коњско, 
Долно Лакочереј, 
Долно Средоречие, 
Елешец, 
Елшани, 
Завој, 
Злести, 
Издеглавје, 
Климештани,
Коњско, 
Косел, 
Куратица, 
Лагадин, 
Лактиње, 
Лескоец, 
Лешани, 
Ливоишта, 
Љубаништа, 
Мешеишта, 
Мраморец, 
Ново Село, 
Оздолени, 
Опеница, 
Оровник, 
Орман, 
Песочани, 
Пештани, 
Плаќе, 
Подмоље, 
Рамне, 
Расино, 
Речица, 
Свиништа, 
Слатино, 
Слатински Чифлик, 
Сливово, 
Сошани, 
Скребатно, 
Сирула, 
Требеништа, 
Трпејца, 
Турје, 
Црвена Вода, 
Шипокно,

Асамати, 
Болно, 
Горно Крушје, 
Грнчари, 
Евла, 
Златари, 
Избишта, 
Јанковец, 
Козјак, 
Кривени, 
Курбиново, 
Лева Река, 
Подмочани, 
Претор, 
Рајца, 
Сопотско, 
Петрино, 
Илино, 
Долна Бела Црква, 
Горна Бела Црква, 
Дрмени, 
Долно Перово, 
Езерани, 
Горно Дупени, 
Долно Дупени, 
Покрвеник, 
Прељубје, 
Волкодери, 
Шурленци, 
Брајчино, 
Наколец, 
Штрбово, 
Лескоец, 
Љубојно, 
Стење, 
Коњско, 
Лавци, 
Крани, 
Арвати, 
Сливница, 
Отешево, 
Царев Двор, 
Стипона,

Бараково, 
Белче, 
Вардино, 
Граиште, 
Единаковци, 
Журче, 
Загориче, 
Кутретино, 
Лесково, 
Ново Село, 
Обедник, 
Ракитница, 
Света, 
Сладуево, 
Слепче, 
Смилево, 
Стругово, 
Суводол, 
Утово, 
Прибилци, 
Кочиште, 
Растојца, 
Сопотница, 
Велмевци, 
Мало Илино, 
Железнец, 
Зашле, 
Брезово, 
Доленци, 
Бабино, 
Базерник, 
Жван, 
Радово, 
Слоештица, 
Суво Грло, 
Мренога, 
Вирово, 
Боиште, 
Церово,

Белица, 
Бенче, 
Битово, 
Близанско, 
Брезница, 
Брест, 
Вир, 
Волче, 
Горни Манастирец,
Горно Ботушје, 
Горно Крушје, 
Грешница, 
Дворци, 
Девич, 
Долни Манастирец,
Долно Ботушје,  
Долно Крушје, 
Драгов Дол, 
Дреново, 
Зркле, 
Заград, 
Звечан, 
Здуње, 
Ижиште, 
Инче, 
Калуѓерец, 
Ковач, 
Ковче, 
Косово, 
Крапа, 
Латово, 
Лисичани, 
Локвица, 
Лупште, 
Могилец, 
Модриште, 
Ореовец, 
Пласница, 
Преглово, 
Рамне, 
Растеш, 
Русјаци, 
Самоков, 
Сланско, 
Слатина, 
Суводол, 
Сушица, 
Тажево, 
Томино Село, 
Тополница, 
Требино, 
Требовље, 
Црешнево.

Беловодица, 
Беровци, 
Варош, 
Волково, 
Галичани, 
Голем Радобил, 
Мал Радобил, 
Дабница, 
Дрен, 
Кадино Село, 
Крстец, 
Леништа, 
Никодин, 
Ново Лагово, 
Старо Лагово, 
Ореовец, 
Плетвар, 
Прилепец, 
Присад, 
Ракле, 
Селце, 
Слепче, 
Смолани, 
Топлица, 
Тројаци, 
Царевиќ, 
Чумово, 
Штавица, 
Мажучиште, 
Мало Рувци, 
Големо Коњари, 
Мало Коњари, 
Долнени, 
Браилово, 
Десово, 
Сарандиново, 
Мало Мраморани, 
Сенокос, 
Забрчани, 
Дупјачани, 
Горно Село, 
Небрегово, 
Дреновци, 
Слепче, 
Гостиражни, 
Стровија, 
Маргари, 
Долгаец, 
Зрзе, 
Сливје, 
Костинци, 
Секирци, 
Црнилиште, 
Пешталево, 
Рилево, 
Ропотово, 
Дебреште, 
Кошино, 
Лажани, 
Средорек, 
Бело Поле, 
Вранче, 
Кутлешево, 
Новоселани, 
Заполжани, 
Дабјани, 
Жабјани, 
Тополчани, 
Тројкрсти, 
Загорани, 
Веселчани, 
Чепигово, 
Шелеверци, 
Алинци, 
Ерековци, 
Канатларци, 
Клепач, 
Марул, 
Бонче, 
Подмол, 
Лопатица, 
Кривогаштани, 
Врбјани, 
Славеј, 
Обршани, 
Крушеани, 
Воѓани, 
Пашино Рувци, 
Бела Црква, 
Кореница, 
Годивле, 
Боротино, 
Мирче Ацев, 
Заполжани II, 
Витолиште, 
Бешиште, 
Вепрчани, 
Врпско, 
Дуње, 
Живово, 
Кален, 
Кокре, 
Крушевица, 
Манастир, 
Полчиште, 
Пештани, 
Чаниште, 
Гуѓаково.

Алинци, 
Арматуш, 
Барешани, 
Балдовенци, 
Беранци, 
Биљаник, 
Бистрица, 
Братин Дол, 
Брод, 
Брусник, 
Будаково, 
Буково, 
Вашарејца, 
Велесело, 
Велушина, 
Врањевци, 
Гнеотино, 
Гнилеш, 
Гопеш, 
Горно Егри, 
Горно Оризари, 
Граешница, 
Грумази, 
Далбеговци, 
Дедебалци, 
Дихово, 
Добровени, 
Добрушево, 
Доленци, 
Долно Егри, 
Долно Орехово, 
Долно Оризари, 
Долно Српци, 
Драгош, 
Драгарино, 
Драгожани, 
Древеник, 
Ѓавато, 
Жабени, 
Живојно, 
Злокуќани, 
Ново Змирново, 
Старо Змирново, 
Кажани, 
Канино, 
Карамани, 
Кишава, 
Кравари, 
Кременица, 
Крклино, 
Крстоар, 
Кукуречани, 
Лавци, 
Лажец, 
Лера, 
Логоварди, 
Магарево, 
Маловиште, 
Метимир, 
Меџитлија, 
Мојно, 
Мусинци, 
Нижеполе, 
Новаци, 
Ношпал, 
Паралово, 
Раштани, 
Рибарци, 
Суводол, 
Мегленци, 
Долно Агларци, 
Горно Агларци, 
Добромири, 
Ново Село, 
Бач, 
Гермијан, 
Совиќ, 
Оптичари, 
Долно Орехово, 
Орехово, 
Острец, 
Олевени, 
Поешево, 
Полог, 
Породин, 
Скочивир, 
Сливица, 
Снегово, 
Средно Егри, 
Старавина, 
Маково, 
Рапеш, 
Зовиќ, 
Градешница, 
Будимирци, 
Груништа, 
Орле, 
Брник, 
Ивени, 
Петалино, 
Могила, 
Трновци, 
Свето Тодори, 
Подино, 
Новоселани, 
Ново Змирново, 
Лознани, 
Ивањевци, 
Долно Српци, 
Долна Чарлија, 
Горна Чарлија, 
Радобор, 
Лопатица, 
Габалавци, 
Лисолај, 
Облаково, 
Путурус, 
Рамна, 
Ротино, 
Свиниште, 
Секирани, 
Српци, 
Старо Змирново, 
Стрежево, 
Тепавци, 
Трап,
Трн, 
Трново, 
Цапари, 
Црничани, 
Црнобуки, 
Црновец,

Арилево, 
Бучин, 
Врбоец, 
Горно Дивјаци, 
Долно Дивјаци, 
Милошево, 
Острилци, 
Пресил, 
Пуста Река, 
Свето Митрани, 
Алданци, 
Норово, 
Белушино, 
Јакреново, 
Саждево, 
Борино, 
Бирино, 
Селце, 
Житоше, 
Подвис, 
Локвени,

Башино Село, 
Село Бабуна, 
Белештевица, 
Бузалково, 
Ветерско, 
Горно Каласлари, 
Долно Каласлари, 
Дреново, 
Горно Оризари, 
Долно Оризари, 
Иванковци, 
Карабуниште, 
Клуковец, 
Крушје, 
Кумарино, 
Лугунци, 
Мамутчево, 
Новачани, 
Горно Јаболчиште, 
Долно Јаболчиште, 
Отовица, 
Ораовец, 
Раштани, 

Рудник, 
Превалец, 
Сливник, 
С'лп, 
Сојаклари, 
Сопот, 
Црквино, 
Чалошево, 
Џидимирци, 
Ново Село, 
Богомила, 
Теово, 
Согле, 
Ореше, 
Нежилово, 
Папрадиште, 
Црешнево, 
Ораов Дол, 
Габровник, 
Мокрени, 
Капиново, 
Плевење, 
Бистрица, 
Градско, 
Виничани, 
Водоврати, 
Горно Чичево, 
Долно Чичево, 
Грнчиште, 
Двориште, 
Кочилари, 
Ногаевци, 
Подлес, 
Скачинци, 
Убого, 
Уланци, 
Свеќани, 
Згрополци, 
Куридере, 
Чашка, 
Војница, 
Раковец, 
Отиштино, 
Бањица, 
Бусилци, 
Голозинци, 
Горно Врановци, 
Долно Врановци, 
Мелница, 
Лисиче, 
Ново Село, 
Крива Круша, 
Крајници, 
Еловец, 
Витанци, 
Извор, 
Уши, 
Оморани, 
Мартолци, 
Владиловци, 
Крнино, 
Попадија, 
Поменово, 
Степанци, 
Смиловци, 
Стари Град,

Бегниште, 
Бохула, 
Брушани, 
Бунарче, 
Ваташа, 
Возарци, 
Галиште, 
Гарниково, 
Глишиќ, 
Грбовец, 
Дабниште, 
Добротино, 
Драгожел, 
Драдња, 
Дреново, 
Кесендре, 
Кошани, 
Марена, 
Праведник, 
Раец, 
Ресава, 
Сопот, 
Фариш, 
Шешково, 
Шивец, 
Конопиште, 
Рожден, 
Мајден, 
Р’жаново, 
Радња, 
Бојанчиште, 
Куманичево, 
Страгово, 
Горна Бошава, 
Долна Бошава, 
Крњево, 
Чемерско, 
Клиново, 
Росоман, 
Рибарци, 
Сирково, 
Паликура, 
Манастирец, 
Трстеник, 
Камен Дол, 
Дебриште, 
Мрзен Ораовец, 
Крушевица,

Брусник, 
Вешје, 
Војшанци, 
Горни Дисан, 
Долни Дисан, 
Дуброво, 
Криволак, 
Курија, 
Пепелиште, 
Пештерница, 
Тимјаник, 
Тремник, 
Црвени Брегови, 
Јаношево, 
Калањево, 
Липа, 
Џидимирци, 
Шеоба, 
Прждево, 
Бесвица, 
Дрен, 
Барово, 
Драчевица, 
Чифлик, 
Кошарка, 
Челевец, 
Иберли, 
Корешница, 
Бистренци, 
Клисура, 
Копришница, 
Стрмашево,

Кованец, 
Моин, 
Мрзенци, 
Негорци, 
Ново Конско, 
Прдејци, 
Серменин, 
Ума, 
Конско, 
Богородица, 
Миравци, 
Петрово, 
Габрово, 
Давидово, 
Милетково, 
Смоквица, 
Стојаково, 
Селемли, 
Ѓавато, 
Фурка, 
Црничани, 
Ѓопчели, 
Николиќ, 
Сретеново, 
Куртамзали, 
Дурутли, 
Органџали, 
Севендекли, 
Чаушли, 
Џумабос, 
Бајрамбос, 
Башибос, 
Дедели, 
Казан Дол, 
Кочули, 
Прстен, 
Раброво, 
Собри, 
Татарли, 
Чалакли, 
Балинци, 
Брајковци, 
Грчиште, 
Јосифово, 
Марвинци, 
Удово, 
Ајранли, 
Аразли, 
Булунтули, 
Вејсели, 
Градец, 
Ѓулели, 
Пирава, 
Плавуш, 
Терзели, 
Честево, 
Баракли, 
Башали,

Вељуса, 
Добрејци, 
Просениково, 
Баница, 
Водоча, 
Дабиле, 
Градско Балдовци, 
Попчево, 
Белотино, 
Рич, 
Ново Село, 
Бадолен, 
Стиник, 
Барбарево, 
Бајково, 
Ново Коњарево, 
Старо Коњарево, 
Зубово, 
Самоилово, 
Дражево, 
Смолари, 
Мокриево, 
Колешино, 
Мокрино, 
Габрово, 
Борисово, 
Сушица, 
Василево, 
Пиперево, 
Градошорци, 
Ангелци, 
Едрениково, 
Требичино, 
Варварица, 
Седларци, 
Владевци, 
Сушево, 
Доброшинци, 
Нова Маала, 
Висока Маала, 
Чанаклија, 
Нивичино, 
Кушкулија, 
Дукатино, 
Радичево, 
Босилово, 
Петралинци, 
Сарај, 
Гечерлија, 
Робово, 
Еднокуќево, 
Бориево, 
Радово, 
Старо Балдовци, 
Дрвош, 
Хамзали, 
Турново, 
Иловица, 
Штука, 
Секирник, 
Куклиш, 
Свидовица, 
Три Води, 
Костурино, 
Орманли, 
Дорломбос, 
Мемешли, 
Муртино, 
Моноспитово, 
Банско, 
Сачево, 
Раборци,

Али Коч, 
Бучим, 
Воиславци, 
Дамјан, 
Инево, 
Калаузлија, 
Козбунар, 
Коџалија, 
Ораовица, 
Погулево, 
Прналија, 
Раклиш, 
Сулдурци, 
Супурге, 
Тополница, 
Шипковица, 
Штурово, 
Али Лобаси, 
Држани, 
Дурутлија, 
Каралобоси, 
Караџалар, 
Ќоселија, 
Сариѓол, 
Худаверлија, 
Чешме Маале, 
Ново Село, 
Шаинташ, 
Калуѓерица, 
Папавница, 
Конче, 
Лубница, 
Скоруша, 
Загорци, 
Гарван, 
Габревци, 
Ракитец, 
Горни Липовиќ, 
Долни Липовиќ, 
Дедино, 
Негреновци, 
Горна Враштица, 
Долна Враштица, 
Долни Радеш, 
Подареш, 
Јаргулица, 
Покрајчево, 
Злеово, 
Смиланци,

Баби, 
Три Чешми, 
Македонка,

Аргулица, 
Балтлија, 
Брест, 
Врсаково, 
Горачино, 
Доброшани, 
Долани, 
Драгоево, 
Едеклерци, 
Јамуларци, 
Калапетровци, 
Калаузлија, 
Карбинци, 
Козјак, 
Кошево, 
Криви Дол, 
Лакавица, 
Лесковица, 
Липов Дол, 
Љуботен, 
Никоман, 
Ново Село, 
Нов Караорман, 
Пенуш, 
Пиперово, 
Почивало, 
Припечани, 
Пухче, 
Радање, 
Руљак, 
Сарчиево, 
Селце, 
Скандалци, 
Софилари, 
Стар Караорман, 
Степанци, 
Суво Грло, 
Судик, 
Сушево, 
Танатарци, 
Таринци, 
Тестемелци, 
Топлик, 
Три Чешми, 
Хаџи-Реџепли, 
Хаџи-Сејдели, 
Хаџи-Хамзали, 
Црешка, 
Црвулево, 
Чардаклија, 
Чифлик, 
Шашаварлија, 
Шопур, 
Вртешка, 
Кучица, 
Долни Балван, 
Горни Балван, 
Горно Трогерци, 
Долно Трогерци, 
Крупиште, 
Батање, 
Јунузлија, 
Прналија, 
Кепекчелија, 
Кучилат, 
Ебеплија, 
Мичак, 
Оџалија, 
Мал Габер, 
Голем Габер, 
Курфалија, 
Муратлија.

Алакинци, 
Амзабегово, 
Арбасанци, 
Богословец, 
Буриловци, 
Горно Ѓуѓанци, 
Долно Ѓуѓанци, 
Горно Црнилиште, 
Долно Црнилиште, 
Горобинци, 
Делисинци, 
Ерџелија, 
Кадрифаково, 
Кнежје, 
Крушица, 
Макреш, 
Малино, 
Мечкуевци, 
Мустафино, 
Немањици, 
Орел, 
Павлешенци, 
Патетино, 
Пеширово, 
Преод, 
Ранченци, 
Сопот, 
Стануловци, 
Стањевци, 
Строиманци, 
Трстеник, 
Стара Мездра, 
Нова Мездра, 
Лозово, 
Дорфулија, 
Каратманово, 
Милино, 
Ќоселари, 
Сарамзалино, 
Аџиматово, 
Ѓуземелци, 
Кишино, 
Бекирлија, 
Аџибегово,

Бели, 
Горно Градче, 
Долно Градче, 
Јастребник, 
Лешки, 
Нивичани, 
Пантелеј, 
Полаки, 
Припор, 
Тркање, 
Црвена Нива, 
Пашаџиково, 
Горни Подлог, 
Долни Подлог, 
Мојанци, 
Грдовци, 
Рајчани, 
Чешиново, 
Жиганци, 
Лепопелци, 
Соколарци, 
Врбица, 
Облешево, 
Ново Селани, 
Бурилчево, 
Кучичино, 
Теранци, 
Чифлик, 
Спанчево, 
Бања, 
Уларци, 
Зрновци, 
Видовиште, 
Мородвис, 
Оризари, 
Вранинци, 
Безиково, 
Пресека, 
Речани, 
Костин Дол, 
Ново Село, 
Прибачево, 
Главовица, 
Небојани,

Блатец, 
Истибања, 
Градец, 
Јакимово, 
Лески, 
Драгобраште, 
Лаки, 
Трсино, 
Трстија, 
Пекљани, 
Грљани, 
Липец, 
Виничка Кршла, 
Калиманци, 
Крушево, 
Црн Камен

Будинарци, 
Владимирово, 
Двориште, 
Мачево, 
Митрашинци, 
Русиново, 
Смојмирово, 
Ратево, 
Негрево, 
Панчарево, 
Робово, 
Умлена, 
Црник, 
Чифлик, 
Бигла, 
Ветрен, 
Вирче, 
Вратиславци, 
Габрово, 
Град, 
Драмче, 
Ѕвегор, 
Илиово, 
Киселица, 
Косово Дабје, 
Нов Истевник, 
Стар Истевник, 
Очипала, 
Полето, 
Разловци, 
Селник, 
Стамер, 
Тработивиште, 
Турија, 
Чифлик, 
Дулица, 
Косевица, 
Костин Дол, 
Луковица, 
Моштица, 
Тодоровци, 
Цера, 
Саса,

Близанци, 
Вакуф, 
Горно Кратово, 
Димонце, 
Железница, 
Живалево, 
Кетеново, 
Коњух, 
Крилатица, 
Куклица, 
Куново, 
Мушково, 
Нежилово, 
Пендак, 
Приковци, 
Секулица, 
Страцин, 
Талашманце, 
Татомир, 
Тополовиќ, 
Трновац, 
Туралево, 
Филиповци, 
Шлегово, 
Шопско Рудари, 
Кнежево, 
Луково, 
Каврак, 
Емирица, 
Којково,

Бучиште, 
Гајранци, 
Горни Стубол, 
Долни Стубол, 
Горно Барбарево, 
Долно Барбарево, 
Гризилевци, 
Гујновци, 
Добрево, 
Дренок, 
Зарепинци, 
Калниште, 
Куково, 
Кундино, 
Лезово, 
Марчино, 
Неокази, 
Пестришино, 
Петршино, 
Пишица, 
Плешенци, 
Пуздерци, 
Стрисовци, 
Стрмош, 
Трооло, 
Злетово, 
Лесново, 
Древено, 
Шталковица, 
Турско Рудари, 
Бунеш, 
Ратавица, 
Трипатанци, 
Јамиште, 
Зеленград,

Б’с, 
Баштево, 
Борово, 
Варовиште, 
Габар, 
Голема Црцорија, 
Мала Црцорија, 
Градец, 
Длабочица, 
Дренак, 
Дрење, 
Добровница, 
Дурачка Река, 
Жидилово, 
Киселица, 
Конопница, 
Костур, 
Кошари, 
Кркља, 
Крстов Дол, 
Лозаново, 
Луке, 
Мартиница, 
Метежево, 
Мождивњак, 
Нерав, 
Огут, 
Осиче, 
Подржи Коњ, 
Станци, 
Т’лминци, 
Трново, 
Узем, 
Ранковце, 
Отошница, 
Вржогрнци, 
Гулинци, 
Станча, 
Опила, 
Ветуница, 
Радибуш, 
Љубинци, 
Одрено, 
Петралица, 
Криви Камен, 
Милутинце, 
Гиновци, 
Псача, 
Герман, 
П’клиште, 
Баратлија,

Бедиње, 
Карпош,
Иго Тричковиќ

Агино Село, 
Биљановце, 
Брзак, 
Вак'в, 
Винце, 
Горно Коњаре, 
Долно Коњаре, 
Д’лга, 
Доброшане, 
Карабичане, 
Лопате, 
Љубодраг, 
Ново Село, 
Проевце, 
Пчиња, 
Режановце, 
Речица, 
Романовце, 
Сопот, 
Студена Бара, 
Сушево, 
Табановце, 
Тромеѓа, 
Умин Дол, 
Черкези, 
Четирце, 
Шупли Камен, 
Липково, 
Лојане, 
Ваксинце, 
Слупчане, 
Оризари, 
Белановце, 
Алашевце, 
Извор, 
Гошинце, 
Р’нковце, 
Думановце, 
Стрима, 
Глажња, 
Отља, 
Злокуќане, 
Матејче, 
Виштица, 
Ропалце, 
Никуштак, 
Опае, 
Руница, 
Стража, 
Орашац, 
Живиње, 
Скачковце, 
Габреш, 
Кутлибег, 
Пезово, 
К’шање, 
Кокошиње, 
Кучкарево, 
Новосељане, 
Колицко, 
Градиште, 
Клечевце, 
Довезенце, 
Орах, 
Бељаковце, 
Јачинце, 
Зубовце, 
Косматац, 
Мургаш, 
Војник, 
Стрезовце, 
Руѓинце, 
Облавце, 
Дренок, 
Старо Нагоричане, 
Младо Нагоричане, 
Стрновац, 
Драгоманце, 
Врачевце, 
Пузајка, 
Пелинце, 
Карловце, 
Коинце, 
Степанце, 
Жегљане, 
Враготурце, 
Малотино, 
М'гленце, 
Кокино, 
Рамно, 
Буковљане, 
Длабочица, 
Цветишница, 
Арбанашко, 
Бајловце, 
Дејловце, 
Брешко, 
Жељувино, 
Цвиланце, 
Макреш, 
Канарево, 
Аљинце, 
Добрача, 
Челопек, 
Осиче, 
Алгуња и 
Никуљане.

Општини во состав на градот Скопје:

Аеродром, 
Арачиново, 
Бутел, 
Гази Баба, 
Карпош, 
Кисела Вода, 
Ѓорче Петров, 
Сарај, 
Центар, 
Чаир, 
Шуто Оризари,

Општини кои гравитираат околу Скопје:

Студеничани, 
Илинден, 
Арачиново, 
Петровец,
Сопиште, Зелениково, Чучер Сандево.

Автокоманда, Аеродром, Бирарија , Бутел I, Бутел II, Влае, Водно, Волково, Гази Баба, Горно Лисиче , Гоце Делчев, Даме Груев, Дебар Маало, Дексион, Драчево, Ѓорче Петров, Жданец, Железара, Злокуќани, Илинден, Јане Сандански, Капиштец, Карпош I, Карпош II, Карпош III, Карпош IV, Кисела Вода, Кисела Јабука, Козле, Колонија Идризово, Крњево Маало, населба Лисиче, Ченто (Сингелиќ), Маџари, Маџир Маало, Миладиновци, Мичурин, Момин Поток, Ново Лисиче, Пинтија, Острово, Пржино, Припор, Пролет, Радишани, Скопје Север, Сопиште, Стајковци, Тафталиџе, Топанско Поле (нас. Васил Главинов), Ќерамидница, Хиподром, Центар, Црниче, Чаир, Шуто Оризари.

Арачиново, 
Мојанци, 
Грушино, 
Орланци, 
Брњарци, 
Студеничани, 
Батинци, 
Драчевица, 
Долно Количани, 
Горно Количани, 
Црвена Вода, 
Алдинци, 
Црн Врв, 
Маркова Сушица, 
Вртекица, 
Малчиште, 
Умово, 
Пагаруша, 
Калдирец, 
Осинчани, 
Рамни Габер, 
Морани, 
Зелениково, 
Пакошево, 
Ново Село, 
Вражале, 
Градовци, 
Гумалево, 
Дејковец, 
Смесница, 
Тисовица, 
Добрино, 
Таор, 
Палиград, 
Орешани, 
Петровец, 

Долно Коњари, 
Средно Коњари, 
Горно Коњари, 
Сушица, 
Дивље, 
Летевци, 
Катланово, 
Бадар, 
Брезица, 
Кожле, 
Блаце, 
Огњанци, 
Градманци, 
Ќојлија, 
Илинден (Белимбегово), 
Марино, 
Кадино, 
Мралино, 
Бунарџик, 
Ајватовци, 
Миладиновци, 
Бучинци, 
Мршевци, 
Бујковци, 
Текија, 
Дељадровце, 
Сопиште, 
Добри Дол, 
Долно Соње, 
Горно Соње, 
Чифлик (Сопиште,
Чифлик (Петровец), 
Јаболци, 
Патишка Река, 
Барово, 
Света Петка, 
Говрлево, 
Нова Брезница, 
Држилово, 
Ракотинци, 
Сарај, 
Крушопек, 
Копаница, 
Грчец, 
Љубин, 
Арнакија, 
Матка, 
Ласкарци, 
Чајлане, 
Семениште, 
Буковиќ, 
Раовиќ, 
Паничари, 
Бојане, 
Рудник, 
Глумово, 
Шишево, 
Кондово, 
Радуша, 
Горно Свиларе, 
Долно Свиларе, 
Дворце, 
Рашче, 
Чучер Сандево, 
Кучевиште, 
Побожје, 
Танушевци, 
Мирковци, 
Бањани, 
Горњани, 
Блаце, 
Глуво, 
Бразда, 
Брест, 
Бродец, 
Инџиково, 
Трубарево, 
Стајковци, 
Црешево, 
Булачани, 
Страчинци, 
Раштак, 
Смилковци, 
Јурумлери, 
Идризово, 
Ново Село (Ѓорче Петров), 
Оризари, 
Волково, 
Никиштане, 
Орман, 
Кучково, 
Грачани, 
Бардовци, 
Злокуќани, 
Долно Нерези, 
Горно Нерези, 
Долно Лисиче, 
Усје, 
Драчево, 
Визбегово, 
Радишани, 
Љубанци, 
Љуботен.




#Article 15: Битола (2892 words)


Битола — град во југозападниот дел на Македонија и седиште на истоимената Општина Битола, административен, културен, економски, индустриски, образовен и научен центар за тој дел од земјата. Градот е познат под името град на конзулите, бидејќи тука се наоѓале конзуларните претставништва на европските земји во времето на Отоманското Царство, каде заедно со Солун бил најважно место во европскиот дел на Империјата. Во периодот 1864 - 1912, Битола бил главен град на Битолскиот вилает, еден од трите вилаети во регионот Македонија. И денес, голем дел од конзуларните претставништва во Република Македонија се наоѓаат тука. Битола е втор по големина град во Македонија според бројот на жители (2002 г.). На север од Битола се наоѓа главниот град на Македонија, Скопје (169 км), на североисток се наоѓа градот Прилеп (43 км), на југ се наоѓа градот Лерин (Грција) (33 км) и на северозапад се наоѓаат Ресен (29 км) и Демир Хисар (29 км). За време на Југославија бил еден од културните центри, како во Кралството Југославија, така и во СФРЈ. Таткото на турската нација Кемал Ататурк завршил офицерска школа во Битола. Некои негови работи денес се чуваат во Народниот музеј.

Во текот на историјата, во зависност од владетелите, градот Битола имал многу имиња. Според Адријан Рум, словенскиот назив за градот, Битола, потекнува од зборот Обител (старословенски ), овој израз до денес се употребува и во (хрватскиот јазик, Obitelj) кој за време на средниот век се користел за заедница на монаси, како фамилија односно манастир. Името го добил по многуте манастири што се наоѓале во градот и во околината, а некои постојат и денес. Со текот на времето, гласот О се исфрла во изговорот на зборот „Обител“, и името на градот станува Битола. Грците од истите причини градот го нарекувале Монастири (грчки: Μοναστήρι). Битола е денешен официјален назив за градот, но истовремено и најстариот назив, судејќи по Битолската плоча од 1015 година на којашто градот е спомнат, како и според многуте војсководци на царот Самуил, како и патниците од тоа време. Арапскиот патник Абу Абдалах Мухамед ал-Идриси во  век напишал: „Потребни се два дена патување на исток за да се стигне од Ахрид (Охрид) до Бутили (Битола). Бутили е необичен и убав град“.

Постојат приказни според кои на десниот кеј на реката Драгор имало 41 цркви и исто толку воденици за нивно издржување. Исто така и на левиот кеј на Драгор имало 29 цркви со исто толку воденици. За време на празничните денови во тоа време, народот од селата од Битолското Поле се собирале кај овие цркви каде ги вршеле своите верски обреди. Со оглед на тоа што земјиштето на кое се наоѓал градот Битола тогаш било прекриено со многубројни цркви, градот го добил името Манастир. Има верзија која вели дека градот Битола името Манастир го добил по една огромна црква која се наоѓала над Битола, кај сегашниот мост викан Црн Мост (турски јазик: kara köprüsü). Во оваа црква можеле да се сместат сите присутни од селското население од битолското поле кои доаѓале за време на празниците да ги вршат верските обреди.

Според записите на Марко Цепенков, градот Битола своето име го добил по големопоседникот Тољо, кој имал своја тврдина во близината на денешното битолско село Буково. Во времето кога дошле Турците да го освојат овој дел од Македонија, за да го повикаат на борба големопоседникот Тољо, му велеле „Би Тољо, до би Тољо“, со што според Марко Цепенков од таму потекнува денешното име на градот Битола.

За време на отоманската власт, градот се викал Манастир, што Турците и Албанците го усвоиле од Грците. По Балканските војни од 1913 градот потпаѓа под српска окупација и повторно го добил старото име Битола.

Многу важни настани од македонската и балканската историја се случиле во Битола. Градот е граден, доградуван, рушен и повторно граден и надградуван уште од неговото прво населување во доцното бронзено доба. Потоа во хеленистичкиот период, па Римското Царство, сѐ до византиското време имал статус на град со висок степен на цивилизација.

Традиционално силниот трговски центар, е познат и како град на конзулите поради тоа што во еден период за време на Отоманското Царство, Битола имала дури дваесет конзулати од разни европски земји. Во истиот период, градот имал многу школи, меѓу другите и воена академија, којашто ја посетувал и славниот турски реформатор Кемал Ататурк. На крајот на XIX век бил толку силен град, што неговото население непрестајно растело и го надминало бројот на населението на Белград. Градот бил преполн со фабрики и фотографски дуќани, а занимливо е и тоа што покрај Сингер, во Битола уште во тоа време постоела фабрика за слатки. Во Битола се снимени првите фотографии и филмови на Балканот, благодарејќи на браќата Манаки. Првата филмска камера Јанаки ја купува од Лондон, производство на компанијата „Charles Urban Trading”, и тоа 300-тиот примерок од серијата BIOSCOPE. Така, со таа фамозна „Камера 300 започнала кинематографијата на Балканот. Тоа било златното доба на градот. За жал, за време на Балканските војни, многу битки биле водени во околината на градот и самиот град, па многу материјални докази изгореле или биле потполно уништени. Архитектурата можела да се обнови, посебно последните петнаесетина години, а докази за сѐ што се случувало се и прераскажувањата на старите кои добро се сеќаваат. Меѓутоа, денес останале многу организации и фестивали, коишто по долг период, повторно се одржуваат. Еден од нив се одржува секој година од 29 јули до 2 август во Битола, во знак на спомен на Илинденското востание, под името „Културен фестивал Илинденски денови“.

Градот Битола со околината е многу богат со споменици од праисторискиот период. Двата најзначајни се Велушка Тумба и Тумба Бара, коишто се наоѓаат покрај селото Породин. Од бакарното доба, тука се населува Тумба покрај селото Црнобуки, Шуплевац (покрај селото Суводол) и Висок Рид (покрај селото Букри).

Градот се наоѓа на римскиот пат Вија Егнација (Via Ignatia), каде што е и античкиот град Хераклеја Линкестис. Во периодот на II век п.н.е. кога Македонија станува римска провинција, Хераклеја станува силен економско-политички центар (Septina Aurelia Heraclea) со свој постојан римски намесник и римска војска, што сведочи за Битола како центар на вечна моќ, цивилизација, култура и убавина којашто е тука и денес.

Почетокот на турските завојувања на Балканот најавиле и нова ера на живеење. Турските војски во текот на 1382-1383 година по многу тешки и крвави борби и по жестокиот отпор кој го пружило месното население конечно успеале да ја освојат Битола. Според некои легенди многу жесток отпор на турските освојувачи му пружиле и монасите од седумдесетте манастири и цркви кои во тој период постоеле во Битола. Хаџи Евронос беј кој се наоѓал на чело на турската војска револтиран од жестокиот отпор на кој наишол при освојувањето на градот наредил да се урне и битолската тврдина. Ашик-паша Зеде, кој го придружувал Евронос-бег во неговито поход, во своите извештаи забележал дека турските војски неколкупати ја напаѓале Битола, а калуѓерите, давајќи голем отпор, на крајот на самиот брег на реката Драгор, сите до еден биле масакрирани. Меѓутоа, Турците потполно го зазеле градот дури по смртта на Крали Марко во 1395 година, а при тоа заземање во Битола прв влегов Тимурташ-паша со неговата војска.

Од овој период всушност започнува и „ориенталното” вообликување на градот што било резултат токму на изградбата на ваквиот тип објекти, но и на ориенталните градителски техники и стилови. Во периодот на XVI - XVII век, период на историски но и културни промени, од страна на турската администрација градот Битола започнува да биде именуван како Манастир или Толи Манастир. Сепак во целиот период на своето постоење името Битола никогаш не било заборавено, туку напротив од страна на христијанското население тоа било во секојдневна употреба.

Во средината на XVII век станал и важен културен центар на европска Турција. Таа е седиште на Битолска нахија во која имало 150 населени места. Градот бил прочуен по неговите многубројни пазари, од кои најмногу бил прочуен пазарот за памук. Познатиот патописец Евлија Челебија, Битола ја посетил во 1662 година и забележал: „градот има околу 3000 мали и големи куќи на приземје и кат, групирани во 21 маало, чаршија со 900 занаетчиски и трговски дуќани, 40 кафе-чајџилници и гостилници, монументален безистен со железни порти и со 86 дуќани. Во градот имало 70 муслимански храмови, девет медреси, неколку христијански цркви и фтуги јавни згради“. Самиот град, гледан од далеку, изгледал како да е потонат во зеленило. Во овој период Битола претставува еден од најважните верско-муслимански центри, си Висока верска правна школа, којашто егзистирала низ целиот XVII век. Во истиот век. градот прераснал во значаен административен, стопански и културен центар. Кога во 1689 година поради колерата, Скопје бил запален, повеќето важни функции од него ги презела Битола. Таа развивала трговија, главно со европските центри, Виена, Париз, Лондон итн.

Најзначаен перидо од историскиот и стопанскиот развој на Битола е XIX век, кога во Битола е преместено седиштето на Румелискиот вилает, и како таков, е рангиран за прв град во европскиот дел на Турција. Според еден документ од овој период, се кажува дека во Битола имало 1.380 дуќани, од кои најголем број биле занаетчиски.

Во 1805 година во Битола живееле околу 15.000 жители. Од стопанските гранки виден напредок доживеало занаетчиството. Во средината на XIX век бројот на занаетчиските дуќани достигнал над 2.000 со околу 140 видови занаети, организирани во 70 еснафски организации. Виден придонес во развојот на Битола дале и дипломатските претставништва, конзулати на повеќе странски држави. Тоа довело Битола да стане „град на конзули” но и арена на странски пропаганди.

Во Битола во крајот на XIX и почетокот на XX век имало околу 3000 клавири за што градот го викале и „Градот на клавирите“. Поради некои поранешни сфаќања клавирот симболизирал богатство, класна поделеност и во 50-тите години на XX век со процесот на национализација на многу од семејствата клавирите им биле одземени.

Христијанските жители на градот биле разделени во повеќе конфесии. Според статистиката на егзархискиот секретар Димитар Мишев („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година христијанското население на Битола се состоело од 15.252 Македонци, од кои 8.844  егзархисти, 6.300 грчки патријаршисти, 72 српски патријаршисти и 36 протестанти, потоа 100 Грци, 7.200 Власи, 120 Албанци и 120 Роми. Во градот имало 10 основни и 3 средни бугарски училишта, 7 основни и 2 средни грчки, 2 основни и 2 средни влашки и 1 основно и 2 средни српски.

Битола поради својата местоположба, на крстопатот помеѓу сите најзначајни патни правци (исток, запад, север и југ), уште од најраниот период на турското завладување го добила заслуженото значење при што станала значаен воено-стратешки центар што било само потврдено во 1830 година кога таа станува и политички центар на Румелискиот вилает. По распаѓањето на тимаро-спахискиот систем и интензивираните малтретирања од страна на чифликсајбиите дошло и до нови промени во етничката структура на населението во Битола. Во 1864 година бил формиран Битолскиот вилает со седиште во Битола. На чело на вилаетот стоел валија, со титула паша, кој бил назначуван со султанско ираде. Вилаетот зафаќал територија од околу 32.000 км2, простирајќи се на делови од денешните држави: Македонија, Албанија и Грција.

За време на Првата балканска војна во околината на градот се водела Битолската битка во којашто отоманската војска била победена од страна на српските сили. Градот страдал за време на Првата светска војна заради близината на Солунскиот фронт.

Во периодот меѓу двете светски војни, Битола станала пограничен град. Ги изгубила гравитациските подрачја спрема Грција и Албанија. Сепак, во овој период градот за првпат започнал плански да се гради и тоа според урбанистички планови

Битола бил прв град во Кралството Југославија што ја почувствувал Втората светска војна, затоа што бил бомбардиран од италијански авиони уште на 5 ноември 1940 година.

За време на Втората светска војна, градот најпрво го окупирале Германците, а подоцна Бугарите. Во септември 1944, Бугарија капитулирала и започнала да се повлекува од Југославија и Битола била ослободена од македонските партизани. На 4 ноември 1944, Седмата македонска бригада победнички влегла во Битола. На 6 февруари 1945 година, во Битола била отворена првата гимназија (првично наречена „Гоце Делчев“, во 1952 година преименувана во „Јосип Броз Тито“) на која се предавало на македонски јазик.

За време на НОБ од градот и околината биле затворени 606 лица, интернирани 117, депортирани 4 и 8 одведени во заробеништво. 251 лице било осудено од кои 23 на смрт. На боиштата на Југославија погинале 266 лица. 106 лица од Битола и околината биле носители на Партизанска споменица 1941 и 8 биле прогласени за народни херои.

Битола била населена со Евреи, кои избегале од Шпанија за време на црквината инквизиција на кралицата Изабела Кастиљска.Тие Евреи се доселиле во најголем дел на Балканот во градовите од поголемо значење и со развиена трговија, меѓу другите и во Битола. Тука го потпомогнале развојот на градот со добри трговски врски. На 11 март 1943 година, целокупното еврејско население од Битола (3.011 Евреи) било депортирано во логорот Треблинка во Полска од страна на бугарските фашисти.

Градот е сместен на североисточното подножје на планината Баба и југоисточното подножје на Облаковска Планина, во средишниот дел на Пелагониската Котлина. Низ него тече реката Драгор. Се наоѓа на 14 км северно од границата со Грција, на надморска височина од 576 m. Битола е традиционално важна трговско-патничка врска помеѓу Јадранското и Егејското Море, како и една од најзначајните патнички врски на Балканот со Средна Европа. Битола е оддалечен 168 км јужно од Скопје, 42 км југозападно од Прилеп, 32 км источно од Ресен, 33 км северно од Лерин (Грција) и 28 км југоисточно од Демир Хисар. Се наоѓа на 200 километри во северозападен правец од Егејско Море.

Градот има средна годишна температура на воздухот од 11,1°С, но со големи отстапувања во одредени години: од 10,1°С во 1975 година до 13,1°С во 1952 г. Најстуден месец е јануари, со просечна месечна температура од -0,6°С, но со апсолутна минимална температура од -30,4°С. Најтопол месец е јули, со средна месечна температура од 22,2°С и со апсолутно максимална температура од 41,2°С. Апсолутното годишно варирање на температурата на воздухот изнесува 71,6°С што е специфика за континенталната клима.

Температурата има одлика на континентална клима, а врнежите на сушна изменето-медитеранска или степска клима која, на моменти, има пробиви и на жешки воздушни маси од Северна Африка т.е. Сахара. Просечното годишно количество на врнежи изнесува 601 мм, со вредности кои се движат од 338 мм до 879 мм.
 
Битола исто така е пример со појавата на поларна светлина. Преку Битола поминува изохазмата (линија која поврзува места со еднаков број на денови со појава на поларна светлост) 0,1 што значи дека на небото на Битола просечно само еднаш во 10 години, се појавува поларната светлост.

Во Битола исто така има метеоролошка станица, сместена на излезот од градот на патот кон Новаци. Започнала со работа од 16 март 1945, иако за одредени метеоролошки елементи има систематски податоци од 1926 и 1927 година. Метеоролошката станица во градот се наоѓа на надморска височина од 586 м, блиску до просечната надморска височина на градот која изнесува 576 м.

Битола со патишта е поврзан со останатите делови од Македонија и дополнителниот дел на Грција. Поважни патни правци се Битола-Лерин, Битола-Охрид (преку Ресен), Битола-Прилеп и патниот правец Битола-Скопје.

Битола е поврзана со железницата со Лерин (јужно) и Прилеп, Велес и Скопје (северно), а од железничката станица во Битола во 2010 година отпатувале 81.000 патници.

Во градот функционира и јавен автобуски градски превоз. До околните населени места има организирано редовен автобуски или железнички сообраќај.

Според пописот на населението од 2002 година, во градот имало 74.550 жители и спаѓал во групата на големи градови. Иако Горно Оризари статистички се води како посебна населба, сепак е дел од град Битола. Заедно со Горно Оризари (2.454 ж.), Битола има вкупно население од 77.004 жители.

Етнички гледано, населението (без Горно Оризари) е составено од:

Во градот се зборуваат следниве јазици:

Битола е епископски град и седиште на Преспанско-пелагониската епархија. Во Втората светска војна оваа епархија го добила името Охридско-битолска. Со обновувањето на автокефалноста на Македонската православна црква во 1967, го добила сегашното име Преспанско-пелагониска епархија и ги опфаќа регионите на градовите: Битола, Ресен, Прилеп, Крушево и Демир Хисар.

Првиот митрополит на епархијата (1958 - 1979) бил блаженопочинатиот Климент. Вториот митрополит и сегашен администратор на епархијата, надлежен како архиереј од 1981 е Господин Петар. Во Преспанско-пелагониската епархија има околу 500 цркви и манастири. Во последните десетина години во епархијата се изградени или се градат околу 40 цркви и 140 црквини објекти. Епархијата има два црковни музеи - во соборниот храм „Св. Великомаченик Димитриј“ во Битола и во храмот „Св. Јован“ во Крушево, како и постојана изложба на икони и библиотеки во зградата на Битолската митрополија. Изградена е помеѓу 1901 и 1902 година и е еден од најубавите примери на необарокна архитектура. Покрај доминантната Македонска православна црква, во Битола постојат и други поголеми верски заедници како што се Исламската верска заедница, Римокатоличката црква и други.

Во Битола се застапени следните религиски групи:

Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Битола:

Градот на конзулите е второто име за градот Битола. Во врвот на својата слава, Битола имала дваесет конзулати, но постепено со слабеењето на државата, со доаѓањето на династијата Караѓорѓевиќ на власт, а подоцна и комунизмот, тој број постепено опаѓал до само неколку конзулати. Со независноста на Македонија, повторно почнуваат да се отвораат конзулати и градот го добива својот некогашен сјај.

За време на Отоманското Царство, градот имал многу конзули од сите значајни земји, па Битола се сметал за конзуларен град. На 26 јули 1903, на влезот во градот бил погубен рускиот конзул Александар Аркадјевич Ростковски, борец за правата на угнетената православната раја. На местото на погубувањето денес стои голем руски крст.

Моментално градот Битола има тринаесет конзуларни претставништва од кои два генерални и десет почесни:

Битола има соработка со:




#Article 16: Македонци (7359 words)


Македонците се посебен и автохтон народ кој го населува историско-географскиот регион Македонија. Поголемиот дел од Македонците живеат во Република Македонија, а има значителни македонски малцинства во Албанија, Бугарија, Грција и Србија. Македонците го говорат македонскиот јазик кој припаѓа во групата на јужнословенски јазици. Само поради јазикот, Македонците ги третираат како јужнословенски народ.

Целата историја на македонскиот народ е една непрекината борба за зачувување на својата слобода и достоинство. Почнувајќи од Државата на Аргеадите, потпаѓањето под Рим, контактот на Старите Македонци и останатите антички народи во Македонија со Словените, потпаѓањето на Македонија под Османлиите и подоцнежните буни на Македонците против османлиската власт, масовните вооружени востанија против Османлиите на крајот од XIX и почекотокот на XX век, сѐ до револуционерното движење и антифашистичката народносослободителна борба 1941-1944 во Вардарскиот дел на Македонија и 1943-1949 во Егејскиот дел на Македонија.

Македонците се претежно православни христијани, припадници на МПЦ. Втори по бројност се Македонците-муслимани, а по нив се католиците и протестантите. Исто така, постои одреден број на атеисти.

Официјалниот македонски став за генетскиот карактер на македонскиот народ е дека современите Македонци се производ на мешањето на словенските племиња кои се се населуваат во Македонија во 6 и 7 век, со месното население (Тракијци, Илири, антички Грци, антички Македонци, и др.) 
Официјалниот став за културолошкиот карактер на Македонците е дека македонското културно наследство е словенско, со силни византиски и отомански влијанија и примеси. Македонците имаат богат средновековен културен фонд, чијшто индикатори се многубројните фрески, иконостаси и дрворези во црквите и манастирите, народните носии, книжевноста и друго.

Македонскиот народ исто така има голема историска улога во создавањето на словенската писменост. Имено, гласовниот инвентар на дијалектот на македонските Словени од околината на Солун е земен за основа на првото словенско писмо (глаголицата), а самиот дијалект издигнат до ниво на прв книжевен словенски јазик (во науката познат како старословенски), што чини Македонците да имаат извонреден придонес за општословенската и европската култура..

Постојат неколку други теории за карактерот на македонскиот народ. Најпопуларната од нив е тезата за директна врска меѓу античките со денешните Македонци. Според оваа теорија, поддржувана особено од Александар Донски и Васил Иљов, Македонците се автохтоно население, кое и покрај транзицијата на други народи на овие подрачја, сепак ги има задржано цртите од своите антички предци.

Со развојот на генетика на населението во 21 век почнуваат истражувањата на македонскиот ДНК-профил. Меѓу праисториските настани наведени во набљудуваните халпогрупи, голем е придонесот на локалните ловци-собирачи од мезолитот. Македонскиот генетски фонд носи исто така траги од постледникова реколонизација од различни засолништа и експанзијата на неолитски земјоделци од Блискиот Исток. Според резултатите од анализата на Y-ДНК и мтДНК, Македонците припаѓаат на групата на европските народи, но се наоѓаат малку настрана од главното јато. Генетски, денешните Македонци се потесно поврзани со соседните балкански народи (Бугари, Срби, Бошњаци, Грци, Романци и Албанци), отколку со другите Европејци. Според комбинираните ДНК истражувања со различни варијанти на тестови, конструирани врз основа на автосомна ДНК, хаплоидна ДНК, Y-ДНК и мтДНК, даваат најдобра идеја за „потеклото“ и „сличноста“ помеѓу народите, во Балканскиот генетски кластер постојат неколку генетски супкластери, така што во источниот спаѓаат Македонците, Бугарите и Романците. Иако Македонците се дел од словенската група, тие како и повеќето други Јужни Словени се карактеризираат со доминантен генетски супстрат кој е различен од оној на Западните и Источните Словени. Овој феномен се објаснува со јазичната асимилација на бројно староседелско балканско население од средновековните словенски доселеници.

Културата на Македонците е импресионистичко-традиционалистичка. Таа е силно поврзана со родната земја и поднебјето во коешто живеат. Богатото културно наследство на Македонците доаѓа до израз во народното творештво, раскошните народни носии, украсите и орнаментите во градските и селските куќи, самиот архитектурен стил, манастирите и црквите, иконостасите, иконите, дрвозерите, литературните дела итн.

Македонија се смета за лулката на словенската писменост и култура, а градот Охрид за Ерусалим на словенското православие.  Имено во Македонија била создадена првата словенска азбука, и се направила прва кодификација на старословенскиот јазик. Солунскиот македонски дијалект се зел како основа за црковно-словенскиот јазик на кој до ден денес се држи богослужба.

Македонците во најголем дел се христијани и се еден од првите народи кои го примиле христијанството. Најголемото мнозниство припаѓа на православието, односно Македонците се претежно православни христијани. Втори по бројност се Македонците-муслимани, а по нив се католиците кои во најголемиот дел се унијати односно со источен (православен) обред под духовенство на папата и протестантите. Исто така, постои одреден број на атеисти. Во последно време, може да се сретнат и следбеници на агностицизмот.

Типичниот образец за македонската градска куќа е двокатна нискоградба со испакнат горен кат, варосана бела фасада, и црно-обоени дрвени носечки столбови и рамки за прозорци.

Селската куќа, пак, е изградена најчесто од камен, со здрава камена фасада и чардак на вториот кат.

Македонците, иако посебен народ со своја посебна култура, поради теократскиот милетски систем се делеле на Грци и Бугари (односно таканаречените „патријаршисти“ и „егзархисти“), но и во недамнешно време како Срби (види Србомани). Но во втората половина на XIX век и почетокот на XX век, започнува Македонската преродба, којашто трае до периодот меѓу двете светски војни, кога македонскиот идентитет добива масовен карактер, а врвната точка ја достигнува пред, и за време на Втората светска војна, кога се создаваат македонски воено-политички организации, се печати современа литература на изворен македонски јазик, и се отвораат училишта, коишто на младите Македонци им овозможуваат да го учат и негуваат мајчиниот јазик. Сепак, со новите истражувања и отворање на ватиканските архиви се увидува дека официјален Ватикан уште во 1612 година Македонците ги признава како одделен народ, посебен од Србите и Бугарите и давал посебни стипендии за Македонци.

Со постепеното освојување на југоисточна Европа од страна на Османлиите во доцниот 14 век, името на Македонија исчезнало како административен ознака. Сепак, подоцна под влијание на Ренесансата и враќањето на античкиите вредности почнале да се појавуваат заборавените антички имиња. Ова доведува до силна афирмација кон Македонија и Македонците, како план за обновуваање на славните антички држави, чии територии се наоѓале под турска власт. Како што истакнува Блаже Ристовски, идеите за македонски идентитет се јавуваат во 15 - 18 век надвор од Македонија и потекнуваат од географскиот поим Македонија и од античкото народно име Македонци. Според Ристовски, кон 18 век, со разгорувањето на интересот кон словенството и посебно кон старословенскиот јазик, бугарското име почнало да се реактивира во Македонија, бидејќи истражувачите го наоѓале во старите пишани споменици на словенски и други јазици. Тоа според него не може да се објаснува како резулатат на некаква бугарска пропаганда, зашто за таква не може да се зборува до 60-тите и 70-тите години на 19 в. Сè дотогаш според Ристовски, може да се смета дека е имало истоименост на преставниците на двата народа. Македонското национално име било прифатено од самите македонски Словени во втората половина на 19. век. При прифаќањето на ова име македонските Словени биле сфаќани како како потомци на античките Македонци, кои биле прогласени за најстари Словени на Балканот. Во 1903 Павел Шатев го забележал процесот на идентитетска диференцијација во затворот Једи Куле, каде утврдил постоење на луѓе кои се сметале како „Бугари по националност“, но „пред сè за Македонци“. Политичкиот контекст на постосманлиската епоха ја фаворизирал трансформацијата на овој идентитет во еден важен социокултуролошки феномен. Според Иван Катарџиев македонската свест почнала да се развива помасовно по Првата светска војна, највеќе во Србија и во Грција, бидејќи таму се спречила бугарската пропаганда. Инаку за посебна македонска нација може да се зборува по 1944 г. благодарение постоењето на државниот субјект НР Македонија во рамките на Југославија.

Управниците на Отоманското Царство, преку создавањето на Рум-милетот исклучителното право за раководење со духовниот и политичкиот живот на христијаните во империјата им го дала на грчките црковни власти. На овој начин, грчката црква станала официјална институција во отоманска Турција, и започнала да се бори против секоја национална пројава кај различните народи - осoбено на Балканскиот Полуостров.

Имено, овој милетски систем довел до тоа Македонците да се определуваат според црквата под чијашто ингеренција се наоѓале. Со создавањето и на бугарскиот и српскиот милет, Македонците биле третирани како Грци, а подоцна и како Бугари и Срби. Со создавањето на училиштата на црковно-просветната пропаганда на соседните држави, овие разделби уште повеќе се задлабочиле.

И покрај силната активност на странските црковно-просветни пропаганди, коишто се бореле за создавање на грчка, бугарска и српска националност во Македонија, се појавуваат Македонци кои сметаат дека не се ниту Грци, ниту Срби, ниту Бугари, туку дека се посебен словенски народ - Македонци.

Со појавувањето на вакви личности кои пропагираат постоење на посебен македонски народ, започнува периодот наречен Македонска преродба. А луѓето кои се директно влкучени во овој процес се наречени македонски преродбеници.

Некои преродбеници се декларираат како директни потомци на Словените кои се населиле во Македонија во 6 век; други сметаат дека се потомци на античките Македонци и на Александар Македонски (кого го сметаат за Словен), а трети пак мислат дека се мешавина од двата народа. Едно е важно и кај трите мислења - тоа што се застапуват за посебноста на Македонскиот народ.

Првиот позначаен македонски преродбеник е Ѓорѓи Пулевски. Пулевски целиот живот го оддава на борбата против турското ропство. Учествува како доброволец во руската армија во војните за ослободување на Србија и Бугарија. Учесник е и во Кресненското востание. Го издава првиот речник на говорен македонски јазик, насловен „Речник од три јазика“, во 1875 година. Во 1880 ја издава и книгата „Слогница речовска“, којашто се смета за прв обид да се направи граматика на македонски јазик. Во неа Пулевски се обидува да создаде основни норми на македонски литературен јазик, комбинирајќи го централно-македонското наречје со словенската писмена традиција во Македонија, притоа креирајќи мошне интересна лексика и позајмувајќи зборови и од другите словенски јазици, но секогаш изразито македонизирани. Во неговата револуционерна поема „Самовила Македонска“, тој говори за посебен македонски народ, независна македонска држава и македонски јазик. Во 1888 во Софија ја формира Славјано-Македонската Книжевна Дружина.

Посебноста на Македонците се споменува и во писмото што Исаија Мажовски, за време на својата посета на Петербург во 1885, му го предава на рускиот цар Александар III од името на македонското (словенското) население од дебарскиот крај, со надеж дека ќе го заинтригира за состојбата во Македонија. Своевидна прокламација на македонскиот национален индивидуалитет и засебност претставува и неговиот говор на рускиот брод „Рицар“ на 18 јули 1888 година, на пат за Киев, по повод прославата на 900-годишнината од покрстувањето на Русите, кога тој ја истакнува својата теза дека Македонците се директни потомци на античките Македонци, донесени на балканските простори од цар Каран пред 2500 години. Иако историски неточна, оваа изјава е многу важна за процесот на оформување на Македонците.

Преродбеникот Димитар Македонски бил првиот Македонец кој уште во 1871 година во својата статија во весникот „Македонија“ од 16 февруари 1871, по повод македонското прашање запишал: „не зинала земјата па да ги голтне старите Македонци, ами тие се влеале во масата на овој народ“. Оваа негова изјава се смета за прва прокламација на тезата за мешање на македонските Словени и античките Македонци.

Докази за пројава на македонски идентитет се и изјаснувањата на војниците од Македонскиот полк во Русија, кои во своите документи, при пристигнувањето во Русија во 1752 година, запишуваат дека се припадници на Македонската нација.

Подоцна, во времето на Разловечкото и Кресненското востание, во периодот на 1875 и 1878 година, востаниците себеси јасно се декларираат како Македонци, припадници на македонскиот народ, кој е посебен словенски народ различен од бугарскиот и српскиот. Доказ за ова е Уставот на револуционерниот комитет на Кресненското востание напишан од Димитар Поп-Георгиев Беровски, во кој јасно се говори дека во Македонија живеат Македонци христијани и муслимани и во кој е зацртано создавање на македонска држава.

Во овој период за силната национална свест на Македонците, сведочи и големиот македонист, и еден од најнационлно освестените Македонци во тоа време, охриѓанецот Темко Попов. Тој во своето дело „Кој е крив“, напишано на македонски народен јазик во 1887 година, ја запишува реченицата од суштинско значење за свеста за нацоналната посебност кај Македонците: „И сам Исус Христос ако слезит од небоно не можит да го уверит Македонеца оти е Б’лгарин иљи Србин.“.

Прв странски автор кој пишува за постоење на луѓе од Македонија кои се декларираат како припадници на посебен македонски народ е бугарскиот писател Петко Славејков, во својата статија насловена „Македонското прашање“ објавена на 18 јануари 1871 година, во весникот „Македонија“. Неговата статија е сведоштво за постоење на силната македонска национална свест меѓу Македонците за нивната национална посебност од останатите соседни народи. Во неговата статија тој вели: Македонците себеси се сметале за потомци на старите Македонци, и сметале дека немале ништо заедничко со Бугарите, кои погрдно ги нарекувале „Шопи“, и исто така дека оваа „опасност“ земала големи размери во многу македонски средини (Велес, Скопје, Прилеп, Битола).

Во тоа време се прават и првите обиди за воведување на народен македонски јазик во училиштата, на местото на грчкиот јазик што се изучувал дотогаш. Пример за тоа е и одлуката на Костурската црковна општина во 1882 да воведе народен македонски јазик во училиштата, како и да се изработат учебници на македонски јазик. Ова, тие го побарале и од турските власти, во што јасно се изјасниле дека се Македонци и сакаат да се учи на македонски јазик во нивната област.

Треба да се спомене весникот „Лоза“, којшто се издава во 1892 година од страна на Младата македонска дружина во Софија (по кој и целото ова движење ќе го добие името „лозари“), уредувано од страна на Петар Попарсов и други македонски дејци. Иако карактерот на весникот е спорен (заради учество на врховисти како Милан Матов и Андреј Љапчев во редакцијата), весникот е од огромно значење за посебноста на македонскиот јазик, а со тоа и народ - заради фактот што и покрај тоа што издавачите го владееле бугарскиот јазик, тие сепак сите статии ги пишуваат на изработена од нив азбука (слична со денешната македонска) и на народен македонски говор. Токму поради јазикот на кој бил издаван (македонски народни говори, фонетски правопис, воведување на нови букви), како и заради својата содржина која обработува етнографски, политички и културни елементи од животот на Македонците, наскоро бил забранет од бугарските власти со образложение дека бил сепаратистички.

Дефинитивно највлијателниот македонски преродбеник е Крсте Петков Мисирков, кој во 1903 година во Софија ја печати својата фундаментална книга „За македонцките работи“. Во книгата Мисирков на детален начин ги образложува филозофските основи на модерниот македонски идентитет - дека Македонецот иако е сроден со Бугаринот и Србинот, тој сепак е посебен, и треба да се бори за таа своја посебност. Објаснува дека училиштата на соседните држави во Македонија треба да се заменат со македонски училишта во кои ќе се предава на македонски јазик и ќе се учи македонска историја. Мисирков, заедно со Димитрија Чуповски и други македонски студенти и емигранти, на 28 октомври 1902 година во Петербург го основа Македонското научно-литературно другарство „Св. Кирил и Методиј“. Автор е на многу дела кои ја разгледуваат тематиката на посебноста и самобитноста на Македонецот. Кон крајот на животот, тој го искажува своето национално самосознание во неговиот последен текст „Самоопределувањето на Македонците“, објавен во весникот „Мир“ на 25 март 1925 год, во кој вели: „Свеста и чувството дека сум Македонец треба да стојат повисоко од сè друго на светов. Македонецот не треба да се слева и да се обезличува живеејќи меѓу Бугари и Срби. Ние можеме да ја констатираме блискоста на српските, бугарските и македонските интереси, но сè треба да биде оценувано од македонско гледиште“.

Прв сериозен весник издаван од Македонци, во којшто се потенцира посебноста на македонскиот народ и Македонија, е весникот издаван од страна на Димитрија Чуповски и дејците од Петербуршката Македонска Колонија, „Македонски Глас“. Весникот се издава во периодот 1912-1918 на руски јазик. Опфаќа теми од историското минато и сегашност на Македонците, политичката ситуација, како и за културното богатство. Во неговата статија „За Македонија и Македонците“ издадена во „Македонски Глас“ на 9 јуни 1913, Димитрија Чуповски дава детален опис на историјата на македонскиот народ, неговиот бит и борбите за ослободување. Димитрија Чуповски и весникот што тој го печати, „Македонски Глас“, се многу важен момент во изградувањето на Македонците, зашто претставува прв обид на Македонците, преку создавање на нивен сопствен медиум, да пропагираат дека Македонците не се Бугари или Срби, туку посебен словенски народ.

При зацврстувањето на позициите на Македонците во светската научна јавност имале удел и странски видни личности кои ги подржувале Македонците и посебноста на македонскиот идентитет. Еден од позначајните подржувачи на македонците бил Вилијам Гладстон, кој во еден допис објавен во The Times во Лондон вели:

Покрај Гладстон, интересна историска личност која ги подржувала Македонците бил и Анатол Франс. Тој за време на својот говор во Женева на тема „Македонија и Ерменија“ на 17 март 1903, меѓу другото изјавил:

Доста значајна странска личност поддржувач на Македонците е австрискиот публицист од чешко потекло, Карл Хрон, кој во 1890 година во Виена ја објавил својата научна студија насловена Народноста на македонските Словени, во која на основа на своите истражувања на јазикот, историјата и одликите јасно ја истакнал националната посебност на македонскиот народ.

Во однос на населеноста во одредени предели на Македонија и нивното влијание врз начинот на секојдневниот живот во рамки на македонскиот народ, во етнографски поглед се издвоиле засебни целини со свои одлики во контекст на говорот, носијата, обичаите, сфаќањата, свеста, умотворбите, градителството и изгледот на куќите, занимањата, исхраната па и душевните психолошки карактеристики и телесниот изглед и антрополошкиот тип. Повеќе различни етнографи и истражувања ги делат Македонците на различни етнографски групи. Големиот македонски деец Ѓорѓија Пулевски во своето капитално дело „Славјанско-маќедонска општа историја“ од 1892 во XI книга каде се содржани раскажувања за племињата (соевите) полуостровски на Балканот наведува дванаесетина македонски етнографски групи од различни области и предели на Македонија . Етнографските групи кои ги споменува и опишува Ѓорѓија Пулевски и чии места на живеење влегуваат во границите на етничка Македонија се: Мијаци, Брсјаци, Мариовци, Пчинци, Бондарци, Свеневци, Шопи кои ги дели на Црни и Бели, Јеновци, Кардалиња, Врбаци, Ајрани и македонски граѓани во смисла на жителите на македонските градови. Македонскиот револуционер Ѓорче Петров во својата книга „Материјали по изучувањето на Македонија“ од 1896 година, запишал дека целото македонско население етнографски е многу правилно разделено на 4 големи гранки. Тој смета дека Со текот на времето поднебјето наложило месни одликувачки црти на делови од тие гранки и така се произвела подразделбата. Според Ѓорче Петров, населението на поголемиот дел од Македонија се разделува на 4 големи групи, дојдени по 4 патишта во 4 струи. Тие групи се разликуваат по носијата и говорот. Забележително е тоа што на извесен говор одговара извесен тип-носија којашто ќе се пројави таму каде што се јавува соодветниот говор и ќе прекине таму каде што прекинува говорот. Според етнографските белешки на Ѓорче Петров, првата група населена во североисточна и источна Македонија е по потекло од племето Шопи, втората група ја населува јужна Македонија односно егејска и најјужните делови денешна Република Македонија, третата група може да се нарече вардарска зашто ја населува повеќе долината на реката Вардар и четвртата група ја зафаќа западна Македонија и во нејзиниот состав се вбројуваат Мијаците, Брсјаците и Мариовците. Главни етнографски групи и подгрупи во рамки на Македонците чиишто црти и одлики се задржани до денес се:

Мијаците се населени во планинските предели на крајниот западен дел на Македонија во Реканско и Дебарско. Главни и најпознати мијачки места се Галичник, Лазарополе, Тресонче, Гари. Нивни оази од по едно или неколку села се среќаваат и во Папрадиште и Ореше во областа Азот во Велешко, Смилево во Демирхисарско и Ехлоец во Кичевско. Мијачката или мијачко-дебарската етнографска група на Македонците ги опфаќа следните етногеографски предели: Мијачија во Мала и Долна Река, Мавровско Поле, Горна Река, Дебарско Поле, Голо Брдо и дебарски Дримкол. Според записите на Ѓорѓија Пулевски името на Мијаците произлегува од нивната бистроумност и од скратената форма на името Македонци. Бистроумноста односно високиот степен на интелект и образованост и денес е запазена одлика поради што многу македонски научници, стопанственици, уметници, јавни личности, успешни раководители и високи функционери во стопанството, политиката и општеството се со мијачко потекло. Изразита одликувачка црта е мијачкиот говор со препознатливата употреба на о наместо а која што денес е сѐ уште живо задржана во реканскиот дијалект во македонските муслимански села во Долна Река. Останати одлики на мијачката етнографска група се: препознатливата богата Мијачко-дебарска носија, сточарството како некогашна главна стопанска гранка и занимање при што во XIX век постоеле голем број на многу богати големопоседници на стада и големите куќи целосно изѕидани од камен.   

Брсјачката етнографска целина го зафаќа југозападниот дел нa Македонија и според бројноста и распространетоста таа всушност претставува најголема етнографска групна Македонците во чиј состав влегуваат многу помали и поголеми пределски целини, секоја со свои етнички особини и со карактеристични народни носии. Поточно, Брсјаците се населени во средишниот западен дел на Македонија десно од Вардар во најголемата котлина Пелагонија, крај Охридското и Преспанското Езеро, Кичевско, Железник (Демир Хисар), Порече и Азот во Велешко. Во составот на брсјачката етнографска група влегуваат етногеографските передели: струшки Дримкол, Струшко Поле, Малесија, Дебрца, Кичевија, Порече, Железник, Преспа, Поле (Пелагонија), Мариово, Тиквеш, Бабуна (Азот). Според записите Ѓорѓија Пулевски тие своето име го добиле од својата јуначка брзина во трчањето и телесната јачина, а нивни одлики биле најголема одушевеност за чување на старината, најголемо гостопримство од сите други македонски соеви, најголема верност за народните работи и задачи и способност за слушање наука. Овие особини, како телесна снажност, висока свест за националната припадност, старините, традициите и преданијата, посветеност на националното дело, гостопримливост, и денес се одлика на брсјачката етнографска група на македонскиот народ. Останати одлики на Брсјаците се: познатата Брсјачка носија, заемното занимавање со земјоделство и сточарство, градителството на куќи со камен, тула, дрво и плитар итн. Брсјачките говори од централните дијалекти на западното наречје со своите главни одлики како третосложното нагласување, акцентските целости се земени како основа во кодифицирањето на стандардниот и литературен современ македонски јазик.

Шопската етничка целина всушност претстаува поголема етнографска група која што ги зафаќа пошироките делови на североисточна Македонија, а преоѓа и во западна Бугарија и југоисточна Србија. Ваквата распореденост соодветствува со распространетоста на т.н. „торлачки говори“ помеѓу Македонија, Србија и Бугарија. Шопите се пошироко познати како етнографска група на Македонците и Бугарите кои живеат на просторот меѓу Софија и Штип. Шопската група на Македонците е населена во планинските предели на североисточна и источна Македонија од Кривопаланечко па сѐ до Малешево и Шоплукот во Радовишко. Таквата група населува делови од Кратовската, Кривопаланчеката, Кочанската, Радовишката, Струмичката и Петричката област и ги опфаќа целите Осоговски Планини со исклучок на овие места: Лакавичкото Поле и јужното подножје на Плавица, планината Плачковица по двете нејзини падини со мали исклучоци. Населението на планината Голак, во Малеш и Пијанец, исто така, влегува во шопската етнографска група. Во поново време, по Втората светска војна, поради миграционите процеси села и предели како своевидни оази на македонско население со потекло до шопската група се среќаваат и во Скопско посебно селата Марино, Мралино, Миладиновци во Општина Илинден, Овче Поле посебно селата во Општина Лозово и Горобинци каде некогаш живеело турско население и североисточниот дел на Велешко во селата Иванковци, Мамутчево каде исто така на местото на иселеното турско муслиманско население се доселиле Македонци од околината на Кривопаланечко и Кратовско. Главни карактерни црти и одлики на Македонците од шопската група се: животот во раштркани села од разбиен тип во зафрлените планински и ридски предели на Осогово, традиционално занимавање со сточарство, како и шумарство, ѕидарство и рударство, но и лични особини на борбеност и тврдоглавост. Поради ваквите особини зборовите Шоп, Шопи, Шопје често имаат негативно значење на прости и заостанати луѓе од планини, за што постојат голем број на изреки и потсмевливи шеги меѓу жителите на градовите и рамничарските места во источна Македонија, па и Софија.

Повардарска група или Вардарскиот комплекс од централнобалканскиот етнографски регион е всушност срцевината и сврзното јадро на Македонците од сите делови на Македонија во етнографски погед. Во поширока смисла во овој Вардарски етнографски комплекс влегуваат Горновардарската, Средно-вардарската како подгрупа на Брсјачката, Јужно-македонската, Струмско-местанската и Мијачко-дебарската етнографска целина. Повардарската етнографска целина е поделена по течението на реката Вардар на: Горновардарска во Полог и Скопско со делови од Овче Поле и Кумановско, Средновардарска во Велешко и Тиквеш со и Долновардарска или Јужно-македонска група која ги опфаќа областите Бојмија (Гевгелиско-Валандовско) и Солунско, како и во јужните и западните делови на Егејска Македонија - Воденско, Кајларско сѐ до Костурско.

Источниот дел на етничката територија на Македонија, односно пределите околу реките Струма, Струмица и Места влегуваат во составот на Струмско-местанската етнографска целина. Струмска група е населена во Струмичко, полето во Радовишко и долините на Струма и Места односно во цела Пиринска Македонија. Во овие предели се населени и протераните Македонци од Драмско, Серско, Валовишко и крајните источни делови на Кукушко во егејскиот дел на Македонија кои исто така припаѓаат на оваа етнографска група. Главни одлики и особини на Македонците од оваа етнографска група се питомоста и кроткоста во духот на кои се надоврзуваат изразитата веселост, добро расположение, гостољубивост, дарежливост во каркатерните црти со поопуштен, удобен и весел начин на живот со поголема отвореност, потоа занимавањето со земјоделство, а посебно со градинарство кое поради големите работни обврски кај овие луѓе развиле особено изразити црти на работливост и трудољубивост.

Целата историја на македонскиот народ е една непрекината борба за зачувување на својата слобода и достоинството. Целата таа непрекината борба, на Македонците им го дава епитетот непокорни. Непокорот на Македонецот ја воодушевува европската и американската општественост, и големи историски личности како Вилијам Гладстон, Лав Толстој, Жан Жорес, Фридрих Енгелс, Хенри Брејлсфорд, А.Г. Хелс, Владимир Ленин, Џејмс Баучер, Франц де Јенсен, Ромуалд Пржевалски, Виктор Берар, Терезина Јенкова, Максим Горки, Казимјеж Мочарски и многу други.

Историјата на Македонците во античкиот период најмногу се поистоветува со Државата на Аргеадите која била нарекувана Македон/Македонија која се наоѓала во јужниот дел на Македонија. Постоеле и други македонски владенија од други мали кралеви како што биле кралството на Линкестите и Пајонското кралство, и др. По филиповите проширувања во етнички сродните земји, и тие територии биле испосоветувани со терминот Македонија.

Со римските освојувања Македонија, како кралство и како регион на Македонците, потпаднала под римска власт (прво како република, а потоа како империја која имала владенија во Македонија сè до српските освојувања во 14 век).

Овој период се карактеризира со словенското навлегување во Македонија и кога Словените ја превземаат локалната власт врз домородното македонското и друго античко население во регионот. Поради иселувањето на одреден број на побогати Македонци од Македонија, поради заштита од Словените, кои се преселиле во околината на Адријанопол поради што во иднина тој дел на западна Тракија ќе биде наречен Тема Македонија.

За време на словенската инвазија врз Римското Царство, Словените кои успеале да извојуваат пат до најјужните предели на империјата. До крајот на 6 век, целата територија на Македонија (освен Солун и приморските тврдини) била во рацете на Словените. Словенските племиња кои се населуваат во Македонија се Берзити, Вајонити, Драговити, Ринхини, Сагудати, Смолјани и Струмјани.

Во најстарите историски извори за македонските Словени, „Животот на Св. Димитрија Солунски“, тие се опишани како физички издржливи, имуни на многу болести коишто за Римјаните/Ромеите се смртоносни, и многу лукави во војувањето. Откако се населуваат на територијата на географска Македонија, Словените се самоорганизираат во Склавинии - коишто претставуваат полу-државни воено-племенски сојузи, коишто, пак, се обединети во кнежевства - управувани од кнез.

Македонските Словени ја создаваат својата прва држава (сојуз на склавинии) уште во дваесеттите години на 7 век, под водството на кнезот Хацон. Хацон ја води армијата на македонските Словени во неколку успешни битки против визаниската армија, натерувајќи ја притоа да се сокрие во утврдениот град Солун. Хацон подоцна решава да изврши напад врз Солун. Словените од 584 до 677 година извршуваат пет напади и две долги опсади на градот Солун. Најголем е нападот организиран од кнез Хатсон, 614-616. По почетните триумфи, во самата битка за градот, кнез Хацон загинува, а армијата на македонските склавинии е поразена. 50 години подоцна, македонските склавинии се соземаат и почнуваат нов напад врз Солун под водството на кнез Пребонд. Градот е под опсада долго време, но армијата на кнезот е поразена, и македонските Словени потпаѓаат под византиска власт.

По ослабувањето на Бугарската држава заради долгогодишните војни со Римското Царство, управникот на еден дел од Македонија, комитот Никола, во 969 година се одделува, формирајќи своја држава. По краткотрајна борба за превласт помеѓу неговите четири сина, во 976 година на чело на новоформираната држава застанува Самуил. Престолнината на новата држава е градот Преспа. Ова е период кога поголемиот дел на македонскиот народ потпаднал под власта на Комитопулите.

Самуил води 30 годишна војна со Римското Царство, којашто цело време врши напади врз неговата држава. По почетните победи, неговото царство се проширува кон териториите на денешна Република Македонија, Албанија, Србија, Црна Гора, северозападна Грција, северна и западна Бугарија. Следните десет години, Самуил води успешни борби за сочувување на териториите на својата држава. Но во јули 1014 година, во Битката кај Беласица, неговата армија е поразена од римскиот цар Василиј II Македонски..

Иако потеклото на Самуил е спорно (постојат повеќе тези дека е Ерменец), треба да се потенцира дека неговата армија е составена најголем дел од луѓе од Македонија. Неговото име и дело е врежано во традициите на македонскиот народ и понатаму неговото име се спомнува како дел од процесот на народната преродба.

Позначајни македонски буни против римската власт се организираните буни од страна на Добромир Хрс и Петар Дељан.

Во моментот кога римската држава започнува поход против бугарските востаници во Велико Трново, во околината на градот Струмица, се дигнало востание. Востанието било водено од македонскиот бољар Добромир Хрс. Во 1190 година, востаничка војска од 600 души под негова команда го напаѓа и освојува од Римјаните, утврдениот град Струмица. Веднаш потоа, мобилизирајќи го месното население ги раширува границите на своите владенија.

Добромир хрс се покажува како итар дипломат кога во 1193 година склучува пакт со Римјаните, кои му ги признаваат територијалните придобивки околу Струмица, и почнува војна против Бугарите. Кога гледа дека Римјаните си ја повраќаат силата и постигнуваат успеси во борбата против Бугарите, Хрс го раскинува пактот со Ромеите и ги напаѓа нивните владенија на запад од Вардар. Успевајќи да им нанесе десетици порази на Римјаните, Хрс ги освојува градовите Прилеп и Битола, како и гратчето Просек (близу Демир Капија), коешто го прогласува за престолнина. Следните неколку години успева да осигура стабилност на неговата држава, војувајќи и против Римското Царство, и против Бугарија.

Но во 1205 година, под ударот на десет пати поголемата византиска армија, државата на Хрс е покорена. Хрс засекогаш останува во македонската историја како најуспешниуот и најлукавиот владетел-дипломат.

Во почетокот на 14 век, по сеодајна борба против османлиските Турци, територијата на Македонија паѓа под Османлиска власт. Периодот од 1400 до 1912 година од страна на македонската наука се нарекува османлиско ропство, или едноставно турско ропство.
Целиот овој период, македонскиот народ, како и други христијански народи, е изложен на еден постојан физички гнет. Честите колежи и насилното исламизирање доведуваат до драстични демографски промени кај македонскиот народ. Специјалните закони за ограничување на правата на немуслиманите, прават Македонецот да биде слуга на Турците и другите азијатски народи-колонизатори на Балканскиот Полуостров.

Но македонскиот народ својот револт го манифестира со многуте буни и востанија. Уште од првите децении на османлиското ропство, македонските планини се полнат со ајдути - заштитници на народот и борци против неправдата.

Првите вооружени пројави се неорганизирани, спонтани, и најчесто имаат карактер на селски буни. Но на крајот на XIX и почетокот XX, особено по формирањето на ВМОРО, востанијата се организрани и даваат забележителни резултати.

И покрај петвековното ропство, македонскиот народ успеал да го сочува својот јазик, традиција и културно наследство.

Првото поголемо и позначајно македонско востание е Карпошовото востание. Тоа е организирано од страна на легендарниот македонски водач Карпош. Карпош е роден во кумановското село Војник. Отпрвин Карпош бил рудар, но не можејќи да ги поднесе тешките услови и понижувањето, се вооружал и отишол во планина како ајдутин. За време на Австро-Турската војна, Карпош почнал да го организира народот по селата создавајќи притоа силна востаничка армија. Стапува во контакт со австриската армија, којашто му дава дури и еден одред од Австријци и Унгарци, којшто ќе биде под негова команда.

Карпошовата востаничка армија од 5000 души води неколку битки со Турците, кои завршуваат со пораз за Турците, притоа успевајќи во цела Северна Македонија да создаде слободна востаничка територија. Благодарение на активноста на Карпошовата војска, Австријците успеваат да стигнат до стратешки победи, и како благодарност и признание за борбата на македонските востаници на Карпош, австрискиот император го прогласува Карпош за Крал на Куманово и вазал на Австрија.

Во понатамошниот тек на војната, Австрија не успева да ја донесе ветената помош, и слободната територија во Северна Македонија е покорена и востанието брутално задушено. Самиот Карпош е обесен во Скопје, на Камениот мост во 1689 година.

Повлијаени од Херцеговското востание и од подготовките на Русија за војна против османлиска Турција, во источна Македонија започнува една револуционерна дејност. Беровскиот првенец Димитар Поп Георгиев и неговиот дедо Поп Стојан Разловечки се водачи на ова движење. Тие прават конспиративна група која подготвува и почнува да исполнува план за востание во источна Македонија. Без да разберат турските власти, групата предводена од Димитар Поп-Георгиев агититира по селата и започнува да ги вооружува селаните со пушки купени од Кочани и од Ќустендил. 

Иако успеваат да вооружат неколку села, заради едно недоразборање - имено мислејќи дека се откриени од властите, раководителите на 8 мај 1876 година објавуваат предвремено востание. Востаниците го преземаат селото Разловци, а следните денови во битки со Турците ги освојуваат и останатите села во регионот. Востанието заради тоа што е неподготвено трае само една недела, но е од големо значење за Македонците, затоа што претставува прво современо македонско востание, што е навистина израз на самостојна револуционерна дејност, со учество на сите општествени слоеви: учители, свештеници, трговци и занаетчии, а најмасовно учество земаат македонските селани.

Четите под раководство на Димитар Поп Георгиев се префрлуваат во Пиринска Македонија и Бервско, кадешто следната година го организираат попознатото и поуспешно Кресненско востание.

По Разловечкото востание, Димитар Поп Георгиев се пријавува како доброволец во Руската армија во Одеса, и од 1877 до 1878 учествува во сите поважни битки во војната. Имено, од редовите на македонските војници во Руската армија се раѓаат раководителите на Кресненското востание.

Кресненското Востание е организирано од македонските војници кои служат во македонскиот полк во Руската армија, за време на Руско-Турската Војна од 1877-1878. Разочарани од тоа што Великите Сили не и дозволуваат на Русија да навлезе во Македонија, дел од македонските војници под командата на поручникот Димитар Поп Георгиев во соработка со локални луѓе од Пијанечко и Малешевско, организираат транспорт на оружје и муниција за вооружување на востанието. Како доброволци во востаничката војска се пријавуваат и Украинци од Руската армија.

Востанието започнува на 17 октомври 1878 година со нападот на Кресненските анови во кои била сместена турската војска. Во нападот учествувале 700 востаници и селани од околните села. При самиот напад на турскиот гарнизон на востаниците им се предале 119 турски војници. По ослободувањето на Кресна, востанието се проширило во околината и подалеку во Мелничко, Беровско, Делчевско, Демирхисарско, при што се создава голема слободна територија во областа на денешна источна Македонија.

Значајното за Кресненското востание е тоа што востаничките водачи, во ослободените територии воведуваат административна власт. Штабот на востанието на чело со Димитар Поп-Георгиев Беровски и Украинецот Калмиков, се нарекува „штаб на македонското востание“, прави свој печат, и издава правилник во кој востанието се нарекува Македонско, а населението Македонци.

По првите успеси, настанува спор и недоразбирање меѓу востаниците и бугарската егзархија. Турците го искористуваат расцепот, и на 11 ноември, по долготрајни борби успеваат да го задушат востанието.

Илинденското вистание е организирано од револуционерната организација ВМОРО. По неколкугодишно вооружување на населението, притоа создавајќи една вистинска држава во држава, на Смилевскиот конгрес на организацијатана на 20 јули (2 август нов стил) е решено 1903 година во Битолскиот вилает да се дигне сенародно востание.

Вооружени битки се водат и во Пиринскиот крај, во Кумановско, во Гевгелиско, и во Делчевско. Востанието трае цели 4 месеци (почнува на 2 август, а последните вооружени дејствија завршуваат во ноември).

Илинденското востание се смета од многу Македонци како највеликиот ден во историјата на македонскиот народ - затоа што 8000 вооружени луѓе водат војна против 300 000 редовна армија и за време на четиримесечни битки ѝ нанесуваат големи жртви (востаничките загуби се 860, а турските се околу 5 900).

Илинденското востание успева да постигне дел од своите цели - европската опшественост е раздвижена, и се почнува дебата за иднината на Македонија, која резултира со австриско-рускиот договор за реформи во Македонија познат под името Мирцштешки договор.

До Илинденското востание, ВМОРО се бори за независна Македонија во која сите македонски народности ќе бидат рамноправни. Но по 1903 година, раководството на ВМОРО преоѓа во рацете на оние Македонци кои сметаат дека Македонија треба по нејзиното ослободување да биде дел од Велика Бугарија. До 1912 година, Македонија ќе се претвори во арена на која три различни движења (бугарофилски, србомански и гркомански) водат крвави борби една против друга за превласт над Македонија.
Во 1913 година, по Балканските војни, со договорот од Букурешт, географска Македонија е поделена меѓу трите балкански монархии, Грција, Србија и Бугарија. Доаѓа и Првата светска војна, која не носи решавање на Македонското прашање. Голем дел од македонскиот народ, очаен од војни, репресии и поделби, успева да биде придобиен од про-бугарската автономистичка организација ВМРО, која преку лажни ветувања за независна Македонија прави востанија и буни, во кои најмногу страда обичниот Македонец.

Во тоа време има две организации кои навистина се борат за слобода на македонскиот народ, и кои пропагираат дека Македонците се посебен народ, а не Срби, Бугари и Грци - тоа се Петербуршкото Македонско Друштво водено од Димитрија Чуповски, и ВМРО (обединета) водена од Димитар Влахов, Панко Брашнаров и Павел Шатев..

Значајното во овој период е тоа што, разочарани од империјалистичките политики на балканските држави, кај Македонците се зацврстува и кристализира нивната посебност - т.е. се раширува идејата дека тие се посебен народ, различен од Грците, Бугарите и Србите, и дека се обесправен народ, разделен, кој заслужува да си има своја држава и сам да управува со својата судбина.

Овој процес го достигнува врвниот момент во Втората светска војна и непосредно по неа, кога на териториите на сите три дела од географска Македонија (Вардарски, Пирински и Егејски) се отвораат училишта на македонски јазик и се формираат македонски институции.

Македонскиот народ во својот поголем дел ја пречекува Втората светска војна национално освестен. Меѓу двете Светски војни, Македонците осознаваат дека само со помош на комунистичките партии и со социјалистичка револуција ќе успеат да се изборат за своите права и да создадат своја држава. Во тој правец дејствува ВМРО (обединета), а во исто време се создаваат и првите комунистички организации во сите делови на Македонија (Вардарски, Пирински и Егејски).

Фашистичките агресии на Балканот отвораат пат на една нова борба, во која Македонците истакнувајќи се со хероизам и пожртвуваност ќе успеат да ги исполнат вековните стремежи.

Востанието против фашистичките окупатори во Македонија започнува во октомври 1941 година со партизански акции во Прилеп и Куманово. Партизанска активност се забележува и во велешко и Тиквешијата.

Во 1943 година на Славеј Планина е форморан партизанскиот баталјон „Мирче Ацев“ од кој е создадена народноослободителната војска на Македонија. Вистинскиот пресврт на настаните настанува во почетокот на 1944 година, кога македонската партизанска армија брои неколку илјади души и го извршува познатиот февруарски поход. За задушување на партизанското движење во Македонија, освен целосниот состав на бугарската Петта армија, биле ангажирани и 91-от германски армиски корпус од Солун со 4 бригадни групи.

По капитулацијата на фашистичка Бугарија, целата народно-ослободителна војска во Вардарска Македонија започнува фронтална офанзива за ликвидирање на германските воени единици стационирани во Македонија.

На 2 август 1944 година, во манастирот „Прохор Пчињски“ се одржува Првото заседание на АСНОМ, со кое се поставуваат темелите на современата македонска државност. Исто така на заседанието се даваат главните насоки за завршните операции за ослободување на Македонија.

До крајот на 1944 година, целата територија на Вардарска Македонија е во рацете на Народноослободителната војска.

По капитулирањето на Грција, грчката партизанска амрија ЕЛАС прави неколку неуспешни обиди да го мобилизира целосно македонското население за нејзината кауза. По неуспешните обиди, дозволува македонските членови на КПГ, да формираат нивна посебна организација СНОФ и посебни батаљони.

Во 1944 година СНОФ е расформирана по наредба на КПГ, и еден нејзин батаљон, незадоволен од оваа одлука се префрлува во Вардарска Македонија, и тука зема учество во завршните операции на НОБ. Во 1945 година овие единици се префрлуваат во Егејска Македонија и учествуваат во создавањето на Народно Ослободителниот Фронт на Македонците од Егејска Македонија, а потоа учествуваат во Граѓанската војна во Грција.

Македонците кои претставуваат 60% од силите на ДАГ, се борат од 1945-1949 и успеваат да создадат слободни територии во кои се води македонска културна дејност. Но, поради отворената англо-американска помош на владината армија, ДАГ е поразена, и 50 000 луѓе се протерани од земјата.

Во Пиринска Македонија всушност и започнува антифашистичката борба во Бугарија. Таму се води првата битка меѓу партизанска единица во Бугарија продив владини фашистички сили. По Втората светска војна, БКП на чело со Георги Димитров е подготвена да ја отстапи Пиринска Македонија за да се спои со Вардарска. Затоа и до 1949 е дозволено македонски учители да бидат испраќани таму за да ги учат децата на македонски јазик и историја.

Но, заради судирот на Тито со Советскиот Сојуз и остатокот од Источниот блок, овој процес е прекинат.

Според последниот попис на насленито во Република Македонија во 2002 година, бројот на Македонци во државата е 1 297 981 (64,18%). Најголем број на Македонци - 1 328 187 жители, се запишани во пописната 1991 година. Според податоците од пописот во 2002 година, бројот на граѓани чиј мајчин јазик е македонскиот изнесува 1 401 897 (69,31%) души .

Во соседните земји, односно во Пиринска Македонија, Егејска Македонија, Мала Преспа, Голо Брдо (географски територии на регионот Македонија), Гора (македонска етничка територија поделена меѓу Албанија и Косово) и во Србија живеат околу 500 000 души кои го говорат македонскиот јазик. Македонската емиграција во Бугарија е најголема македонска емиграција во светот, со огромен интелектуален потенцијал и големо културно наследство. Официјалната теза на Република Македонија е дека овие луѓе се Македонци по потекло, иако дел од нив не успеал да оформи, или пак го загубил националното чувство поради репресиите и пропагандите во минатото, како и заради денешната асимилаторска политика од страна на државите во коишто живеат, а и поради неможноста да го изучуваат и да се образуваат на мајчиниот македонски јазик. Огромниот дел од нив го говорат мајчиниот дијалект и ги негуваат македонските културни традиции и родови врски.

Официјалната македонска статистика за бројот на Македонци во странство е несигурна, но се претпоставува дека се движи меѓу 300 000 и 500 000 души, најмногу населени во САД, Австралија, Канада, Германија, Швајцарија, а во помал број и во Шведска, Италија, Австрија, па дури и во Бразил, Аргентина и Јужноафриканската Република. Во западноевропските и прекуокеанските земји, Македонците слободно и достојно ги негуваат своите македонски традиции и се организирани во македонски клубови и друштва, имаат свои културно-уметнички друштва, цркви, радио и телевизиски програми, а во австралискиот град Сиднеј постои и гиманзиска паралелка на македонски јазик.

Официјално бројот на Македонците во Република Македонија, соседството и во светот е околу 2 милиона. Постојат и некои мислења дека бројот изнесува 3 до 4 милиони, но тие не се докажани со официјални статистики.

Како неофицијални македонски национални симболи се користат шеснаесет-зрачното сонце од Кутлеш, коешто било симбол на Античка Македонија и државно знаме на Република Македонија во периодот од 1992 до 1995, и жолтиот лав на црвена подлога, кој бил симбол на средновековна Македонија и официјално знаме на Илинденското востание. И двата симбола се користат на културни манифестации, спортски натпревари, митинзи, а се забелжува и нивна масовна употреба од страна на емиграцијата.

Македонците ги уживаат придобивките од борбата на нивните предци и слободно ја градат својата современа култура. Во својата најголема придобивка - слободната Република Македонија, Македонците се образуваат, надградуваат и се борат за подобро општество и животен стандард.

Со развојот на плурализмот, особено по 1992 година, и Македонците кои живеат во соседните балкански земји работат на афирмирање на нивните културни и социјални права. Најзначајни организации на Македонците од соседните земји се партијата „Виножито“ во Грција, „ОМО Илинден - Пирин“ во Бугарија, „Демократска партија на Македонците од Албанија“ и „Здружението на Македонците во Србија“.

Јавното мислење во Република Македонија е дека државата треба повеќе да се заинтересира и заложи за своите сонародници во соседните земји за сочувување на македонскиот јазик и традиции таму, како и за почитување на човековите и малцинските права на Македонците. Иако секој обид на Република Македонија да помогне на Македонците од соседните земји на било кое поле (културно, научно, образовно, економско), од соседните земји се смета за „територијална претензија“ на Република Македонија, јавното мислење е дека тоа не треба да ја спречува Република Македонија да ги помага и поддржува Македонците надвор од нејзините граници.

Стратешки цели на Македонците и на република Македонија се стабилна политичка ситуација, силна економија и полноправно членство во НАТО и Европската Унија.




#Article 17: Борис Трајковски (1037 words)


Борис Трајковски (,  - , ) — македонски политичар и втор претседател на Македонија, од 15 декември 1999 година до 26 февруари 2004 година, кога неговиот мандат завршил со трагичната смрт во авионска несреќа.

Трајковски е роден во методистичко семејство. Неговиот татко Киро, кој почина во септември 2008 година, беше градежен работник кој служеше во бугарската армија и беше затворен две години за хранење воени затвореници. Трајковски дипломирал во 1980 година со диплома по право на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. Потоа, специјализирал закон за трговија и вработување и остварил неколку посети во Соединетите Американски Држави, каде што студирал теологија за да стане министер-поротник на методистичка.

Откако ги завршил студиите, комунистичката влада го ограничила некое време во оддалечено село заради неговите верски активности. Таму се грижел за Кочани, осиромашено делумно ромско собрание на Евангелско-методистичката црква на Македонија, поврзано со Обединетата методистичка црква на САД. По политичката либерализација во осумдесеттите години на минатиот век, тој беше на чело на правниот оддел на градежната компанија „Слобода“ во Скопје. Повеќе од 12 години работел како младински секретар на Методиј во поранешна Југославија. Подоцна беше претседател на Црковниот совет на Македонската евангелско-методистичка црква. Од 1988 година учествуваше во тековната програма за размена на млади помеѓу Методистичката црква на Македонија и методистичкиот коло Беркамстед и Хемел Хемстеддејт во Англија. Во 1991 година студирал англиски јазик на колеџ „Кристијан јазик“ во Борнмут, Англија.

Траjковски дипломирал на Правниот факултет во Скопје во 1980 година, специјализирал деловно право и право на работни односи.

Траjковски исто така беше претседател на Комисијата за надворешно - политички односи на ВМРО-ДПМНЕ, главен политички советник за надворешна политика на претседателот на ВМРО-ДПМНЕ, член на Претседателството на невладината организација Паневропско движење за Република Македонија, член на меѓународната конференција: Решавање на конфликти со седиште во Атланта, САД, учествувал на многубројни меѓународни конференции со тема решавање на конфликти, религиозна толеранција, религиозна слобода, бил претседател на младината на Обединетата методистичка црква во поранешна Југославија повеќе од 12 години.

За претседател на Република Македонија беше избран на претседателските избори во 1999 година.

Трајковски стана активен во политиката по прогласувањето на независност на Република Македонија од Југославија во ноември 1991 година, кога се приклучи на партијата ВМРО-ДПМНЕ. Тој одигра важна улога во развојот на односите на партијата со другите европски политички партии и беше назначен за претседател на Комисијата за надворешни работи на партијата. Во 1997 година, тој стана началник на канцеларијата на градоначалникот на Кисела Вода, општина во Скопје. Тој беше назначен за заменик министер за надворешни работи на 21 декември 1998 година, но работел на оваа функција за помалку од една година.

Во голема мерка заради неговата репутација како умерен реформатор, Трајковски беше избран за кандидат за претседател на ВМРО-ДПМНЕ на изборите во ноември 1999 година, за одржување на заменик-претседателот, Киро Глигоров. На претседателските избори на 14 ноември 1999 година, Трајковски го победи Тито Петковски со 52% на 45%. Тој требаше да ја преземе функцијата само пет дена подоцна, на 19 ноември, но бидејќи резултатите беа спорни, претседателот на парламентот Саво Климовски стана вршител на должноста претседател сè додека приврзаниците на Петковски не ја изгубија последната жалба еден месец подоцна.

Мандатот на Трајковски беше обележан со тензии меѓу етничките Македонци и големото етничко албанско малцинство во републиката. Последиците од Косовската војна доведе до неколкумесечни насилни вооружени судири меѓу македонските безбедносни сили и албанските бунтовници кои бараа подобрување на нивниот статус на легитимно малцинство и генерално подобри економски, административни и правни услови. Иако неговите овластувања беа ограничени и неговата улога во голема мерка церемонијална, тој претседаваше со мировниот договор посветен на НАТО во 2001 година со кој се стави крај на насилството и спречи целосна граѓанска војна во Република Македонија. Тој се сметаше за умерен во етничкиот дијалог, расправајќи за поголема вклученост на етничките Албанци и му се припишува како клучна фигура во решавањето на конфликтот. Пријател и советник на Борис Трајковски беше неговиот шеф на кабинетот Зоран Јолевски, кој беше македонски амбасадор во Соединетите држави и преговарач на државното име во спорот за името во Македонија.

Во 2002 година, тој беше почесен витез на орденот на Свети Михаил и Свети орѓи од Х.М. кралицата Елизабета Втора.

Во 2002 година, Трајковски ја доби Светската методистичка награда за мир од страна на Светскиот методистички совет за неговата улога во унапредувањето на мирот и политичката стабилност.

Трајковски почина на 26 февруари 2004 година во авионска несреќа на патот кон економска конференција во Мостар, Босна и Херцеговина. Авионот се урна во густа магла и пороен дожд на планината во југоисточна Херцеговина, во близина на селата Поплат и Врсник на околу осум милји (15 км) југо-југоисточно од Мостар. Осум други лица исто така беа во авионот, но никој не го преживеа ударот, што го сруши авионот на три парчиња. Тоа се спушти во област која беше силно минирана за време на Босанската војна од 1990-тите, што значително ги попречи напорите за спасување и закрепнување.

Иако причината за несреќата не е позната, се чини веројатно дека тоа е резултат на контролиран лет на терен, евентуално влошен од наводни грешки направени од контролорите на воздушниот сообраќај на ССБХ на Меѓународниот аеродром Мостар Ортијеш. Пристапот кон пистата на аеродромот 34 беше критикуван од пилотите за тоа што е тешко да се справи, и бидејќи пистата не е опремена со прецизни системи за слетување, особено е предизвик во лоши временски услови. Несреќата не е прва голема воздушна несреќа што уби еден политичар во јужна Херцеговина: на 3 април 1996 година, трговскиот секретар на САД Роналд Браун беше убиен додека беше на пат од Босна кон Хрватска.

По неговата смрт имало погребна држава во нејзина чест и на неговиот гробник е стихот од Библијата „Блажени се миротворците зашто тие ќе бидат наречени синови Божји“.

По неговата смрт неговото семејство го продолжува наследството преку Фондацијата Борис Трајковски.

Многумина сметаат дека претседателот Трајковски загинал под неразјаснети околности, незадоволни од официјалното објаснување дека се работи за грешка на пилотот во авионот. Постојат шпекулации дека тој можеби бил жртва на атентат.

Рејтингот на Трајковски дури беше претседател беше доста низок, но по несреќата што му се случи неговиот углед нагло порасна. Генералното мислење за Трајковски по неговата смрт не е далеку од изјавата што стои на официјалниот сајт на Меѓународната фондација Борис Трајковски каде се вели:

Повеќе од 47 светски делегации присуствувале на погребот меѓу кои:




#Article 18: Кочо Рацин (2070 words)


Кочо Рацин или целосно Koста Апостолов Солев Рацин (,  - , ) — македонски книжевник и социјалистички деец, најпознат по својата поезија. Се смета за еден од основоположниците на современата македонска книжевност, а неговата стихозбирка „Бели мугри“ (Загреб, 1939) претставува едно од најзначајните  дела во современата македонска поезија. Освен со поезија, Рацин се занимавал и со проза, а напишал и неколку значајни трудови од областа на историјата, филозофијата и книжевната критика.

Прекарот Рацин доаѓа од неговата сакана Рахилка Фирфова - Раца. Рацин кратко време користел и друг псевдоним, Невен Пејко, кој го зеде од неговата втора љубов - Невенка Вуиќ.

Сè уште не се разјаснети сите подробности околу неговата смрт, поради што постојат сомневања дека бил убиен. Посмртните останки на поетот денес се наоѓаат во Спомен-костурницата во Велес, каде се наоѓаат и посмртните останки од неговите загинати соборци и другари. Повеќе пати до денес се предложила и разгледала идејата Кочо Рацин да биде погребан во засебен гроб во центарот на Велес Идејата била прифатлица за семејството Солеви и градоначалникот на Велес, но не и од Сојузот на борци на Велес.

Иако Рацин користел неколку псевдоними во текот на својот живот, неговиот најпознат е „Рацин“, по неговата прва љубов Рахилка „Раца“ Фирфова Ѓоргова. Рацин во текот на својот живот испратил точно 34 картички до Раца (од кои 7 се изгубени), а во една од нив, од 6.10.1928, напишал:

Кочо (Коста Солев) Рацин е роден во 1908 година, во Велес. Уште во детството ја запознава сиромаштијата. Неговиот татко, грнчарот Апостол, не можел да му пружи којзнае какво школско образование, бидејќи грнчарскиот занает и состојбата на семејството барале многу напори и време за малечка заработувачка. Кочо можел да добие одвај еден клас нижа гимназија и веќе на својата тринаесетта година бил присилен да му се посвети целосно на татковиот занает. Коста Рацин имал две сестри, Деса Солева и Грозда Солева и тројца браќа Александар Солев, Димко Солев и Никола Солев.

Во 1924 година Рацин станува член на СКЈ и набрзо се истакнува како еден од најнадежните млади кадри на Комунистичката партија на Југославија во Македонија. Во 1926 година станува и член на Месниот комитет на СКОЈ за Велес. Истовремено е активен и во синдикатот. Во 1924 година синдикално се организира, во 1926 година станува дописник на весникот „Организовани радник“ (орган на Независните работнички синдикати на Југославија, кој е под влијание на КПЈ), а на 19 октомври 1928 година е избран за секретар на Месниот синдикален совет во Велес. Во ноември 1928 година учествува во работата на Четвртиот конгрес на КПЈ во Дрезден, како единствен делегат од Македонија. По враќањето во Југославија е уапсен, но по три месеци поради недостиг на докази е пуштен на слобода. Но, набрзо, во април 1929 година заминува на отслужување на воениот рок во Пожаревац. 

По воведувањето на диктатурата во Југославија во 1929 година, партиската организација во Македонија е целосно разбиена. Дури во 1932 година започнува процесот на обновување и поврзување на организациите на КПЈ и СКОЈ во Македонија, а во август 1933 година се создава и Областен комитет на КПЈ за Македонија, во чиј состав влегуваат: Никола Оровчанец, Кочо Рацин и Живоин Ќурчиќ. Од ноември истата година ОК започнува да го издава месечниот весник „Искра”, чиј уредник е Рацин. Излегуваат само два броја на весникот, бидејќи на почетокот на јануари 1934 година се случува провала во која се уапсени 15 македонски комунисти, вклучително и Рацин. Рацин е подложен на дури 42 испрашувања, при што морал да признае многу од она што не смеел да го каже. Во септември истата година Рацин е осуден на четири години робија во Сремска Митровица, но таму останува околу една година. Ослободен е во декември 1935, по донесувањето на закон за амнестија. Времето поминато во затворот за него всушност претставува период на учење. Меѓу другото, со останатите затвореници Македонци се обидува да состави речник на македонскиот јазик и учествува во преводот на „Комунистичкиот манифест“ на македонски јазик.

По излегувањето од затвор, во 1938 година, Рацин работи во Белград, во печатницата на весникот „Правда”. Во Белград, Рацин живеел полуилегално и живеел во станот на Александар Вучо, а своите текстови ги потпишувал со иницијали или со разни псевдоними. Во овој период Рацин бележи особена творечка активност, која ќе кулминира во 1939 година кога ја објавува својата стихозбирка „Бели мугри“. Во меѓувреме пишува и објавува неколку статии и трудови од областа на литературната критика, филозофијата и историјата што од него ќе направат најпознат македонски интелектуалец и прогресивен мислител на просторите на бивша Југославија.

Сепак, новоздобиената слава и авторитет на Рацин ќе доживеат силен удар во 1940 година кога доаѓа до нарушување на односите помеѓу Рацин и КПЈ. Во тоа време е во полн ек т.н. судир на книжевната левица и од Рацин е побарано да напише статија против Мирослав Крлежа и неговите соработници од списанието „Печат“. Бидејќи Рацин не постапува така, ЦК КПЈ донесува одлука за исклучување на Рацин од партијата. Дополнително, на Покраинската конференција на КПЈ за Македонија одржана на 8 септември 1940 година (на која Методија Шаторов - Шарло е избран за секретар на Покраинскиот комитет на КПЈ за Македонија), поради посетата на Рацин на тогашниот бан на Вардарската бановина, Жика Рафајловиќ (или на помошникот на банот Александар Цветковиќ), како и поради критика на покраинското раководство, Рацин е казнет со бојкот.

Од јануари до 27 март 1941 година Рацин е затворен во логорот „Меѓуречје“, јужно од Ивањица. При нападот врз Југославија од Силите на Оската, Рацин се јавува на мобилизацијата и е испратен на кумановскиот фронт, на месноста Страцин, каде што веќе на 7 април е заробен од страна на Германците. Сепак, набрзо успева да побегне и, откако кратко време живее во Велес, заминува за Софија. Таму живее заедно со својот сограѓанин Коле Неделковски и со Волче Наумчески, а работи во железничкото депо како обичен работник. Набрзо по смртта на Коле Неделковски, околу 4-5 септември 1941 година, Рацин се враќа во Македонија и извесно време работи во Народната
библиотека во Скопје.

Во следниот период доаѓа до подобрување на односот на КПЈ кон Рацин. Новото партиско раководство на чело со Бане Андреев, во првите месеци на 1942 година, одлучува да се тргне бојкотот над Рацин, но тој не е примен повторно во партијата.

Во септември 1942 година Рацин е уапсен во Скопје од страна на бугарската полиција и во ноември е интерниран во селото Корница, Неврокопско. Сепак, многу брзо, во април 1943 година на Рацин му успева да побегне и да се врати во Скопје.

На 5 мај 1943 година Рацин тргнува од Скопје во партизани, со група од осуммина, меѓу кои е и Добривое Радосавлевиќ. По пристигнувањето во одредот „Кораб” станува уредник на партизанскиот весник „Илинденски пат” и подготвува две збирки на македонски народноослободителни песни.

Вечерта на 13 јуни, додека се враќал во партизанската печатница на планината Лопушник, Кичевско, смртоносно бил застрелан од Мино Миновски, партизанот кој го чувал пристапот кон печатницата. Според податоците кои ги наведува Перо Коробар, при тоа Рацин бил на триесетина метри подолу од него, а партизанската база се наоѓала на 300-400 метри од печатницата.

Има две верзии околу смртта на Рацин. Според првата, станува збор за несреќен случај: поради вродената наглувост Рацин не го чул повикот на стражарот да застане и да се идентификува, по што овој го истрелал смртоносниот куршум. Според втората верзија тој е намерно убиен. Според некои наводи, Страхил Гигов политички го изолирал Рацин и го организирал неговото убиство, а сомнежи дека се работи за наместен случај фрла и податокот дека Рацин, пред заминувањето во партизани и на патот до партизанскиот одред, веројатно влегол во судир со Добривое Радосавлевиќ, како и податокот според кој на Рацин му бил одземен пиштолот додека бил во партизанскиот одред.

По самото убиство на Кочо Рацин, неговите посмртни останки биле веднаш закопани на Лопушник, на самото место на убиство. По две години неговата мајка и блиски другари го пронашле гробот и посмртните останки ги пренеле во црквата „Св. Пантелејмон“ во Велес. Тука почивал триесет години. Потоа, по план на Сојузот на борците во Велес, коските на Кочи Рацин повторно се откопани и во метално мало ковчеже биле поставени во Споменот-костурница во Велес, заедно со останатите негови другари и борци.

По смртта сите материјали и лични предмети на Рацин се одземени од властите и сместени во Архивот.

Никола Вулиќ, истакнат српски археолог кој долго време работел во Вардарска Македонија одржал предавање во просториите на Српскиот културен клуб во Белград, веднаш потоа ова предавање било објавено во весникот „Време“ под наслов Јужна Србија или Македонија. Основата поента на предавањето било да докаже нема место залагањето на Македонците за употреба на името Македонија како синоним за некаква народност и самобитност, и уште помалку македонското залагање за афирмација на македонскиот јазик.

Тезите на Вулиќ предизвикале бура од негодувања и протести. Меѓу другото, студентското друштво „Вардар“ во Загреб презело иницијатива за спречување на предавањето на Вулиќ во просториите на Пучкото (народно) свеучилиште, со намера Вулиќ да се принуди јавно да дискутира со студентите од Македонија по прашањето за положбата на Македонија и македонскиот народ. По влегувањето на Вулиќ во салата, македонските студенти почнале да негодуваат против неговите погледи во однос на македонскиот народ и Македонија, некои фрлале јајца, други јавно ја истакнале „Бели мугри“, како доказ за постоењето на македонскиот јазик и култура. Публиката во салата создала неподнослива атмосфера која го принудила предавачот да ја напушти салата. Надвор Вулиќ бил пречекан од Кочо Рацин и другите членови кои биле определени да разговараат со него. Професорот бил замолен на мирен разговор за приведените проблеми, Вулиќ прифатил но побарал во разговорот да учествува и професорот Јован Радоњиќ. Средбата се одржала на 3 декември 1939 година во хотелот каде бил сместен Вулиќ. Во разговорите со двајцата професори учествувале: Кочо Рацин, Љупчо Арсов, Георги Василев, Благој Димитров Панко и Тихомир Анчев. На средбата се развила жива дискусија на која, меѓу другото, Рацин истакнал:

Творештвото на Кочо Рацин опфаќа неколку области: поезија, додека втората е објавена набрзо потоа.

Рациновиот прв објавен прилог е неговата прозна исповест „Резултат“, објавена во двобројот за август-септември 1928 на загрепското списание „Критика“. Во 1932 година учествува на конкурсот на загрепската „Литература” и е награден за својот расказ „У каменолому“, кој подоцна е и објавен во ова списание. Во 1933 истото списание објавува фрагменти од неговиот роман „Опиум“ (преведен како „Афион“ на македонски). Овој роман Рацин почнал да го пишува околу 1931 година, но ракописот настрадал при провалата и апсењето на Рацин. Другите раскази на Рацин се: „Тутуноберачи“ (1937), „Пладне“ (1937), „Еден живот“ (1937), „Златен занает“ (1939), како и „Татко“ и „Радоста е голема“, кои се објавени подоцна.

Од историјата Рацин покажа посебен интерес за богомилското движење и напиша три трудови посветени на него: „Драговитските богомили“, „Богомилите“ и „Селското движење на богомилите во средниот век“. Од овие три, во текот на Рациновиот живот е објавен само „Селското движење...“, во 1939 година во списанието „Народна читанка“, а трудот „Богомилите“ е напишан на македонски јазик.

Овие Рацинови трудови за богомилите се одликуваат со значителен квалитет на проучувањето на материјата, при што самата материја доста студиозно е обработена, а не изостануваат и неколку доста продорни тези кои се посебно интересни. Меѓу нив посебно вреди да се одбележи Рациновата теза дека „богомилството е нешто најинтересно и најсветло во нашата народна историја“ („Богомилите“). Важно е да се нагласи и податокот дека Рацин е првиот Македонец што го проучувал богомилското движење..

Квалитетот и способностите на овој самоук работник најдобро го покажува неговото интересирање за Хегеловата филозофија. Настрана од фактот дека филозофијата на Хегел се одликува со посебна сложеност, позитивно изненадува и податокот дека Рацин се интересираше за овој германски идеалистички филозоф во времето кога овој Марксов учител во услови на растечка догматизација на комунистичкото движење под притисок на Сталин не беше на голема цена.

Рацин објавува две статии посветени на Хегел. Првата, насловена „Хегел“ е објавена по повод 100-годишнината од смртта на германскиот филозоф, во декември 1931 година, во загрепската „Литература“. Втората статија, „Значењето на Хегеловата филозофија“, е објавена во белградската „Млада култура“ во 1939 година. Овие Рацинови статии за Хегел се помеѓу првите филозофски статии напишани од некој македонски автор.

Од областа на литературната критика Рацин ги напишал следните трудови и статии: „Развитокот и значењето на една нова наша книжевност“ (1940), „Блазираните глупости за насмевката на Мона Лиза“ (1939), „Анѓелко Крстиќ пред судот на Ж. Пламенац“ (1939), „Реализмот на А. Крстиќ“ (постхумно) и „Уметноста и работничката класа“ (постхумно).

Наспроти тогашната догматска позиција на приврзаниците на социјалистичкиот реализам, Рацин ја брани важноста на естетската димензија на литературното дело. Таа негова позиција е блиска до позициите на приврзаниците на Мирослав Крлежа во судирот на книжевната левица, иако Рацин отворено не застанува на нивна страна.




#Article 19: Гане Тодоровски (270 words)


Гане Тодоровски  (,  - , ) — македонски поет, преведувач, професор, есеист, книжевен критичар, историчар и публицист.

Гане Тодоровски завршил Филозофски факултет на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје каде што и докторирал на темата „Веда Словена и нејзините мистификатори“. Работел како новинар во Танјуг, „Млад борец“ и „Студентски збор“. Бил долгогодишен професор по хрватска и македонска книжевност — XIX век на Филолошкиот факултет во Скопје.

Со книжевна активност започнува непосредно по ослободувањето, и тоа во „Нова Македонија“, „Пионерски весник“, „Нов ден“ и др. Претежно се занимава со поезија и препеви. Има издадено повеќе збирки поезија. Се занимава и со критика и есеистика. Бил уредник на книжевните списанија: „Иднина“, „Современост“, „Културен живот“, „Млада литература“, „Разгледи“ и други. Пишува и филмски сценарија, а дебитира со документарниот филм „Проштевање“ (1963), како ко-сценарист.

Во 1951 година станува член на Друштвото на писателите на Македонија, а во два наврати (1969-1971 и 1985-1986) е и негов претседател. Бил претседател и на Советот на Струшките вечери на поезијата (1970-1971) и одговорен уредник на списанието „Млада литература“. Член е на МАНУ од 1997 година.

Во 1990 година Тодоровски е избран за прв претседател на Движењето за семакедонска акција МААК. Подоцна е назначен за прв амбасадор на Република Македонија во Руската Федерација.

Починал на 22 мај 2010 година. Закопан е во црквата „Свети Спас“ во скопското село Кожле на 26 мај 2010 г. Со литургијата чиноначалствуваше Архиепископот на МПЦ-ОА г.г. Стефан. Негова последна желба било токму во ова село да биде погребан и неговата песна „Завет“ да биде прочитана на закопот. И желбата му била исполнета.

Составувач е на антологиите:

Како коавтор ги приредил антологиите:

 

Преведувачките награди




#Article 20: Војдан Чернодрински (965 words)


Војдан Поп Георгиев - Чернодрински (Селци, Малесија, 15 јануари 1875 - Софија, 8 јануари 1951) — истакнат македонски писател, патриот, револуционер, театарски режисер, артист и основоположник на македонскиот театар. Псевдонимот Чернодрински потекнува од реката Црн Дрим која тече крај неговото родно село.

Војдан Поп Георгиев е роден во селото Селци, Дебарско (Малесија) во 1875 година во семејството на селскиот кмет и подоцнежен свештеник Георги Славковски, подоцна наречен Ѓурчин. Таткото ја забележал љубовта на Војдан кон книгата и токму поради тоа Ѓурчин му овозможил на својот син соодветно школување.

Од животот на Војдан Поп Георгиев позначаен е настанот кога неговата мајка извршила убиство над некојси Арнаутин - силеџија сѐ со цел да ја одбрани честа на нејзиното семејство. Тој немил и несекојдневен настан бил повод за отселување на целото семејство од Селци во Охрид. Во Охрид Војдан го продолжил своето образование што го започнал во своето родно место. По завршувањето на основното училиште, Војдан поп Георгиев се запишал во Солунската Гимназија, но во убавиот македонски град не се задржал премногу долго. Таткото на Војдан заминал во Софија на печалба и поради тоа тој го повикал и Војдан во Софија каде би бил со него а воедно и да си го продолжи своето образование. Тој, во Бугарија, го продолжил своето школување и се зачленил во Младата македонска дружина. Воедно, Војдан бил и најактивен член на литературниот кружок во гимназијата наречен Македонски заговор.  Војдан Поп Георгиев се смета и за основач на тој кружок. Под директно влијание на Младата македонска дружина и Македонскиот заговор, членовите и активистите на овие два кружока се залагале за користење на македонскиот народен говор и тој јазик го користеле во своите литературни дела.

Според неодамнешни историски архиви и документи, Војдан го завршил своето образование во Србија. Правните науки ги започнал во Грац, ги продолжил во Берн, но студиите сепак не ги завршил. Сѐ со цел да се поврзе со ослободителното движење во Македонија, Војдан побарал учителска служба во Македонија. Тој бил назначен за учител во село Могила, Битола.

Војдан не служел многу долго како учител во Македонија. Тој работел како учител во Македонија само една година, учебната 1897- 1898 година. Потоа тој се вратил пак во Софија, каде со тешки маки и подолги перипетии успеал да ја одржи првата негова драма на македонски јазик-  „Македонска крвава свадба“. Драмата забележала голем успех и се одржале неколку репризи во Софија. По Софија, драмата се одиграла и во Пловдив. Тоа го мотивирало Војдан да се залага за формирање на македонски театар. По извршента реорганизација на екипата со која ги одржувал претставите, тие создале нова драмска екипа под името „Скрб и утеха“. Успехот на драмската македонска екипа растеле и се одржале нови гостувања во Бугарија бидејќи немало соодветни технички услови во Македонија. По сѐ поголемиот успех на драмската екипа, таа си го променила повторно името во „Столичен македонски театар“. По одржувањето и задушувањето на Илинденското востание, новите политички прилики на Војдан му овозможиле гостувања во Србија и таму бил пречекан со големи симпатии.

По одржувањето на Младотурската револуција во 1908, Македонија се здобила со подобра политичка клима и Војдан Поп Георгиев и неговата жена Марија Поп Георгиева (артист-аматер)  пристигнале во Скопје, а подоцна и во Солун и Битола. Тој во македонија учествувал во организирање на учители и учителки што ги подготвувале театарските претстави. Тие организирале повеќе европски драми, меѓу кои се нашла и Македонска Крвава Свадба, за првпат изведена во својата татковина.

Неколку години подоцна, Војдан Поп Георгиев бил мобилизиран во Балканските Војни а набрзо потоа и во Првата светска војна. Тој тогаш го доживеал натрагичниот момент во македонската историја- распарчувањето на Македонија. Неговиот творечки живот и понатака продолжил да опстојува но се помалав интензитет поради тоа што тој се наоѓал во бугарска средина каде се чувствувал како емигрант. Иако неговата татковина се стекнала со долго посакуваната слобода во 1945 година, Војдан не можел да се пресели во Македонија и умрел во Софија во 1951 година.

Наводно, според бугарските театарски критичари, по смртта на Војдан Поп Георгиев во СР Македонија во текстот на драмата „Македонска крвава свадба“ се внесувале мали промени, односно зборовите „Бугари“ или биле избришани или заменети со „рисјани“. Но сепак, и во предговорот што го напишал Поп Георгиев и според своето животно осврнување, тој јасно и прецизно кажува што е и јасно ја потенцира македонската народност како посебна етничка група.

Војдан Поп Георгиев е првиот македонски драмски автор во чии дела прозвучи мајчиниот, македонски, јазик. Тој бил доста коректен кон македонскиот јазик и еден од основните критериуми за членство на актери во неговата драмска група било солидно познавање на македонскиот јазик. Сите негови драмски дела обработуваат теми и проблеми од секојдневниот живот на македонците и борбата за слобода. Тој со своите текстови го бодрел и храбрел македонскиот народ. Тој со своите ставови за македонскиот идентитет и со своите залагања за организирање на востание за конечно ослободување на Македонија, здобил големи симпатии како од македонската, така и од странската јавност.

Тој со своите дела извршил големо влијание и кај некои други македонски автори како што се: Димитар Хаџи - Динев (ја напишал драмата „Револуционер“), Марко Цепенков (го напишал текстот „Црне Војвода“) и Никола Киров Мајски (ја напишал драмата „Илинден“).

Во 1929 година, Војдан Поп Георгиев отишол во посета на еден дом за сираци каде им подарил примероци од својата драма Македонска крвава свадба. По тој повод, Војдан изјавил:

Во чест на Војдан Поп Георгиев, во Прилеп се одржува македонскиот театарски фестивал „Војдан Чернодрински“.

Bо 1973 година, синот на Војдан Чернодрински, Стојан ги предал сите ракописи на славниот македонски драматург на Државниот архив на Македонија, каде што кратко по нивното архивирање бил издаден комплет од негови дела, за да посведочат дека и во почетокот на минатиот век сме имале уметници што го практикувале македонскиот народен јазик, од кој произлегоа научните кодификации. И сето тоа како аманет од неговиот татко, неговото творештво да биде пренесено во Македонија.




#Article 21: Периоден систем на елементите (1197 words)


Периоден систем на елементите — табела што ги содржи основните податоци за познатите хемиски елементи, како нивната електронската конфигурација, вредностите за електронегативноста, атомскиот (реден) број, хемискиот симбол и сл. Овој систем бил конструиран од рускиот научник Дмитриј Иванович Менделеев, па затоа е познат и како Менделеев систем.

Периодниот систем се состои од хоризонтални редови наречени периоди и вертикални колони наречени групи. Постојат седум периоди, а бројот и означувањето на групите може да биде различен.

Елементите во периодниот систем се подредени според атомскиот (односно редниот) број на хемискиот елемент. Бидејќи во нејонизираниот атом бројот на електрони е еднаков со бројот на протони (т.е. атомскиот број), следува дека кај секој следен елемент со зголемување на бројот на протони се зголемува и бројот на електрони.

Сите верзии на периодниот систем ги претставуваат само хемиските елементи, а не смесите, соединенијата или субатомските честички. Секој изотоп на даден елемент е впишан во истото поле како и симболот на елементот. Во стандардниот периоден систем, елементите се подредени според зголемувањето на атомскиот број (бројот на протони во јадрото на атомот). Нова периода (редица) започнува кога во новиот електронски слој се појави електрон. Групите (колоните) се одредуваат по електронската конфигурација на атомот; елементите со ист број на електрони во одреден потслој се наоѓаат во иста група (на пример, кислород и селен се во иста група бидејќи поседуваат по четири електрони во најнадворешниот p-потслој). Периодите се сè подолги одејќи надолу во периодниот систем, а групите се зголемуваат одејќи надесно (со исклучок на алкалните метали, кои ја образуваат најголемата група и се наоѓаат најлево во периодниот систем, заедно со нив исклучок прават и соседните земноалкални метали). Општо земено, елементите со слични хемиски својства се наоѓаат во иста група на периодниот систем, освен тие од f-блокот, и донекаде оние од d-блокот, каде елементите од истата периода имаат исто така слични својства. На овој начин, релативно лесно се предвидуваат хемиските својства на даден елемент ако се знаат својствата на околните елементи.

Заклучно со 2012 година, периодниот систем содржи 118 потврдени хемиски елементи. Од нив, 114 се официјално признати и именувани од страна на Меѓународниот сојуз за чиста и применета хемија (IUPAC). Вкупно 98 од овие елементи се среќаваат во природата, од кои 84 се примордијални. Останатите 14 елементи се среќаваат во ланците на распаѓање на примордијалните елементи. Сите елементи од ајнштајниум до копернициум, како и флеровиум и ливермориум, иако не се среќаваат во природата, се официјално признати од IUPAC како синтетички, додека елементите 113, 115, 117 и 118 на повеќепати се синтетизирани во лабораториите и се познати само по нивните систематски имиња, кои не се засновани на нивните атомски броеви. Во чиста форма и во макроскопски количини не е забележан елемент потежок од ајнштајниумот (елементот 99). Нихониумот, московиумот, тенесинот и оганесонот за првпат биле синтетизирани меѓу 2002 и 2010 година, а нивните имиња биле официјално одобрени кон крајот на 2016 година.

Во печатените или други формално претставени периодни системи, секој елемент има свое поле во кое обично се впишани некои од основните својства на елементот. Атомскиот број, симболот на елементот и името се речиси секогаш вклучени, а понекогаш се впишани и атомската маса, густината, точките на топење и вриење, кристалната структура како цврста супстанца, потеклото, скратената електронска конфигурација, електронегативноста и најчестите валентни броеви.

По дефиниција, секој хемиски елемент поседува единствен атомски број кој го претставува бројот на протони во неговото јадро, но повеќето елементи имаат различен број неутрони во различните аоми; овие се нарекуваат изотопи. На пример, сите атоми на јаглеродот имаат шест протони и најчесто шест неутрони, но околу 1% имаат седум неутрони, а многу мал дел поседуваат осум неутрони; така што, јаглеродот поседува три различни изотопи во природата. Изотопите никогаш не се издвојуваат во периодниот систем, туку тие секогаш се групирани заедно под еден елемент. Елементите без стабилни изотопи ги имаат атомските маси на нивните најстабилни изотопи, наведени во наводници.

Во современиот периоден систем, елементите се подредени последователно во секоја периода од лево кон десно според нивните атомски броеви, при што нов ред започнува по благороден гас. Првиот елемент во секој следен ред е секогаш алкален метал со атомски број поголем за еден од тој на благородниот гас (на пример, по криптон, кој е благороден гас со атомски број 36, новиот ред започнува со рубидиум, алкален метал со атомски број 37). Не постојат „шуплини“ во периодниот систем, бидејќи сите елементи меѓу водород и оганесон (елементот 118) се веќе откриени.

Водородот и хелиумот често се сместуваат на места кои не одговараат на нивната електронска конфигурација - водородот обично се сместува над литиумот, во согласност со неговата електронска конфигурација, но понекогаш се сместува над флуорот или дури јаглеродот, бидејќи слично се однесува. Хелиумот речиси секогаш се поставува над неон, бидејќи се многу слични во хемиска смисла.

Значењето на атомските броеви за организацијата на периодниот систем не било познато сè до разјаснувањето на својствата на протоните и неутроните. Периодните системи на Менделеев се потпирале на атомските маси. Атомските броеви како организатори на периодниот систем дале дефинитивна подреденост на елементите основана на цели броеви, што се применува и денес дури и за новите синтетички создадени елементи.

Група е секоја вертикална колона во периодниот систем. Групите се сметаат за најважен метод во класификацијата на елементите. Кај некои групи, елементите имаат многу слични својства и покажуваат јасен тренд во својствата одејќи надолу по групата. Според меѓународниот систем на именување, групите се нумерирани од 1 до 18 од најлевата колона (алкалните метали) до најдесната колона (благородните гасови).

На некои од овие групи им се дадени тривијални (несистематски) имиња, како алкални метали, земноалкални метали, халкогени, халогени и благородни гасови.

Современите квантномеханички теории за градбата на атомот даваат свое објаснување на трендовите во групите. Според нив, елементите од иста група генерално имаат исти електронски конфигурации на нивните валентни слоеви, што е најважен фактор за нивните слични својства.

Елементите од иста група покажуваат закономерности во атомскиот радиус, јонизационата енергија и електронегативноста. Од горе надолу во дадена група, атомските радиуси на елементите се зголемуваат. Бидејќи има повеќе пополнети енергетски нивоа, валентните електрони се наоѓаат подалеку од јадрото. Од горе, секој последователен елемент поседува пониска јонизациона енергија бидејќи е полесно да се отстрани електрон поради тоа што атомите не се врзани толку силно. На сличен начин се намалува електронегативноста, поради зголеменото растојание меѓу валентните електрони и јадрото.

Периода е хоризонтален ред во периодниот систем. Иако групите се најчест начин за класифицирање на елементите, постојат региони каде хоризонталните трендови се позначителни отколку вертикалните трендови во групите, како што е f-блокот, каде лантаноидите и актиноидите образуваат две посебни редови на елементи.

Елементите од иста периода покажуваат тренд во атомскиот радиус, јонизационата енергија, афинитетите кон електроните и електронегативноста. Од лево надесно во една периода, атомскиот радиус најчесто се намалува. Тоа е така бидејќи секој последователен елемент има додаден протон и електрон кој го предизвикува електронот да биде повлечен поблиску до јадрото. Ова намалување на атомскиот радиус исто така предизвикува зголемување на јонизационата енергија одејќи од лево кон десно долж периода.

Во периодниот систем постои периодично изменување на својствата на елементите и на нивните елементарни супстанци. Својствата на елементите зависат од електронската конфигурација на нивните атоми. Градбата на електронската обвивка на атомите на елементите периодично се повторува. Според тоа, и својствата на елементите и нивните прости супстанци периодично се изменуваат кога ги разгледуваме по периоди и групи. Речиси правилно се изменуваат следниве својства:




#Article 22: Хелиум (7046 words)


Хелиум (од , Хелиос - Сонце) — хемиски елемент со симбол He и атомски број 2. Тој е безбоен, без вкус, нетоксичен, инертен, моноатомски гас, прв во групата на благородни гасови во периодниот систем. Неговата точка на вриење е најниска кај сите елементи. По водородот, хелиумот е вториот најлесен и најобичен елемент во опсервираниот универзум, кој е присутен на околу 24% од вкупната елементарна маса, што е повеќе од 12 пати поголема од масата на сите потешки елементи во комбинација. Нејзиното изобилство е слично на  фигурата на Сонцето и Јупитер. Ова се должи на многу високата нуклеарна врзувачка енергија (на нуклон ) на хелиум-4 во однос на следните три елементи по хелиум. Оваа хелиум-4 обврзувачка енергија, исто така, објаснува зошто е производ на нуклеарната фузија и радиоактивното распаѓање. Повеќето од хелиумот во универзумот е хелиум-4, поголемиот дел од нив е формиран за време на Големата експлозија. Големи количини на нов хелиум се создава со нуклеарна фузија на водород во ѕвезди.

Хелиумот е именуван за грчкиот Титан на сонцето Хелиос.Бил откриен како непознат жолт спектрален линиски потпис на сончева светлина за време на затемнувањето на Сонцето во 1868 година од страна на Жорж Рајет, Капетан К.Т. Хаиг, Норман Р. Посон, и потполковник Џон Хершел  и подоцна беше потврден од францускиот астроном Жил Јансен .  Јансен честопати е заслужен за откривање на елементот заедно со Норман Локиер . Јансен ја снимил хелиумната спектрална линија за време на затемнувањето на Сонцето од 1868 година, додека Локер го забележал од Британија. Локер бил првиот што предложил дека линијата се должи на нов елемент, кој го именувал. Формалното откривање на елементот е направено во 1895 година од страна на двајца шведски хемичари, Пер Теодор Клив и Нилс Авраам Ленгле, кои пронашле хелиум од ураниум руда . Во 1903 година, големите резерви на хелиум биле пронајдени во полињата на природен гас во делови од САД, кој денес е најголемиот снабдувач на гасот.

Течниот хелиум се користи во криогениката (неговата најголема единечна употреба, апсорбирајќи околу една четвртина од производството), особено во ладењето на суперкомпјутерски магнети, при што главната комерцијална апликација е во скенери за МРИ. Други индустриски цели на Хелиумот - како гас под притисок и чист воздух, како заштитна атмосфера за лачно заварување и во процеси како што се растечки кристали за да се направат силиконски вафли - износот на половина од произведениот гас. Добро позната, но мала употреба има како подигнување на гас и воздушни бродови .  Како и кај секој гас чија густина се разликува од онаа на воздухот, вдишувањето на мал волумен на хелиум привремено го менува тембрејот и квалитетот на човечкиот глас . Во научните истражувања, однесувањето на двете течни фази на хелиум-4 (хелиум I и хелиум   II) е важно за истражувачите кои ја проучуваат квантната механика (особено својството на суперфлудичност ) и оние кои гледаат во феноменот, како што е суперспроводливоста, произведена во материјата во близина на апсолутна нула.

На Земјата е релативно ретка - 5.2 милиони делови по волумен во атмосферата. Најголемиот дел од терестријален хелиум денес е создаден со природно радиоактивно распаѓање на тешки радиоактивни елементи ( ториум и ураниум, иако има и други примери), бидејќи алфа честичките кои се емитираат од таквите распади се состојат од јадра на хелиум-4. Овој радиоген хелиум е заглавен со природен гас во концентрации поголем од 7% по волумен, од којшто се екстрахира комерцијално со нискотемпературен процес на сепарација наречен фракционална дестилација . Претходно, терестријалниот хелиум - необновлив ресурс, затоа што еднаш пуштен во атмосфера, лесно исчезнал во вселената - мислел дека е сѐ пократок.  Сепак, неодамнешните студии укажуваат на тоа дека хелиумот произведен длабоко во земјата со радиоактивното распаѓање може да се собере во резервите на природен гас во поголеми количини од очекуваните  во некои случаи кои биле ослободени од вулканска активност.

Првиот доказ за хелиум бил забележан на 18 август 1868 година како светло-жолта линија со бранова должина од 587,49 нанометри во спектарот на хромосферата на Сонцето. Линијата е откриена од страна на францускиот астроном Жулс Јансен за време на вкупно затемнување на Сонцето во Гунтур, Индија.  Оваа линија првично беше претпоставувана како натриум. На 20 октомври истата година, англискиот астроном Норман Локиер забележал жолта линија во сончевиот спектар, кој го нарекол D 3, бидејќи тоа е во близина на познати D и D 1 2 Фраунхоферови линии на натриум.  Тој заклучил дека бил предизвикан од елемент на Сонцето непознат на Земјата. Локер и англискиот хемичар Едвард Франклен го именувале елементот со грчкиот збор за Сонце, ἥλιος ( хелиос ). 

Во 1881 година, италијанскиот физичар Лујџи Палмиери открил хелиум на Земјата за првпат преку своите D 3 спектрални линии, кога  се анализираат материјали кој се сублимирани за време на неодамнешната ерупција на Везув. 

На 26 март 1895 година, шкотскиот хемичар Сер Вилијам Рамсај го изолирал хелиумот на Земјата со третирање на минералниот клевејт (разновиден уранинит со најмалку 10% ретки земјени елементи ) со минерални киселини. Рамсај барал аргон, но, по одвојување на азот и кислород од гасот ослободен од сулфурна киселина, забележал жолта линија што одговарала на линијата D 3 забележана во спектарот на Сонцето.  Овие примероци биле идентификувани како хелиум од Локер и британскиот физичар Вилијам Крукс.  Таа беше независно изолирана од клевејт истата година од страна на хемичарите Пер Теодор Клев и Абрахам Ланглет во Упсала, Шведска, кои собраа доволно гас за прецизно одредување на нејзината атомска тежина.  Хелиум, исто така, беше изолиран од американскиот геохемичар Вилијам Френсис Хилебранд пред откривањето на Рамзеј кога забележа невообичаени спектрални линии додека тестира примерок од минералниот уранинит. Сепак, Хилебранд ги припишува линиите на азот.  Неговото честитка до Рамсај нуди интересен случај на откривање и откривање во науката.

Во 1907 година, Ернест Ратерфорд и Томас Ројдс демонстрирале дека алфа честичките се јадра на хелиумот, дозволувајќи им на честичките да навлезат во тенкиот стаклен ѕид на евакуирана цевка, а потоа создаваат испуст во цевката за да го проучат спектарот на новиот гас внатре.  Во 1908 година, хелиумот првпат течел од холандскиот физичар Хајке Камерлинг Оннес со ладење на гасот на помалку од еден келвин.  Тој се обидел да го зацврсти со понатамошно намалување на температурата, но не успеал бидејќи хелиумот не се зацврстил при атмосферскиот притисок. Студентот на Онес ' Вилем Хендрик Кисом на крајот успеал да зацврсти 1   cm 3 од хелиум во 1926 година со примена на дополнителен надворешен притисок.

Во 1913 година, Нилс Бор ја објавил својата трилогија  за атомска структура која вклучувала преиспитување на Пикеринг-Фаулеровата серија како централен доказ за поддршка на неговиот модел на атомот.  Оваа серија е именувана за Едвард Чарлс Пикеринг, кој во 1896 година објави забелешки за претходно непознати линии во спектарот на ѕвездата ζ Puppis  (овие сега се познати кај Волф-Рајет и други топли ѕвезди).  Пикеринг ја припишал опсервацијата (линии на 4551, 5411 и 10123   Å ) на нова форма на водород со полуцелно ниво на транзиција.  Во 1912 година, Алфред Фаулер  успеа да создаде слични линии од мешавина на водород-хелиум и го поддржал заклучокот на Пикеринг за нивното потекло.  Боровиот модел не дозволува полуцеловидни транзиции (ниту квантната механика) и Бор заклучуваа дека Пикеринг и Фаулер се погрешни, и наместо тоа, овие спектрални линии ги распределуваат на јонизираниот хелиум He + .  Фаулер првично беше скептичен  но на крајот беше убеден  дека Бор е точен, и до 1915 година спектроскопистите ја пренесоа [серијата Пикеринг-Фаулер] дефинитивно [од водород] до хелиум.  Теоретската работа на Бор на серијата Пикеринг ја покажа потребата за преиспитување на проблемите што се чинеше веќе решени во рамките на класичните теории и дадоа важни потврди за неговата атомска теорија.

Во 1938 година, рускиот физичар Петр Леонидович Капица открил дека хелиум-4 нема речиси никаква вискозност при температури близу апсолутна нула, феномен што сега се нарекува суперфлудизам .  Овој феномен е поврзан со кондензацијата на Бозе-Ајнштајн . Во 1972 година, истиот феномен бил забележан во хелиум-3, но на температури многу поблизу до апсолутната нула, од страна на американските физичари Даглас Д. Ошероф, Дејвид М. Ли и Роберт Ричардсон. Феноменот во хелиум-3 се смета дека е поврзан со спарувањето на хелиум-3 фермиони за да се направи бозони, аналогно на Купер-парови на електрони кои произведуваат суперспроводливост.

По операцијата за копање на нафта во 1903 година во Декстер, Канзас, произвел гасификатор кој не го запалил, државниот геолог Енсмус Хаворт од Канзас собрал примероци од гасовите што излегувале и ги враќале на Универзитетот во Канзас во Лоренс, каде што, со помош на хемичари Хамилтон Кади и Дејвид Мекфарланд откриле дека гасот се состои од 72% азот, 15% метан ( запалив процент само со доволен кислород), 1% водород и 12% неидентификуван гас.  Со понатамошни анализи, Кејди и МекФарланд откриле дека 1,84% од примерокот на гас е хелиум.  Ова покажа дека и покрај севкупната реткост на Земјата, хелиумот е концентриран во големи количини под американската Голема рамнина, достапен за екстракција како нуспроизвод од природен гас.

Ова овозможи САД да стане водечки снабдувач на хелиум во светот. По сугестија од Сер Ричард Трелфлф, морнарицата на САД ги спонзорираше три мали експериментални погони за хелиум за време на Првата светска војна. Целта беше да се снабдат балони со барун со незапалив, полесен гас од воздух. Вкупно  од 92% хелиум е произведена во програмата, иако претходно е добиено помалку од еден кубен метар на гасот.  Нешто од овој гас се користел на првиот авион наполнет со хелиум, C-7 на морнарицата на САД, кој на 1 декември 1921 година  полетал со своето прво патување од Хемптон Роадс, Вирџинија, до Болинг поле во Вашингтон, скоро две години пред првото круто воздушно полнење со хелиум, Фабриката за поморски авиони- изградена од Шенандоа, полета во септември 1923 година.

Иако процесот на екстракција, користејќи направа за топење на гас со ниска температура, не беше развиен во време да биде значаен за време на Првата светска војна, продолжува производството. Хелиум првенствено се користел како гас за подигнување во полесни летала. За време на Втората светска војна, побарувачката се зголеми за хелиум за дигање на гас и за заштитено лачно заварување . Хелиумискиот масен спектрометар бил од витално значење и во проектот за атомска бомба Менхетн.

Владата на САД го формира Националниот хелиумски резерват во 1925 година во Амарилјо, Тексас, со цел да обезбеди воени авиони во време на војна и комерцијални авиони во мир.  Поради хелиумскиот акт од 1925 година, со кој се забрани извозот на ретки хелиум на кој тогаш САД имаа производствен монопол, заедно со високата цена на гасот, Хинденбург, како и сите германски Цепелини, беше принуден да го користи водородот како лифт гас. Пазарот на хелиум по Втората светска војна беше депресивен, но резерватот беше проширен во 1950-тите за да обезбеди снабдување на течен хелиум како средство за ладење за да создаде кислород / водороден ракетно гориво (меѓу другото) за време на вселенската трка и Студената војна. Употребата на хелиум во САД во 1965 година била повеќе од осум пати поголема од потрошувачката на војна.

По Хелиумските промени од 1960 година (Јавно право 86-777), американското Биро за рударство организираше пет приватни фабрики за враќање на хелиум од природен гас. За оваа програма за конзервација на хелиум, Бирото изгради    од Буштон, Канзас, за да ги поврзат тие постројки со делумно осиромашената гасна поле на Клифсајд близу Амарило, Тексас. Оваа мешавина на хелиум-азот беше инјектирана и складирана во полето за гас Клифсајд додека не е потребно, а потоа беше дополнително прочистено.

До 1995 година, беше собрана една милијарда кубни метри гас и резерва беше 1,4 долари   милијарди долари, поради што Конгресот на САД во 1996 година го отстрани резервниот фонд.  Како резултат на тоа, Законот за приватизација на Хелиум од 1996 година  (Јавен закон 104-273) го насочи Министерството за внатрешни работи на САД да ја испразни резервата, со продажба почнувајќи од 2005 година.

Хелиум произведен помеѓу 1930 и 1945 година беше околу 98,3% чист (2% азот), што беше соодветно за авионски авиони. Во 1945 година, мала количина од 99,9% хелиум била произведена за заварување. До 1949 година, биле достапни комерцијални количини од А класа од 99,95% хелиум.

За многу години, САД произведе повеќе од 90% од комерцијално употребливи хелиум во светот, додека екстракционите постројки во Канада, Полска, Русија и други нации го произведоа остатокот. Во средината на 1990-тите, нова фабрика во Аржев, Алжир, која произведува 17 милиони кубни метри (600 милиони кубни метри) започна со работа, со доволно производство за да го покрие целокупното барање на Европа. Во меѓувреме, до 2000 година, потрошувачката на хелиум во САД се зголеми на повеќе од 15 милиони килограми годишно.  Во 2004-2006 година беа изградени дополнителни постројки во Рас Лафан, Катар и Скикда, Алжир. Алжир брзо стана втор водечки производител на хелиум.  Преку овој период, потрошувачката на хелиум и трошоците за производство на хелиум се зголемија.  Од 2002 до 2007 година цените на хелиумот се зголемија двојно.

  , Националната хелиумска резерва на САД изнесува 30 проценти од хелиум во светот.  Резервата се очекуваше да истече од хелиум во 2018 година.  И покрај тоа, предложениот предлог-закон во Сенатот на САД ќе дозволи резерва да продолжи да го продава гасот. Други големи резерви беа во Хуготон во Канзас, САД, и во блиските гасни полиња на Канзас и панданите на Тексас и Оклахома. Новите хелиумски растенија требаше да бидат отворени во 2012 година во Катар, Русија и во американската држава Вајоминг, но не се очекуваше да го олеснат недостатокот.

Во 2013 година, Катар ја започна најголемата хелиумска единица во светот, иако дипломатската криза во Катар во 2017 година сериозно го погодила производството на хелиум. 2014 беше широко признаено дека е година на над-снабдување во бизнисот со хелиум, по неколкугодишни реномирани недостатоци.  Насдак објави (2015) дека за Air Products, меѓународна корпорација која продава гасови за индустриска употреба, волуменот на хелиум останува под економски притисок поради ограничувањата во снабдувањето со суровини.

Во перспектива на квантната механика, хелиумот е втор наједноставен атом за модел, следејќи го водородниот атом . Хелиумот е составен од два електрони во атомски орбитали околу јадрото кое содржи два протони и (обично) два неутрони. Како и во Њутновата механика, ниту еден систем кој се состои од повеќе од две честички може да се реши со точен аналитички математички пристап (видете го проблемот со 3 тела ) и хелиумот не е исклучок. Така, се потребни нумерички математички методи, дури и да се реши системот на едно јадро и два електрони. Таквите пресметковни хемиски методи се користат за да се создаде квантна механичка слика на врзувањето на хелиум врз електрони, што е точно во рамките на 4, SF 6, и C 4 F 8 имаат пониски мол дел растворливост: 0,3802, 0,4394 и 0,2372 x 2 / 10 -5, соодветно, наспроти хелиум е 0,70797 x 2/10 -5),  и хелиум е индекс на рефракција е поблиску до единство од онаа на било која друга гас.  Хелиум има негативен коефициент на Џуле-Томсон при нормални температури на околината, што значи дека се загрева кога е дозволено слободно да се прошири. Само под неговата инверзија на Џуле-Томсон (од околу 32 до 50   K во 1 атмосфера) не се олади со слободна експанзија.  Откако ќе се загрее под оваа температура, хелиумот може да се тецифицира преку експанзионо ладење.

Повеќето вонземски хелиум се наоѓа во состојба на плазма, со својства сосема различни од оние на атомскиот хелиум. Во плазмата, електроните на хелиумот не се врзани за неговото јадро, што резултира со многу висока електрична спроводливост, дури и кога гасот е само делумно јонизиран. Наелектризираните честички се под големо влијание на магнетните и електричните полиња. На пример, во сончевиот ветер заедно со јонизираниот водород, честичките се поврзуваат со магнетосферата на Земјата, што доведува до струи на Биркленд и на аурората.

За разлика од кој било друг елемент, хелиумот ќе остане течен до апсолутна нула при нормални притисоци. Ова е директен ефект на квантната механика: конкретно, нултата точка на енергијата на системот е премногу висока за да се овозможи замрзнување. Цврстиот хелиум бара температура од 1-1,5   К (околу -272   °C или -457   °F) на околу 25 бари (2.5   MPa) на притисок.  Често е тешко да се направи разлика помеѓу цврстиот течен хелиум бидејќи индексот на рефракција на двете фази е речиси ист. Цврстиот има остар точка на топење и има кристална структура, но е многу компресибилен ; Примена на притисок во лабораторија може да го намали својот волумен за повеќе од 30%.  Со голем модул од околу 27 MPa  е 100 пати повеќе компримиран од вода. Солидниот хелиум има густина од  во 1.15   К и 66   atm; проектираната густина на 0   К и 25 бари (2,5 MPa) е  .  На повисоки температури, хелиумот ќе се зацврсти со доволен притисок. На собна температура, ова бара околу 114.000 атм.

Под точката на вриење од 4,22 келвини и над ламбда точка од 2,1768 келвини, изотопот хелиум-4 постои во нормална безбојна течна состојба, наречена хелиум  I. . Како и другите кримогени течности, хелиум   Јас врие кога се загрева и склучува договори кога неговата температура е спуштена. Меѓутоа, под ламбдалната точка, хелиумот не врие, и се шири додека температурата се намалува понатаму.

Хелиум   Имам гас- индекс на рефракција од 1.026 што го прави нејзината површина толку тешко да се види дека подвизите на стиропор често се користат за да се покаже каде е површината.  Оваа безбојна течност има многу ниска вискозност и густина од 0,145-0,125 g / ml (помеѓу околу 0 и 4 K), што е само една четвртина се очекува од вредноста класичната физика .  Квантната механика е потребна за да се објасни оваа особина и затоа двата состојби на течен хелиум (хелиум I и хелиум II) се наречени квантни флуиди, што значи дека тие прикажуваат атомски својства на макроскопска скала. Ова може да биде ефект на нејзината точка на вриење толку блиску до апсолутна нула, што спречува случајно движење на молекулите ( топлинска енергија ) од маскирање на атомските својства.

Течен хелиум под неговата ламбда точка (наречен хелиум   II ) покажува многу невообичаени карактеристики. Поради високата топлинска спроводливост, кога врие, не се меур туку испарува директно од неговата површина. Хелиум-3, исто така, има суперфлуидна фаза, но само при многу пониски температури; Како резултат на тоа, помалку е познато за својствата на изотопот. 

Хелиум   II е суперфлуидна, квантна механичка состојба (види: макроскопски квантните феномени ) на материјата со чудни својства. На пример, кога тече низ капилари како тенки како 10 −7 до 10 −8   m нема мерлива вискозност.  Меѓутоа, кога беа извршени мерења помеѓу два подвижни дискови, забележан е вискозитет споредлив со оној на гасовитиот хелиум. Тековната теорија го објаснува ова со користење на дво-течен модел за хелиум II. Во овој модел течен хелиум под ламбда-точката се смета дека содржи дел од атоми на хелиум во основната состојба, кои се суперфлуидни и проток со точно нула вискозност и дел од атомите на хелиум во возбудена состојба, кои се однесуваат повеќе како обична течност.

Во ефектот на фонтана се гради комора која е поврзана со резервоар од хелиум   II со синтеруван диск низ кој лесно се провлекува суперфлуидниот хелиум, но преку кој не-суперфлуидниот хелиум не може да помине. Ако внатрешноста на контејнерот се загрева, суперфлуидниот хелиум се менува во не-суперфлуиден хелиум. Со цел да се одржи рамнотежата на суперфлуидниот хелиум, суперфлуидниот хелиум протекува и го зголемува притисокот, предизвикувајќи течност да излегува од контејнерот.

Топлинска спроводливост на хелиум   II е поголема од онаа на која било друга позната супстанција, милион пати поголема од онаа на хелиумот   Јас и неколку стотици пати повеќе од бакар.  Тоа е затоа што топлината се спроведува со исклучителен квантен механизам. Повеќето материјали кои вршат топлина добро имаат валентни ленти на слободни електрони кои служат за пренос на топлина. Хелиум   II нема таков валентни бенд, но сепак добро ја спроведува топлината. Протокот на топлина се регулира со равенки кои се слични на бранова равенка која се користи за да се карактеризира звучното ширење во воздухот. Кога се воведува топлина, се движи со 20 метри во секунда на 1,8   К преку хелиум   II како бранови во феномен познат како втор звук .

Хелиум   II, исто така, покажува притаен ефект. Кога површината се протега минатото на нивото на хелиум   II, хелиумот   II се движи по површината, против силата на гравитацијата. Хелиум   II ќе избегам од сад што не е запечатен со прилепување долж страните додека не стигне до потоплото подрачје каде што испарува. Се движи во 30   nm- точен филм без оглед на површинскиот материјал. Овој филм се вика филм Роллин и е именуван по човекот кој прв ја карактеризира оваа особина, Бернард В. Ролин .  Како резултат на ова ползувачко однесување и хелиум   Можноста II да брзо истекува низ мали отвори, многу е тешко да се ограничи течниот хелиум. Освен ако садот е внимателно конструиран, хелиумот   II ќе лази по површините и низ вентилите додека не стигне до некаде потопло, каде што ќе исчезне. Браните што се шират низ филмот на Ролин се регулираат со истата равенка како гравитациски бранови во плитката вода, но наместо гравитацијата, силата на враќање е ван дер Валсовата сила .  Овие бранови се познати како трет звук .

Постојат девет познати изотопи на хелиум, но само хелиум-3 и хелиум-4 се стабилни . Во атмосферата на Земјата, еден атом е    за секој милион што е    .  За разлика од повеќето елементи, изотопското изобилство на хелиумот варира во голема мера по потекло, поради различните процеси на формирање. Најчестиот изотоп, хелиум-4, се произведува на Земјата со алфа распаѓање на потешки радиоактивни елементи; алфа честичките кои се појавуваат се целосно јонизирани хелиум-4 јадра. Хелиум-4 е невообичаено стабилно јадро, бидејќи неговите нуклони се распоредени во комплетни школки. Исто така, беше формирана во огромни количини за време на нуклеосинтезата на Биг Бенг .

Хелиум-3 е присутен на Земјата само во износот на траги. Повеќето од нив се присутни од формирањето на Земјата, иако некои паѓаат на Земјата заробени во космичка прашина .  Количините во трагови се исто така произведени од бета распаѓањето на тритиум .  Камењата од Земјината кора имаат изотопски количини кои се разликуваат од колку што е десетка, и овие стапки може да се искористат за испитување на потеклото на карпите и составот на Земјината мантија .    е многу побогат во ѕвездите како производ на нуклеарна фузија. Така, во меѓуѕвездениот медиум, процентот на    до    е околу 100 пати повисок отколку на Земјата.  Дополнителниот планетарен материјал, како што се Месечината и астероидот реголит, има траги од хелиум-3 од се бомбардирани од страна на соларни ветрови . Површината на Месечината содржи хелиум-3 во концентрации од 10 ppb, многу повисоки од приближно 5 ppt во атмосферата на Земјата.  Голем број луѓе, почнувајќи со Гералд Кулчински во 1986 година, предложија да го истражат месечината, минатиот лунарен реголит и да го користат хелиумот-3 за фузија.

Течниот хелиум-4 може да се излади на околу 1 келвин, користејќи испарливо ладење во тенџере со 1 К. Сличното ладење на хелиум-3, кое има пониска точка на вриење, може да постигне околу  во фрижидер со хелиум-3 . Еднакви мешавини на течност    и    под  одделуваат во две немисени фази поради нивната различност (тие следат различни квантни статистики : хелиум-4 атоми се бозони додека хелиум-3 атоми се фермиони ).  Фрижидерите за разредување ја користат оваа мешавина за да се постигнат температури од неколку миликлини.

Можно е да се произведат егзотични изотопи на хелиум, кои брзо се распаѓаат во други супстанции.  тежок хелиум изотоп е најтешкиот хелиум-5 со полуживот од  . Хелиум-6 се распаѓа со испуштање на бета честичка и има полу-живот од 0,8 секунди. Хелиум-7, исто така, испушта бета честички, како и гама зраци. Хелиум-7 и хелиум-8 се создадени во одредени нуклеарни реакции.  Хелиум-6 и хелиум-8 се познати како изложени на нуклеарен ореол .

Хелиум има валентност од нула и е хемиски нереактен во сите нормални услови.  Тоа е електричен изолатор, освен ако не е јонизиран. Како и кај другите благородни гасови, хелиумот има метастабилни нивоа на енергија што му овозможуваат да остане јонизиран во електричното празнење со напон под нејзиниот потенцијал на јонизација.  Хелиум може да формира нестабилни соединенија, познати како ексцимери, со волфрам, јод, флуор, сулфур и фосфор кога е подложен на сјаен исцедок, на електронското бомбардирање или се намалува во плазма со други средства. Молекуларните соединенија HeNe, HgHe 10 и WHe 2, како и молекуларните јони   ,   ,  , и   се создадени на овој начин.  HeH + е исто така стабилен во својата основна состојба, но е исклучително реактивен - тоа е најсилната Brønsted киселина позната и затоа може да постои само во изолација, бидејќи ќе протонира било која молекула или контраација што ја контактира. Оваа техника, исто така, произведува неутрална молекула He 2, која има голем број на ленти системи, и HgHe, кој очигледно се одржува заедно со сили за поларизација.

Ван дер Валсовите соединенија на хелиум, исто така, може да се формираат со криоген хелиумски гас и атоми од некоја друга супстанција, како што се LiHe и He 2 .

Теоретски, може да бидат можни и други вистински соединенија, како хелиум флуорохидрид (HHeF), кој ќе биде аналогно на HArF, откриен во 2000 година.  Пресметките покажуваат дека две нови соединенија кои содржат врска со хелиум-кислород може да бидат стабилни.  Два нови молекуларни видови, предвидени со употреба на теорија, CsFHeO и N (CH 3 ) 4 FHeO, се деривати на метастабилен FHeO - анион кој прв беше теоризиран во 2005 година од група од Тајван. Ако е потврдено со експериментот, единствениот преостанат елемент без познати стабилни соединенија би бил неон.

Хелиумските атоми се вметнати во молекулите на шупливи јаглеродни кафези ( фулирените ) со загревање под висок притисок. Формите на ендодерната фулеррена се стабилни на високи температури. Кога се формираат хемиски деривати на овие фулерини, хелиумот останува внатре.  Ако се користи хелиум-3, може лесно да се набљудува со хелиум нуклеарна магнетна резонантна спектроскопија .  Пријавени се многу фурирени кои содржат хелиум-3. Иако атомите на хелиумот не се прикачени со ковалентни или јонски врски, овие супстанции имаат различни својства и дефинитивен состав, како и сите стехиометриски хемиски соединенија.

Под високи притисоци хелиумот може да формира соединенија со разни други елементи. Хелиум-азот клатрат (He (N 2 ) 11 ) кристали се одгледуваат на собна температура при притисок приближно. 10 GPa во дијамантска наковална ќелија .  Изолациониот електрод Na 2 Тој се покажа дека е термодинамички стабилен при притисоци над 113 GPa. Таа има структура на флуорит .

Иако е ретко на Земјата, хелиумот е втор најзастапен елемент во познатиот Универзум (по водородот ), што претставува 23% од нејзината барионска маса.  Најголемиот дел од хелиумот беше формиран од нуклеосинтезата на Биг Бенг една до три минути по Големиот Бен. Како такви, мерењата на нејзиното изобилство придонесуваат за космолошки модели. Во ѕвездите, тој е формиран од нуклеарната фузија на водород во реакциите на протонски протон и CNO циклусот, дел од ѕвездената нуклеосинтеза.

Во атмосферата на Земјата, концентрацијата на хелиум по волумен е само 5.2 делови на милион.  Концентрацијата е ниска и прилично постојана и покрај континуираното производство на нов хелиум, бидејќи повеќето хелиум во атмосферата на Земјата избега во вселената со неколку процеси.  Во хетеросферата на Земјата, дел од горната атмосфера, хелиум и други полесни гасови се најобемните елементи.

Повеќето хелиум на Земјата е резултат на радиоактивното распаѓање. Хелиум се наоѓа во големи количини во минерали на ураниум и ториум, вклучувајќи cleveite, pitchblende, carnotite и monazite, бидејќи тие емитираат алфа честички (хелиум, тој 2+) на која електрони веднаш се комбинираат штом честичката е запрен од страна на карпата . На овој начин, околу 3000 метрички тони хелиум се генерираат годишно низ литосферата.  Во Земјината кора, концентрацијата на хелиумот е 8 делови на милијарда. Во морска вода, концентрацијата е само 4 делови на трилиони. Исто така, постојат мали количини во минерални извори, вулкански гас и метеорско железо . Бидејќи хелиумот е заглавен во подземјето под услови кои исто така заглавуваат природен гас, најголемите природни концентрации на хелиум на планетата се наоѓаат во природниот гас, од кој се исфрла повеќето комерцијални хелиум. Концентрацијата варира во широк опсег од неколку ppm до повеќе од 7% во малото поле за гас во округот Сан Хуан, Ново Мексико .

светските хелиумски резерви се проценети на 40 милијарди кубни метри, а една четвртина од нив се наоѓаат во Јужниот Парс / Северна Купола, гас-кондензат, во сопственост на Катар и Иран.  Во 2015 и 2016 година најавени се веродостојни резерви под роклиските планини во Северна Америка  и во источна Африка.

За широка употреба, хелиумот се екстрахира со фракционална дестилација од природен гас, кој може да содржи дури 7% хелиум.  Бидејќи хелиумот има пониска точка на вриење од било кој друг елемент, ниски температури и висок притисок се користат за да се втечнат речиси сите други гасови (претежно азот и метан ). Како резултат на суровата хелиум гас се прочистува со последователни изложености на пониски температури, во кои речиси сите останати азотни и други гасови се преципитираат од гасовита мешавина. Активираниот јаглен се користи како завршен чекор за прочистување, што обично резултира со 99,995% чист одделение-хелиум.  Главната нечистотија во хелиум од класа-А е неон. Во финалниот чекор на производство, најголемиот дел од произведениот хелиум е течен преку употреба на криоген процес. Ова е неопходно за апликации за кои е потребен течен хелиум, а исто така им овозможува на снабдувачите на хелиум да ги намалат трошоците за превоз на долги растојанија, бидејќи најголемите контејнери за течен хелиум имаат повеќе од пет пати поголем капацитет од најголемите гасни приклучоци за хелиумски цевки.

Во 2008 година, околу 169 милиони стандардни кубни метри (SCM) на хелиум беа извлечени од природен гас или се повлекоа од резервите на хелиум со приближно 78% од САД, 10% од Алжир, а поголемиот дел од остатокот од Русија, Полска и Катар.  До 2013 година, зголемувањето на производството на хелиум во Катар (под раководство на компанијата RasGas, управувано од Air Liquide ) го зголеми катарскиот дел од производството на светскиот хелиум на 25% и го направи втор по големина извозник по САД.  Се проценува дека           депонирањето хелиум беше пронајдено во Танзанија во 2016 година.

Во САД, повеќето хелиум е извлечен од природен гас на Хуготон и блиските гасни полиња во Канзас, Оклахома и полето Панхандле во Тексас.  Голем дел од овој гас некогаш беше испратен преку гасоводот до Националниот хелиумски резерват, но од 2005 година оваа резерва се намалува и се продава, а се очекува дека во голема мера ќе биде исцрпена до 2021 година, рамките на Одделот за одговорен хелиум и администрација (HR 527).

Дифузија на суров природен гас преку специјални полупропустливи мембрани и други бариери е уште еден метод за обновување и прочистување на хелиумот.  Во 1996 година, САД докажале резерви на хелиум, во такви гасни комплекси, од околу 147 милијарди стандардни кубни метри (4,2 милијарди SCM).  Во стапките на употреба во тоа време (72 милиони SCM годишно во САД, видете ја табелата подолу) ова би било доволно хелиум за околу 58 години употреба во САД, а помалку од тоа (можеби 80% од времето) во светот стапки на употреба, иако факторите за заштеда и обработка влијаат врз ефективните броеви на резерва.

Хелиум мора да биде извлечен од природен гас, бидејќи тој е присутен во воздухот само на мал дел од оној на неон, но побарувачката за него е многу повисока. Се проценува дека ако целата неоновска продукција е пренаменета за да се спаси хелиумот, ќе биде задоволен 0.1% од светските барања за хелиум. Слично на тоа, само 1% од светските барања за хелиум би можеле да бидат задоволени со прераспределба на сите постројки за дестилација на воздухот.  Хелиум може да се синтетизира со бомбардирање на литиум или бор со протони со голема брзина или со бомбардирање на литиум со деутони, но овие процеси се целосно неекономичен метод на производство.

Хелиум е комерцијално достапен во течна или гасна форма. Како течност, може да се набави во мали изолирани контејнери наречени дувари кои задржуваат до 1.000 литри хелиум или во големи ISO контејнери кои имаат номинални капацитети колку што е 42   m 3 (околу 11.000 американски литри ). Во гасовити облици, малите количини на хелиум се снабдуваат во цилиндри под висок притисок и држат до 8   m 3 (приближно 282 стандардни кубни метри), додека големите количини на гас под висок притисок се испорачуваат во цевки приколки кои имаат капацитет од колку што е 4.860   m 3 (приближно 172.000 стандардни кубни метри).

Според хелиумските конзерватори како физичарот од Нобеловата награда Роберт Колман Ричардсон, пишувајќи во 2010 година, слободната пазарна цена на хелиумот придонесе за непотребно користење (на пр. За хелиумските балони ). Цените во 2000-тите беа намалени со одлуката на американскиот Конгрес за продажба на големите резерви на хелиум во земјата до 2015 година.  Според Ричардсон, цената треба да се множи со 20 за да се елиминира прекумерното губење на хелиумот. Во својата книга, Иднината на хелиумот како природен ресурс (Routledge, 2012), Nuttall, Clarke  Glowacki (2012), исто така, предложи да се создаде Меѓународната агенција за хелиум (IHA) за изградба на одржлив пазар за оваа скапоцена стока.

 Додека балоните се можеби најпозната употреба на хелиум, тие се помал дел од целата употреба на хелиум.  Хелиум се користи за многу намени кои бараат некои од неговите уникатни својства, како што е неговата точка со ниски температури, мала густина, ниска растворливост, висока топлинска спроводливост или инертност . Од вкупниот производство на хелиум во светот во 2014 година од околу 32 милиони килограми (180 милиони стандардни кубни метри) хелиум годишно, најголемата употреба (околу 32% од вкупната во 2014 година) е во употреба при ниски температури, од кои повеќето вклучуваат ладење на суперпроводните магнети медицински MRI скенери и NMR спектрометри.  Други главни цели се системи за притисок и прочистување, заварување, одржување контролирани атмосфери и откривање на истекување. Други употреби по категории беа релативно мали фракции.

Хелиум се користи како заштитен гас во растечките кристали од силициум и германиум, во производството на титаниум и циркониум, и во гасна хроматографија, затоа што е инертен. Поради својата инертност, топлинска и калорична совршена природа, висока брзина на звук и висока вредност на топлината, тој е корисен и во суперсоничните тунели за тунели  и импулсни објекти .

Хелиум се користи како заштитен гас во процесите на лачно заварување на материјали кои при заварувачките температури се загадени и ослабени со воздух или азот.  Голем број инертни заштитени гасови се користат во заварување со волфрам за ладење, но хелиум се користи наместо поевтин аргон, особено за материјали за заварување кои имаат поголема топлинска спроводливост, како алуминиум или бакар.

Една индустриска апликација за хелиум е откривање на истекување . Бидејќи хелиумот дифузира преку цврсти материи трипати побрзо од воздухот, се користи како трасиран гас за откривање на протекување во високо-вакуумска опрема (како што се криогенски резервоари) и контејнери под висок притисок.  Испитаниот предмет се поставува во комора, која потоа се евакуира и се наполни со хелиум. Хелиумот што излегува низ протекувањето го детектира чувствителен уред ( хелиум масен спектрометар ), дури и при стапки на истекување на мала брзина од 10 −9 mbar · L / s (10 −10 Pa · m 3 / s). Постапката за мерење е нормално автоматска и се нарекува интегрален тест на хелиум. Поедноставна постапка е да го наполните тестираниот предмет со хелиум и рачно да пребарувате за протекување со рачен уред.

Хелиумските протекување низ пукнатините не треба да се мешаат со пропустливост на гасот преку голем материјал. Додека хелиумот има документирано константи на пропустливост (со тоа што може да се пресмета пропустливост) преку чаши, керамика и синтетички материјали, инертните гасови како што е хелиумот нема да продрат најмногу метални метали.

Бидејќи е полесен од воздухот, воздушните бродови и балоните се надуени со хелиум за лифт . Додека водородниот гас е многу пловни, и избега проток низ мембрана со пониска стапка, хелиумот ја има предноста да биде незапалив, и навистина огнеустойчив . Уште една помала употреба е во ракетната, каде хелиум се користи како ullage медиум да се менува на гориво и оксиданти во резервоари и да се кондензира на водород и кислород да се направи ракетно гориво . Исто така се користи за чистење на гориво и оксидатор од опремата за поддршка на земјата пред да се започне и за претходна ладење на течен водород во вселенските возила . На пример, ракетата Сатурн V, користена во програмата Аполо, требаше околу 370.000   m 3 (13 милиони кубни метри) на хелиум за лансирање.

Хелиум како гас за дишење нема наркотични својства, така што хелиумните мешавини како што се тримикс, хелиокс и хелијар се користат за длабоко нуркање за да се намалат ефектите од наркоза, што се влошува со зголемена длабочина.  Додека притисокот се зголемува со длабочина, густината на гасот за дишење исто така се зголемува, а ниската молекуларна тежина на хелиумот е значително намален напор за дишење со намалување на густината на смесата. Ова го намалува бројот на протокот на Рејнолдс, што доведува до намалување на турбулентниот проток и зголемување на ламинарниот проток, што бара помалку работа за дишење.  На длабочина под    нуркачи хелиум-кислородни мешавини почнуваат да доживуваат потреси и намалување на психомоторната функција, симптоми на нервниот синдром под висок притисок .  Овој ефект може да се спротивстави до одреден степен со додавање на количина на наркотичен гас, како водород или азот, на хелиум-кислородна смеса.

Хелиум-неонските ласери, еден вид ласерски ласер со ниско напојување, создавајќи црвен зрак, имаа различни практични примени во кои беа вклучени читачи на баркодови и ласерски покажувачи, пред да беа речиси универзално заменети со поевтини диодни ласери .

За неговата инертност и висока топлинска спроводливост, неутронска транспарентност и поради тоа што не формираат радиоактивни изотопи во услови на реактор, хелиум се користи како медиум за пренос на топлина во некои гасни ладилни нуклеарни реактори.

Хелиум, измешан со потешкиот гас, како што е ксенон, е корисен за термоакустична ладење поради добиениот сооднос на висок топлински капацитет и нискиот број на Прандтл .  Инертноста на хелиум има еколошки предности над конвенционалните системи за ладење кои придонесуваат за осиромашување или глобално затоплување.

Хелиум исто така се користи во некои хард дискови.

Употребата на хелиум ги намалува дисторзивните ефекти на температурните варијации во просторот помеѓу леќите кај некои телескопи, поради неговиот екстремно мал индекс на рефракција .  Овој метод е особено користен кај сончевите телескопи каде вакуумната тесна телескопска цевка ќе биде премногу тешка.

Хелиум е најчесто користен гас за гасна хроматографија .

Возраста на карпи и минерали кои содржат ураниум и ториум може да се процени со мерење на нивото на хелиум со процес познат како хелиум датира .

Хелиум на ниски температури се користи во криогениката, а во некои апликации за криогени. Како примери на апликации, течен хелиум се користи за ладење на одредени метали на екстремно ниските температури потребни за суперспроводливост, како што се во суперкомпјутерските магнети за магнетна резонанца. Големиот хадронски колајдер во ЦЕРН користи 96 метрички тони течен хелиум за да ја одржи температурата на 1,9 келвини.

Додека хемиски инертен, контаминацијата на хелиум ќе го наруши работењето на микроелектромеханички системи, така што iPhone-от може да пропаднат.

Неутралниот хелиум во стандардни услови е нетоксичен, нема биолошка улога и се наоѓа во износот на траги во човечката крв. 
Брзината на звукот во хелиум е речиси трипати поголема од брзината на звукот во воздухот. Бидејќи фундаменталната фреквенција на празен празнина е пропорционална на брзината на звукот во гасот, кога хелиумот се вдишува, соодветно се зголемува резонантната фреквенција на гласниот тракт .  Основната фреквенција (понекогаш наречена теренот ) не се менува, бидејќи ова е произведено со директни вибрации на гласовните набори, што е непроменето.  Сепак, повисоките резонантни фреквенции предизвикуваат промена во тембраната боја, што резултира со квалитетен вокален квалитет, како што е патувањето. Обратниот ефект, намалувањето на резонантните фреквенции, може да се постигне со вдишување на густ гас, како што се сулфур хексафлуорид или ксенон.

Вдишувањето на хелиумот може да биде опасно ако се направи на вишок, бидејќи хелиумот е едноставен асфиксиан и така го дислоцира кислородот потребен за нормално дишење.  Забележани се смртни случаи, вклучувајќи и млади кои се задушиле во Ванкувер во 2003 година и двајца возрасни кои се задушиле во Јужна Флорида во 2006 година.  Во 1998 година, една австралиска девојка (нејзината возраст не е позната) од Викторија паднала во несвест и привремено станала сина откако ја вдишила целата содржина на забавниот балон.  Вдишувањето на хелиумот директно од цилиндрите под притисок или дури и балоните за полнење е исклучително опасно, бидејќи високиот проток и притисок може да резултираат со баротраума, фатално пукање на ткивото на белите дробови.

Смртта предизвикана од хелиум е ретка. Првиот случај што беше снимен во медиумите беше случајот на 15-годишна девојка од Тексас, која почина во 1998 година од хелиумска инхалација на забава на пријател; точниот тип на смрт на хелиум е неидентификуван.

Во САД се пријавени само две жртви помеѓу 2000 и 2004 година, вклучувајќи и еден човек кој почина во Северна Каролина од баротраума во 2002 година.  Младиот млад заспал во Ванкувер во текот на 2003 година, а 27-годишен маж во Австралија имаше емболија по дишењето од цилиндар во 2000 година.  Оттогаш двајца возрасни загинат во Јужна Флорида во 2006 година  а имало случаи во 2009 и 2010 година, еден младич од Калифорнија, кој бил пронајден со торба над главата, закачен за резервоар за хелиум  и друг тинејџер во Северна Ирска почина од задушување.  Во Игл Поинт, Орегон тинејџерка почина во 2012 година од баротраума на забава.  Една девојка од Мичиген умрела од хипоксија подоцна во текот на годината.

На 4 февруари 2015 година беше откриено дека за време на снимањето на нивната главна ТВ-емисија на 28 јануари 12-годишен член (задржано име) на јапонската девојка-пејачка група 3Б Јуниор страдаше од емболија, губејќи свест и паѓање во кома, како резултат на воздушни меури кои го блокираат протокот на крв во мозокот, откако вдишуваат големи количества хелиум како дел од играта. Инцидентот не беше објавен до една недела подоцна.  Персоналот на ТВ Асахи одржа прес-конференција за да комуницира дека членот бил однесен во болница и покажува знаци на рехабилитација, како што се движење на очите и екстремитетите, но нејзината свест сè уште не е доволно обновена. Полицијата започна истрага поради занемарување на мерките за безбедност.

На 13 јули 2017 година, КБС Њус објави дека политички оперативец кој наводно се обидел да ги поврати електронските пораки што се водат за исчезнати од опслужувачот на Клинтон, Питер В. Смит очигледно извршил самоубиство во мај во хотелска соба во Рочестер, Минесота, и дека неговата смрт беше снимен како асфиксија поради поместувањето на кислородот во затворен простор со хелиум.  Повеќе детали следат во Чикаго Трибјун .

Безбедносните проблеми за кримогениот хелиум се слични на оние на течниот азот ; нејзините екстремно ниски температури може да резултираат со ладни изгореници, а односот помеѓу течноста и гасот може да предизвика експлозии ако не се инсталираат уреди за ослободување на притисок. Контејнерите на хелиум со гас од 5 до 10 К треба да се ракуваат како да содржат течен хелиум поради брзото и значајно термичко проширување што се јавува кога хелиумниот гас на помалку од 10 К се загрева до собна температура.

При високи притисоци (повеќе од 20 години   atm или две   МПА ), мешавина на хелиум и кислород ( хелиокс ) може да доведе до нервен синдром под висок притисок, еден вид на обратна анестезија; додавајќи мала количина азот во мешавината може да го олесни проблемот.

Генерално

Повеќе детали

Разно

Недостаток на хелиум




#Article 23: Азот (101 words)


Азот (лат.: Nitrogenium) — хемиски елемент. Тој е гас без боjа, мирис и вкус, една од главните состоjки на воздухот. атомскиот број му е 7, додека атомската маса изнесува 14.00674. Служи основно за производство на вештачки ѓубрива и експлозиви.

Елементот на почетокот се чинел толку инертен што Лавоазје му го дал името azote, што значи без живот.
Подоцна се покажало спротивното. Кога е загреан, се врзува дирктно со магнезиумот, литиумот и калциумот. Кога е помешан со кислород и подложен на електрични искри, формира нитричен оксид (NO). Кога е загреан под притисок во присуство на водород и пригоден катализатор се формира амонијак.




#Article 24: Бакар (5922 words)


Бакар — хемиски елемент со симбол Cu (од ) и атомски број 29. Тоа е мек, податлив и нодуларен метал со многу висока термичка и електрична спроводливост. Свежо изложената површина од чист бакар има розово портокалова боја.  Бакар се користи како проводник на топлина и електрична енергија, како градежен материјал и како составен дел од разни метални легури, како што се сјајно сребро кое се користи во накит, купроникел што се користи за производство на марински хардвер и монети и константан кој се користи во деформациски мерачи и термопарови за мерење на температурата.

Бакар е еден од ретките метали што можат да се појават во природата во директно употреблива метална форма (природен метал). Ова доведе до многу рано човечко користење во неколку региони, од 8000 в.п.н.е.  Илјадници години подоцна, тоа беше првиот метал што требаше да се извалка од сулфидните руди, 5000 в.п.н.е., првиот метал што е оформен во калап, 4000 в.п.н.е. и првиот метал кој е намерно легиран со друг метал, калај, за да создаде бронза, 3500 в.п.н.е.

Во римската ера, бакарот главно беше миниран на Кипар, потеклото на името на металот, од aes syprium (метал на Кипар), подоцна корумпирано во cuprum (на латински), од кое произлегуваат зборовите, coper (Стар Англиски) и copper, првпат се користи околу 1530 г.

Најчесто се среќаваат соединенијата со соли од бакар (II), кои честопати даваат сини или зелени бои на такви минерали како азурит, малахит и тиркиз , и се користат широко и историски како пигменти.

Бакар кој се користи во зградите, обично за кров, оксидира за да формира зелен вердигрис (или патина). Бакар понекогаш се користи во декоративната уметност, и во неговата елементарна метална форма и во соединенијата како пигменти. Бакарни соединенија се користат како бактериостатски агенси, фунгициди и конзерванси за дрво.

Бакарот е од суштинско значење за сите живи организми како траен хранлив минерал, бидејќи е клучен состав на респираторниот ензим комплексот цитохром C оксидаза. Во мекотелите и раковите, бакар е составен дел на хемоцианинот во крвниот пигмент, заменет со хемоглобинот комплексен од железо во рибите и другите ’рбетници. Кај луѓето, бакар се наоѓа главно во црниот дроб, мускулите и коските. Телото на возрасни содржи помеѓу 1,4 и 2,1 mg бакар на килограм телесна тежина.

Бакар, сребро и злато се во групата 11 од периодниот систем; овие три метали имаат еден s-орбитален електрон на врвот на пополнета d- електронска обвивка и се карактеризираат со висока еластичност и електрична и топлинска спроводливост. Пополнетите d-отбитали во овие елементи придонесуваат малку за интератоматските интеракции, до кои доминираат s-електроните преку метални врски. За разлика од металите со нецелосни d-орбитали, металните врски во бакар недостасуваат ковалентен карактер и се релативно слаби. Оваа обзервација ја објаснува ниската цврстина и висока еластичност на монокристалите од бакар. На макроскопска скала, воведувањето на проширени дефекти на кристалната решетка, како што се границите на жилите, го попречува протокот на материјалот под примена на стресот, а со тоа ја зголемува својата цврстина. Поради оваа причина, бакар обично се испорачува во фино-грануларна поликристална форма, која има поголема сила од монокристални форми.

Мекоста на бакарот делумно ја објаснува неговата висока електрична спроводливост (59.6×106 S/m) и висока топлинска спроводливост, втор највисок (втор само на сребро) меѓу чисти метали на собна температура. Тоа е затоа што отпорноста на транспортот на електрони во метали на собна температура потекнува првенствено од расејување на електрони на топлинска вибрација на решетката, кои се релативно слаби во мек метал. Максималната дозволена тековна густина на бакарот на отворено е приближно 3.1×106 A/m2 на пресек, над која почнува да се загрева прекумерно.

Бакар е еден од неколкуте метални елементи со природна боја, освен сива или сребрена боја. Чистиот бакар е портокалово-црвен и добива црвеникави оцрни кога е изложен на воздух. Карактеристичната боја на бакар произлегува од електронските транзиции помеѓу пополнетите 3d и полупразни 4s атомски орбитали - енергетската разлика помеѓу овие орбитали одговара на портокаловата светлина.

Како и кај другите метали, ако бакар се стави во контакт со друг метал, ќе настане галванска корозија.

Бакарот не реагира со вода, но полека реагира со атмосферскиот кислород за да формира слој од кафеаво-црн бакар оксид кој, за разлика од 'рѓата која се формира на железо во влажен воздух, го штити металниот метал од понатамошна корозија (пасивација).  Зелен слој на вердигрис (бакар карбонат) често може да се види на старите бакарни структури, како што се покривот на многу постари згради и на Статуата на Слободата. Бакарот оцрнува кога е изложен на некои сулфурни соединенија, со кои реагира за формирање на различни бакар сулфиди.

Постојат 29 изотопи на бакар. 63Cu и 65Cu се стабилни, со 63Cu содржи околу 69% природен бакар; и двете имаат спин од . Другите изотопи се радиоактивни, од кои најстабилен е 67Cu со полуживот од 61,83  часа. Се карактеризираат седум метастабилни изотопи; 68mCu е најдолготраен со полуживот од 3,8 минути.  Изотопи со масен број над 64 распаѓаат со β−, додека оние со масен број под 64 распаѓаат со β+. 64Cu, кој има полуживот од 12,7 часа, се распаѓа во двата начина.

Бакар се произведува во масивни ѕвезди и е присутен во Земјината кора во сооднос од околу 50 делови на милион (ppm).  Во природата, бакар се јавува во различни минерали, вклучувајќи природен бакар, бакарни сулфиди како халкопирит, борнит, дигенит , ковелит и чалкоцит, бакар сулфосоли како тетрахедит-тенанит и енаргит, бакар карбонати како азурит и малахит, и како бакар (I) или бакар (II) оксиди како што се куприт и тенорит, соодветно. Најголемата маса на откриен елементарен бакар тежи 420 тони и била пронајдена во 1857 година на полуостровот Кевина Пенинсула во Мичиген, САД. Природен бакар е поликристал, со најголем единствен кристал досега опишан со мерење од 4.4×3.2×3.2  см.

Повеќето од бакарот се минира или се екстрахира како бакар сулфиди од големи рудници во порфирни бакарни наноси кои содржат 0,4 до 1,0% бакар. Тоа се рудниците во Чукуикамата, во Чиле, рудникот Кајнон Бингам , во Јута, САД, и рудникот Ел Чино, во Ново Мексико, САД.  Според британското геолошко истражување, во 2005 година, Чиле беше врвен производител на бакар со најмалку една третина од светскиот удел проследено со САД, Индонезија и Перу. Бакар, исто така, може да се добие преку процес на исцедок на самото место. Неколку локации во државата Аризона се сметаат за главни кандидати за овој метод. Количината на бакар во употреба се зголемува и достапната количина е едвај доволна за да им овозможи на сите земји да достигнат развиено светско ниво на употреба.

Бакар е во употреба најмалку 10.000 години, но повеќе од 95% од сиот бакар што бил миниран и извлакан е извлечен по 1900 година, а повеќе од половина е ископан во последните 24 години. Како и со многуте природни ресурси, вкупната количина на бакар на Земјата е огромна, со околу 1014 тони во врвниот километар од Земјината кора, што е околу 5 милиони години на сегашната стапка на екстракција. Сепак, само мал дел од овие резерви е економски одржлив со денешните цени и технологии. Проценките на резерви на бакар достапни за рударството варираат од 25 до 60 години, во зависност од основните претпоставки, како што се стапката на раст. Рециклирањето е главен извор на бакар во модерниот свет. Поради овие и други фактори, иднината на производството и снабдувањето со бакар е предмет на многу дебати, вклучувајќи го и концептот на врвниот бакар, аналогно на врвното масло .

Цената на бакарот во минатото беше нестабилна и нејзината цена се зголеми од 60-годишниот минимум од US$0.60/lb (US$1.32/kg) во јуни 1999 година на $3.75/lb ($8.27/kg) во мај 2006 година. Во февруари 2007 година падна на $2.40/lb ($5.29/kg), а потоа се зголеми на $3.50/lb ($7.71/kg) во април 2007 година. Во февруари 2009 година, слабеењето на глобалната побарувачка и големиот пад на цените на стоките од порастот од претходната година ги оставија цените на бакарот на $1.51/lb ($3.32/kg).

Концентрацијата на бакар во рудите во просек изнесува само 0,6%, а повеќето комерцијални руди се сулфиди, особено халкопирит (CuFeS2), борнит (Cu5FeS4) и, во помала мера, ковелит (CuS) и халкоцит (Cu2S). Овие минерали се концентрирани од растурени руди на ниво од 10-15% бакар со флотација или биоекстрахирање. Загревањето на овој материјал со силикон диоксид со топење го отстранува поголемиот дел од железото како остаток. Процесот ја искористува големата леснотија на конвертирање на сулфиди на железо во оксиди, кои пак реагираат со силициум диоксид за да формираат силикатен остаток кој плови на врвот на загреаната маса. Резултантниот бакар мат, кој се состои од Cu2S, се пече за да се претворат сите сулфиди во оксиди:

Побојниот оксид се претвора во блистер бакар при загревање: 

Процесот Судбери металургија конвертира само половина од сулфидот во оксид и потоа се користи овој оксид за отстранување на остатокот на сулфур како оксид. Тогаш е електролитички рафиниран и анодната кал е експлоатирана за платината и златото кои ги содржи.  Овој чекор го експлоатира релативно лесното намалување на бакарни оксиди на бакарни метали.  Природниот гас се разнесува низ блистер за да се отстрани поголемиот дел од преостанатиот кислород и се изведува електроразладување на добиениот материјал за да се произведе чист бакар:

Како алуминиум, бакарот може да се рециклира без никакво губење на квалитетот, како од сурова состојба, така и од произведени производи. Во обемот, бакар е трет најмногу рециклиран метал по железо и алуминиум. Се проценува дека околу 80% од сиот бакар досега ископан денес се уште се користат. Според извештајот на Меѓународниот ресурсен панел за метални резерви во општеството, глобалната залиха на бакар во употреба во општеството е 35–55 kg. по глава на жител. Повеќето е во поразвиените земји (140–300 kg по глава на /ител), а во помалку развиените земји (30–40 kg по глава на жител).

Процесот на рециклирање на бакар е приближно ист како што се користи за екстракција на бакар, но бара помалку чекори. Отпадниот бакар со висока чистота се топи во печка, а потоа се редуцира и оформува во прачки и плочки; отпадот со ниска чистота се пречистува со галванизација во бања со сулфурна киселина

Формирани се бројни бакарни легури, многу од нив со важни употреби. Месинг е легура на бакар и цинк. Бронза обично се однесува на бакар-калај легури, но може да се однесува на било која легура на бакар, како што е алуминиум бронза. Бакар е еден од најважните состојки на сребрените и каратните златни спојки што се користат во индустријата за накит, модифицирање на бојата, тврдоста и топењето на добиените легури.  Некои безоловни заварувачи се калајски легурирани со мал дел од бакар и други метали.

Легура на бакар и никел, наречена купроникел, се користи во монетите со ниска деноминација, често за надворешната обвивка. Монета од пет центи (во моментов се нарекува nickel) се состои од 75% бакар и 25% никел во хомогена композиција. Легурата од 90% бакар и 10% никел, извонредна за неговата отпорност кон корозија, се користи за разни предмети изложени на морска вода, иако е ранлива за сулфидите што понекогаш се наоѓаат во загадени пристаништа и устија. Легурите од бакар со алуминиум (околу 7%) имаат златна боја и се користат во украси. Шакудо е јапонска декоративна легура на бакар која содржи низок процент на злато, обично 4-10%, што може да патинира до темно сина или црна боја.

Бакар формира богата разновидност на соединенија, обично со оксидациски состојби +1 и +2, кои честопати се нарекуваат бакарни. Бакарни соединенија, без разлика дали се органски комплекси или органометали , промовираат или катализираат бројни хемиски и биолошки процеси.

Како и кај другите елементи, наједноставните соединенија на бакар се бинарни соединенија, односно оние кои содржат само два елемента, главни примери се оксиди, сулфиди и халиди. И двата бакар(I) оксид и бакар(II) оскид се познати. Меѓу бројните бакар сулфиди, важни примери се бакар (I) сулфид и бакар (II) сулфид.

Бакар(I) халиди (со хлор, бром и јод) се познати, како и бакар(II) халиди со флуор, хлор и бром. Обидите да се подготви бакар (II) јодид даваат само бакар јодид и јод.

Бакар формира координатни комплекси со лиганди. Во воден раствор, бакар (II) постои како [Cu(H2O)6]2+. Овој комплекс го покажува најбрзиот девизен курс на вода (брзина на прицврстување и одвојување на водени лиганди) за било кој транзициски метало аква комплекс. Додавањето на воден натриум хидроксид предизвикува преципитација на светло синиот цврст бакар (II) хидроксид. Поедноставената равенка е: 

Воден амонијак резултира со истиот талог.  По додавањето вишок амонијак, талогот се раствора, формирајќи тетрааминобакар (II): 

Многу други оксианјони формираат комплекси; овие вклучуваат бакар (II) ацетат, бакар (II) нитрат и бакар (II) карбонат. Бакар (II) сулфат формира син кристален пентахидрат, најзастапено бакарно соединение во лабораторијата. Се користи во фунгицид наречен мешавина на Бордокс.
File:Tetraamminediaquacopper(II)-3D-balls.png|thumb|right|upright=0.9|Модел на комплексот [Cu(NH3)4(H2O)2]2+, илустрирајќи ја октаедралната координативна геометрија честа за бакар (II).

Полиоли, соединенија кои содржат повеќе од една алкохолна функционална група, генерално се во интеракција со бакарни соли. На пример, бакарни соли се користат за тестирање за намалувачки шеќери. Поточно, со користење на реагенсот на Бенедикт и Фелинговиот раствор присуството на шеќер е сигнализирано со промена на бојата од синиот Cu(II) до црвениот бакар (I) оксид. Реагенсот на Schweizer и сродните комплекси со етилендиамин и други амини раствораат целулоза. Амино киселините формираат многу стабилни хелатни комплекси со бакар (II).  Постојат многу влажни хемиски тестови за бакарни јони, од кои едниот вклучува калиум фероцијанид, кој дава кафеав талог со бакарни (II) соли.

Соединенија кои содржат јаглерод-бакар врска се познати како органобакарни соединенија. Тие се многу реактивни кон кислородот за да формираат бакар (I) оксид и имаат многу употреби во хемијата. Тие се синтетизираат со третирање на бакар (I) соединенија со Григнал реагенси, терминални алкини или органолитни реагенси; Особено, последната опишана реакција создава реагенс на Гилман. Тие можат да бидат заменети со алкилни халиди за да формираат продукти за спојување; како такви, тие се важни во областа на органската синтеза. Бакар (I) ацетилид е високо чувствителен на удар, но е полупроизвод во реакциите како што е спојувањето на Кадиот-Ходкевич и спојувањето на Sonogashira. Коњугатното додавање на енони и карбокурацијата на алкини исто така, може да се постигне со органобакарни соединенија.  Бакар (I) формира различни слаби комплекси со алкени и јаглерод моноксид, особено во присуство на аминални лиганди.

Бакар (III) најчесто се наоѓа во оксиди. Едноставен пример е калиум купрат, KCuO2, кој е сино-црн и цврст Најшироко проучуваните бакарни (III) соединенија се купратни суперпроводници. Итриум бариум бакар оксид (YBa2Cu3O7) се состои од Cu (II) и Cu (III) центри. Како оксид, флуоридот е високо основен анјон и е познат да ги стабилизира металните јони во високи оксидациски состојби. И бакар (III), па дури и бакар (IV) флуориди се познати, K3CuF6 и Cs2CuF6, соодветно.

Некои бакарни протеини формираат оксо комплекси, кои исто така имаат бакар (III). Со тетрапептиди, комплексите од бакар (III) со пурпурна боја се стабилизираат со депротонирани амидни лиганди.

Комплексите на бакар (III), исто така, се наоѓаат како посредници во реакциите на органобакарни соединенија.  На пример, во реакцијата на Караш-Сосновски.

Временската рамка на бакар илустрира како металот ја има напредната човечка цивилизација во изминатите 11.000 години. Бакарен приврзок беше пронајден во северен Ирак кој датира од 8700 г. п.н.е.  Доказите сугерираат дека злато и метеорично железо (но не и топено железо) биле единствените метали што ги користеле луѓето пред бакар. Се смета дека историјата на бакарната металургија ја следи оваа низа: прво, ладното работење на природен бакар, потоа жарење, топење и, конечно, восочно лиење.  Во југоисточната Анадолија, сите четири техники се појавуваат повеќе или помалку истовремено на почетокот на неолитот 7500 г. п.н.е.

Топењето на бакар е независно измислено на различни места. Веројатно било откриено во Кина пред 2800 г. п.н.е., во Средна Америка околу 600 г. н.е., и во западна Африка околу 9 или 10 век од н.е. Инвестирачкото лиење е измислено во 4500-4000 г. п.н.е. во Југоисточна Азија, а јаглеродното датирање воспостави рударство во Алдерли Еџ во Чешир, Велика Британија, во периодот од 2280 до 1890 г. п.н.е. Отзи Ледениот-човек, маж кој датира од 3300-3200 г. п.н.е., беше пронајден со секира со бакарна глава 99,7% чиста; високите нивоа на арсен во косата укажуваат на вклучување во топење на бакар. Искуството со бакар помогна во развојот на други метали; особено, топењето на бакар доведе до откривање на топење на железо.  Производството во стариот комплекс за бакар во Мичиген и Висконсин е датиран помеѓу 6000 и 3000 г. п.н.е.  Природна бронза, еден вид бакар изработен од руди богати со силициум, арсен и (ретко) калај, воопшто се користела на Балканот околу 5500 г. п.н.е.

Легирањето бакар со калај за да се направи бронза најпрво се практикувало околу 4000 години по откривањето на топењето на бакарот, а околу 2000 години откако природната бронза дошла во општа употреба. Бронзените артефакти од културата Винча датираат до 4500 г. п.н.е. Сумерските и египетските артефакти на бакарни и бронзени легури датираат до 3000 г. п.н.е. Бронзеното време започнало во Југоисточна Европа околу 3700-3300 г. п.н.е., во Северозападна Европа околу 2500 г. п.н.е. Тоа заврши со почетокот на железното време, 2000-1000 г. п.н.е. на Блискиот Исток, и 600 г. п.н.е. во Северна Европа.  Транзицијата меѓу неолитскиот период и бронзеното време претходно се нарекува халколитички период (бакар-камен), кога бакарните алатки се користеле со камени алатки. Терминот постепено отпаднал од користење, бидејќи во некои делови на светот, халколитикот и неолитот се цереминирани на двата краја. Месинг, легура на бакар и цинк, е од многу поново потекло. Тоа им било познато на Грците, но станало значаен додаток на бронза за време на Римското Царство.

Во Грција, бакар бил познат по името халкос (χαλκός).  Тоа беше важен ресурс за Римјаните, Грците и другите древни народи. Во римско време, тоа беше познат како aes Cyprium, aes е генерички латински термин за бакарни легури и Cyprium од Кипар, каде што беше миниран многу бакар. Фразата беше поедноставена во купрум, па оттука и англискиот бакар. Афродита (Венера во Рим) претставуваше бакар во митологијата и алхемијата поради неговата сјајна убавина и нејзината античка употреба во производството на огледала; Кипар беше света за божицата. Седумте небесни тела познати на древните биле поврзани со седумте метали познати во антиката, а Венера била назначена за бакар.

Бакар за првпат се користел во древна Британија во третиот или вториот век пред нашата ера. Во Северна Америка, рударството со бакар започна со маргинални активности на Индијанците. Мајчин бакар е познато дека е извлечена од наоѓалиштата на островот Ројал со примитивни камени алатки помеѓу 800 и 1600 г. Металургијата на бакарот процвета во Јужна Америка, особено во Перу околу 1000 година. Откриени се бакарните погребни украси од 15 век, но комерцијалното производство на метал не започнало до почетокот на 20 век.

Културната улога на бакар е важна, особено во валутата. Римјаните во 6-от до 3 век п.н.е. користеле бакарни грутки како пари. Најпрво, бакарот по себе бил ценет, но постепено обликот и изгледот на бакарот станал поважен. Јулиј Цезар имал свои монети направени од месинг, додека монетите на Октавијан Август Цезар биле направени од легури на Cu-Pb-Sn. Со проценета годишна продукција од околу 15,000  тони, активностите за рударство и топење на римски бакар достигнаа ненадминат обем до времето на Индустриската револуција; провинциите најинтензивно минирани се оние на Хиспанија, Кипар и во Средна Европа.

Портите на Ерусалимскиот храм користеле Коринтска бронза третирана со отстранување на метали од легурни на злато. Процесот е најприсутен во Александрија, каде што се смета дека започнала алхемија. Во античка Индија, бакар се користел во холистичката медицинска наука Ајурведа за хируршки инструменти и друга медицинска опрема. Антички Египќани (~2400  г. п.н.е.) користеле бакар за стерилизирање на рани и вода за пиење, а подоцна и за лекување на главоболки, изгореници и чешање.

Големата Бакарна Планина е рудник во Фалун, Шведска, кој оперирал од 10 век до 1992 година. Таа задоволуваше две третини од потрошувачката на бакар во Европа во 17 век и помогна во финансирањето на многу војни во Шведска во тоа време. Тоа беше наречено државно богатство; Шведска имала валута со бакар.

Бакар се користи во покриви, валута, и за фотографска технологија позната како дагуеротип. Бакар се користел во ренесансната скулптура и бил користен за изградба на Статуата на слободата; бакар продолжува да се користи во изградбата на објекти од разни видови. Обложување со бакар и бакарно обвивање беа широко користени за заштита на подводни трупови на бродови, техника што беше водена од британската Адмиралгија во 18 век. Северногерманската Афинерија во Хамбург беше првата модерна фабрика за галванизација, која започна со производство во 1876 година. Германскиот научник Готфрид Осан ја измислил металургијата со прав во 1830 година, додека ја одредува атомската маса на металот; околу тоа време беше откриено дека количината и видот на легираниот елемент (на пример, калај) на бакар ќе влијае на ѕвонењето на ѕвонче.

Топењето е развиено од страна на Отокумпу во Финска и првпат се применува во Харџавалта во 1949 година; енергетски ефикасен процес изнесува 50% од светското производство на бакар.

Меѓувладиниот совет за извозни извори на бакар, формиран во 1967 година од Чиле, Перу, Заир и Замбија, работеше на пазарот на бакар, како што ОПЕК прави со нафта, иако никогаш не го постигна истото влијание, особено поради тоа што вториот по големина производител, САД, никогаш не бил член; бил распуштена во 1988 година.

Главните апликации на бакар се електричната жица (60%), покриви и водовод (20%) и индустриски машини (15%). Бакар се користи претежно како чист метал, но кога е потребна поголема цврстина, таа се става во легури како месинг и бронза (5% од вкупната употреба). Повеќе од два века, бакарната боја се користи на трупот на бродот за контрола на растот на растенијата и школките. Мал дел од снабдувањето со бакар се користи за додатоци во исхраната и фунгициди во земјоделството. Обработката на бакар е можна, иако легурите се најпосакувани за добра обработливост при создавање на сложени делови.

И покрај конкуренцијата од други материјали, бакар останува најпосакуван електричен проводник во скоро сите категории на електрични жици, освен надземен пренос на електрична енергија, каде често се користи алуминиум. Електричната инсталација е најважниот пазар за индустријата за бакар. Тука спаѓаат структурни напојувања, кабел за дистрибуција на електрична енергија, жица за апарати, комуникациски кабел, жичена и кабелска мрежа и магнетна жица. Приближно половина од сиот бакар миниран се користат за електрични жици и кабелски проводници. Многу електрични уреди се потпираат на бакарни жици, бидејќи на бројните својствени корисни својства, како што се неговата висока спроводливост , затегнувачка цврстина, еластичност, отпор на деформација, отпор на корозија, ниско термичка експанзија, со висок коефициент на топлинска спроводливост, едноставноста за лемење, кроткоста  и леснотија на инсталација.

За краток временски период од крајот на 1960-тите до крајот на 1970-тите, бакарните жици беа заменети со алуминиумски жици во многу проекти за станбена изградба во Америка. Новата инсталација беше вмешана во голем број домашни пожари и индустријата се врати во бакар.

Интегрираните кола и печатените плочки сè повеќе се карактеризираат со бакар на местото на алуминиум поради неговата супериорна електрична спроводливост; разменувачите на топлина користат бакар, бидејќи на своите супериорни топлински својствад на исипација.  Електромагнети,  вакуумски цевки,  катодни цевки и магнетрони во микробранови печки користат бакар, како и брановоди за микробранова радијација.

Супериорната спроводливост на бакарот ја зголемува ефикасноста на електричните мотори. Зголемувањето на масата и напречниот пресек на бакар во индукторот ја зголемува ефикасноста на моторот. Бакарните моторни ротори, нова технологија дизајнирана за моторни апликации каде заштеда на енергија се првичните цели на дизајнот, овозможуваат општа намена на индуктивни мотори за да се исполнат и да ги надминат стандардите на Националната асоцијација за Електрични производители (NEMA) за премиумска ефикасност.

Бакар се користи уште од античко време како издржлив, отпорен на корозија и водоотпорен архитектонски материјал. Покривите, блендите, дождните олуци, долните куполи, куполи, куќи, сводови и врати се направени од бакар стотици или илјадници години.  Архитектонското користење на бакарот е проширено во модерните времиња за да се вклучат внатрешни и надворешни ѕидни облоги, спојки за проширување на зградите, заштита од радиофреквенции и антибактериски и декоративни затворен производи, како што се атрактивни парапетни, купатила, и контра врвови. Некои од важните придобивки на бакар како архитектонски материјал вклучуваат ниско термално движење, мала тежина, заштита од гром и рециклирање.

Карактеристичната природна зелена патина на металот одамна е посакувана од архитекти и дизајнери.  Конечната патина е особено издржлив слој кој е високо отпорен на атмосферска корозија, со што се заштитува основниот метал од понатамошното отстранување на атмосферските влијанија. Архитектонскиот бакар и неговите легури, исто така, може да бидат завршени за да преземат одреден изглед, чувство или боја.  Завршувањето вклучува механички површински третмани, хемиски бои и премази.

Бакарот има одлични својства за заварување и лемење и може да се заварува; најдобри резултати се добиваат со гасно метално заварување.

Бакарот е биостатик, што значи бактерии и многу други форми на живот нема да растат на него. Поради оваа причина веќе долго време се користи за поставување на делови од бродови за да се заштитат од шкрилци и школки. Првично беше искористена чиста, но беше заменета со Мунтц метална и бакарна боја. Слично на тоа, како што се дискутираше во бакарни легури во аквакултурата, бакарни легури станаа важни материјали за пребивање во аквакултурата, бидејќи тие се антимикробни и го спречуваат биофилирањето, дури и во екстремни услови и имаат силни структурни и корозивни отпорни својства во морските средини.

Бакарни легури со изработени површини имаат физички својства кои уништуваат широк спектар на микроорганизми (на пример, E. coli O157:H7, метицилин -отпорен Staphylococcus aureus ( MRSA ), Staphylococcus , Clostridium difficile , инфлуенца А вирусот , аденовирус и габи ). Околу 355 бакарни легури биле докажани дека убиваат повеќе од 99,9% од бактериите кои предизвикуваат болести во рок од само два часа кога се редовно исчистени. Агенцијата за заштита на животната средина на САД (ЕПА) ги одобри регистрациите на овие бакарни легури како антимикробни материјали со придобивки за јавното здравје; тоа одобрение им овозможува на производителите да поднесуваат правни барања за придобивките од јавното здравје на производите направени од регистрирани легури. Покрај тоа, ЕПА ја одобри долгата список на антимикробни бакарни производи направени од овие легури, како што се потпирачи, оградите , преклопните маси, мијалници , чешми, кваките на вратите, санитарија, компјутерските тастатури, опрема за здравствени клубови и рачките на количката за пазарување (за сеопфатна листа, видете: Антимикробни допирни површини од бакар-легури # Одобрени производи). Бакарните кваки на вратите се користат од страна на болниците за да се намали преносот на болеста, а легионерската болест е потисната од бакарни цевки во водоводните системи. Продукти со антимикробни бакарни легури сега се инсталираат во здравствени установи во Велика Британија, Ирска, Јапонија, Кореја, Франција, Данска и Бразил и во системот за транзит на метрото во Сантјаго, Чиле, каде што ќе бидат поставени оградувачки лежишта од бакар-цинк во околу 30 станици помеѓу 2011 и 2014 година. Текстилните влакна може да се мешаат со бакар за да се создадат антимикробни заштитни ткаенини.

Бакар може да се искористи како шпекулативна инвестиција како резултат на предвиденото зголемување на користењето од светскиот раст на инфраструктурата, како и важната улога што ја има во производството на турбини на ветер, соларни панели и други обновливи извори на енергија. Друга причина што се предвидува зголемување на побарувачката е фактот дека електричните автомобили содржат во просек 3,6 пати повеќе бакар како конвенционалните автомобили, иако се дебатира ефектот на електричните автомобили на побарувачката на бакар. Некои луѓе инвестираат во бакар преку резерви на бакар, ETFs и фјучерси. Други чуваат физички бакар во форма на бакарни шипки или кругови, иако овие имаат тенденција да носат повисока премија во споредба со благородни метали. Оние кои сакаат да ги избегнат премиите од бакарно злато, алтернативно чуваат стара бакарна жица, бакарни цевки или американски пени направени пред 1982 година.

Бакар најчесто се користи во накит, а според некои фолклор, бакарни нараквици ги олеснуваат симптомите на артритис. Во едно испитување за остеоартритис и едно испитување за ревматоиден артритис не се наоѓаат разлики меѓу бакарни нараквици и контролни (не бакар) нараквици. Нема докази дека бакар може да се апсорбира преку кожата. Ако е така, тоа може да доведе до труење со бакар. While it's never been proven that copper can be absorbed through the skin by wearing a bracelet, research has shown that excessive copper can result in poisoning, causing vomiting and, in severe cases, liver damage.

Неодамна, некои компресирани ткаенини со мешавина од бакар се продаваат со здравствени тврдења слични на тврдењата за народната медицина. Бидејќи компресираните ткаенини се валиден третман за некои заболувања, ткаенината може да ја има таа корист, но додадениот бакар може да нема корист од плацебо ефектот. 

Chromobacterium violaceum и Pseudomonas fluorescens можат и да мобилизираат цврст бакар како соединение со цијанид. Ерикоидните микоризални габи поврзани со Калуна, Ерика и Вакциниум можат да растат во металиферни почви кои содржат бакар.  Ectomycorrhizal габата Suillus luteus ги штити младите борови од бактериска токсичност. Примерок од габата Aspergillus niger беше пронајден од растителен раствор за злато и беше пронајден дека содржи циански комплекси од такви метали како злато, сребро, бакар, железо и цинк. Габата исто така игра улога во растворањето на хемиски сулфиди.

Бакарни протеини имаат различни улоги во транспортот на биолошки електрони и транспорт на кислород, процеси кои ја користат лесната интерконверзија на Cu (I) и Cu (II). Бакар е од суштинско значење за аеробното дишење на сите еукариоти. Во митохондриите, се наоѓа во цитохром c оксидаза, кој е последен протеин во оксидативната фосфорилација.  Цитохром c оксидаза е протеин кој го врзува О2 помеѓу бакар и железо; протеинот пренесува 8 електрони на молекулата О2 за да ја намали на две молекули на вода. Бакар, исто така, се наоѓа во многу супероксидни дисмутаси, протеини кои го катализираат распаѓањето на супероксидите преку конвертирање (преку диспропорција) на кислород и водороден пероксид :

Протеинот хемоцијанин е кислородниот носач кај повеќето мекотели и некои членконоги, како што е потковицата рак (Limulus polyphemus). Бидејќи hemocyanin е сино, овие организми имаат сина крв отколку црвената крв на хемоглобинот заснован на железо. Структурно поврзани со хемоцијанин се лаказите и тирозиназите. Наместо реверзибилно врзувачки кислород, овие протеини се хидроксилатни супстрати, илустрирани со нивната улога во формирањето на лаки. Биолошката улога за бакар започна со појава на кислород во атмосферата на Земјата. Неколку бакарни протеини, како што се сините бакарни протеини, не дејствуваат директно со супстрати; оттука тие не се ензими. Овие протеини ги пренесуваат електроните со процесот наречен трансфер на електрони. 

Единствен тетрануклеарен бакарен центар е пронајден во азотен оксид редуктаза.

Хемиските соединенија кои биле развиени за третман на Вилсоновата болест биле испитувани за употреба во терапијата за рак 

Бакарот е суштински елемент кај растенијата и животните, но не и сите микроорганизми. Човечкото тело содржи бакар на ниво од околу 1.4 до 2.1 mg на килограм телесна маса. Бакар се апсорбира во цревата, потоа се транспортира до црниот дроб врзан за албумин. По процесирањето во црниот дроб, бакар се дистрибуира до други ткива во втората фаза, која вклучува протеински церулоплазмин, носејќи го најголемиот дел од бакар во крвта. Церулоплазминот, исто така, го носи бакарот кој се излачува во млеко и е особено добро се апсорбира како извор на бакар.  Бакар во телото нормално минува низ ентерохепатична циркулација (околу 5 mg на ден, наспроти околу 1 mg дневно апсорбирано во исхраната и излачуван од телото), а телото може да излачи вишок бакар, доколку е потребно, преку жолчката, која носи бакар од црниот дроб, а потоа не се реапсорбира од цревата.

Американскиот институт за медицина (IOM) ги ажурираше проценетите просечни барања (EARs) и препорача диетални додатоци (RDAs) за бакар во 2001 година. Доколку нема доволно информации за да се воспостават ЕАР и РДА, наместо тоа, се користи проценет назначен како адекватен внес (AI).  AI за бакар се: 200 μg од бакар за мажи и жени од 0-6 месеци, и 220 μg од бакар за 7-12 месеци стари мажи и жени.  RDA за бакар се: 340 μg бакар за 1-3-годишни мажи, 440 μg од бакар за 4-8 годишни мажи, 700 μg од бакар за мажи 9-13 години, 890 μg од бакар за мажи 14-18 години, и 900 μg од бакар за мажи на возраст од 19 години и постари. RDA за бакар се: 340 μg бакар за 1-3-годишни жени, 440 μg од бакар за 4-8 години стари жени, 700 μg од бакар за жени од 9-13 години, 890 μg од бакар за 14-18 години стари жени и 900 μg од бакар за жени кои се 19 години и постари. RDA за бакар се: 1.000 μg од бакар за 14-50-годишни бремени жени; Покрај тоа, 1.300 μg од бакар за 14-50-годишни жени во лактација. Што се однесува до безбедноста, IOM, исто така, поставува толерантни нивоа на внес (ULs) за витамини и минерали кога се доволно. Во случај на бакар, UL е поставен на 10 mg/ден. Колективно, EARs, RDAs, AIs и ULs се нарекуваат диететски референтни вредности.

Европскиот орган за безбедност на храната (EFSA) се однесува на колективниот сет на информации како референтни вредности за исхраната, со референтниот внес на население (PRI) наместо RDA, и просечниот услов, наместо EAR. AI и UL дефинирани како и во САД.  За жените и мажите на возраст од 18 години и постари, AI се поставени на 1,3 и 1,6 mg/ден, соодветно. AI за бременост и лактација е 1,5 mg/ден. За деца на возраст од 1-17 години, AI се зголемуваат со возраста од 0,7 до 1,3 mg/ден. Овие AI се повисоки од американските RDAs. Европската тело за безбедност на храната го разгледа истото безбедносно прашање и го постави својот UL на 5 mg/ден, што е половина од вредноста на САД.

За потребите на САД за храна и додаток во исхраната, износот во порција е изразен како процент од дневна вредност (%ДВ). За цели на етикетирање на бакарот 100% од дневната вредност беше 2.0 mg, но таа беше ревизирана на 0,9 mg за да го усогласат со RDA. Табела на старите и новите возрасни дневни вредности е дадена на референтниот дневен внес. Првичниот рок за кој треба да се почитува беше 28 јули 2018 година, но на 29 септември 2017 година FDA објави предложено правило кое го продолжи крајниот рок до 1 јануари 2020 година за големите компании и 1 јануари 2021 година за мали компании.

Поради нејзината улога во олеснувањето на внесувањето на железо, дефицитот на бакар може да предизвика симптоми слични на анемија, неутропенија, коскени абнормалности, хипопигментација, нарушен раст, зголемена инциденца на инфекции, остеопороза, хипертироидизам и абнормалности во метаболизмот на гликоза и холестерол. Спротивно на тоа, Вилсоновата болест предизвикува акумулација на бакар во ткивото на телото.

Тежок дефицит може да се најде со тестирање за ниски плазматски или серумски нивоа на бакар, низок церулоплазмин и нивоа на супероксидна дисмутаза на црвени крвни клетки; тие не се чувствителни на маргиналниот статус на бакар. Цитохром c оксидазна активност на леукоцити и тромбоцити е наведено како уште еден фактор во дефицитот, но резултатите не се потврдени со репликација.

Количините на грам од различни бакарни соли биле земени при обид за самоубиство и произвеле акутна бакарна токсичност кај луѓето, најверојатно поради циркулација на оксидација и создавање на реактивни кислородни видови кои ја оштетуваат ДНК.  Соодветни количини на бакарни соли (30 mg/kg) се токсични кај животните. Минималната диетална вредност за здрав раст кај зајците е пријавена да биде најмалку 3 ppm во исхраната. Сепак, повисоките концентрации на бакар (100 ppm, 200 ppm, или 500 ppm) во исхраната на зајци може позитивно да влијаат на ефикасноста на конверзијата на добиточната храна, стапките на раст и процентот на облекување на труп.

Хроничната бакарна токсичност вообичаено не се јавува кај луѓето поради транспортните системи кои ја регулираат апсорпцијата и излачувањето. Автосомно рецесивните мутации во транспортерите на бакар можат да ги оневозможат овие системи, што доведува до Вилсонова болест со бакарна акумулација и цироза на црниот дроб кај лица кои имаат наследено два дефектни гени.

Зголемените нивоа на бакар исто така се поврзани со влошување на симптомите на Алцхајмеровата болест.

Во САД, Управата за безбедност и здравје при работа (OSHA) назначи дозволена граница на изложеност (PEL) за бакар прашина и гасови на работното место како временски просек (TWA) од 1 mg/m3. Националниот институт за безбедност и здравје при работа (NIOSH) постави препорачан лимит на изложеност (REL) од 1   mg/m3, временски тежински просек. IDLH (веднаш опасен за живот и здравје) е 100 mg/m3.

Бакар е составен дел на чадот од тутун.  Фабриката за тутун лесно ги апсорбира и акумулира тешките метали, како што е бакар од околното тло во лисјата. Тие лесно се апсорбираат во телото на корисникот по вдишување на чад. Здравствените импликации не се јасни.




#Article 25: Гоце Смилевски (172 words)


Гоце Смилевски (, 1975) — македонски писател.

Гоце Смилевски е роден во Скопје, 1975 год. Дипломирал на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ - Скопје. Образованието го продолжил на Карловиот универзитет во Прага и на Централноевропскиот универзитет во Будимпешта.

Во 2000 година, издавачката куќа „Сигмапрес“ од Скопје го објавила неговиот роман Планетата на неискуството. За романот Разговор со Спиноза (2002) ја добил наградата „Роман на годината“ на Утрински весник. За романот „Сестрата на Зигмунд Фројд“ во 2010 година ги добил Наградата за литература на Европската Унија и Наградата за медитеранска култура. Потоа, правата за објавување на романот „Сестрата на Зигмунд Фројд“ биле откупени од издавачи од Соединетите Американски Држави, Велика Британија, Франција, Шпанија, Италија, Португалија, Бразил, Холандија, Србија, Хрватска, Бугарија, Израел, Унгарија, Норвешка, Данска, Турција, Словенија и Чешка.
Во 2011 година, на театарскиот фестивал „Војдан Чернодрински“ во Прилеп, ја добил наградата за драмски текст, за претставата „Спиноза“, во продукција на Мал Драмски Театар - Битола и Драмски Театар - Скопје.

Во 2016 година, издавачката куќа „Дијалог“ го објавила романот на Смилевски „Враќањето на зборовите“.




#Article 26: AEGEE (504 words)


AEGEE, Асоцијацијата на Европски Студентски Структури (француски: Association des Etats Généraux des Etudiants de l’Europe), е европски студентски форум, една од најголемите интердисциплинарни студентски организации во Европа. Името го добила од Егејското Море и првиот парламент основан во рамките на француската револуција.

AEGEE претставува студентска, невладина, неполитичка, непрофитабилна организација. Денеска ја има во 300 универзитетски градови и обединува 20 000 членови преку идејата за обедината Европа.

Европа без граници, без препреки, непријателства и без наметнати разлики. Почитувајки се меѓусебно, а притоа да не се одрекуваме од своите особености, култури, религии, историски вредности, можеме да ја зајакнеме свеста за обединета Европа и да изградиме Европа која ќе биде симбол на слободата, демократијата, човековите права, взаемното почитување.

AEGEE е европска и не постои на национално ниво. Целосно се потпира на локални групи, наречени антени. Организацијата е координирана од европскиот одбор на директори во Брисел, што се нарекува Comite Direceur.

Работните групи (Working groups) се скелетот на АЕГЕЕ мрежата, а меѓу многуте се и: Исток-Запад, Човекови права, Образовна работна група, Р.Г. за Слободен Визен Режим, Еколошка работна група и др.

Агора е генерално собрание кое се одржува двапати годишно. АЕГЕЕ организира и конференции и семинари на определени теми: Мир и стабилност, Европа без граници, Фаст фуд општество, итн. Во 2000 година имаше 286 конференции и летни универзитети.

Централните годишни настани се летните универзитети. Се одржуваат на ниво на антените со цел запознавање на јазикот на една земја, нејзината култура, начинот на живот, обичаите, историјата и сл. ЛУ во просек трае две недели и предтставува најдобар начин на стекнување нови пријатели и патувања ширум Европа.

Летните универзитети се одржуваат во преку 100 европски градови, така што им овозможуваат на сите заинтересирани голем избор, а генералната цена за нив е 150 €.

АЕГЕЕ - Скопје е дел од разгранетата мрежа на АЕГЕЕ - Европа. Основано е во 1993 година при универзитетот Св. Кирил и Методиј. Вклучувајќи се во сите активности на АЕГЕЕ мрежата, АЕГЕЕ - Скопје за само 7 години постоење стана една од најактивните антени и беше прогласена во 2000 година за една од десетте најуспешни антени во Европа. АЕГЕЕ - Скопје издава и магазин Europe – No borders no limits којшто е прогласен за најдобра европска студентска публикација во АЕГЕЕ мрежата во 1994 и 2000/2001. АЕГЕЕ - Скопје е братска антена со АЕГЕЕ антените од Белград, Загреб, Атина, Утрехт и Валенсија. АЕГЕЕ - Скопје има организирано бројни меѓународни и локални настани, како:

За тековната година АЕГЕЕ- Скопје има изработено неколку амбициозни проекти кои во својата срж ја носат најблагодарната идеја за меѓучовечко разбирање, позитивно мислење, отвореност на мислите, љубов и толеранција. Освен исклучително високата амбициозност, ентузијастичкиот пристап, мотивираноста и волјата на нашите членови студенти - а идни двигатели на Европа и Македонија во неа, мошне важен сегмент во животот на АЕГЕЕ се и позитивните односи со медиумите и потенцијалните спонзори и пријатели на европската идеја за еден похуман свет и подобар живот за сите во обединета Европа. Тоа всушност е мотото на нашата организација.

AEGEE-Skopje беше организатор на најголемиот настан во целата мрежа - Пролетна Агора 2004!




#Article 27: Историја на Македонија (1991 - денес) (1593 words)


Самостојна, суверена и независна Република Македонија е конституирана со Декларацијата на Собранието на СРМ од 15 јануари 1991 година, а определбата е потврдена на референдумот за самостојност и независност од 8 септември 1991 година. Веднаш била признаена од повеќе земји. Бугарија прва ја признава новата држава на 15 јануари 1992 година. Турција, Русија и поранешните југословенски републики го направија истото. Србија воедно и СРЈ ја призна Македонија дури во 1996 година.

Од 1990 до 2006 година биле одржани четири парламентарни и исто толку претседателки избори. Прв претседател на државата (во два мандата) бил Киро Глигоров. Потоа Борис Трајковски . , а по неговата смрт бил избран Бранко Црвенковски. Актуелен претседател е Стево Пендаровски. Прв претседател на Владата на самостојна Македонија бил Никола Кљусев, а потоа биле избирани Бранко Црвенковски, Љупчо Георгиевски, Хари Костов, Владо Бучковски и Никола Груевски.

Самостојноста Македонија се соочила со многубројни политички и економски проблеми. Многу од нив, како, на пример, спорот околу името, приемот во европските интеграции, вработеноста и др. не се решени ни до денес.

Во 2001 година доаѓа конфликтот помеѓу македонските безбедносни сили со дел од албанската етничка заедница во Македонија. Научната мисла сè уште нема научно објаснување за тоа. Конфликтот не добил големи размери, но државата во економски и политички поглед ја вратил многу назад. Одредбите од т.н. Рамковен договор, потпишан на 13 август 2001 година во Охрид, со присуство и на претставници од меѓународната заедница, постепено бил имплементиран во измените на Уставот на Република Македонија и во нејзиното законодавство.

Први парламентарни, повеќепартиски избори на 11 ноември 1990 година. На 11 ноември 1991 година, Собранието го изгласа и Уставот на државата. Се конституира првото повеќепартиско Собрание на Република Македонија, на 20 март 1991 година беше избрана Влада на Република Македонија - експертска, на чело со Никола Кљусев како претседател на Влада(за неа гласаа 83 пратеници, 17 беа против, а тројца воздржани), а Собранието го избра за претседател на Република Македонија го избра Киро Глигоров, а за потпретседател на претседателот е избран Љубчо Георгиевски. Најбројна пратеничка група е беше групата на ВМРО ДПМНЕ. СДСМ, Социјалистичката партија, Сојуз на реформски сили, ПДП, НДП и ВМРО ДПМНЕ се партии кои го сочинуваа пратеничкиот состав на Собранието во мандатниот период 1990-1994 година. Министер за внатрешни работи беше Јордан Мијалков, кој загина во сообраќајна несреќа за која јавноста сметаше дека се случила под мистериозни околноти. На негово место дојде Љубомир Фрчкоски, кој во владата на Кљусев, покрај Јане Миљовски, Илија Андонов - Ченто и Алаетин Тоска, беше министер без ресор. Димитров сам си поднесе оставка, бидејќи не се согласуваше со тогашниот владин предлог околу матичната и педагошката евиденција на албански јазик во образованието. Точно на Велигден 1992 година, Македонија монетарно се осамостои. Премиерот Кљусев од собраниската говорница ги презентираше пред целата јавност првите македонски пари - денари. Денарот беше пуштен во промет во неколку апоени. Името на македонската парична единица го даде МАНУ. Од битните, државотворни закони, тие денови беше донесен и Законот за одбрана. Владата на Кљусев изработи пакет економски реформи, но обидот за нивно спроведување пропадна, зашто Собранието тоа лето и изгласа недоверба на експертската влада на Кљусев. Глигоров го даде мандатот за формирање влада на најбројната партија во Парламентот, ВМРО-ДПМНЕ. Водачот на ВМРО-ДПМНЕ Љубчо Георгиевски му го врати мандатот. Глигоров потоа му го даде мандатот на СКМ-ПДП Петар Гошев, но и овој одби да формира влада. Тогаш шефот на државата му ја даде довербата на Бранко Црвенковски, односно, одново на СКМ-ПДП. Во 1992 година Владата на Кљусев поднесе оставка, а влада формира Бранко Црвенковски од СДСМ.

Важно за него е дека од државотворните закони беа донесени: Законот за знамето и химната, кој набргу под притисок на Грција за знамето беше сменет, потоа Законот за државјанство на РМ, Законот за лична карта, Законот за преминот на државната граница и движењето во граничниот појас, Законот за движење и престој на странци, Закон за патните исправи на државјаните на РМ.

Освен за знамето и химната, наведениве закони се правеа во МВР. Оние што учествувале во нивното составување денеска се присетуваат дека тоа биле всушност законите од СФРЈ, но само прилагодени на наши услови. Карактеристичен настан за овој мандат беше оставката што си ја поднесе министерот Антони Пешев, откако на 5 март 1993 година се сруши авион на Палер кај скопско Арачиново, а потоа и на 20 ноември истата година падна авион на Авиоимпекс кај Охрид. Ова беше прва и последна оставка во шестгодишното владеење на владата на СДСМ, со премиерот Бранко Црвенковски.

Во 1994 година, пред вторите парламентарни избори се формираше Сојузот за Македонија, формиран од СДСМ, Либералната и Социјалистичката партија. Изборите ги бојкотираше најголемата опозициона партија ВМРО-ДПМНЕ, како и Демократската партија на Петар Гошев, па така, на 19 ноември 1994 година беше инаугурирано новото Собрание со 58 пратеници од СДСМ, 29 од ЛП и 8 на СП, значи дури 95 пратеници од Сојузот. Останатите беа независни пратеници, како и од коалициите на помалите партии. За собраниски спикер одново беше избран водачот на ЛП Стојан Андов.

Киро Глигоров беше избран за претседател на Републиката со мандат од 5 години. Изборна победа на парламентарните избори однесе Сојузот за Македонија на чело со СДСМ.

Во Собранието влегоа и Социјалистичката партија, Либерална партија, ПДП, НДП, Партијата за целосна еманципација на Ромите, Демократската партија на Турците и назависни пратеници. СДСМ го предложи Бранко Црвенковски за мандатор, односно за претседател на Влада, во чија влада влегоа министри од СПМ, ЛП и ПДП.

Битно за овој мандат беше што беа донесени основните закони во правосудството - Законот за Републички судски совет, Законот за судовите, Законот за Јавното обвинителство, Закон за народниот правобранител, а се донесе и Законот за начинот на трансформацијата на општествената сопственост.
На 3 октомври 1995 година пред хотелот Бристол во Скопје се случи атентатот врз претседателот Киро Глигоров. Тогашниот прв полицаец Фрчкоски, не поднесе оставка на функцијата, а во реконструкцијата што следеше по четири месеци, откако Либералната партија на Стојан Андов излезе од Сојузот за Македонија и ја растури коалицијата, замина на чело на дипломатијата.

Во 1996 година се одржуваат локалните избори, граѓаните избираа градоначалници на општините и Градот Скопје и советници на општините и Градот Скопје.

Во 1996 година се донесоа Законот за локална самоуправа и Законот за територијална поделба на Македонија. Од поважните, државотворни закони, фали уште Законот за грб, кој до денеска се уште не е донесен. Во 1997 година се случуваат финанскиско-корупциските скандали со октоподите и експлозијата врзана со пропаѓањето на пирамидалните штедилници на чело со ТАТ, и Црвенковски на 29 мај прави нова, последна реконструкција во тогашното шестгодишно владеење.

Во 1998 година се одржуваат третите по ред парламентарни избори на кои изборна победа однесе ВМРО ДПМНЕ.

На октомвриските избори во 1998 година, ВМРО-ДПМНЕ на Љубчо Георгиевски извојува голема победа. 49 пратеници влегоа во Парламентот. Премиерот Георгиевски формираше коалициона влада со водачите на ДА, Васил Тупурковски, и на ДПА, Арбен Џафери. Бројот на ресорните министерства се зголеми на 20, плус четири безресорни.

Во Собранието влегоа Демократска алтернатива, СДСМ, Коалицијата ПДП-А - НДП (односно Демократската партија на Албанците, ПДП, Сојузот на Ромите, СПМ. За претседател на Владата е избран Љубчо Георгиевски.

Георгиевски по неколку месеци го менува малку составот на кабинетот. На местото на Чадо го назначува Михајло Толевски, Џабирски си оди, доаѓа Марјан Ѓорчев во земјоделието, а се укинува едно безресорно место - си заминува Ѓорѓи Наумов. Пред Нова година, Георгиевски во 1999 година ја направи третата реконструкција на кабинетот. Го разреши Трајанов, а на негово место, на чело на МВР, ја постави Доста Димовска.

Со победата на ВМРО-ДПМНЕ и ДА, во МНР седнува алтернативецот Александар Димитров, препознатлив со признавањето на Тајван.

Во 1999 година се одржаа претседателските избори на кои за претседател на Републиката беше избран Борис Трајковски. Во 2000 година се одржаа локалните избори. Во 2004 година по трагичната смрт на претседателот Борис Трајковски се одржаа претседателски избори, а за претседател е избран Бранко Црвенковски.

Кон крајот на февруари 2001 пука во Танушевци, Македонија влегува во војна со албански терористи од Косово и од Македонија. На 13 мај 2001, со посредство на меѓународната заедница, во ресторанот на Пантелејмон на Водно, се формира влада за национален спас, широка коалиција, во која влегуваат сите парламентарни партии. ДА е надвор од таа влада, зашто ја напуштаат постепено сите пратеници и влегуваат во новоформирани помали партии. СДСМ влегува со двајца министри и еден потпретседател на владата, ПДП со министер и вице-премиер, ЛДП и ВМРО-вистинска со еден министер. Љубе Бошкоски станува министер за внатрешни работи, а Доста Димовска оди за вице-премиер. Набргу СДСМ и ЛДП излегуваат од широката коалиција, а на нивно место влегуваат доскорешните алтернативци - Нова демократија.

На идеја на претседателот Борис Трајковски, се иницираат расправите за потребата од единствена национална стратегија во областа на безбедноста.

Македонија излезе единствена од СФРЈ без војна, но исто така, остана и без целосното оружје и опрема што ЈНА ја имаше во земјата. Избегувајќи ги конфликтите, тогашниот претседател Глигоров ја остави ЈНА се да изнесе од Македонија, одејќи на варијантата дека на земјата можеби не и е потребна армија, и дека треба целосно да се демилитаризира. Во тоа време, уште се талкаше во дискусиите дали да се формира македонската армија, или, да се браниме со таканаречената политика на еквидистанца, исти односи со сите соседи, што би ја спречило можноста за војна. Ситуацијата малку мрдна со добивањето на околу стотината тенкови Т-55 на подарок од Бугарија, кои го истераа главниот терет на војната, во времето кога минситер за одбрана беше Никола Кљусев.

Македонија набави хеликоптери, авиони и тенкови од Украина, што подоцна беше запрено и од централата на НАТО и од самата Украина.

Главниот дел од создавањето на денешниот армиски арсенал, дојде во времето на министерувањето на Љубен Пауноски, кога и се интензивираа контактите со НАТО.




#Article 28: Биологија (414 words)


Биологијата го проучува широкиот диверзитет на животот  — (надесно од горе лево) E. coli, молика, молец, нилски крокодил. 

Биологијата (од грчките зборови bios = живот и logos = наука) e наука за живите суштества и животот воопшто. Во потесна смисла, таа ги изучува карактеристиките и поведението на организмите, нивното потекло и меѓусебни односи, како и односи со животната средина (биотопот), нивната морфолошко-анатомска организација како и нивниот биохемиско-физиолошки строеж.

Сознанијата за живата природа постепено се стекнувале уште многу порано пред настанокот на биологијата како посебна научна област. Во далечното минато, уште првобитните луѓе при собирањето на сопствената храна (разни растителни плодови и животни) почнале да распознаваат разни живи суштества. Подоцна, користејќи ги своите пообемни познавања за живиот свет во природата, човекот почнува да култивира некои растенија и да припитомува животни. Во врска со тоа, познавањето на човекот за живите суштества се проширува, а се стекнуваат сознанија и за условите во кои живеат живите суштества. Пред се, било потребно не само тие корисни растенија и животни да се распознаваат, туку и да се знае начинот на нивното размножување, како и поволните услови во кои тие најбрзо се размножуваат, растат и воопшто живеат. Сето ова укажува на фактот дека биологијата е многу стара наука. Меѓутоа, за воведување на терминот биологија, кое се случило на почетокот од XIX век од францускиот природонаучник Ламарк и германскиот научник Тревиранус, како и до развитокот на една единствена биолошка наука, можело да се дојде откако се дознало дека сите живи суштества претставуваат единствена појава и поседуваат низа заеднички белези со што суштински се разликуваат од неживата природа. Денес биологијата е толку многу развиена, што претставува комплекс од субнаучни дисциплини.
Биологијата е природна наука која ги изучува живите организми - растенијата, животните, човекот и микроорганизмите. Во состав на биологијата се развиле посебни делови:ботаника,што ги проучува растенијата,зоологија што ги проучува животните и микробиологија, што ги проучува микрооргани

Биологијата се дел според неколку основни начела:

Предмет на биолошките истражувања се растенијата и животните. И покрај општите белези на сите живи суштества, во најголем број случаи растенијата и животните значително се разликуваат меѓусебно. Поради тоа, според предметот на проучувањето биологијата е поделена на микробиологија, ботаника и зоологија, односно микробиологијата ги проучува најмалите организми - микроорганизмите, ботаниката ги проучува растенијата, додека зоологијата - животните. Но, овие субдисциплини на биологијата можат и понатаму да се делат, конкретизирајќи го предметот на проучување. Така, во ботаниката има:

А во зоологијата се среќаваат:

Според многубројните животни појави и проблеми, пак, биологијата е поделена на:

Најважни методи во биолошките научно-истражувачки работи се:




#Article 29: Геологија (130 words)


Геологијата е наука за настанувањето, градбата и составот на Земјата, наука за процесите и пројавите што настанувале и настануваат на површината од Земјата и во нејзините длабочини. Научниците коишто се занимаваат со проучувањето на оваа наука се викаат геолози. Зборорот „геологија“ за првпат го употребил Жан Анри Делик (1727-1817) во 1778 година, а терминолошки го дефинирал Хорас Бенедикт од Сосура (1740-1799) во 1779.

Геологијата е една од најстарите науки заедно со астрономијата. Употребата на геологијата е поврзана со користењето на техничкиот камен како градежен материјал. Уште од времето на неолитот, кога почнале да се појавуваат првите населби, луѓето знаеле каков вид на камен е најдобро да употребат за различни потреби, па за правење на алатки користеле обсидијан и кремен, а за градење мермер и варовник. За тоа сведочат археолошките наоѓалишта.




#Article 30: Митологија (2084 words)


Поимот митологија има две значења: „науката“ за митовите (на пример, компаративната митологија) или пак збир на митови, како што е грчката митологија. Компаративната митологија се занимава со проучување на врските помеѓу митовите од различни култури, додека грчката митологија претставува збир на старогрчки митови. Во фолклористиката, митот е свет расказ кој објаснува како светот или човечкиот род ја достигнале сегашната состојба во својот развиток, иако во поширока смисла на зборот тој може да означува секаков вид на народна приказна. Брус Линколн го дефинира митот како „идеологија во раскажувачка форма“. Митовите најчесто содржат натприродни ликови и настани. Митовите се уште гледани како: искривени прикази на вистинити историски настани, алегории за или персонификација на природните појави, или пак објаснувања на народните обреди. Тие се пренесувани за да овозможат религиозно искуство, да постават обрасци на однесување како и да ги подучат луѓето.

Во главно, главните ликови во митовите се богови или натприродни суштества и херои. Митовите гледани како свети приказни се често оправдани од владетелите и свештениците и тесно се поврзани со религијата. Во општеството каде што се раскажува, митот се смета за вистински приказ на далечното минато. Всушност, повеќето општества имаат две групи на народни приказни: „вистински приказни“ или митови, и „лажни приказни“ или бајки. Митовите најчесто се случуваат во прастаро време, кога светот сè уште го нема достигнато сегашниот облик и објаснуваат како светот го добива неговиот моментален облик, како биле создадени обичаите, институциите и табуата.

Тесно поврзани со митот се легендите и народните приказни. Митовите, легендите и народните приказни се различни типови традиционални приказни. За разлика од митовите,  народните приказни можат да се случуваат во кое било време и кое било место, и општеството што ги раскажува овие приказни не ги смета за вистинити или свети. Како и митовите, легендите се приказни што според традицијата се сметаат вистинити, но се случиле во поскоро време, кога светот бил повеќе сличен  на сегашниот. Во легендите најчесто главни ликови се луѓето,  додека во митовите тоа најчесто се ликови со натчовечки карактеристики.

Разликата меѓу митот, легендата и народната приказна се користи за групирање на традиционалните приказни. Во повеќето култури тешко е да се повлече остра линија меѓу митовите и легендите. Наместо поделба на на митови, легенди и народни приказни, некои култури ги делат традиционалните приказни во две групи: една што е во потполна согласност со народните приказни и друга што ги комбинира митовите и легендите. Дури ни митовите и приказните не се сосем различни.Некоја приказна може во некое општество да се смета за вистинска (според тоа мит), но во друго општество да се смета за измислена(според тоа народна приказна). Всушност кога митот ќе го загуби статусот како дел од религиозниот систем, често добива карактеристики што се типични  за народните приказни, поранешните божествени карактери  се претворени во човечки херои, џинови и самовили.

Митот, легендата, епопејата, бајката и народната приказна се само неколку од групите традиционални приказни. Другите групи вклучуваат: анегдоти и други видови шеги. Традиционалните приказни се само една категорија од фолклорот што вклучува и гестови, обичаи и музика.

Една теорија тврди дека митовите се искривен приказ на вистинските историски настани. Според оваа теорија, раскажувачите на приказни постојано ги разработуваат историските описи додека ликовите не добијат статус на божество. На пример: се тврди дека митот за богот на ветрот Еол произлегол од историски приказ на крал што ги учел неговите луѓе да користат едро и да ги разбираат ветровите. За ова тврдат Херодот (5 век п.н.е.) и Продик. Оваа теорија се нарекува евхемеризам според митологот Евхемер (320 в. п.н.е.) кој укажувал дека грчките богови се создадени од легендите за луѓето.

Некои теории тврдат дека митовите настанале од алегориите. Според една теорија митовите настанале како алегории за природните феномени: Аполон претставува оган, Посејдон претставува вода итн. Според друга теорија митовите настанале како алегорија за филозофски или духовни замисли: Атина претставува мудар суд, Афродита претставува желба, плодност итн. Во 19 век санскритистот Макс Мулер ја поддржувал алегориската теорија за митот. Тој тврдел дека митовите настанале од алегориски описи на природата, но постепено почнале буквално да се раскажуваат. На пример: Поетскиот опис на морето како „бесно“ било земено буквално, и подоцна за морето се мислело дека е бог на бесот.

Некои мислители веруваат дека митовите се резултат на персонификација на неживите предмети и сили. Според овие мислители, предците имале култови кон природните феномени како што се огнот и воздухот, кои постепено почнале да ги  опишуваат како богови. На пример според теоријата на митопоетската мисла, древните народи нештата не ги гледале само како предмети туку како личности, па и природните настани ги опишувале како дејство на боговите, што ги поттикнало митовите.

Според теоријата на ритуалниот мит, постоењето на митот е врзано со ритуалот. Во краен степен, оваа теорија истакнува дека митовите настанале за да ги објаснат ритуалите. Ова тврдење прво го изнесол библискиот учител Вилијам Робертсон Смит. Според Смит, луѓето почнале да изведуваат ритуали од причини што не се поврзани со митот, подоцна откако ги заборавиле вистинските причини за ритуалите, тие пробале да си ги објаснуваат риуталите преку измислување митови и тврдејќи дека ритуалите се соодветни со настаните што се опишани во митот. Антропологот Џејмс Фрејзер има слична теорија. Фрејзер тврди дека примитивниот човек почнал да верува во магичен закон. Подоцна кога човекот престанал да верува во магија, тој измислува митови за богови и тврди дека претходните магични ритуали се религиозни ритуали за да ги задоволат боговите.

Мирче Елиаде тврди дека една од најважните функции на митот е да воспостави модели за однесување и дека митовите можат да дадат религиозни чувства. Со раскажувањето или со реконструкција на митовите, членовите на традиционалните општества се одделечуваат од сегашноста и се враќаат во времето на митот, со тоа се приближуваат до боговите.

Лаури Хонко наметнува дека во некои случаи општеството ги реконструира митовите во обид повторно да содзаде услови на митолошка ера. На пример, ќе го реконструира лечењето од бог од минатото за да излечи некој во сегашноста. Слично, Роланд Бартес тврди дека модерната култура ја истражува религиозноста. Поради тоа науката не се занимава со објаснување на човечкиот морал, религиозноста е обид за поврзување со познатото минато на моралот, што е спротивно од технолошката сегашност.

Џозеф Камбел објаснува дека митовите имаат четири основни функции: Мистична функција – стравопочит кон универзумот, Космолошка функција – ја објаснува формата на универзумот, Социолошка функција – поддржувајќи и вреднувајќи одредени општествени правила, и Педагошка функција – како да се живее животот под секакви околности.

Историски најважни пристапи во проучувањето на митологијата се тие на: Вико, Шелинг, Шилер, Јунг, Фројд, Леви-Брух, Леви-Строс, Фраи, Советската школа и Митската и ритуална школа.

Критичкото претставување на митовите се појавува уште од пред Сократ. Еден од најважните пред модернистички митолози бил Евхемер. Тој ги толкува митовите како претставување на вистински историски настани изменети со многуте прераскажувања. Овај став кон митовите и нивното потекло го критикува Платон во Федра, во кое според  Сократ ова е надлежност на некој кој е „премногу љубопитен, и мачен и не е целосно среќен...“. Платонистите имаа поголемо знаење и разбирање за оваа тема. Салустиј, на пример ги дели митовите во пет категории: теолошка, физичка (што се однесува на природните закони), анимистичка (се однесува на душевноста), материјална и мешана. Во последнава се митовите што имаат поврзаност меѓу две или повеќе од претходниве категории.

Исто така Платон јавно го осудува поетскиот мит, кога се зборува за образованието на младите во републиката, главно врз основа на тоа дека младите и необразованите можат буквално да ги сфатат приказните за боговите и хероите, сепак тој во неговото пишување постојано спомнува митови од сите видови. Како што се развивал платонизмот во фази заеднички наречени „среден платонизам“ и „неоплатонизам“, писателите како Плутарх, Порфир, Прокло, Олимпиодор, Дамаскиј, јасно зборувале за симболичкото толкување на традиционалните и Орфиските митови.

Интересот за политеистичката митологија се обновува во ренесансата, почетоците на митографијата се појавуваат во 16. век, како Теолошка мотологија.

Првите научни теории за митот се појавиле во текот на втората половина на 19. век. Општо земено овие теории од 19. век го дефинирале како бескорисен или застарен начин на размислување, и често го толкуваат митот како примитивен составен дел од модерната наука.

На пример: E.Б. Тејлор го толкува митот како обид за буквално објаснување на природните феномени: првобитниот човек неспособен да ги објасни нечовечките природни закони, се обидувал природните феномени да ги објасни со тоа што им давал душа на неживите предмети, што поттикнало анимизам. Според Тејлор, човечката мисла еволуира во различни фази, почнувајќи со митолошки мисли и постепено доаѓање до научни мисли. Со овој поглед не се согласиле сите познавачи, дури ни сите познавачи од 19 век. На пример Лучиан Леви-Брух тврдел дека „примитивниот менталитет е состојба на човечкиот мозок, а не фаза во неговиот историски развиток“.

Макс Мулер митот го нарекувал „болест на јазикот“. Тој претпоставува дека митовите настануваат поради недостаток на апстрактни именки и среден род во древните јазици. Антропоморфните стилски фигури, потребни во таквите јазици, на крајот биле земани буквално, што водело до мислењето дека природните феномени се живи суштества, богови.

Антропологот Џејмс Фрејзер на митовите гледа како на погрешно толкување на магичните ритуали, коишто биле засновани на погрешни идеи за законот на природата. Според Фрејзер, човекот почнува со неоснована верба во безлични магични закони. Кога ќе заклучи дека нема примена на овие закони, тој се откажува од верувањето во законот на природата и верува во богови што ја контролираат природата,  на овај начин дава потврда за религиозни митови. Во меѓувреме човекот по навика продолжува да ги изведува поранешните магични ритуали, толкувајќи ги како реконструкција на митолошките настани. На крај Фрејзер тврди, човекот сфаќа дека природата ги следи природните закони, но тој сега ја открива вистинската природа преку науката. Тука науката повторно го прави митот застарен: како што забележува Фрејзер, човекот напредува „од мит низ религија до наука“.

Роберт Сегал уверува дека ако се спротивстават митот и модерната научна мисла, таквите теории ќе покажат дека современиот човек мора да го напушти митот.

Теориите од 20. век ги одбиваат теориите од 19. век „спротивставеноста на митот и науката“. Општоземено, „теориите на 20. век се движат кон тоа на митот да не се гледа како на застарен дел од науката. Според тоа, современиците не се приморани  да го напуштаат митот за науката.“

Шведскиот психолог Карл Јунг се обидел да ја разбере психологијата зад светските митови. Јунг смета дека сите луѓе делат одредени вродени несвесни психички моќи, што се нарекуваат архитипови. Според него, сличностите меѓу митовите од различни култури го откриваат постоењето на овие универзални архитипови. Џозеф Кембел мисли дека постојат два различни поделби на митологијата: дека има митови што се „метафори на духовниот потенцијал на човечките суштества“, и митови што „имаат врска со одделни општества“. Клод Леви-Строс тврди дека митовите изразуваат карактеристики на мислите, и тие карактеристики ги толкува како зацврстени умствени структури – особено спротивностите (пр. добро/зло, внимателност/грубост) – наместо несвесни чувства или потреби. Во „Митовите, соновите и мистериите“ и во „Митот за вечното враќање“, Мирче Елиаде ја опишал загриженоста на современиот човек за одбивањето на митовите и смислата на светот. Во 1950, Роланд Бартес објавил серија есеи што содржат истражувања за современите митови и процесот на нивното создавање во неговата книга „Митологии“.

Според полскиот писател и филозоф, Бруно Шулц, „нашите најтрезвени поими и определби се далечни изведенки од митовите и дамнешните приказни. Нема ниту ронка од нашите идеи, а да не потекнува од митологијата – да не е преобразена, осакатена, преточена митологија“. Според него, „митологизацијата на светот не е довршена. Тој процес само бил сопрен од развојот на науката, истиснат во некое странично корито, каде што живее не сфаќајќи ја својата суштинска смисла. Но, и науката не е ништо друго, освен градење мит за светот, бидејќи митот е веќе во самите елементи и надвор од митот воопшто не можеме да излеземе. Човечкиот дух е неуморен во толкувањето на животот со помош на митови, кои ги користи во „осмислувањето“ на реалноста.

Компаративната митологија е систематско споредување на митовите од различни култури. Се движи кон откривање на главите теми што се чести во митовите од различи  култури. Во некои случаи компаративните митолози ги користат сличностите меѓу различни митологии за да докажат дека тие митологии имаат заеднички извори. Овој заеднички извор може да е заеднички извор на инспирација (пример одреден природен феномен што инспирирал сличен мит во различни култури) или заедничка „протомитологија“ што се раздвојува во различни митологии што ги наоѓаме денес.

Толкувањата на митовите во 19 век често можеле да се споредуваат, барајќи заедничко потекло за сите митови. Сепак денешните стручњаци се сомневаат во компаративните пристапи, избегнувајќи премногу општи или универзални искази за митологијата. Еден исклучок на овој нов тренд е книгата на Џозеф Камбел „Јунакот со илјада лица“ што тврди дека во сите јуначки митови има иста главна тема. Оваа теорија на „мономит“ не е поддржана од традиционалното учење на митологијата.




#Article 31: Прилеп (2680 words)


Прилеп — град во Македонија, сместен во северниот дел на Пелагониската Котлина, во југозападниот дел на Република Македонија. До него се стигнува преку магистралниот пат А 3. Има 69.704 жители (2002 г.) и се наоѓа на 128 километри југозападно од главниот град Скопје.

Прилеп е познат како „градот под Марковите Кули“ поради неговата близина до кулите на легендарниот херој Крали Марко (во Прилеп нарекуван Крале Марко).

Градот е одликуван со орден на народен херој на Југославија на 7 мај 1975 и е еден од осумте одликувани града во СФР Југославија со овој орден. Покрај тоа носители на овој орден се уште 14 лица кои потекнуваат од Прилеп и Прилепско.

Прилеп е седиште на истоимената Општина Прилеп.

Постојат повеќе претпоставки за потеклото на името на градот Прилеп. Според едно предание на Марко Цепенков, луѓето кои почнале да се доселуваат, своите куќи ги граделе прилепени до калето на Марко, па поради прилепените куќи и градот го добил името Прилеп. Во истото предание се споменува дека градот бил прилебно место (место каде што се произведувал леб).

Според некои истражувачи името има старословенско потекло со значење блатно, мочурливо место, место покрај блато.
Според Блаже Конески името Прилеп е образувано од личните имиња Прилепа и Прилепка, кои се зачувани во руската антропонимија.

Градот Прилеп и воопшто населби на подрачјето на поширокиот прилепски регион, датираат уште од антиката, како што е археолошкото наоѓалиште Стибера, кај селото Чепигово. Во близина на градот, на Марковите Кули се откриени траги од предисториска населба.

Во раната антика тука израснала населбата Керамија (Ceramie), обновена во доцната антика, која до крајот на антиката останала селска населба и не прераснала во град и епископија.

Денешната местоположба на градот Прилеп потекнува од раниот среден век, кога Прилеп бил многу важен трговски и воено-стратегиски град. Токму во градот Прилеп, по катастрофалниот пораз на самoиловата војска во Беласичката битка, 1014 година, кога ги видел своите ослепени војници, царот Самоил починал од срцев удар. По смртта на Самоил градот потпаднал под византиска власт. Во 1041 година византискиот цар Михаил IV Пафлагонецот го задушил востанието на Петар Делјан, а локалниот војвода Мануил Ивац се обидел да ја запре византиската војска кај прилепскиот Плетвар со дрвена палисада, но без успех. Добромир Хрс и неговиот дедо, Мануил Камица, го зазеле Прилеп, но во 1202 Алексиј III повторно ја освоил тврдината. Градот останал под власта Византија до 1204 г., кога Константинопол бил освоен од страна на крстоносците. Низ XIII век Прилеп преминува постојано во рацете на новите господари — двапати на деспотите од Епир, двапати на Бугарија, еднаш на царот од Никеја.

Во 1334 година Прилеп заедно со цела Македонија стануваат дел од Српското Кралство, на чело со Стефан Душан. Значајни извори во тој поглед претставуваат трите Душанови повелби - грамоти дадени на манастирот Трескавец. Од нив се дознава дека Прилеп во тоа време бил големо и важно градско средиште и дека цар Душан тука имал свој дворец.

Во 1371 година Прилеп станал престолнина на средновековниот македонски феудален владетел, Волкашин, кој го создал Прилепското Кралство, со седиште во Прилеп. По неговата смрт во Маричката битка (1371), го наследил неговиот син, Крале Марко, (во народните преданија и приказни, познат по своите натприродни сили и моќи), кој и по доаѓањето на Турците сè до неговата смрт во 1395 година владеел со Прилеп и поширокиот регион на западна и југозападна Македонија.

По погубувањето на Крали Марко во Битката кај Ровињ, Романија во 1395 година, Турците го презеле градот. Оттогаш се удомиле и со свои закони и укази управувале не само со населението од Прилеп и Прилепско, туку и со цела Македонија. Ваквиот однос на турската власт кон месното население од Прилепско (кон кое ни малку не била наклонета), може да се види и од еден документ издаден во декември 1565 година. Во овој документ се забележува пристрасноста на прилепскиот суд околу решавањето на спорот помеѓу селаните и некојси војвода од хасовите на везирот Мустафа-паша. Ваквиот став на судот предизвикал и бунт кај населението, со што ќе се случи и првиот поголем бунт на македонскиот народ против турската власт, кога незадоволните Мариовци, ќе направат голем протест, проследен со нереди пред судот во Прилеп.

Со доаѓањето на Турците, Прилеп од високоразвиен трговски град, се преориентира кон селското производство особено на тутун. Во првата половина на 16 век, Прилел имал 321 куќа, од кои 300 им припаѓале на христијаните, а останатите биле муслимански. Според описите на градот од страна на турскиот патописец Евлија Челебија, кој го посетил Прилеп во 1670 година, населбата била составена од девет маала со илјада куќи изградени со тврд материјал, додека градската чаршија била составена од 200 дуќани.

Во XVIII и XIX век во градот се одржувал голем панаѓур, кој бил еден од најголемите во Румелија и траел 25 дена. На панаѓурот доаѓале трговци од целиот Балкански Полуостров, а најмногу се тргувало: жито, тутун, килими, стока и др. Во XIX век градот имал 2.800 куќи, 1.100 дуќани, 26 анови, 10 џамии и 5 медреси. Во истиот период, во Прилеп учителствувал големиот македонски преродбеник и собирач на народно творештво Димитар Миладинов, заедно со својот помошник Рајко Жинзифов и токму во овој период во контакт со Миладинов, Марко Цепенков (роден прилепчанец) ќе ја прифати идејата на преродбеникот за собирање на македонското народно творештво. Други преродбеници кои учителствувале во Прилеп се: Јордан Хаџи Константинов-Џинот, Григор Прличев, Кузман Шапкарев, Јосиф Ковачев и др. Во овој период градот бил поделен на христијански и турски дел. Постоеле 17 христијански маала и 10 турски. Реформите во војската и администрацијата што почнале да ги спроведуваат турските султани од почетокот на XIX век наишле на отпор, особено кај феудалците во Албанија и Босна. Во 1830 година пашата Мустафа Решид Бушатлија од Скадар навлегол во Македонија со цел да ја освои Битола. Меѓутоа, во неколку битки кај Прилеп и планината Бабуна, во април и мај 1831 година бил поразен и се повлекол во Скадар. Во средината на XIX век во Прилеп доаѓа до брз развој на занаетчиството и трговијата. Во овој период во Прилеп биле развиени: казанџискиот, ковачкиот, абаџискиот и ќурчискиот занает, а нешто покасно почнал да се развива и терзискиот занает. Во овој период Прилеп има три пазарни дена: понеделник, четврток и сабота. Во централниот дел на градот се наоѓала црквата „Свето Благовештение“ ил „Стара црква“, како што ја нарекувало населението. Подигната е во 1383 година, најверојатно со помош на еснафите, богатите трговци и граѓани на Прилеп. Нејзини мајстори-градители, ѕидари биле Коста Лауцо и Ристе Тасламиче. Името Коста Лауцо е поврзано и со изградбата на градскиот часовник, саат-кулата во 1858 година.

Според структурата на ВМОРО, Прилеп за време на илинденскиот период бил дел од Прилепската околија на Битолскиот револуционерен округ. Илинденското востание ќе има силен одглас во Прилепско, а со борбите раководеле познатите прилепски војводи Петар Ацев и Крсто Гермов-Шаќир војвода. На Илинден востаниците во Прилепско ги исекле телеграфските кабли меѓу Прилеп и Велес како и меѓу Прилеп и Битола, а биле разрушени и некои дрвени мостови по патиштата кон Градско, Кичево, Крушево и Велес.

Голем број прилепчани активно се вклучиле во Младотурската револуција. Во септември 1910 година властите уапсиле над 70 граѓани за време на акцијата за разоружување на младоТурците.

За време на Првата (1912-1913) и Втората балканска војна (1913) во Прилеп и неговата околина се воделе жестоки борби. Таква е Битката кај Прилеп помеѓу војските на Кралството Србија и Отоманското Царство, во која отоманската војска била поразена. Крајот на војните се означил со Букурешкиот договор, со кој Македонија била поделена, а Прилеп крајно разурнат и разорен, како дел од Вардарска Македонија ќе влезе во рамките на Кралството Србија.

Ширењето на идеите на октомвриската револуција во Русија, довело да се формира Социјалистичка работничка партија (комунисти) во Белград во 1919 година чијашто прва месна организација во Прилеп била формирана истата година, од приврзаници на социјалистичките идеи.

Во април 1941 г. Прилеп потпаднал под фашистичка окупација. На 8 април таа година во градот влегла германската фашистичка војска, а на 26 април влегла и бугарската војска. Уште од првите денови на окупацијата се појавил отпор, за конечно на 11.10.1941 година со нападот на бугарската полициска станица од страна на Прилепскиот партизански одред „Гоце Делчев“ да започне антифашистичкото народно востание против окупаторската власт.. Во текот на војната, населението од градот и околните села активно се вклучило во борбите. Во борбите се вклучиле и Сојузот на комунистичката младина на Југославија (СКОЈ) и Антифашистичкиот фронт на жените (АФЖ). Градот бил ослободен на 9 септември 1944, а конечното ослободување е на 3 ноември истата година. Последните битки за ослободување на градот се водени кај местото Песјо Бртце. Во текот на НОВ од Прилеп и прилепско од 8000 учесници, активни борци со оружје в рака биле 2700. Од нив 650 се загинати, 15 прогласени за народни херои (10 загинати во НОВ) и 154 носители на „Партизанска споменица 1941“. Поради големиот број на борци и жртви кои Прилеп ги дал во Втората светска војна, градот по војната го добил епитетот „град херој“. По војната градот почнал да се развива и напредува во сите сфери.

Градот Прилеп се наоѓа во североисточниот дел на најголемата македонска котлина, Пелагонија, односно во Прилепското Поле, како најголема населба и негов центар. Опкружен е со планините Бабуна и Дрен Планина. Од градовите со кои одржува најдобра сообраќајна комуникација, населбата е оддалечена 33 км од Крушево, 43 км од Битола, 37 км од Македонски Брод, 38 км од Демир Хисар, 64 км од Кичево, 48 км од Кавадарци, 79 км од Велес и 128 км од Скопје.

Градот Прилеп и околината се наоѓаат на надморска висина од 550-700 метри, а Прилепското Поле го ограничуваат високи планини (1500м) коишто условуваат умерено-континентална клима.
Средната годишна минимална температура според мерниот пункт во Прилеп изнесува 6,1°С додека пак апсолутната максимална температура изнесува до 39,4°С. Овие температури се повисоки од апсолутните максимални температури во Струга, Ресен, Охрид и Битола.
Малото количество на врнежи во текот на годината (500-600 мм) е услов за појава на послаби извори на вода.
Прилеп и околината во текот на годината имаат најчести ветрови од североисточен правец. Североисточниот ветар дува со максимална брзина 22,5 m/s. Југоисточниот ветар дува со просечна брзина од 3,8 m/s.
Градот има повеќе од 250 сончеви денови во годината.

Прилеп со патишта е поврзан со останатите делови од Македонија. Поважни патни правци се Прилеп-Битола, Прилеп-Охрид (преку Битола и Ресен), Прилеп - Кичево и патниот правец Прилеп-Велес-Скопје.

Прилеп е поврзан и со железница со Битола на југ и Велес и Скопје на север, а од железничката станица во Прилеп во 2010 година отпатувале 149.000 патници.

Во градот функционира и јавен автобуски градски превоз. До околните населени места има организирано редовен автобуски или железнички сообраќај.

Во турскиот пописен дефтер од 1467/68 година, Прилеп бил центар на Прилепскиот Вилает и имал вкупно 438 семејства, од кои 300 христијански семејства, 21 муслиманско семејство, 89 неженети христијани и 28 вдовици христијани. Во градот постоеле маала: Хаџи Убејд, Прилепскиот Кетхуда, Калчар, Хроло, Чипо Манко, Франкопол, Штенар, Арменко, Филип, Грнчар, Дропар, Рајко Согло, Поп-Мелахио, Касапите, Хавлан, Кирклино, Дранина, Ценгеран, Хајатан, Мелко и Пустин Дозан.

Според статистиката на бугарскиот етнограф Васил К’нчов (Македонија. Етнографија и статистика) од 1900 година, во Прилеп живееле 24.520 жители, од кои 16.900 Македонци, 6.200 Турци, 480 Власи и 960 Роми.

За време на Балканските војни, бројот на населението опаѓа, па така во 1914 година изнесува 22.237 жители.

Потоа започнува процес на миграција на турското население и Првата светска војна, а поради тоа населението во градот повторно се намалува и во 1921 година изнесува 18.508 жители.

По овие периоди започнува постојан природен прираст на населението. Тоа се јавува најмногу поради доселувањето на извесен број колонисти од Југославија. Во периодот од 1948 до 1971 бројот на жителите во градот се зголемил повеќе од двапати. Тоа се должи на миграцијата село-град, како и на големиот природен прираст. Денес природниот прираст е во стагнација.

Прилеп е четврт по големина град во Македонија, а според последниот попис од 2002 година, кога Али Чаир, Багеска Ограда, Бончејца, Вишне, Ѓогдере, Ѓоре Спиркоски - Леништанец, Жабино Маало, Карабдалица, Козле, Марино, Ново Корзо, Поткасарни, Поткупи, Рид, Сарика, Старо Корзо, Сточен Пазар, Табана, Типски, Точила, Тризла, Центар, Чачорица и Шарена Чешма се споени, во градот се регистрирани 66.246 жители.

Со новата територијална поделба поранешното село Варош преку пат на конурбација е споено со градот Прилеп и денес претставува негова приградска населба. Заедно со сите жители во населба Варош, во градот Прилеп вкупно живеат 69.704 жители. (64.756 или 92,9 % Македонци.)

Според пописот на населението од 2002 година, во градот имало 66.246 жители (61.320 или 92,56 % Македонци) и спаѓал во групата на големи градови. Заедно со Варош (3.458 ж.), кои во статистиките се водат како одделни населени места, градот Прилеп имало 69.704 жители. Етнички гледано, населението е составено од:

 

Во градот се зборуваат следниве јазици:

Во Прилеп се застапени следните религиски групи:

Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Прилеп:

Прилеп е центар на производство на висококвалитетен тутун и цигари, металопреработувачка, електронска, дрвна, текстилна, прехранбена и мермерна индустрија (рудникот „Сивец“).

Тутунот е еден од прилепските традиционални култури што успева во македонската клима. Многу од големите светски производители на цигари го користат прилепскиот тутун откако ќе се обработи во нивните локални фабрики. Кога во Прилеп бил основан Институтот за тутун за креирање на нови видови тутун, тоа било прв пример за примена на генетиката во земјоделството на Балканот. Повеќето жители на Прилеп опстојуваат со производство на тутун, кој потоа се откупува од Тутунски комбинат АД Прилеп во Прилеп. Во 2017 година во Прилепско Поле (општините: Прилеп, Долнени и Кривогаштани) биле произведени 9867 тони тутун, што претставува 43% од вкупното количество тутун произведено во Македонија.

Покрај тутунопроизводството во Прилеп, од големите индустриски претпријатија работат и Прилепска пиварница, мермерниот комбинат, индустријата за висока технологија „Микросам“ која е позната во светот по големиот број произведени роботи и разни технолошки изуми, повеќе фабрики за мебел, градежни материјали и воена опрема.

Во градот функционираат и јавните претпријатија: ЈКП Комуналец, ЈКП Водовод и канализација, ЈКП Пазари и ЈП за просторни и урбанистички планови.

Податотека:Prilepska shkola od 1893.jpg|мини|десно|Фотографија од [1893] година, од битолскиот фотограф Анастас Лозанчев. Претставува група ученици од француското училиште во Прилеп

Образованието во Прилеп се одвива во повеќе училишта. Основни училишта се: ОУ „Блаже Конески“, ОУ „Гоце Делчев“, ОУ „Добре Јованоски“, ОУ „Кире Гаврилоски Јане“, ОУ „Климент Охридски“, ОУ „Кочо Рацин“ и ОУ „Рампо Левката“. Во составот на основните училишта функционираат и повеќе подрачни училишта во градот и околните села.

Средните училишта се: Гимназијата „Мирче Ацев“, а од стручните: СОЕПТУ „Кузман Јосифовски Питу“, СОУ „Ѓорче Петров“, СОУ „Ристе Ристески - Ричко“ и СУ „Орде Чопела“, на кои постојат голем број на стручни насоки.

Од високото образование постои Економскиот факултет, како и дисперзирани студии за информатика и компјутерска техника и 
земјоделство, производство и преработка на тутун, рударство, геологија и инженерство на природни ресурси. Исто така, во Прилеп функционираат и постдипломски студии при Институтот за композитни материјали и роботика.

Постојат неколку антички знаменитости во Прилеп, вклучувајќи една кај Маркови Кули, црквата „Св. Никола“ од XIII век, црквата „Св. Успение Богородично“ („Трескавец“), црквата „Св. Преображение“ и „Могилата на непобедените“, споменик во чест на жртвите од фашизмот кој се наоѓа во централниот парк на Прилеп. Познато е дека постои голема римска некропола каде се најдени голем број на ѕидини. Римски урнатини се наоѓаат и блиску до Варошкиот Манастир, изграден на стрмните падини на ридот, каде подоцна е населена средновековна заедница. Голем број на раноримски гробници, некои со скулптурни релјефи на починатите или од „тракискиот јавач“ и други споменици од официјална природа, се наоѓаат во двориштето на црквата под јужната падина на Варош. Некои од најголемите споменици биле изградени во ѕидовите на црквата.

Најважниот антички споменик е стариот град Стибера ситуиран на ридот Бедем близу Чепигово, во централниот дел на Пелагонија.

Манастирот Трескавец, е изграден во XII век во планините на 10км северно од Прилеп, под Златоврв, на работ на мала висорамнина на околу 1100 метри надморска висина. 
Други инскрипции во Трескавец вклучуваат неколку римски творби од I век посветени на Аполон. Старата тврдина била користена од Римјаните, а подоцна Византијците. Во средновековието, Крале Марко ја обновил цитаделата, правејќи ја важна воена тврдина. Дури и Цар Самуил дошол таму по поразот на Беласица во 1014 година.

Од Прилеп потекнуваат ликовните уметници: Ѓорѓи Ачески, Јордан Грабулоски, Рубенс Корубин, Боро Митриќески, Борко Лазески, Ангеле Иваноски, Ристо Калчевски.

Градот Прилеп е збратимен со градовите




#Article 32: Македонија (5750 words)


Македонија, службено позната под новото контроверзно уставно име Република Северна Македонија (РСМ) или скратено Северна Македонија — држава сместена на Балканскиот Полуостров. Земјата е една од наследничките држави на поранешна Југославија, од која прогласи независност во 1991 година. Зафаќа околу 38% од вкупната површина на регионот Македонија. Географски земјата граничи со Србија (и Косово) на север, Бугарија на исток, Грција на југ и Албанија на запад. Релјефот на државата е главно планински. Иако е континентална држава, таа има повеќе од 50 езера и шеснаесет планини повисоки од 2.000 метри.

Македонија е суверена, самостојна, демократска и социјална држава. Главен град на државата е Скопје со население од 506.926 граѓани (проц. 2004). Други поголеми градови се: Битола, Куманово, Прилеп, Тетово, Велес, Штип, Охрид, Гостивар, Струмица, Кичево, Кавадарци и Кочани. Македонија има вкупно 25.713 километри квадратни во кои живеат околу 2.114.550  жители (проц. 2009), од кои мнозинството се Македонци. Службен јазик во државата е македонскиот, додека официјална валута е денарот.

Во 1993 година, Македонија станала членка на Обединетите нации, но поради спорот со името кој го водела со Република Грција, таа била примена под привремената референца Поранешна Југословенска Република Македонија. Македонија е членка и на советот на Европа и НАТО. Од декември 2005 година, исто така, таа е и кандидат за приклучување кон Европската Унија.

Името „Македонија“ е од старомакедонско потекло, и според преданијата доаѓа од митскиот предок Македон. Како државно име почнало да се користи во VIII век п.н.е за Кралството Македонија, Македонската Империја, па потоа на римската покраина Македонија, византиската тема Македонија и денес за регионот Македонија и државата Македонија. Денес се верува дека името значи „планинци“ или „висока земја“ или „високи луѓе“. Во 2018 година, македонската влада, предводена од претседателот Зоран Заев, по преговорите со грчката влада, предводена од претседателот Алексис Ципрас, се договориле името на државата за внатрешна и надворешна употреба да биде „Северна Македонија“. Новото име стапило во службена употреба на 11 февруари 2019 година. Сепак, и покрај промената на името, народот и медиумите сè уште ја именуваат државата едноставно како Македонија.

Најстарите траги од животот на луѓето во Македонија потекнуваат од периодот на неолитот, односно од времето кога постоело примитивно земјоделство. Покрај земјоделството, луѓето во овој период ја познавале, изработувале и употребувале керамика, во вид на садови за секојдневна употреба, или како вајани идоли на божества и човечки фигури. Од страна на оружје во овој период била користена праќата.

За време на бронзеното време, карактеристика на населбите во Македонија е тоа што биле градени на високи и тешко достапни места, што наведува на големи преселби на разни племиња. Преодниот период од бронзеното во железното време (XII-XI век пред н.е.) е одбележан со големи преселби на население од север, во науката познати како Егејски преселби, со цел освојување на богати градови во Југоисточниот Медитеран. Притоа, дошло до уништување на микенската култура. Дел од преселбите се одвивале по долината на Вардар, па, така, повеќе населби од тој период се уништени, главно со опожарување.

Археолошките наоди покажуваат дека на просторот на Македонија постоела цивилизација уште од периодот меѓу 9000 п.н.е. и 3500 п.н.е. Првпат Македонското Кралство се појавува во периодот на IX век п.н.е., а постои дилема за тоа кој бил првиот македонски крал - Каран (кој се смета за митски предок на Аргеадите) или Пердика I (прв историски крал на Кралството Македонија).

Приближно од V век п.н.е. Кралството Македонија станува значаен политичко-економски чинител во поширокиот регион, а негова главна надворешно-политичка дејност била сосредоточена кон односите со грчките градови-држави, при што често било сојузник со други држави (како на пр. Персија) против Грците, или пак заземало страна во некои од меѓусебните спорови на градовите, настојувајќи на тој начин да го уништи нивното единство и да ги ослаби. Филип II Македонски (359 п.н.е. - 336 п.н.е.), по покорувањето на Илирите и Тракијците, успеал да ја освои цела Грција. Неговиот син, Александар III Македонски (336 п.н.е. - 323 п.н.е.) е една од најзначајните личности во светската историја. Тој најпрвин го скршил внатрешниот отпор во проширеното Македонско Кралство, а подоцна во походот против Персија, ја уништил огромната Персиска Империја и ја проширил македонската држава на три континенти - Европа, Азија и Африка, протегајќи се на Балканскиот Полуостров и Мала Азија, Блискиот Исток, Египет и Индија, и со тоа била создадена Македонската Империја.
По неговата смрт, оваа огромна империја, како резултат на несогласувањата на неговите генерали (дијадоси) околу тоа кој ќе биде негов наследник се распаднала на 3 дела и тоа: Кралство на Селевкидите, Кралство на Птолемаидите и Кралство на Антигонидите. Освојувањата на Александар III Македонски имаат суштествено значење за започнувањето на Хеленистичкиот период во светската историја.    
    
Продорот на Римска Република на исток доведува до таканаречените македонско-римски војни (215 п.н.е. - 168 п.н.е.) во кои Македонското Кралство управувано од Династијата на Антигонидите целосно потпаѓа под римска власт, а последниот македонски крал Персеј e одведен како роб во Рим. Таа станува римска провинција како дел од Римското Царство и е поделена на 2 дела - Македонија Прима и Македонија Салутарис. По поделбата на Римското Царство во 395 г. од н.е. на Источно и Западно Римско царство, Македонија станува дел од Источното Римско царство или Византија.

Во VI и VII век на Балканот и во Македонија се доселуваат Словените, достигнувајќи јужно до Тесалија, па дури и до Пелопонез. Тие се измешале со затекнатото месно население, во најголема мера со Тракијци и Илири, потоа антички Грци, антички Македонци, и др. На македонската територија, која тогаш се наоѓала под византиска јурисдикција, македонските Словени биле организирани во полудржавни формации - македонски склавинии. Склавиниите презеле повеќе напади против Византија и утврдените византиски градови.

Во 837 година Македонија почнува да потпаѓа под власта на бугарската држава, при што до средината на IX век поголемиот дел од Македонија потпаднал под бугарска власт, а другиот бил вклучен во рамките на Византија. Во  IX век, исто така, започнува и црковно-просветната дејност на солуњаните Кирил и Методиј, која се состоела од повеќе мисии за покрстување на Словените, но и во поставување на основите на словенската писменост, која започнува со создавањето на словенската азбука - глаголицата, во 855 година. Нивните ученици, Климент и Наум, ќе ја продолжат нивната дејност и кон крајот на IX век, ќе ја создадат Охридската книжевна школа и Преславската книжевна школа, со што Охрид набрзо прераснува во еден од најразвиените црковно-просветни и културни средишта на Балканот, лулка на словенската писменост.

Во X век Македонија ќе ја зафати богомилското движење и учење, за првпат создадено во велешко-прилепската област, како одглас на потчинувачкиот феудален црковно-економски систем. Тоа набрзо ќе се прошири не само во Македонија, туку и низ цела Европа.

Со востанијата во Македонија во втората половина на X век, во 969 година против бугарската и во 976 година против византиската власт била создадена македонската средновековна феудална држава, позната уште и како Самуиловото Царство). Македонската средновековна феудална држава постоела сè до 1018 година, кога била покорена од византиските војски. Во XIII и XIV век византиската власт врз Македонија била прекинувана со периоди на српско и бугарско владеење.

До крајот на XIV век Македонија целосно била покорена од Османлиите, со што нејзиниот економски и општествен систем бил разорен, а исто така, бил забавен и нејзиниот натамошен општествен и културен развој. Во 1767 година султанот ја укинал Охридската архиепископија.

Од XIV век во Македонија започнува да се засилува влијанието на српската варијанта на старословенскиот јазик. Причина за тоа било приклучувањето на македонските краишта кон тогашната српска држава. Тоа влијание се однесува главно, на правописот. Покрај тоа, во книжевните споменици од тоа време сè повидливи се и трагите од современите живи македонски говори.

Во времето на Отоманското Царство писменоста доживува опаѓање. Нејзиниот јазик уште повеќе се оддалечува од старословенската основа, затоа што во живиот народен говор веќе биле насобрани повеќе изразити промени. Покрај црковните богослужбени книги, во кои повеќе се водело сметка за старата писмена словенска традиција, се појавуваат сè повеќе и такви текстови што служат за читање на поширок круг луѓе или претставуваат написи за практична употреба.

Во XVI век се печатат и книги во Србија и Венеција. Во XVII век веќе доаѓаат во големи количества црковни книги печатени во Русија на рускословенски јазик.

За време на османското владеење положбата на Македонците и создавањето на македонска држава биле многу тешки. Неколку движења, чии цели се создавање на автономна Македонија, која го покрива целиот регион на Македонија, започнале да се појавуваат кон крајот на XIX век, а најстарата од нив е Македонската револуционерна организација. Во 1905 година таа била преименувана во Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО), а по Втората светска војна организацијата се поделила на Внатрешна македонска револуционерна организација (ВМРО) и Внатрешна тракиска револуционерна организација (ВТРО). Во почетокот организацијата не бирала националности туку била отворена за  ... обединување на сите незадоволни елементи во Македонија и Одринско, без оглед на нивната националност.... Поголемиот дел од членовите сепак биле Македонци. Во 1903 година ВМРО организира Илинденското востание против Османлиите, кои по некои првични успеси, вклучувајќи и формирање на Крушевската Република, било задушено со големи човечки загуби. Востанието и формирањето на Крушевската Република подоцна многу ќе влијаат кон создавањето на денешната Република.

Својот пат кон политичката независност, Македонија го градела во неколку последователни чекори, носејќи одредени правни акти. Така, најпрвин, на 25 јануари 1991 година, Собранието на Република Македонија донесло Декларација за сувереност. Подоцна, на 8 септември 1991 година бил одржан референдум за независност на Македонија при што референдумското прашање гласело:

Според тврдењето на тогашниот претседател на Собранието на Република Македонија, Стојан Андов, во август 1991 година тој имал долг и тежок разговор со претседателот на Република Македонија, Киро Глигоров (кој бил автор на референдумското прашање), убедувајќи го да го избрише вториот дел од референдумското прашање. Плашејќи се од воената интервенција од страна на ЈНА, Глигоров останал на својата формулација на референдумското прашање. Референдумот за независноста на Македонија бил бојкотиран од албанското население поради вториот дел од референдумското прашање, кое ја допуштало можноста за повторно влегување во сојуз со другите републики на СФРЈ. По успешно спроведениот референдум, на 17 ноември 1991 година бил донесен првиот Устав на Република Македонија, при што, за него не гласале пратениците-Албанци.

По донесувањето на Уставот, активностите за меѓународното признавање на Македонија ги презел претседателот, Киро Глигоров. На 16 декември 1991 година, Советот на министрите на Европската заедница (сегашната Европска комисија) донесол одлука да ја признае независноста на оние републики од СФРЈ кои ќе побараат признавање, но кои ги исполнуваат условите поставени од страна на Европската заедница. Притоа, рокот за донесување на дефинитивната одлука бил одреден за 15 јануари 1992 година. Со истата Декларација за Југославија, Европската заедница ги одредила условите за меѓународно признавање на републиките од СФРЈ:

да ги прифатат условите од Хашката конференција за Југославија, а особено оние од второто поглавје, кои се однесуваат на човековите права и правата на националните и етничките групи,

Во Декларацијата бил определен краен рок за доставување на пријавите од страна на републиките на СФРЈ (23 декември 1991 година). Потоа, пријавите на оние републики кои побарале признавање, со помош на претседавачот на Конференцијата за Југославија, биле проследени до Арбитражната комисија (предводена од франускиот правен експерт Робер Бадентер), која требало да даде мислење пред да се донесе дефинитивната одлука за признавање. Претседателот на Република Македонија, Киро Глигоров, навреме ја поднесол пријавата за меѓународно признавање, а Арбитражната комисија подготвила прелиминарен текст којшто го испратила до Република Македонија. Во мислењето на Арбитражната комисија (точката 2а) се изразувала одреден сомнеж во однос на желбата на Македонија за стекнување независност, предизвикан од вториот дел на референдумското прашање. Поради тоа, на 11 декември, во весникот „Нова Македонија“, претседателот Глигоров објавил реакција поради прелиминарното решение на Арбитражната комисија. Во писмото испратено до Бадентер, Глигоров го опишал доследното, последователно донесување правни акти за независноста на Македонија и дал објаснување за вториот дел од референдумското прашање - неговото убедување дека состојбата во СФРЈ ќе се смири со посредство на меѓународната заедница и дека ќе се создаде нов сојуз на републиките.

По оваа интервенција на Глигоров започнала интензивна комуникација меѓу македонскиот министер за надворешни работи, Денко Малески, и Арбитражната комисија за да се убеди Арбитражната комисија дека Македонија нема територијални претензии кон соседите. За таа цел, по совет на бадентер, биле донесени два амандмани на македонскиот устав: со едниот била извршена поправка на уставната одредба за начинот на промена на државните граници, а со вториот амандман се дало објаснување дека Македонија нема да се меша во внатрешните работи на Грција, преку својата заинтересираност за положбата на македонското малцинство. Откако двата амандмана биле усогласени со Арбитражната комисија, на 6 јанаури 1992 година, тие биле усвоени од страна на Собранието на Република Македонија. По расчистувањето на овие недоразбирања, Арбитражната комисија донесла мислење дека Македонија ги исполнува сите потребни услови за меѓународно признавање. Сепак, наспроти ваквата препорака, Советот на министрите на Европската заедница донесол одлука да ги признае само Словенија и Хрватска.

Општините на Македонија се административни единици од прв ред. Во август 2004 и март 2013, Македонија е реорганизирана на 80 општини; 10 од нив се Град Скопје, посебна единица на локална самоуправа и  главен град на државата.

Речиси сите општини се непроменети или само претопени од претходните 123 општини формирани во септември 1996; другите биле припоени една кон друга и границите им се променети. Пред ова, локалната управа била организирана во 34 административни единици на различни нивоа.

По број на население, најголема општина во Република Македонија е Општина Куманово со 105.484 жители, а најмала Општина Вевчани со 2.433 жители.

Република Македонија има површина од 25.713 км2 и нема излез на море. Република Македонија на исток граничи со Република Бугарија, на север со Република Србија и Република Косово, на запад со Република Албанија и на југ со Република Грција. Должината на државните граници изнесува вкупно 839 км, и тоа:

Значењето на географската положба на Република Македонија, како централна балканска држава која се граничи со четири држави, различни по својот стопански потенцијал и развиеност, е што тие се упатени на меѓусебна трговска размена и дополнување на нивните економии, токму преку територијата на Република Македонија.

Следната табела ја наведува точната географска положба на Македонија. Исто така, во неа се вклучени крајните точки на територијата.

Македонија е земја која што е заградена во нејзините граници и не излегува на море или океан. Таа географски е дефинирана со долината која што ја формира најголемата река на нејзината територија - Вардар, која се граничи со повеќе планински вериги. Во главно земјиштето е нерамно и сместено меѓу Шар Планина и Осогово кои се границата на долината на реката Вардар. Трите најголеми природни езера во државата се — Охридското, Преспанското и Дојранското Езеро. Тие лежат на јужната граница, и се поделени меѓу границите со Албанија и Грција. Охридското Езеро се смета за едно од најстарите езера и биотопи во светот. Регионот е сеизмички активен и во минатото се случиле многу катастрофални земјотреси, од кои најблизок е скопскиот земјотрес од 1963 кој сруши 80% од градот Скопје и уби околу 1.000 луѓе. Најголема котлина е Пелагонија на која се одгледуваат многу култури специфични за ова климатско подрачје, како на пример тутунот кој најмногу се одгледува во околината на Прилеп.

Највисоките 10 планини со своите највисоки врвови се:

Македонија исто така има и „сценски“ планини. Тие припаѓаат на две различни планински вериги: првата се планините од шарскиот предел која се надоврзува со западновардарската/пелагониска група на планини (Баба Планина, Ниџе, Кожуф и Јакупица) исто така позната како динарска верига. Втората верига е планинскиот ланец Осогово-Беласица, позната под името родопска верига. Планините во западниот дел се помлади и повисоки во однос на оние од источниот дел на земјата.

Според пописот од 2002 година, бројот на домаќинствата изнесувал 564.296, а на становите 698.143. Во вкупното население од 2.022.547 лица, населението на возраст до 19 години броeло 591.702 лица, додека во групата 60 и повеќе години имало 303.534 лица. Лицата на возраст од над 65 години опфаќале 10,57 % во вкупното население, додека младата популација од 0 до 14 години била застапена со 21,08 проценти.

Табела: Етничка структура на населението според пописот од 2002 година.

Табела: Структура на населението според верската припандост.

Благодарение на географската положба, сместена во територијата на централен Јужен Балкан, Македонија е трезор на скоро сите позначајни културни, историски епохи кои ја обележуваат европската цивилизација.

Античката, римската, ранохристијанската, византиската, словенската, отоманската се епохи кои оставиле богати културни траги на територијата на Македонија.

Овие културно–историски траги, ја одделуваат Македонија како специфична средина, со богати културни и духовни наследства, кои во дваесеттиот век, особено по Втората светска војна ќе придонесат или ќе бидат мошне значаен темел за создавање на специфична уметност и творештво кое има европски контекст и дострели.

Македонската книжевност започнува со Охридската книжевна школа од 886 година. Овие први пишани дела биле најчесто со религиозна тематика. Универзитетот (еден од најстарите во Европа) основан од Свети Климент Охридски во Охрид ќе биде колепка не само на македонската книжевност, туку и на книжевноста на целиот словенски свет.

Редакцијата на која се пишувале првите дела на овој универзитет, е еден вид на старословенски книжевен јазик кој бил универзален за севкупниот словенски свет. Старомакедонската книжевност ги опфаќа книжевноста на црковнословенскиот јазик со македонската редакција.

Старата македонска книжевност е поделена на два поголеми историски периода:

Охрид со својата Охридска книжевна школа, Кратово со својата Кратовска книжевна школа и Лесново со својата Лесновска книжевна школа биле центрите каде што се создавале дела на црковнословенски јазик.

Овој период е карактеристичен по својата религиска содржина, како и развојот и формирањето на македонските дијалекти со своите јазични карактеристики, кои почнале да се одделуваат и разликуваат од општословенската јазична практика.

Кон ова треба да се спомене и битолската препишувачка школа во која се реализирале исклучително вредни книжевни ракописи како што е Битолскиот октоих, Радомировото евангелие и други.

Од овој период се зачувани уникатни пишувани ракописи - манускрипти кои се меѓу највредните артефакти во светските музеи од Петроград, Москва до Лондон. Всушност ракописите од староцрковната македонска книжевна школа се најценетите дела и во уметнички и во историски контекст во целиот цивилизиран европски свет од тој период. Старомакедонските словенски пишувани книжевни ракописи се однесени од Македонија како најзначаен уметнички, историски, културолошки плен низ скоро сите позначајни музејски центри во Европа и светот.

Треба да се спомене, дека покрај кириличната база, од која се шири писменоста низ словенските народи, Македонија била и центарот на глаголицата – писмо на словенските народи, чија симболика и значење е предмет на проучување на светските јазичари.

Книжевноста во Македонија е групирана во повеќе фази и периоди:

Периодот од турската инвазија до 18 век е воглавно период на литературни дела создавани и препишувани со црковен јазик, библиски дела, ерминии, црковни календариуми и друго. Од овој период покрај споменатите препишувачки школи, за истакнување е Буковскиот книжевен центар, за кој Марко Цепенков, во своите дела пишува дека бил македонски Хиландар по бројот на книжевни дела и дека во деветнаесеттиот век, грчките освојувачи однеле енормна количина на книжевни дела мерена со товари.

Една од поглавните и позначајните етапи на развојот на македонскиот јазик е за време на преродбата, односно низ текот на 19 век. Овој период е познат како преродбенички, поради големиот број на литературни и национални дејци и напорите на истите за оформувањето на македонскиот стандарден јазик. Меѓу позначајните преродбеници се Крсте Петков Мисирков, Димитрија Чуповски и Ѓорѓија Пулевски кои со своите дела и залагања придонеле во голема мера за развојот на јазикот. Ѓорѓија Пулевски во македонистиката е познат по своите речници и воедно ги создава првите речници на македонскиот јазик. Димитрија Чуповски е значаен по своите залагања за осамостојување на Македонија и македонскиот јазик, слично со ставовите на Крсте Петков Мисирков.
Овој период во историјата на македонскиот јазик е познат по зачестената присутност на народниот македонски јазик, шаренило на дијалекти и различни македонски говори.

Поради недостаток на стандардната македонска азбука, поголем број од македонските преродбеници се служеле со странските соседни азбуки за запишување на мислите, како на пример користење на грчката, српската, бугарската или руската азбука при создавањето на литературните дела. Потребата од стандардизирање на македонската азбука била повеќе од неопходна и тоа било едно од главните задачи со кои се занимавале македонските преродбеници.

Реформите во македонската азбука, правопис и граматика од Крсте Петков Мисирков биле едни од најзначајните за македонскиот јазик и неговиот современ развој. Тие биле важни поради тоа што: стандардизацијата на македонскиот јазик во 20 век, обезбеди добра основа за понатамошен развој на современата македонска книжевност - период кој најбогат во историјата на самата литература.

Почетокот на кодифицираниот македонски литературен јазик започнува од крајот на деветнаесеттиот и почетокот на дваесеттиот век особено со делото „За македонцките работи“ на Крсте Петков Мисирков.

Мисирков којшто бил исклучителен полиглот, научник, европски интелектуалец, ги обележал, потенцирал и научно поставил елементите на посебноста на македонскиот јазик. Подоцна, особено во Вардарска Македонија, овие негови основи и научни аргументи ќе бидат исклучително важни во понатамошниот развој на македонскиот литературен јазик.

Македонскиот јазик не бил официјално признат до формирањето на македонската држава во рамките на Федеративна Народна Република Југославија во 1946 година.
Огромна заслуга за ова ќе има поетот, есеистот и мислителот Коста Рацин кој особено со поезијата објавена кон триесеттите години - во збирката песни „Бели мугри“ и есеите, особено за богомилите, ќе го продолжи патот на осамостојувањето и изградувањето на македонскиот литературен јазик. Неговото творештво било забранетo од владата на Југославија пред Втората светска војна. Кон ова треба да се додаде и поетскотo дело на Коле Неделковски, настанато неколку години подоцна и исто така објавено во странство поради политичките забрани и прогони.

По Втората светска војна, Блаже Конески и други, биле задолжени за составување на литературниот македонски јазик. Благодарение на тестаменталната заоставштина на Крсте Петков Мисирков и Коста Рацин, Блаже Конески, ќе ги објави фундаменталните дела за кодифицирањето на македонскиот литературен јазик, со кој, говорното подрачје од велешкиот, прилепскиот, битолскиот, охридскиот, кичевскиот говорен простор, ќе ги земе како подлога во изградувањето на литературниот јазик – со оглед на нивната подеднаква оддалеченост од соседните земји и можноста за нивна јазична пенетрација и влијание.

Поради слободата на пишување на македонски јазик, македонската книжевност во многу кратко време ќе го доживее својот процут. Ако кон ова се додаде богатата традиција останата уште од Св. Климент Охридски, по Втората светска војна во Македонија за кратко време ќе се случи специфичен литературен бум.
Најпрво, ќе се појави првата генерација на македонски поети: Ацо Шопов, Славко Јаневски, Блаже Конески, Гане Тодоровски, Јаневски, исто така, бил прозаист и автор на првиот македонски роман, „Село зад седумте јасени“.

Кон ова треба да се додадат и основоположниците на македонската драматургија, кои пред кодифицирањето на македонскиот литературен јазик ќе пишуваат драмски дела на народен македонски јазик, со кои ќе изиграат голема улога во националното будење на македонскиот народ: Војдан Чернодрински, Васил Иљоски, Ристо Крле. Кон нив достоинствено и со сериозни дела по војната ќе се надоврзат : Коле Чашуле, Томе Арсовски, Миле Неделковски, Горан Стефановски и Дејан Дуковски.

Современата македонска книжевност, покрај нејзините основоположници, има повеќе фази, кои главно се потпираат на генерациската промена која секогаш настапува со нова енергија и творечка естетика.

Современата македонска книжевност, или книжевноста на македонскиот јазик од завршувањето на Втората светска војна па сè до денес, е еден од најбогатите книжевни периоди во историјата на македонскиот јазик.

Овој период е карактеристичен првично со употребата на стандардниот пишан јазик, а што е поважно и забрзаното збогатување на македонскиот книжевен фонд.
Од првата генерација македонски писатели како што се Славко Јаневски, Владо Малески, Блаже Конески, Стале Попов, Ацо Шопов, Гане Тодоровски, Ѓорѓи Абаџиев, Иван Точко, итн. па сè до современите Георги Барбаровски, Петре М. Андреевски, Влада Урошевиќ, Богомил Ѓузел, Радован Павловски. Во средната генерација особено се истакнуваат делата на Радован Павловски – „Суша селидба и свадби“, Живко Чинго, со збирките на раскази „Пасквелија“ (1962) и „Нова Пасквелија“ (1965), во кои зборува за контраста на традицијата и новите идеи.

Неговиот роман „Големата вода“ ја покажува тагата и големината на детството.

Паралелно со збогатувањето на македонскиот книжевен фонд, цврсто се втемелила и книжевната критика, која особено се развила со воспоставувањето на високообразовните институции во слободната македонска држава.

Архитектурата има исклучително богата традиција во која се остварени низа значајни архитектонски дела.

Во археологијата со извонреден квалитет спаѓаат оние во Стоби во Градско, Хераклеја Линкестис во Битола, Лихнид, - Охрид и Скупи во Скопје.

Покрај објектите од Римското Царство: форуми, театри, бањи, вили, забележани се и најстарите христијански базилики особено оние во: Стоби, Хераклеја, Лихннид.

Подоцна во византиската епоха, се изградени и фрескописани цркви кои спаѓаат во светското културно наследство - Св. Софија во Охрид, Богородица Перивлептос, Курбиново, Вељуса. Заедно со други културни споменици, црквите од средниот век од XII и XIII век се познати насекаде низ светот, кои се карактеризираат со уникатна архитектура и уникатни фрески и икони.

За време на Отоманското Царство биле подигнати бројни споменици од богатото исламско градителство - џамии, чаршии, бањи.

Архитектурата во Македонија напоредно со ова се изградувала во духот на балканското градителско творештво, особено во градските куќи на живеење, какви што биле во Охрид (Куќата на Робевци), Крушево, Велес. Познатиот светски архитект Ле Корбизје, на пропатување низ Македонија, се инспирирал од овој вид на архитектура, применувајќи нејзини делови во своите ремек-дела и нарекувајќи ги пример за најфункционална архитектура.

Градот Битола, бил првиот македонски град во кој биле инкорпорирани западноевропските градителски искуства со примери на еклетички барок, класицизам, југендстил и елементи на ренесанса.

Современата архитектура во Македонија, особено по катастрофалниот земјотрес во Скопје во 1963 година, ја обележуваат градби од интернационалниот стил, со што, Македонија зазема повидно место во интернационалната светска архитектура особено со објектите: Музејот на современата уметност, Македонската опера и балет, Македонската академија на науките и уметностите, Центарот за култура во Битола и други.

Ликовната уметност во Македонија има богата традиција со извонредни уметнички дела:

Мозаиците од раното христијанство во Хераклеја Линкестис, Охрид, Стоби.

Фрескоживописите во: Св. Ѓорѓи во Курбиново, Богородица Перивлептос во Охрид, дело на зографите Михајло и Евтихие, Нерези итн.

Првите почетоци на профаното сликарство се јавуваат кон крајот на деветнаесеттиот и почетокот на дваесеттиот век. Тие се поврзани со економските и социјалните промени во Македонија, а особено со постепеното формирање на граѓанската класа и градската средина во истиот тој период. Несомнено, и пробивот на информации, преку допирите со соседните земји и воопшто со Европа, придонеле да се зачнат настојувања за едно поинакво разбирање на уметноста.

Зародишот на ова се чувствувал во делата на зографите: Димитриј Андонов-Папрадишки (околу 1858-1954 г.) Ѓорѓи Зографски (1870-1945 г.) кој бил вториот македонски зограф кој настојувал да биде и световен сликар. 
Без оглед на спомнатата извесна поврзаност на нашата прва предвоена генерација со последните зографи, нивното вистинско образование и ликовни концепции се сосем различни од творештвото што непосредно им претходело.

Иако подолго време се мислело дека почетоците на современото ликовно творештво во Македонија почнало околу 1920 година, најновите проучувања, откриваат дека тоа било многу порано – кон крајот на 19–от век со творештвото на Александар Ѓаконов, Коста Шкодреану и Владимир Бециќ. Првиот учел во Виена и донел сликарство под влијание на австрискиот бидермаер стил.

Вториот, Шкодреану, доаѓа од Фиренца и исто како и Ѓаконов, во Битола, каде што како академски сликар, кој учел во Рим, донел сликарство кое содржело елементи на венецијанското барокно сликарство.

Владимир Бециќ, завршил академија во Минхен и неколку години работел во Битола, до 1916 година.

Создал поголем број на пејзажи со постимпресионистички стил и актови со рани сезановски елементи, а во Битола ја отворил и првата самостојна академска ликовна изложба во Македонија и пошироко.

Помеѓу 1920 и 1930 година биле самостојните изложби на Димитар Пандилов Аврамовски и Лазар Личеноски во 1927 година, на Никола Мартиноски и Личеноски во 1929 година.

Почнувајќи од 1930 година, ликовната уметност во Скопје добила поголем интензитет. Според бројот на самостојните изложби во Скопје и другите места на бивша Југославија, како и надвор од неа, најактивни биле Мартиноски и Личеноски.

Во континуитет современото македонско сликарство продолжило во творештвото на Вангел Коџоман, Борко Лазески, Димитар Кондовски, Родољуб Анастасов,Васко Ташковски, Вангел Наумовски... Неколку македонски повоени генерации на сликари се во паралела и актуелност со светските ликовни струења за што зборуваат нивните бројни меѓународни награди и изложби.

Во вајарството освен основоположникот Димо Тодоровски, кој се смета за основач на современата македонска скулптура, извонредни се делата на Петар Хаџи Бошков, Боро Митриќески, Новак Димитровски и Томе Серафимовски.

Музејот на современа уметност и Уметничката галерија во Даут-пашин амам се сметаат за суштинските галериски институции. 
Во последно време полека се прифатени и влијанијата блиски на новата фигурација, неодадаизмот, поп-артот, фантастиката итн. Во некои остварувања присутен е и обидот за укинување на границите помеѓу традиционалната поделба на сликарството и скулптурата, создавање на композитни пластични објекти, каде што се чувствува средбата меѓу сликарството, вајарството, архитектурата и применетата уметност. Овие стремежи во непосредната пластична постапка, често се манифестирале со амбивалентноста на своите први обиди, со интерференција на разни спротивни настојувања: особено поради свесниот или спонтан обид во поранешната стилска.
 

Историјата на филмското творештво во Македонија е старо околу 110 години. Првиот филм бил снимен во 1895 година од страна на браќата Јанаки и Милтон Манаки, во Битола, со што започнала богата филмска традиција во регионот, која продолжува и денес.

Во изминатиот век, медиумот на филмот ја отсликувал историјата, културата и секојдневниот живот на македонскиот народ. Со текот на годините, многу македонски филмови беа претставени на филмски фестивали ширум светот, а неколку од овие филмови добиле престижни награди. Најпознат македонски режисер е Милчо Манчевски, чиј дебитантски филм „Пред дождот“ беше номиниран за Оскар, а бил добитник на Златниот лав, на фестивалот во Венеција.

Првиот македонски игран филм е „Фросина“, снимен во во 1952 година. Сценариото го напишал Владо Малески, кој ги напишал стиховите за македонската химна. Еден од поистакнатите филмови од тој период е и првиот игран филм во боја „Мис Стон“.

Покрај Милчо Манчевски, други истакнати македонски режисери се Бранко Гапо, Кирил Ценевски, Димитрие Османли.

Македонија има исклучително богато музичко наследство.

Еден од најзначајните композитори на византиското музичко творештво бил композиторот Јован Кукузел, од Дебар.
Студиите на Сотир Гулабовски, „Октоехос“ во врска со традицијата на македонските духовни и црковни хорски химни се значаен придонес за македонската и балканската културна историја.

По првата генерација модерни македонски класични композитори:Трајко Прокопиев, Тодор Скаловски, Стефан Гајдов, Петре Богданов Кочко и Живко Фирфов доаѓаат композиторите Кирил Македонски, ( првата македонска опера), Глигор Смокварски, Властимир Николовски, Тома Прошев, Томислав Зографски, Михајло Николовски, Љубомир Бранѓолица, Стојан Стојков, Ристо Аврамовски, Томе Манчев, Димитрије Бужаровски Гоце Коларовски .

Македонската филхармонија била основана во 1944 година во Народна Република Македонија, и била најстарата културна институција во областа на музиката.

Во текот на 1950 година, бил основан првиот Македонски балет, од Глигор Смокварски и операта „Гоце“ од Ќирил Македонски. 
Периодот по нив, донел еден вид на ренесанса на македонската музика, фокусирана на иновациите и оригиналните творечки имагинации.
Поистакнати оперски пејачи од овој период биле: Данка Фирфова, Павлина Апостолова, Георги Божиков и Зина Креља. Во овој период се истакнувал и пијанистот Ладислав Палфи.

Во Македонија има 13 професионални театри.

Во последните триесет години во Прилеп се одржува традиционален фестивал на македонски професионални театри во чест на Војдан Чернодрински, основачот на современиот македонски театар. 
Покрај нив постојат уште неколку меѓународни театарски фестивали: МОТ, во Скопје, фестивалот на комедијата во Куманово, фестивалот на монодрамата во Битола и други.
Секоја година во Кочани се одржува фестивал на аматерски и експериментални театарски претстави.

Во македонскиот театар голем е списокот на талентирани актери, режисери, драмски писатели, сценографи, костимографи, композитори: Љубиша Георгиевски, Александар Ѓурчинов, Благоја Марковски, Владимир Милчин, Кирил Ќортошев, Слободан Унковски, Владо Цветановски...

Република Македонија по стекнувањето на својата независност од СФРЈ излегува како нејзина најсиромашна република. Во април 1992 година, Македонија прогласи монетарна самостојност, преку воведување сопствена парична единица - македонскиот денар. Во првата половина на 1990-тите, македонската економија се наоѓаше во длабока рецесија, предизвикана од бројни фактори: распадот на заедничкиот пазар, војните во поранешна Југославија, грчката блокада, санкциите кон СР Југославија, начинот на спроведување на процесот на приватизација на претпријатијата, проблемите во банкарскиот сектор и многу други. Од 1996 г., економијата полека почнува да забележува раст, но тоа повторно се прекинува со војната во Косово од 1999 и домашниот етнички конфликт од 2001. Денес, Република Македонија сѐ уште го нема достигнато ни нивото на развиеност од осамостојувањето 1991 (највисокото ниво воопшто го има достигнато во 1987).

Економијата е пост-транзициска, со голем број сѐ уште нерешени транзициски проблеми. Невработеноста е најголем проблем, 38% (2005). Корупцијата е системска појава. Неефикасното судство исто така негативно се одразува врз економијата. Нивото на домашни и странски инвестиции е ниско. Пазарното стопанство го нарушуваат неколку монополи. Сивата економија е широко распространета и има проценки дека претставува од 20% до 40% од економската активност. Од друга страна макроекономските показатели веќе подолго време се добри, т.е. од средината на 1990-тите се одржува ниска, едноцифрена стапка на инфлација и низок буџетски дефицит. Исто така, Македонија е релативно малку задолжена земја. Државата располага со средно квалификувана но евтина работна сила. Инфраструктурата е во релативно добра состојба, но сепак, потребни се дополнителни инвестиции во оваа област (пред сѐ во транспортно-комуникациско поврзување исток-запад). Република Македонија е членка на Светската трговска организација и има отворена економија, високоинтегрирана во меѓународната трговска размена (во 2005 г., вкупната размена со странство изнесуваше 79,5% во БДП).

Моменталната вкупна должина на патната мрежа во Македонија изнесува 10.600 км:

Должината на модерните патишта е 5.100 км.

Најзначаен автопат е меѓународниот автопат E-75. Започнува во Остенд - Белгија, поминува преку Брисел - Нирнберг, Виена - Будимпешта - Белград - Солун до Атина во Грција. Вкупната должина во Македонија изнесува 201 км. Поминува низ централниот дел на земјата, по должината на реката Вардар, и претставува главна артерија на патната мрежа на земјата.

Железничкиот сообраќај во Македонија е во целосна надлежност на Македонски железници

Во 2016 година, во Македонија биле регистрирани 58 политички партии, т.е. една партија на 33.000 жители. Претходно, бројот на партии бил далеку поголем: во 2009 година имало 99 партии, а во 2005 година дури 150 партии биле зеведени во судскиот регистер.

Република Македонија во моментов има Статус на Кандидат за земја членка на Европската Унија. Хронологијата на односите помеѓу Македонија и ЕУ, датира уште од 1992 година кога првиот претставник на Република Македонија е назначен во Брисел. Во моментов Република Македонија исчекува да отпочне преговори за полноправно членство во ЕУ.

Исто така на Република Македонија и е ветено членството во НАТО веднаш по разрешувањето на спорот околу уставното име кое државата го има со Република Грција.

Поради притисоците од Република Грција (политички, економски, културни, ...), во 1993 година, државата била примена во Обединетите Нации под привремената референца Поранешна Југословенска Република Македонија, иако била признаена под нејзиното уставно име од 133 земји меѓу кои и постојаните членки на Советот за безбедност: Соединетите Американски Држави, Кина, Русија, Обединетото Кралство; членките на ЕУ: Шведска, Австрија, Ирска, Луксембург, Словачка, Естонија, Чешка Република, Унгарија, Литванија, Романија, и Бугарија; сите поранешни југословенски републики: Хрватска, Босна и Херцеговина, Црна Гора, Србија и Словенија; други земји кои ја признале Македонија под уставното име се: Турција, Индија, Канада, Швајцарија, Индонезија, Аргентина, Израел, Бразил, Саудиска Арабија, Иран, Украина итн. Во 2018 година, Македонската влада, предводена од претседателот Зоран Заев, по преговорите со грчката влада, предводена од претседателот Алексис Ципрас, се договориле името на државата за внатрешна и надворешна употреба да биде „Северна Македонија“. Новото име стапило во службена употреба на 11 февруари 2019 година.




#Article 33: Санаториум (музичка група) (368 words)


Санаториум — македонска треш метал музичка група оформена во Скопје во 1987 година. На почетокот настапуваат во малите клубови и гаражи низ градот, за потоа да направат пауза до 1990 година заради заминување на членовите на бендот во војска. По завршувањето на обврските, започнуваат сериозно да работат на музичко поле, подготвувајќи музика, текстови, аранжмани, сценски настапи и сл. За кратко време, САНАТОРИУМ успеваат да го привлечат вниманието на публиката и критиката. Тоа е поводот да бидат поканети на најголемиот метал фестивал во Југославија, HARD METAL (Нови Сад 1991 и Белград 1992) каде добиваат повеќе понуди за снимање на нивниот деби албум, но  тоа не го реализираат заради распаѓањето на Југославија. Конечно, во 1992 година САНАТОРИУМ влегуваат во студиото на Македонската Радио Телевизија и го снимаат својот деби албум.

После издавањето на албумот На работ на разумот, тргнуваат на турнеја низ Балканот и соседните земји, од каде произлегува и вториот снимен материјал наречен Live in Hungary, како и видео од истиот настап. Во 1996 година го реализираат третиот албум наречен No More, комплетно испеан на англиски јазик, освен бонус песната која е на македонски. После издавањето на албумот престојат низа концерти низ Европа.

Деби албумот На работ на разумот е снимен и миксуван во М-2 студиото на МРТВ во периодот април-ноември 1992. Вториот материјал Live in Hungary е сниман во Сегед (Унгарија) во декември 1992 година. Третиот албум No More е сниман и миксуван во City Sound Studio во Скопје, од ноември 1995 до април 1996 година. Во август 2000 година, по подолга пауза САНАТОРИУМ настапуваат на фестивалот METAL 2000 во Софија заедно со легендите Motorhead. Забележителен настап имаат и на фестивалот Таксират 2 на 25.11.2000 година. На 16.6.2001 го промовираат своето ново CD кое го содржи комплетниот материјал од првиот албум На работ на разумот дополнет со две нови песни, снимени во студиото на Дарко Димитров, како и три концертни снимки.

Потоа следат настапите за промоција на албумот низ градовите во Република Македонија, како и концертите со Slayer и Halford во Софија (Бугарија) и со Soulfly во Белград (Србија). Во моментот тие работат на нивниот следен албум. На 10 декември 2016 година, групата настапила на завршната вечер на 18. издание на „Таксират“, во „Метрополис арената“.

 евидентирани од .




#Article 34: Браќа Миладиновци (848 words)


Браќата Димитар (Струга, 1810 - Цариград, 23 јануари 1862) и Константин (Струга, 1830 - Цариград, 18 јануари 1862) Миладинови се едни од главните претставници на македонската преродба во средината на XIX век.

Димитар и Константин се родени во семејството на грнчарот Ристе Миладинов и сопругата Султана Миладинова, од осумте деца, шест синови (Димитар, Тане, Наум, Мате, Апостол и Константин) и две ќерки (Ана и Крста).

Браќата завршиле основно училиште во Струга, а подоцна и гимназија во Јанина, денешна Грција.

Средниот брат Наум Миладинов ја завршил Духовната академија на патријаршискиот универзитет Халки во Цариград и дипломирал на отсекот музика и граматика. Наум во 1843 година напишал учебник по музика, прв од таков вид во Македониjа, додека при собирањето на народните песни истите ги запишувал со нотни записи, ги мелографирал, па така тој е нашиот прв музичар и мелограф.

Најмалиот брат, Константин, дипломирал во 1852 година на Филозофскиот факултет во Атина, отсек грчка филологија.

Со диплома на учители браќата се вратиле во родниот крај каде учителствувале во повеќе места. Во училиштето во Охрид, Димитар Миладинов се сретнал со познатиот руски научник, славистот Виктор Иванович Григорович. Оваа средба била пресудна Миладиновци да почнат да се занимаваат и со собирачката дејност-собирање и запишување на македонски народни песни и други умотворби, кои подоцна ги отпечатиле во еден голем Зборник. Во таа дејност се вклучил и средниот брат Наум Миладинов.

Во тој период Македонија била дел од Отоманското Царство. Освен тешкото турско ропство, на народот во Македониjа му се заканувала и денационализација и елинизација преку елинското просветување и црквата, кои биле во власта на грчката Цариградска патријаршија.

Димитар Миладинов, кој бил целосно прословенски ориентиран, често доаѓал во судир со гркоманите во Битола, а по еден таков судир со битолскиот митрополит Венедикт, тој ја напуштил Битола и Македонија. Димитар притоа работи како учител во влашкото училиште во влашкото село Трново близу Битола, наследувајќи го дедо сѝ. Во Сремски Карловци и Нови Сад имал прилика да се запознае со животот на Србите под австроунгарска власт, каде уживале потполна културна автономија. Подоцна заминал во Белград. При престојот во овие краишта, тој се запознал со идеите на панславизмот и Илирското движење, кои во потполност ги прифатил како свои. При крајот на 1856 година, Димитар Миладинов се вратил во Струга и го испратил братот Константин во Русија да студира словенска филологија на Философскиот факултет при Императорскиот универзитет во Москва.

Имајќи го собраниот материјал од народни умотворби, Константин целосно се ангажирал во реализирање на идејата за нивно печатење. Работејќи на редактирање на песните и другите народни умотворби и нивно подготвување за Зборникот, Константин и самиот почнал да пишува поезија. Поетското творештво на Константин Миладинов, иако скромно, само петнаесет песни, го става на пиедесталот на македонската нова литература како основоположник на македонската уметничка поезија. Со песната „Т'га за југ“, која има 70 препеви на 42 јазици, секоја година се отвораат Струшките вечери на поезијата.

Суровата руска зима и бедниот живот штетно се одразиле врз здравјето на Константин, па во 1859 година тој заболел од туберкулоза. Покрај подмолната и тешка болест, Константин го разочарал и неуспехот во настојувањата да се испечати Зборникот од народни умотворби. Основната причина за непечатењето на Зборникот во Москва е судирот на Миладиновци со Цариградската патријаршија во екот на преродбенската борба.

Во јуни 1860 година, не довршувајќи ги студиите, Константин Миладинов ја напуштил Москва. На пат за дома, во Виена, се сретнал со хрватскиот епископ Јосип Јурај Штросмајер, поглаварот на Хрватската католичка црква, со кого контактирал уште од Москва, пишувајќи му за намерите за печатење на Зборникот. При оваа средба, бискупот Штросмаер прифатил да го финансира печатењето на Зборникот.

На 24 јуни 1861 година, од печатницата на Анте Јакиќ, во Загреб, излегол од печат Зборникот од народни умотворби на браќата Миладиновци - Бугарски народни песни, собрани од браќа Миладиновци, дело со речиси 600 македонски народни песни и точно 77  други (отстапени од фолклористот Васили Д. Чолаков).

Како што докажува дописката на Миладинов во Москва, сè до печатењето на книгата таа го имала работниот наслов „Македонски народни песни“ и оваа промена во последен момент е предмет на контроверзии (всушност, насловот „Бугарски народни песни“ за првпат се спомнува во писмо на Чолаков до Др. Фрањо Рачки кусо пред самото печатење).

Во додаток на речникот, исто така се наоѓа и дел од првиот македонско-хрватски речник што Миладинов го спремал но не го објавил во целост (2000 збора) заради големината на Зборникот.

Зборникот побудил голем интерес меѓу славистичките и фолклористичките кругови на словенските земји и Европа, што се гледа од имињата на претплатниците на Зборникот.

Константин, пресреќен што животната цел, негова и на неговиот брат, е исполнета, зел неколку примероци од Зборникот и во средината на јули 1861 година го напуштил Загреб, тргнувајќи за родниот крај. Патем се задржал во Белград каде дознал дека неговиот брат Димитар веќе половина година чемрее во турските затвори.

Така наместо за Струга, тргнал директно за Цариград и никогаш повеќе не го видел родниот крај. Набрзо по пристигнувањето во Цариград и Константин бил фатен и фрлен во цариградските зандани.

Обвинети како шпиони против кои, според изјавата на официјалните турски власти, се подготвува судски процес, браќата Миладиновци умреле во цариградските затвори, во 1862 година, под засега неразјаснети околности.

 




#Article 35: Струга (8393 words)


Струга — град во југозападниот дел на Република Македонија и административен центар на истоимената општина. Градот Струга лежи во рамнината на Струшкото Поле на двата брега на реката Црн Дрим и на северниот брег на Охридското Езеро. Има 16.559 жители (2002 г.) и се наоѓа на 171 километар југозападно од главниот град Скопје.

Античкото име на градот е Енхалон кој на старогрчки значи јагула и во тоа време градот бил мала населба. Подоцна населбата го добива името Струга.

Името на Струга произлегува од чист и карактеристичен словенски збор. Народот од Струшко и Охридско дава две свои објаснувања за потеклото на ова име.

Според првото народно толкување, името Струга доаѓа од отворената географска положба на градот: место каде што постојано струже (дува) ветер.

Второто е сосем поинакво : Одамна некогаш македонските Словени (Брсјаци и Мијаци) во Струшко се занимавале со сточарство и во точно определено време ги дотерувале многубројните овци на стриг (стрижење волна) во близина на истекот (Устата) на Црн Дрим од Охридското Езеро. Меѓутоа, тоа може многу пологично да се поврзе со преминот низ ограда за молзење овци, наречен струга (страга, стронга).

Некои автори тврдат дека градот е наречен така заради тоа што Црн Дрим поминува низ далјаните (турски збор за место заградено со трски и друг материјал за лов на јагули и риби воопшто).

Можеби е најблиску до вистината објаснувањето дека Струга значи речен ракав, притока (во случајов истек на Црн Дрим) и тоа на место со уреди за риболов.

За првпат под словенското име Струга, градот се споменува во еден документ од XI век. Во друг документ од XVI век (Калимановата грамота) е дадена една царска повелба „приходите од рибното ловиште на град Струга да се испраќаат на Зографскиот манастир“.

Струга е стара населба која потекнува од неолитскиот период. Во антиката, Струга има многу профитирано заради тоа што се наоѓала на патот Вија Егнација, кој ги поврзувал Источното и Западното Римско Царство. Археолошките наоди и откриените пишувани споменици зборуваат дека животот овде датира уште од праисторијата. Првата неолитска населба е регистрирана околу 3.000 години п.н.е. Античкото име на градот е Енхалон што значи јагула, а сегашното име Струга го добива подоцна  од старословенскиот збор „страга“ што означува премин.

Врз основа на некои археолошки наоди, се претполага дека античкиот град Енхалон, најверојатно основан од припадниците на илирското племе Десарети, се наоѓал во непосредна близина на денешната рекичка Климетица. Меѓу поважните археолошки наоди спаѓаат: една надгробна плоча со релјеф (од IV век) и една стаклена ваза во боја, за која се претпоставува дека е донесена од Египет, потоа римски милјоказ и неколку стари гробови со украсни предмети и керамика, откриени при црквата Св. Ѓорѓија. Стариот историчар Полибие дава податоци за борбите меѓу древните Македонци и Илирите во Охридско и тврди дека кралот Филип II го зазел Енхалон во 334 година п.н.е. Во 148 година п.н.е. градот потпаднал под власта на Римјаните, кои го изградиле прочуениот стратешки пат Вија Егнација за да го поврзат Рим, преку Драч и Солун, со Цариград. Тој пат поминувал и низ древниот Енхалон.

Во тоа време градот Енхалон извезувал во другите области на Римското Царство земјоделски и сточарски производи, а внесувал предмети за практична употреба од злато, сребро, од метал воопшто и од стакло. Римската власт прекратила во IV век. Тогаш Охридската област била приклучена кон Епир. Речиси во исто време, почнува и ширењето на христијанството во Струшко. Се претпоставува дека прв христијански мисионер во овие краишта бил антиохискиот епископ Еразмо. Тогаш тука биле изградени повеќе цркви.

По масовното навлегување на Јужните Словени, кои го преплавиле Балканскиот Полуостров, на некогашната илирска територија, крај бреговите на Охридското Езеро, стигнале припадниците на словенското племе Березити (Брсјаци). Тие дошле од исток, преку Битолско и Преспа. Березитите, несомнено, едно од најголемите македонски словенски племиња, се населиле и во Струшко, каде се измешале и со еднокрвните Мијаци, коишто таму навлегле од север.

Веројатно тогаш, кон крајот на VI или во почетокот на VII век, Березитите ја основале денешна Струга. Некои автори претпоставуваат дека Березитите нашле на тоа место пусти урнатини од многу постара несловенска населба.

Постои и друга можност за разгледување на ова прашање. Можеби древниот град живеел сè до наближувањето на Берзитите во Охридско и Струшко, кога неговите илирски и други жители, опфатени од страв, го напуштиле и се засолниле по планините. Ако било така, Македонските Словени до темели го разурнале градот и изградиле нова населба, слична на населбите што ги правеле во општословенската прататковина, некаде зад Карпатите.
Околината на новиот град мошне прилегала на некои месности во прататковината. Поточно: околу истекот (устата) на Црн Дрим се протегало големо мочуриште - што веројатно го покривало целото денешно Струшко Поле - полно со разновиден и богат растителен свет (шевар, трски и др.), а и со диви животни. Заради тоа, жителите на младата населба Струга немале зошто да се плашат од недостиг на храна. Березитите биле одлични ловци и риболовци, а Црн Дрим и Охридското Езеро им давале неограничени можности за богат риболов. Оваа необично важна стопанска основа, потоа изобилството со вода и со други природни богатства во најнепосредната околина, ѝ овозможиле на Струга да се развива постепено и непрекинато, до одредени граници, обусловени од близината на Охрид, град со очигледно поважна и поклучна стратешко-географска положба. Околу Струга никнале словенски полски и планински села. Таа им станала центар во секој поглед.

Набргу по доаѓањето на бугарските несловенски племиња на Балканскиот Полуостров, нивните ханови се стремеле да ги прошират границите на својата држава за сметка на другите Јужни Словени и на Византија. Ханот Пресијан навлегол во источниот дел на Македонија, најверојатно во Брегалничката област и северно и јужно од неа. Кнезот Борис (853-888), којшто ги присилил Бугарите на покрстување, ги истиснал Византијците од територијата на цела Западна Македонија и ја покорил Струга со околината. Тој навлегол длабоко и во Албанија, каде живееле и Словени.

Отпрвин Византија воопшто не сакала да ја признае новата положба во овој дел на Балканскиот Полуостров, но подоцна, во 864 година, склучува договор со бугарскиот кнез Борис I и ја признава, де јуре, неговата власт во новопокорените области, значи и во Македонија. Струга останала под бугарска власт и во времето на бугарскиот цар Симеон Велики (893-927), кој настојувал сосема да ја истисне Византија од Балканот, за да создаде едно огромно јужнословенско царство (такви идеи имале подоцна и македонскиот цар Самуил и српскиот цар Душан).

Положбата на Македонските Словени во Струга и Струшко била просечно добра во времето на Самуиловото владеење, иако тој водел постојани војни против Византијците. Тогаш, во овој крај, богомилите биле во мнозинство, но не ги прогонувале. Големо влошување настапило по воспоставувањето на византиската власт во Македонија. Струга се нашла во границите на Охридската тема и била изложена на сурова феудална експлоатација.
Византиските службеници (и воените и цивилните), дојдени крај Црн Дрим од поголеми и поразвиени градски центри во царството, свесни за временоста на своето живеење таму, се стремеле да го исползуваат своето службување побргу да се збогатат за сметка на македонските Словени. Притоа, тие не знаеле за милост. Цеделе сè што можело да се исцеди, ограбувале сè што можело да се ограби. Во тоа особено се истакнувале државните органи за собирање на даноци, а и грчкото духовенство, кое правело сè за да ја отстрани од употреба словенската богослужба во црквите. Познатиот Охридски архиепископ Теофилакт (1084-1108), кој го превел и го прикажал како свое опширното житие на Климент Охридски (а потоа го изгорел словенскиот оригинал), во некои свои писма се жали дека државните органи ги оптоварувале неговите поданици - рибарите и воденичарите - со двојно зголемени даноци, без да имаат законско право. Тоа се однесувало и за Македонските Словени во Струшко, зашто и тие му биле „поданици.

Струга потпаднала повторно под бугарска власт во времето на Калојан (1197-1207). Таа и робувала на бугарската држава и во времето на Иван Асен (1216-1240). Може да се рече дека пак заживеела слободно, како во времето на Самуила, по создавањето на самостојната државичка на македонскиот феудален владетел Стрез.

Струга и Струшко пострадале многу во текот на XI век, кога Норманите, предводени од Роберт Гвискард и од неговиот син Боемунд, навлегле длабоко во Македонија, по Вија Егнација. Пред пристигнувањето на норманските освојувачи, византиските власти во Охридската тема собрале војници за својата пешадија. Исто така, при поминувањето на Норманите, Струшко било пљачкосано. Воинствениците од Северна Европа извршиле бројни злосторства во Струшко. Некое време градот се наоѓал и под власта на Епирците, чијшто деспот Теодор Ангел Дука Комнин бил крунисан за цар од охридскиот архиепископ Димитар Хоматијан (1217-1234) (автор на кусото житие на Климент Охридски).

Во XI век Струга ја посетува византиската патописка Ана Комнина во чии записи Струга се нарекува град на сто мостови. Во средниот век благодарение на веќе постојната Вија Егнација и Самуиловите новоизградени патишта Струга веќе станува и богат трговски центар. Патописецот Бернард ја опишува како значајна крстосница, а Евлија Челебија кој овде престојувал во втората половина на XVII век сведочи за големите струшки панаѓури, по два во текот на годината, на кои доаѓале и до 50.000 посетители. Месноста на кои биле изградени илјадници дуќани и други објекти и денес се нарекува Панаѓуриште. Во градот, XIX век поминува во знакот на преродбата и ослободувањето од грчкото духовно влијание. Токму Струга преку браќата Димитрија и Константин Миладинови станува предвесник и средиште на македонската народна преродба.

По обновата на Византиското Царство во 1261 година, Византијците управувале околу 20 години во цела Македонија, без да бидат вознемирувани во тоа од некоја страна. Но, во текот на истиот век, започнува ширењето и зацврстувањето на српската власт кон југ, на територијата на Македонија. Српскиот крал Милутин бил прв што зазел македонски области. Душан Силни (1331-1355) ја вклучил Струга во границите на своето големо царство, со престолнина во Скопје. Тој го именувал за управител на Охрид и Струга севастократорот Бранко Младеновиќ (татко на Вук Бранковиќ). Но, поверојатно е дека практично власта ја држел неговиот син Гргур Бранковиќ.

Во тоа време Струга и натаму е познат стопански центар, особено со развиениот риболов. Во една повелба на царот Душан Силни, градот Струга се споменува како рибарско ловиште подарено на храмот „Света Богородица Перивлепти, во Охрид. Од истиот документ се гледа дека тогашната Струга се делела на две градски целини: Вранинска Струга и Мала Струга, најверојатно наречени така според речните ракави на Црн Дрим, при далјанот.

Цар Душан им овозможил на прочуените дубровнички трговци да можат да се движат низ неговата држава. Таа положба придонела да се развие трговијата во позначајните македонски градови. Карваните на дубровничките трговци, натоварени со скапоцена и разновидна стока од западните европски земји, се задржувале главно во Скопје, тогашна престолнина на српската држава, а еден помал дел од трговците го продолжувале својот пат и кон јужниот дел на Македонија. Тие често ги посетувале и Прилеп, Битола и Охрид. Дубровничките трговци, кои ќе стигнеле до Охрид, наминувале и во Струга за да го продадат она што го носеле, но и за да купат струшки сточарски и земјоделски производи.

Душановиот наследник, кралот Урош, не бил кадарен да го спаси царството од цепкање и слабеење. Одделни српски феудалци се стремеле да станат што е можно посамостојни и да не зависат од централната власт. Тогаш се засилил амбициозниот крал Волкашин (1365-1371). Тој успеал да ја зајакне својата власт во Прилепско, Битолско, Охридско и Струшко. По неговото загинување во Битката кај реката Марица, во 1371 година, таа територија ја наследил легендарниот јунак од народната поезија на сите Јужни Словени Крале Марко (1371-1395). Иако турски вазал, Крале Марко се грижел да ги заштити Македонските Словени од сè почестите турски грабежи во овој дел на Македонија. Струга не останала долго под непосредната власт на Крале Марко, зашто великиот жупан Андреа Гропа (најверојатно по потекло Албанец) се зацврстил во Охридско и во Струшко како самостоен господар. Но, и Гропа не можел да направи нешто позначително за заштита на населението во својата област. Во тоа време Турците започнале трајно да ги освојуваат и покоруваат македонските градови. Прочуениот војсководач Тимур Таш-бег, организирал поход од Самоков преку Овче Поле кон Југозападна Македонија. Неговите војски ги зазеле градовите Штип, Велес, Прилеп и Битола. Во хрониката на турскиот автор Ашик-паша Заде „Теварих-и-ал-Осман“ за турското навлегување е запишано:

По стабилизацијата на турската власт во Македонија, била извршена управно-територијална поделба на целата земја. Во 1582 година, во Охридскиот санџак влегувале следните нахии: Охрид (со Струга), Преспа и Дебрца (од Охридската каза) и Горни Дебар, Жупа и Река (од Дебарската каза).

Кон крајот на 1670 година, славниот патописец Евлија Челебија ја посетил и Струга, за која запишал дека е едно од местата од кои бил земен најголемиот данок во крв. Според неговото сведоштво, во Струга се наоѓал стар, дрвен мост со околу 12 сводови и со должина од околу 50 метри, а на мостот бил изграден дворецот на агата којшто го чувале 45 вооружени гавази. Во тоа време, еднаш во годината, во Струга се одржувал голем панаѓур, којшто траел десет дена, а на којшто се собирале околу 40-50.000 луѓе и околу илјада трговци. Главни занаети во градот биле кујунџиството, самарџиството, грнчарството итн.

Во почетокот на XVII век се засилило грчкото влијание во Струга и Струшко. Грцизмот навлегувал тогаш од јужните дијацези на Охридската архиепископија. Дотогаш, градот крај Црн Дрим ја беше запазил словенската богослужба, а и натписите на фреските и на иконите биле на словенски јазик, со кирилски букви. Струшките свештеници и калуѓери препишувале неуморно и со голема љубов словенски ракописни книги. Како доказ за тоа, може да се земе и фактот дека во Струга е најден словенскиот превод на службата на Климент Охридски, во препис од српската редакција од XV век. Соживеана со словенската традиција во црквите и во ќелијните училишта, приклучени кон храмовите, Струга пројавила необично жилав отпор против грцизмот и се стремела со сета сила да го спречи неговото навлегување во нејзината средина.
Но, грцизмот воопшто не отстапил. Од соседниот Охрид започнува да се шири кон Струга, истовремено со сличното штетно влијание што доаѓало од Албанија, исто така загрозена од новата политика на патријаршијата во Цариград.

Во XVII век живнала католичката пропаганда во Охридско и во Струшко. Таа и порано дејствувала во Македонија, главно од политички причини. Одвреме-навреме опаѓала и воопшто не се чувствувала. Во 1651 година папата го именува за католички архиепископ (надбискуп) Андреј Богдани, но тој не ни дошол во Македонија, во Охрид, од страв да не биде убиен од православните христијани.

Внатрешната македонска револуционерна организација во Струга и Струшко развила многу поголема и посестрана дејност по пристигањето на Христо Узунов и Никола Русински, во Охридско и Струшко. Двајцата способни револуционери, централисти, имале сосем јасни концепции за тоа како треба да се одвива натамошното оспособување на македонскиот народ за вооружена борба против многувековниот поробувач. Тие вовеле тактика поразновидна од таа што дотогаш се употребувала и наложиле револуционерните чети да се движат само ноќе, уништувајќи ги трагите зад себе. Освен тоа, со строга наредба четите биле задолжени: воената обука да ја спроведуваат во недостапни планински месности; да одбегнуваат борби што би им ги наметнале турските аскери, со цел да се запази живата сила на ВМРО за решавачката битка. При топло време четите ноќевале надвор од населби, а ако се сместеле во некое село, тогаш селаните биле должни да постават свои стражи.

И градските и селските комитети примале нови членови во борбените редови на Револуционерната организација. Целата околија била покриена co мрежата на ВМРО. Секое село, дури и најмалото, имало свој селски комитет, што го составувале: началник, секретар, благајник, селски војвода и 2-3 члена. Селските комитети, покрај тоа, располагале со свои курири и стражари (чувари) за обезбедување на населбата од непредвидена опасност. Оние кои не се наоѓале во четите, а имале оружје, биле вклучени во народната милиција, што влегувала во дејство само при потреба.

Македонските селани не оделе повеќе по турските судови. Комитетите и војводите ја презеле судската функција. Комитетите на ВМРО, исто така, го забрзале вооружувањето; наредиле штедење при свадби и при други слични обичаи; забраниле девојките и жените да носат скапоцен накит; наложиле зголемување на земјоделското и на сточарското производство за производителите да можат да дојдат и до пари и до резервни количества на прехранбени продукти, неопходни за герилско војување.

Комитетите на ВМРО во Струшко и во Охридско влегле во борба против сите видови суеверија (маѓии, баења, јасновидости и сл.). Организацијата, со помош на учителите и на други попросветени луѓе, ги присилила Македонците постепено да свикнуваат и со похигиенски начин на живеење, а и да бараат лекарска помош при болест, наместо да одат кај надрилекари, што се збогатувале за сметка на непросветените. ВМРО ја забранила нивната дејност и ги прогонувала.

ВМРО во Струшко развива низа морални одлики меѓу своето членство, а преку него среде целиот народ во областа. Од етичките вредности што ВМРО ги всадувала и ги одгледувала, врвно место заземала борбата против омразата кон сите Турци воопшто и пазењето најстрог сексуален морал во четите и по селата. За прекршителите на последното била предвидена смртна казна. Тогаш биле дадени и напатствија како да им се парира на предавниците и на експлоататорите на трудбениците.

Позитивните резултати биле видливи во секојдневниот живот. Четите ги исчистиле разбојниците. Населението здивнало од нивниот терор. Иако ВМРО водела борба и против суровата феудална експлоатација на македонските селани, Струшкиот комитет спроведувал и една поинаква практика во однос на чифлизите во Струшко: револуционерните чети ги штителе чифлигарите од самоволијата на нивните господари, но исто така и чифликсајбиите од разбојничките ограбувања. Заради тоа чифликсајбиите - Албанци и Турци - бесплатно ги снабдувале четите со храна.

По пристигнувањето на Русински во Охридско, Охридската револуционерна околија била поделена, заради полесно функционирање, на десет револуционерни реони, со главен центар во Охрид, а со седиште на потцентар во Струга. Според таа поделба, на струшката територија биле создадени следните револуционерни реони:

Настапува и 1903 година. Револуционерните дејности во Струшко не стивнуваат. Комитетите на ВМРО ги ползуваат зимските месеци за понепосредна работа со членството и со целото население. Но и турските власти не седат мирно. Полицијата испраќа насекаде свои агенти, прибира податоци и му ги доставува на струшкиот мудур, за да може да преземе соодветна акција против ВМРО. На 19 јануари 1903 година, мудурот од Струга го напуштил своето седиште, на чело на воен одред од околу 40 аскери, и го посетил селото Радожда за да најде комити. Аскерите извршиле детален претрес по куќите, но не нашле ништо сомнително.

Во текот на првите месеци на 1903 година се заредиле низа важни настани што на соодветен начин се одразиле и во Струшко. Се одржал фамозниот Солунски конгрес на ВМРО, свикан од внатрешни врховисти и пројавени предавници на македонскиот народ. Потоа се одржува и Смилевскиот конгрес на кој охридските делегати, што го претставувале и Струшко, се искажале против објавувањето на востанието, заради положбата на теренот. Сепак, одлуката паднала. Конгресот го определил Христо Узунов за началник на револуционерните чети во Охридско и Струшко. Веднаш по враќање од Смилевскиот конгрес, тој се зафаќа со забрзано подготвување на реонот за активно учество во вооруженото востание. Комитетите продолжиле да купуваат оружје и по планините создале илегални складишта и засолништа. На 14 мај 1903 година, до охридското и струшкото раководство пристигнува окружното на Главниот штаб на востаничките сили, раководен од Даме Груев. Тоа окружно препорачува курирските врски од Струга до Главниот штаб да бидат воспоставувани „преку Ресенско или преку Демирхисарско.

Од истиот месец, забрзано се полнат патрони за четите во куќата на Дудуловци во Струга. Таа илегална леарница полнела просечно, при нормални услови, по 2.000 патрони дневно. Во исто време, Струшкиот комитет на ВМРО ги активирал поопитните женски групи, од кои шест биле посебно активни. Co нив раководеле десетарките: Дола Бамбалова, Фана Бендова, Мара Китанова, Мара Мечкарова и Пара Спасова.

Неколку недели пред Илинденското востание, Струшкиот комитет на ВМРО ја задолжил мошне активната членка Василка Јакимова Матова да го извезе, според дадениот нацрт, знамето на Струшкиот револуционерен реон. Бидејќи за изработка на револуционерните знамиња немало единствена директива со единствен нацрт, стружани го изработиле своето борбено знаме на следен начин:
Од едната (главната - тука лева) страна била извезена девојка со знаме во рацете - алегорија на Македонија - и со натпис на тоа знаме: „Слобода или смрт. Десно од девојката имало исправен мал лав. Девојката газела врз предмети што означувале пораз на Османлиското Царство.
На другата (десна) страна бил прикажан голем лав, со крената опашка, како гази врз турското знаме со верските симболи: полумесечина и ѕвезда. Везот од двете страни бил врз црвена свила.
        
Знамето стоело прицврстено на долга дрвена, мазна рачка. Интересно е дека ресите од црвена свила и од златна срма не виселе од сите три слободни рабови на знамето, туку само отстрана и оздола. Горниот раб на знамето бил слободен, а на врвот од рачката имало китка (како за на свадба).

Месец јули 1903 година бил исполнет со најразлични забрзани дејности на градските комитети на ВМРО во Охрид и во Струга. Струшкиот комитет често среќавал големи тешкотии заради етничката структура на населението, а и заради близината на Албанија. Иако ВМРО имала голем број симпатизери, соработници и членови меѓу Албанците, сепак струшкото револуционерно раководство не знаело како ќе реагираат Албанците од нивната матична земја, доколку реакционерните кругови би успеале да ги убедат дека борбата на Македонците е антимуслиманска, каква таа ниту била ниту можела да биде.

Друг нерешен проблем бил начинот на водење на борбата по објавување на востанието. И по Смилевскиот конгрес струшкото раководство се двоумело во однос на тактиката и стратегијата на борбата, поради веќе посочените причини. Сосем слични тешкотии имало во Охридско. Па сепак, подготовките продолжиле со забрзано темпо. Охридскиот револуционерен реон бил поделен на пет подреони, од кои два во Струшко: Струшки и Дебарски Дримкол - западно од реката Црн Дрим, со одговорни војводи Лука Групчев и Марко Павлов, и Малесија, на источниот брег на Црн Дрим, со одговорен војвода Тасе Христов.

По задушувањето на Илинденското востание, Струшкиот комитет на ВМРО презел низа мерки за да им помогне на оние села што најмногу настрадале. Комитетот ја спроведува во дело замислата за самопомош на македонскиот народ, што се покажа побрза и поефикасна отколку средствата давани од разни пропаганди. Помош дала и црквата Св. Ѓорѓија. Во записникот од седницата на управата, одржана на 31 август 1903 година, се гледа дека „во таа година (додека беше питроп Теодосие Голабов - бм) (црквата) имаше чист приход од 20.258 грошеви… што беа употребени за платите на учителите, певците (псалтите), слугите и за милостина. Под милостина се означени средствата дадени како помош на бедни семејства од загинати револуционери.

Во октомври 1903 година уште еден настан ја потврди револуционерноста на жените во Струшко. Мартиница, од селото Јабланица, членка на ВМРО, застрелала еден однароден предавник и турски шпион. Турските власти ја фатиле, ја врзале и ја префрлиле во централниот затвор во Битола. Мартиница не се смирила со судбината, туку успеала да избега од затворот, со помош на други затвореници. Настанот ја изненадил битолската полиција, која не успеала да и влезе во трагата. Мартиница живеела илегално и продолжила да работи за Револуционерната организација.

Струшкиот комитет на ВМРО брзо ја обновил револуционерната мрежа на територијата. Во проретчените раководства на селските комитети влегле нови и помлади луѓе. И женските групи на Организацијата биле проширени и зголемени со нови членки.

Новоживнатата српска пропаганда во Струшко продолжува да создава пречки за нормалната дејност на ВМРО. Иако многу слаба, таа не се откажува од тој реон. Нејзините агитатори врбуваат приврзаници дури и меѓу членовите на Организацијата, што доведе до подготвување убиство на војводата Ставре Гогов, којшто се пројавил како голем непријател на врховистите, и на сите странски пропаганди. Платеникот тешко го ранил војводата, но тој сепак оздравел по неколку седмици и продолжил да дејствува во реонот. Тоа станало во 1906 година. Истата година турските власти го убиле мошне активниот соработник на ВМРО свештеникот Петре од селото Вевчани. Тоа убиство предизвикало голем револт кај населението, а комитетите го исползувале за позасилена агитација меѓу Македонците и меѓу пријателите муслимани.

На 11 април 1907 година, македонски борци од неколку чети се собираат во Вевчани на советување. Пристигнатите чети биле под раководство на војводите Ставре Гогов и други. Турските власти ги откриле. Во селото пристигнале турски воени единици, придружени од башибозуци од Лабуништа, Октиси и Подгорци. Војводата Гогов загинал опкружен во една самечка камена кула.

По Хуриетот, 1908, младотурската власт побарала Македонци од Струга за служење во турската војска. На мнозина им биле врачени покани, за да се јават во определена единица. Тогаш баба Парушка, од Струга, сама префрлила 190 Македончиња од градот в планина каде што ѝ се придружиле на четата на Петар Чаулев (кој се засолнувал повремено во Албанија).

Две години потоа, на 5 мај 1910 година, Македонците во Струга одржале градско годишно собрание за разгледување на некои културно-просветни проблеми. Присутните избрале црковно-училиштен одбор од редовите на поактивните стружани. Сите избрани биле мирјани. Одборот, покрај другото, предложил да се изгради нова училишна зграда во Струга, зашто старата била дотраена. Граѓаните ја прифатиле иницијативата и почнале да внесуваат доброволни прилози.

Кога балканските монархии се здружија да ѝ објават војна на Турција за да ги остварат своите тајни стремежи за делба на живата снага на Македонија, а и на другите балкански области што уште се наоѓаа под власта на султанот, Струга - според картата на таканаречената спорна зона - била вклучена во сферата на интереси на Кралството Србија, додека Охрид и бил приклучен на бугарската зона. Струга е окупирана од српските војски без борба, зашто турските единици се повлекле кон Елбасан (Албанија).

И Првата светска војна се одразила во Струшко. Бугарските и српските единици се судриле во самиот град на 26 ноември 1915 година. По неколкудневна борба, српските војски биле присилени да се повлечат кон Албанија. Струга ја окупираат бугарските единици.

По завршувањето на Првата светска војна, Струга се наоѓа повторно под српска власт. Животот во новото Кралство на Србите, Хрвати и Словенци (СХС) не бил многу подобар од тој во турско време, зашто македонскиот народ и натаму останал национално угнетуван и обесправен.

Во 1941 година Струга потпаѓа под италијанска власт. Ослободена е на 8 ноември 1944 година.

Струга се наоѓа во југозападниот дел на Македонија, во подножјето на планината Јабланица, на северната страна од Охридското Езеро, во Охридско-струшкото Поле, непосредно на местото каде се излива реката Црн Дрим од Охридското Езеро. Оддалечена е 15 км од Охрид, 50 км од Ресен, 52 км од Дебар, 62 км од Кичево и 171 км од Скопје.

Според географската положба на Струга, климата односно температурите, Струга има суптропска клима, но влијание има со своите воздушни струи и континеталната клима. Заокруженa со планински предели на запад се наоѓа Јабланица, на североисток Караорман и на југоисток Галичица, како и отвореноста на Струшкото Поле по долината на реката Црн Дрим и Сатеска кон север, условиле пониски годишни температури.
Максималните воздушни температури во месеците јули и август можат да варираат од 28°С - 33°С. Во летната сезона односно месеците јули и август, температурата на водата може да достигне дури 26,4°С.

Просечниот број на денови со летна температура на воздухот повисока од 25°С и на површинскиот дел на водата од езерото од 20°С, изнесува од 73-78 денови, со најголем интензитет во јули и август.
Во зимскиот период од годината средните месечни температури се над нулата. Во планинските делови над 1600 м.н.в. температурите пониски од 0 степени започнуваат од декември до крајот на март.

Инсолацијата во Струга и Струшкиот регион е мошне висока. Со 2208,3 часови годишно, Струга го зазема првото место во Република Македонија. Во различните годишни периоди Струга има различен сончев сјај. Така на пример, од месец декември до месец август сончевиот сјај е подолг ,а обратно е од месец август до месец декември . Во месеците јули и август просечната инсолација стигнува од 10 до 12 часа, со што позитивно влијае во општата клима на градот Струга.

Статистичките податоци покажуваат дека во Струга и Струшката Котлина облачноста е најголема во декември и изнесува до 7,2 часа, а најмала во август кога се спушта 1,4 часа.

Врнежите од дожд во Струшката котлина се сиромашни. Просечната количина на дожд изнесува 600-700мм. А на околните планини достигнува од 2000-2500мм дожд, тој се наоѓа на планината Јабланица. Во Струшката Котлина годишно има 96 врнежливи денови во годината, со минимум на летните месеци.

Географската положба на Струга, отвореноста на Струшката Котлина, планините околу градот како и близината на езерото, овозможуваат во Струга да дува ветар од сите страни.
Ветровите се делат на постојани и локални.
Во постојаните ветрови спаѓаат ветровите што доаѓаат од југ и од север.
Ветровите од север обично доаѓаат по долината од реката Црн Дрим и носат свежина, ги има низ целиот период на годината, но најчесто во зима.
Јужниот ветер дува обично во март и април,а поретко во мај.
Јужниот ветер е погоден за лов на јагула, плашици, грунец.
Локалните ветрови се производ на нееднаквото загревање на копното и езерската водена маса.
Карактеристичен ветер за Охридското Езеро е ветерот Стрмец. Доаѓа од околните планини и затоа е студен, дува преку цела ноќ до изгрејсонце со тивок ветер и полн бран.

Според статистиката на Васил К’нчов („Македониja, Етнографиja и статистика“) од 1900 година, во Струга живееле 4.570 жители, од кои 3.000 Македонци, 1.000 Турци, 350 Албанци и 220 Роми.

Во првиот организиран попис на СФР Југославија од 1948 година, во Струшкиот срез имало 34.205 жители, од кои 4.923 во градот Струга, а 29.282 во селата (Струшко Поле, Дримкол). Од етнички аспект, населението го сочинувале 20.637 (60,3 %) Македонци, 11.380 (33,2 %) Албанци, 1.288 (3,76 %) Власи, 441 (1,28 %) Турци, 213 Роми, 135 Срби и 111 останати.

Миграционото салдо во 2004 е 6. Притоа како доселени се регистрирани вкупно 223 лица, од кои 152 се доселени граѓани во рамки на Република Македонија. Карактеристично е дека од вкупно отселените граѓани најголем број (113) се од женски пол, а најчестите причини за преселување се склучувањето брак и семејните (78 и 52 респективно).

Просечната густина на населението изнесува 130,6 лица на км2. Бројот на склучени бракови во 2004 година е 288 или 7,8 брака на 1000 жители и бројка на разводи 12 или 0,3 разводи на 1000 жители. Во однос на склучените бракови општината е над, а додека во однос на разведените бракови, општината е под републичкиот просек, односно спаѓа во групата со најниска стапка на разведени бракови.

Структурата по пол за Општина Струга е 31.743 (50%) жени и 31.633 (50%) мажи. Просечната старост на населението, според пописот од 2002, изнесува 33,1 години. Учеството на младо население до 20 годишна возраст изнесува 36,2%, а најголемо учество во вкупното население има населението со старост под 40 години 67,2 % додека процентот на население над 60 години е 11.7%.

Според пописот на населението од 2002 година, во градот имало 16.559 жители и спаѓал во групата на средни градови. Етнички гледано, населението е составено од:

 

Во градот се зборуваат следниве јазици:

Во Струга се застапени следните религиски групи:

Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Струга:

Поради различната етничка структура на градот во Струга најзначајни и најраспространети се двете конфесии: православието и исламот. Во Струга постојат 5 цркви и тоа:

Црквата посветена на Великомаченикот Свети Ѓорѓија во Струга е единствена соборна црква во градот. Се наоѓа на западниот, некогаш христијански дел на градот, а сега во неговото централно градско подрачје.
Нејзиниот патронен празник е вториот ден од Ѓурѓовден и таа е најстарото литургиско седиште во градот во кое редовно се одржува црковна богослужба. Црквата импонира со својата големина која доаѓа до израз во нејзината внатрешност, а особено со својата акустичност.
Најстаро познато сликарско дело е иконата Свети Ѓорѓија која датира од 1267 год. од истоимената црква. Иконата Св. Ѓорѓија го претставува патронот на угледната Струшка црква во цел раст, насликан фронтално со меч и копје во рацете.
На ден 6-7 мај (Ѓурѓовден) се одржува ордија во црквата Св.Ѓорѓија во чест на патронот на црквата  како еден од многубројните обичаи во градот.
И останало уште од времиња на 19 јануари-Водици секоја година да се  осветуваат водите на реката Црн Дрим со традиционалното фрлање на крстот на кое присуствува целото население и претставува празник за градот.

Црквата Свети Никола Дримени се наоѓа на левата страна на реката Црн Дрим. При ѕидањето на црквата се откриени темелите на старата црква, но не се зачувани податоци за нејзината форма. Нејзиниот патронен празник е 19 декември кога редовно се изведува црковна богослужба.
Се претпоставува дека првата црква Св. Никола Дримени била изградена во стара Струга, која ја покажуваат 15 минути одење југозападно од денешната крај Езерото, каде што постоел некаков вид на параклис. Се смета дека стариот град се викал Дримени и дека бил голем град со 16 000 куќи и 24 цркви, со плоштад и палати на столбови. Навистина, и денес кога е бистро езерото можат во него да се видат калдрми и ѕидови. Од оваа населба се претпоставува дека дошло и името на црквата Свети Никола Дримени.

Оваа црква е најнова во Струга и се наоѓа на градските гробишта. Осветена е на 2 септември 2007 година.

Од исламската култура посебно се издвојува:

Ова теќе е местото каде припадниците на исламската вероисповед се собираат да ги прослават своите верски празници Рамазан Бајрам и Курбан Бајрам.

Друг важен исламски објект е Амамот која се наоѓа во близина на центарот на градот.

Струга, како впрочем и други градови во Македонија, во текот на историјата менувала најразлични господари. Секој од нив на свој начин оставал дел од својата култура во Струга. Како историјата на Охрид, исто така и историјата на Струга, започнува со неолитот. Сведоштва за тоа се наоѓаат во артефактите на археолошките наоди на познатите археолошки наоѓалишта „Устата на реката Црн Дрим и „Црковни ливаѓе во село Враништа.

Од времето на македонските кралеви е добро сочуваниот бронзен шлем пронајден во наоѓалиштето „Св. Илија кај село Делогожда, кој денес се чува во Струшкиот музеј. Од времето на раниот христијански период, V-VI век, потекнуваат базиликите во село Радолишта, село Октиси и село Делогожда. Јасно е дека веќе во овој период во Струга и Струшко постоел еден интензивен живот посведочен со извонредната изработка на пронајдените предмети, со раскошните гробни прилози, со чистиот ликовен израз и пред се, со бројноста на оние личности што знаеле во утилитарното да бараат и елементи на вистинска уметност.

За културната историја на Струга и околината од посебно значење се споменатите ранохристијански базилики во селата Октиси и Радолишта. Тие се трикорабни, со наос, нартекс и баптистериум (крстилница), а она што ги прави величествени се подните мозаици. Базилики од овој тип има по целиот Балкан. Едни од нив се значајни поради своите архитектонски решенија, други заради мозаиците и другата декорација, а трети заради архитектурата и декорацијата. Меѓутоа не често се наоѓаат базилики со подни мозаици што претставуваат толку ретки композиции : во Октишката во нартексот е претставена композиција што го претставува влезот во Рајот, а во Радолишката, во наосот - централен дел на храмот, меѓу другите познати христијански симболи се наоѓа и јагулата, како риба карактеристична за Охрид и Струга. А рибата во ранохристијанскиот период, како и подоцна, била еден од симболите на Христа.

Во Струга и околината е присутна традицијата на Светите Климент и Наум - за што постојат повеќе називи на месности од ова време: „Климентица во центарот на Струга, посебно наоѓалиштето „Св. Богородица Пречиста во село Враништа која претставува раритет не само во Македонија, туку и на Балканот. Од средниот век, најстаро сликарско иконописно дело во Струга е иконата Св. Ѓорѓи (1267 г.), од истоимената црква. Во Струга од времето на турскиот период би ги наброиле: Амамот, кој иако е со скромни димензии, ги содржи сите елементи на амамите во Македонија и „Халвети теќе, кој е заштитен како споменик на културата.

Од времето на преродбата потекнуваат многубројни цркви во Струга и околината, во сите населени места со христијанско население. Сите нив ги карактеризира познатиот посебен стил во архитектонски поглед, посебно со богатите и вредни резбани иконостаси на кои се наоѓаат многубројни „Престолни и „Празнични икони, а внатрешноста на црквите ја красат ѕидниот фреско - живопис. Најпозната меѓу црквите во Струга е градската соборна црква „Св. Ѓорѓија, со извонреден иконостас во резба (завршен во 1850 година), која содржи и богата колекција на икони. 

Музејот е основан 1928 год. и првобитно претставувал збирка на д-р Никола Незлобински. Со проширување на бројот на збирките се отвораат новите оддели:

Во музејот покрај другите примероци изложени се 17 врсти на риби од Охридското Езеро каде се наоѓа и еден единствен примерок на морска риба кубла. Во две посебни простории изложени се историско археолошки предмети од минатото на Струшката околина. Во збирката се претставени предмети од праисторијата, од стариот и средниот век, како и од времето на револуцијата. Најголем број на експонати потекнуваат од неолитот што е резултат на големиот број на неолитски населби кои претставуваат неисцрпен извор на докази за животот и обичаите на луѓето од овој крај во минатото.
Музејот е комплексна установа од археолошко, етнолошко, историско и одделение за ликовна уметност.
Основач на музејот е д-р Никола Незлибински, по националност Русин, а по професија лекар и вљубеник во природата кој во 1928 година ја презентира првата зоолошка збирка со што се удрени темелите на природонаучниот музеј.
Постојаната природонаучна изложба, која има локален карактер, содржи растителни и животински видови од Охридското Езеро и неговата околина.
Во изложбата се еволутивно презентирани експонати од сите животински категории од најпримитивните форми до цицачите. 

Спомен домот на Браќата Миладиновци е подигнат во знак на благодарност на Димитар и Константин Миладинов и за се она што направија за  македонската национална преродба.
Оваа значајна институција се наоѓа во улицата која што го носи нивното име. Во приземјето на домот изложен е алатот на нивниот татко Ристо, кој изработувал грнчарски предмети кои имале широка примена во тогашниот живот. Од тоа време датираат и неколку уметнички изработени глинени лонци кои се поставени на посебно место во домот. На првиот кат изложени се експонати на работата на Браќата Миладиновци и поедини предмети од животот и работата на нивните современици со кои Браќата Миладиновци одржувале плодотворни пријателски врски. Вториот кат целосно е посветен на животниот пат и работата на Браќата Миладиновци каде се прикажани и нивните остварувања.

Изложбата-сеќавање на Вангел Коџоман е составена од слики кои се дел од легатот на уметникот на градот Струга. Станува збор за постојана поставка отворена 1974 год. во спомен куќата на Коџоман. Циклусот слики насловен Струга во минатото ја открива страста на уметникот да ги регистрира староградските мотиви кои веќе денес ги снемува пред нашите очи.
Интересен е неговиот интерес за разновидни жанрови-портрет акт фигура, пејзаж, староградска архитектура, мртва природа, за разни теми и техники-масло, акварел, цртеж, пастел.
Спомен галеријата Вангел Коџоман е сместена во централното градско подрачје и се користи како уметничка галерија во која има постојана постава на слики, поклонети од уметникот на општина Струга. Во истата се одржуваат и други изложби, подготвени од ликовниот оддел.

Центарот за култура „Браќа Миладиновци од Струга е основан во 1965 година, а во 2004 год. со одлука на Владата на Република Македонија, Центарот за култура „Браќа Миладиновци е прогласена како установа од национален интерес.
Отворањето на меѓународната поетска манифестација Струшки вечери на поезијата, традиционално отпочнува пред платото на Центарот за култура „Браќа Миладиновци во Струга, со читањето на песната „Т'га за југ“ на Константин Миладинов.
Покрај меѓународното поетско читање „Меридијани се одржуваат и повеќе промоции и манифестации од најразличен карактер во текот на целата година.
Имено Центарот за култура во Струга ги обединува сите заинтересирани за културата и уметноста, од најмалите до повозрасните. Центарот за култура „Браќа Миладиновци е центар на повеќе случувања: концерти на класична музика, ликовни изложби, театарски претстави, јавни трибини.

Градската библиотека е сместена во објектот на Центарот на културата и е формирана на 18 ноември 1944 год. како прва институција од областа на културата. Во рамките на матичната дејност библиотеката имала широко развиена мрежа на подрачјето на струшкиот регион каде делувале 12 подрачни библиотеки, денес активни се само две: во селата Вевчани и Лабуништа. Современите библиотечни трендови на планот на матичната дејност денес се базираат врз развојот на библиобусната служба која веќе почна да се користи во Македонија.
Библиотеката располага со фонд од околу 90.000 книги.
Во библиотеката е извршена целосна стручна обработка на книжниот фонд и истата на своите корисници им нуди азбучен фонд, стручен фонд и каталог на наслови.

Струшките вечери на поезијата е најголемата светска поетска манифестација што се одржува секоја година во Струга, Република Македонија. Манифестацијата е основно обележје на Струга како туристички центар и на неа присуствуваат најмалку 200 светски познати поети. На поетскиот фестивал меѓу другото, се доделуваат и најголемото признание за целокупна поетска дејност, „Златен венец“, и наградата „Браќа Миладиновци“ за најдобра поетска книга на македонски јазик.

Ревијата на народни носии е културна манифестација која започнала да се одржува 1971 година и има за цел да го презентира фолклорното богатство на народната носија и вез од нашите народи и народности.
Ревијата е туристичка манифестација со традиционален карактер и се одржува секоја година во првата половина на август. Ревијата има натпреварувачки и забавно-музички карактер. Дефилето низ улиците и кејовите на реката Црн Дрим претставува посебно доживување за гостите.
Во ревијалниот дел на манифестацијата се прикажуваат народни носии: ергенски, момински, зетовски, невестински, детски, старски и друг вид носии од сите народи и народности кои живеат во Република Македонија.
Во забавно-музичкиот дел од манифестацијата, со изворна програма се претставуваат народни песни, ора, обичаи, поговорки, а се изведуваат од страна на културно-уметнички друштва, групи и солисти на народни инструменти.
Изложбата на народни носии и везови е дополнителна манифестација на која се презентираат народни носии и везови од Република Македонија.

Секоја година во втората половина на месец септември во склоп на црквата „Свети Ѓорѓија се одржува познатата манифестација „Струшка музичка есен. Во контекст на оваа манифестација се одржуваат меѓународни симпозиуми и концерти на духовна музика. Оваа манифестација ни ја претставува македонската црковна музика која е дел од огромното културно богатство а истовремено и потврда на македонскиот континуитет и идентитет низ вековите.

Фестивалот на стилизирани народни песни и ора „Kenge Yehoo” (од албански: Песната ечи) со својата работа започнал во 1992 год. Седиштето на фестивалот е во градот Струга. Фестивалот според програмата и статусот се одржува секоја година кон крајот на јули или во почетокот на август.
Секоја година на овој фестивал учествуваат културно уметнички друштва од Македонија, Албанија, Косово и од други земји од Европа и САД кои негуваат стилизирани народни песни и ора. Во своето постоење на оваа манифестација продефилирале над 200 културно уметнички друштва со над 6000 аматери и професионални уметници од цел свет.

Во Струга постои еден универзитет, две државни и две приватни средни училишта, и две основни училишта и тоа:

Првите почетоци на физичката култура во Струга датираат уште во 1908 година кога се формира гимнастичкото друштво „Црн Дрим. Подоцна се појавува и фудбалот кој во 1923 година се игра организирано. Во 1933 година се прифаќа веслачкиот спорт. Шахот исто така е познат уште пред Втората светска војна, но се играл неорганизирано, додека боксот и пинг-понгот се јавуваат дури по ослободувањето.

Во пролетта 1945 година од разни страни се враќаат во Струга поранешни спортисти. По иницијатива на секретарот на Околискиот комитет на СКОЈ Димче Белески, се формира фискултурно друштво „Караорман со повеќе секции. За претседател е избран Галабин Ковачески. На 6 јануари 1946 година се одржа годишно собрание на кое се озакони постоењето на друштвото, се донеле правила и програма и се избира раководство. Во 1946 година се организира натпреварување за фискултурната значка „За Републиката - Напред, популарно наречено ЗРЕН, кое со својата програма и поставеност во прв ред служеше за општиот развиток на физичките способности и за здравјето на младината и на широките народни маси. Веднаш по ослободувањето, младината и пионерите се ангажирале за поправка на разурнатите игралишта и за изградување на нови објекти. За правилниот развиток на физичката култура во 1961 година е формиран Општински сојуз на организациите за физичка култура, во кој се зачленети сите спортски друштва од територијата на Општината Струга.

Како потврда за големиот интерес во општината за спортот и физичката култура е постоењето на многубројни спортски друштва и клубови, како на пример, фудбалскиот клуб „Караорман, веслачкиот клуб „Црн Дрим, ракометните клубови „Струга и „Стружанка, и многу други. Аматерскиот спорт е основен во општината со десетици години наназад и на тој факт се должат сите постигнати успеси на одделни членови или друштва. За да се добие појасна претстава за физичката култура во општината, потребно е да се прикажат сите спортски гранки што развивале дејност во неа во текот на годините.

Во 1907 или 1908 година, во Струга се враќа од Бугарија Наум П. Миладинов, познат како Наумче Миладин, кој претходно престојувал и во Чешка. Штом пристигнал во Струга, се заинтересирал за гимнастиката и веќе во 1909 година формирал гимнастичко друштво. Во ова друштво биле зачленети околу 60 активни членови, првенствено деца и младинци. Во 1910 година друштвото учествувало на една манифестација во градот во врска со некоја турска свеченост. Бидејќи немало соодветни справи, членовите на друштвото ги направиле на примитивен начин, а гимнастиката била дополнувана со разни пеливански игри. Друштвото давало приредби по селата од ова подрачје и во Охрид. Неговата дејност нормално се развивала до 1912 година.

По завршувањето на Првата светска војна, Наумче Миладин повторни ги збира членовите и ја обновува активноста на друштвото кое работи сè до 1925 година, кога тој со своето семејство заминува во Бугарија.

Во месец мај 1928 година, по иницијатива на д-р Никола Незлобински и на среското начелство, од чисто политички причини се формира Соколско друштво. Ова друштво преку учителите прави големи усилби да ја прибере младината и во тоа прилично успева. До 1930 година друштвото покажува видни резултати и често приредува јавни настапи. Во негов состав се формира и тамбурашки оркестар од 30 члена.
По смртта на началничката Иванка Бошковиќ-Пиљага и по судирите на политичките струи во Струга околу тоа кој ќе раководи со друштвото, настанува извесна стагнација. Заради тоа и соколаната, чија изградба започнала, не се довршува. Треба да се одбележи дека друштвото имаше вежбачи на справи, голем број деца и девојчиња и секција за хазена (одбојка). Во периодот од 1935 година се води прикриена борба помеѓу Соколското друштво и СД „Југославија, која не стивнува сè до пропаста на предвоена (1939-1945) Југославија. Соколското друштво во 1939 година речиси замира, а во 1940 година веќе не се чувствува неговата активност.

По ослободувањето на Струга, локалната младинска организација поведе акција за формирање на ДТВ „Партизан што се оствари во месец октомври 1951 година. За прв претседател се избра Ѓорѓи С. Попоски. Друштвото се сместува во просториите - салата на црквата Св. Ѓорѓија, а на празниот плац пред неа се изградуваат игралишта за ракомет и одбојка. Во своите редови друштвото собирало над 300 активни членови и околу 200 членови што го помагале.

Друштвото ги опфаќало пионерите од осмолетките, потоа работничката младина и извесен број повозрасни членови. Особено биле активни учителите по физичко воспитување од осмолетката во Струга. На општинските смотри, покрај членовите на „Партизан од Струга, учество земале и друштвата од селата Драслајца, Враништа, Требеништа и Мешеишта. На овие смотри се појавуваа над илјада пионери, младинки и младинци. По неколкугодишна активност, ракометната секција во рамките на друштвото се оформува во посебно друштво.

Првата фудбалска топка во Струга ја донел починатиот лекар Димитар Несторов во 1911 година од Швајцарија, каде што се наоѓал на студии. Со таа топка извесно време се играло во месноста „Климетица. Потоа почнуваат војните, така што првата фудбалска топка во Струга не оставила подлабоки траги.
По 1918 година, со отворањето на охридската гимназија, се јавуваат и првите фудбалери средношколци. Во јуни 1923 година учениците од Струга: Јово Д. Милев, Вангел Коџоман, Ѓорѓи С. Милев, Крум Матов, Науме Чакар, како и Стефе Пулејко, Јаковче Нестор, Лозан Билјан, Анастас Мојсо и Иван Чакар го формираат фудбалскиот клуб „Црн Дрим“. Покрај топката од Несторов, набавуваат и друга, а потоа и извесни реквизити. Така, во летото 1923 година се одигруваат и првите фудбалски пријателски натпревари со Охрид во месноста „Мала Мера“. Поради оддалеченоста на ова место, фудбалот сè повеќе се игра на ширинката „Плејне“ среде Струга, каде што се поставуваат железни стативи. Фудбалот започнува да ја привлекува сета градска младина. Меѓутоа, по заминувањето на учениците, активноста на клубот се шири во сите маали, во кои се формираат повеќе маалски друштва.

Развитокот на оваа спортска гранка датира уште од јуни 1933 година. Во 1934 година се формира веслачкиот клуб „Југ по иницијатива на ВК „Југ од Белград, кој работи сè до окупацијата на предвоена Југославија. По изборот на управата (претседател Науме Чакар), во 1934 година се врши свечено пуштање на чамците во вода и тоа: скиф, двоец и четверец. Друштвото прибира голем број младинци и стручно ги подготвува. Бидејќи вакво друштво постоеше и во Охрид, секоја година се одржуваа натпревари во скиф, двоец и четверец помеѓу екипите на двата соседни града.
Првите веслачи на клубот се: Васил Кавај, Васил Столески, Науме Савески, Иљо Јанкоски, Димче Стојан, Ќиро Талески, Сотир Шута, Јаќим Тортоски, Сандре Милески, Ќиро Мандоски, Стефан Нестороски, Ѓошо Калајџиески и Димитри Кумбароски. Во 1937 година, во составот на клубот се отвори и скијачка секција. Во времето на окупацијата клубот не одвива никаква активност.
По ослободувањето на Струга, во рамките на „Караорман се формира и секција за пливање и веслање, но таа нема некои позабележителни резултати поради тоа што не се располага со соодветни пловни објекти. На 21 јануари 1951 година се основа пливачко-веслачкото друштво „Струга, а во 1958 година веслачите се изделуваат во самостојно друштво „Црн Дрим и почнуваат со редовни тренинзи.Како републички прваци, во 1953 година четверецот со кормилар во натпреварите во Марибор го зазема третото место. Екипата учествува на разни првенства и регати во Нови Сад, Блед и во други места. Исто така, во 1968 година веслачите учествуваат во Смедерево на приредбата „Смедеревска есен. Друштвото има 34 активни членови, располага со 8 пловни објекти и сопствен хангар. По долга, упорна и систематска работа, веслачите на „Црн Дрим на 24 август 1949 година стануваат републички прваци и се здобиваат со право да учествуваат во сојузна конкуренција.

Почетоците на организирана дејност во пливачкиот спорт датираат од летото 1947 година, кога во Охрид се одржа првиот официјален натпревар во слободен стил, на којшто учествуваа и пливачи од Струга.

Пливачкиот спорт полека се омасовува и добива карактер на организирана спортска дисциплина. Во периодот од 1948 година до 1952 година се јавуваат повеќе пливачи и првите пливачки - младинки. Тогаш пливачкиот спорт добива масовен карактер и сè повеќе ја привлекува младината. Се учествува на сите официјални првенства кои во овој период, главно, се одржуваат помеѓу пливачите од Охрид и Струга. Првото пливалиште во Струга е направено во езерото, наспроти тогашното фудбалско игралиште.  Во 1951 година се формира пливачко-веслачкото друштво „Струга, а подоцна, поради брзиот развиток на овој спорт, се основа самостоен пливачки клуб „Струга.

Во 1956 година се постигнуваат уште позначајни резултати. Пливачкиот спорт во Струга се афирмира како водечки во СР Македонија. Тогаш се постигнуваат и првите републички рекорди од пливачите на ПК „Струга. Пливачите Слободан Новаковиќ и Стојче Ковачески учествуваа на младинското првенство на поранешна Југославија во Загреб.
Од 1957 година пливачкиот спорт добива сè помасовен карактер во градот.

Поради Охридското Езеро и богатото културно-историско минато, Струга има развиен езерски и културен туризам. Самата манифестација Струшки вечери на поезијата привлекува голем број на домашни и странски туристи за време на летото. Во летната сезона во Струга и околните места престојуваат илјадници туристи, претежно од Република Македонија, но и голем број на туристи од Албанија, Косово и Грција. Старите стружани за туризмот велат:




#Article 36: Делчево (1168 words)


Делчево (до 1950 г. Царево Село) — град во источниот дел на Македонија сместен во областа Пијанец, во близина на границата со Бугарија.

Делчево, според едно предание во византиско време се викало Василево, како грчка варијанта на словенското Царево. За првпат како населба Царево Село се споменува во една повелба на Цар Душан од 1347 до 1350 година. Со неа тој му подарил повеќе места и ниви од Пијанец на манастирот од Лесново.

Во турско време Делчево се нарекувало и Султанија, по аналогија на изворното име.

До XVII век населбата лежела на десната страна на реката Брегалница на денешниот топоним Селиште, поточно под ридот Острец близу до патот што води за Бугарија. Од првите векови на турското владеење за положбата на Делчево нема многу податоци. Во средината на XVII век во неговата околина претстојувал султанот Мехмед IV. Во времето на неговата посета на Пијанец врз населението е извршено масовно исламизирање. Поради зулумот и притисокот многу македонски населби опустеле, а меѓу нив и тогашното Царево Село. Се претпоставува дека во времето на тој султан населбата е преместена на денешното место на левата страна на реката Брегалница. Како доказ се наведува и градската џамија изградена во XVII век. 
 
Но, на размислување упатува тоа што турскиот патописец Евлија Челебија тука поминал само неколку години подоцна во 1670 година и во својот Патопис запишал:

Треба да се спомене и народното предание кое вели дека населбата под ридот Острец се запустила кога владеела болеста чума и преживеаното население се населило на местото каде што денес е Делчево.

Како најстар дел на градот се смета турската колонија што се создала околу џамијата. Според Јаранов, сè до XIX век Делчево било село, турска колонија, населена со чистокрвни Турци и голем дел исламизирано македонско население, наречено Помаци кое не го знаело турскиот јазик. Само неколку фамилии биле православни македонски.

Кон средината на XIX век почнала да се развива чаршијата и да расте населбата, а воедно и да се зголемува македонското население. Откако се исполнил просторот во Средно Маало, започнало ширењето преку Гочо Поток т.е. горно маало или денешен I реон. Во 1863 година во Делчево имало 75, а во 1873 година 109 македонски куќи.

Во 1856 година била завршена изградбата на црквата околу која главно било населено македонско население кое бегало од турските зулуми во околните села. Поголемо иселување на македонското нселение од овој крај имало во 1878 година по Руско-турската војна. По завршувањето на војната, познатиот македонски војвода Илија Марков (Дедо Иљо Малешевски) ја создал малку познатата Пијанечка Република, а по нејзиното уништување, македонското христијанско население плашејќи се за својата безбедност масовно бегало барајки засолниште на територијата на штотуку создадената Бугарија. Околу 150 македонски домаќинства од селата и градот се иселиле во Ќустендилско. Еден помал дел од тие бегалци подоцна се вратиле. На местото на иселените Македонци се населиле турски бегалци од Бугарија, па дури и од Босна и Херцеговина. Придојденото турско население, наречено „Маџирци” се населило во Маџирско маало, денешниот III реон на градот.

На левата страна покрај реката Брегалница, на тесниот рамен простор каде што биле мегданите и ановите, започнала градбат на трговските и занаетчиските дуќани покрај двете тесни улици. Со тоа конечно се формирала чаршијата и Делчево прераснало во градска населба.

За време на Балканските војни голем број на турското население го напуштило градот, така што во 1914 година бројот на жители изнесувал 1.701. По овие војни дошла нова македонска населеничка струја од околните села, а најмногу од пасивните села Бигла, Селник и Драмче кои ги купувале турските имоти.

Во 1931 год. бројот на населението се зголемило на 3.746 жители. По оваа година доброволно продолжило иселувањето на турското население во Турција, особено во 1953 година. Во 1935 година започнале да се градат првите куќи на десната страна на реката Брегалница.

По ослободувањето, на 23 април 1950 година Президиумот на Народното собрание на НР Македонија донесува одлука Царево Село да биде преименувано во Делчево, во чест на Гоце Делчев.

Во шеесетите години гратчето се прошири на десната страна на река Брегалница, а во седумдесетите и на ридот Милково Брдо. Со порастот на вработените во работни организации во Делчево, растеше и бројот на населението во него. Денес Делчево е модерна градска населба со широки асфалтирани улици и булевари, канализациона мрежа и со паркови и зеленило.

На 164 км источно од Скопје, во подножјето на планината Голак, распослан на двата брега на реката Брегалница лежи градот Делчево. Тоа е најголемо населено место во областа Пијанец, која се протега на површина од 585 км 2 , сместена помеѓу Осоговските планини (на север) и Малешевските ( на југ).
Градот лежи на надморска височина од 590м до 640 м. И покрај тоа што се наоѓа во најисточнот дел од државата Делчево има релативно добра географска положба и сообраќајна поврзаност. Тоа е крстосница за источна Македонија. Преку Пехчево (27 км) и Берово (34 км) е поврзано со Струмица на југ, а преку Македонска Каменица (24 км) и Кочани (51 км) е поврзано со Штип на северозапад. На запад на 39 км, се наоѓа Виница, а на исток е граничниот премин Арнаутски гроб (11 км), преку кој се стигнува до главниот град на Пиринска Македонија - Горна Џумаја (34 км)

Климата во Делчево е континентална источноевропска со модифициран плувиометриски режим. Просечната годишна температура во Делчево изнесува 11°С, со апсолутен минимум од -26°С и апсолутен максимум од 39°С, додека на повисоките предели просечната годишна температура паѓа до 3,5°С. Најтопол месец е август, а најстуден е месец јануари. Пролетта е секогаш постудена од есента.

Облачноста не е голема, така што во годината доминираат сончеви и ведри денови. Просечните годишни количини на врнежи во Делчево изнесуваат 548 мм, а на планините над 1.600 м.н.в. и до 1.000 мм. Врнежите, иако се релативно ниски, нивниот распоред во вегетациониот период (април-септември) е поволен и изнесува над 50% од вкупните годишни врнежи.

Вегетациониот период со температура повисока од 10°С трае 191 ден во текот на годината. Ваквата поволна клима овозможува виреење на разни растенија, а воедно претставува и многу погоден природен услов за развој на туризмот во овој крај.

Вегетациониот период со температура повисока од 10°С трае 191 ден во текот на годината. Ваквата поволна клима овозможува виреење на разни растенија, а воедно претставува и многу погоден природен услов за развој на туризмот во овој крај.

Според статистиката на Васил К’нчов („Македониja, Етнографиja и статистика“) од 1900 година, во Царево Село (Делчево) живееле 1.520 жители, од кои 575 Македонци муслимани, 520 Македонци христијани и 425 Турци.

Во првиот организиран попис на СФР Југославија од 1948 година, во Царевоселскиот срез имало 20.159 жители, од кои 3.173 во Царево Село (Делчево), а 16.986 во селата (Пијанец, Осоговија). Од етнички аспект, населението го сочинувале 15.669 (77,7%) Македонци, 4.036 (20 %) Турци, но дел од нив и Македонци муслимани, 300 (1,48 %) Роми и 154 останати. Етнички гледано, населението е составено од:

 
Според послениот Попис на населението на Македонија од 2002 година, градот има 11.500 жители. Следува табела на народносната структура на населението

Во градот се зборуваат следниве јазици:

Во Делчево се застапени следните религиски групи:

Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Делчево:




#Article 37: Тетово (5944 words)


Тетово (, , во прев. „Штитобод“) — град во северозападна Македонија, на падините на Шара, односно во долната Полошка Котлина. Тетово е седиште на истоимената општина која зафаќа простор од 261,89 км2, а заедно со новосоздадените општини коишто произлегуваа од неа и кои и ден денеска гравитираат кон неа, таа површина изнесува 945,8 км2. Тетово е град со богата иcторија, населен со повеќе етнички заедници.

Турците ги употребувале и формите Калкандели и Калканделе, а францускиот конзул Анри Пуквил го спомнува со формата Калканделук. Освен тоа, градот бил спомнуван и со формите Тетовен и Тетевен. Името Тетово, според една народна легенда, е сврзано со еден необичен настан од времето на турското ропство. Имено, во непосредна близина на градот, меѓу два рида, живеела голема змија од која се плашеле сите. Никој не се обидувал на страшната ѕверка да и излезе на мегдан. Само некојси Тето излегол храбар маж. Еден ден, наоружен со лак и стрела и со меч и штит, качен на својот брзоног коњ, тој се упатил кон загрозеното место. Кога стигнал таму, се појавила змијата и му го попречила патот. Тето не се уплашил. Го оптегнал лакот и со една стрела ја предизвикал ѕверката. Змијата почнала да реагира, испуштајки некаков глас. Разлутена, таа со голема брзина се упатила кон пленот. Но Тето бил бестрашен. Кога влекачот се доближил до него, тој замавнал со остриот и шилест меч и го пронижал. Така биле ослободени луѓето од страшилиштето, од опасната ѕверка. Излегол и стравот од нив, а преминот меѓу двата рида бил слободен и лесно прооден. Оттогаш, според легендата, местото каде што била убиена змијата со меч и штит, (калкан), било наречено Калкандели, а градот, (на турски), - Калканделен. Во сеќавање на јунакот Тето, пак, месното население населбата ја нарекло со името Тетово.

Другата верзија е дека името потекнува од старословенскиот збор „хътти“ - сака, „хъттово“ - сакано место. Околу средината на XV век, со отпаѓањето на буквата “х”, населбата била преименувана во Тетово (Тетова). Според народната етимологија, Тетово произлегувал од зборот тетива. Во врска со ова толкување, уште тогаш се појавило и турското именување на населбата - Калканделен. Во еден хрисовул на цар Душан од средината на XIV век, Тетово се споменува како село, а како градска населба се споменува во текот на XV век, и тоа главен пункт на Долна и Горна нахија. Познатиот турски патописец Хаџи Калфа, кој го посетил Тетово околу средината на XVII век, градот го спомнува со имињата Калканделен и Тетова. На албански јазик името на градот е Tetovë, односно Tetova.

Според најновите податоци добиени преку археолошките ископувања на неолиските наоѓалишта Тумба кај с.Долно Палчиште (1987/88.) и Под село тумба кај с.Стенче (2000.), најстарите траги на живот во Полошката Котлина (тетовскиот и гостварскиот крај) датирааат од пред 8000 години или поточно од 6100-тата година ст.е. Од овие наоѓалишта потекнуваат голем број ископани фаргменти, но и целосно сочувани парчиња на грнчарија, но и жртвеници и статуетки посветени на женскиот култ. На подрачјето на Тетовско, пронајдени се и многу значајни претстави на карпестата уметност како уметнички композиции поврзани со обредните ритуали..

Овој крај низ целиот неолит бил населен со носителите на културната група Анзабегово-Вршник, која била застапена и во скопскиот регион и Источна Македонија. Во раниот неолит, сепак, овој крај бил под силно влијание и на неолитскта култура Велушина-Породин од Пелагонија јужно оттука, што се гледа и преку формата на најстариот сочуван жртвеник типот Големата мајка (Magna Mater) пронајдена на овие простори, а откриен близу Стенче. Доцниот неолит се карактеризира со влијание на Винчанската култура од север.

Кон крајот на 4. милениум ст.е., започнуваат првите продори на новите доселеници, степски народи од Средна Азија- Индоевропејците, кои уништувајќи и асимилирајќи ја старата неолитска култура создаваат нов енеолитски културен комплекс на Балканот, наречен Салкуца-Бубањ-Криводол. Траги од ова ново население најдени се и во Полог (во Палчиште, Желино итн.). Оваа состојба се стабилизира во средното бронзено време кога се појавуваат првите зачетоци на балканските праетничките, а подоцна и етничките заедници. Во овој период започнува и силен продор на материјалните обележја од југ од развиената Микенска култура, што се гледа и преку еден параден луkсузен бронзен меч пронајден во Тетово, увезен токму од тие микенски центри.
Иако и наредните епохи ќе бида во знак на масовни миграции, сепак Железното Време се карактеризира со стабилизација, што довело до развој на трговијата. Од овој период датираат и керамичките големи питоси за житарици, пронајдени близу с.Ларце.

Во овој период, според записите на Страбон кои се однесуваат на ковницата во Дамастион, а особено според зачуваните ономастички траги од подоцнежните времиња, се гледа дека Полог бил населен од Бригите (Briges, Brigoi). Бригите биле составен дел на подоцнежните етнички заедници на Пајонците, античките Македонци, Дасаретите, Едоните и Мигдонците. Дури и Пајонците, иако биле стара бронзеновременска популација, на овој дел од Балканот, имале неоспорни врски со Бригите. Пајонската и античко-македонската лингвистика и ономастика покажуваат голем број глоси и имиња со бригиски корен, што упатува на фактот дека Бригите биле substratum или база во пајонското и античко-македонското етничко формирање.

Во 1932 год. блиску местото наречено Балезова Чешма, е пронајдена статуа од бронза од периодот на Агријаните, IV век п.н.е., и претставува вреден археолошки пронајдок, најден во Тетовската околија. Статуата е со димензии 9 cm, долга и 4 cm широка, и се наоѓа во Музејот на Македонија во Скопје.
Влијанијата на грчките занаетчиски центри врз овој дел на Балканот, всушност ќе доведат до дополнителна промена на културата и начинот на живот на овдешните популации. Токму тие промени го најавуваат новиот, архајски период и преминот од епохата на праисторијата во епохата на историјата и антиката. На археолошки план овие трансформации се видливи преку новите материјални (нови типови керамика, накит и други занаетчиски производи), и духовни (нов начин на погребување: кремирање наместо инхумација, прифаќање на култовите на грчките божества) и други обележја, кои отпрвин биле прифаќани како престиж од најелитните општествени слоеви, а потоа и од останатото население, што најдобро се гледа од т.н. кнежевски гробници, од кои најпозната е онаа од Тетово, во која е пронајдена и познатата статуетка на Менада.

Во минатото постоеле различни теории за тоа кое античко племе го населувало овој крај. Сепак според најновите сознанија, целиот простор на Јужна Србија, Источно Косово и Северна Македонија, вклучително и Полог, во овој период, а сè до III век п.н.е. бил населен од најсеверното античко-македонско (пајонско) племе Агријани (Agrianes). Ова се гледа по континуитетот во археолошките хоризонти, развиениот керамички импорт од грчкиот југ, богатите кнежевски гробници и сл. Ова племе имало свои кралеви од кои најпознат е Лангар (Langaros) кои во 335 п.н.е. му помогнал на македонскиот крал Александар III, при неговиот поход против Трибалите на север. Агријаните него го следеле и при неговиот поход низ Азија кога се покажале како едни од најбезмилосните борци во многу клучни битки, по што станале особено познати во античкиот свет.

Поради економскaта и трговска развиеност и одредени градови ковале свои автономни монети. Таков бил случајот со градот Пелагија (Pelagia) кој низ целиот IV век п.н.е. кова свои сребрени монети во ковницата во Дамастион. Градот Пелагија се смета дека се наоѓал близу денешно Тетово, и е всушност, во урбанистичка смисла негов антички предок, од чиј назив подоцна е изведено и денешното словенско име на целата котлина Полог (Пелагија-Полог, како во случај и со Скупи-Скопје, Астибо-Штип, Тесалоника-Солун итн).

Кон крајот на IV век п.н.е. ослабента агријанска држава потпаднала под власт на кралот Авдолеон од Пајонија, а веќе до средината на III век п.н.е., сите нивни територии биле заземени од Дарданците од север (на југ сосе Северна Македонија и Полог), што се гледа и преку дисконтинуитет во археолошките хоризонти од тој период. Овие погранични краеви низ целиот нареден период ќе биде користен како логистичка позадина, од каде Дарданија организирала јаки пљачкосувачки походи на југ кон богатото кралство Македонија, дури и откако тие територии ќе потпаднат во склоп на Римското Царство во 168 п.н.е.

Дури во 29. ст.е. и Полог, задно со останатите делови на Дарданија, па на север сè до Дунав, ќе подапнат под римска управа, по што ќе започне ера на стабилизација, мирен живот, трговија и напредок. Од II-III век н.е. датираат неколку камени плочи- стели, на кои епитафот е напишан со грчко писмо што говори дека овој регион бил во склоп на грчката јазична сфера, за разлика од Косово и скопкскиот регион кои биле дел од латинската јазична сфера. Ова значи дека во Раноцарскиот период (I-III век н.е.) Полог бил дел од римската провинција Македонија, а во доцната атника (III-VI век н.е.), по реформите на Диоклевцијан дел од провинцијата Македонија Втора (Macedonia Secunda). Пронајдените стели содржат и богат ономастички материјал и лични имиња кои се доминатно автохтони и од кои се гледа дека романизацијата на овиепериферни краеви, надвор од главните патишта, не зела голем замав.

Поучена од големите варварски продори (Келти, Остроготи, Хуни) кои сè почесто се случувале од 3. век, а траеле и низ наредните векови, римските императори почнале во доцниот 4. век да градат укрепени градови и тврдини на доминантни ридови. Од тој период датираат и бројните каструми (castrum), кастели (castellum) и збегови (refugium) за населението во тетовскиот крај од кои најзначајни се оние близу денешните села Рогле, Орашје, Лешок, Стенче, Јегуновце, Градец и наоѓалиштето Исар-Бањиче крај Тетово.

Иако христијанството во Македонија доаѓа со Св.Апостол Павле во 50-тите години од I век н.е., сепак дури по легализацијата на Константин вo 313. н.е. тоа можело помасовно да продре до обичните луѓе, и да се отпочне со градење на ранохристијански цркви- базилики. До денес во Полог се регистрирани траги од 16 ранохристијански базилики, од кои 12 во Тетовско и 4 во Гостиварско, при што најдобро проучени се базиликата од Стенче од V век н.е. која е единствена во Македонија со 3 крстилници (баптистериуми), и онаа во Туденце која датира од втората пол. VI век. и е најстарата триконхална (трикорабна) црква воопшто во Република Македонија, а е ретка и во цела Јужна Европа.

Сепак, по силните аварско-словенски продори во доцниот VI век н.е. сите тврдини се напуштени но не во целост и срушени. Поголемиот дел од нив, два-три века подоцна, кога повторно е воведена стабилна државна организација, повторно ќе бидат обновени со истата намена, но овојпат тие ќе бидат населени од доминантното словенско население поставувајќи ги темелите за новите средновековни гратчиња.

Словенското колонизирано население загосподарило со најважните места во рамницата, давајќи и ново, словенско име Подлог, веројатно со значење под гора, (под планина). Тогаш тие разурнале многу тврдини и населби. Но, од V век Византија повторно го контролирала ова подрачје, ги укрепила најважните разурнати тврдини и во нив држела постојана војничка посада. Во времето на цар Самуил, Полог бил во составот на неговата држава. По пропаѓањето на Самоиловото Царство, во Полошката Котлина како градски населби се спомнувале Полог и Лешок (Леш'к, Лешек). Арапскиот научник Идризи, кој, како географ и патописец, го посетил овој крај околу средината на XII век, поточно во 1153 година, во својот опис за патот од Охрид, преку Скопје, за долината на реката Струма, го спомнува и градот Полог. Тој, во својот патопис, вели: “Од Охрид два дена се патува по тежок пат до градот Болого (Полог), сместен меѓу два рида, а покрај него минува реката Фардари (Вардар). Од Болого до Искофла (Скопје) патувањето трае само еден ден”. За “градот Полог” (“урбус Пологус”) подоцна, во XV век, пишувал и Барлети, кој, исто така, Полог го идентификувал со Тетово. Меѓутоа, во науката има спротивставени мислења за местоположбата на средновековниот град Полог. Едни автори овој полошки град го укажуваат дека се наоѓал кај Тетово, други кај Градиште (денешното село Градец), а трети кај селото Милетино. 

Археолошките наоди покажуваат дека градот Полог, што се спомнува во XII век, се наоѓал кај Градиште (Градец). Ако се има предвид дека средновековните градови Хтјтово (Тетово) и Бахјица (Гостивар) тогаш биле селски населби, сосема убедлива е втората варијанта — дека градот Полог бил сместен кај Градиште (Градец). На грчки јазик, Полог бил споменуван во формата “Пологос”. Некои научници се на мислење дека во XI и XII век не постоел град Полог, туку само област. Инаку Полог, (од бо-лог), според едни автори бил спомнуван со значење божја гора, (рај божји), кое толкување, пред се, од прекрасната местоположба на градот и на котлината, (Полог). Според други автори, полог значи горска падина, (подножје, подгорје или загорје). Со зборот полог, старите Словени означувале долина, (ниско место, рамница), заградена од сите страни со височини, (ридови или планини). Кога Х'т'тово (Тетово), било село, во Долни Полог, (до крајот на XII век) егзистирал средновековниот град Л'ш'к, кој во тоа време бил главен духовен, културен и економски центар во Полошката Котлина. Овој средновековен град, меѓутоа, во текот на 1189 година, по навлегувањето на српската војска во овој крај, на чело со кнезот Стефан Немања, како пограничен град на Византија бил опустошен и разурнат. Тогаш бил разурнат и градот Полог, како и некои други населени места во северна Македонија. Според едно предание, во пошироката околина на денешното селото Лешок, во доцното средновековно време, егзистирал градот Леген-град, (Легенград). Овој средновековен град го споменува и Кирил Пејчиновиќ во својот опис за манастирот “Св. Анастасиј”, (во Лешок). Меѓутоа, кога овој полошки крај потпаднал под турска власт, кон крајот на XIV век, (1352), со колонизирањето на муслиманското население во котлината на Полог во XV и XVI век, Легенград престанал да егзистира. Тогаш колонизираните опустошиле и разурнале 7-8 христијански цркви во градот, како и стариот манастир и тврдината околу него. Тетово, како населено место, првпат се споменува во пишаните документ во XII век, и тоа под името Х'т'тово, но тоа не значи дека населбата не била основана порано. Најстар населен простор во Х'т'тово (Тетово) било местото околу црквата “Св. Богородица”, на излезот на реката Пена од Шар Планина.

Познатиот географ и патописец Хаџи Калфа, при неговото пропатување низ овие краеви, во своите белешки градот го именува и како Тетово и како Калкандела и го опишува како ориентален град кој наликува на населените места од Блискиот Исток. Кон крајот на истиот век, Тетово настрадало во пожар, така што низ целиот 18 век воопшто, не се споменува во регистрите како градска населба. Меѓутоа, извршените државни реформи во самата Османслиска Империја од почетокот на 19 век, имале силно влијание за неговото повторно преструктуирање во важен стопански центар. И Ами Буе, исто така турски патописец и географ, го опишува Тетово како чист град, си многу зеленило. Според него, градот имал 4000-5000 жители, од кои половината биле христијани (Македонци), додека останатите Турци и Албанци. И Ами Буе исто како и Хаџи Калфа, Тетово го споредува со градовите од Ориентот, во кој можело да се сретнат споменици подигнати претежно во периодот на турското владеење. На преминот од 19 во 20 век, Тетово се развива во познато трговско и занаетчиско место. Во периодот од Балканските војни, и покрај иселувањето на турското население, забележан е пораст на истото во градот и тоа од различни етнички структури, од кои најмногубројни се Албанците. 

За учеството на тетовскиот крај во ослободителната борба, во времето кога Внатрешната Македонска Револуционерна Организација развива широката дејност во Македонија, нема некои посебни пишани документи. Се знае дека населението во Полог, според условите зело активно учество како во подготовките на Илинденското востание, така и во акциите по неговото задушување. Во Тетово бил формиран Местен комитет на ВМРО, кој работел не само на идејното воспитување, туку и на физичкото подготвување на народот за вооружена акција. Тие подготовки ги опфаќале сите способни мажи од градот и селата. Еден дел од оние што биле подготвувани за ракување со оружје, подоцна биле префрлувани во четите што се формирале на подрачјето на Кичевско. Сето ова се спроведувало тајно, зашто турската власт на ова подрачје била многу добро организирана и имала поддршка од муслиманското население. Посебна улога месната организација на ВМРО одиграла во снабдувањето на востаниците со оружје, особено со пушки, кои биле изработувани од прочуените тетовски мајстори - пушкари (туфекчии).

Во овој период во Тетово се изработувале манлихерови пушки - берданки и прочуените тетовски мартинки. За ова имало посебна работилница на реката Пена, а изработката на пушките била организирана преку доверливи луѓе. Меѓу другите, за изведување на оваа акција биле задолжени и Ристо Костов - Сичан и Сане Ристов - Гуле, кои организирале тајни канали за пренос и предавање на пушките во определените места во Кичевско. Најпрвин пушките се префрлувани во селото Блаце, кое се наоѓа во подножјето на Сува Гора, каде имало подземна скривница во куќата на Костадин Велковски. Таму пушките се криеле, а потоа со коњи и магариња - најчесто товарени со грнци, а меѓу нив пушки и муниција - се носеле преку планинските премини во Кичевско. Месната организација на ВМРО во Тетово, исто така, организирала тајна аптека која четите ги снабдувала со лекови и санитетски материјал.

По задушувањето на Илинденското востание некои вооружени чети во овој крај ја продолжиле акцијата уште извесен период. Такви чети, главно дејствувале во шумските предели и имале постојани контакти со четите во Поречјето и Кичевско. Се знае за четата што дејствувала на Сува Гора била предводена од Софре Ѓорѓиевски од село Радиовце, кој собрал поголема група комити од македонските села од подножјето на Сува Гора и продолжил да се бори уште цели две години, сè додека не бил изненаден од турските заптии и фатен ноќе на спиење во една колиба во шумите на Сува Гора. Потоа бил осуден на сто и една година робија, од кои издржал само три, зашто поради амнестијата и зачестените протести и барања на македонското население од овој крај, турските власти го ослободиле. Четата на Софре Ѓорѓиевски, преку летото војувала, а зимно време зимувала растурена во селата Стенче, Волковија, Челопек, Лешница и Блаце, каде имала сигурни засолништа.

По задушувањето на востанието биле преземани и други репресалии од страна на турските власти. Така на пример, затворени се и други лица од Тетово, како што е случајот со Милан Младенов, Трпе Алтиколач, поп Диме Саров и Томе Смилковски. Милан Младенов и Трпе Алтиколач, исто така биле осудени на сто и една година робија, и тоа првиот во тврдината Дијарбекир во Мала Азија, и вториот во областа Фезан, длабоко во Либиската пустина, во Северна Африка. Другите биле осудени на повеќе години затвор и спроведени во Куршумли ан во Скопје.

На 19 март 1943 година во Тетово е формирана Комунистичката Партија на Македонија, во куќата на семејството Јовановци, која денеска е музеј.

Тетово е ослободено во Втората светска војна на 19 ноември 1944 од страна на Третата, Тринаесеттата, Четиринаесеттата и Деветнаесеттата македонска бригада, како последен ослободен град на територијата на Македонија.

Со навлегувањето на некои косовски терористи на територијата на Република Македонија, во почетокот на февруари во кумановското село Танушевци, а подоцна и со негово проширување на територијата на Тетово на 14 март 2001, во Тетово се случил конфликт помеѓу македонската армија и полиција од една страна и Ослободителната Народна Армија од друга страна. После неколку дена македонските безбедносни сили ја започнуваат акцијата за чистење на терористите и со тоа започнува т.н. Битка на Тетово која претставува најголемиот аранжман на македонската армија и полиција во конфликтот од 2001. Македонските сили со околу 3.000 војници нападнле на Балтепе и тетовското кале во кој имало жестоки битки со локалните албански терористи и косовските криминално-екстремни банди. Битката била за воведување на контрола на градот и завршила со тежок пораз на ОНА.

Поголем дел од Тетово се протега во рамничарско подрачје, а само помал дел, главно оној постариот, лежи на падините на Балтепе, брдо високо 806 метри. Апсолутната надморска височина на градот се движи меѓу 450 и 500 метри. Во последно време урбанистите прават напори градот да се шири кон планинското подрачје кое е благо издигнато и поволно за градски градежен реон.

Климата е средно континентална, со топли и релативни влажни лета, зимата ладна и снежна, пролет и есен со чести врнежи. 
Природните услови како климата, релјефот, геолошкиот состав на земјата, овозможиле во Тетовската околина да се појават многу извори на вода. Затоа, Тетово е еден од ретките градови во Македонија, кој има питка вода, вода за потребите на индустријата и вода за наводнување.

Градот во минатото бил поделен на два дела, Горна и Долна Чаршија. Во горниот дел живееле претежно муслимани, а во долниот христијаните.

Пописот од 1991 година не бил целосно одржан во градот Тетово, бидејќи дел од неговото население одбило да учествува, односно го бојкотирало неговото одржување, поради што за таа пописна година, во градот нема целосни податоци.

Според последниот попис во 2002 година, Општина Тетово, која го опфаќа градот Тетово и околните села, има 86.580 жители.

Во поширокиот Тетовски регион, во 2002 година биле запишани 189.066 жители, што сочинува 9,34 % од вкупниот број на население во државата и со тоа претставува по скопската, втора најнаселена област во Македонија.

Тетово е петти најголем град во Македонија и најголемо населено место во областа Полог.

Според пописот на населението од 2002 година, во градот имало 52.915 жители и спаѓал во групата на големи градови. Етнички гледано, населението е составено од:

 

Во градот се зборуваат следниве јазици:

Во Тетово се застапени следните религиски групи:

Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Тетово:

Тетово како мултикултурна средина се карактеризира со главно две поголеми религии. Тоа се исламот и христијанството, т.е. православието. Седиштето на Полошка епархија се наоѓа во соборниот храм Св. Кирил и Методиј во Тетово.

Христијанството на овие простори имала голема улога и долга традиција. Полог, а со тоа и Тетово, е простор на кој во седумте илјади години на овдешното човеково постоење од раниот неолит е сконцентрирано исклучително богатство, но и многу малку откриено и истражено културно и археолошко богатство. Од обемното богатство на минатите епохи, од кое денеска само скромен дел им е на увид на археолозите, се издвојуваат и остатоците од храмовите, црквите и манастирите. Тетово се наоѓа во Тетовско - Гостиварска епархија и е седиште на истоименото архијерејско намесништво кое има 72 цркви, 10 манастири, 6 параклиси и еден крст. Нејзин надлежен епархиски архиереј Митрополит Јосиф.

Тетово има неколку цркви од кои:

Соборниот храм св.св.Кирил и Методиј во Тетово претставува една врвна црковна архитектонска градба. Тој е еден од најубавите храмови, не само во полошкиот крај, туку и пошироко во Република Македонија. Граден е на ново место од понов период, поточно за време на Илинденското востание во 1903 година. Иницијатор за градбата бил Прота Михаил (Мисо Мартиновски), примерен свештеник од тоа време, познат како заштитник на православните христијани од турските власти. Во тоа време како Архиерејски наместник успеал од султанот Хамид од Цариград да издејствува изградба на црквата. Одобрението го добил на 21 ноември 1902 година.

Според историските извори, манастирот Свети Атанасиј, на тврдината Кале, кој се издига на самото возвишение на Балтепе, претставува еден од најстарите култни христијански црковни споменици во овој дел од Македонија и Балканот. Потекнува од крајот на XIII век, од истиот период кога бил подигнат и манастирот „Успение на Пресвета Богородица“ во месноста Плоча на Шар Планина. Подигањето на црквата Свети Атанасиј на Кале е сврзано и за уште два други објекти посветени на истиот светител: во селото Џепчиште и познатиот манастир во селото Лешок. Она што се знае е дека сите три светилишта на трите места кои на одреден начин се наоѓаат на еден потег Лешок-Џепчиште-Лавце, едновремено се градени и едновремено предадени на користење на православното население во 1240 година. Она што е зачувано од фреските, начинот на градбата и другите елементи релевантни за стручњаците само ја потврдуваат оваа вистина . Во конфликтот во 2001 година црквата беше во голем дел разрушена.

За оваа црква нема многу пишани документи ниту некои податоци. Меѓутоа во записите поврзани за манастирот Света Богородица-Хтетовска, во една од хрисовулите на царот Душан, се споменуваат црквите Свети Никола и Свети Илија како метоси на споменатиот манастир. Сето тоа наведува на податокот, дека таа потекнува не подоцна од XIV век.
Многу подоцна, во 1675 година по една пресуда на тетовскиот кадија, се споменува црквата Свети Никола со својот имот, во месноста на денешната населба Дреновец. Се споменува нива од 11 хектари како и лозје со површина од три декари. Некаде во 1715/16 година се споменува како една мала црквичка, која можела да прими едвај четири до пет верници. Тогашниот црковен одбор составен од видни граѓани, решиле на местото од старата црквичка да изградат нова и поголема црква.

Во 1842 година се почнало со градба на црквата која траела сè до 1847 година. Но, по завршувањето на градежниот дел се немало доволно парични средства за фрескоживописот и за уредување на внатрешниот дел од црквата.
Изградбата на новата црква му било доверено на познатиот мајстор од Охрид, Мартин Вражевски. Тој ја изградил црквата по планот на црквата Света Богородица од Скопје. Поради недостаток на финансиски средства црковниот одбор бил принуден од други места да бара помош. Во 1848 година црквата била завршена и пред крајот на истата година била осветена од скопскиот владика Анание. Но во 1872 година црквата била запалена од некој Албанец Муарем, доселеник од Албанија. Многу години црквата стоела разурната во пепел, дури во 1901/02 година тетовци почнале со нејзиното возобновување. Таа била целосно довршена во 1912 година, а преосветена е во 1923 година од епископот Варнава.

Изградената површина на црквата изнесува 7,87 ари, а површината под пристапи и зеленило изнесува 57,88 ари.
Во 1995 година старата фасада на црквата е очистена и на нејзино место е изработена нова фасада од бел цемент, како и замена на прозорците, во истиот стар стил.

На 19 декември 1995 година осветена е и новата крстилница што се наоѓа во самата црква од страна на неговото високопреосвештенство митрополитот Полошко-кумановски господин Кирил. Во 2001 година покрај другите цркви и манастири, оштетена беше и црквата Свети Никола од Тетово.

На западната страна од сегашната црква „Свети Никола“ до неодамна се забележувале остатоци со димензии 3х2 м каде некогаш се наоѓала капела посветена на Света Петка. Објектот бил изграден од камења и покриен со слама така што со градбата на новата црква истата се урнала и била уништена. До неодамна на тоа место постоеше костурница. Точниот податок за постоењето и градбата на таа капела се сврзува со изградбата на помала црква посветена на Света Богородица, која се наоѓала преку реката Пена.

Во почетокот на 2000 година црковното настојателство презело ницијатива да се возобнови истата капела. На 26 ноември истата година се положил и осветил камен темелник на празникот Свети Јован Златоуст. Црквата е посветена на Света Петка и Света Недела. Поради военита дејства во Тетово во текот на 2001, градбата на црквата била запрена, за во 2007 комплетно да се доизгради и освети.

Историјата на црквата Света Богородица е доста долга и датира од многу старо време. Оваа црква е подигната непосредно по Балканските војни и ослободувањето од долгогодишното турско ропство. Во месноста Горно маало во 1903/04 година на урнатините на старата црква се започнало со градба на нова и поголема црква којашто траела сe до 1916 година. Изградената површина на црквата изнесува 6,5 ари. Градена е од камен и полна печена цигла. Фреските заедно со иконите на иконостасот ги изработил зографот Тале од Галичник кој тогаш живеел во Гостивар. Осветувањето на црквата било извршено на 28 август 1918 година на ден Успение на Пресвета Богородица од страна на скопскиот митрополит Варнава.

Во непосредна близина на црквата се наоѓаат и средновековни христијански гробови кои биле прекопувани во подолг временски период.

Црквата Света Богородица претставува значаен објект во градот Тетово и редовно се посетува од жителите на овој град. Оваа посета е голема на Богородичните празници, а посебно на Успение на Пресвета Богородица и на Источен петок Балаклија што се празнува во Светлата седмица по Велигден.

Оваа црква се наоѓа на местото на градските гробишта, на северозападниот дел од Тетово. Површината на црквата изнесува 0,94 ари. Порано тука постоела помала црквичка - параклис, а на нејзиното место изградена е денешната црква посветена на Свети Димитриј. Градбата започнала во 1906 година и траела сe до 1912 година. Ктитор на истата бил Захарије Манојловски. Осветена е три години подоцна, во 1915 година. Преосветена е повторно во 1958 година од страна на првиот македонски архиепископ на возобновената Охридска архиепископија во лицето на Македонската православна црква Господин Господин Доситеј.

Црквата Собор на сите македонски светители „св. Ѓорѓија Победносец” и св. „Сисој Велики” е најновата црква во Тетово која е в фаза на градење. Таа ќе се наоѓа во долниот дел на Тетово, односно кај спортскиот центар. Црквата ќе биде со димензии од 3.000 м² и ќе кошта 1 милион евра.

Во културното наследство на Тетово се вбројува и Шарената Џамија. Шарена Џамија е дел од комплекс на објекти од исламската култура како средиште на верското културното и духовното живеење во градот. Тоа се верски објект- еднокуполна џамија со полигонално минаре, чешма, турбе, амам и беговите конаци, каде џамијата го завзема централното место. Нема некои пишани податоци за тоа кога џамијата е изградена, но во тетовското семејство Палоши е сочувано едно предание според кое џамијата ја изградила Хуршиде Хатун околу 1566 година. Ако околу годината на изградбата може да има дилеми, сосем е точно дека џамијата ја подигнала Хуршиде, која била болна и се надевала дека на овој начин ќе го смилува Алах и ќе оздрави. Џамијата особено се истакнува со својата декоративна обработка, а пак сликарскиот украс ја исфрла во прв план и ја прави посебно интересна и привлечна. Блескавите арабески изразени во сино цвеќе и треперливите сонца претставуваат навистина силно привлечен декор. Џамијата одвнатре и однадвор е ишарана со разни бои и по тоа го добила своето име. Таа претставува редок споменик од овој вид во Република Македонија.

Добрата геостратешка положба, тоа што се наоѓа на крстопат и Полог со родната земја, се причините со кои Тетово им го привлекуваше вниманието на разни освојувачи. Во XV век Тетово го освојуваат Турците. Со доаѓањето на Турците се развива едан друг вид на култура. Нејзино огниште стануава комплексот на бекташиското теќе наречено Арабати Баба, изградено од Серсем Али Деде (1538-1548).

Османлиите на Тетово му подариле многу јавни и верски објекти кои припаѓаат на исламската култура : џамии, теќиња, народни кујни за сиромашните, амами (јавни бањи), шадервани (фонтани) и др. Впечатлив е и стариот Топовски Мост.

Бектешкото теќе Арабати-баба претставува еден од најзначајните објекти од овој вид на Балканот. Арабати-баба теќе се наоѓа на периферијата на Тетово во непосредна близина на станицата од патничката жичарница Тетово - Попова Шапка. Според податоците во Теќето живееле околу 15 дервиши, на чии чело стоел старешина - баба. Дервишите биле прочуени како благородни, мирни и гостољубиви луѓе. Теќето се викало Арабат затоа што навидум неговиот основач бил сиромав човек со скината облека по име Алија, а така облечените луѓе Турците ги викале арабат. Поради тоа теќето го добило името Арабат-теќе.

За споменување е библиотеката на Арабати Теќе од XVIII – XIX век, затоа што во неа културата и образованието се развија паралелно со исламската религија. Во оваа библиотека се вршело и копирањето на дела од интелектуалците на времето, со избрана калиграфија кои покасно се краселе со орнаменти завиткани во кожа.

Тетово има свое кале кое се наоѓа на врвот на Балтепе, веднаш над Тетово. Тоа е изградено во 1820 год. од страна на Абдурахман Паша. Овој културен објект претставува една ретка убавина од минатото. Неговата содржина е доста комплексна. Внатрешниот дел има 5 сараи, големи кујни, бањи, еден бунар на средина и 3 тунели за излез. Во тек на војните претрпе големи оштетувања. Од археолоши аспект тетовското кале се нарекува Хисар Кале кој е населен уште од раната антика.

Денеска Тетово го краси објектот кој подигнат на темелите на Чарши-џамијата, а изграден во 1975 год. Тоа е Домот на Културата „Иљо Антески -Смок“, каде се развиваат паралелно сите култури на граѓаните на Тетово, без оглед на нивната национална припадност. Во склоп на овој Дом се развиваат голем број културни активности : музички, театрални (драмски), активности од ликовната и книжевната уметност. Исто така се организираат и разни економски саеми, каде најуспешните производители ги презентираат нивните производи.
Во Тетово постои и библиотека „Кочо Рацин“, меморалниот музеј, историскиот архив и др.

Од музичките активности се истакнуваат: младинскиот мешан кор, женскиот кор, машкиот кор и културно-уметничките друштва. Вреди да се истакне успехот на младинскиот мешан хор под диригенство на Арифхикмет Џемаили, кои од Светската Олимпијада во Линц, Австрија 2000 год., освоиле сребрен медал, а во Вермигероде, Германија 2001 год. освоиле прво место.

Од најпознатите културно-уметничките друштва кои делуваат во Тетово се: КУД “Џеладин Зеќири“ (1949), КУД “Иљо Антевски-Смок“ и КУД “Јени Хајат“. „Гласоечкото“ пеење, машко двогласно пеење, од Тетовскиот регион е впишано во списокот на УНЕСКО за нематеријално културно наследство.

Во служба на драмските активности, постои посебно драмско студио за возрасни, младинско студио и студио за деца.

Во Домот на Културата постои и делува ателјето на ликовната уметност во кое се афирмираат и развиваат професионалните и аматерните ликовни уметници, т.е. се организираат голем број уметнички изложби.

Од книжевно-уметничките активности се истакнуваат литературните клубови „Литературен Клуб 94“ и „Кирил Пејчиновиќ“. Се организираат промоции на книги, литературни и поетски излагања, манифестации по повод на разни писатели од нашето културно творештво, се објавуваат конкурси за помладите книжевни уметници по разни литературни дела и истите се наградуваат и др.

Еден од најголемите заштитни знаци на градот секако е градскиот женски младински хор Менада од Тетово кој е формиран во 1981 година. На репертоарот хорот има околу 300 композиции од ренесансата преку класика, современи композиции, македонски музички фолклор и евергрин композиции. Македонските композитори посветиле голем број на свои дела за хорот Менада. 
Хорот е редовен учесник на Хорскиот фестивал Техо, Скопско лето и Охридско Лето. Хорот Менада учествувал на фестивали и конкурси во Холандија, Данска, Бугарија, Чешка, Германија, Србија, Грција, Словенија, Полска, Турција, Шпанија, Шведска, Италија, Албанија, Австрија, Романија, Португалија и др.
Основач на хорот е д-р Ивица Зориќ и за својата работа добитник е на награди за диригент во Полска, Србија, Бугарија, Грција, на фестивалите во Македонија, како и највисоката државна награда 11 Октомври во 2005 година.

Во градот функционира и детскиот хор „Лале“ кој постои од 1977 година.

Во Тетово постојат повеќе невладини организации, како младински, така и религиски.
Невладината организација Мултикултура, која се занимава со активности од областа на културата има реализиран неколку проекти во овј област на пример Култура Мост на зближување и други проект со Културен карактер.

Хуманитарната невладина организација „Лоја“, која што е поддржана од Канадската амбасада поседува свое место во Домот на Културата. Треба да се истакне нејзината функција во средината во која таа се занимава со разни културни активности со децата од предшколската возраст до осмо одделение и албанци и македонци т.ш. заеднички учествуваат и се дружат во разни активности на пр. цртање, учење на англискиот јазик, компјутерски знаења, разни игри, и др.

Америкаската амбасада е присутна со свое т.н. Американско катче. Катчето претставува плод на соработка и партнерство помеѓу Канцеларијата за односи со јавноста при Амбасадата на САД во Скопје, Општина Тетово, Дом на Културата, како институција домаќин и НВО Аурора.

Во Тетово постојат повеќе локални медиуми, како пишани, така и електронски:

 се: ТВ Kiss и ТВ Менада кои емитуваат програма на македонски јазик и „Арт“, „Кoха“ и „Супер Скај“ кои емитуваат програма на албански јазик.

Локални тетовски радија се:Радио Kiss, Радио Плус Форте и Радио Тетово кои емитуваат програма на македонски јазик и Фама, Фокус и Блета кои емитуваат програма на албански јазик, додека радиото Висари освен албански, емитува и на турски.

Локални тетовски пишани медиуми се неделникот „Монитор“, кој излегува двојазично.

Климатско-почвените, хидрографските и просторните услови одговараат за развој на земјоделството и сточарството, односно преку поволните температури, погодни почви со висока бонитетна вредност и обилното количество на воден потенцијал се овозможува одгледување на житни, градинарски, овоштарски, фуражни и некои индустриски култури. Во однос на сточарството, истите тие услови одговараат посебно за развој на краварството и високопланинските пасишта, за предуслов за развој на овчарството.

Тетово има голема традиција во спортот.

Во Тетово се одржува традиционалниот фудбалски турнир „Меморијал Трајче Стојковски-Пинго“, кој бил млад фудбалер и член на македонската младинска репрезентација кој на 21 година трагично го изгубил животот во 2001 година на патот Тетово - Скопје, патувајќи за настап на прволигашот Силекс од Кратово.
Во Тетово постојат две навивачки групи и тоа Војводи (оформени 1988) кои навиваат за ФК Тетекс и Балисти кои навиваат за ФК Шкендија.
Тетово се смета за еден ризичен терен за играње на фудбал поради честите инциденти на навивачката група Балисти.

Колтук Два Бреста Поток Дреновец 1 Дреновец 2 Блок 77  Блок 70 Блок 86ТетовчанкаВанвардарскаЦентарСтара Градинка  Ајдучко маало




#Article 38: Ресен (1079 words)


Ресен — град во југозападниот дел на Република Македонија и седиште на Општина Ресен, и претставува административен и економски центар на областа Преспа, која е заградена со високи планини. Баба од источната страна, Галичица од Запад, Бигла од северната страна. Локалната власт, деловни и важни институции се ситуирани во Ресен.

Преспанското Езеро, националните паркови Галичица и Пелистер му даваат на регионот посебна убавина. Преспанското Езеро е второ по големина во Република Македонија. Сместено е на јужната страна од Преспанската Котлина помеѓу планините Галичица и Баба 835 м надморска височина.

Културата во Преспа датира уште од Неолитот. Вија Егнација поминувала низ котлината за време на Римското Царство. Постојат голем број на споменици на уметноста во регионот. Најпопуларен е манастирот во Курбиново изграден во 1191 год. Грнчарството е развиено во Преспа уште во минатото и сѐ уште е присутно благодарение на Ресенската керамичка колонија. Колонијата претставува дом за многу светски познати грнчари од секаде, за време на летниот период, секоја година.

Градот Ресен лежи во северниот дел на Преспанската Котлина, од двете страни на Голема Река, а недалеку северно од Преспанското Езеро, на надморска височина од околу 880 м. Зафаќа површина од 402 ha. Низ Ресен поминува магистралниот пат М-5, кој на запад го поврзува со Охрид (36 км), а на исток со Битола (32 км). Има умерено-континентална клима со просечна годишна температура на воздухот од 9,6 оС и просечна годишна количина на врнежи од 717 мм.

Во антиката просторот на Преспа бил населен од горномакедонското племе Орести. При Филип II Македонски тие се цврсто споени со македонската држава.

За време на Римското Царство низ Преспа поминувал познатиот староримски пат „Вија Егнација“. Покрај него биле изградени повеќе населби и попатни страници. Една од нив била Скиританија, на чие место подоцна израснала словенската населба Ресен.

Во VI и VII век во реонот се населува словенското племе Брсјаци.

Првпат Ресен се спомнува како средновековна населба во една повелба на Душановиот законик од 1337 год, под името Росне. Во еден попис од XVI век населбата е регистрирана како Ресне. За време на владеењето на Стефан Душан (XIV век) исто така како населби се спомнуваат и Јанкоец, Љубојно, Наколец, Нивици и Глобочани и самата област Преспа (рибари од Преспа). Во XVIII век со развојот на трговијата и занаетчиството Ресен прераснува во мала градска населба.

Во 1582 година, Преспанската нахија го опфаќала пределот околу северниот брег на Преспанското Езеро, но Ресен не се споменува во оваа нахија. Подоцна во 17 век, Ресен израснува во касаба, која Евлија Челебија ја има споменато, но надвор од Преспанската нахија. Овој патописец, за градот кој го посетил во истиот век, запшал: „Ресен има 180 куќи покриени со ќерамиди, со само две маала. Населбата е опкружена со бавчи, а населението е христијанско и муслиманско. Има две џамии од кои едната е сместена во чаршијата, а во нејзиниот двор има медреса. Има и дервишко теќе, амам, ан и дваесет дуќани“

Во Ресен дури кон крајот на 18 век, започнале да се развиваат занаетчиството и трговијата, а со самото тоа, јакнела и економската моќ на самите трговци и занаетчии. Поради тоа, неизбежно било и оформувањето на чаршија, додека самата населба прераснувала во економски центар на Преспа. Во почетокот населбата добива градска физиономија, за подоцна да стане и административен центар на турската власт. Истиот век, поточно во 1894 година, е осветена и катедралната црква Црква „Св. Кирил и Методиј“, на кое осветување присуствувале голем број идни и угледни дејци од Македонија. Иако навидум постои економски пораст во градот, поголемиот број граѓани се бореле за својата егзистенција. Експанзивниот начин на стопанисување, не овозможувал добар животен стандард на населението. Поради ваквите состојби, во Ресен и во неговата околина, голем број граѓани од цела Преспа, заминуваат на печалба во туѓина. Најголем број од населението заминало на почетокот на 20 век, во периодот пред и за време на Балканските и Првата светска војна, и тоа најмногу во прекуокеанските земји.

За време на Илинденското востание во август 1903 во Ресен и неговата околина се воделе жестоки борби. Иако дошло до ослободување на повеќе преспански села, градот Ресен не бил ослободен. Во втората половина на август во Ресен пристигнале три одреди турска војска и броен башибозук, вкупно околу 600 души со цел да ги задушат востаничките сили во реонот.

Во градот Ресен започнала Младотурската револуција на 3 јули 1908 година кога турскиот офицер Ахмед Нијази-бег организирал прва востаничка чета составена од турски војници и граѓани. Кон оваа револуција масовно се приклучиле и Македонците. Целта на револуцијата била модернизација, уставност и демократизација на земјата.

За време на фашистичката окупација, Преспа доживува уште едно распарчување. Северниот дел со градот Ресен потпаднал под бугарска окупација, а делот јужно од Ресен под италијанска окупација и приклучен кон т.н. Голема Албанија.

Уште во 1941 год. комунистите од Преспа ги започнаа подготовките за оружена борба против окупаторите. Пролетта 1942 беа формирани првите партизански групи, а на 6 јули 1942 год над с. Златари бил формиран Битолско-преспанскиот партизански одред „Даме Груев“.

На 2 август 1943  во непосредна близина на с. Отешево било одржано познатото Преспанско советување, на кое присуствувале членовите на ЦК на КПМ главниот штаб на НОВ и ПОМ. Тука биле донесени важни одлуки за понатамошниот разгор на востанието во Македонија.
Голем број преспани активно учествуваа во повеќе единици на НОВ на Македонија.

Дефинитивно Преспа своето ослободување го дочека на 11 септември 1944 год.
Во единиците на НОВ и партизанските одреди од Преспа учествувале 1.902 борци. Од нив носители на Партизанска споменица 1941 биле 29 борци. Поетот Мите Богоевски бил прогласен за народен херој. Во борбите за ослободување на Македонија загинале 128 борци. Поистакнати команданти и раководители од Преспа се: Наум Веслиевски - Овчарот, Мите Трповски-Војводата, Цветко Узуновски и други.

По 1385 година Преспа како и цела Македонија потпаѓа под Османлиското Царство. Од тој период во градот Ресен и селата јужно од него се доселува турско население. Во XVIII век турските феудалци од албанско потекло, почнале да населуваат и албанско население. Покрај нив, во Преспа се спомнуваат и Власите како посебен ентитет.

Во првиот организиран попис на СФР Југославија од 1948 година, во Ресенскиот срез имало 23.137 жители, од кои 4.737 во градот Ресен, а 18.400 во селата во Преспа. Од етнички аспект, населението го сочинувале 17.354 (75 %) Македонци, 2.462 (10,6 %) Албанци, 2.421 (10,4 %) Турци, 290 (1,25 %) Роми, 246 (1,06 %) Срби, 240 (1,03 %) Власи и 124 останати. Етнички гледано, населението е составено од:

 

Во градот се зборуваат следниве јазици:

Во Ресен се застапени следните верски групи:

Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Ресен:




#Article 39: Македонска православна црква - Охридска архиепископија (1567 words)


Македонска православна црква - Охридска архиепископија, Јустинијана Прима (МПЦ-ОАЈ) или само Македонска православна црква (МПЦ) — национална црква на Македонците со православна вероисповед и најголема црква во Македонија.

Македонската православна црква се финансира од државниот буџет на Република Македонија и не е задолжена да плаќа даноци кон државата.

Христијанството во етничка Македонија, па и пошироко на Балканот, прв го проповеда и шири апостол Павле при своите мисионерски патувања, за што сведочи и библиската книга Дела на светите апостоли. На тие негови патувања го придружуваат и Лука, Тимотеј, Сила и Тихик кои и самите независно од апостол Павле работат на христијанизација на овие простори. Низ Македонија проповеда и Апостол Андреј Првоповикан кој и го поставува апостол Урбан за прв епископ во Македонија. Апостол Силуан бил првиот епископ во Солун, а Епафродит во Адрија или Адријакија (погранично место со Тракија). Што значи дека уште тогаш се поставени темели на организирана Црква. Би спомнале тука и дека апостолите Аристарх и Секунд биле солунјани, Епафродит бил од Филипи, а Гај од Добер (Дервија) кој се лоцира накаде меѓу Струмица и Валандово. Во тоа време Македонија била под римска власт така што често ги менувала своите граници и својот етнички состав. Како резултат на христијанизацијата извршена во првите три века, веќе на почетокот на IV век христијаните на просторот на Македонија имале организирана Црква со црковна ерархија, чии епископи понатаму редовно учествуваат на помесните и вселенските собори.

Во втората половина на X век, во рамките на Самуиловата држава е организирана Охридската автокефална архиепископија, во достоинство на патријаршија, а подоцна, по паѓањето на Самуиловото Царство, повторно е сведена на степен на архиепископија и како таква постои цели осум века, сè до 1767 година кога е укината од страна на турскиот султан Мустафа III, а нејзините епархии се присоединети кон Цариградската патријаршија.

Пред самиот крај на војната, во 1944 г. во селото Врановци бил создаден Иницијативен Одбор за организирање на Македонската православна црква. На 3 јануари 1945 година, Иницијативниот одбор за обновување на Охридската архиепископија испратило писмо до Светиот архијерејски синод на Српската православна црква со образложение на иницијативата. Писмото пристигнало до СПЦ на 22 јануари 1945, а на него одговорил протераниот скопски митрополит Јосиф, со зборовите: „штом бидам слободен, ќе се погрижам да се видам со вас, во Белград или Скопје“. На 4 март 1945 година, во Скопје бил одржан Првиот црковно-народен собор, на кој била донесена резолуција за обновување на Охридската архиепископија, како Македонска православна црква. Оттука, на 9 март 1945 година, Иницјативниот одбор испратил телеграма до СПЦ со известување дека „на 4 март, во Скопје, во главниот град на Македонија, се собра македонскиот црковно-народен собор на кој делегатите ја искажаа еднодушната желба на сите православни Македонци за што побрзо прогласување самостојна Македонска православна црква, односно обновување на историската Охридска ариепископија“. Светиот синод на СПЦ го замолил митрополитот Јосиф да замине во Скопје, но министерот за внатрешни работи не му издал патна дозвола.

На 2 април 1945 година, митрополитот Јосиф го известил Светиот синод на СПЦ дека формирал црковен суд за Скопската епархија, со привремено седиште во Врање. Како реакција на тоа, со акт на претседателството на владата на Македонија, број 1.228 од 25 јули 1945 година, доставен до администраторот на Српската патријаршија, било испратено известување дека свештенството на Скопската епархија, на својата редовна седница од 18 јули 1945 година, ги разгледувало провокациите на митрополитот Јосиф, кој во црквите во Македонија го испраќал својот гласник кој делел пари за помош на Скопската, Злетовско-струмичката и Охридско-битолската епархија.

На 7 декември 1946 година, делегација на Иницијативниот одбор (составена од свештениците Нестор Попов, Кирил Стојанов и Мукаетов, заедно со две цивилни лица) одржала состанок со српскиот патријарх Гаврил и митрополитот Јосиф, на кој дошло до израз недоразбирањето меѓу двете страни во спорот. Подоцна, патријархот Гаврил се согласил во рамките на СПЦ, Македонците да поставуваат свештеници и да избираат нови црковни одбори и совети во кои би влегле и Македонци. Исто така, тој предложил да се достави акт до владата со молба да им се дозволи на митрополитот Јосиф и на епископите Викентие и Венјамин да се вратат во Македонија за да воспостават црковен поредок.

На 10 мај 1947 година, во 20 часот и 30 минути, кај партијархот Гаврил дошле генералот Љубодраг Ѓуриќ и Лазар Колишевски. На средбата, генералот Ѓуриќ ја истакнал ропската положба на македонскиот народ во минатото и ја критикувал великосрпската пропаганда, истакнувајќи дека Македонците сакаат своја црква, а истото го истакнал и Колишевски. Во долгата дискусија, која траела два часа, патријархот Гаврил ја бранел позицијата на СПЦ и рекол дека „во Македонија мора да се воспостави редовна црковна состојба“. Притоа, тој изјавил дека би дозволил „внатрешна употреба на македонскиот дијалект, полна слобода во изборот на епархиските и црковно-општинските совети“ и изразил подготвеност за договор за имињата на парохиите. Тогаш, Колишевски рекол дека народот е поделен, т.е. едни сакаат автокефалност, а други автономија и се заканил дека ако СПЦ не попушти, владиката Борис од Пиринска Македонија е готов да се стави во служба на Македонците. Потоа, Колишевски рекол дека враќањето на митрополитот Јосиф во Македонија е невозможно, зашто против него се народот и свештенството, велејќи дека ако митрополитот Јосиф се појави во Македонија, тој ќе биде линчуван. На крајот, Ѓуриќ и Колишевски повториле дека Македонците нема да отстапат од своите барања и дека прашањето уште повеќе ќе се заострува. Тука завршил состанокот и Колишевски и Ѓуриќ си заминале во 23 часот.

Архијерејскиот собор на СПЦ упорно опстојувал на своите ставови и поради тоа, по Соборот од 9 и 10 мај 1946 година, во своите понатамошни барања, Иницијативниот одбор истапувал со помали барања, т.е. наместо како автокефална, се барало да биде признаена како самостојна црква. Но, барањето на Иницијативниот одбор повторно не наишло на одобрување. По долги години на статус-кво состојба, од 4 до 6 октомври 1958 година, во Охрид бил одржан Вториот македонски црковно-народен собор, каде што била прифатен предлогот за обнова на Свети-Климентовата Охридска архиепископија, олицетворена во самостојната Македонска православна црква, а за нејзин прв епископ бил избран г. Доситеј.

Архијерејскиот собор на СПЦ се согласил со одлуките на Македонскиот црковно-народен собор, во одлуката АС. бр. 47/1959 година и 6/1959 година зап. 57 од 17/4 јуни 1959 година. Одлуката за самостојност на МПЦ била потврдена преку отслужувањето на заедничка архијерејска литургија со српскиот патријарх Герман, на 19 јули 1959 година во црквата Св. Мина во Скопје, а истовремено била извршена и хиротонија на преспанско-битолскиот владика Климент. Со тоа, Светиот архијерејски синод на СПЦ дал самостојност на Македонската православна црква, со тоа што таа и понатаму останала во канонско единство со СПЦ, преку нејзиниот патријарх. По неколку дена, во црквата Св. Никола во Штип, г. Наум бил хиротонисан за владика на Злетовско-струмичката епархија. Исто така, бил конституиран Синодот на МПЦ според Уставот на МПЦ, како и другите административни органи и тела во архиепископијата и во епархиите.

Во мај 1962 година, во придружба од патријархот Герман, со неколку епископи на СПЦ, во посета на МПЦ дошол патријархот московски Алексиј, придружуван од митрополитот Никодим, епископот Пимен и повеќе високодостоинственици на Руската православна црква. На празникот на Св. Кирил и Методиј, во црквата Св. Богородица Каменска во Охрид била одржана и архијерејска литургија, на која што зеле учество патријархот московски Алексиј, патријархот српски Герман и архиепископот охридски и митрополит македонски Доситеј. Ова било прво сослужување на поглаварот на МПЦ со поглавари на други афтокефални цркви.

Во 1966 година, односите со СПЦ повторно се влошиле. По новонастанатите недоразбирања и судири, Светиот Синод на МПЦ на 17 јули 1967 година, во Охрид, го свикал Третиот црковно-народен собор и на свечената седница во охридската црква Св. Климент ја прогласил Македонската православна црква за автокефална. Чинот на прогласувањето на автокефалноста на Македонската православна црква бил извршен на Светата архијерејска литургија, отслужена во црквата Св. Богородица Перивлепта (тогаш позната и како Св. Климент) на 19 јули 1967 година, од Светиот архијерејски синод на МПЦ.

На 12 ноември 2009 година, Македонската православна црква во своето име ја додала додавката „Охридска архиепископија“, како директна наследничка на старата Охридска архиепископија. Покрај додавката, МПЦ-ОА извршила и промена во грбот и знамето, односно наместо приказот на црквата Св. Богородица - Перивлепта, била ставена црквата Св. Софија во Охрид, како седиште на архиепископите на Охридската архиепископија.

Епархиите на Македонската православна црква не се протегаат само на подрачјето на македонската држава, туку и во црковните општини надвор од границите на Македонија.

Епархии на МПЦ се: 

Од возобновувањето на МПЦ па до 2013 година, Тетовско-гостиварската и Кумановско-осоговската биле обединети во една Полошко-кумановска епархија. Старата епархија била предводена од митрополитот Кирил. По смртта на митрополитот во 2013 година, епархијата била поделена на две нови. Во февруари 2016 година, Синодот на МПЦ одлучил во Австралија да се формира уште една епархија, т.е. 12 црковни општини да влезат во состав на МПЦ - Епархија за Австралија и Нов Зеланд, а други 12 општини да бидат дел од посебна епархија, наречена МПЦ - Епархија Канбера, Австралија и Тасманија.

Според точката 17 од Образложението на Одлуката за автокефалност, Македонската православна црква, како административен дел од едната, света, соборна и апостолска црква, ќе ги чува Светото Писмо, Светото предание, апостолските правила и прописите на вселенските и помесните собори и ќе се раководи согласно со нив и со Уставот на Македонската православна црква.

Македонската православна црква во моментов е непризната од другите православни цркви, иако во основа со повеќето од нив МПЦ одржува добри односи.

За чинот на  канонизација на Пречистанските преподобномаченици химнограф на Вселенската патријаршија напиша богосложба. Ова е првпат химнограф на друга црква да напише богослужба за МПЦ-ОА,овој потег на Вселенската патријаршија, е исклучително значаен




#Article 40: Манастири во Македонија (228 words)


Повеќето од македонските манастири, градени во различни периоди, посебно оние градени од XI до XV-XVI век, во целост се сочувани и денес. Освен вредниот живопис, по кои Македониja е позната во светот, тие во своите древни ризници кријат невидливи записи за духовниот код на монашкиот подвиг што се одвивал во нив. Градени на високи непристапни места, во близина на испосници, далеку од човечките населби, изолирани во тишина и затскриени со бујна вегетација, со мали манастирски цркви и конаци во кои било можно да се сместат малубројни братства, во монашки заедници од скитски карактер. Честопати метоси на големите Светогорски манастири, од кои монасите посветени на молитвата се повлекувале во нив.

Манастирите на планината Скопска Црна Гора (која го добила името по многубројните црнорисци-монаси) и комплексот испосници и манастири на Матка, по долината на реката Треска, во близина на Скопје; испосниците крај брегот и островите во Преспанското Езеро; пештерските цркви на бреговите на Охридското Езеро, монасите и калуѓерките во црквата „Св. Атанасиј“ односно Лешочкиот манастир, а кој е сместен во Лешок на падините на Шар Планина; испосниците крај Лесновскиот манастир; исихастичките испосници непосредно под манастирот Св. Преображение-Зрзе, над Пелагонија, сведочат за видот на подвигот кои монасите го практикувале тука. Подвиг на трагање по вистинското богопознание: објективното гледање на Бога од страна на целосниот човек, во процесот на очистување, преобразување и интеграција на природните сили на душата, до степенот на обожение.




#Article 41: Фрескопис (606 words)


Фрескопис е сликање со земјени бои (природни пигменти) растворени во вода врз влажен малтер направен од ситен речен песок, гасена вар и насечена слама, коноп или козји влакна, е познато под името „фреско“ техника. Таа е една од најстарите и најтрајните сликарски техники, најотпорна на временската ерозија.

Македонија спаѓа меѓу земјите со најубав сочуван византиски фрескопис, воглавно од периодот на 11-14 век. Сочувани се повеќе илјадници квадратни метри фреско-живопис, од кои поголемиот дел се во многу добра состојба, и претставуваат ремек дела на Македонската живописна школа.

Сочувани се фрагменти од ранохристијански фрескопис во Епископската базилика во археолошкото наоѓалиште Стоби. Една од најпознатите сочувани фрески е претставата на Светите Петнаесет Тивериополски Свештеномаченици, во Струмица, која датира од крајот на 9 век или почетокот на 10 век.

Фреските во Света Софија, катедралниот храм на Охридската архиепископија, во Охрид (меѓу 1040-1045 година), претставуваат најдобро сочуван живопис од сите постоечки фрескописни програми во една катедрална црква во Византија во 11 век. Се смета за еден од клучните артефакти во општата историја на Византија. Од овој период, во истиот фреско-опус, спаѓаат и делумно сочуваните фрески во Водочкиот и Велјушкиот манастир, во близина на Струмица.

Според времето на настанување следи фреско-живописот во манастирската црква Св. Пантелејмон, во Нерези, во близина на Скопје, од 12 век (1164 година), единствен по својот стил и естетика, создаден од непознати мајстори, од рангот на врвните царски византиски фрескописци во тој период. Потоа, фреските во црквата Св. Ѓорѓи, во Курбиново, на бреговите на Преспанското Eзеро, едни од најубавите, најоригиналните и во целост најдобро сочувани фрески што од тој период допираат до нас. Творештвото на тројцата непознати мајстори во Курбиново, претставува надоврзување на творештвото на нерешките мајстори, иако во голема мера се забележува голема оригиналност во стилот и изразот. Сè до крајот на 13 век во македонскиот живопис доминира комненовскиот стил.

Со појавата на зографите Михаил и Ефтихиј, кои во 1295 година, по покана од Прогон Згур, великиот хетериарх на Византија, започнуваат да го сликаат Охридскиот храм посветен на Пресвета Богородица Перивлептос, започнува нов, величествен период во македонскиот фреско-живопис, во палеолошки стил. Истите мајстори подоцна ги живописале во целост и црквите Св. Георгиј во Старо Нагоричане кај Куманово (околу 1317 година) и Св. Никита во с. Бањани кај Скопје (околу 1320 година). Нивното творештво е своевидно зографско и богословско ремек-дело, единствено по својот израз и високите живописни и духовни квалитети.

Во овој период (околу 1298 година), фрескописан од непознат зограф, спаѓа и фрескописот од манастирската црква посветена на Св. Никола, Варош, во Прилеп. Остава впечаток дека на неговиот мајстор не му биле познати делата на Михаил и Ефтихиј, бидејќи во голема мера стилски се разликува од нив.

Фрескописот во манастирската црква посветена на Архангел Михаил, во Лесновскиот манастир датира од 1347 година. Имињата на тројца од четворицата зографи, автори на овој живопис се познати: Михаило, Марко и Севаст. Додека името на главниот мајстор е оштетено, и останува непознато за нас. Од фреските настанати во 14 век по својата вредност и убавина се издвојуваат и оние во Марковиот манастир, (изработени од непознати зографи од охридскиот живописен центар во периосдот 1346-1372 година); и оние во црквата Св. Андреј, Матка (живописана од митрополитот Јован Зограф од Зрзе и Григориј, околу 1389 година), обете во близина на Скопје. Творештвото на познатите браќа зографи митрополитот Јован и јеромонахот Макариј од Зрзе, како кулминација ги остава зад себе престолните икони на Исус Христос Спасител и Животодавец и Пресвета Богородица Пелагонитиса, од иконостасот во манастирот Св. Преображение, во с. Зрзе, Прилепско.

Со инвазијата на Османлиите, Македонија влегува во новомаченички период на петвековното турско ропство. Иако Охридската Архиепископија не била укината сè до 18 век, сепак величествената епоха на македонскиот фреско-живопис останува неповратно назад, во историјата.




#Article 42: Куманово (2998 words)


Куманово — град кој се наоѓа на североисточниот дел на Република Македонија, во Кумановската Котлина (Жеглигово), на надморска височина од 340 метри, распространет од двете страни на реките Липковка и Кумановка. Куманово е трет град по број на жители во Македонија и има население од 70.842 жители, од кои 42.840 се Македонци. Градот Куманово е административно седиште на истоимената општина.

Според легендата името на населбата потекнува од името на воинственото племе Кумани кои во 1094 год. навлегле во овој крај и извесно време се задржале на територијата на денешната кумановска општина и пошироко. Други претпоставки за името не постојат.

Се претпоставува дека Куманово било основано во XII век во близина на селото Жеглигово, со цел да го чува преминот меѓу реките Вардар и Јужна Морава. Првите изворни податоци за Куманово претставуваат турските пописни дефтери од 1519 година, во кои населбата се споменува  како село во состав на Нагоричката нахија, која пак била дел од Ќустендилскиот санџак, со 52 семејства и околу 300 жители. Како градска населба (касаба) се споменува во втората половина на XVII век.

Се претпоставува дека населбата во овој период има слабо развиено стопанство. Тоа го потврдуваат и патописните забелешки на Евлија Челебија од 1660 година, според кои населбата имала околу 600 куќи покриени со ќерамиди. Тој понатаму вели дека чаршијата ја сочинувале голем број на занаетчиски и трговски дуќани и дека во него има убава џамија, а самата населба била опкружена со многу бавчи, лозја и голем број воденици.

Во 1689 г. при продирањето на Австријците на Балканот, водачот на востаниците од северниот дел на Македонија, Карпош се прогласува за „крал од Куманово“ што покажува дека Куманово како населба била на добар глас. Имено како сообраќаен крстопат имал значајна економска важност каде трговијата била значително развиена. Со тоа успева да ги надмине конкурентните центри (Табановце, Нагоричане, Стрезовце и Клечевце) во својата најблиска околина. Таквиот стопански раст бил прекинат со австрискиот поход на Балканскиот Полуостров. Како и повеќето градови во Македонија, Куманово било во опаѓање, но не исчезнува како населба. По бурните настани (Карпошовото востание во 1689 год.) настанува стагнација на градот, и тој сè до крајот на XVIII век претставува типична турска касаба.

Сè до крајот на XVIII век тоа имало претежно аграрна физиономија со околу 300 куќи. Ами Буе во 1836 година забележал дека во Куманово живеат околу 3.000 жители, а било познато како богато сточно пазариште. Во развојот на градот значајно влијание имале изградбата на државното џаде Скопје-Куманово-Врање во седмата деценија од XIX век и посебно пуштањето во употреба на Моравско-вардарската железница во 1888 година. Тогаш Куманово постанало значајно миграциско средиште. Во него се доселувале Грци од Јанина и Власи од Крушево, а еден кварт е наречен Велешки, бидејќи повеќе од семејствата овде биле дојдени од Велес. Во градот интензивно започнал да се развива занаетчиството и трговијата, така што во почетокот на XX век населението се наголемило на 14.530 жители. Во периодот меѓу двете светски војни Куманово многу не напреднало, во 1931 година неговото население броело 16.984 жители.

Во текот на XVIII век се споменува двапати (1706 г. и 1792 г.) во белешките на патници кои преноќиле во градот, но без некои посебни податоци.

Во следниот, XIX, век Куманово успева да се оддели од околните населби и интензивно да напредува. Ова е период кога Куманово се споменува како важно пазариште за добиток и жито. Во исто време значително напредувало и угостителството кое воглавно било во рацете на Грци од Јанина, а подоцна и башиноселци. Наспроти нив, во текот на втората половина на XIX век некои занаети воопшто не биле развиени или пак нивното производство било далеку под побарувачката на пазарот.

Според патописецот Жан, во Куманово до средината на XIX век имало „20 христијански и уште толку турски куќи“. Градот постепено почнал да расте по 1865 година (тогаш имал 3 000 жители, односно 650 куќи од кои 350 биле македонски, 300 турски и 30 ромски колиби).

Причините за ваквиот раст на градот се во неговата улога на административен центар и сообраќаен крстопат за патиштата кои одамна постоеле и оние поновите кои се граделе во седумдесеттите години на XIX век. Со изградбата на железницата во негова непосредна близина и добивајќи сопствена железничка станица, не само што ја зацврстува својата доминантна положба во однос на околните населби, туку и стопански се наметнува над нив, оневозможувајќи го нивниот поинтензивен развој.

Веќе во 1876 година, Куманово наликува на голема градска населба, со оформена и развиена градска чаршија, која ја сочинувале над 250 занаетчиски и трговски дуќани , со 34 склада за сместување и продажба на жито и 33 ана. Десетина години подоцна, во градот веќе имало 330 дуќани, како и голем број магазини и анови. Меѓутоа, вистинската преродба Куманово ја доживува дури по 1888 година, по поврзувањето на железничката линија со Солун, Скопје и Белград. Во тој период градот доживува експанзија во стопанството, трговијата и занаетчиството. Се појавува и граѓанска класа, која воедно е и носител на напредокот. Градското пазариште било богато со селско-стопански производи, додека трговците тргувале во сите краеви на Македонија, со Бугарија и Србија, како и со некои други земји.

Како нормален одраз на тоа, Куманово станува атрактивно имиграциско место за околното население и бележи поизразен популациски раст. 
Истовремено Куманово и стопански расне и денес претставува град со развиени дејности од секундарниот и терцијарниот сектор. Водечко место има индустријата (металопреработувачка, текстилна, чевларско-кожарска, прехранбена, тутунска) потоа земјоделието и трговијата. 
Со својата местоположба и сообраќајно значење, развој и обликуваните градски функции, Куманово има три контактни гравитациски зони на влијание - спрема Крива Паланка, Кратово и Свети Николе. Истовремено тоа значи и функционално наметната моќност кон овие три правци што е една од причините за силен популациски и функционален раст на Куманово на сметка на растот на трите гореспоменати градски населби.

Стопански развој градот доживува дури при крајот на XIX век (земјоделство, занаетчиство и трговија), но во стопанскиот развој нема значаен подем на индустријата сè до крајот на Втората светска војна.

Во близина на Куманово на 23 октомври 1912 година е одржана и познатата Кумановска битка во која турските сили биле поразени од српската војска и биле натерани на повлекување од оваа територија. Во близината на ова место на наоѓалиштето кој се нарекува Зебрњак е изграден споменик кој подоцна делумно ќе биде разрушен од страна на бугарската војска за време на Втората светска војна.

На 11 октомври 1941 година во Куманово и Прилеп, започнала антифашистичката борба на македонското население. По 1945 година Куманово доживува брз стопански, административен и културен развој.

На 09.05.2015 беше нападнато Диво Насеље во Куманово од страна на терористи на УЧК. Акцијата траеше повеќе од 1 ден во која беа убиени 8 полицајци од македонска страна, 30 ранети полицајци и 10 терористи беа убиени во престрелката во Куманово.

На територијата на Куманово и Кумановско, постојат следните археолошки наоѓалишта:

Градот Куманово се наоѓа во северниот дел на Република Македонија. Сместен е во источното подножје на Скопска Црна Гора, во источниот дел на Кумановското Поле на надморска височина од 330 метри. Поставен на главната сообраќајна артерија по Вардарско-моравската долина, Куманово има мошне добра сообраќајно-географска положба. Како сообраќаен јазол, освен трасираниот железнички сообраќај, низ него минуваат патишта кои на исток водат за Крива Паланка и Кратово, на југоисток за Свети Николе, на север за долината на Јужна Морава и на југозапад за Скопје.

Хидрографската мрежа во Кумановско ја сочинуваат средните и долните текови на Пчиња, Кумановска и Крива Река и некои помали водотеци кои целосно му припаѓаат на сливот на реката Пчиња.

Пчиња е најголема и најважна река во Кумановско и е втора по должина лева притока на Вардар. Извира под врвот Бела Вода на планината Дукат (Србија), на надморска височина од 1.660 метри.

На неколку места во Кумановско се регистрирани појави на минерални води. Најпознати се изворите кај населбата Проевце, а има извори во реонот на Липково, како и во други делови на општината. При вршењето на истражни работи со дупчење, пронајдени се термоминерални води во околината на с. Старо Нагоричане. Најпознати и најискористени се изворите во населбата Проевце, или како што уште се нарекува Кумановска Бања. Поради разните состојки, водите од овие извори се означуваат како алкална-земјоалкална хипотерма, температура на водата изнесува од 28 до 31 степени, со што спаѓаат во групата на хипотермални води.

Тука вредни за споменување се и двете вештачки езера што се наоѓаат во близина Куманово, а тоа се Липковското Езеро и езерото Глажња.

Врз климатските одлики, односно различните вредности на метеоролошките елементи во Куманово, влијание имаат неколку фактори. Според географската ширина и близина на поголемите водени површини, се смета дека во Македонија се чувствуваат топли влијанија. Но, Куманово се наоѓа во северниот дел на Македонија, така што тие влијанија помалку се чувствуваат. До израз доаѓа релативната отвореност на релјефот, што овозможува навлегување на различни воздушни влијанија, особено по Моравско-вардарската долина со меридијански правец на протегање.

Според наведените одлики може да се заклучи дека вo Куманово се чувствуваат влијанија на топли и студени воздушни маси, кои условуваат во климатски поглед да се издвојат две годишни времиња, и тоа: студена и влажна зима и топло и суво лето. Од преодните годишни времиња поизразена е есента, понекогаш долга и топла што е одлика на умерено-континентална клима. На околните планини повеќе се изразени одликите на континенталната клима.

Температурата на воздухот е важен метеоролошки елемент. Нејзината средна годишна вредност изнесува 11,8оC (за Куманово), а на падините на околните планини е пониска, во зависност од надморската висина.

Просечното годишно количество на врнежи во Куманово изнесува 549,3 mm на квадратен метар, според кое спаѓа во второто подрачје во Македонија по сушност. Сушите, најчесто се карактеристични за летните месеци, а може да продолжат и во есен.

Кумановскиот регион се одликува и со изразита ветровитост, најчесто дува северен и помалку северозападен ветер.

Просечната честота на овој ветер изнесува 331%. Средната месечна брзина е различна, а годишниот просек изнесува 3,2 m во секунда.

Просечната годишна сончевина изнесува околу 2.200 часови, а во околниот планински терен таа е поголема. Годишно во Куманово просечниот број (ведри) денови изнесува 84, додека годишно има просечно 97 облачни денови.

Според статистиката на бугарскиот етнограф Васил К’нчов (Македонија. Етнографија и статистика) од 1900 година, во Куманово живееле околу 14.530 жители, од кои 7 700 Македонци, 5 800 Турци, 600 Албанци, 50 Власи, 30 Евреи и 350 Роми.

Во повоениот период, градот забележал постојан раст на населението, посебно во временски период од 1961 до 1981 година кога населението двојно се зголемува.

Пописот од 1991 година не бил целосно одржан во градот Куманово, бидејќи дел од неговото население одбило да учествува, односно го бојкотирало неговото одржување, поради што за таа пописна година, во градот нема целосни податоци.

Според бројот на жители во 2002 година, Куманово претставува трет град по големина во Македонија (зад Скопје и Битола), додека Општина Куманово со 105.484 жители претставува најголема општина во Македонија.

Во поширокиот Кумановски регион, во 2002 година биле запишани 137.382 жители и со тоа претставува по скопската и тетовската, трета најнаселена област во Македонија.

Според пописот на населението од 2002 година, во градот имало 70.842 жители и спаѓал во групата на големи градови. Заедно со приградската населба Карпош (5.433 жит.), која се води посебно во официјалните пописи, градот Куманово брои 76.275 жители. Етнички гледано, населението (без Карпош) е составено од:

 

Во градот се зборуваат следниве јазици:

Во Куманово се застапени следните религиски групи:

Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Куманово:

Во градот доминираат православните христијани (66,02 %), а останатите се со исламска (31,74 %) и евангелистичко-методистичка вероисповед.

Кумановско-осоговската епархија го зафаќа североисточниот дел од Република Македонија и е дел од живиот организам на Македонската православна црква. Нејзин надлежен епархиски архијереј е митрополитот г. д-р Јосиф и тоа од септември 2013 година, па сè до денес.
Архијерејско намесништво Куманово: 60 цркви, 8 манастири, 12 параклиси и 120 крстови.

Дeнeшнaтa црква билa пoдигнaтa нa ocтaтoцитe нa пocтap храм кoj имaл бaзиликaлнa фopмa, oд XI вeк, т.e. вo вpeмe нa влaдeeњeтo нa визaнтиcкиoт импepaтop Poмaн IV Диoгeн (1067-1071). 3a oвoj пoдaтoк дoзнaвaмe oд житиeтo зa мoнaxoт Прохор Пчињски, вo чиja чecт импepaтopoт ja пoдигнaл пpвoбитнaтa цpквa, нa мecтoто кaдe Пpoxop гo зaпoчнaл cвojoт иcпocнички живoт. Ocтaтoци oд пpвoбитнaтa цpквa ce видливи вo вид нa гoлeми кaмeни блoкoви, вo виcинa oд oкoлy 4 мeтpи.
 
Oбнoвyвajќи ja цpквaтa, Mилyтин ja измeнил cтapaтa бaзиликaлнa фopмa, co штo xpaмoт дoбил фopмa нa впишaн кpcт co издoлжeн тpaвej нa иcтoчниoт и зaпaдниoт дeл и пeт кyпoли.
Sидaнa e oд yбaвo дeлкaни кaмeни блoкoви, a фacaдaтa e paзигpaнa co кepaмoплacтичнa дeкopaциja, кaкo peминиcцeнциja нa визaнтиcкaтa гpaдитeлcкa тpaдициja. Kepaмoплacтикaтa e пpиcyтнa и нa мoнoфopитe нa цeнтpaлнaтa кyпoлa кoи cлyжeлe кaкo oтвopи зa ocвeтлyвaњe нa цpквaтa. Ha cтpaничнитe sидoви вo гopнaтa пapтиja иcтo тaкa ce нaoѓaaт пoвeќe пpoзopци oд типoт нa бифopи и тpифopи.
 
Oлтapнaтa aпcидa oднaтpe e пoлyкpyжнa, a oд нaдвopeшнaтa cтpaнa e пeтoaгoлнa. Eнтepиepoт нa xpaмoт вo cвojaтa пpocтopнa диcпoзициja имa тpи кopaби кoи eдeн oд дpyг ce oддeлeни co cтoлбoви. Kaкo peдoк eлeмeнт coчyвaнa e oлтapнaтa пpeгpaдa, изpaбoтeнa oд кaмeни cтoлбoви, пapaпeтни плoчи и opнaмeнтиpaн apxитpaв.
 
Црквата според својата основа е крстообразна петкуполна. Централната купола однатре е дванаесетострана. Меѓу трансептот и аглите се наоѓаат крстести сводови. Западниот крак на крстот е прекршен и на истата страна е формирана ниска припрата. Олтарната апсида однадвор е петострана и е разиграна со декоративни ниши изработени од тули. На двете страни од апсидата се наоѓаат мали капели над кои се издигаат двете источни куполи. Фасадата на црквата е украсена со пиластри и слепи аркади.

Цpквaтa „Cвeтa Пeткa вo Mлaдo Haгopичaнe e изгpaдeнa и живoпиcaнa нajвepojaтнo вo 1628 гoдинa. Kтитopитe нa цpквaтa нe ce пoзнaти, a гoдинaтa нa нejзинaтa изгpaдбa ce извeдyвa cпopeд зaчyвaнитe ocтaтoци oд ктитopcкиoт зaпиc (дeнec yништeн).
Oкoлy цpквaтa ce нaoѓaaт пocтapи и пoнoви ceлcки гpoбиштa, пopaди штo e нapeчeнa и гpoбjaнcкa цpквa. Oвa гo пoтвpдyвa и пaтpoнcтвoтo нa Cвeтa Пeткa, чиj кyлт ja пpeтcтaвyвa кaкo зaштитник нa yмpeнитe.
 
Цpквaтa „Cвeтa Пeткa пpeтcтaвyвa eднoкopaбнa зacвoдeнa гpaдбa, гpaдeнa co кaмeнoт тeтpaxит. Cпopeд дoceгaшнитe пoдaтoци, тaa нajвepojaтнo нacтpaдaлa вo Пpвaтa cвeтcкa вojнa, тaкa штo дeнec e мoшнe oштeтeнa.
 
Цpквaтa „Cвeтa Пeткa cпaѓa вo paмкитe нa cтилcкa и xpoнoлошка група сакрални објекти со изразито архаични карактеристики: тробродни базиликални форми или цркви со трикратно расчленет простор, обично без купола, како и со едноставни тетрахитни фасади. Апсидалните конхи се конструирани со изразита вертикална нагласеност, што не е случај и во другите делови на Македонија.

Куманово има развиена индустрија и претставува центар на индустриското производство во североисточна Македонија. Чевларската индустрија во овој град има огромна традиција и опстанува со децении. Денес во градот функционираат повеќе од 60 фирми за производство на чевли, што го прави овој град центар за чевларската индустрија во Македонија и пошироко. Производството е наменето за Македонија, бившите југословенски држави, како и Бугарија, Грција, Албанија и Италија. Помал дел се извезува и во Чешка, Словачка и Германија.

Исто така, во градот работи ФЗЦ 11 Октомври А.Д. Куманово, Фабрика за заварени цевки и профили која вработува повеќе од 250 работници и има големо учество во економијата на градот. Од прехранбената индустрија најмногу се застапени мелничката и пекарската, додека од индустрија за производство на пијалаци функционира „Кватро“.

Во Куманово постои голем број професионални културни институции: библиотеки, Народен музеј, Народен театар и Центар за култура. Од културните манифестации ги издвојуваме: Ликовната колонија, Џез-фестивалот „Денови на комедијата. На планот на соработката со Солун и другите балкански градови можно е:

За сообраќајна поврзаност со соседите и други области, денес поголемо значење има Моравско-вардарската долина по која минува железничка линија и асфалтиран автомобилски пат, кој е изграден како современ автопат. Преку овој пат Куманово на југ има добра сообраќајна поврзаност со Скопје и долината на Вардар, а на север со Јужноморавскиот регион. Во напореден правец се користат два патни правци. Едниот од нив оди, главно, по долината на Крива Река, кон Крива Паланка и соседната Бугарија. На овој патен правец во поголем дел е изграден современ магистрален автомобилски пат, а со довршување на изградбата на железничката линија до границата со Бугарија ќе се овозможи полесно и побрзо поврзување со неа. Од овој патен правец кај с. Страцин се одделува еден крак кој овозможува сообраќајна поврзаност со Кратово. Вториот патен правец оди на југоисток и преку Овче Поле се одржуваат врски со Источна Македонија. По долината на реката Пчиња Куманово се поврзува со Трговишката област и сообраќајниците по долината на Јужна Морава.

На полето на спортот во Куманово делуваат многубројни клубови:

Куманово е член на Европската асоцијација на градовите на спортот, а во 2019 година го добил признанието „Европски град на спортот“.

На брдото Зебрњак, каде се одигра еден од најжестоките судири во Првата балканска војна, подигната е спомен-костурница во која се сместени коските на загинатите српски војници. Костурницата според проектот на архитектот Момир П. Горуновиќ, е откриена во 1937 година. Денес постои само долниот дел широка тркалезна костурница, додека горниот пирамидален дел е урнат во 1942 година од бугарските фашисти.

Спомен куќа на командантот на кумановскиот баталјон „Јордан Николов-Орце, Христијан Тодоровски-Карпош, убиен од страна на бугарскиот окупатор на 7 февруари 1944 година за време на нападот на бугарското воено и полициско упориште во с. Билјача-Прешевско.

Спомен костурница изградена во 1957 година по повод 11 Октомври, денот на востанието на македонскиот народ. Дело е на архитектот Зордумис и вајарот Сретен Стојановиќ. Се состои од обелиск и костурници во кои се сместени посмртните останки на загинатите во Народноослободителната војна од Куманово и Кумановско.

Од дамнешно време до ден-денес во Куманово постои ноќниот живот. Отсекогаш претставувал град на убави доживувања, разни журки, концерти, фестивали, манифестации итн. Моментално постојат повеќе локали, односно места за излегување во центарот на градот меѓу кои најпознати се Kafe Bar Agora-(лок. Гарнизон I кат.), Grand State, клубот Linka, кабаре Tunel, кафе-бар Club, Irish Pub како и многу други. Една од поубавите  атракции во градот е изградбата на трите локали (Нама кафе) на плоштадот во центарот на градот. Во склоп на оваа градба спаѓаат ресторан, коктел-бар и кафуле каде што може да се најде дневната, а посебно ноќната шема. 2011 година за пресврт и Куманово веќе има најново да изненади - V2 Club-от на локација на ул.Ленинова б.б - A place to be.

Градот Куманово е збратимен со градовите:

Исто така, Куманово е член на Европската асоцијација на градови на спортот, Асоцијата на градови носители на пораката за мир и Мрежата на силни градови.




#Article 43: Велес (10299 words)


Велес — град во Македонија и центар на истоимената општина. Градот се наоѓа во средишниот дел на Македонија, поточно на бреговите на реката Вардар. Велес е шести град по број на жители во Македонија со вкупно население од 43.716 жители (2002 г.). На северозапад од Велес се наоѓа главниот град на Македонија, Скопје (54 км), на североисток се наоѓа градот Свети Николе (34 км), на исток се наоѓа градот Штип (43 км), на југозапад се наоѓа Прилеп (79 км) и на југоисток се наоѓаат Кавадарци (43 км) и Неготино (40 км). Велес има мошне поволна географска положба бидејќи е крстопат на меѓународни патни и железнички правци и еден од поглавните транзитни центри во Македонија.

Велес низ историјата се нарекувал со различни имиња, од кои три се најмногу користени. Од самото основање на градот, Велес се нарекувал со името Вилазора. Подоцна во Отоманското Царство градот се преименувал со името Ќупурли, кое подоцна било заменето со денешниот назив. За време на СР Македонија, но и во првите години од самостојноста на државата, Велес се нарекувал со името Титов Велес, во чест на маршалот Јосип Броз - Тито. Велес како населба постоел уште од 168 година п.н.е. и се наоѓал нешто поисточно од денешната локација. Бидејќи градот има стратешка позиција, тој бил често мета на различни странски инвазии и окупации и бил дел од различни балкански кралства и држави, почнувајќи од Пајонија, па завршувајќи со СФРЈ.

Велес е значаен и познат по голем број работи. Градот бил дом на голем број македонски преродбеници, револуционери, писатели и поети и тој е една од лулките на македонската култура, а низ историјата се среќава како град на првиот театар во Македонија, град каде што настапила првата глумица, учителката Тенка А. Коларова во популарната мелодрама „Многустрадалната Геновева“ во 1875 година, град на првата библиотека, првата гимназија, првото музичко училиште, како и првиот музеј. Градот е карактеритичен по својата типична велешка и староградска архитектура. Велес е еден од индустриските центри на Македонија и значаен трговски, транспортен и економски центар.

Велес како урбана населба датира уште од 168 година п.н.е. Првичните стари антички населби биле источно од градот во однос на денешната положба на градот. Со подоцнежното населување на Словените, градот бил сместен на денешната положба и го добил денешното име - Велес.

Во текот на историјата градот често го менувал името, па така бил познат како Вила Зора, Ќупурли, Титов Велес и Велес. Денешното име го добил во VII век со доаѓањето на Словените на Балканот, од словенското В ЛЕС што значи „в шума“, име кое било дадено поради густите шуми што го опкружувале градот. Но некои слависти сметаат поради голите тревнати ридишта и реката Вардар местото го населувале сточари чиј словенски бог на стадата бил Велес.

Наоѓалиштата на фосилни остатоци во околината на Велес во селото Мамутчево, како и оние во глиништето во фабриката „Киро Ќучук” во самиот град, само ја потврдуваат теоријата дека овој простор отсекогаш бил населен со жив свет. Еволуирањето и појавата на човекот се следат преку бројните траги низ времето од старата камена епоха - палеолитот па сè до денес. Единствените истражувања од времето на палеолит во Македонија се вршени во непосредна близина на Велес, во месноста наречена Пешти, која се наоѓа 110 метри над десниот брег на реката Бабуна во пештерата Макаровец. Според научниците пештерата датира од 70.000 до 10.000 години п.н.е., а пронајдената фосилна фауна укажува дека на просторот живееле цицачи од ова време како што се пештерска мечка, пештерска хиена, пештерски лав, козорог, волци и лисици. Пронајдените артефакти од камен упатуваат на доцен палеолит.

Во бронзеното време, кога се карактеристични почетоците на формирање етнички заедници, реонот на Повардарието го населувале Пајонците, Бригите и античките Македонци. За Велес и околината се претпоставува дека живеело пајонско население во текот на целиот I милениум п.н.е. и дека  од IV до  III век п.н.е. формирало кралство. Траги од вакви населби се присутни во наоѓалиштето Теќе, кое се наоѓа на 2 километри оддалеченост од Башино Село, во близина на вливот на Отовичка Река во езерото Младост.

Наоѓалиштата од железното време придонесуваат за формирање на сликата на животот во првите векови од I милениум п.н.е. Такви се сместени во селото Долно Оризари во наоѓалиштето Свилара каде се пронајдени некропола, могилите во с. Иванковци во наоѓалиштето Инчерлак како и остатоците пронајдени во месноста Тумба во с. Караслари. Организираниот живот на Пајонците овозможил подоцна на оваа територија да се развијат поорганизирани форми на општествено живеење.

За време на раниот антички период, територијата на Велес влегувала во составот на пајонската држава, која се претпоставува дека ја сочинувале голем број градски населби. Хелинистичкиот слој јужно од градот кај наоѓалиштето Кале при влезот во Велешката Клисура покрива плато од 3,5 хектари површина оградена со бедем, на кој бил сместен најголемиот пајонски град Вила Зора (Била Зора). Вила Зора се наоѓала на самиот влез од Дарданија во Македонија (Пајонија) така што Филип V освојувајќи ја во 217 година пред н.е., ја одбранил својата држава од упадот на Дарданците. Вила Зора бил значаен воен центар сè до последните години на македонското владеење. За последен пат се споменува во 168 година пред н.е. Континуитетот на името Вила Зора и Велес тешко може да се одреди, зашто Велес се спомнува дури во 1018 година. Се претпоставува дека во оваа временска празнина моќта на Вила Зора во римското владеење опаднала или пак нејзината локација треба да се бара на друго место. Во пошироката околина на Велес има повеќе траги кои укажуваат на античкиот град Аргос поврзан со територијата на Македонија.

Античкиот град Стоби бил пајонски, македонски и римски град. Првиот документиран спомен за Стоби потекнува од 197 г. п.н.е., кога на тоа место македонскиот крал Филип V ја поразил дарданската војска. Во изворите каде што римскиот историчар Тит Ливиј го споменува овој податок, Стоби носи епитет на „стар град”. Урбаниот дел на Стоби се наоѓа опкружен со бедеми на вливот на Еригон во Аксиос, денес познати под името Црна Река и Вардар. Градот зафаќал мошне важна трговска и воена позиција. Променливите борби на македонците со северните соседи биле судбоносни за Стоби. Стоби со околината дефинитивно потпаднал под македонска власт во 217 г. п.н.е. за време на владеењето на Филип V.

Кога во 168 г. п.н.е. Римјаните го поразиле македонскиот крал Персеј кај Пидна, македонското кралство се распаднало. Македонија била поделена на четири независни административни области под римска контрола, а Стоби станува центар на трговијата со сол на третата област. Во 148 г. п.н.е. Македонија станува римска покраина. Судејќи според спорадичните наоди, Стоби во пред-римско време било мало гратче со површина од 2,5 хектари. Дури од времето на преминот од старата во новата ера во градот настануваат значајни промени. Новиот град бил испланиран и зачнат, на терен што бил осум пати поголем од дотогашната населба кој бил населен најверојатно со голем број нови жители. Привлечени од Римјаните и нивната стопанска и политичка моќ, во Стоби се населувале истовремено и жители од околината и деселеници од хеленистичкиот свет. Интензивното проширување на градот може да се поврзе со подигнувањето на неговиот статус на ранг на муниципиум што Стоби го имал уште од 69 година. Прераснувањето на Стоби во град со самоуправувачки статус го посведочуваат епиграфските споменици и ковањето на локалните монети со натпис „Муниципиум Стобенсиум” кои го опфаќаат времето од Веспазијан 69 г. до Елагабал 222 год. н.е.

Местоположбата на Велес како главна раскрсница балканските патишта Вија Егнација и Виа Милитарис и многуте други локални комуникациски врски, била интересна за словенското население кое во VI век навлегло на Балканскиот Полуостров. Походите најпрво биле пајонски, а дури потоа кога грото од староседелците (романизирано население од македонско, пајонско и римско потекло) се повлекло кон приморјето и во планинските предели, а Словените почнале да ги населуваат. Границата помеѓу античкиот и средновековниот перио на тлото на велешкиот регион може да се определи конкретно во 70-тите и почетокот на 80-тите години на VI век. Тогаш се создадени првите склавинии на територијата на Македонија. Тие ги зафаќале низинските плодни области покрај Вардар, Тополка и Бабуна при што ги разурнувале градовите и крепостите. Тогаш се изменил и етничкиот состав на населението, како и топонимијата на регионот. Тие станале доминантана етничка група и по својот говор ги именувале местата. Главниот градски центар, тврдината на вливот на реката Тополка во Вардар која била позната како Вила Зора, го добил името Велес.

Велес припаѓал на склавинијата Верзитија која се протегала на територијата помеѓу Велес, Охрид, Битола и Кичево и била населена со Брсјаци. Иако ја признавала византиската номинална власт, Верзитија се наоѓала надвор од сферата на непосредната управна власт на царството. Она што не и успеало на Византија, му успеало на бугарскиот кнез Борис кој во средината на IX век ја освоил Верзитија. Тогаш, велешкиот регион морал да ја признае бугарската врховна власт. Со неа се вратил и подемот на христијанството, кое иако не сосем уништено, било во стагнација со доаѓањето на Словените. Воспоставувањето на бугарска власт придонело до интензиривање на процесот на феудализација. Ваквата состојба довела до заострена социјална борба и до појава на широко, антицрковно, антифеудално ослободително движење чии корени се токму на пошироката велешка територија - Богомилското движење. Неговите приврзаници подоцна биле нарекувани Бабуни (според реката Бабуна), а името го добило по основачот попот Богомил. По својата суштина, Богомилството е дуалистичко учење за вечната борба меѓу доброто и злото, светлината и темнината, олицетворени во Господ и Сатаната. Тие ги отфрлале црковните обреди и култови, крстот како симбол, празниците и иконите. Учењето на Богомилите е израз на незадоволство на населението од световната и духовната власт.

Со освојувањето на Скопје од страна на Византија, во 1004 година, велешката област станала гранична територија на македонската држава и добила улога на заштитник на нејзините цетрални делови. Царот Самоил се обидувал да го запре византиското навлегување на македонска територија, но во битката на Беласица во 1014 година доживеал катастрофален пораз. Со освојувањето на Прилеп и Штип, Велес останал отсечен од Македонија. Успевал да опстои само до 1018 година кога за првпат од доаѓањето на Словените бил принуден да потпадне под директна византиска власт т.е. да стане дел на византиското царство. Воено-административно, Велес во Византиското владеење припаѓал на темата Бугарија, но начинот на живот, даноците и религиската припадност останалене непроменети. Велес сѐ уште бил дел на Битолската епархија во составот на Охридската патријаршија на која подоцна ѝ бил одземен рангот и црковниот статус.

Веднаш по потпаѓањето под турска власт во 1395 година, Велес потпаднал под управата на Румелискиот беглербеглак. До 60-тите години на XIV век областа го носела името Велешки Вилает, а потоа и Велешка Нахија како најниска управно територијална единица. На чело на вилаетот се наоѓал субашијата кој живеел во Велес и заповедал со спахиите кои по правило живееле во селата. Паралелно со ова Велес станал центар на Велешката каза или кадилак со што прераснал во многу значајна управно-судска единица. Турците градот го нарекле Ќупурли, што во превод значи град на мостови.

Турскиот патописец Евлија Челебија го опишал Велес од тоа време. Главен објект тогаш бол мостот на Вардар кого го објаснил како нов, дрвен мост со четири отвори, додека неговиот современик Хаџи Калфа забележал: „Ќупурли се наоѓа во карпеста клисура и има камен мост по кој го добил името. Сепак и двајцата биле во право, бидејќи едниот зборува за мостот кај стариот дел од Велес, а другиот за мостот на местото каде Вардар се преминувал со сплав. 

Строго централизираното државно уредување на Отоманското Царство ја спречувало прекумерната експлоатација на рајата, но пишаните закони не можеле да ја спречат злоупотребата на позициите на феудалците и великодостојниците. Најупотребувана форма на експлоатација на населението било наметнувањето бројни даноци. Мал бил бројот на привелигирани граѓани кои имале специјални задолженија како соколари (фаќање и одгледување соколи), оризари, коњари итн. Сето ова предизвикувало незадоволство и отпор кај народот кој во почетокот на XVII век почнал да се организира во вооружени групи, со што се појавило ајдутството. Во велешката околина имало идеални услови за негов развој поради густите шуми и бројните патишта преку кои ги вршеле нападите. Појавата на ајдутските дружини предизвикала додатни репресии врз народот, а тоа пак уште поголема причина за бунтови и востанија.

Во средината на XIX век Велес бил поделен на 12 маала, а Велешката каза ја сочинувале 93 села. Тешката феудална анархија и се поголемиот занаетчиски развој од XVIII век ги дополниле терзискиот, кираџискиот, бавчаванџискиот, калајџискиот, брашнарскиот, лебарскиот, аџискиот, воденичарскиот, папуџискиот, абаџискиот, бојаџискиот, самарџискиот, дулгерскиот, сарачкиот, ситничарскиот и останати занаети.

Реформите во турскиот државно-правен, политички, економски, верско-просветен и војнички систем од 1839 година популарно наречени „Гилхански хатишериф” или „Акт на справедливост и благодејанија”, поволно се одразиле врз граѓанството на Велес. Според овој акт се воведувала еднаквост меѓу муслиманското и христијанското население, се зголемувале гаранциите и неприкосновеноста на личноста, честа и имотот, еднаквоста пред судот и законот. Тоа овозможувало отворање на училишта на македонски јазик, изградба и реконструкција на цркви и манастири и слободна трговија и производство.

Во 1831 и повторно во 1840 година, Велес го зафатил заразната болест колера (чума), во 1833 година го зафатиле незапамтени студови, во 1835 година замрзнала реката Вардар, а во 1847 година му се случиле големи поплави. И покрај сè, првата половина на XIX век е најзначајна за подемот на Велес. Во ова време отпочнува обновување и изградба на многу цркви и манастири во Велес и Велешко.

Со нападот на балканските сојузници во 1912 година конечно е ставен крај на турското владеење во Македонија, а Велес се нашол под српска власт. Вештачки повлечените граници низ природната целина на Македонија го нарушило вековното единство на територијата. Тоа придонело до нагло опаѓање на занаетчиството, стопанството, трговијата и транспортот до солунското пристаниште. Употребата на македонскиот јазик и македонскиот фолклор биле забранети, а наставата во народните училишта парализирана.

Со почетокот на Првата светска војна, во 1914 година Велес и околината биле цел на регрутација, мобилизација и реквизиција на населението. По окупацијата на Бугарија, една година подоцна, економската положба на населението уште повеќе се влошила. Со потпишувањето на примирјето во 1918 година вардарскиот дел на Македонија ѝ бил доделен на Србија.

Војната што се водела на територијата на велешко нанела многу штети на инфраструктурата, верските објекти и уметничките вредности. Населението било во социјален колапс. Најдоследните приврзаници за национално и социјално ослободување и обединување на Македонија ја продолжиле својата борба преку организацијата ВМРО.

Велешката околија, согласно Видовденскиот устав од 1921 година му припаѓа на скопскиот округ. Намалувањето на бројот на жители во текот на цели 20 години (до 1941 година) ја отсликува тешката економска состојба. Миграционите движења, војните, епидемиите, малата индустриска развиеност придонеле за опаѓање на бројот на жителите во градот. И селата не биле поштедени од промени, на кои им престоела аграрна реформа и колонизација.

Паралелно со економскиот, Велес меѓу војните го живеел и својот општествен и политички живот. октомвриската револуција и движењето во Европа за ослободување на малите народи, кај велешката интелигенцијата и прогресивните сили створиле можност за создавање Социјалистичка работничка партија. Основачкото собрание е одржано во кафеаната „Солун” на 24 април 1919 година, а за претседател бил избран учителот Коста Минциќ од Башино Село. Организацијата броела 40-тина комунисти и социјалисти меѓу кои и Панко Брашнаров.

Една година подоцна, Социјалистичката работничка партија во Велес се проширила во селата и се зајакнала кадровски. Од нејзините редови произлегле имиња кои трајно ја обележале велешката историја од овој период. Политичкиот живот го иницирал синдикалното организирање во индустриските и државните претпријатија за заштита на правата на работниците. Најмасовен бил железничкиот синдикат кој во април 1919 година го организирал Штрајкот на железничарите на кој му се придружило и останатото население во протестите против власта. По примерот на железничарите, монополските и другите индустриски работници формирале синдилани организации. Вака организираниот општествено-политички живот овозможил во 1920 година, на општинските избори да победи Комунистичката партија, а Велес станал „Црвена комуна“. Комунистичката власт успеала да се одржи од август 1920 година до март 1921 година. Ова значело крај на демократското владеење, но не ги поколебало револуционерно-социјалистичките елементи кои во ова време на апсења и прогони ја чинеле суштината на организацијата. Идејата особено била широко прифатена од младите работници и ученици во гимназијата кои членувале во младинската комунистичка организација (СКОЈ). Најпрогресивни претставници на СКОЈ во Велес и негови организатори биле: Тодор Шоптрајанов, Лазе Богданов и Ганчо Хаџи Панзов. Како резултат на големата пропагандна активност на КП во Велес било издавањето на илегалниот весник „Искра” и печатењето на летоци за празнувањето на Празникот на трудот и учество на сите конгреси на партијата. На конгресот во 1926 година претставник од Велес бил Панко Брашнаров. На засилената партиска активност и консолидирањето на партијата ВМРО (Обединета) и зајакнатата национална свест, властите одговориле со бројни политички убиства и апсења. Од година во година во партиските редови се појавувале нови имиња меѓу кои и името на Кочо Рацин, кој бил претставник од Македонија на Конгресот на партијата во Дрезден 1928 година. И додека КП јакнела, ВМРО, поради внатрешни разидувања и надворешни влијанија го губела своето значење. Во 1925 година во Виена се одржала основачката конференција на ВМРО (Обединета) во чиј Централен комитет влегле и Димитар Влахов, Панко Брашнаров и Ризо Ризов. Новата платформа ги привлекла левоориентираните напредни македонски сили. По притисокот на режимот од 1928 година активноста на ВМРО (Обединета) постепено опаѓала и нејзиното членство преминало во КП.

Шестојануарската диктатура (1929 година) ја разнишала партиската активност во Велес. Честите провали резултирале со бројни апсења и прогони. Дури во 1932 година се оформиле вистински месни комитети со нова генерација приврзаници - Страхил Гигов, Васил Ѓоргов, Јовче Патлиџанков, Бане Андреев, Боте Чкорков, Орце Сребров, Тодор Џипунов и др. Велес станал „комунистичка тврдина во Македонија”. Од 1934 до 1937 година следеле нови провали и нови апсења. После секоја провала, после секој терор МК на КП јакнел со нови имиња кои уште повеќе ја ширеле неговата активност. Се јавувале млади жени и девојки кои ја ширеле идејата за национално осознавање и меѓу женската популација. Годините пред Втората светска војна се период на широка мрежа на партиски активности низ градот и околината. Паралелно со партиската, јакнела и синдикалната организираност која се одвивала преку формирање на културно-уметнички секции, подружници и агитациони групи преку кои се организирале штрајкови и демонстрации. Борбата за национална слобода и рамноправност биле изразени и преку движењето именувано како Македонски народен покрет (МАНАПО) за чие создавање и популаризација придонеле културно-просветните друштва на македонските студенти од „Вардар” на Белградскиот и Загребскиот универзитет. Во нив членувале велешаните: Коста Урумов, Борис Рибаров, Борис Шукарев и др. Политичката платформа на МАНАПО се темелела на будење на националната свест на македонскиот народ и афирмација на народниот јазик, борба против српската хегемонизација и борба против фашизмот.

Германските продирања на територијата на Македонија биле проследени со воздушни напади. Уште на 6 април 1941 година, Велес 13 пати бил надлетуван од германски авиони. Страв и паника се населиле во градот од плитар. Којник, Бузаана, Мегдан, Сармаале, Варналиите, железницата, мостот и центарот ги потресле силни детонации на 7 април рано наутро. Цели семејства го завршиле својот животен пат во тоа априлско утро. Другиот ден градот го зазеле окупаторските единици и бил блокиран целокупниот економски и културен живот.

Изменетите воено-политички услови придонеле за воведување на воена управа со строго пропишани правила на живеење и однесување. Ова ја отежнувало политичката активност на КП како единствена политичка сила. Ангажирањата се насочиле кон прибирање оружје и создавање услови за вооружено востание.

Воено-полициските органи во Велес ѝ биле доделени на бугарската сојузничка држава која целокупната активност ја насочувала кон откривање и оневозможување на делувањето на КП. Покрај редовните мерки на насилство, апсења и прогони, формирала профашистички организации во интелектуалните јадра со тенденција за национална асимилација со фалсификување на македонската национална историја, преименување на историските личности во бугарски и слично.

Бугарската власт мошне успешно и систематски го спроведувала пљачкањето и теророт врз населението. Реквизицијата и ограбувањето предизвикале недостиг од стоки за широка потрошувачка и воведување на купонски систем. Овие услови го зголемувале незадоволството на народот кој единствен излез и помош барал во делувањето на партијата. Кон членовите на партијата се придружиле членовите од ВМРО. Бане Андреев-Ронката и Панко Брашнаров формирале местен воен комитет и создавале услови за почеток на вооружена борба. Комитетот го сочинувале, покрај нив, и Никола Кирков, Борис Гонев, Благојка Демниева, Коло Бабунски, Јовче Ќучук, Димко Митрев, Јовче Матев и Страхил Гигов. Набрзо активноста се проширила и во велешката околија, Азот и Клепа преку Трајче Петкановски, Стоилко Ивановски-Планински, Боро Мокров, Димче Мирчев, Трајко Капчев, Орце Лазов и други. Во месните комитети огромна помош и поддршка добивале од народот. Кон крајот на септрември 1941 година се формирале првите партизански чети за до пролетта 1942 година се исфрли и велешкиот партизански одред „Димитар Влахов”.

Организираниот отпор на територијата на Велес најголеми размери добил во 1942 година, кога е организиран и штрајкот на учениците од Велешката гимназија во знак на протест против бугарската асимилаторска политика. Штрајкот е инициран од Одлуката на директорот на Гимназијата за исклучување на учениците за кои постоел сомнеж дека се членови на СКОЈ. На 14 март 1942 година учениците демонстративно ги напуштиле училниците, а ним спонтано им се придружиле и другите ученици. Утредента штрајкот од гимназискиот двор се префрлил на улиците на Велес. На учениците им се придружиле родителите и граѓани на Велес. Како знак на револт за регрутацијата на велешаните во редовите на бугарската војска, партиското раководство организирало протест на жените. Преку 200 жени утрото на 11 мај 1942 година пред општинската зграда извикувале пароли против бугарската власт.

Најсложената и најконспиративна дејност во илегала била печатење на летоци и билтени. Неколку машини за пишување и преса за умножување биле целата печатарска техника со која располагала илегалната печатница сместена во куќата на Нада Бутникошарева и во куќите на Димко Митрев и Јовче Чучук. Во работата на печатницата биле ангажирани членовите на овие семејства. Кочо Рацин пишувал статии за весникот „Народен билтен”, а му помагале и Данчо Зографски, Јордан Тодоровски, Љубомир Босилков, Никола Кирков и други. Во 1942 година со изградба на скривница во куќата на Митреви се зголемила дејноста на илегалната печатница. Тогаш се умножувале брошури и летоци, се печателе списанијата „Пролетер” и „Искра”. Со печатен материјал се снабдувале партиските организации ширум Македонија. Со упадот во печатницата во декември 1942 година се разоткрила илегалната дејност на КП.

Одредот „Трајче Петкановски” се појавил во многу специфични услови на 23 април 1944 година во месноста Кадиица составен од борци од Велешко и Прилепско. Одредот во почетокот го сочинувале 26 борци за до 1 септември 1944 година достигне бројка од 500 борци. Во своето 5-месечно делување не дал ниту една жртва. Од него и од новопристигнати борци на 2 септември 1944 година во с. Отиштино била формирана Осмата (македонска) велешка бригада. Нејзините дејствија биле насочени кон целосно ослободување на Македонија од фашистичкиот агресор. Ноќта меѓу 8 и 9 ноември бригадата пристигнала на територијата на Велес, поточно во с. Горно Оризари. Во 4 часот наутро на 9 ноември ги запоседнале борбените позиции за напад и ослободување на Велес. Во попладневните часови градот бил ослободен. По ослободувањето, со Законот за преименување на град Велес во Титов Велес, донесен на 10 октомври 1946 година, градот Велес бил преименуван во Титов Велес.

На 15 јануари 1945 без јавно судење, од страна на ОЗНА биле масакрирани 53 затвореници од велешкиот затвор, родољубни лица, а некои и членови на Ванчомихајловистичката ВМРО (меѓу кои и познатиот велешки лекар Богдан Поп Ѓорчев) за кои имало сомневање дека биле озлогласени противници на НОБ, соработници со окупаторот, а дел од нив и директни извршители на грозоморни убиства врз македонското население и македонските партизани. Без заокружена истражна постапка и без јавно судење за докажување на нивната вина, биле групно стрелани, а потоа и закопани во заедничка гробница. Масовната гробница била пронајдена дури 1996 година во местноста Пуста Кула во атарот на селото Летевци. Според обдукцијата, затворениците биле усмртени на најсвиреп начин со токмаци и железа, со удари по главата. Ова претставува најголем масакр врз цивили извршен од ОЗНА во ослободена Македонија.

Во наредниот период од 1946 – 1990 година, со Велес, како и со државата на која и припаѓал, раководела Комунистичката партија. Еднопартискиот систем во првите 30 години јакнел, за потоа да отпочне неговото постепено слабеење. Во 1990 година, се реализирани првите повеќепартиски парламентарни избори во рамките на независна Македонија.

Од осамостојувањето на Македонија на 8 септември 1991 година Велес се соочил со многу кризи. Стопанството, големите капацитети со стари и непродуктивни технологии не ја издржале конкуренцијата на пазарот. Социјалните стеги, падот на стандардот, невработеноста се сѐ уште проблем со кој се соочува градот.

Официјално името од Титов Велес било сменето во Велес на 14 септември 1996 година со Законот за територијлната поделба на Република Македонија и одредување на единиците на локалната самоуправа на Македонија. Покрај економските и социјалните проблеми, Велес се соочува и со еколошките проблеми, особено со загадувањето од страна на топилницата која се наоѓа во самиот град. Поради топилницата, Велес важел за „најзагаден град во Македонија“.

Кога Македонија се соочувала со војната во 2001 година, во одбрана на територијалниот суверентитет и интегритет голем придонес дале и Велешани. Вкупно 6 бранители од Велес загинале, од кои: Оливер Китановски - Млекото, Душко Гочевски, Сашко Манасков, Дејанчо Богданов, Александар Стојановски и Ќамуран Шакиров. Сите биле постхумно одликувани со Медал за храброст од Претседателот на Македонија. Тие биле дел од т.н. „Велешка бригада“, која во текот на седумте месеци воени операции била распоредена низ Рашче, Матка, Карпалак, Кучково, Слупчане, Ваксинце, Танушевци.

Во 2016 година Велес станал познат во светските медиуми поради трендот кој се појавил меѓу дел од младата популација на ширење лажни вести. Тие ја искористиле политичката ситуација во САД и претседателските избори на кои победил Доналд Трамп со тоа што создале стотина веб-страници за вести на кои објавувале вести со лажна содржина и истите ги споделувале на социјалните мрежи како Фејсбук. Потоа преку системот на Гугл за платени реклами заработувале пари од посетеноста на нивните веб-страници.

Велес има централна местопололжба во Македонија. Недалеку од Велес во југозападен правец се наоѓа централната точка на Македонија. Градот Велес претставува значаен сообраќаен јазол каде се вкрстуваат најважните патни и железнички сообраќајни правци на меѓународниот сообраќаен коридор кој ја поврзува Европа со Блискиот Исток и Северна Африка. 
Градот е сместен во долината на реката Вардар, на нејзините два брега во малата Велешка Котлина над Велешката клисура на надморска височина од 206 метри.

Во турскиот пописен дефтер од 1467/68 година, Велес имал 190 христијански семсјтва, 12 неженети , 35 вдовици христијани, како и 12 муслимански семејства. Градот се делел на неколку маала и тоа: Булиман, Кокора, Јован, Радослав, Стале, Доброслав и Дабижив.

Во средината на XVI век во Велес живееле 214 христијански и 35 муслимански семејства. Социјалната и професионалната структура на населението била обратна од етничката. На горните општествени скалила било турската, а на дното македонската градска сиромаштија. Меѓу нив се наоѓал најбројниот слој на средно-имотни граѓани од двата етноса. Во редината на 19 век, националниот состав на жителите го сочинувале 2/3 христијани (Македонци и Власи) и 1/3 муслимани (турско исламизирано население). Во околината на Велес живеала и помала група Роми.

Од поновата историја констатиран е значаен пораст на миграцијата од село во град до 90-тите години на 20 век, а во последните десетина години има обратна миграција, особено на постарата популација. Констатиран е и значаен пораст на миграција на работоспособно население од општината надвор од границите на Македонија.

Според статистиката на Васил К’нчов („Македониja, Етнографиja и статистика“) од 1900 година, Велес бил еден од најголемите градови во Македонија со 19.700 жители, од кои 12.000 Македонци, 6.600 Турци, 600 Роми и 500 Власи.

Заедно со приградската населба Превалец (2.974 ж.) која статистички се води како одделна од градот Велес, иако урбанистички е дел од градот, Велес има 46.690 жители (од кои 43.197 - 92,52% се Македонци).

Градот Велес има неповолна демографска слика бидејќи бројот на неговото население константно опаѓа. Општина Велес брои 55.108 жители од кои 46.767 (84,86%) се Македонци.

Според пописот на населението од 2002 година, во градот имало 43.716 жители и спаѓал во групата на средни градови. Етнички гледано, населението (без Превалец) е составено од:

 

Во градот се зборуваат следниве јазици:

Во Велес се застапени следните религиски групи:

Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Велес:

Градот имал средна економска развиеност обично со трговијата која се обавувала со сплавови по Вардар кон Солун и Скопје. Меѓутоа Велес доживеал вистински економски развиток преку изградбата на Вардарската железничка линија „Солун-Скопје“ кон крајот на XIX век, а подоцна и со железничката пруга кон Прилеп и Битола во 30-тите години на XX век.

Велес е значаен идустриско-стопански центар и сообраќајно-железничка крстосница на Македонија. Од Велес се двојат железничките пруги кон Кочани и Битола и продолжува меѓународниот коридор кон Солун.

Уште во минатото Велес бил развиен занаетчиски град со голем број на занаети како на пример грнчари, калајџии, ковачи, јорганџии, дограмаџии, касапи и многу други, а своите производи велешките занаетчии отпрвин ги превезувале преку сплавови (гемии) преку реката Вардар до Солун, а подоцна со изградбата на пругата замрел овој вид транспорт.

Во Велес почнале да се градат првите фабрики меѓу кои „Маслодајна“ или денешен „Благој Ѓорев“, Фабриката за грнчарски производи „Вила Зора“ и други. Од занаетчиски во индустриски град Велес преминува по втората светска војна. Велес денес е втор град со најголем број индустриски капацитети во Македонија, веднаш зад Скопје.

Од индустриските капацитети поважни се Топилницата за олово и цинк „МХК Злетово“ , Фабриката за вештачки ѓубрива „Хемиска индустрија Велес“, Фабриката за вагони и шински возила „Колска“, фабриката за бојлери и апарати за домаќинство „Динамо - Леов“, металната и металопрепработувачката индустрија „БРАКО“ (некогашно „Браќа Кошулчеви“), текстилната индустрија Нонча Камишова (денес „Ветекс“, „Нокатекс“), индустријата за порцелан и керамика (денешна „Керамика Нова“ или поранешна „Порцеланка“), индустријата за ќерамиди и цигли „Киро Ќучук“, кожарско-крзнарската индустрија „Димко Митрев“, земјоделскиот комбинат „Лозар“ (денес приватизиран и поделен на неколку фирми), најголемата фабрика за масло во Македонија „Благој Ѓорев“, мелничко - пекарскиот комбинат „Жито Вардар“ кој поседува и свињарски и живинарски фарми, фабриката за медицинска опрема и пластика „Вемед“, свињарската фарма и месна индустрија „Агрија“, тутунскиот комбинат А.Д Велес Табак ( поранешно Југотутун ) и др.

Туристички објекти во градот се хотелите „Романтик“ и „Монтенегро“, како и бродот „Хотел Панини“. Во Велес, силно се развива туризмот на вештачкото езеро Младост кое се наоѓа помеѓу Велес и Скопје.  Угостителството е на среден степен на развиеност. Застапени се кафеани, ресторани, пицерии, ноќни клубови, дискотеки и друго. Посебен белег остава угостителствово во зимниот период кога од цела Македонија доаѓаат гости за проба на пита пастрмајлија, еден од заштитните знаци на велешката кујна.

Финансискиот сектор е развиен на ниво на експозитури на банки и осигурителни компании кои нудат кредитирање, лизинг, осигурување и друго. Со тоа се постигнува поголем развој на велешката економија, пред сè на малите и средни претпријатија.

Најголема туристичка атракција во блиската околина на Велес е античкиот град Стоби. Покрај него, значајни се и наоѓалиштето Бреза и наоѓалиштето Пешти, кој изобилува со пештери со археолошки остатоци од неолитот, ранохристијански пештери. Надвор од градот се наоѓа и тврдината Велешко кале.

Во средниот век Велес е лулка на културата на Балканот. Тука е напишан првиот драмски текст на македонски јазик од преродбеникот и учител Јордан Хаџи Константинов Џинот, во Велес на театарската сцена првпат настапила жена, првата гимназија на Балканот е во Велес, првата библиотека, првото училиште, првиот музеј, првиот фотограф, социјалист итн. Познати велешки културни дејци се Коле Неделковски, роден во село Војница, близу до Велес, потоа бесмртниот поет Коста Солев - Рацин, кој со својата појава засекогаш го измени лицето на македонската и светската поезија и кој остави длабк траг на поезијата заветувајќи ги своите идни поколенија да се држат до јасно зацртаната патека која тој ја трасираше. Потоа овде мора да се споменат големите имиња кои ја одржуваа и негуваа културата и литературата во Велес како Јордан Леов, Тихо Најдовски и Македонка Јанчевска. Од современиците, се издвојува појавата на поетот и писател Игор Крајчев, кој како млад писател е основополжник на епската фантастика во македонската книжевност, жанр што досега беше непознат и неискористен во нашата книжевна ризница.

Познатиот антички – римски театар кој функционирал во древниот град Стоби пред две илјади години е дел од театарската традиција на овие простори. Традицијата ја продолжува просветителот и преродбеник Јордан Хаџи-Константинов Џинот чии напишани драмски текстови во 1845 година му го обезбедија приматот на основоположник на современиот театарски текст. Во познатиот центар на вековната театарска традиција, во градот Велес, од 1948 година работи професионален театар, односно Народниот театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“. Театарот денеска е стожер на културниот живот во Велес, со во просек, шест премиери годишно. Особено внимание кај тетарската публика привлекува постојаната глумечка екипа која досега има освоено награди на бројни домашни и меѓународни фестивали. Малубројниот, но компактен ансамбл негува различни театарски жанрови и е носител на активностите за враќање на театарската традиција на сцената во древниот Стоби. Со цел да се зачува долгата театарска традиција и да се обезбедат услови за работа на новите генерации глумеци, режисери и сценски уметници, изготвен е проект за изградба на комплексен објект- Центар за култура, во кој ќе биде сместен новиот театар.

Некогаш првата библиотека во Македонија, денес матична библиотека „Гоце Делчев“-Велес, веќе од 1978 година е сместена во центарот на градот, во простор поделен на два дела. Во едниот дел се сместен библиотечниот фонд за возрасни и е поставена импровизирана читална, а во вториот дел се наоѓа одделението за деца. Матичната библиотека располага со библиотечен фонд од околу 10.000 книги и публикции. Библиотеката се грижи за набавка, обработка и одржување на библиотечниот фонд, негово користење и издавање. Покрај бисерите на македонската, европската и светската литература, таа располага и со мало роднокрајно одделение во кое се чуваат сите значајни досега објавени дела посветени на Велес низ историјата. За своите читатели, библиотеката нуди и дневни весници и списанија. Во моментов матичната библиотека „Гоце Делчев“ има 3.500 редовни читатели, а нејзините услуги ги користат околу 10.000 граѓани од сите националности и возрасти. Библиотеката располага и со литература на англиски и француски јазик. Со цел матичната библиотека во Велес да се приближи до европските стандарди за библиотечно работење во Европа, тековно се работи на обезбедување на нов простор за вршење на библиотечната дејност, компјутеризација и создавање на база на податоци за библиотечниот фонд. Во тек е и проект за отворање на точка за бесплатен пристап до Интернет за граѓаните на Велес, со што ќе се осовремени информативната дејност на библиотеката. Исто така во плане изградба на нова зграда на библиотеката.

Објектот со специфична градска архитектура што го краси центарот на Велес, е седиште на велешката историја и култура. Овој прв повоен музеј во Македонија е отворен во далечната 1946 година. Сите посетители секој ден од 8-12 и од 16 до 20 часот имаат можност да ги видат вредните експонати изложени во археолошкото, историското, етнолошкото и одделението за историја на уметноста. Музејот располага со околу 3000 експонати од кои во постановките се изложени 1000. Особен интерес привлекува етнолошкото одделение каде се изложени раскошни градски и селски носии како и ентериери уредени според старата велешка архитектура. Интерес привлекуваат и останатите поставки, особено археолошкото одделение кое изобилува со експонати пронајдени на археолошките наоѓалишта во регионот на Велес. Народниот музеј располага и со три спомен куќи, меморијален комплекс во село Горно Врановци и спомен костурница. Во рамките на стратегијата за развој музејот предвидува отворање и на палеонтолошко одделение во кое ќе бидат конзервирани експонати од времето на палеолитот со кои изобилува регионот на Велес.

Љубителите на филмската уметност, во Велес имаат можност да ги проследат најновите филмски хитови, но и евергрините во киното 11 октомври. Киното располага со сала со капацитет од 550 седишта. Во летните периоди, кино проекциите се одвиваат на летна кино тераса адаптирана за овој период од годината. Филската уметност има долга историја во Велес. Во градот работеле и денес работат неколку режисери аматери кои претежно реализираат документарни и кратки филмови. Во Велес се реализирани и 7 проекта од македонската кинематографија.

Во прилог на развојот на креативноста на децата и младите како и реализацијата на вонучилишни активности, во Велес работи Центарот за детско творештво „Ѓоре Органџиев“. Во центарот функционираат повеќе секции меѓу кои играорната група „Буба Мари“, балетската група „Црни мачиња“, ликовната секција и литературната секција. Овде децата имаат можност да изучуваат повеќе странски јазици и компјутерски вештини. Центарот кој располага со атрактивен простор и сала за јавни настани е организатор на традиционалната манифестација „Детски Рацинови средби“.

Со цел да се афирмира културата на стрипот и уметноста во Република Македонија како и да се организираат авторите на стриповите во нивните креативни активности, во 2003 година, во Велес е отворен Стрип центарот на Македонија. Библиотеката на стрипови која располага со 6000 наслови на македонски, француски, англиски и српско хрватски јазик опфаќа повеќе од сто активни членови. Во центарот се организираат едукативни работилници за почетниците, но и за еминентните цртачи. Често се организираат и изложби на стрипови. Центарот издава списанија за стрипови, а периодично издава и книги на стрипови засновани на народното творештво. Секоја година, во текот на ноември центарот организира меѓународен салон на стрипови.

Куќата на еден од најголемите поети во периодот помеѓу двете светски војни Коста Солев – Рацин во 1962 година е целосно реставрирана. Приземјето е изградено од камен, на катот доминира фасада со бела боја, а покривот е висок и покриен со керамиди. Двокрилна порта од дрво води во тремот решен како мал простор кој ги спојува катот, фурната, чардаците и грнчарската работилница. Работилницата има голема површина, а во нејзинот под има мала скривница. Чардакот на куќата е споен со фурната. На спротивниот крај чардакот со скали води кон повисок чардак. Во спомен куќата на Рацин денеска се наоѓаат негови оригинални ракописи и голем број други спомени за неговиот живот и дело.

Спомен куќата на првиот пропагатор на социјалистичките идеи во Македонија Васил Главинов, денес е музеј посветен на неговиот живот и дело. 
Куќата се смета за еден од најубавите белези на старатa велешка архитектура. На првиот кат од куќата се наоѓа чардакот кој од левата страна продолжува во гостинска одаја. Од десната страна на чардакот има две други простории. Гостинската одаја има врата со правилна форма. Прозорците се со хоризонтални и вертикални пречки, а завршуваат во баркона форма. На вториот кат се наоѓа чардак со неправилна форма.

Спомен куќата на еден од најзначајните македонски просветители и преродбеници Јордан Хаџи Константинов - Џинот е изградена на левата страна на реката Вардар, во велешкиот сокак.
Куќата се одликува со специфична стaроградска архитектура во која доминираат ѕидови од кршен камен, жолта фасада, дрвени столбови и дрвена ограда со тобозани. Чардакот е динамичен, на три нивоа и во квадратна форма се надвиснува над високиот камен. 
Поради специфичната стaроградска архитектура и историското значење на куќата на еден од најголемите преродбеници, Министерството за култура и Заводот за заштита на спомениците на културата оваа куќа ја прогласија за споменик на културата. Општина Велес тековно работи на реставрација на куќата која ќе биде претворена во спомен музеј посветен на животот и делото на Јордан Хаџи Константинов-Џинот.

Изградена во првата половина на 18 век, кулата во централното градско подрачје на Велес служела како осматрачница за отоманските власти. Кон крајот на 18 век, во пeриодот на преродбата во Велес, кулата била претворена во градски саат. Оттогаш камбанаријата на саатот е постојан потсетник за времето за граѓаните на Велес. 
Со својата специфична архитектура, оваа градба од камен со раскошен врв денес е неодминлив симбол на Велес, присутен и на грбот и знамето на градот. Кулата овозможува убав поглед на централното градско подрачје. Ентериерот кој е израз на древната игра на дрвото и каменот ја прави оваа туристика атракција уште поинтересна. Градскиот саат кој им одолеал на вековите, веднаш го привлекува вниманието на љубителите на специфичната урбана архитектура.

Импозантниот споменик изграден во 1979 година веднаш над влезот во Велес, од неговата десна страна, е вечен дом на стотина велешки борци кои во втората светска војна загинале за остварување на вековниот сон за слобода на македонскиот народ. Споменикот, изграден во форма на aфионов цвет е дело на академскиот вајар Љубомир Денковиќ и архитектoт Саво Суботин од Србија.
Во централниот дел на внатрешноста е поставен симболот на слободата во форма на расцветано дрво, додека по сите страни од ѕидовите е распослан најголемиот мозаичен комплекс во Македонија, дело на академскиот сликар Петар Мазев. На вкупна површина од 220 м², преку една композиција составена од пет слики, авторот ја насликал историјата на македонскиот народ од Илинденската епопеја преку социјалните превривања меѓу двете светски војни,периодот на народно ослободителната војна и сенародното востание, сè до победата над фашистичкиот окупатор, повоената изградба на Македонија и слободата како врвна придобивка. Мозаикот е направен од природен и вештачки камен од венецијанска паста, во повеќе бои, преку кои едни од други се одвојуваат симболите и формите. 

Споменик на Гемиџиите

На левиот брег на реката Вардар, на уредено плато на кејот се издига споменикот посветен на Гемиџиите. Споменикот е поставен во чест на големиот јубилеј „100 години Илинденско востание - 100 години македонска државност“. Импозантниот споменик висок 6,5 метри, претставува сплет од 12 зраци што ги симболизираат дванаесетмината Гемиџии, кои во предвечерјето на Илинденското востание ги извршија познатите Солунски атентати, во обид да го свртат вниманието на Европа кон македонското прашање. Споменикот е дело на академскиот вајар Станко Павлевски. Крај споменикот е поставена плоча со имињата на гемиџиите на која е испишана нивната историска порака „Се арчиме за Македонија“.

Во чест на патронот на велешката Гимназија, во 1968 година на Кочо Солев Рацин во неговиот роден град за првпат му е поставен споменик. Споменикот е дело на академскиот вајар Димко Тодоровски кој преку преку надприродната големина на фигурата на Рацин направил обид за претставување на големината на македонскиот народ. Изработен е од глина и излиен во бронза. Традиционално пред него секоја година во Велес започнува меѓународната средбата на поетите посветена на делото на ненадминливиот поет и револуционер.

И во центарот на Велес, наспроти градскиот саат се издига споменик на основоположникот на современата македонска поезија Кочо Солев Рацин. Споменикот поставен во 2002 година е дело на акдемик Томе Серафимовски. Висок е 2,80 метри и тежок 500 килограми. Фигурата на Рацин е излеана во бронза. Споменикот е донација на македонскиот стопанственик Трифун Костовски.

Од 1964 година, Велес е домаќин на поетите од Балканот кои, во родниот град на основоположникот на современата македонска поезија и литература Кочо Рацин, го слават битот на поетскиот збор. Покрај презентацијата на поетското творештво во рамките на манифестацијата „Рацинови Средби“ се одржуваат и научни собири посветени на животот и творештвото на Рацин. На манифестацијата традицинално се доделува Рациново призние за најуспешно литературно остварување помеѓу две манифестации како и почесното Рациново признание кое се доделува за научни трудови, преводи и други дела посветени на творештвото на Кочо Рацин. Секоја година манифестацијата се збогатува со разни содржини како настапи на истакнти музички уметници, изложби, саеми на книги. На нив учествуваат музичари и групи од Македонија и од соседството.

Со цел да се зачува традицијата на античкиот театар, со изведба на антички театарски текстови на древната сцена во Стоби, од 1992 година, на иницијатива на глумците при велешкиот театар, во летните периоди се одржуваат претстави во античкиот амфитеатар. Од 2001 година оваа традиција прерасна во Меѓународен фестивал на античка драма, која секоја година привлекува се поголем број на театарски уметници од светот. Фестивалот е атракција не само за велешани, туку и за љубителите на театарот од целата држава за што сведочи огромниот број на посетители кој се движи од 2500 до 3000 по претстава. На фестивалот традиционално се доделува наградата за најдобра претстава, наградата за режија како и наградите најдобри глумеци. Древната сцена во Стоби е особено привлечна за театарските уметници поради можноста за креација на вистински спектакли во древниот амбиент на античкиот амфитеатар и оживување на текстовите на Софокле, Аристофан, Еврипид и други антички автори. 

Долгата традиција на негување на македонскиот фолклор во Велес ги поттикна културните работници да го основаат Меѓународен фолклорен фестивал „Велес“. Првото издание на фестивалот се одржа во 2004 година со учество на фолклорни ансамбли од Македонија, Република Бугарија, Словенија, Србија и Црна Гора. Фестивлот го привлече интересот на јавноста со богатиот фолклорен колорит на народите и убавината на народното музичко творештво што фолклорните ансмбли ги презентираат на повеќе локации во градот. Особено внимание кај посетителите привлекува дефилето на учесниците на фестивалот низ велешките улици.

Од 1998 година, на иницијатива на домот на културата во Велес, во живописните предели на село Горно Врановци, традиционално се одржува меѓународната сликарска колонија „Еко арт“. Оваа меѓународна ликовна мнифестација е поттикната од желбата на уметниците да помогнат во решавањето на еколошките проблеми на велешани. Учесниците на колонијата имаат можност во услови на крактеристични природни амбиенти да создаваат дела со длабока еколошка порака, вградувајќи во нив елементи од непосредниот урбан и природен амбиент на градот и околината. Колонијата го привлекува интересот на голем број уметници од Балканот и пошироко чии дела се изложуваат на постановка посветена на делата создадени на оваа сликарска колонија.

Ансамблот „Распеани Велешани“ е основан во 1971 година. Пеачката група на ансамблот денеска брои 30 активни членови, а музичката група-чалгијата, шестмина. Ансамблот ја негува староградската песна од Велес и велешко, како и од повеќе региони на Република Македонија. Музичката група на ансамблот свири на оригинални инструменти меѓу кои преовладуваат кларинет, виолина, дајре, џумбуш и ут. Ансамблот „Распеани Велешани“ учествувал на повеќе реномирани фестивали во земјава и на просторите на поранешна Југославија. Тој има освоено повеќе престижни награди меѓу кои и прва награда grand prix на фестивалот „Илинденски денови“ одржан во Битола, во 2002 година. „Распеани Велешани“ имаат издадено две лонг плеј плочи и едно цд со изведба на староградски песни.

Ансамблот Керамичар е основан во 1954 година. Денес тој брои 250 членови, повеќето ученици и студенти. Ансамблот Керамичар досега одржал повеќе од 3.500 концерти. Има учествувано на голем број фестивали, културни манифестации, прослави и ревии на музика. Благодарение на квалитетот на неговата програма, тој е добитник на многу награди, признанија и плакети. За својот настап на манифестацијата ММФ, во Дижон, Франција, ансамблот ја доби наградата сребрен гердан. Керамичар има објавено неколку плочи на народни песни и ора. Во рамките на своите настапи, ансамблот ги презентира нарродните носии кои се одликуваат со богат колорит. На носиите, доминираат црвената и црната боја кои се исткаени на бела основа. Македонскиот народ ги зачувал овие носии низ својата историја. Со голем ентузијазам, младите луѓе учествуваат во активностите на ансамблот и се грижат за ритмот и народните песни и ора на македонскиот народ.

Културно уметничкото друштво „Коле Неделковски“ кое го носи името на еден од најеминентните велешки поети и револуционери, постои и работи повеќе од 18 години. Денес ова друштво опфаќа повеќе од 250 активни членови кои работат во неколку секции. Во рамките на друштвото работи и балетската група „Анабела“ која негува модерен балет. КУД „Коле Неделковски“ има учествувано на голем број фестивали во повеќе земји меѓу кои Шпанија, Германија, Турција, Романија, Словачка, Бугарија како и во Словенија, Србија, Црна Гора, Босна и Херцеговина, Хрватска и др. Репертоарот на друштвото ги опфаќа ората Комитско, Калајџиско, ората од источниот регион на Повардарието, егејски ора, Водарки, Бувчанско оро и голем број други ора и песни.

Од крајот на 18 до почетокот на 20 век, како резултат на развојот на трговијата и  миграцијта на неимарските тајфи, во Велес се развива специфична градска архитектура.

Изградена е во 1868 година, во месноста Варналиите. Основата на куќата е правилна и се развива во три нивоа. Куќата е пространа, составена од приземје и два ката. На неа доминира чардакот и прозорците. Особено е впечатлив е ентериерот во кој доминираат детали од традиционалното градителство. Со цел да се долови впечатокот на традиционалната градска архитектура општина Велес ја реставрираше фасадата на куќата на Паунови.

Изградена е истовремено со куќата на Паунови. Поради специфичниот терен, куќата е отворена кон улицата со тесна фасада и покрај приземјето има уште два ката. Приземјето и првиот кат се направени од камен. На вториот кат доминираат прозорците, архитектонската графика и опшивниот венец. Архитектонското решение на вториот кат е особено впечатливо и во него доминира одаја со седум прозорци свртени кон улицата. Фасадата на куќата чиј ентериер е исполнет со традициолно изработена покуќнина е реставрирана.

Изградена е во 1868 година на три нивоа со специфична неправилна форма во основата. Поплочениот двор на приземјето е отворен простор поврзан со улицата. Централно место во архитектонското решение зазема чардакот кој ги спојува сите одаи . На вториот кат доминираат големи прозорци и исфрлена стреа со декоративни елементи на флора и фауна која завршува во покривот. Обновената фасада на куќата на Прнарови се одликува со еркерно исфрлени катови.

Сместена во центарот на Велес, куќата на семејството Ѓоргови е изградена во 1930 година по примерот на европскиот модел на градска куќа од тој период. Куќата има јавно приземје, два приватни станбени катови и мансарда.
Веднаш до неа се наоѓа втората куќа на семејството Ѓоргови, изградена во 1928 година, исто така, по европски модел на градска куќа со приземје и два ката. Основата на куЌата е асиметрична , а фасадата симетрична и убаво обликувана, со венец околу прозорците.

Изградена е во 1927 година во центарот на Велес и се смета за еден од најубавите објекти во Велес. Оваа куќа се одликува со симетрична фасада, со специфични декоративни елементи. Во централниот дел доминираат завршните елементи со декоративна пластика, полна ѕидана ограда и ковано железо. Денеска фасадта на куќата е обновена. Куќата има јавно приземје во кое се сместени продавници и приватни станбени катови со завршеток од таван или мансарда. Малтерисаната фасада во окер жолти тонови е обновена.

Повеќе од две илјади години имало живот на велешкото Кале, од рано христијанскиот период, па сѐ до средината на XIX век, покажуваат археолошките истражувања на овој простор. Тој не е така познат како другите слични простори во земјава, но наспроти нив тука имало богат живот кој е малку истражуван. Наоѓалиштето лежи над манастирот Св. Димитрија, а под него се реките Вардар и Тополка и според археолозите, најстарите велешани потекнуваат од овде. Првата населба или стариот град Велес датира од раноримскиот период. Подоцнежните истражувања говорат дека на овој простор имало жители до XIX век, кога според пишаните податоци се иселува последниот човек. Се смета дека ова место во почетокот се нарекувало Волос, по словенскиот бог на шумите, кои ги имало во изобилие во неговата околина, така и спротивниот рид го добил името поврзано со дрвјата и огнот Св.Илија - громовник. Каде има и шума, има и стока, па како остаток на тоа време, половина град и денес го одбележува христијанскиот празник Св.Никола кој во словенската митологија бил заштитник на стоката. Во калето се одвивал богат живот, разбирливо бидејќи бил на крстосница и на важно стратешка локација. Тој може да биде многу посетено туристичко место. Има проект и елаборат, но досега не се обезбедени средства за негова реализација. Ова се смета како контра тврдење дека градот Вила Зора се наоѓал во Овчеполието, а не тука.

Во Велес има ,  во кои годишно се образуваат околу 3.176 ученици и едно училиште за образование на деца со лесни пречки во развојот. Потреба од проширување на образовните капацитети постои во насока на високото образование.

Во градот делува и работнички универзитет за дообразование, учење на занаети, странски јазици и нижо музичко училиште, а постои и интернат за сместување на ученици од средното образование.

За предучилишно образование постојат и работат 6 организациони единици на предучилишната установа „Димче Мирчев“. Во градинките се опфатени околу 650 деца, а просториите во кои престојуваат се естетски уредени, адекватни и и одговараат на педагошките барања и норми.

Установи за високо и више образование во Велес, за првпат се отворени по Втората светска војна, кога била отворена и вишата хемиска школа. Во денешно време со политика на дисперзирање на студии на македонските универзитети во Велес, работат дисперзирани студии на Правниот Факултет „Јустинијан Први“ од Скопје, како и на факултетот за туризам и техничко-технолошкиот факултет при универзитетот „Св. Климент Охридски“ од Битола.

Од досегашните познати историски податоци се дознава дека Велес имал свој епископ за време на Охридскиот архиепископ Димитар Хоматијан (1216 - 1234). Сепак до 1661 г. нема сигурни податоци за другите велешки епископи. Постојат повеќе причини зошто е тоа така: на прво место е влијанието на политичките околности, а потоа, се разбира и црковните состојби во Охридската архиепископија. Епископите често биле присилно сменувани, од кои некои биле само по една година. Но од втората половина на XVII век веќе се познати приличен број имиња на велешки епископи.

Најстар историски извор за антитурското раздвижување во Велес постои од крајот на XVI век. Бунтот бил предводен од страна на тогашниот Охридски архиепископ Варлаам, кој на Архиепископскиот трон дошол по смртта на Атанасиј I, познатиот организатор за кревање на општобалканско востание за чија реализација барал помош од европските држави. Архиепископот Варлаам по сè изгледа активно продолжил по стапките на својот претходник, но сето тоа било со краток век. Во 1598 година, бил фатен и погубен од јаничарите во Велес. Денес градот Велес е седиште на Повардарската епархија при МПЦ.

Градската соборна црква Св.Пантелејмон се наоѓа југозападно од градот, на неколку стотини метри оддалечена од последните куќи во една длабнатина. Теренот, на кој е поставена, прилично е стрмен, особено од западната страна, каде што над црквата високо се издига ридот Вршник, а од источната стрмо се спушта во Велешката клисура, дури до брегот на Вардар и главниот пат кон југ. Заради тоа соѕидана е подлога за црквата, а како бедем од источната страна  изграден е потпорен ѕид од деклан камен, како кај одбранбените тврдини.
Во дворот на црквата, при самиот влез, поставена е камбанаријата, а десно од неа во правец на црквата се изградени неколку зградички, кои служат за разни потреби. Камбанаријата е подигната во 1904-1905 година, за која цел дотогаш служеле црковните клепала.
Црквата има два влеза: еден од север, а другиот од југ. Што се однесува до постанокот на црквата Св.Пантелејмон има повеќе верзии. Тие се базираат, главно, на народното кажување и на извесни предметни сведоштва. На прво место, како непобитен факт, е тоа дека денешната црква е од поново време, а старата, која постоела како мала црквичка, можно е во старо време да служела како манастир на Стар Велес.
Во секој случај, нејзиниот денешен изглед датира од 1837-1940 година. Идејата за обновување на црквата се родила од самата потреба.
За време околу 4 години (1837-1840) црквата била оспособена за богослужба. Во таа година црквата била осветена од велешкиот владика Игнатиј.
При осветувањето на црквата, извршено на 9 август 1840 година, на владиката му помагал месниот свештеник поп Грујо, кој во исто време заедно со Хаџи Ѓорѓи Дрндар бил најзаслужниот човек за изградбата на црквата. Дефинитивното довршување на црквата траело сè до 1847 година, а во 1849 година е поставено клепалото.

Црквата Св.Богородица се наоѓа на источната страна од градот во месноста Дервен, каде што порано живееле извесен број влашки семејства, така што и нивната улица почнале да ја викаат “Влашко маало”. Надворешниот изглед на црквата не е впечатлива архитектура, повеќе личи на поголема зграда, отколку на црква, па според тоа и не припаѓа на некој посебен црковен стил. 
Најболно прашање за Власите било тоа што тие немале своја црква. Бидејќи во 1874 година не успеале на присилен начин да ја присвојат црквата Св. Спас, во 1882 година започнале со градењето на своја црква- Св. Богородица. Оваа година е втисната и на сребрениот крст за рачна употреба, а кој подолго време се наоѓа на светиот престол во олтарот на црквата, како дар од некој член на влашкото семејство Дочеви, кои имале аптека во Велес. На завршните работи во 1905 година и овде работела тајфата на прочуениот мајстор Дамјан, синот на Андреја, мајстор градител од семејството Рензовци-Зографовци во Велес. Најпосле Власите се здобиваат со своја црква, Св.Богородица, која населението ја нарекло “Влашка црква”. Уште од самиот почеток богослужението во неа се вршело на грчки јазик со одобрение и благослов од владиката во Велес. За прв парохијски свештеник бил поставен Димитриј Бога, член на семејството Бога, од кое потекнува и добротворот Чекрдак. На тоа место како протојереј, Димитриј останал сè до 1915 година. Инаку, грчката служба во црквата престанала уште во 1912 година по одењето на Турците од Македонија, бидејќи новопоставените свештеници не знаеле грчки. За успехот на црквата и нејзиниот углед најголема заслуга има нејзиниот голем добротвор Михајло Чекрдак. Потоа треба да се спомнат имињата на питропите, кои секогаш совесно ја вршеле својата работа и секогаш биле активни соработници на црковните лица.

Во подножјето на ридот Рамина е изградена црквата Св.Спас. Таа е во непосредна близина на градот, југоисточно, само на стотина метри оддалечена од последните градски куќи. Како таква, таа има отоврен видокруг кон долината на Вардар од задната страна и претставува спротивност на црквата Св.Пантелејмон, која се наоѓа на западната страна преку Вардар. 
Васил К’нчов вели дека на местото на Св.Спас некогаш постоела мала црквичка, односно да служела и како манастир. И во Енциклопедијата на лексикографскиот завод се спомнува дека таа потекнува уште од XIV век, а била обновена во XIX век. Христо Чочков подолго време се занимавал со историјата на овој град, и според него црквата Св.Спас потекнува од XVII век како претходница на спротивната црква Св.Пантелејмон.

Малата црквичка Св. Никола е доградена на околу стотина метри јужно од манастирот Св. Димитрија, над висната над самиот пат, кој кривулесто се провлекува кон Градско.  Како и другите мали храмови, така и овој, посматран од надворешната страна ни малку не прилега на црква, туку како на некоја одбранбена тврдина, чија големина изнесува околу 20 м². Според мислењето на постарите Велешани, слични црквички по облик и димензија, постоеле и по други места на Велешко како и во Стариот Град. Инаку ни за овој храм како и за спомнатите не постојат историски податоци.Се смета дека и оваа црква му припаѓала на некој манастир, а веројатно на манастирот Св. Димитрија, во чија близина и се наоѓа. Инаку, што се однесува до нејзиното потекло, ако овој храм се спореди со другите од оваа област и нивните фрески по ѕидовите, може да се констатира оти храмот потекнува веројатно уште од X век, или нешто подоцна. До таков заклучок доаѓаат уметниците и археолозите, кои црквичката ја идентификуваат со Маркова Меана.

Манастирот Св.„Димитрија“ се наоѓа на околу два километра јужно од градот, на десната страна од реката Вардар, под реката Тополка, која се влива во Вардар. Во секој случај постанокот на манастирот датира од постаро време, за коешто ни сведочат извесни историски податоци, запишани од повеќе патописци, историчари, археолозии раскажување на постари луѓе. Но, како и да е, предност за постанокот на манастирот му се дава на средновековието.Не може да се негира и претпоставката оти овој храм потекнува од многу постаро време, кога уште постоел стариот град Вилазора. Само, се разбира, тогашното постоење на манастиорот, не можело да ги има денешните димензии, од XIV век, кога го обновил властелинот на цар Душан, Раденко со својата мајка. До таков заклучок се доаѓа преку арехеолошките и други наоди во V и VI век, кога во близината на Вилазора постоеле и други храмови, како што е епископската базилика во Стоби, потоа и базиликата Св. Јован Крстител која потекнува, можеби и од поранешното време. 
Интересна појава кај овој манастир претставува и самата камбанарија, која е поврзана со манастирската црква и изгледа како да е нејзин составен дел од западната страгана.До средината на овој век, нешто по завршувањето на Втората светска војна, споредните манастирски згради во дворот, служеле како конаци и магацински простории. Од источната страна по сета должина на манастирскиот двор север-југ постоеле две згради составени од приземје и кат. Во приземјето се засолнувала стоката на селските гости, кои доаѓале на манастирската слава Св. Димитрие, првиот петок по Велигден, и во други поголеми празнични денови.

Се наоѓа на југ од градот, од десната страна на патот за Градско. Ова здание првин, беше Параклис, за некаде во деведесетите години од минатиот век да се преуреди и догради во помала црква. Постоењето на Параклисот не е точно утврден, но се претпоставува дека е од понов период.

Оваа црква добро е запазена, така што голем дел од градското население ја посетува, главно на Цветници, Велики Петок и секоја не дела во времето од Велигден до Спасовден. Црквата се наоѓа на десната страна од реката Тополка, при нејзиното устие во Вардар, а на околу 300 метри северозападно од манастирот Св. Димитрија. Поставена е на една нерамна карпеста височина, прилично стрма над брегот од реката. Во однос на „Калето од Стариот Град, таа се наоѓа на неговиот северен крај, на кој, изгледа, во свое време му служела како храм, за кој биле изградени и многу други верски објекти, од кои денес нема ни трага, а само спомени кај народот дека тие постоеле. И овој изгледа како нов поради зачуваноста и надворешииот облик, така што по се личи оти, како и двата спомнати, потекнува од време на византискиот период. И тој, е граден на ист начин и од таков материјал како и другите такви цркви.

  

Се наоѓа на северно-источната страна од градот, во месноста Прцорек. Таа по надворешниот изглед не се разликува од куќите околу неа додека внатрешноста целосно личи на црковен објект, бидејќи има олтар, иконостас и повеќе икони. За времето кога е направена нема точни податоци. Според едни извори таа е направена во 1740 година, а според други 1766. Вториот податок е земен од годината на една икона во црквата Св. Богородица за која се смета дека е најстара икона во Велес. Оваа црква служела и како училиште во кое се изучувал македонскиот јазик и писмо кои во тоа верме биле забранувани и напаѓани од грчката, турската, бугарската интелегенција која пак имала цел да го претопат македонското население. Се наоѓа на околу 2 километри јужно од градот , на десната страна од реката Вардар, под реката Тополка која се влива во Вардар. 

Согласно Законот за локална самоуправа досегашните месни заедници се организираат како урбани заедници. За да може да се организираат за решавање на заедничките потреби на граѓаните, мора точно да се утврди опфатот на урбаните заедници, па дури потоа да пристапи кон формирање на Совети на урбани заедници и Совети на месните заедници. Во Велес постојат вкупно 14 урбани заедници. Велес е составен од следните населби:

Според урбанистичкиот развој градот може да се подели во два дела: стар и нов. Старото градско јадро на градот Велес се наоѓа на двата брега на реката Вардар. Овде може да се забележат старата карактеристична архитектура и познатите куќи, тесните, кривулести и стрмни улички, куќите начичкани по ридовите и двете најстари и главни велешки цркви. Новиот дел на градот се наоѓа на десната страна на реката Вардар, северно и западно од старото градско јадро. Во овој дел се повеќе застапени станбените згради и висококатници, плански изградените семејни куќи, широките улици, индустриските и образовните установи. Изградбата на новиот дел започнала кон средината на шеесетите години на XX век, во екот на индустријализацијата и преселбата село-град. Во најново време градот започнува да се шири и во рамнината на левиот брег на Вардар помеѓу Башино Село и населбата Прцорек. Овој предел се нарекува Речани или Шорка и во него раскошни куќи градат најбогатите велешки семејства.




#Article 44: Охридско Езеро (648 words)


Охридско Езеро — најголемо и најзначајно природно езеро во Македонија, најстаро во Европа и, од биолошки аспект, најзначајниот стагнантен воден екосистем на континентот. Се карактеризира со богата историја, културa, археолошки наоѓалишта и природна убавина, и го делат две држави: Македонија и Албанија.

Благодарение на ваквите особености, во 1980 година Охридското Езеро и градот Охрид се прогласени за Светско културно наследство, под заштита на УНЕСКО. Светската важност на езерото се потврдува во 2010 г. кога НАСА и Меѓународниот астрономски сојуз решаваат едно од езерата на Сатурновата месечина Титан да го носи името „Охридско Езеро“ (лат. Ohrid Lacus).

Езерото покрива површина од 358,2 км2 и се протега во должина од 30,8 км, а најголемата широчина изнесува 14,8 км. Должината на брегот изнесува 87,5 км. Неговата длабочина достигнува до 289 м. Вкупниот волумен на езерото изнесува 58,6 км3. Езерото е сместено во длабока и затворена котлина, на исток ограничена со планината Галичица (2288 м), а на запад со Јабланица (2257 м).

Се наоѓа на надморска височина од 695 метри. Во сливот на Охридското Езеро припаѓаат 40 реки, од кои 23 на албанска и 17 на македонска територија.
Најголемата должина на Охридското Езеро изнесува околу 30 километри. Неговата широчина е различна - од максимална 15 км. до средна широчина од 11 км. Најголемата длабочина од 286 метри е измерена меѓу селата Пештани и Трпејца, на околу 5 км од езерскиот брег. Средната длабочина на езерото е 151 м. За бистрата вода чија провидност изнесува и до 22 метри, што претставува вистинска реткост помагаат бројните подводни врутоци и изворите кои се наоѓаат по должината на источниот и јужниот брег.

Потеклото на Охридското Езеро, гледано како езерски систем со Преспанското Езеро е тектонско. Двете езера претставуваат остатоци од базенот на поранешното Десаретско Езеро од кое настануваат по пат на геотектонска депресија за време на плиоценот (пред 5,3-1,8 милиони години). Неговата геолошка старост се проценува на околу 2-3 милиони години и како такво е најстаро во Европа. Ваквите езерски екосистеми се сметаат за центри на диверзитет и резервоари на еволуција во кои пред сè поради стабилноста на амбиенталната средина, изолираноста на екосистемот и долгото постоење доаѓа до процеси на рапидна еволуција на одредени групи на организми.

За Охридското Езеро карактеристични се поголем број реликтни и ендемски организми. Групи најбогати со ендемски организми и воедно најистражувани групи на организми се дијатомеите (силикатни алги, Bacillariophyta), харите (група од зелените алги, Charophyta), потоа планариите (сплескани црви, Turbellaria), мекотелите (Molusca), особено полжавите (Gastropoda) и раковите (Crustacea). Во езерото живеат 17 видови на риби, од кои 10 се ендемски. Тие се:

Климата во Охридската Котлина е класифицирана како локално-континентална. Вообичаена средна тепмература достига до 11,4 Целзиусови степени. Средната месечна температура изнесува 21,2 степени во јули и август, со 34,4 е постигнат апсолутен максимум во август. Најниска средна месечна температура изнесува 1,5 степени во јануари , додека -17,2 степени е апсолутен минимум. Просечната вредност на врнежи во охридскиот басен приближно изнесува 759 mm.

Највообичаен ветер е оној кој дува од север, посебно во есен и зима. За време на летниот и зимскиот период дуваат ветрови во правец на југ и југоисток. Безначајни се југоисточните и источните ветрови. Дождливите и благите периоди се менуваат преку ден, посебно во лето. Утрата се карактеризираат со паузи помеѓу дувањето на северните ветрови и благите периоди. Временските услови стануваат многу различни попладне кога јужните и југоисточните ветрови ја менуваат стабилноста. Средната брзина на ветер во охридскиот регион е релативно ниска, 3,4 м /сек .

Температурата на водата во подлабоките слоеви од Охридско Езеро е приближно 6 C°, додека на површината водата може да се загрее до 24 степени, и во крајбрежните слоеви дури до 26 °C.

Бреговите на Охридското Езеро биле населени од предисториско време. Најстарите археолошки населби датираат од неолитскиот период, околу 6.000 години п.н.е. Само на македонската страна од сливот се откриени повеќе од 170 археолошки места.

Сликарот Никола Герман оставил неколку фото-записи за тоа како изгледало езерото и рибарството во Охрид по војната:




#Article 45: Медицина (1847 words)


Медицина е наука и пракса за одржување на здравјето и за проучување, превенција, дијагноза и третман на болести и повреди на луѓе. Традиционално е сметана и за уметност и за наука: терминот потекнува од латинските зборови ars medicina со значење уметноста на лечењето. Во пошироката смисла на зборот медицина, покрај хуманата медицина, се вклучува и ветеринарната медицина како наука и пракса за одржување на здравјето на животни.

Модерната медицина применува здравстени науки, биомедицинско истражување и медицинска технологија во своја полза со цел да се дијагностицираат и лекуваат болестите и повредите, преку лекови или хирургија, но и со многубројни постапки како психотерапија, јонизирачко зрачење, употреба на протези и други.

На почетокот медицина во повеќето култури се состоела во употреба на растенија (хербилизам), животински делови и минерали. Во повеќето случаи имало и религиозни, ритуални и магични ресурси. Во абориџинските општества има голем број на медицински системи поврзани со религијата, културно опстојување и природните суровини. Религиозните системи се состојат од: анимизам (верувањето дека неживите објекти имаат душа); спиритуализам (со значење да се комуницира со духовите на предците); шаманизам (доделувањето на мистични моќи на поединец); и дивинација (добивање на вистината преку магични обреди). Полето на медицинска антропологија ги проучува разните мецински системи и нивната интеракција со општеството, додека пак праисториската медицина се однесува на дијагнозата и третманите во праисториските времиња.

На почетокот, медицината била комбинација од емпиризам, суеверие и разни теории и хипотези, иако некои познати стари лекари (како Хипократ) покажувале големо критичко мислење и расудување. Постепено медицината се поставувала на солидни научни основи и се служела со сите природни науки (физика, хемија, математика итн.) како помошни средства. Во 19 и во 20 век медицината постигнала голем напредок и нејзината природа се угледувала во многубројните области, кои се однесувале не само на лечење на болестите, туку и на нивното спречување (превентивна медицина), но не само кај луѓето туку и кај животните (ветеринарна медицина).

Најстарите пишани документи се од старата медицина на индискиот полуостров, а тука се и античката египедска медицина, традиционалната медицина и античката грчка медицина. Грчкиот доктор Хипократ е наречен татко на медицината, а Гален ги поставил темелите на рационалниот пристап кон медицината. Во 750 година муслиманите ги превеле делата на Хипократ и Гален, а исламските физичари започнале важни медицински истражувања. Освен Хипократ други истакнати научници од полето на медицината се: Ависениј (Avicenna), кој исто како Хипократ е познат како татко на медицината, потоа Абулкасис (Abulcasis) кој е познат како татко на хирургијата, Aвензоар (Аvenzoar) татко на екперименталната хирургија, Ал Нафис (al-Nafis) татко на циркулаторната физиологија и Раез (Rhazes) татко на педијатрија. Во четиринаесетиот и петнаесетиот век „црната смрт“ уништувала како низ Европа, така и низ средниот исток. Се смета дека западна Европа подобро се заштити од пандемијата за разлика од средниот исток. Во почетокот на модерната ера во Европа се појавуваат важни личности за медицината и анатомијата.

Во четиринаестиот и петнаесетиот век за време на „црната смрт” главна промена во медицината беше одбивањето на традиционалниот пристап кон науката и медицината. Новите научни биометриски истражувања (каде што резултатите треба да се тестираат и да се проверат) почнаа да ги заменуваат западните традиции кои се базираа на хербализмот. Модерната ера започна во 1880 година со откритијата на Роберт Кох за пренесувањето на болестите со бактерии и секако откривањето на антибиотиците во 1900 година. Кон крајот на 18 век се појавија повеќе истражувачи од Европа. Од Германија и Австрија докторите Рудолф Вирхов (Rudolf Virchow), Вилхем Конрад Рентген (Wilchelm Conrad Rontgen), Карл Ландштајнер (Karl Landsteiner) и Ото Леви (Otto Loewi). За најпознати доктори од Велика Британија се сметаат: Александар Флеминг (Alexander Fleming), Џозеф Листер (Joseph Lister), Франсис Крик (Francis Crick) и Флоренс Најтингејл (Florence Nightingale). Од Австралија Морис Вилкинс (Maurice Wilkins), Хауард Флори (Howard Florey) и Френк Мекфарлејн Барнет (Frank Macfarlane Burnet) итн.

Во Европа сè до крајот на 18 век беа употребувани животински и растителни производи, но исто така и делови и течности од човековото тело.

Медицината заснована врз факти истовремено претставува движење за основање на најефективниот алгоритам на пракасата (начин да се направи нешто), преку воведување на систематски прегледи и анализи. Движењето со помош на глобалната информатичка наука овозможува сите факти да бидат да бидат собрани и анализирани во согласност со стандардите на протоколарите. Во 2001 година од вкупно 160 систематски прегледи 21.3 % одговориле дека нема доволно факти, 20 % одговориле дека нема влијание, а 22.5 % одговориле дека има позитивно влијание.

Во клиничката пракса докторите лично го надгледуваат пациентот со цел да ги спречат болестите со помош на клиничка проценка. Врската помеѓу докторот и пациентот започнува со запишување на медицинска документација, по која следи и преглед. Се употребуваат основни медицински средства за дијагностицирање (на пример стетеоскоп). По прегледот и распрашувањето за симптоми докторот може да побара медицински тест (на пример преглед на крвта), да побара биоскопија, да му препиши лекарства на пациентот или други терапии. Различните методи за дијагностицирање помагаат да се открие состојбата на пациентот врз основа на дадените информации. Важен дел за врската и градењето на довербата е јасното информирање на пациентот за сите релевантни факти. Медицинската средба се документира во медицинската документација и претставува правен документ со судска надлежност.

Физичкиот преглед претставува преглед на пациентот со цел да се пронајдат знаци за болеста (пациентот зборува за „симптомите”, а докторот ги утврдува „знаците“). Здравственото лице ги користи сетилата за вид и слух. Се употребуваат четири главни методи: проверка, палпитација, допир (за одредување на резонантната карактеристика) и сетилото за мирис. Клиничката проверка вклучува:

Доколку е потребно можно е да бидат побарани и лабараториски испитувања. Процесот за медицинско донесување на одлуки вклучува анализи и синтези од сите претходно споменати податоци за да се добие листа со можни дијагнози и да се дефинира дијагноза со која ќе му се објасни проблемот на пациентот.
Лекувањето вклучува дополнителни лабараториски тестови и испитувања, започнување со терапија, препраќање на специјалист или надгледување. Се препорачува следење на ситуацијата. Овој процес се користи од страна на примарната здравствена заштита, но исто така ја користат и специјалистите. Доколку проблемот е едноставен терапијата може да трае само неколку минути. Од друга страна може да трае со недели, а пациентот треба да се хоспитализира и да биде прегледан од повеќе специјалисти. Со последователни посети процесот треба да се повторува со цел да се откријат нови симптоми, физички наоди и лабалаториски резултати или консултации со специјалисти.

Современата медицина е управувана од системот за здравствена заштита. Правото, класифицирањето и финансиските рамки се основани од владите и повремено од меѓународните организации. Карактеристиките на даден систем за здравствена заштита има големо значење врз начинот на овозможување на здравствената нега.

Развиените индустриски земји (со исклучок на Соединетите Американски Држави) и многу други земји во развој овозможуваат здравствени услуги преку системот за универзална здравствена заштита кој има за цел да гарантира за секој кој плаќа здравствено осигурување или има склучено приватно осигурување. Ова се прави со цел да се обезбеди населението да има пристап до медицинска нега.

Племенските општества, но исто така и некои комунистички земји (на пример Кина) и Соединетите Американски Држави не овозможуваат здравствена нега за населението како целина. Во ваквите општества здравствената заштита можат да си ја дозволат само оние кои можат да ја платат здравствената заштита или доколку самите се осигураат (посредно или како дел од договорот за вработување).

Транспарентноста на информациите е друг фактор во дефинирањето на системот. Пристапот до информациите за условите, третманот, квалитетот и цената имаат големо влијание во изборот на пациентите, а законодавството поттикнува поголема отвореност. Се забележува тензија помеѓу потребата за транспарентност и проблемот со дискрецијата на пациентот и можноста за злоупотреба во комерцијални цели.

Обезбедувањето на здравствена заштита е класифицирано на: примарна, секундарна и терцијална здравствена заштита.

Услугите за примарната здравствена заштита ја овозможуваат физијатри, медицински сестри, практиканти и други здравствени работници кои имаат контакт со пациентот на кој му е потребен медицински третман или медицнска нега. Во клиники, поликлиники, амбуланти, училишта, домашни посети и на други места кои се во близина на пациентот. Околу 90 проценти од здравствените посети можат да бидат лекувани со примарната здравствена заштита. Оваа класификација ги вклучува акутните и хроничните болести, превентивната нега и здравственото образование.

Услугите за секундарната здравствена заштита ја овозможуваат специјалистите, клиниките, локалните општински болници за пациенти кои се препратени од примарната здравствена заштита и пациенти кои бараат експертиза од специјалист. Овде вклучуваме амбулантна нега, интензивна нега, хируршки услуги, физикална терапија, ендоскопски единици, дијагностичка лабораторија итн.
Услугите за терцијалната здравствена заштита ја овозможуваат специјални болници или регионални центри кои се опремени со дијагностичка опрема која не е достапна во локалните болници. Овде вклучуваме центри за траума, центри за третман на изгореници, трансплантација на органи, бременост со висока ризичност, радијација, онкологија итн.

Повеќето високообразовани здравствени работници кои работат заедно како интердисциплинарен тим се вклучени во извршувањето на здравствената нега. На пример: медицинските сестри, медицинските техничари, болничарите, лабораториските техничари (фармација, фармацевт), (физикална терапија, физиотерапевт) итн.
Пациентите кои се лекуваат во болница се под контрола на здравствените работници. На пример ако пациентот има кардиолошки проблем за него се грижат кардиолози кои соработуваат со здравствени работници од други специјалности, како што се: хирургија, радиологија итн. со цел да се дијагнозира или да се спречи главниот проблем.

Според заболувањата, видот на боледувачот, предметот кој се обработува и сл., се разликуваат следните гранки на хуманата медицина:

Надрилекарството во сите развиени земји се смета за кривично дело, а се однесува на сите постапки при лекувањето или давањето на лекарска помош од лица кои немаат законски пропишана стручна подготовка и овластување за да се занимаваат со медицина.

Во Кривичниот законик на Република Македонија, член 209 стои дека „...тој што без пропишана стручна подготовка се занимава со лекување или со давање медицинска помош ќе се казни со затвор до една година и со парична казна“.

Но и покрај пропишаниот закон и казните што следуваат многу често може да се забележи дека многу луѓе се занимаваат со надлилекарство или со таканаречената алтернативна медицина која се движи во рамките на традиционлното лекување на болниот, па сè до магиски обреди.
Законскиот монопол на научната медицина при дијагностицирање и лекување на болестите е нов феномен. Сè до средината на 30-тите години на дваесеттиот век авторитетот на медицината бил непостојан и сомнителен. Наместо ритуалното лекување, медицинската практика е насочена кон таканаречената вештина на лекување. Денес медицината се одредува со термините кои имаат позитивен призвук, а надрилекарството се одредува со поимот алтернативна медицина. Со поимот алтернативна медицина најчесто се означуваат сите облици на неслужбена здравствена заштита. Според истражувањето на Светската Здравствена Организација постојат повеќе видови на алтернативана медицина, како на пример: хомеотерапија, остеопатија, биоенергија, рефлексиологија, киропрактика, кинезиологија, хербализам, акупунктура, галванизам, балнеотерапија, термална терапија, макробиотика итн. Според Светската Здравствена Организација одделни држави го регулирале односот помеѓу службената и алтернативната медицина:

Нашиот Кривичен законик и членот 120 стои дека секој кој се занимава со лекување или давање на здравствена помош, а без да има пропишана стручна подготовка ќе се казни. Oд горниот текст може да се извлечат и одделни, позитивни заклучоци дека доколку една алтернативна практика е позитивна и позитивно дејствува во лекувањето или помага во намалувањето на тегобите, треба да се прифати како метод на лекување (хербалната медицина, балнеотерапијата, хидротерапијата). Во секој случај со анализа на дејството на традиционалната медицина треба и научно да се испита, а не веднаш да се отфрли, затоа што може да даде позитивни резултати при лекувањето на болниот.




#Article 46: Водород (2973 words)


Водород (латински: hydrogenium, од грчки: hydro - 'вода', genes - 'создава') — нajлесниот хемиски елемент во периодниот систем. Карактеристичен е по тоа што во неговото атомско јадро нема неутрони.

Водородот е најраспостранет елемент во вселената. Тој го создава најголемиот дел од материјата на ѕвездите. На Земјата водородот го има како слободен и тоа во горните слоеви на нејзината атмосфера но најмногу го има сврзан во негови соединенија: во водата (H2O) сврзан со кислородот, потоа во киселините, во хидроксидите(бази) и др.

Водородот бил најпрво пронајден во 16 век, преку мешање на метали со киселини. Во 1766-91, Хенри Кевендиш бил првиот што открил дека водородот е дискретна субстанца, и се добива вода кога ке се запали, а таа способност и го дала името „водород“.

Индустриското производство најчесто се добива преку претворање на пареа во природен гас, а поратко преку интензивни високо енергетски методи како Електролиза на вода. Водородот најчесто се користи за добивање на Амониа на пазарот за ѓубрива. Водородот се користи и во  Металургија.

Првите хемичари го мешале водородот со други гасови сè додека британскиот физичар и хемичар Хенри Кевендиш ги објаснил својствата на водородниот гас во средината на 18 век. Многу научници пред Кевендиш го создавале “запаливиот гас” со мешање на метали со киселини. Кевендиш го нарекол гасот „запаллив воздух” и го проучувал. Тој во 1766 г. демонстрирал дека сулфурната киселина реагирала со метали за да создаде „запаллив воздух”. Подоцна Кевендиш го палел својот „запаллив воздух” во регуларен воздух за да создаде вода. Многу историчари сметаат дека тој треба да се земе како пронаоѓач на водородниот гас, иако шкотскиот инженер Џејмс Ват пријавил дека и тој произвел вода отприлика во исто време со Кевендиш.

Изотопите девтериум и тритиум се откриени во 20 век. Кратко после Првата светска војна (1914-1918), британскиот физичар Френсис В. Астон го измислил масниот спектрофотометар, направа која ги одделува атомите според нивните маси. Тој пронашол атоми со невообичаени маси, наречени изотопи. Ова довело до трага за постоење на девтериум. Во 1932 г. американскиот хемичар Харолд Ц. Јуреј и неговите соработници го одвоиле и откриле девтериумот. Јуреј предвидел дека вода создадена со девтериум ќе испарува многу поспоро одколку вода создадена со протиум и на овој начин било возможно да се оддели и изолира девтериумот. Научниците првпат создале тритиум во 1935 г. со бомбардирање на девтериумот со јадро од друг девтериум. Научниците неодамна пронајдоа тритиум во мали количини и во обичната вода. Тритиумот се формира природно во некои атмосферски реакции.

Водородот е лесно запалив и гори во воздухот доколку е концентриран од 4% до 75%. Енталпијата на согорување на Водородот е −286 kJ/mol:

Водородот формира експлозивни смеси со воздухот ако е  4–74%  концентрирани со Хлор ако е 5–95% концентриран. Смесите може да се запалат со искра, топлина или сончева светлина. Температурана на која водородот сам би се запалил изнесува  is 500 °C (932 °F).Пламенот од чист Хидрооксид емитуваат ултравиолетова светлина и помешани со смеса од кислород се речи си невидливи за човековото око.За да се отркие излив на запален водород потребен е Детектор на пламен.

H2 реагира со секој оксид. Водородот реагира спонтано и бурно на собна температура со Хлор и Флуор додека не постигне форма на  соодветните водородни халиди, Хлороводород и Флуороводород, кои исто така се опасни Киселини.

Основната состојба на ниво на енергија на електрон на водородниот атом е −13.6 eV, which is equivalent to an ultraviolet Photon of roughly 91 nm wavelength. 
што е еквивалентно на ултравиолетовиот Фотон грубо 91 nm бранова должина.

Нивоата на енергија на водородот може да се пресметаат прецизно со употреба на Боров модел на атомот, кој го концептуализира електронот како орбитира аналогно на тоа како земјата орбитира околу сонцето. Електромагнетната сила привлекува електрони и протони, додека планетите и другите небесни тела се привлекуваат меѓу себе како резултат на гравитацијата. Поради дискретизација на Аголен момент постулиран во раната Квантна механика, електронот во Боровиот модел може опфати само одредени дистанци од протонот, и одредени енергии.

По прецизен опис на водородниот атом, користејки ја квантната механика, ни дава Шродингеровата равека, Дираковата равенка, па дури и Фејмановиот Интеграл се користи за да се пресмета веројатната гстина на електронот околу протонот. Рамнотежата на сооднос меѓу ортоводород и параводород зависи од температурата, но порати орто формата има бурна фаза и повисока енергија од пара формата, таа е нестабилна и не може да се прочисти. На многу ниски температури, рамнотежата е воспоставена само од пара формата. Течната и гасовитата фаза имаат термални својства од чист параводород кој значително се разликуваат од тие во нормална форма поради разликите во ротациотните топлински капацитети. Орто/пара разликата исто така се појавува и во други молекули каде има водород или функционални групи на водород како што се вода и метилен, но со многу помала значајност од нивните термални својства.

Постојат два различни исомери на спинот на водородот. Во ортоводородна форма, спинот на 2 протона е паралелер и формира тројна врска со молекуларен спин и квантен број 1 (1⁄2+1⁄2); во форма на параводород спиновите се антипаралелни и формираат единечна врска со молекуларен квантен број  (1⁄2–1⁄2). На стандардна температура и стандарден притисок, водородот содржи околу 25 проценти пара и 75 проценти орто форма, позната како нормална форма. Соодносот на рамнотежа на Ортоводороддо параводород зависи од ремпературата, но поради тоа што орто формата е во возбудена состојба и има поголема енергија од пара формата, таа е нестабилна и не може да биде прочистена. на многу ниски температури, рамнотежата е воспоставена само од пара формата. Разликата Орто/Пара исто така се појавува и во молекулите во кои составен дел е водородот или функционалните групи на водородот како вода и метилен но со многу мала застапеност во однос на нивните термални својства.

Некатализиранат интерконверзија меѓу орто и пара H2 се зголемува со зголемување на температурата. На тој начин кога брзо се кондензира H2 има големи количини на висока енергија од ортоформата која се претвора во пара формата но многу бавно. Орто пара соодносот во кондензираната H2 е важно да се земе во предвид при подготовки  за резерви на течен водород. Претворањето од орто во пара е егзотермна и произведува доволно топлина за да испари дел од течниот водород што води до загуба на течниот матерјал. Катализите за орто/пара интерконверзијата, како железо оксид,активен јаглен, платинизиран азбест, ретки метали од земјата, делови на ураниум, Хром оксид  или делови од никел, се користат додека се лади водородот.

Иако H2 не е многу реактивен во стандардни услови, тој се соединува со повеќето елементи. Вдодородот може да се соедини со елементи кои се по електронегативни, како што халогените (Пр. F, Cl, Br, I), или Кислород. Во овие соединениениа водородот има парциално позитивен полнеж. Кога е сврзан со флуор, кислород или азот, водородот може да учествува во еден вид на средно силни не ковалентни врски сврзувајки се со водородот од други слични молекули, овој феномен се нарекува сврзување на водород, но има критична стабилност доколку се сврзува со повеќето био молекули.
Водородот исто така формира соединенија со елементи кои не се толку електронегативни, како метали и металоиди, каде што се сврзува со парцијалниот негативел електричен полнеж. Овие соединенија се познаци како хидрати.

Водородот формира широк спектар на соедниненија со јаглерод кои се наречени јаглеводороди, а има дури и поширок спектар на соединенија со хетероатоми, поради нивната генерална асоциајција со живите делови, наречени органски соединенија.. Проучувањето на нивните својства е познато како органска хемија и науката која ги проучува живите организми се нарекува биохемија. 
Според некои дефиниции, органските соединенија мора да содржат јаглерод. Повеќето од нив содржат водород, а тоа се случува затоа што јаглеводородната врска на овие соединенија им ги дава дел од хемиските карактеристики, јаглебодородните врски се речи си задолжителни во оргаската хемија. Познати се милиони јаглеводороди, и тие се најчесто формирани сo сложени синтетички начини кои ретко го користат елементарниот водород.

Соединенијата на водородот често се нарекуваат хидрати, тоа е поим кој се користи поретко. Поимот хидрат ни кажува дека H атомот има стекнато негативен или анјонски карактер и се користи кога водородот фермира соединение со електропизитивен елемент. Постоењето на водородниот анјон препорачано од Гилберт Н. Луис во 1916 било демонстирано од Моерс во 1920 преку електролиза на молтен литиум-хидрат правејки стоикиометрија на водородот кај анодата. За другите хидрати, под овој термин се подразбира водород со ниска електронигативност. Иклучок во групата 2 прави  која е полимерна. Во литиум алуминиум хидратот  анјонот носи хидрилични центри цврсто прикачени за Al(III).

Иако хидратите може да се формираат скоро со секоја група на елементи, бројот на комбинации на врски кои може да се формираат варира. На пример,познати се повеќе од 100 бинарни боран хидрати, но само еден бинарен алуминиум хидрат.
Бинарниот индиум хидрат сè уште не е идентификуван, затоа што постојат многу сложености..

Во неорганска хемија, хидратите исто така служат како премостувачи кои поврзуваат два метални центри во координирачки комплекс.
Оваа функиција е многу честа во елементи група 13, особено во боранови (боран хидрати) и алуминиум комплекси.

Во 1671, Роберт Бојл ја откри и ја  опиша реакцијата помеѓу железни  струготини  и разредени  киселини , што резултира со производство на водороден гас.  Во 1766 година, Хенри Кевендиш беше првиот што го  препозна  водородот  како дискретна супстанција, и го нареце гасот  од метал-киселинаска реакција  запаливи воздух. Тој шпекулираше дека запаливиот  воздух, всушност, е идентичен  со хипотетичка супстанца наречена  флогистон  и понатаму откривајки  во 1781 година дека гасот произведува вода кога согорува. Тој го нареце ова откритие како елемент. Во 1783 година, Антонио Лавоазје го даде  на елементот  името водород )  , кога тој и Лаплас го  репродуцираа откритието  на Кевендиш дека вода се произведува кога водородот се гори.
	Лавоазје произведува водород за неговите експерименти на конзервација на маса  со реакција на проток на пареа со метални железо низ  взестена  железна  цевка загреана  на оган. Анаеробна оксидација на железо од протони вода на  висока температура може да се шематски претстави како сет на следните реакции:

Многу метали како циркониум  подложни  на слична реакција со вода доведува до производство на водород.

Водород е направен течен, за првпат од страна на Џејмс Девар во 1898 година со помош на регенеративно ладење и својот изум, на вакуум колба . Тој произведе цврст водород следната година. девтериум е откриен во декември 1931 година од страна на Харолд Уреи и тритиум беше подготвен во 1934 година од страна на Ернест Радерфорд , Марк Олифант и Пол Хартрек . Тешката  вода , која се состои од девтериум на  местото на обицен  водород, беше откриена од страна на група Urey во 1932 година Франсоа Исак де Rivaz изградил првиот   Риваз мотор , моторо со внатрешно согорување кој се напојува со мешавина од водород и кислород во 1806 година Едвард Даниел Кларк измислил  blowpipe на водороден гас во 1819. светилката  Добераинер е и горилникот  беа измислени во 1823.

Година рвиот со водород исполнет  балон бил измислен од страна на Жак Чарлс во 1783 година  Водород овозмози  прва сигурна форма на патување во воздух во 1852 по пронаоѓањето на првиот со водород подигнат воздухоплов  од страна на Хенри Гифард .  Германскиот гроф  Фердинанд фон Цепелин ја промовираше идејата за крути воздухоплови  исполнети со водород, кој подоцна биле наречени цепелини ; првиот на кој имаше свој лет е во 1900 година  Редовни летови започна во 1910 година и до почетокот на Првата светска војна во август 1914 година, тие превезле  35.000 патници без сериозни инциденти. Водородните летала беа користени како платформи за набљудување и бомбардери за време на војната.

Првиот нон-стоп трансатлантските лет беше направен од страна на британскиот авион R34 во 1919 година. Редовна патничка услуга продолжи и во 1920 година, и откривањето на хелиум резерви во САД вети зголемување на безбедноста, но Владата на САД одби да го продаде гасот  за оваа намена . Затоа, H2 беше  користен во Хинденбург балонот , која беше уништен  во пожар во воздухот над Њу Џерси , на 6 мај 1937 година  Инцидентот бил пренесуван во живо на радио и снимен. Палење истечен водород се претпоставувасе  дека е причината, но подоцна истражувања укажаа на палење од статички електрицитет при триенје на алуминиумската обвивка на воздухопловот . Но, штетата на угледот на водород како гас за користење во балони  е веќе направена.

Во истата година, првиот на  водородно  ладење, турбогенератор беше пуштен во употреба, со гас водород како средство за ладење во роторот и статорот во 1937 година во Дејтон , Охајо, со Дејтон Сила и Светлина, со оглед на топлинска спроводливост водородот , ова е најчестиот вид во оваа област и денес.

Линии емисија спектар водород во видливиот спектар. Овие се четирите видливи линии на серија Балмер
Поради својата едноставна атомска структура, се состои само од протонот и електронот, , заедно со спектарот на светлина произведена однего  или се апсорбира од него, е од централно значење за развојот на теоријата на атомската структура.  Понатаму , едноставноста на молекулата на водород и соодветните катјони овозмозува  поцелосно разбирање на природата на хемиска врска , која следеше по кратко време по квантно механичкиот  третман на атомот на водород кој бил развиен во средината на 1920-тите.

Еден од првите квантните ефекти јасно забележани  (но не сфатени  во тоа време) беше набљудувањето на Максвел вклучувајки го  водородот , половина век пред целосно квантно механички теорија да пристигне. Максвел забележал дека специфичниот топлински капацитет на H 2 неразјаснето  заминува од онаа на двоатомски гас под собна температура и почнува да личи повеќе на едноатомен гас при ниски температури. Според квантната теорија, ова однесување произлегува од растојанието на ротациона нивото на енергија, кои се особено широко распоредени во H 2 поради неговата ниска маса. Овие широко распоредени нивоа инхибираат еднаква поделба на топлинска енергија во ротациона движење во водород при ниски температури. Двоатомски гасови составен од потешки атоми немаат такви широко распоредени нивоа и не покажуваат ист ефект.

Антиводород ( H ) е антиматерија пандан на водород. Се состои од антипротон со поситрон  . Антиводород е единствениот вид на антиматерија атом кој се произведува  од 2015 година.

Водород, како атомски H, е најзастапениот хемиски елемент  во универзумот, што претставува 75% од нормалната материја со маса и повеќе од 90% од бројот на атоми (најголемиот дел од масата на универзумот, сепак, не е во форма на хемиски елемент тип на материја, туку се претпоставува да се јават како сè уште неоткриени форми на маса, како што темната материја и темната енергија ).  Овој елемент се наоѓа во големо изобилство во ѕвезди и гас гигант планети. молекуларна облаци на H 2 се поврзани со формирањето на ѕвезди . Водород игра витална улога во напојуванјето на  ѕвездите преку реакција мегју  протоните и циклусот на фузија произведува нуклеарна фузија. 
 
Во целиот универзум, водородот се наоѓаат главно во атомска и плазма состојби ции  својства се сосема различни од молекуларен водород. Како плазма, електрони и протони водород не се врзани заедно, што резултира со многу висока електрична спроводливост и висока емисивност (производство на светлина од сонцето и другите ѕвезди). Наелектризираните честички се многу под влијание на магнетни и електрични полиња. На пример, во сончевиот ветар тие комуницираат со Земјината магнетосфера сто  доведува до Birkeland струи и Аурора . Водород се наоѓа во неутрална атомски состојба  во меѓуѕвездениот медиум . Голема количина на неутрален водород најде во пригушено Лиман-алфа системи се смета дека доминираат во космолошки baryonic густина на вселената до црвено поместување z = 4. 
Под обични услови на Земјата, елементарен водород постои како двоатомски гас, H 2 . Сепак, водороден гас е многу редок  во атмосферата на Земјата (1 ppm по волумен) поради својата мала тежина, што му овозможува да се избега од гравитацијата на Земјата полесно отколку потешки гасови. Сепак, водород е трет најзастапен елемент на површината на Земјата, mostly in the form of chemical compounds such as hydrocarbons and water. во најголем дел во форма на хемиски соединенија , како што се јаглеводороди и вода. Водородниот гас се произведува од страна на некои бактерии и алги и претставува природна компонента на гасови , како што еметанот , самиот извор на водород од големо значење.

Молекуларна форма наречена протонски молекуларен водород ( H + 3 ) се наоѓа во меѓуѕвездениот медиум, каде што се генерирани од страна на јонизација на молекуларен водород од космичките зраци . Ова обвинет јон, исто така, се забележани во горниот дел од атмосферата на планетата Јупитер . Јонот  е релативно стабилен во вселената поради ниската температура и густина. H + 

Н2 се произведува во хемиски  и биолоски  лаборатории, најчесто како нус-производ на други реакции; во индустрија за хидрогенација на незаситени  подлоги; и во природата како средство за протерување на намалување еквиваленти во биохемиски реакции.

Водород може да бидат подготвен на  неколку различни начини, но економски најважните процеси вклучуваат отстранување на водород од јаглеводороди а околу 95% од производството на водород доагја  од реформирање со пареа околу 2000та  година Комерцијалниот  водород обично се произведува со  реформиранје со пареа  на природен гас . На високи температури (1000-1400 К, 700-1100 °C или 1300-2000 °F), пареа (водена пареа) реагира со метан  за да даде   јаглерод моноксид и  H 2 .

Оваа реакција е фаворизирана при ниски притисоци, но, сепак е спроведена  на високи притисоци (2,0 MPa, 20 atm или 600  inHg ). Тоа е затоа што при висок притисок добиен  H2 најмногу се продаваи  системи за прочистување (ПСА) работат подобро на повисоки притисоци. Мешавина на производот е познат како синтетицки гас , бидејќи тоа често се користи директно за производство на метанол и сродни соединенија. Јаглеводород , освен метан, можат да се користат за производство на синтетски гас со различни пропорции на производот. Една од многуте компликации на оваа високо оптимизиран технологија е формирање на јаглен  или јаглерод:

Како резултат на тоа, реформирање со пареа  обично е совишок на H 

Други важни методи задобиванје на H2 се  делумна оксидација на јаглеводороди:

И реакција на јаглен, што може да послужи како вовед во реакцијата на промена, погоре:

Водород понекогаш се произведува и консумира во истиот индустриски процес, без да бидат одвоени. Во процесот Хабер за производство на амонијак , водород е генерирана од природен гас. [84] електролиза на солена вода за да се добие хлор , исто така, произведува водород како ко-производ. Electrolysis of brine to yield chlorine also produces hydrogen as a co-product.

Во лабораторија , H 2 е обично подготвени од реакцијата на разредена не-оксиданси киселина на некои реактивни метали како цинк со апарат знаењето е моќ .

Алуминиум исто така може да произведе H2  по третман со бази.

Легура на алуминиум и галиум во форма на пелети додадена на вода може да се користи за производство на водород. Процесот исто така, произведува алуминиум оксид  , но скапиот  галиум, која го спречува формирањето на поврсински оксид на пелетите ,па  може повторно да се користат. Тоа има важни потенцијалните импликации за економија на водород, како водород може да се произведува на лице место и не треба да биде транспортиран.

Постојат повеќе од 200 термохемикални циклуси, што може да се користи за разделувањето на водата , околу една десетина од овие циклуси како што циклус железен оксид , цериум (IV) оксид-цериум (III) оксид циклус , цинк цинк-оксид циклус , сулфур, јод циклус , бакар-хлор циклус и хибридни сулфур циклус се во фаза на истражување и во фазата на тестирање за производство на водород и кислород од водата и топлина, без користење на електрична енергија. Голем број на лаборатории (вклучувајќи ги Франција, Германија, Грција, Јапонија, и САД) се развива термохемикални методи за производство на водород од соларна енергија и вода.

Под анаеробни услови, железо и челик легури се оксидира бавно од протони вода истовремено се намалени во молекуларен водород (). На анаеробни корозија на железо прво води до формирање на црн хидроксид (зелен 'рѓа) и може да се опише со следнава реакција:

Пак, под анаеробни услови, црн хидроксид () може да се оксидира со протоните на вода за да се формира магнетит и молекуларен водород. Овој процес е опишан од страна на реакција Шикор:

Добро кристализиран магнетит () — термодинамички постабилен од црна хидроксид ().




#Article 47: Апсинт (145 words)


Апсинт е алкохолен пијалак, често погрешно наречен ликер, чија главна состојка е пелинот (латински: Artemisia absinthium).
Апсинтот е познат по својата популарност во Франција, а особено романтичните асоцијации со париските уметници и писатели од 19-ти и 20 век, сè до неговата забрана во 1915. Најпознатата марка апсинт во светот била Pernod Fils.
Апсинтот е ликер со темно зелена боја кој после пoдготвувањето добива опалесцентна жолто-зелена боја. Има сличен вкус на мастика, узо и други ликери чија главна состојка е анасонот. Главни состојки се пелин, анасон, милодух, мелиса и римски пелин (Artemisia Pontica). Некои рецепти вклучуваат и корен од ангелика, кориандер, ким, и други планински растенија.
Со едноставна мацерација (плакнење) на пелин без дестилација се добива многу горчлив пијалoк, чија горчина се должи на апсинтинот, една од најгорчливите супстанци кои постојат. Автентичните рецепти вклучуваат дестилација после примарната и пред секундарната мацерација, која пак служи за обојување.




#Article 48: Радовиш (2607 words)


Радовиш — град во југоисточниот дел од Република Македонија. Градот е втор по големина во југоисточниот регион, сместен во подножјето на планината Плачковица и северниот дел на Струмичко-радовишката Котлина. Магистралниот пат М6 Штип - Радовиш - Струмица претставува главна врска на градот. Седиште е на Општина Радовиш во којашто припаѓаат уште 35 населени места. Радовиш е познат по Црквата „Св. Троица“, Крстот над Радовиш, планината Плачковица, рудникот Бучим, Електротехничкиот факултет и радовишкиот самун и татлијата.

На територијата на општина Радовиш уште од праисторијата се наоѓаат траги на материјалната култура. Посебно се интересни наодите од епохата на неолитот, бакарното време, халштатот и бронзата. Во времето на Филип II Македонски и Александар Македонски територијата на радовишко ја населувале Пајонците. Се смета дека тука биле населени пајонските племиња Добери и Астраи, по чии имиња настанале и центрите Добер и Астраион. Но, во науката се уште постојат претпоставки околу вистинското лоцирање на овие центри. Бројни остатоци од вредност се од времето на предримската и римската епоха. Тоа се претежно антички населби, некрополи, каструми, терми, аквадукти, милјокази и други наоди.

Градот Радовиш за првпат се споменува во 1019 г. во Грамотата на византискиот цар Василиј II, а така се викала и средновековната жупа, што покажува дека градската функција потекнува од средниот век. Во тоа време Радовиш претставувал значаен регионален трговско-занаетчиски и рударски центар. Името на градот Радовиш е поврзано со името на средновековната кнегиња од словенско потекло, Рада, која живеела во тврдината над градот, чиишто урнатини се уште постојат.

Во периодот на 14 век бил под власт на српските владари - 1361 година во него престојувал Цар Урош.

Под власта на Турците, Радовиш потпаднал во 1382-1383 година. Според историски податоци и извори, турската војска на пат кон Средна Европа ги запоседнала градовите кои се нашле пред неа. Во окупираните градови, турските власти поставувале само по неколку чиновници и нивни чувари, како би ја пречекувале и испраќале својата војска. Од друга страна, тие не сакале да го предизвикуваат на бунт тукашното население, за да не им прави проблеми при нивниот поход кон Европа. Под турското освојување во почетокот на 16 век во овој крај многу се населувале Јуруци - турско номадско племе, етничка група која и денес е присутна во Радовишко. Според пописот на населението од 1519 година, населбата броела 200 домаќинства, од кои 177 биле христијански, 23 муслимански. Во овој документ градот бил потпишан како Радовиште. Меѓутоа, во наредните години состојбата драстично се променила. Со колонизирање на муслиманското население од Мала Азија, се почувствувал поголем прилив на нови жители, како во Радовиш, така и во околните села. Од ваквата вештачка миграција на турското население, во 1572 година Радовиш веќе имал 365 домаќинства, од кои 303 христијански и 62 муслимански. Познатиот турски патописец Евлија Челебија го посетил Радовиш во 1662 година и во неговите белешки за градот забележал: „Касабата има: околу 400 куќи, распоредени во пет маала; има пет џамии, дервишко теќе, мектеба, медреса, амам, три ана, две крчми и мала градска чаршија со околу 150 дуќани. Населбата е опколена со бавчи и лозја“. Челебија понатаму во своите белешки објаснува дека гратчето претставувало излетничко место и ловиште на некојси крал во име Радул. Документите Ќустендилски метрополити во 17 век се викаат и радовишки. Кон крајот на 18 век Радовиш било гратче опколено од ѕид од стара тврдина чии остатоци стојат и денеска. Некогаш големиот пат од Поморавје преку Куманово и Овче поле и Радовишко поле преку Струмица водел до Солунскиот и Орфанскиот залив. Во 1820 година, во публикацијата на Г. Хасел, Радовиш е забележан со топонимот Радовиште и во гратчето имало 300 куќи. Со овој топоним, Радовиш бил зацртан и во една карта на европска Турција, објавена во Виена во 1828 година. Во 1854 година, градот го посетил францускиот патописец Ами Буе. Тој го споменува Радовиш како десетти град по важност во Скопскиот пашалак со околу 1.500 жители. Во седумдесеттите години од истиот век, Радовиш прераснал во пазарно средиште, тогаш познато по извозот на тутун и афион. Поголем пораст на населбата бил забележан кон крајот на XIX век. Во 1896 година, Радовиш броел 1.100 куќи, од кои 700 биле муслимански, а само 400 христијански. Во овој период во градот имало шест џамии, десет до петнаесет ана, еден амам, градска саат-кула и христијанска црква, изградена во 1832 година. Улиците во градот биле тесни и криви, делумно калдрмисани, додека куќите биле приземни, ретко на кат. Градот бил поделен на тринаесет маала, од кои 7 биле муслимански, а 6 христијански (македонски). Чаршијата броела 150 дуќани и била доста динамична, во која најмногу било развиено занаетчиството и трговијата. Ваквиот ориентален лик на Радовиш се задржал сѐ до Балканските војни.

Во 19 и 20 век Радовиш и околината биле под влијание на историските настани поврзани со Разловечкото, Кресненското и Илинденското востание, потоа настаните од Балканските војни, Првата и Втората светска војна и периодот по завршувањето на втората светска војна придонеле за денешниот изглед на Радовиш.

Територијата на општина Радовиш е богата со истражени и голем број неистражени археолошки наоѓалишта, манастири и цркви кои се дел од богатата ризница на споменици на културата.

На 22-ри Октомври 1944 година Германската фашистичка војска запалила поголем број на куќи во централното градско подрачје.
Градот е ослободен на 6-ти Ноември 1944 година.

Градот Радовиш е сместен во Радовишката Котлина во подножијето на планината Плачковица. Низ него поминуваат две реки, Стара река и Сушица. Градот се наоѓа на 41° 38' СГШ и 22° 28' ИГД. Надморската височина во градот изнесува 380 м. Градот се простира на површина околу 4 км2, во широчина 3 км (Индустриска зона - ул. Калузлиска) и во должина 3,5 км (нас. Раклиш - Кеј 8-ми септември).

Сместен во југоисточниот дел од Републиката, град Радовиш го зафаќа северозападниот дел од пространата Струмичко-радовишка Котлина, односно горното сливно подрачје на Радовишка Река. Северниот дел припаѓа на планината Плачковица, јужниот дел на планината Смрдешник, на северозапад се наоѓа ридестиот дел на областа Јуруклук или Дамјанско Поле, а на југоисток се протега алувијалната рамнина на реката Радовишка. Општината има добри функционални врски со соседните градови Штип и Струмица, од кои е оддалечен само 36 односно 29 км. Градот Радовиш е сместен во централниот дел на општината, на надморска височина од 380 метри и претставува општински административен центар со добра местоположба за развој на стопанството. Како административен центар ги опслужува и жителите на општина Конче.

Во хидрографски поглед општината е интересна, со појава на подземни води, извори и површински водотеци како и со помали вештачки акумулации. Покрај изворите за вода за пиење во општината има и минерални води, но без некоја поголема стопанска искористеност. Хидрографската мрежа на општината е поделена на два речни слива. Преку Радовишка река водите течат во сливот на Струмица, додека преку реката Крива Лакавица во сливот на Брегалница. Реки во град Радовиш се: Стара река (позната уште и како Радовишка река), како и помалите Сушица и Марлада.

Вегетација - Шумските комплекси зафаќаат околу 21 000 хектари. Поголеми шумски комплекси се наоѓаат околу Стара река и Ораовичка река, каде се застапени дабова, букова и четинарска шума. од фитоценозите во шумите најдоминантни се заедниците на Дабот Горун, цените јасенови шуми, заедницата на подгорската бука, буковата шума со учество на брезата на кисели почви и заедницата на горската бука.

Радовиш е оддалечен 121 км (2 часа) од Скопје, 220 км од Охрид, 502 км од Белград, 160 км од Солун, 620 км од Атина, 370 км од Тирана, 390 км од Драч, 260 км од Софија, 720 км од Варна, 670 км од Бургас, 840 км од Истанбул, 1030 км од Љубљана, 2330 км од Париз и 2540 км од Лондон.

Радовиш е под влијание на умерено средоземно-континентална клима. Поради изразената височинска разлика (400-707 мнв) одделни климатски елементи варираат меѓу изменета медитеранска клима во полето и планинска клима по планините. Просечните годишни температури во рамничарскиот дел се движат од 12.5 до 13.0°С, а на највисоките делови од планинските масиви до 7,5°С. Најтопли месеци се јули и август, со просечна температура од 23°С, а најстуден месец  е јануари со 1.2°С.

Просечните годишни врнежи изнесуваат 563 мм, со големи варирања од година во година, но постои разлика меѓу планинските и рамничарските реони. што се однесува до годишниот збир на сончеви часови, регионот има 2326 сончеви часови годишно, т.е. 6,4 часови дневно.

Во Радовиш постојат неколку населби, нас. Раклиш, нас. Куклевица, нас. Бел Камен и нас. Беверли Хилс. Познати маали се: Шаин маале, Варош, Лисец маало, Шопска маала, Егејска маала.

Според статистиката на Васил К’нчов („Македониja, Етнографиja и статистика“) од 1900 година, во Радовиш живееле 6.230 жители, од кои 4.000 Турци, 2.030 Македонци и 200 Роми.

Во првиот организиран попис на СФР Југославија од 1948 година, во Радовишкиот срез имало 24.249 жители, од кои 4.678 во градот Радовиш, а 19.571 во селата (Радовишко Поле, Јуруклак, Шоплук, Лакавичко). Од етнички аспект, населението го сочинувале 14.055 (57,9 %) Македонци, 9.390 (38,7 %) Турци, 525 (2,16 %) Роми, 93 Власи и 186 останати. Етнички гледано, населението е составено од:

 
Според послениот Попис на населението на Македонија од 2002 година, градот има 16.223 жители. Следува табела на националната структура на населението

Во градот се зборуваат следниве јазици:

Во Радовиш се застапени следните религиски групи:

Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Радовиш:

Органи на локалната самоуправа се Градоначалникот на Општина Радовиш и Советот на Општина Радовиш.

Локалната администрација и секторите во истата се под надлежност на градоначалникот на општина Радовиш, чија работа е да ги претставува и застапува интересите на општината и нејзините жители, а и да го обезбеди извршувањето на работите коишто со закон и се доделени на општината.

Градоначалник на општина Радовиш од 2013 е г-дин Сашко Николов од партијата ВМРО-ДПМНЕ, којшто беше избран на локалните избори во 2013 година, а неговиот мандат трае четири години, односно од 2013 до 2017 година.

Претходни градоначалници на Општина Радовиш биле: Д-р Роберт Велков (од 2005 до 2013 г.), Д-р Ристе Кукутанов (од 2000 - 2005 г.), Кирчо Сусинов (од 1996 - 2000 г) и Д-р Љупчо Захариев (од 1990-1996 г.).

Советот на Општина Радовиш е претставничко тело на граѓаните на општината и е составен е од 19 советници избрани на локални избори. Претседател на Советот е г-дин Николчо Миовски (ВМРО-ДПМНЕ). Во состав на советот функционираат постојани комисии.

Економијата во градот ја сочинуваат приватен, државен сектор, како и еден дел од населението се занимава со земјоделство (тутун, градинарство и житни култури).

Од државниот сектор најголеми вработувачи се ЈП „Македонски Шуми“ - подружница „Плачковица“, ЈП „Плаваја“, Полициската станица Радовиш, ЈЗУ Здравствен дом, образовниот сектор (градинките, училиштата и факултетот), судот, општината и подрачните министерства.

Во приватниот сектор, застапени се овие гранки:

Рударството, преку „Рудникот Бучим“ - рудник за бакар, злато и сребро. Со 550 работници, рудникот е најголемиот вработувач на населението од општина Радовиш.

Во градот развиена е текстилната, односно конфекциската индустрија. Работат околу 20 конфекции, од кои најголеми се: „Марди“, „Конели“, „Супер Хит“, „Маркос“, „ФерТекс“ и др.

Голем дел од населението во градот и општината се занимава со садење и производство на тутун. „Јака табак“ (т.н. монопол) е фирма која откупува, преработува и продава тутун.

Во Радовиш постои и фирма за производство и продажба на златен накит - „Голдмак“.

Металопреработувачка индустрија, најзначајни фирми се „Метал промет“ и „Семи“.

Градежната и проектантска индустрија е претставена преку фирмите: „Техника“, „Алфа Инжинеринг“, „Бино“, „Техноинженеринг“ и др.

Индустрија за конзервирање, како „Best Food TI“.

Постојат неколку млекари, а најголема е „Млекара Ѓоргиеви“ (поранешна млекара „Кооперант“).

Дрвена индустрија и производство и продажба на мебел, преку фирмите „ШИК“, „Современ дом“, „Асти 2007“, „Авто кец“ и др.

Од областа на угостителството работат хотелите „Бел Камен“, „Панорама“ и „Бахамас“; рестораните „Шампион“, „Амбасадор“, „Магмар“; пицериите „Џокер“, „Мериџејн“, „Санта Марија“, „Гетсби“, „Беверли Хилс“; ноќните клубови „Full House“ и „Diamond“; кафе баровите „Ti-amo“, „Escape“, „Target“, „Virus“ и др.

Исто така постои и месна индустрија (кланици и месари), млечна индустрија (слаткарници), услужни дејности (козметички и фризерски салони), трговија на големо и мало, занаетчиство (поправка на моторни возила, часовници, чевли , бела техника и др.). Приватната дејност е 90 % од вкупното стопанство.

Во градот работат филијали на повеќе банки, како: Стопанска банка, Комерцијална банка, НЛБ Тутунска банка, ТТК банка и УНИ банка.

Во градот постои една јавна здравствена установа „ЈЗУ Здравствен Дом - Радовиш“, и околу седум амбуланти во населените места под управа на здравствениот дом. Во склоп на ЈЗУ Здравствен Дом - Радовиш влегуваат гинеколошко-акушерско одделение, специалистички амбулантски ординации по очни болести, уво, нос и грло, интерна медицина и др.

Во градот работат најмалку 15 приватни здравствени установи (ПЗУ) од примарната медицинска и стоматолошка здравствена заштита.
Неколку приватни специалистички ординации по интерна медицина, ортопедска ординација и невропсихијатриска ординација.
Исто така работат и седум приватни аптеки.

Во областа на образованието и воспитувањето работат вкупно пет институции. Една од нив е предучилишна комбинирана установа, две основни училишта со повеќе подрачни објекти, една гимназија од областа на средното образование и еден факултет.

Во Радовиш работат две институции од областа на културата:

Исто така во Радовиш постои „Етнолошки музеј“ каде што се наоѓа вредна „Етнолошка збирка“ од Радовишкиот крај.

Познати се фолклорните ансамбли: Ф.А „Бучим“, Ф.А. „Ацо Караманов“, и аматерските драмски студија. Во текот на годината се одржуваат: „Радовишкото културно лето“, Детскиот фолклорен фестивал „Оро весело“, „Карамановите поетски средби“, Манифестацијата „Самун ем Татлија“ и др.

Како културно-историски вредности коишто ги поседува Радовиш се Црквата „Св. Троица“, Параклисот Св. Спасо Радовишки, „Црква Св. Илија“, „Туљбето“ и „Крстот над Радовиш“.

Во медиумскиот простор присутни се една локална телевизија „ТВ Еми“, една регионална телевизија „ТВ Кобра“ и два кабелски оператори „АндесНет“ и  “Телекабел“. Печатени локални медиуми се појавуваат периодично, a и еден локален-регионален веб портал RadovisNews .

Во градот постои развиена фиксна и мобилна телефонија. Постојат неколку локални интернет доставувачи со безжично покривање на целиот град, и WiFi точки.

Богатството на шумскиот фонд, разновидноста на флората и фауната, чистата и здрава околина, конфигурацијата на теренот, реките и вештачките акумулации го прават регионот атрактивен за рекреативно-спортскиот, ловниот, риболовниот и селскиот туризам.

Во тој поглед, развојните можнсоти на регионот се согледуваат, пред се, во комерцијализацијата на атрактивните природни ресурси. 
Економското ефектуирање на природните ресурси претпоставува постоење на соодветна инфраструктура, на организација и на соодветна туристичка пропаганда. Во таа насока, значајни развојни поттици може да произлезат од нови и од квалитетни сместувачки капацитети, од капацитетите за исхрана, од различните занаетчиски и услужни објект и дуќани, од спортски терени, од туристички водачи кај селскиот туризам што влегува во рамките на  збогатување на туристичката понуда. Развојот на овие специфични видови туризам ќе овозможи поширок фронт за делување и за пазарно ефектуирање на произво¬дството на храна (млеко, месо, зеленчук, овошје, вино и слично) во атрактивните ловно-риболовни и рекреативни рурални подрачја. Најсоодветен начин за стопанисување со оваа дејност и со нејзините придружни дејности се малите семејни бизниси, стручно водени и осмислени од квалификувани менаџери.

Исто така постои одлична можност за развој на алтернативните форми на туризам (планински, бањски, рурален, археолошки др.)

Во Радовиш дејствуваат спортските клубови: ФК Плачковица (формиран 1942 година), КК Радовиш, пинг понг клубот „Еми Петрол-Радовиш“ (формиран во 1993 година, а денес се натпреварува во Националните Пинг-Понгарски лиги), РК „Радовиш“ (игра во Супер Лигата на Македонија), борачкиот клуб „Бучим-Радовиш“ (освојувач на титулата Државен шампион на Македонија за 2013 година, Европски и Светски клубски шампион), стрелачкиот клуб „Бучим“, велосипедскиот клуб „Свиок“, триатлон клубот „Ана-да“, риболовниот клуб „Крап-Радовиш“ (се натпреварува во Првата македонска риболовна лига), мото клубот „Џинка“, планинарското друштво „Бел Камен“, алпинистичкиот клуб „Плоча“ , џудо клубот “Сенсеи“, карате клубот “Феникс“, спортски навивачи „Лебари“ и други.

Исто така во Општина Радовиш од 2013 година е возобновена и „Општинска фудбалска лига - Радовиш“, а постои и „Општинска училишна лига во футсал“ за Основните училишта од Општина Радовиш.

Радовиш поседува капитални спортски објекти како: Спортско-рекреативниот комплекс „Шампион“ (со олимписки базен, повеќе игралишта за мал фудбал и кошарка, ракомет, одбојка и тениски терени), Спортската сала „25-ти Мај“ со капацитет од 1500 седишта, Градскиот стадионот за фудбал во Радовиш, тениски терени, повеќенаменски спортски терени и други.




#Article 49: Григор Прличев (6148 words)


Григор Ставрев Прличев (Охрид, 18 јануари 1830 - Охрид, 6 февруари 1893) — истакнат македонски писател од времето на романтизмот и значаен претставник на македонската книжевност од XIX век. Покрај мајчиниот македонски, творел и на грчки и бугарски, и ги обединувал во себе нивните специфични карактеристики, како и современите текови на класицизмот и романтизмот. Според Македонската енциклопедија, тој е писател кому Македонија му е и љубов и судба и болка и очај и неопходност и тага и лулка и гроб..

Прличев бил ученик на Димитрија Миладинов, кој во тоа време учителствува во Охрид. Извесно време се вработува како терзија, а подоцна станува учител во Тирана, Албанија. Во 1849 г. се запишува како студент по медицина на Атинскиот универзитет. Во текот на 1850-59 г. повторно се враќа во Македонија и учителствува на повеќе места: Долна Белица, Струшко, Битола, Прилеп и Охрид, за да си обезбеди услови за продолжување на студиите.

Во 1859 година повторно доаѓа во Атина, како студент на втора година по медицина. Во овој период ја пишува поемата „Сердарот“. Во 1860 ја добива наградата на големиот атински конкурс за најдобра поема на грчки јазик, паричен дел и лаворов венец. Истата година делото излегува од печат.

Вратен во Охрид веднаш ја започнува работата врз новиот поетски проект поемата Скендербег, далеку попретенциозен творечки зафат. Работи како учител во Охрид. Со Јаким Сапунџиев го започнуваат народниот подвиг во Охрид, борба за воведување на народниот јазик во
училиштата, односно борба против Цариградската патријаршија и нејзиното влијание

Извесно време престојува во Цариград. Има постојани контакти со бугарските културни дејци, а по враќањето во Охрид уште поинтензивно се ангажира за популаризирање на словенското писмо во Македонија. Во 1868 г. турската власт го затвора и го депортира во дебарската зандана, поради клевета од страна на грчкиот охридски владика. По затворскиот период го посетува манастирот Св. Јован Бигорски и е восхитен што во него се служи на старословенски јазик. Во следната 1869 г. во Охрид масовно се воведува народниот јазик во училиштата.

По покана од Редакцијата на цариградското Читалиште се зафаќа со препев на Хомеровата Илијада. Почнува да соработува во бугарските цариградски весници и списанија. Во Белград, а потоа во Читалиште во 1872 г. ја објавува песната Во илјада седумстотин шездесет и второ лето, подоцна преобјавена и во неговата Автобиографија. Во цариградскиот весник Право во 1872 година е објавена вест дека Прличев подготвил за печат книга песни за деца под наслов Воспитание или 12 наравствени песни. Со заштедени
пари од своето учителствување во Струга, заминува во Софија, поканет од многумина родољупци, го канеле да се зафати со каква и да е литературна работа и му ветувале секакви олеснувања и помоши. Во периодот меѓу 1883-1890 г. учителствувал во бугарската машка гимназија во Солун. Во овој период ја пишува својата Автобиографија, објавена по неговата смрт во Зборник за народни умотворенија, наука и книжнина.

Прличев живее и работи во повеќе балкански културни центри (Охрид, Струга, Битола, Прилеп, Солун, Атина, Тирана, Цариград, Софија).
Коректно владее повеќе балкански и европски јазици. Во одреден период бил под влијание на словенофилството и прави обид да создаде граматика на словенско есперанто.

Поетската творба Сердарот се смета за апсолутен врв на сиот влог што во уметноста на зборот овој творец го дал. За книжевната наука оваа поема треба да се разгледува во контекстот на европската теорија на романтизмот. За неа авторот во Атина го добива од критиката прозвиштето Втор Хомер. Други позабележителни негови творби се Автобиографијата и словото-есеј „Чувај се себеси. Тоа се комплементарни литературни дела и ја доречуваат на директен начин основната порака на Сердарот.

Според Симеон Радев и другите бугарски историчари, Григор Прличев бил бугарски преродбеник и писател.

 
Прличев се родил во Охрид и потекнувал од сиромашно семејство. Уште како мал останал без татко му Ставре, а за фамилијата која се состоела од од три машки и едно девојче се грижеле неговата мајка Марија и неговиот дедо. Бедата на неговото семејство била толку голема што поради немање обувки дедо му на грб го носел до училиште . Мајката на Прличев за да го прехрани семејството работела како аргатка по туѓи куќи и од неа ја слушнал поговорката: Работата е здравје и чест. Но, во својата Автобиографија со тага истакнува дека кога ја видел мајка си како го носи тешкиот килим на глава и кога никој не сакал да ѝ помогне:

Првата писменост ја добил од својот дедо и од него го научил да чита грчко писмо. Грчкото писмо, култура, јазик и просвета од тогаш ќе бидат повеќе од четвртина век постојано присутни во животот на Прличев и под нивно влијание се развил како интелектуална и поетска личност. Откако го совладал основното читање неговиот дедо го запишал во грчко келијно училиште и го помагал сè додека можел. За своето прво образование Прличев истакнува:

Пред да умре дедото на Прличев целиот свој имот го оставил на неговата мајка која морала да даде заклетва дека нема да му дозволи на Прличев да работи и дека ќе го школува. Така Прличев сè до својата осумнаесетта година е во Охрид и се школува кај неколку учители. Школувањето во Охрид неколкупати го прекинувал за да ѝ помага на својата мајка така што тој продавал муренки, препишувал грчки ракописи за богатите гркомански чорбаџии и им помагал на богатите деца во учењето. Во последните години од школувањето во Охрид негов учител станува Димитрија Миладинов.

Откако го завршил школувањето тој се вработил како терзија, а малку потоа се нашол како учител во Тирана. Тогаш веќе совршено го владеел грчкиот јазик и го читал Хомер. Меѓутоа, во Албанија се задржал краток период и со заштедените пари се вратил во Охрид сакајќи да го продолжи образованието. Таму од блиските и роднините бил советуван да замине во Атина и да студира медицина. За тој судбоносен момент тој истакнува:

Овој период од животот и делото на Прличев е карактеристичен по тоа што поетот е приврзаник на хеленската култура и јазик, период во кој ги создал своите ремек-дела Сердарот и Скендербег, а со нив станал еден од најголемите претставници на новогрчката книжевност.

Медицината не го интересирала, а најомразен од сите предмети му бил анатомија. Затоа најголемиот дел од времето го поминувал следејќи ги литературните манифестации и во читање на Хомер, како што самиот вели:

Сиромаштијата го следела и во Атина. Еден угледен охриѓанец и весникар, Јоан Сапунџиев го видел во сиромашна облека и со бледо лице и му ветил дека ќе се заземе да добие стипендија од едно богато завештение на еден Македонец, наместо исклучиво за сиромашните Македончиња. Но обидот останал неуспешен, а тој разбрал дека местата биле зафатени од тамошните и започнал да ги користи сопствените интелектуални способности за да се издржува. Поради таквата состојба поетот истакнува:

За оваа плата Прличев изјавува дека сакал од мачнина да му ја фрли во лице , а кога му го дале ја дале најмрачната соба во куќата, сопственикот го прашал да не е болен, на што Прличев за себе заклучил: „И имаше право, јас бев болен од сиромаштија“ . Прличев по совет на Ангеле Групче се запишал на медицина и тоа поради благородна цел:

Тогаш во Атина најталентираниот грчки поет бил награден и овенчан со лаворов венец, а тоа предизвикало воодушевување кај Прличев и се јавила желба да напише поема со која тој ќе го освои венецот. Но поради недостиг на пари и поради болест бил принуден да се врати во Македонија.

За овој период од својот живот Прличев имал малку напишано. Откако закрепнал во Охрид, решил да собере пари за да се врати во Атина и работел како учител во Долна Белица за плата од 3.000 гроша годишно. Од Долна Белица заминал за Прилеп како учител, а потоа станал учител во родниот град Охрид и таму останал шест години. Прличев успеал да собере 5.000 гроша и во август 1859 година повторно заминал за Атина каде, покрај студиите по медицина, продолжил да пишува и стихови .

Земајќи ја предвид одбивноста на Прличев кон медицината, тој најверојатно во Атина се вратил за да се афирмира на литературен план. Тогаш во Атина за кратко време ја напишал поемата Сердарот и ја предал на конкурсната комисија во февруари 1860 година. Според автобиографијата, 25 март 1860 година во Атина се случил највозвишениот миг во творечкиот живот на Прличев. Пред многубројната публика грчкиот критичар Александар Ризос Рангавис објавил дека на анонимниот конкурс венецот се доделува за поемата Сердарот (грчки: Ο Αρμάτωλος). За тој момент Прличев тврди:

Гимназијархот П. Псарас ги искажал следите зборови: Општа радост е во Атина што ни се јавил Втор Хомер . Додека пак главниот критичар Александар Ризос Рангавис истакнува дека Арматолос е: творба на чудотворно длето... секој стих светка како чист бисер..

Меѓутоа, според некои толкувачи  на Прличевото дело, во тој момент на триумф започнува творечката трагична драма на поетот Григор Прличев. Самиот Прличев со горчина забележува:

Таквиот однос најверојатно предизвикал траума кај младиот и горд поет. Тој не ѝ се обратил на публиката дека е автор на поемата и си заминал уште пред да се растури собранието кое било собрано во чест на венецоносецот. Во својата автобиографија Прличев го опишува и своето второто понижување. Тој заминал во станот на Рангавис и му кажал дека тој е авторот на поемата, а Рангавис тогаш сфатил дека Прличев не е Грк.

По три дена Прличев бил повикан од универзитетските власти и пред нив бил принуден да ја рецитира поемата за да докаже дека е нејзин автор . Откако увиделе дека тој е автор на поемата му била дадена наградата која била во сребро, а требала да биде во злато. Тој се откажал од половина од наградата за благородни цели и од месечната пензија која му била доделена од грчкиот крал Отон. Понатаму во својата автобиографија самиот поет заклучува дека тие сакале да го посветат на грчка служба и поради тоа го одбил студирањето во Оксфорд или Берлин .

И покрај сета преданост кон грчката култура, при сиот творечки успех во поезијата на грчки јазик и пофалните зборови на Рангавис, Прличев бил понижен и тоа кај него предизвикало презир и раскинување со Грција.Меѓутоа, пред целосно да раскине со Грција, тој ја создал поемата Скендербеј, поема која ја работел речиси цела година и со неа се јавил на конкурсот за најдобар поет за 1861 година, конкурсот требало повторно да се одржи во Атина. Рангавис повторно бил главен критичар и повторно дал највисока оценка за новото дело на Прличев. Меѓутоа конкурсот во 1861 година не се одржал, а самиот поет заклучува дека конкурсот бил откажан за да не му биде даден венецот. Сите овие околности придонеле Прличев да се откаже од грчкиот јазик, култура и дух, а дополнително кај него огорченоста била зголемена поради написот во весникот Балкански лебед каде пишувало за смртта на Браќата Миладиновци . За овој настан самиот поет истакнува:

По овие настани Прличев се вратил во Охрид, го напуштил својот поетски сон и се посветил на будење на народот низ просветување и со тоа завршува неговиот приод во кој стекнува полна афирмација во грчката книжевност.

Смртта на Браќата Миладиновци претставувала нова етапа од животот и творешвото на поетот. Прличев раскинува со грчкиот јазик и воопшто со грцизмот и почнува да се наклонува кон бугарската идеја. Тој ќе се најде меѓу оние македонски дејци кој зеле учество во Борбата против Цариградската патријаршија и постепено почнале да се преориентираат кон бугаризмот, односно кон словенизмот и станале идејни носители на македонското преродбеничко движење. Прличев ќе биде меѓу оние кој ќе се залага за создавање на еден општ јазик за Македонците и Бугарите кога ќе настане спорот за обликот на македонскиот литературен јазик.

Од почетокот на овој период па сè до крајот на својот живот, поетот ќе се носи со бугарската идеја, но не целосно сплотувајќи се со неа. Односно Прличев себеси ќе се произнесува за Бугарин, секако под влијание на бугарската пропаганда, но никогаш нема да се откаже од својот мајчин јазик, односно македонскиот народен јазик, а поради тоа ќе биде жигосан од страна на тогашните бугарски критичари и интелигенција.

Оваа е период на борбата против Цариградската патријаршија и воопшто борба против грцизмот во Македонија. Во творечка конотација, ова е период кога Прличев целосно раскинува со грчката идеја, тогаш ја испева Хилјада и седемстотин шестдесет и второ лето, ја преведува Илијадата, го препева Сердарот, а кулминација на овој период е обидот за создавање на еден општ јазик, кој се гледа во одата Рабов освободитељу посветена на рускиот цар Александар. Влијанието на бугарската идеја кај поетот се гледа во песната По възражданьето в град Охрид:

Во тој период влијанието на митрополитот Мелетиј и фанариотите сѐ уште било силно, но охридското граѓанство ја започнала борбата за ослободување од црковната власт на Цариградската патријаршија.

борбата против Цариградската патријаршија била водена заеднички од страна на населението во Македонија и Бугарија, а меѓу главните барања кој биле поставувани во оваа борба е обнова на Охридската архиепископија. Спомените за Архиепископијата биле особено силни во Охрид и неговата околија, оттука охриѓани биле едни од најжестоките противници на Патријаршијата и погрчувањето кое таа го носела со себе.

Оваа борба со текот на годините сè повеќе се разгорувала и самиот поет зел учество во неа. Во летото 1866 година Прличев успеал да ги убеди ќурчиските трговци и занаетчии да создадат финансиска каса за поддршка на борбата против фанариотите.

Од овој период е и необјавена песна Охридски џган насочена против фанариотите:

...Оној што целиот (град) го управува... 
Не прифаќа одлични совети,

Tуку од страв си ја затворил устата, 
Изгледа дека е најлошиот и сега и порано,

И поголем пријател го смета оној 
Кој место својата татковина...

Меѓу другото поетот се обраќал на народот и го повикувал на борба против Патријаршијата. Кога зборува усно пред своите сограѓани Прличев се користел со народниот говор, односно македонскиот народен јазик.

Едно од тие слова е онаа и за св. Климент кое било објавено во цариградскиот весник Македонија на 22 јули 1867 година. Следната година во истиот весник на 24 мај заедно со Јаким Сапунџиев ја објавува статијата за состојбата на школството во Македонија.

Прличев увидувајќи дека слабо го владее писмениот јазикот што преку цариградските бугарски весници бил ширен во Македонија решил да замине за Цариград и таму да се поучи на словенски . Таму пет месеци учи кај бугарскиот учител и журналист Иван Најденов, а потоа се враќа во Македонија. Тогаш во Охрид веќе се започнало со воведување на бугарскиот јазик во црквите и училиштата. Сета оваа дејност била на штета на Патријаршија и затоа митрополитот Мелетиј го наклеветил Прличев пред турската власт и таа го затворила.

Потоа некое време Прличев бил затворен во дебарската зандана, а потоа кај дебарскиот владика и во април 1869 година се вратил во Охрид. Во овој приод поетот ја твори Хилјада и седемстотин шестдесет и второ лето. Поемата која и денес е актуелна и со задоволство се изведува и се пее ширум Македонија, зборува за судбината на последниот архиепископ на Охридска архиепископија, Арсениј, кој во таа далечна година со ираде, т.е. со указ на турскиот султан, е разрешен од духовната функција, а Црквата е укината.

Според историските записи и народни сведоштва со кои располагал и Прличев, секако, овој настан не е случаен и се должи на големо инволвирање на тогашните грчки владици од Цариград. Имено, Цариградската патријаршија не можела да се помири со фактот дека и покрај вековното ропство македонскиот народ со помош на својата црква опстојува, и со свој јазик и писмо, посветено го слави Господа, мечтаејќи истовремено за своја слобода. Во песната, Прличев не зборувал за обичните Грци, туку за расипаност на грчките духовници, кои сакале да ја исползуваат својата група во Цариград, на дворот на султанот, за да може преку клевети и лаги да уништат еден свој црковен противник. Целта и последиците од таквата политика, еден век подоцна, Прличев ги опеал во следните стихови од 1762 лето:

...Ќе пратит владици Грци, лицем светци, срцем в,лци
Ќе ве дават ќе ве стрижат, ќе млзат до крв
 
Меѓу народа ќе сејат несогласје и раздори,
Да се мрази син со татка и со брата брат.
 
И ќе викнете до бога и крило не ќе најдете
Смирени ќе наведнете глави доземи
 
Ќе ми бидете сираци, така било записано
Елате ми да ве гушна за последен п,т...

Оваа песна покрај македонската јазична основа има и бугарски и црковнословенски елементи.

На повик на цариградското бугарското списание Читалиште Прличев се нафатил со препевање на Хомеровата Илијада. До списанието испратил дел од препевот и истакнал:

Списанието уште во почетокот препевот на Прличев го поздравило како книжевно дело што ќе направи епоха во нашата народна книжнина. Меѓутоа Нешо Бончев кој бил прв литературен критичар кај Бугарите во Периодично списание го критикува и иронизира препевот на Прличев. И според него Прличев:

Бончев во својата критика особено го нападнал јазикот на Прличев, начинот на препевање и произволните скратувања на Илијадата. Оваа критика силно го погодила Прличев и за тоа случување самиот тој во својата автобиографија пишува:

Ваквото случување ќе го натера да се откаже од печатење на препевот, а самото дело го фрлил во оган .

Прличев бил длабоко разочаран од приемот на бугарскиот литературен круг во кој меѓу другите влегувале Христо Ботев и Љубен Каравелов. Тие двајца во еден фељтон го исмевале и истакнувајќи дека е неспособен писател, а самиот Прличев ќе се создаде една творба под наслов Гр. С. Прличев, убитиј б’лгарами. Сето тоа придонело да се повлече во себе и опкружен со книги ќе се нафати на препевање на своите поеми Сердарот и Скендербег.

Првата поема ја препеал неколкупати и во овие препеви ќе се чувствува родниот јазик на Прличев, но постепено ќе еволуира во општословенскиот есперанто што сакал да го создаде.

Борбата против елинизмот во Македонија прв ја повел Димитар Миладинов, а Прличев ја прифатил и ја водел од 1861 година.

Во 1874 година верниците на Охридската епархија со гласање решиле да се потчинат на Бугарската егзархија, Македонците бегајќи од Цариградската патријаршија која со себе го носела погрчувањето се приклонувале кон Егзархијата, но наишле на егзархиска стапица која била поставена врз словенска основа но со тенденција да бугаризира, а подоцна на таквата егзархиска црковно-просветна пропагнада Македонците се спротивставиле. Така во Охрид доаѓа Натанаил од Бугарската егзархија, која охриѓани ја прифатиле како словенска црква. Прличев дури напишал и песна во негова чест :

Но набрзо се покајал за убавиот пречек. Како што пишува самиот:
 

Поради овој конфликт Прличев останал без својата служба во Охрид (Варош) и морал да замине како учител во Месокастро (сега дел од градот Охрид). Овој настан придонел да се зголеми разочарувањето кај Прличев кое и онака постоело. Во Месокастро како учител останал три години и потоа заминал во Струга за учител поради притисокот на митрополитот Натанаил.

Таму во 1878 година Прличев ја создава на општословенски јазик со изразени руски елементи одата Рабов освободитељу посветена на рускиот цар Александар. Во Струга успеал да собере 4 000 лири од кој половина испратил дома, а со останатите заминал во Бугарија на повик на македонската емиграција.

Надевајќи се дека ќе најде поприште за своите литературни амбиции, после 1870 година Прличев го свртел своето внимание кон Цариград и кон тогашните бугарски весници и списанија, затоа што во Македонија во тоа време не постоеле книжевни центри, ниту можност за книжевна дејност.

Пишува дописки од Македонија за весниците Право, Македонија, Зорница и за списанието Читалиште. Подоцна, (меѓу 1879-1881 година) минал извесно време во бугарската средина, и соработувал со софискиот весник Балкан . На повик на македонската емиграција Прличев заминал за Софија. Меѓутоа кога пристигнал во Бугарија родољупците кој го поканиле станале невидливи.

Прличев набргу бил назначен за учител по грчки јазик во Габровската гимназија, а кога грчкиот јазик како наставен предметен бил укинат, тој себеси се понудил за помошник директор на Народната библиотека во градот но неговото барање не било прифатено. Тогаш Прличев се почувствувал како туѓинец  во бугарската средина и кај него се јавил конфликт меѓу бугарското сознание и чувството дека ни Бугарите не го прифатиле како свои .

 
Во последните години од својот живот, Прличев целосно се посветил на својата татковина Македонија. Тој станал учител на македонската младина, односно воспитувач на илинденската генерација, генерација која целосно раскинала со туѓите идеи и влијанија, тие целосно се посветиле на самобитноста на Македонија и македонскиот народ. Додека Прличев учителствувал Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“, низ клупите на оваа гимназија минале голем број на македонски револуционери и дејци: Пере Тошев, Ѓорче Петров, Даме Груев, Петар Поп Арсов и бардот на македонскиот литературен јазик Крсте Петков Мисирков. Оваа своја македонска позиција Прличев ја афирмира некаде по 1882, по враќањето од Бугарија. Тогаш, ќе се настани за постојано во Солун, па од таму, во едно писмо до жена си ќе го запише и ова:

Истата година, во 1882 година, во еден допис до цариградскиот протестантски весник Зорница ќе се застапува за македонските гледишта врз јазикот и правописот на Словените во Европска Турција. Во овој период, ја напишал, како одговор на барањето за соработка со софискиот неделен весник Балкан, автобиографски интонираната Мечта на еден старец, а една година подоцна таа ќе биде развиена во Автобиографија.

По враќањето во Македонија најпрво бил учител во Битола, а по две години бил повторно назначен за учител, како што тој самиот вели во својата татковина, во Охрид, а во учебната 1883/84 година станува учител во Солунската егзархиска гимназија.

За учителските години во Солун постојат многу малку научни истражувања поради немањето интерес на грчката и бугарската наука за овој период, а од друга страна солунските години не се опфатени во неговата Автобиографија и покрај тоа што таа била создадена во Солун. Во последните години за овој период од животот на Прличев се занимава науката во Македонија која што се обидува да даде дополнително светло за овие настани бидејќи во Солун бил сконцентриран најголемиот интелектуален потенцијал кој станал подвижник на најзначајните процеси во македонската национална историја.

Каков бил погледот на самиот Прличев за градот Солун и Македонија дознаваме од неговото слово на св. Кирил и Методија кое го одржал на прославата на 1 000 годишнината од смртта на Методиј во Солунската егзархиска гимназија.

Во Машката егзархиска гимназија Св. Кирил и Методиј Прличев станал воспитувач на илинденската генерација во македонското националноослободително движење кое преку Лозарите и револуцијата водела до Крсте Петков Мисирков и Димитрија Чуповски. Дополнително светло за животот и делото на Прличев во овој период дознаваме од неговиот колега Петар Даниилович Драганов и ученикот Јоан Крајничанец.

Ова сведоштво на Крајничанец потврдува дека Прличев никогаш не се откажал од своето македонско наречје, или попрецизно охридското брсјачко. Прличев до крајот на својата учителска кариера па и во Солунската гимназија предавал на македонски и ги терал учениците да изговараат според гласовниот систем на македонски јазик .

Имено Прличев во сите свои јавни настапи на разни свечености и во други случаи, па и во своите ракописи од тоа време, со исклучок на својата автобиографија која била напишана на бугарски јазик и најверојатно била наменета за публикување во Бугарија, ја користел родната реч. Прличев во Солунската гимназија предавал на македонски јазик, свесно и настојчиво.

Дека е тоа така потврдуваат и писмата на самиот Прличев кои главно биле пишувани на сосем правилен грчки јазик - строг катаревус , но истовремено сите свои слова ги држел на својот македонски јазик. Во одбрана на својот јазик Прличев застанал во уште во 1871 година кога весникот Право, јазикот на Прличев го нарекува смърдел от Гъцизм и Арнаутизам . Прличев, Одисејата ја предавал според својот превод, иако учениците мачно го разбирале.

Според некои толкувачи на делото и животот на Григор Прличев се поставува прашањето: како еден полиглот да не може да го совлада најблискиот јазик на македонскиот! Односно постои претпоставка дека Прличев намерно ја избегнувал употребата на бугарскиот јазик во своите дела и работа  и таквото настојувањето да го употребува македонскиот јазик во наставата била причина за судир со егзархиските луѓе во Солун .

Сведоштво за овој период од животот на Прличев дава тогашниот директор на егзархиската гимназија Георги Кандиларов кој меѓу другото пишува дека на 6 мај 1885 година, во рамките на една прослава на 1 000 годишнината од смртта на Методиј, Прличев одржал говор по кој дошло до инцидент меѓу учениците. Прличев ги изговорил следните зборовите: Нека молкне Аристотел пред нашите браќа св. Кирил и Методија, нека молкне Демостен пред нашите браќа св. Кирил и Методија, нека молкне Омир, Платон и другите . Во тој момент во салата дошло до превирања и Кандиларов го замолил да го прекрати својот говор и поради тоа Прличев се налутил и се заканил и со оставка 

Во 1886/87 година Прличев се нашол повторно во Бугарија со цел да го објави својот препев на Илијадата и со написот Критик и преведувач, во кој биле изложени погледите на Прличев за неговиот јазик, концепцијата за општословенски јазик и одговор кон критиката на Бончев и др. Но бидејќи писмениот јазик на Прличев немал ништо општо со тогашниот бугарски литературен и книжевен јазик не можел да најде издавач и овој обид останал неуспешен.

Од коресподенцијата на Прличев дознаваме дека тој определено време бил близок со раководителот на Македонската лига Васил Дијамандиев, како и со еден од основачите на Тајниот македонски комитет Коста Групче, а најверојатно и со третиот охриѓанец Темко Попов и стружанецот Наум Евро. Од друга страна Прличев бил во роднински врски со Димитар Македонски и организаторот на Културно - просветното друштво св. Климент од Охрид, Димитар Христо Узунов. Според некои, сите тие врски не биле врски само по роднокрајска линија и дека Прличев починал на прагот на новата македонска епоха.

Со децении бил навредуван, дразнет и унижуван, а очекувал дека тоа најмалку ќе се случи. Бил лично незадоволен од својот живот (неговата девиза е Совршенство или смрт), а на литературен план не го реализирал родниот литературен јазик и сето тоа придонело во последните години да се повлече и дистанцира од луѓето. Во 1890 година Прличев се пензионирал и се повлекол во родниот град Охрид. На 6 февруари 1893 во Охрид поетот починал. Смртта на Прличев означувала крај на една ера и почеток на нова ера во која дел од неговите ученици ќе ја формираат Македонската револуционерна организација, а Крсте Петков Мисирков ќе ја создаде За македонцките работи.

Гробот на Глигор Прличев се наоѓа зад црквата Света Богородица Перивлепта во Охрид, а спомен-домот посветен на него се наоѓа исто така во Охрид, на улицата Самоилова, близу до црквата Света Софија.

Во поглед на неговиот мајчин јазик и јазик за секојдневна комуникација, Григор Прличев го користел македонскиот јазик и охридскиот говор, дијалект кој го користел и во своето Книжевно творештво и социјално општење. Што се однесува за литературното творештво, Прличев творел на грчки јазик и бугарски јазик .

Ваквото шаренило во поглед на јазикот се должи на неколку причини, пред сè во недостатокот на стандарден македонски литературен јазик и неговото отсуство од училиштата. Така, прв литературен јазик со кој се сретнал Прличев бил грчкиот јазик кој го користел до објавувањето на Сердарот, кога ја согледува грчката фанариотска политика и се откажува од тој јазик.

Бидејќи желбата за творење не му згаснала Прличев имал потреба и понатака да пишува, тој бил принуден да користи и стандарден словенски јазик покрај родниот. Бидејќи немало македонски стандарден јазик во образованието, тој нашол спас од фанариотите во словенството преку најблискиот во тоа време стандарден јазик, бугарскиот. Поради тоа, тој често кажувал за јазикот со кој доаѓал во пресрет дека ужасно го нервирале граматичките грешки во говорот на неговите професори и дека му се чинело како да паѓа небото и таквите грешки ги поправал. Увидувајќи дека бугарскиот јазик се користи во општествените установи во Македонија.

Односот на Прличев кон јазикот е, од една страна е специфичен. Тој се приврзува за јазик што е сосема надвор од неговото словенско потекло, за грчкиот јазик но не докрај и не на некој ексклузивен начин. Не треба да се заборави дека Прешерн има германско – латински фази, и дека Бранко Радичевиќ пишува стихови на германски . Грчкиот јазик е јазик на кој Прличев се школувал, интелектуално созреал и бил во тек со балканските книжевни случувања. Потоа го отфрлил грчкиот јазик, а според некои научници тоа бил единствениот јазик на кој можел да го искаже своето книжевно определување и јазик на неговата книжевна судбина. Откако го напуштил панхелинизмот тој се приклонил кон пансловенизмот и неговото јазично определување има таква подлога .

Прличев во своето размислување сам себеси си дава забелешка оти употребува стари зборови секому достапни, како што е плот. Притоа тој дава одговор истакнувајќи дека ако некој не знае нека праша кого сака во Македонија и овој ќе му каже што значи. И не само за тие зборови туку и за формите во трето лице еднина сегашно време што свршуваат на т: молет, носет, лежит, да престанет, да поет ( од Рабов освободитељу). Оваа општословенската и руска карактеристика лежи во охридскиот говор . Дека не го знаел добро книжевниот бугарски јазик Прличев и самиот тоа го истакнува во својата автобиографија со следните зборови:

Тоа значи дека при изградбата на единиствен пансловенски јазик секогаш пред него стоел јазикот на Македонија, Охрид, Битолско, Овчеполско односно јазикот и песната од тие краишта . Прличевиот панславизам за историјата на македонскиот јазик и народна мисла означува степен понапред во развојот на идејата за самостоен македонски јазик , како една од тенденциите за македонски литературен јазик во минатото. Таа не значела само опозиција спрема бугарското туку и спрема другите посегања во јазиците на другите народи .

Периодот во кој Прличев книжевно се формирал и период кои на тоа формирање му претходело во пошироки рамки се означува со термините класицизам, предромантизам, патријархален романтизам, сентиментализам, неразвиен романтизам, проторомантизам, класичен романтизам и др. Во македонската наука за овој период се користи терминот преродба. Според некои научници овој термин не е сосема соодветен за модерната периодизација во книжевноста бидејќи терминот „преродба“ се врзува само за националното движење. Од друга страна се смета дека терминот романтизам може поточно да ја одреди стилската формација.

Во книжевниот опус на Прличев се гледа дека тој извонредно ги познавал: античкото, средновековното (византиско и словенско), македонското и грчкото усно народно творештво како и современата грчка книжевност. Постојат извесни разлики во творечките периоди но факт е дека главни естетски влијанија, особено во стилот и јазикот се Хомеровите Илијада и Одисеја како и македонското народно творештво .

Нивното влијание се гледа пред сè во начинот на транспозиција на тематиката и мотивите во Прличевото творештво . И покрај тоа што во творештвото на Прличев има извесни елементи на класицизмот и сентиментализмот но според некои научници творештвото на Прличев во целост спаѓа во Романтизмот . Прличев како автентичен романтичар живеел во духот на својата епоха и народ. Тој го оставил следниот запис кои може да се земе ккао пример за неговиот Романтизам:

Романтичарските идеи ги добил првенствено од својот учител Димитрија Миладинов меѓутоа тие идеи лесно можел да го дознае и од својот врсник Константин Миладинов или од основачот на модерната грчка поезија Дионисиј Соломос околу кој бргу се собрале грчките поети како што се: Спиридон Трикупис, Александар Ризос Рангавис, Демостен Валаванис, Аристотел Валаоритис и други. Некои од тие идеи Прличев не можел да ги примени во своето творештво и покрај неговата идеја за создавање на еден општословеснски јазик (словеснки есперанто). Најверојатно Прличев ја прифатил романтичарската пансловенска идеја .

Хомер оставил неизбришлива трага во творештвото на Прличев, белег што постојано ќе ја открива и потврдува таа љубов и восхит, а сето тоа Прличев го потврдува со сопствените зборовите: Освен Хомер и мајка Богородица, пред која се клањавме, не љубев ништо на светот. Сознанието пак дека е сметан за δεύτερος Όμηρος е најласкавото признание за Прличевите напори и стремежи за совршенство. Хомер, според зборовите на Прличев претставувал:
 

Хомеровото влијание во делото на Прличев се чувствува во структурата, композицијата, стилот, поетиката и прифаќањето на епот како рамка за излевање поетските пориви . Оваа влијание прв го истакнал Александар Ризос Рангавис во својата рецензија по повод пријавата на Скендербеј на поетскиот натпревар во 1861 година. Истото тоа влијание било потврдено и од други, а и од самиот Прличев подоцна во едно писмо . Хомеровото влијание најдобро се гледа преку споредба на поемата Скендербеј и Илијадата, а тука се дадени следните примери:

наспроти споредбата во Илијадата:

Кај Прличев се среќаваат и други развиени споредби кои асоцираат на Хомер. Со што се гледа дека Хомер длабоко проникнал во свеста на Прличев кој знаел напамет и во оригинал големи делови од Илијадата. Сето тоа придонело некои од научниците да го постават прашањето: Свесно ли Прличев се стремел кон имитација или спонтано му се наметнало тоа! . Најверојатно одговорот лежи и во двете прашања. Иако Хомер бил идеал во творештвото на Прличев сепак тој бил свесен за својата поетска дарба и се стремел да се доближи до Хомер иако сметал дека Хомеровото творештво е недостижно.

Во македонистиката многу малку е пишувано за обидот на Прличев да создаде општословенска граматика и јазик односно еден вид на општословенски конгломерат и да твори со таквиот сесловенски есперанто . Еден дел од кижевните историчари, пред сè бугарските кои го присвојуваат охридскиот балкански нобеловец, како и некои македонски, го сметаат ваквиот обид на Прличев за антинародна утопија на човек што не научил друг словенски јазик освен народниот , но знаел грчки, француски, турски и други јазици, а треба да се истакне дека некои од македонските филолози ваквиот потфат го оценуваат дури и како реакционерен .

Прличевиот општословенски јазик има и теориска и практична реализација во предговорот кон општословенското издание на Илијада и критичко размислување во Критик и преведувач . Во нив де наоѓа основната идеја за општословенската граматика. Идејата за панславизмот кај Прличев се гледа во неговата јазично најопштословенска песна Рабов освободитељу . Во оваа песна Прличев ги поздравува ослободителите на Бугарија - Русите и ја велича нивната борба и оружје надевајќи се дека тие ќе донесат слобода и за неговата татковина Македонија и тоа со следните зборови:

Со оваа песна Прличев пратил порака за ослободување на сите словенски народи со помошта на Русија и создавање на една општословенска заедница во која сврзно ткиво би требало да претставува општословенскиот јазик со руски елементи како и елементи од другите словенски јазици . Каков требало да биде тој јазик дознаваме од препевите на Илијадата како и од есејот Критик и преведувач. Тука на прашањето: Како едно наречје ќе стане општо за сите! Одговара: Како што стана општо едно од четирите елински и десетте италијански.

Прличев ја чувствувал македонската основа на старословенскиот јазик, јазикот на охридската книжевна школа, кој имал најдолга традиција токму во охридскиот дијалект. Токму тој говор сакал да го реконструира и да му ги врати изгубените падежи  и таквиот јазик требало да ја претставува основа за идниот јазик на сите Словени и Бугари и дека таа идеја не е бесплодна. Во граматиката која ја создавал Прличев сакал да ги врати падежите иако и неговиот охридски говор ја отфрлил таквата практика . Некои му забележувале зошто го користи ја наместо аз на што Прличев одоговорил дека ја'.

Овие зборови, според некои научници докажуваат дека при изградбата на општословенската јазична концепција пред Прличев секогаш стоел јазикот на Македонија, Охрид, Битолско, Овчеполско, односно народната песна и народниот творечки јазик на тие краишта од каде црпел инспирација за своите генијални дела на грчки јазик .

Во текот на својот живот Прличев создал голем број на дела и неколку патни имал обиди за преведувања и препеејувања на Хомеровата Илијада. Во зависност од периодот и културното влијание, творештвата биле создавани на различни јазици, дополнително на тоа создал и бројни статии за весниците и списанијата со кои соработувал. Голем дел од творештвата на Прличев во текот на неговиот живот не биле објавени, а со текот на годините се откриваат нови поеми и песни кои останале заборавени и непознати за јавноста, таков пример е забранетата и неодамна објавена песна Охридски џган.

Поема Сердарот - создадена на грчки јазик, а подоцна препеана на бугарски јазик  и на општословенскиот јазик кој Прличев го создавал, јазик чија основа бил македонскиот народен јазик, поточно охридското наречје. Поема Скендербег - создадена на грчки јазик и обид за нејзино препевање на општословенскиот јазик. Песна В хилјада и седемстотин шездесет и второ лето - има македонска јазична основа со бугарски и црковнословенски елементи. Превод и препев на Хомеровата Илијада - првиот препев бил направен врз основа на македонскиот јазик со бугарски и црковнословенски елементи. Откако ќе ја прифати идејата за создавање на еден општословенски јазик повторно ќе ја препее оддалечувајќи се од македонскиот јазик, а во овој препев се силно се чувствувале рускиот и црковнословенскиот елемент. Автобиографија Мечта на еден старец која подоцна ќе се трансформира во Автобиографија - создадена на бугарски јазик . Есеј Критик и преведувач, во која зборува за преводите што ги врши самиот и својот литературен јазик.

 
Прличев е еден од ретките литературни творци од Македонија што истовремено припаѓаат кон три различни литературни истории. За делото на Григор Прличев е создадена богата литература во Бугарија, Грција и Македонија. Меѓутоа денес во Грција тој е речиси заборавен како поет бидејќи не бил Грк. Во Бугарија е почитуван како бугарски преродбеник и уметник . Според македонските толкувачи на неговото дело, Прличев во Бугарија се присвојува поради национални заблуди и се велича повеќе реторично како будител на бугарскиот дух додека пак неговиот талент, поетска висина и местото во литературата се запоставуваатж. Во Македонија е почитуван како македонски преродбеник, борец против црковно-просветната пропаганда на Цариградската патријаршија и воспитувач на илинденската генерација. Во Албанија се развива посебен интерес меѓутоа само за епосот Скендербеј и тоа повеќе од национални отколку од естетски и поетски мерила.

Наметнатите полемики околу Григор Прличев и понатаму продолжуваат. Меѓутоа ако треба да се оценува Прличев тоа треба да се прави преку неговите дела или како што истакнува Костас Кулуфакос:




#Article 50: Архангел (музичка група) (470 words)


Архангел — македонска рок група основана во февруари 1989 година. Основач на групата е Ристо Вртев, првиот вокалист на групата Мизар и поранешен член на Инола Икс. Во текот на својата кариера, рок бендот има издадено четири албуми, и се смета за една од најдобрите групи во Македонија во деведесетите години на минатиот век . Архангел многу често била поврзувана со стилот на музика НСК (гермaнски: Neue Slowenische Kunst)

Уште во 1980 година, многу пред формирањето на групата, Ристо Вртев ја компонираше песната „Архангел„ со која ги даде основните назнаки на својот иден уметнички израз. Подоцна, Вртев почна да прави песни за составот Мизар, додека тие сѐ уште беа насочени кон чиста рокенрол форма.

Архангел е формиран во јануари 1989 година во состав: Ристо Вртев (гитара, вокал, автор на музика и текст), Драган Гиновски (гитара), Дејан Аргировски (бас) и Зоран Цветковски (тапани). Благодарејќи на претходната репутација на Ристо Вртев како еден од членовите на култниот Мизар групата веднаш привлекла големо внимание во јавноста. Првите живи настапи на Архангел биле на најголемите рок фестивали во поранешна Југославија, оној на ЈУРМ во Загреб, како и на Младинскиот фестивал во Суботица во 1989 година каде влегоа во финалето. На фестивалот во Суботица е изведена изменета верзија на песната „Архангел, а на тој настап бас-гитара свири покојниот Дејан Аргировски - Ушко. Песната беше објавена на компилацискиот албум на фестивалот во Суботица под име „Архангел 80-89„. Најнакрај, конечната верзија на оваа песна со назив „Исус„ е објавена на нивниот албум првенец.

Во 1993 година во Македонија тие добиваат признание за најдобар албум, најдобар концерт, песна на годината и најдобар текстописец. Снимката од unplugged настапот на групата ја претставуваше Македонската телевизија на телевизискиот фестивал во Софија. Во ноември 1994 Архангел учествуваа на програмата „Денови на македонската култура„ во Данска. 1995 година свиреа на Т-фестивалот во Скопје заедно со групите Prodigy, Dog Eat Dog, Renegade Soundwave итн. Во ноември истата година настапуваа во белградскиот „Битеф театар„. Ристо Вртев ја компонираше музиката за театарската претстава „Маме му ебем кој прв почна„ според текстот на Дејан Дуковски и режија на Александар Поповски. Тапанарот Димитар Поповски и Вртев ја напишаа музиката за претставата „Туку така под облака„. Во Југославија албумот бил промовиран на концертот на белградскиот фестивал „Брзи бендови Србије“. Покрај песните на Вртев („Сениште“, „Човек без име и презиме“, „Војна“) на албумот се наоѓа и обработката на песната „Wonderful Life“ на британскиот музичар Black, како и „Зборови Волшебни“ на текст на Борис Пастернак. Овој албум ги содржи следниве песни:

Во 1994 година, песната „Сениште“ била објавена и на компилацискиот албум „Македонски документ“.

Heart Core е третиот албум на групата кој бил издаден по подолга пауза во април 1998, кратко пред заминувањето на басистот Петар Јанков и неговата замена со Џоле Маскимовски  На 10 декември 2016 година, групата настапила на завршната вечер на 18. издание на „Таксират“, во „Метрополис арената“.




#Article 51: Техно музика (5079 words)


Техното е форма на електронска денс музика која се појави во Детроит, Мичиген, САД во доцните осумдесетти. Првата употреба на зборот техно како жанр во музиката беше во 1988 година. Денес постојат многу стилови на техно, но Детроит техното се смета за основа врз која се изградени многу поджанрови. Првото техно настана со соединување на музика заснована евроцентичен синтисајзер со разновидни афро-американски стилови како хаус чикаго, фанк, електронска и електричен џез. На ова беше додадено влијанието на футуристички и фиктивни теми кои беа важни за животот во Америка во капиталистичкото општество – осовено книгата “ Третиот бран ” од Алвин Тоглер. Пионерскиот продуцент Хуан Аткинс ја наведува Тофлеровата фраза “техно бунтовник” како инспирација за употреба на зборот техно за да го опише музичкиот правец во чие создавање тој помогна. Уникатното мешање на влијанија го поврзува техното со пренесувањето на духот од телото на машината и често главна преокупација: суштината на технолошката духовност. На овој начин “техно денс” музиката го победува она што Адорно го виде како резултат на оттуѓување со механизацијата на современата совест. Музичките новинари и обожаватели се воглавно прибирливи при употреба на терминот; за да може понекогаш да се направи разлика помеѓу поврзаните но квалитативно различни жанрови, како техно хаус и транс. “Техно” исто така доста често се меша со општоприфатени описи, како електронска музика и денс музика.

Иницијалниот пат на техното беше во средината на осумдесетите во Детроит, од Хуан Аткинс, Кевин Сандерсон, Дерик Меј (познати како Белевил триото), и Еди Фолкс, кои заедно посетуваа училиште во Белевил гимназијата блиску до Детроит. При крајот на 1980-тата четворицата снимија и издадоа материал под различни псевдоними: Аткинс како “Model 500, Flinstones и Magic Juan”; Фолкс едноставно како “Eddie”, “Flashin”, “Fowlkes”; Сандерсон како “Reese, Keynotes и Kaos”; со Меј како “Mayday, R-Tyme и Rhythim is Rhythim”. Исто така имаше и многу спојувања од кои најуспешно е спојувањето помеѓу Аткин и Сандерс (со Џејмс Пентигон и Артур Форест) соработка на првиот сингл “Big Fun” од албумот “Inner City”.

Пред постигнувањето на осогласеност, Аткинс, Сандерсон, Меј и Фолкс делеа заеднички интереси како пријатели и музичари, разменувајќи касети со миксови и амбициозни ди-џеи. Тие исто така најдоа музичка инспирација преку здружението “Midnight Funk”, електрична 5 часовна програма на радио во доцните часови, пренесувана на повеќе радио станици во Детроит вклучувајќи ги WCHB, WGPR и WJLB-FM од 1977 до средината на осумдесетите со ди-џејот Чарлс Џонсон “The Electrifying Mojo”. Шоуто на “Mojo” вклучување електронска музика од изведувачи како Giorgio Moroder, Kraftwerk и Tangerine Dream, покрај фанк звукот на Parliament и избор од новиот бран на музка со ритам за играње од групи како Devo и В-52’s. Аткинс забележа: “Тој пушташе музка што секој сакаше да ја слуша, од најголемите групи во Детроит во тоа време, Parliament и Funkadelic”. Тие две групи беа навистина познати во Детроит во тоа време. Всушност тие се причината зошто диското не го зазеде Детроит во 1979. Моџо пушташе многу фанк со цел да биде што поразличен од другите станици коки се префрлија на диско музика. Кога “Knee Deep” излезе, значеше крај за диско музиката”. 
Иако музиката имаше краток век во Детроит, им послужи како инспирација на многу индивидуалци да започнат со миксање меѓу кои е Хуан Аткинс. Подоцна, Хуан го научи Меј како да микса плочи и во 1981 “Magic Juan”, Дерек “Mayday” и три други ди-џеи, еден од нив и Еди “Flashin” Фолкс се промовираа како “Deep Space Soundworks”. Во 1980 или 1981 се запознаа со Моџо и му предложија да прават миксови за неговото шоу, што им успеа во наредната година. 
Кон крајот на седумдесетите и почетокот на осумдесетите гимназиските клубови како Brats, Chrivari, Ciabattino, Comrades, Gables, Hardwear, Rafael, Rumors, Snobs и Weekends создадоа инкубатор во кој израсна техното. Овие млади организатори ја развија и негуваа локалната денс музика задоволувајќи го вкусот на публиката и во исто време организирајќи забави со нови ди џеи и нивната музика. Како што растеше популарноста на овие локални клубови, групи на ди џеи почнаа да се групираат за да ги промовираат своите техники на миксање и звук во клубовите сè со цел да се зголеми бројот на слушатели. Местата како центар за активности во локалната црква, празни магацини, канцеларии и салите на YMCA беа места каде малолетни групи се собираа и музичката форма беше негувана и дефинирана.

Еден од четворицата одговорни за поставувањето на техното како жанр е Хуан Аткинс повеќе познат како “The Originator”. Улогата на Аткинс беше признаена во 1995 од страна на американската музичка технологија издадена во списанието “Keyboard”, кое му оддаде почит на Аткинс како еден од дванаесеттите кои се од голема важност за историјата на музиката на синтисајзер. 
Во раните осумдесетти години, Аткинс започна да снима музика со партнерот Ричард “3070” Дејвис (кој подоцна стана третиот член на Jon-5) под името Cybotron. Триото издаде многу мелодии инспирирани од рок и електро, од кои најуспешна беше “Clear” и нејзината помрачна верзија “Techno City” (1984).
Според неодамнешната биографија на MySpace, Аткинс го измисли терминот техно за да ја објасни нивната музика, земајќи ги како инспирација деллата на футуристот и писател Артур Тофлер од една страна, од кого ги позајми термините “cybotron” и “metroplex”. Аткинс го употреби терминот за опишување на првите бендови кои имаа зголемена употреба на синтисајзери, како Крафтверк, иако многу луѓе ја сметаа музиката на Крафтверк и музиката на Аткинс во почетоците како електро. Аткинс сметаше дека “Cosmic Cars” на Cybotron е уникатен, функ на синтисајзери, но подован го слушна “Planet Rock” на Africa Bambaataa и сметаше дека е совршен пример за музиката што ја замислувааше. Инспириран, тој беше решен да продолжи да експериментира и ги охрабри Сандерсон и Меј да го сторат истото. Под псевдонимот Model 500  Аткинс конечно започна да создава своја музика и во 1985 ја основа музичката куќа Metroplex. Во истата година го издаде антологиското дело “No Ufo’s”, едно од првите изданија од Детроит кое доби пошироко внимание и значајна пресвртница во музката. На ова Аткинс рече: “Кога го започнав Metroplex некаде февруари или март 1985 и го создадо No UFO’s мислев дека само ке успеам да си ги повратам парите, но успеав да продада околу 10000 и 15000 копии. Не ни помислив дека мојата плоча ќе стигне до Чикаго. Родителите на Дерек се беа преселиле таму и често патував меѓу Чикаго и Детроит. Кога се појавив со No UFO’s , тој зеде копии во Чикаго и ги даде на неколку ди џеи и едноставно се случи.”

Првите продуценти овозможено со зголемување на пристапноста на секвенсери и синтисајзери споија европски естетски синт-поп со примеси на соул, фанк, дико и електро поместувајки ја електронската денс музика на непознат терен. Тие намерно го добија наследрвото на Motown и традиционалните формули RB и соул и наместо тоа прифатија експериментирање со електрониката. Во последните 5 години или повеќе, подземјето на Детроит експериментира со технолигијата, проширувајќи го отколку едноставно само да го употребат. Со паѓањето на центите на секвенсерите и ситисајзерите експериментирањето станува поинтензивно. “Воглавно се уморивме од слушање на заљубувања и одљубувања, се уморивме од RB, па така се појави нов и напреден звук. Ние го викаме техно!”

Произлезениот звук на Детроит беше најавен од Дерек Меј и едене новинар во 1088 како пост-соул звук без никаков долг кон Motown, но од друг новинар декада покасно “soulful grooves” спојувајќи го ексентричниот ритам на Motown  со музичката технологија на времето. Меј го објасни звукот на техното нешто како “… како Детроит ... комплетна грешка. Тоа е како Џорџ Клинтон и Крафтверк заглавени во лифт со само еден секвенсер да им прави друштво. “Звукот има влијание од различни стилови на електронска музика, а сепак го задржа идентитетот на жарнр со свои права, денес познат како “Детроит техно””.

Музичките продуценти, особено Меј и Сандерсон, признаваат дека биле фасцинирани од клубската сцена во Чикаго и особено биле инспирирани од хаусот. Хитот на Меј “Strings of Life” (издаден под псевдонимот Rhythim is Rhyhim) се смета за класика и во хаусот и во техното. 
Аткинс верува дека првите хаус продуценти, барајќи како да ја одалечат хаус музиката од диско, го емулираа техно звукот. Исто така има претпоставка дека техно звукот се разви како резултат на употреба на тапан машината што Френки Никлс ја купи од Дерек Меј. Хуан Аткинс тврди: “Дерек му ја продаде тапан машината TR909 на ди џејот Френки Никлс од Чикаго. Ова беше во времето кога Powerlant беше отворена во Чикаго, но ди џеите од Чикаго сè уште не снимаа плочи. ” Сите сè уште свиреа увози од Италија; “No UFO’s беше единствената американска плоча што ја вртеа. Така Френки Никлс започна да го употребува 909 во неговите шоуа во Powerlant. Boss само што го изведоа нивниот мал примерок на footpedal и некој започна од таму. Некој беше на микрофонот, и го снимија тоа како примерокот, тие можеа да прават свои звуци за да ги пуштааат по забавите. Една работа водеше кон друга и Chip го користеше 909 за да ја сними својата плоча и од таму сите ди џеи во Чикаго го позајмија 909 за да можат да излезат со свои нови плочи”

Во Велика Британија, клуб што ја следи хаус музиката растеше постепено од 1985, се задржа со интерес од сцените во Лондон, Манчестер, Нотингам и подоцна Шефилд и Лидс. Ди џеите се сметаа за одговорни за раниот успех на хаусот во Велика Британија, меѓу кои и Мај Пикеринг, Марк Мур, Колин Фејвер и Греам Парк.

До 1988 хаус музиката узбувна во Велика Британија и ацид хаусот беше се попопуларен. Исто така имаше добро воспоставена warehouse подкултура која се базираше на звучата системска сцена. Во 1988, музката која се пушташе по магацинските забави беше воглавно хаус. Истата година, Baleric vibe забавата поврзана со Ибица со ди џеј Алфредо Фиорите беше преместена во Лондон кога Дени Ремплинг и Пол Оукендолд ги отворија клубовите Shoom и Spectrum, секој посебно. И двата клуба брзо станаа синоним за ацид хаус и за време на овој период употребата на MDMA, како дрога за забави, започна да зема замав. Други важни британски кубови во ова време ги вклучува и Back to Basics во Лидс, Sheffield’s Leadmill и Music Factory, а во Манчестер The Hacienda, каде петочната вечерна точка на Мајк Пикеринг и Граем Марк, наречена Nude, беше од важност во докажувањето на американскиот EDM, вклучувајќи го и првото техно од Детроит. Треската за ацидни хаус забави се засили во Лондон и Манчестер и брзо стануваше културен феномен. MDMA ги разгоруваше посетителите на клубови кои поради работното време до 2 наутро бараа излез во warehouse сцената што траеше по цели вечери. За да го избегнат вниманието од печатот и власта активностите по работното време станаа тајност. Како и да е, во рок од една година околу 10 000 луѓе ги посетуваа овие комерцијални масовни забави, наречени рејв и како резултат на тоа се појави медиска бура. 
Успехот на хаусот и ацид хаусот го поплочија патот за поширока прифатеност на звукот на Детроит и обратно: техното беше прво поддржано од група хаус музички клубови во Чикаго, Њујорк и Северна Англија, кон кои подоцна се приклучија и клубовите од Детроит, но во 1987, според ди џеј Марк Мур “Strings od life” ги натера посетителите на клубовите да го прифатат хаусот.

Зголемениот интерес за EDM за во текот на доцните осумдесетти направија простор за развој на техното како препознатлив жанр. Појавувањето на албумот “The New Sound of Techno” во средината на 1988, албум издаден од поранешниот де џеј Northern Soul DJ и директорот на Kool Kat Records Ниал Раштон и Дерек Меј, албум којшто беше прествртница и го означи преставувањето на техното како посебен жанр на музика. Иако компилацијата го стави техното во лексиконот на музичкото новинарство, музиката се сметаше за интерпретација на Детроит хаусот со висока технологија отколку чист жанр. Всушност насловот на компилацијата беше The House Sound of Detroit сè до додавањето на Аткинсовата песна “Techno Music” кој ги натера да се подзамислат. Подоцна Раштон беше цитиран како вели дека тој, Аткинс, Меј и Сандерсон се договорија за конечното име на компилацијата заедно и дека Bellevill Three го одбиле нарекувајќи ја музиката некаков вид на регионален бренд на хаус; а наместооа тие инсистираа на термин кој веќе го користеа, техно.
Дерик Меј се сеќава на овој период како на еден од најбурните и дека е периодот кога тој “Карл Крег”, му помогнав на Кевин, се обидував да го постааван Ниел Раштон на правилната позиција за да може да се запознае со секого, да го оправдам Блејк Бакстер што сите го сакаа, се обидував да го убедам Шејк (Ентони Шакир) дека треба да биде повеќе самоуверен и да продолжам да правам музка како и да го направам Mayday mix и да ги водам Transmat records. Со години никој не се грижеше за тоа што Хуан и јас правевме во Детроит, а подоцна се соочив со луѓе кои бееа љубоморни без никаква причина”.
И покрај разочарувањето на дискографската куќа  Virgin од слабата продажба на компилацијата на Раштон, компанијата имаше успех во воспоставувањето на идентитетот на техното и има важна улога во поставувањето на платформа за музиката и продуцентите во Европа. На крајот, објавувањето послужи како разлика помеѓу звукот на Детроит од Детроит хаусот и други форми на EDM кои се појавуваа за време на рејв ерата во доцните осумдесетти и раните деведесетти, период за време на кој техното стана поавантуристички и различен.

Во средината на 1988, прогресите на музчката денс сцена доведе до отварање на ноќен клуб наречен Музички Институт, сместен на 1351 Бродвеј во центарот на Чикаго. Местото беше сигурно со изведби на Џорџ Бродвеј и Алтон Милер со Дерил Вин и Дерек Меј во петок навечер и Бејкер и Чез Дамиер секоја сабота пуштајќи музка претежно за хомосексуална публика. Клубот беше затворен на 24 ноември 1989 со изведбата на Дерек Меј на “Strings of Life” со отчукување на часовникот. Меј објаснува: “Се се случи во право време по грешка и не траеше затоа што не требаше да трае. Нашите кариери тргнаа во нагорна линија токму во време кога моравме да го затвориме клубот и можеби беше најдоброто нешто. Мислам дека го достигнавме врвот – бевме полни со енергија и не знаевме кои сме или како да го реализираме нашиот потенцијал. Не потиснувавме, немавме стандарди, едноставно го направивме тоа. Затоа излезе толку иновативно и свежо и затоа го имавме најдоброто од најдоброто.”
Иако кратко работеше, МИ беше свески познат по целоноќните сетови, неговите скудно бели соби и џус барот наполнет со “паметни пијалаци “(институтот никогаш не служеше алкохол””. МИ рече Дон Сиско, покрај пионерите на раното Детроит техно, помогна и создавањето на музичката субкултура – нешто што полека прерасна во интернационална сцена.

Со развивањето на оригиналниот звук во доцните осумдесетти и раните деведесетти, исто така се одвои до толкав степен што за цел еден спектар на стилски различна музика се употребуваше терминот техно. Ова се простираше од релативно поп ориентирани изведби како Моби до јасно анти-комерцијални сентименталности на таканареченото Underground Resistance. Експериметирањето на Дерик Меј на делата како Beyond the Dance и The Beginning беше заслужно за појавувањето на неколку нови правци одеднаш и имаше исто толкаво влијание какво што имаше Џон Колтрејн на џезот. До крајот на осумдесеттите и почетокот на деведесетите оригиналниот техно звук привлеше многу андерграунд следбеници во Велика Британија, Германија и Белгија. Порастот на популарноста на техното во Европа помеѓу 1988 и 1992 се должеше на појавувањето на рејв сцената и успешната клубска култура.

Во Америка, покрај регионалните сцени во Детроит, Њујорк и Чикаго, интересот беше ограничен. Продуцентите од Детроит, исфрустрирани од недостатокот на можности во нивната земја, нивната заработувачка ја побараа во Европа. Овој бран на прогонство од Детроит беше наскоро придружен од голем бројна надежни изведувачи, таканаречен “втор бран”, вклучувајќи ги Карл Крег, Октав Ван, Џеј Денам, Кени Ларкин и Стејси Пулен со Џеф Милс, Мајк Банкс и Роберт Худ форсирајќи нивен уникатен звук. Голем број на продуценти од Њујорк оставија впечаток во ова време, особено Френки Боунс, Лени Ди и Џо Белтрам. Во истиот период, блиску до Детроир, Ричард Хотин заедно со својот бизнис партнер Џон Аквавива го издаде делото кое остави влијателен белег Plus  Records. 
Развоите во Америка-техното испродуцирано помеѓу 1990 и 1992 ја разгореа проширеноста и евентуалната раздвоеност на техното во Европа, особено во Германија. Во Берлин, со затворањето на местото за слободна забава наречено UFO, во 1991 беше отворен клубот Tresor. Местото беше носач за техно и беше домаќин на многу од водечките продуценти на Детроит, некои од нив преселени во Берлин. Во 1993, како што опаѓаше интересот за техното на клубската сцена во Велика Британија, Берлин се сметаше за неофицијален главен град на техното во Европа.
Иако слабееше во Германија, Белгија беше вториот фокус на вториот-бран на техното во овој временски период. Музичката куќа во R  S Records заснована на Гент прифати поостро техно од “тинејџерските чуда од деца” како Белтрам и С.Гент прифати поостро техно на “груби метални плочи со груби, нескладни тонови што звучеа како расштимани правосмукалки”, според еден музички новинар.

Соработката на Германија со американскиот ЕДМ во текот на 1980 е во паралела на соработката со Велика Британија. До 1987 Германската денс сцена заснована на збукот на Чикаго беше добро прифатена. Следната година (1988) ацид хаусот имаше значајно влијание на популарната свест во Германија како што имаше и во Англија. Во 1989 германскиот ди џеј Вестбем и Д-р Моут го основаа UFO, нелегално место за забава и имаа удел во основањето на Парадата на љубовта. По уривањето на Берлинскиот ѕид на 9 ноември, слободните подземни техно забави брзо се ширеа во Источен Берлин, исто така беше основана и рејв сцена споредлива со онаа во Велика Британија. Источно германскиот ди џеј Пол ван Дајк забележа дека техното беше голема сила во периодот на обединување. Во 1991 многу клубови беа затворени меѓу кои и UFO, а техно сцената во Берлин беше сконцентрирана околу три места  блиску до темелите на Берлинскиот ѕид: Planet (подоцна именуван како E-werk од Пол ван Дајк), Der Bunker и Tresor кој работеше најдолго од сите. Во ова време токлу во Tresor беше воспоставен тренд на паравоено облекување (во техно здружението) од страна на ди џејот наречен Танит; најверојатно како начин на изразување или посветеност на подземанта естетичност на музката, или можеби прифаќање на парабоеното влијание на UR’s. Во истот период германските ди џеи ја зголемуваа брзината и зајадливоста на звукот, како што ацидот се влеа во техното започна променувајќи се во хардкор. Ди џеј Танит цело време коментираше дека: Берлин отсекогаш бил хардкор, хардкор хипи, хардкор пунк и сега имаме хардкор хаус звук. Во моментот музичките нумери кои ги пуштам се во просек со 135 такти во минута и на секои две минути додавам по петнаесет. Овој звук во подем се смета дека е превземен од холандскиот габер и белгискиот хардкор; стилови кои на некој свој изопачен начин им оддава почит на Underground Resistance и Plus  Records на Ричард Хоутон. Други влијанија во развојот на овој стил беа европските Electronic Body музички групи до средината на осумдесетите како DAF, Front 242 и Nitzer Ebb, во Германија фановите го нарекуваа овој звук “Tekkno”.

Во 1993, Германската дискографска куќа, Tresor Records ја издадее компилацијата Tresor II: Berlin  Detroit-A Techn Alliance, потврда за влијанието на Детроит звукот на германската техно сцена и прославување на “пактот за заедничко почитување” помеѓу двата града. Како што наближување средината на деведесетите Берлин се повеќе стануваше рај за продуцентите од Детроит; Џеф Милс и Блејк Бекстер дури и престојуваа извесен период таму. Во истиот период со помош на Tresor, Underground Resistance ги издаде серијата албуми Х-101/Х-102/Х-103, Хуан Аткинс соработувапе со 3МВ’s Томас Фелман и Моритз фон Освалд и Tresor во партнерство со дискографската куќа Basic Channel се согласија нивните изданија да бидат управувани од Detroit’s National Sound Corporation; главната продуцентска куќа за целата денс музичка сцена во Детроит. Во некоја смисла популарната електронска музика имаше направено цел круг: со првичното влијание на Крафтверк од Диселдорф на електронската денс музика од осумдесетите. Денс звукот на Чикаго исто така имаше германска поврзаност бидејќи токму во Минхен Џорџо Мордер и Пит Белот за првпат го продуцираа во 1970 евродиско синт поп звукот.

Како што EDM продолжи да се менува голем број на продуценти од Детроит почнаа да се сомневаат во правецот по кој се движеше техното. Еден одговор дојде во дорма на минимално техно (термин што продуцентот Даниел Бел не можеше да го прифати бидејќи за него терминот минимализам во уметничка смисла значеше “кичест”. Се смета дека Роберт Худ, продуцент од Детроит и некогашен член на UR, е во голем одговорен за водењето на појават на минималниот правец на техното. Худ ја објаснува ситуацијата во раните деведесетти како ситуацијата во кој техното мораше да стане премногу “рејв”, со зголемена брзина водејќи кон појавата на габер. Ваквите трендови доведоа до изумирање на техното споено со соул што беше карактеристично за звукот на Детроит принудувајќи ги Худ и другите да ја редефинираат музиката како “воглавно суров звук”. Само тапани, бас и фанки грув и само она што е суштински важно. Она што е потребно за луѓето да мрдаат. Худ објаснува: “Мислам дека Ден Бел и јас двајцата свативме дека нешто недостигаше-еден елемент во она што и двајцата го знаевме како техно. Звучеше одлично од продукциска гледна точка, но имапе еден џокер елемент во старата структура. Луѓето се жалеа нема фанк, нема повеќе емоции во техното и најлесниот излез е да се стави вокалист и пијано одозгора за да ја пополнат емоционалната празнина. Мислев дека време е да се вратиме на оригиналниот андерграунд.”

Дел од техното сè уште е директно или индиректно под влијание на елементи од џезот. Ова доведе до зголемено софистицирање во употребата на ритам и хармонија во голем број на техно изданија. Техното од Манчестер засновано на 808 State овозможи збогатување при развојот со композиции како Pacific State од мини албумот Quadrastate и Cobra Bora превземени од изданието Ninety од 1989. Во Детроит, продуцент кој беше под големо влијание на емотивност на џезот беше Мајк Бенкс, влијание кое што може да се забележи на изданието на Underground Resistance “Netion 2 Netion” (1991). До 1993, изведбите на Model 500 и UR го издвоија жанрот со композиции како “Jazz is the Teacher” и “Hi-Tech Jazz”, од кои втората се најде како дел од џез проектот направено под влијание на доктрината на Крафтверк “man machine” на групата Galaxy 2 Galaxy. Овој пример го следеа голем број на техно продуценти во Велика Британија кои беа видливо под влијание на џезот и UR, а како на пример за ова може да се посочи Seas of Tranqualitu ЕР на Дејв Ејнџелс.

Во 1991 британскиот музички новина Метју Колин напиша дека “Европа можеби има свена и енергија, но Америка ги нуди идеолошките правци, ако белгиското техно дава риф, германското галама, британското брејк ритми, тогаш Детроит ни дава вистинска мозочна длабочина.” Во 1992 со јавното одбивање на рејв културата, од голем број на европски продуценти и дискографски куќи кои се обидоа да го поправат она што тие го видоа како уништување и комерцијализирање на оригиналната замисла за техното, беше очигледно. Следејќи ја оваа замисла местото го зазеде естетски чисто детроит техно. Детроит техното ја имаше задржано интелегенцијата за време на рејв ерата и послужи како инспирација на новата генерација на продуценти на т.н интелегентно техно. Со приближувањето на средината на деведесетите, терминот се здоби со секојдневна употреба во обид да се прави разлика помеѓу софистицираните обиди на EDM од другите правци на техното кои се појавуваа, вклучувајќи варијантите како brakbeat hardcore, Schranz, Dutch Gabber и премногу комерцијални правци кои едноставно веа нарекувани вцхеесег. Сајмон Рејнолдс забележува дека овој напредок вклучува повлекување во големи размери од едноставно хедонистичките аспекти на рејв музиката кон повеќе традиционални идеи за креативност, воглавно теорија за осамекот кој ја хуманизира технологијата. 
Warp Records беше меѓу првите кој инвестираше во овој правец со издавањето на компилацискиот албум Artificial Intelligence. За овој период, основачот и управен директор Стив Бекет рече “денс сцената се менуваше и слушавме песни кои не беа денс, но беа интересни и се вклопуваа во ексерименталниот, прогресив рок и затоа одлучивме да ја направиме компилацијата Artificial Intelligence, која претставува пресвртница...се чуствувавме како да го диктираме пазарот а не како тој да ни диктира на нас, музиката беше повеќе наменета за слушателите дома а не за клубовите и подиумите за танцување: луѓето доаѓаат дома, се опуштаат и го поминуваат најинтересниот дел од вечерта слушајќи тотално откачена музика. Звукот ја хранеше сцената.”
Wrap го промовирашр Artificial Intelligence како електронска музика за слушање, но подоцна беше заменет со терминот интелегентно техно. Во истиот период (1992-93) и други имиња се појавија за овој вид како техно уживање, амбиент техно и електроника, но сите се користеа за да се објасни појавувањето на една пост-рејв форма на денс музика за оние кои поголем дел од времето го поминуваат седејќи дома. По комерцијалниот успех на компилацијата во САД, фразата интелегентна денс музика стана најкористениот термин за опишување на поголем дел од експериментите на EDM кој се појави во средината на доцните деведесетти.
Иако на почетокот Warp се сметаше за одговорен за комерцијалниот успех на ИДМ и електроника, во раните децедесетти многу истакнати дискографски куќи поврзани со почетокот на интелигентниот тренд добија мало ако не и пошироко внимание. Помеѓу другите овде спаѓаат: Black Dog Productions (1989), Carl Craig’s Planet E (1991), Kirk Defiorgio’s Applied Rhythmic Technology (1991), Evo Lute Muzique (1991), General Production Recordings (1991), New Electronica (1991), Mille Plateaux (1993), 100% Pure (1993), and Ferox Records (1993).

Во раните деведесетти во пост-рејв периодот, DIY, во Велика Британија се основа слободна денс сцена, која веќе беше заснована на сојузот помеѓу забави по складишта и различни собрани урбани сцени и политички инспирирани патници. Тие понудија веќе оформена мрежа на околни фестивали кои беа нагло прифатени од луѓе слични на диви станари и рејвери. Најистакнати во звучниот систем кои работеа во тоа време беа Tonka во Брајтон, DIY во Нотингам, Bedlam, Circus Warp, LSDiesel и Лондонскиот Spiral Tribe. Врвот на овој период на слободни забави беше во мај 1992 кога за помалку од 24 часа се собраа повеќе од 35 000 луѓе за да присуствуваат на 5 дневниот фестивал Castlemorton Common. 
Овој настан е виновен за воведувањето во 1994 на законите криминална правда и јавен ред, со што беше означен крајот на слободната денс сцена. Сето ова беше проследено со преселување на поголемиот број на изведувачи од Британија во Европа, САД, Гоа во Индија, Кох Панган во Тајланд и источниот брег на Австралија. Во остатокот од Европа во поголем дел благодарение на инспирацијата од патувачкиот звучен систем од Велика Британија го продолжи векот на развојот кој продолжи да се проширува низ континентот.
Spiral Tribe, Badlam  и други ги однесоа здружените техно идеи во Европа, особено источна Европа каде беше поевтино за живеење и публиката брзо ја прифати идеологијата за слободни забави. Европските Teknival слободни забави, како годишниот Czechtek настан во Чешка што беше поттик за француските, германските и холандски звучни системи. Многу од овие групи најдоа публика мноту лесно и најчесто беа сконцентрирани на градови како Амстердам и Берлин.

До 1994 имаше многу техно продуценти во Велика Британија и Европа кое се градеа врз детроит звукот, но голем број EDM стилови се бореа за внимание. Некои се угледаа на естетиката на детроит техното, додека другите ги споија елементите од дотогашните денс музички форми. Ова доведе (прво во Велика Британија) до појавување на нова креативна музика, во поглем дел ако не и во целост благодарение на оригиналниот техно звук, џангл (тапани и бас) како основен пример, со потекло повеќе од хип-хоп, соул и реге, отколку од EDM од Детроит и Чикаго.
Со зголемување на разновидноста (и комерцијализираноста) на денс музиката, коективистичкиот осет важен за раната рејв сцена исчезна и секој нов правец имаше свој однос и замисла за тоа како денс музиката (или во некои случаи не-денс музиката) треба да се развива. Некои примери сè уште не спонати се транс, индустриско техно, брејбит харкор, ацид техно и хепи хардкор. Помалку познати стилови поврзани со техното и поджанрови го вклучуваат пискавото техно од Шефилд, локална варијанта која имаше некаков успех помеѓу 1989 и 1991 и свена која бење одговорна за поставување на Warp Records на картата (воглавно поради петтото издание LFO’s самоименуван 12). До крајот на 1990 голем број на пост-техно стилови на EDM се појавија вклучувајќи ги wonky техно, ghettotech (правец којшто ги комбинира естетиката и техното со хип-хоп и хаус музика), nortec, glitch, digital hardcore и т.н no-beat техно.

Додека техното и неговите гранки од време на време издаваат комерцијално успешни трендовски дела – Underworld и Orbital како подобри примери за тоа-жанрот има значително влијание на многу други правци во музиката. Могу докажани изведувачи како на пример Мадона и U2 имаат експериментирано со денс музка, сепак такво настојување ретко е сведок на искрено разбирање и признавање на техно корените. Матичната музичка индустрија е одговорна за порастот на големата индустрија на ремикс. Ова е во голема мерка начин за изложување на изведувачите во јавноста кои не се препознатливи по клубските стилови како хаус, техно и драм енд бејс. Многу клубски точки и  ди џеи направија успешни кариери само од ремкси, како пример може да се посочи Armand Van Helden.
Неодамна, современото RB упадна во денс жанрот, благодарение на клубските сценски ремикси како неодамнешните интерпретации на Бијонсе и Кели Роланд од страна на Freensasons и додека некои го критизираат ова како надовестување дека музичката индустрија бара поголемо продолжување на списокот со големи имиња, а исто така може да се земе како составен дел од процесот на музичката еволуција. Еден RB изведувач како Миси Елиот ненамерно ја изложи публиката на популарната музка на детроит звукот кога употреби материјал од Cybotron Clear на нејзиниот албум од 2006 “Loose Control”; а како резултат на тоа Хуан Аткинс доби греми награда за неговиот придонес. Албумот на Елиот од 2001 Miss e…So addictive исто така јасно го покажува влијанието на клубската култура.
Во последните години, со издавањето на релативно точни истории од авторите Сајмон Рејнолдс (Generation Ecstasy aka Energy Flash) и Ден Сиско (Techno Rebels) и плус новинарското покритие на Electronic Music Festival во Детроит, помогнаа во разјаснувањето на двосмислената митологија на жанрот. Дури и компаниите основани во Детроит како Ford Motors на крајот се изитрија во однос на масовната заинтересираност за техното, ништо што.. оваа музка беше создадена делуно од правењето на галама на автомобилските фабрики на Мotor City. Стана нормално за нас да го вклучиме детроит техното во нашите реклами откако откривме дека младите го прифаќаат техното. Со маркетинг кампања која цели кон помлади од 35, Форд го исткористи “Detroit techno” како знак и слогани го избраа “No UFO’s” на Model 500 да поткрепува реклама за Форд фокус која се појави во ноември 2000 на теливизијата на MTV. Во обид да се ремизираат промените кои настанаа од врвот на детроит техното, Дерек Меј оттогаш го измени својот познат цитат изнесувајќи дека “Крафтвер се смнаа на трето место и сега Џорџ Клинтон го има Napalm Death таму со нив. Лифтот е задржан помеѓу аптеката и продавницата за спортска опрема.”

 

 

 




#Article 52: Спорт (141 words)


Спорт - нормална физичка активност или вештина изведена под јавно прифатени правила и со цел да рекреира: за натпреварување, за сопствено уживање, за усовршување, за развивање на вештина, или за комбинација од наведените. Она што го карактеризира секој спорт е јасната цел, комбинирана со впечатокот за индивидуална (или тимска) вештина или способност. Првите спортови како на пример лов и трчање настанале бидејќи биле потребни за да се преживее. За разлика од тогаш, денеска луѓето се занимаваат со спорт за здравје и релаксација.

Олимписки игри
Секоја четврта година спортисти од целиот свет се собираат за да се натпреваруваат на олимписките игри.Постојат летни олимписки игри, зимски олимписки игри и олимписки игри за инвалиди.

Спортовите можат да се класифицираат на повеќе начини, но генерално се делат на спортови со тркање, со противник, со лично достигнување, и со комбинација на наведените. Некои познати спортови се: 




#Article 53: Фудбал (233 words)


Фудбал () или ногомет — игра со топка што ја играат два тима со по 11 играчи. Еден спортски натпревар регуларно трае 90 минунти, односно две полувремиња по 45 минути. Целта на играта е да се уфрли топката во голот на противникот. Победува тимот кој ќе постигне повеќе погодоци. 
Играчите смеат да играат со сите делови на телото освен со раце. Ако топката ја допрат со раце тогаш судијата треба да ја додели на другиот тим. Само голманот може да ја допре топката со раце, но само во пеналтикот (шестнаесетник). Натпреварот е распореден во две полувремиња од кои секое полувреме трае по 45 минути. 
Натпреварувачите носат маици (дресови) со бројки на грбот. Ѓоновите на копачките можат да бидат опремени со крампони или да се ребрасти.

Секој играч на теренот, во текот на натпреварот е задолжен за исполнување на одредена задача од страна на својот менаџер или тренер. Во фудбалот, обично натпреварувачите се делат на:

неспортско однесување

несогласување со судијата, изразено преку зборови или дејство
    
намерно забавување на играта

непочитување на расстојанието, на кое треба да се стои од топката при изполнување на корнер или слободен удар

влегување на теренот без дозвола на судијата

намерно напуштање на теренот без одобрение на судијата;

соблeкување на дресот за време на натпреварот

симулирање на повреда

имал еден жолт картон и повторно направил некој прекршок

неспортско однесување( удирање на соиграч, судија, тренер...)

намерно фаќање на топката со рака...




#Article 54: Кошарка (6082 words)


Кошарка  e екипен спорт во кој пет играчи од два различни екипи се обидуваат да постигнат што повеќе бодови преку давање кош, односно преку уфрлување на топката низ хоризонтално поставен обрач на височина од 305 сантиметри. Од едната страна на теренот до другата, топката се пренесува преку тапкање и подавање на останатите членови на екипата.

Во 1891, Канаѓанецот Џејмс Најсмит ја измислил играта кошарка, со 7 правила од кои 6 сè уште се користат. Најсмит бил важен пропонент за развитокот на женскатa кошарка и за раширувањет—о на играта низ Северна Америка. Двете најсилни кошаркарски лиги во светот се европската Евролига и северноамериканската Национална кошаркарска асоцијација. Кошарката е распространета на сите континенти и е најбрзорастечкиот спорт во светот. Во Македонија, најсилната кошаркарска лига е Македонската Прва Лига.

До бодови во кошарката се доаѓа со фрлање на топката во обрачот на кошот. Екипата која на крајот од натпреварот ќе добие повеќе бодови е победник. Кошот постигнат во лакот вреди 2 бода, кошот постигнат надвор од лакот 3 бода, а кошот од слободни фрлања носи по 1 бод. Топката во кошарката се управува со нејзино удирање од подот, односно водење, или пак преку меѓусебно додавање меѓу играчите. Телесни контакти ко можат да ги повредат играчите не се дозволени. Постојат строго одредени правила и начини спрема кои топката може да се води.

Со тек на времето кошарката ги развила вообичаените техники за шутирање, додавање и водење, како и позициите на играчите кога се во напад и во одбрана. Иако вообичаената кошарка се одвива под строго одредени правила, разни варијации на кошарката направила таа да биди со сè помалку правила. Во кошарката има разни стилови на шутеви, од кои најпознат е ударот хорок.

Во почетокот на декември 1891 година, д-р Џејмс Нејсмит, канадски професор по физичка култура од универзитетот МекГил од Монтреал и инструктор во Вежбалното училиште YMCA (денес Спрингфилд Колеџ), во Спрингфилд, Масачусетс, САД, барал енергична игра на затворено за да ги држи своите студенти зафатени и на одредено фитнес ниво за време на долгите зими во Нова Англија. По отфрлање на скоро сите идеи кои биле или премногу груби или слабо одговарале на околеностите во гимназиите, тој започнал со создавање на правилата на кошарката. Професорот прво закачил баскет со боја на праска на 3.05 метри односно 10 стапки. Во спротивност со модерните кошаркарски мрежи овој баскет со боја на праска го држел своето дно и топката морала повторно да се врати штом еднаш бил постигнат бод. Сепак ова се докажало неефикасно, па така била направена дупка на дното од баскетот, овозможувајќи и на топката да ѕирка секогаш со дрвен клин. Баскетите со боја на праска се употребувале сè до 1906 година кога се замениле со метални обрачи со табла. Набргу била направена промена, па така топката само поминува низ мрежата, пробивајќи го патот до кошарката како што ја знаеме денеска. Секогаш кога некое лице ја уфрлувало топката во баскетот, неговата екипа постигнувал бод. Секогаш кога екипата постигнува најмногу бодови тој ја добива играта. Баскетите првично биле заковувани на меѓукатна тераса на игралиштето, но ова се покажало непрактично кога публиката од терасата почнала да се меша со шутевите. Таблата била воведена за да се спречи ова мешање. Тоа дало дополнителен ефект кој дозволувал удар од скок. Рачно напишаните дневници на Нејсмит, откриени од неговата внука во почетокот на 2006 година, покажуваат дека тој бил нервозен за новата игра што ја измислил, која вклучува правила од детската игра наречена „Патка на камен“, како што многу правила не успеале пред тоа. Нејсмит новата игра ја нарекол „Basket Ball“.

Првиот официјален натпревар се одиграл во гимнзија на YMCA на 20 јануари 1892 година со девет играчи. Натпреврот завршил со 1-0, а ударот бил направен на далечина од 7.6 метри (25 стапки) на игралиште со половина должина од сегашното игралиште на уличната кошарка и од тие на НБА. Од 1897 – 1898 станале стандардни екипите од по пет играчи.

Женската кошарка започнала во 1892 година во колеџот Смит, кога Сенда Беренсон, професор по физичка култура, ги модифицирала правилата на Нејсмит за жени. Кратко време по вработувањето во колеџот Смит, таа отишла кај Нејсмит да научи повеќе за играта. Фасцинирана од новиот спорт и корисноста која може да ја предава, таа го организирала првиот женски колегијален кошаркарски натпревар на 9 март 1893, кога бруцошките и студентките од втора година од нејзиниот универзитет Смит играле едни против други. Нејзините правила првин биле објавени во 1899, а две години подоцна Беренсон станала издавач на pрвиот водич за женска кошарка на А.Г. Спалдинг, којшто понатаму пак ја рашириl нејзината верзија за женска кошарка.

Првите приврзаници на кошарката биле испраќани од YMCA и спортот брзо се проширил низ САД и Канада. До 1895 година, биле основани неколку женски средни школи. Додека YMCA била одговорна за почетниот развој и ширење на играта, во рок од една декада се спречил нов спорт како груба игра, бидејќи почнал да се одалечува од првичната мисија на YMCA. Сепак, другите аматерски спортски клубови, колеџи и професионални клубови брзо ја пополниле празнината. Пред Првата светска војна, Аматерската атлетска унија и Интеруниверзитетската атлетска асоцијација на САД (претходник на Националната универзитетска атлетска асоцијација) се натпреварувале за правилата во играта. Првата професионална лига е основана во 1898 за да ги заштити играчите од експлоатирање и да воведе помалку груба игра. Оваа лига траела само 5 години.

До 1950 година, кошарката станала главниот универзитетски спорт, па на тој начин го зголемувала интересот за професионалната кошарка. Во 1959 година била основана „Кошаркарската сала на славата“ во Спрингфилд, Масачусетс, местото на првиот натпревар. Нејзните регистри вклучувале големи имиња, тренери, судии и луѓе кои значително придонеле за развојот на играта.

Кошарката првобитно се играла со фудбалска топка. Првите топки направени посебно за кошарка биле кафеави, но дури во доцните педесети Тони Хинкл, барајќи топка која ќе биде попрегледна за играчите и публиката, ја вовел портокаловата топка која денеска е во општа употреба. Дриблингот не бил дел од првичната игра, освен за додавање од скок до соиграчите. Додавањето на топката било првично значајна работа за движењето на топката. На крајот дриблингот бил воведен, но ограничен од асиметричната форма на првите топки. Дриблингот станал значаен дел од играта дури околу педесетите години, штом рачно била подобрена формата на топката.

Кошарката, нетболот, доџболот, одбојката и лакросот се единствените игри со топка коишто се откриени од Северноамериканците. Другите игри со топка, како што се безболот и канадскиот фудбал имаат потекло од Европа, Азија или Африка. И покрај тоа, не постои директен доказ дека идејата за кошарка доаѓа од античката Мезоамериканска игра со топка, знаењата за таа игра со топка биле достапни најмалку педесет години пред откривањето на Нејсмит, во ракописите на Џон Лојд Стивенс и Александар фон Хумболт. Посебно делата на Стивенс во кои се вклучени илустрации од Фредерик Катервуд, биле достапни во многу образовни институции во 19 век и исто така имале широко движење.

Д-р. Џејмс Нејсмит дал голем придонес во основањето на универзитетската кошарка. Тој бил тренер шест години во Универзитетот Канзас, пред да му ја препушти функцијата на прочуениот тренер Форест Ален. Ученикот на Нејсмит, Амос Алонсо Стаг ја донел кошарката во Универзитетот во Чикаго, додека Адолф Рап, ученикот на Нејсмит од Универзитетот од Канзас, постигнал голем успех како тренер на Универзитетот во Кентаки.

На 9 февруари 1895 година, првиот интеруниверзитетски 5 на 5 натпревар се одиграл на Универзитетот Хемлин меѓу Хемли и Земјоделското училиште, којшто бил прибод кон Универзитетот од Минесота. Земјоделското училиште на натпреварот победило со 9-3.

Во 1901 година, образовните институции како Универзитетот од Чикаго, Универзитетот Колумбија, Колеџот Дармут, Универзитетот од Минесота, Воената морнарица на САД, Универзитетот од Јута и [Универзитетот Јеил започнале со спонзорирање на машките натпревари. До 1910 година, честите повреди на терените го натерале претседателот Теодор Рузвелт да предложи дека универзитетската кошарка треба да формира управно тело и како резултат на тоа се создала Интеруниверзитетската атлетска асоцијација на САД. Во 1910, ова тело ќе си го промени името во Национална универзитетска атлетска асоцијација.

Во 1892 година,Универзитетот од Калифорнија и училиштето Мис Хед го одиграле првиот женски интеринституционален натпревар. Бруцошите на Беренсон играле заедно со студентите од втора година во првиот женски интеруниверзитетски кошаркарски натпревар во колеџот Смит на 21 март 1893 година. Истата година, Маунт Холиок и колеџот Софи Њукомб (тренер Клара Грегори Баер) започнале да играат кошарка. До 1895 година, играта се проширила низ колеџите низ целата држава, вклучувајќи ги колеџите Велсли, Васар и Брин Моур. Првиот интеруниверзитетски женски натпревар се одиграл на 4 април 1896 година. Жените од Стенфорд играле 9-9 со оние на Беркли, завршувајќи со 2-1 победа за Стенфорд.

Развојот на женската кошарка бил поструктурен отколку оној на мажите во почетокот. Во 1905 година, Американската асоцијација за физичка култура го создава Извршниот комитет за правила во кошарката при Женскиот национален кошаркарски комитет. Овие правила наложуваат девет играчи во секоја екипа и 11 службеници. Меѓународната женска спортска федерација (1924) вклучила женско кошаркарско натпреварување. Во 1925 година се одржани 37 женски средношколски, универзитетски и државни турнири. Во 1926 година, Аматерската атлетска унија го поддржала првиот национален женски кошаркарски турнир, комплетирајќи го со машки правила.

Едмонтон Градс, канадскиот патувачки женска екипа, сместена во Едмонтон, Алберта, дејствувал помеѓу 1915 и 1940. Градс ја обиколиле цела Северна Америка и биле исклучително успешни. Тие поставиле рекорд од 522 победи и само 20 порази за тој временски период, бидејќи тие се среќавале со секоја екипа кој сакал да ги предизвика, финансирајќи ги нивните обиколки со приходи од продажбата на билети. Градс исто така блеснале и на неколку изложбени патувања во Европа и освоиле четири последователни олимписки турнири во 1924, 1928, 1932 и 1936 година. Сепак, женската кошарка не била официјален спорт сè до 1976 година. Играчките на Градс не биле платени и не смееле да се мажат. Стилот на Градс се фокусира на екипната игра, без претерано нагласување на способностите на индивидуалните играчи.

Првата канадска интеруниверзитетска кошаркарска игра се одиграла во YMCA во Кингстон, Онтарио на 6 февруари 1904 година, кога Универзитетот МекГил го посетил Универзитетот Квин. МекГил победил на полувреме со 9-7, а резултатот бил 7-7 на крајот од регуларната игра. На крајот од период од десетминутното полувреме го дал резултатот. Голема публика дошла да го гледа натпреварот. и NHL (310,732)  што е добар знак за порастот на оваа лига.

Кошаркарска асоцијација на Филипините е втората најстара професионална лига во светот. Првиот натпревар се одиграл на 9 април 1975 година во Аранета Колесум во Кубао, Кензон Сити на Филипините. Откриена е како „бунт“ на неколку екипи на сега веќе непостоечката Индустриска и трговска атлетска асоцијација на Манила, која била строго контролирана од Кошаркарската асоцијација на Филипините. Девет екипи чествувале во првата сезона на лигата која била отворена на 9 април 1975 година.

Кошаркарска асоцијација на Филипините се карактеризира со неколку познати кошаркарски играчи како моменталните ѕвезди Гери Дејвид, Џејмс Јап, Марк Кагвиоа, Вили Милер, Кели Вилијамс, Сајрус Багио и многу други. Поранешни суперѕвезди се Алан Кејдик, Бенџи Парас, Роберт Јаровски, Рамон Фернандез, Франсис Арнез, Атој Ко, Богс Адорнадо, Филип Цезар, Алвин Патримонио, Јојо Ластимоса и многу други.

Меѓународната кошаркарска федерација е формирана во 1932 година од осум држави: Аргентина, Чехословачка, Грција, Италија, Летонија, Португалија, Романија и Швајцарија. Во тоа време организацијата контролираla само играчи аматери. Нејзиниот акроним е ФИБА, изведен од француското име на организацијата Fédération Internationale de Basketball Amateur.

Машката кошарка за првпат била на Олимписките игри во Берлин 1936 година и покрај тоа што биле одржани демострации за турнирот во 1904 година. САД ја поразиле Канада во првото финале, играјќи на отворено. На ова натпреварување доминирале САД, чија екипа освојил три титули. Првиот пораз бил во Минхен во 1972 година против Советскиот Сојуз. Во 1950 година, првиот светски турнир на ФИБА се одржал во Аргентина. Три години подоцна, во Чиле се одржал првиот светски турнир на ФИБА за жени. Женската кошарка била додадена на Олимписките игри во 1976 година кои се одржале во Монтреал, Канада со екипи како што се Советски Сојуз, Бразил и Австралија спротивставувајќи им се на американскиот состав.

ФИБА го изоставила разликувањето помеѓу професионалните играчи и аматерите во 1989 година и во 1992 година професионалните играчи играле за првпат на Олимписките игри. Доминацијата на САД продолжила со воведувањето на „Дрим Екипата“. Сепак, со развивањето на програми на друго место, други репрезентации започнале да ги победуваат САД. Екипата составена од НБА играчи завршиле шести во светскиот шампионат од 2002 година во Индијанаполис, позади СР Југославија, Аргентина, Германија, Нов Зеланд и Шпанија. На олимписките игри во Атина во 2004 година, САД го доживеале нивниот прв олимписки пораз со професионални играчи, потфрлувајќи на Порторико со цпораз од 19 бодови разлика и од Литванија во групни натпревари и биле елиминирани од Аргентина во полуфиналето. Како резултат на тоа, тие го освоиле бронзениот медал поразувајќи ги Литванија и завршувајќи позади Аргентина и Италија на конечната листа.

Кошаркарски турнири се одржуваат ширум светот за момчиња и девојчиња за сите возрасти. Светската популарност на спортот е означена со голем број националности коишто се застапени во НБА. Играчи од целиот свет можат да се најдат во следниве НБА екипи:

Веројатно ниту една екипа не се поврзува со странци како што е Сан Антонио Спарс. Тројцата најзначајни играчи се меѓународните – Тим Данкан од Американски Девствени Острови, Ману Џинобили од Аргентина и Тони Паркер од Франција. Сограѓанинот на Џинобили е Андрес Ночиони кој игра за Сакраменто Кингс. Дури во деведесетите години многу неамерикански играчи станале имиња во НБАкако што се Хрватот Дражен Петровиќ и Тони Кукоч, Србинот Владе Дивац, Литванците Авридас Сабонис и Сарунас Марчиулионис и Германецот Детлеф Шремпф.

Сите натпреварувачки екипи во двата неодамнешни светски шампионати на ФИБА во 2002 во Индианаполис и 2006 година во Јапонија, еднакво драматично ја покажува глобализацијата на играта. Само еден член од секоја екипа бил Американец, т.е. Кармело Антони во 2006 година. Екипата од 2002 година го сочинувале Дирк Новицки, Џинобили, Јао Минг, Предраг Стојаковиќ и Перо Камерон од Нов Зеланд. Џинобили исто така бил дел и од екипата од 2006 година, а други членови биле Ентони, По Гасол неговиот шпански колега Хорхе Гарбахоса и Теодорос Папалукас од Грција. Единствени играчи од истата екипа кои никогаш не заиграле во НБА се Камерон и Папалукас.

Димензиите и временските ограничувања разгледани во овој дел варираат помеѓу турнирите и организациите. Во овој дел се употребени меѓународни и правила на НБА.

Целта на играта е да се победи противникот преку фрлање на топката горе низ баскетот на противникот, додека се спречува истиот да го прави истото. Намерата да се погоди бод е наречена шут. Успешен шут вреди 2 бодови, или три бодови доколку ако е земена од другата страна на лакот за три бодови кој пак  е висок 6.25 метри (20 стапки и 6 инчи) од баскетот во меѓународни натпревари и 23 стапки и 9 инчи (7.24 метри) во НБА натпревари.

Натпреварите се играат во 4 четвртини од 10 минути (меѓународни) или 12 минути (НБА). Универзитетските игри употребуваат полувремиња од 20 минути, додека пак средношколските натпревари употребуваат четвртини од осум минути. Период од петнаесет минути се употребува за пауза помеѓу полувремињата и две минути се дозволени за други одмори. Продолжените периоди се долги по пет минути. Екипите ги менуваат мрежите пред второто полувреме. Дозволено е само времето кога се игра. Часовникот застанува кога играта не е активна. Оттука, натпреварите општо траат подолго отколку времето за додадените периоди, вообичаено околу 2 часа.

Пет играчи од секоја екипа (регистер од 12 играчи) можат да присуствуваат на теренот. Замените се неограничени, но може да се извршат само кога играта е запрена. Екипите исто така имаат и тренер, кој го надгледува развојот и стратегиите на екипата и другиот екипен персонал како што се помошници тренери, менаџери, статистичари, лекари и тренери.

И за машките и за женските екипи, стандардната униформа се состои од шорцеви и дрес со јасно видлив број, единствен во екипата, испечатен однапред и одназад. Играчите носат високи патики коишто обезбедуваат екстра поддршка за зглобот на ногата. Обично, имињата на екипите, на играчите како и оние на спонзорите надвор од Северна Америка се испечатени на униформите.

Дозволено е само ограничен број на тајм-аути, стопирање на часовникот побарано од тренерот за кратки средби со играчите. Општо таквите прекини не се подолги од една минути, а за телевизиските натпревари пак, потребен е епп пауза.

Играта е контролирана од судии од коишто еден е арбитар (главниот судија во машките универзитетски натпревари и во НБА), еден или двајца судии (судии во машките универзитетски натпревари и во НБА) и записничари. За универзитетските натпревари, за НБА и за многу средношколски натпревари, постојат вкупно три судии на терен. Записничарите се одговорни за следењето на бодовите на секоја екипа, за задржувањето на времето и за индивидуалните или екипните фаули ,за замените на играчите, укажуваат на поседувањето на топката на екипата, како и часовникот за шутирање.

Единствена основна опрема во кошарката е топката и игралиштето : рамна правоаголна површина со обрачи на спротивните краеви. Нивоата на натпреварување бараат употреба на повеќе опрема како што се часовници, табли за постигнатите бодови, стрелки за измена на играчите и системи за оперирање со свирчето и стопирање на часовникот.

Пропишано кошаркарско игралиште во меѓународни натпревари е долго 28 метри а широко 15 метри (приближно 92 стапки со 49), а во НБА е 94 стапки  со 50 (29 метри со 15м). Повеќето игралишта се направени од дрво. Челичен баскет со мрежа и табла е обесена на крајот од игралиштето. Во речиси сите нивоа на натпреварување, врвот на работ е точно 10 стапки (3.05 метри) горе на игралиштето и 4 стапки (1.2 метри) внатре во основната линија. Варирањето на димензиите на игралиштето и на таблата е можно, но се смета за важно баскетот да биде поставена на точната висина, Работ којшто е помал а неколку инчи може да има спротивен ефект врз шутирањето.

Исто така постојат прописи за тоа колкави треба да бидат димензиите на топката. Ако играат жени, официјалната големина на топка е 28.5 инчи (големина 6) и тежина од 20 унци. За мажи, официјалната топка е со опсег од 29.5 инчи (големина 7) и тежина од 22 унци.

Топката може да биде водена кон баскетот со шутирање, додавање помеѓу играчите, исфрлена, тапкана, тркалена или дриблувана (удирање на топката при трчање).

Топката мора да остане внатре на теренот. Екипата кој последен ја допира топката пред да излезе надвор од теренот, го губи правото на поседување. Топката е надвор ако ја допре или премине преку граничната линија. Ова е спротивно кај другите спортови како што се фудбалот, одбојката и тенисот (но не и рагби или Американски фудбал), каде топката (играчот) сѐ уште се смета за внатре, доколку кој бил нејзин дел ја допре граничната линија.

Водителот на топката може да не ги движи двете стапала без дриблинг, познато како патување, ниту пак тој може да дрибла со двете раце или да ја фати топката помеѓу дриблизни, прекршок наречен двоен дриблинг. Екипата штом еднаш воспоставил контрола над топката на предната половина од игралиштето, не може да ја врати топката назад од игралиштето. Топката не може да биде удрена или фатена со тупаница. Прекршувањето на овие правила резултира со загуба на топката, или ако е направено од одбраната, тогаш часовникот се ресетира.

Постојат ограничувања за потребното време на водење на топката на половина игралиште (8 секунди во меѓународни натпревари и во НБА), 10 секунди во НУАА и средните училишта, пред  да се шутира (24 секунди во НБА, 30 секунди за жени во НУАА лигата и за двата пола во Канадските Интеруниверзитетски спортови и 35 секунди во машките натпревари од НУАА)., држејќи ја топката чувана (5 секунди) и останувајќи во забранета зона (лентата или клучот) (3 секунди). Овие правила се дизајнирани за да се воведе повеќе напад.

Ниту еден играч не трреба да се меша со баскетот или со топката на нејзиниот надолен лет кон баскетот, или додека е на работ (или во НБА, додека директно е горе на баскетот, прекршок познат како голтендинг (стремеж за постигнување бод). Доколку одбранбен играч има стремеж за постигнување на бод, шутот се смета за успешен. Доколку соиграчот на оној којшто шутира се стреми за да постигне бод, играта е откажана, па така топката се додава на одбранбената екипа.

Намерата нечесно да се  онеспособи противникот преку физички контакт не е исправна и се нарекува фаул. Овие фаули најчесто се направени од одбранбените играчи. Сепак, истовремено може да се направат и од напаѓачи. Играчите кои се фаулирани добиваат топка за да ја предадат од крајот на игралиштето, или добиваат еден или повеќе слободни фрлања ако се фаулирани во моментот на шутирање, во зависност од тоа дали шутот бил успешен. Еден бод се доделува за успешно слободно фрлање, кое се изведува од линијата од 15 стапки (4.5 метри) одалечено од кошот.

Играч или тренер кој покажува неспортско однесување, на пример ако се кара со судијата или се тепа со друг играч, може да му се препише сериозен фаул наречен технички фаул. Казната вклучува слободни фрлања, за разлика од личната грешка каде екипата може да одбере кој играч да ги изведе слободните фрлања и е различна кај различни лиги. Повторените инциденти резултираат со дискфалификување. Несмасните фаули со претерани или кај кои целта не е игра со топка се наречени неспортски фаули (или бесрамни фаули во НБА) и резултира со исклучување.

Ако екипата надмине извесен број на екипни грешки за определен период (четвртина или полувреме) – четири за НБА и за меѓународните натпревари, па така на противничката екипа ѝ се доделуваа едно или две слободни фрлања за сите последователни грешки за тој период , а бројот на фрлањата зависи од лигата. Во универзитетите во САД, доколу екипата надмине над 7 фаули на полувреме, на противничката екипа му се доделува 1на 1 слободно фрлање (на играчот што дал едно фрлање му се дава и второ). Ако екипата надмине над 10 фаули на полувреме , на противничката екипа му се одделуваа две слободни фрлања за сите последователни фаули на полувреме. На меѓународни натпревари, доколку играч направи 5 фаули (вклучувајќи и технички грешки), или пак во НБА доколку направи 6 фаули (без технички грешки) не му се дозволува да го продолжи натпреварот и за него се вели дека е направил фаул.

Доколку екипата направил одреден број на фаули, се вели дека е казнен. На часовникот за бодови, тоа обично се означува со светол индикатор кој покажува Бонус или Казна, со осветлена стрелка која насочува дека екипата треба да добие слободни фрлања кога е фаулиран од противничката екипа. Некои часовници исто така го покажуваат и бројот на направените фаули).

Бројот на доделените слободни фрлања се зголемува со бројот на направените фаули. Во почетокот се доделува едно слободно фрлање, но после неколку извршени дополнителни фаули, противничката екипа добива а) едно слободно фрлање со можност за второ, ако е направено првото слободно фрлање, наречено едно плус едно  или б) две слободни фрлања. Ако екипата го промаши првио удар (или преден крај) или ситуација еден на еден , противничката екипа се жали за топката и продолжува да игра. Ако екипата го промаши првиот удар од ситуација на две фрлања, противничката екипа мора да чека додека не се изврши вториот удар пред да се жали за топката и да продолжи да игра.

Ако играч е фаулиран додека се спрема за шутирање и шутот е неуспешен, на играчот му се доделува број на слободни фрлања еднаков на вредноста на ударот. Играч којшто е фаулиран додека се подготвува за нормално шутирање за два бодови, тогаш тој добива две слободни фрлања. Од друга страна пак, играч којшто е фаулиран додека се спрема да шутира за три бодови, добива три слободни фрлања.

Додека играчот е фаулиран додека се спрема за шутирање, а шутот е неуспешен, тогаш нему му се доделува едно дополнително слободно фрлање за еден бод. Во комбинација со обичен шут, ова се нарекува игра на три бодови (или поразговорно и еден), бидејќи фаулот бил направен под мрежата (2 бодови) и дополнително слободно фрлање (1 бод). Игри со четири бодови, иако се ретки, можат да се случат.

Иако правилата не одредуваат какви било позиции, сепак тие се развија како дел на кошарката. За време на првите пет децении од развитокот на кошарката, се употребувале еден чувар, двајца предни играчи и двајца центри или двајца чувари, двајца предни играчи и еден центар. Од 1980 година, се развија поспецифични позиции т.е. :

Горните описи се променливи. Некогаш, екипите ќе одберат да употребат тројца напаѓачки чувари, заменувајќи еден од форвардите или центарот со трет гард. Најчестите разменувачки позиции се поинт гард и шутинг гард, посебно ако двајцата играчи имаат добри водачки способности и способности да управуваат со топка.

Постојат две главни одбранбени стратегии : одбранбена зона и одбрана човек на човек. Одбранбената зона вклучува играчи кои играат на одбранбени позиции, без разлика каков играч од противникот се наоѓа таму. Во одбраната човек на човек, секој одбранбен играч чува посебен противник и се обидува да го спречи од преземање акција.

Напаѓачките игри се различни, нормално вклучуваат планирани додавања и движења на играчите без топка. Брзо движење на напаѓач без топка да добие погодна позиција се нарекува скратување. Дозволената намера на напаѓачот да го спречи противникот со испречување на патот на одбранбениот играч, така што неговиот соиграч го пресечува патот до него, се нарекува скрин или пик. Двете игри се комбинирани во пикенрол, во кој играчот создава пик и тогаш го мота/тркала пикот понатаму во правец на кошот. Скриновите и скратувањата се многу важни во нападите. Ова дозволува брзи додавања и екипна работа која може да доведе  до успешна кошарка. Екипите скоро секогаш имаат планирано  неколку напади за да осигураат дека нивно движење е непредвидливо. На терен поинт гардот е обично одговорен кој покажува која игра ќе се случи.

Напаѓачките и одбранбените структури повеќе се нагласени во повисоките нивоа на кошарка. Таму, тренерот нормално бара тајм-аут за да разговара.

Шутирањето претставува обид да се постигнат бодови со фрлање на топката низ баскетот. Методите на шутирање може да варираат кај играчите и во различни ситуации, но најопштата техника може во најкратки црти да се види овде.

Играчот треба да биде позициониран така што ќе биде насочен кон обрачот, со нозете одалечени од рамото, колената се малку свиткани, а грбот е исправен. Играчот ја држи топката во доминантната рака (раката со која шутира), малку горе над главата, со другата рака од другата страна на топката. За да ја нишани топката, лакот на играчот треба да биде подреден вертикално, а однапред да се насочи кон баскетот. Топката се шутира со свиткување и продолжување на раката со која се шутира, за да се исправи. Топката се тркала на краевите од прстите, додека рачниот зглоб е полусвиткан надолу. Кога раката со која се шутира е фиксирана моментално, а топката е исфрлена, тоа значи дека следи удар. Сето тоа е поврзано за да се обезбеди прецизност. Општо, раката со која не се шутира се употребува само за да води шутот, но не и да го реализира.
Играчите често се обидуваат постојано да ја вртат топката да го намалат влијанието од нејзин удар. Совршенета траекторија на шутот е доста дискутабилна, но стрелците можат да употребуваат табла за да ја пренасочат топката во баскетот.

Двете најопшти шутирања кои погоре беа објаснети се поставен шут и шут од скок. Поставениот шут е реализиран од стоечка позиција, кога ниедна нога не го напушта подот, а обично се употребува за слободни фрлања. Шутот од скок се реализира во воздух, при највисок скок. Ова обезбедува поголема сила и простор, а исто така му дозволува на играчот да се подигне над дефанзивецот. Неуспехот да се исфрли топката пред играчот да се врати на теренот се нарекува патувачки прекршок.  
Друг општ шут се нарекува приковен шут. Овој шут бара од играчот да биде во движење околу баскетот и да ја прикови топката во баскетот, обично надвор од таблата (слободна табла, верзија на ниско фрлање се нарекува тркалење низ прсти). Најомилениот шут на публиката со најголем степен на прецизност е забивањето, во кој играчот скокнува многу високо и ја шутира топката надолу, право низ обрачот.

Друг општ шут е вкрстениот шут. Овој шут е со низок процент и се исфрла или се забива во обрачот, додека играчот нема рамнотежа, е во воздух, паѓа и/или е свртен  од баскетот.
Шут кој ги промашува работ и таблата на баскетот, се вели дека е воздушна топка. Посебно лош шут, или оној шут кој само ја удира таблата, шеговито се нарекува тула.

Целта на скокот е успешно да се добие власт над топката, после промашеното фрлање или слободно фрлање, кога топката ќе скокне од обрачот или таблата. Ова игра голема улога во играта, кога од повеќе  топки екипата ќе промаши удар. Постојат две категории на скок : напаѓачки скок, во кој топката е повторно земена од напаѓачката страна и не го менува поседувањето и одбранбен скок, во кој одбранбената екипа добива слободна топка. Поголемиот дел од скоковите се одбранбени, бидејќи екипата има намера да биде во подобра позиција за да ги покрие промашените удари.

Додавањето е начин на движење на топката помеѓу играчите. Најмногу додавања се придружени со чекори за да ја зголемат силата и се реализира со раце за да се обезбеди прецизност.

Основно додавање е додавање кон градите. Топката се додава директно од градите на додавачот до градите на примачот. Точно градно додавање вклучува надворешно посегнување со палците за да се додаде брзина и остава малку време на одбраната да реагира.
Друг тип на предавање е додавање од скок. Овде, додавачот скока брзо со топката околу две третини од патот од неговите гради до примачот. Топката удира на теренот и отскокнува во правец на примачот. Потребно е подолго време за да се реализира додавањето од скок отколку градното додавање, но исто така е потешко за противничката екипа да го пресретнат (намерното удирање на топката е прекршок).На тој начин играчот често употребува додавање од скок или да додаде околу дефензивецот.
Додавањето над глава се употребува за да се додаде топката над главата на одбранбениот играч. Топката е ослободена додека е исфрлена од додавачот.

Отвореното додавање  се реализира кога екипата изведува дефанзивен скок. Следниот чекор после скокот е отвореното додавање.

Важен аспект од која било добро додавање е можноста за пресретнување. Добрите додавачи можат да ја додадат топката со голема прецизност и допир и знаат точно каде секој од нивните соиграчи сака да добие топка. Посебен начин за да се направи тоа е да се додаде топката без да се гледа соиграчот во моментот на додавање на топката. Ова се нарекува додавање без гледање.

Друг напреден начин на додавање е додавање позади грб, кое како што е опишано, вклучува фрлање на топката позади грбот на додавачот до соиграчот. И покарј тоа што некои играли можат ефикасно да ги изведат таквите додавања, многу тренери не ги одобруваат ваквите додавања, сметајќи дека се основно слаби, тешки да се контролираат и најчесто резултираат со изгубени топки или прекршоци

Дриблингот е акт на постојано скокање на топката со едната рака а се бара од играчот да се движи со топката. За да дрибла, играчот треба повеќе да ја удира топката кон теренот со прстите , отколку да ја потурнува. Ова обезбедува поголема контрола.
Кога со дриблање го поминал противникот, играчот треба да дрибла подалеку од него, оневозможувајќи му на дефанзивецот да стигне до топката.Затоа е важно за играчот да биде способен да дрибла со двете раце.
Добрите дриблери (дресери на топка) настојуваат да ја удираат топката ниско на земјата, намалувајќи го растојанието од подот до раката, оневозможувајќи му на дефанзивецот да ја украде топката. Плус, добрите дресери на топка, често дриблаат зад нивните грбови, помеѓу нивните нозе и често ги менуваат рацете и насоките на дриблањето, создавајќи помалку непредвидлива шема која е потешка да се одбрани. Ова се нарекува крст, којшто е најефикасен начин да се поминат дефанзивците кога се дрибла.

Искусен играч може да дрибла без да ја гледа топката, употребувајќи го движењето на топката или периферниот поглед за да се следи местоположбата на топката. Нефокусирајќи се на топката, играчот може да ги бара соиграчите или да создава поволности, како и да избегне некој да ја украде топката од него/неа.

Блокирањето се изведува има обид за шут, т.е. кога дефанзивецот се обидува да го измени шутот со допирање на топката. Во скоро сите начини на игра, не е дозволено да се допира топката ако се наоѓа во долниот дел на нејзиниот лак. Ова е познато како обезбедување на целта. Исто така не е дозволено да се блокира шут откако топката ќе ја допре таблата, или кога кој било дел од топката  е директно над работ на баскетот.

За да се блокира шут, играчот треба да биде способен да постигне бод повисоко од реализираниот шут. На тој начин, висината претставува  предност во блокирањето. Играчите кои се повисоки на позицијата пауер форвард или на центарски позиции, обично забележуваат повеќе блокади отколку играчите кои се пониски и играат на позиции на чувари. Сепак, со добро темпирање и доволен вертикален скок, дури и пониските играчи можат да бидат ефикасни во блокирањето на удари.

На професионални ниво, повеќето машки играчи се високи 6 стапки и 3 инчи (1.90 метри), а повеќето женски играчи 5 стапки и 7 инчи (1.70 метри). Гардите, чија физичка усогласеност и добри вештини со топка се значајни, се најниските играчи. Речиси сите форварди во мачките професионални лиги високи 6 с. 6 и. (2 метри) или повисоки. Повеќето центри се виски 6 с. и 10 и. (2.1 метар). Според испитувањето во сите НБА клубови, просечната висина  на сите НБА играчи е под 6 с. 7 и. (2.01 метри), со просечна тежина од 222 фунти (101 килограми). Највисоките играчи во НБА биле Мануте Бол и Георге Мурешан со висина од 7 с. 7 и. (2.31 метри). Моментално највисок играч во НБА е Јао Минг со висина од 7с. и 6и. (2.29 метри).

Најнизок играч во НБА бил е Магзи Боке со висина од 5 с. и 3 ин. (1.60 метри). Други ниски играчи кои постигнале успех на професионално ниво се Ентони Спад Веб кој бил висок само 5 с. и 7 ин. (1.70 м.)., но имал вертикален скок од 42 инчи (1.07), а тоа е значајна висина прис скокање. Најнискиот играч во НБА за сезоната 2006/2007 е Ерл Бојкинс со 5 с. и 5 ин. (1.65 м.). Пониските играчи честопати не се добри во одбараната против шутирање, но нивната способност да се движат низ мешаниците на теренот и да ја украдат топката движејќи ниско е голема.

Варијациите на кошарката се активности основани на игра, употребувајќи општи кошаркарски способности и опрема (пред сè топка и баскет). Некои варијации се само промени на занемарливите правила, додека другите пак се одделни игри со различен степен на влијанија на кошарката. Други варијации вклучуваат детски игри, натпревари и активности со цел да им помогнат на играчите да ги зајакнат вештините.

Кошарката на тркала, создадена од инвалидите од Втората светка вона, се играла на посебно дизајнирани тркала за физички нарушувања. Светскиот орган кој управува со оваа кошарка е Мегународната федерација на кошарка со тркала (IWBF). Водната кошарка, се игра во базена, вклучува кошаркарски и ватерполо правила. Кошарката на плажа се игра на кружен терен без табли за бодови и без правила за скокање со движење на топката и нејзино додавање на 2 и пол чекори, а дриблингот е невозможен на мека површина.

Постојат многу варијации на кошарката кои може да се играат на неформални места без судии или строги правила. Можеби најопштата варијација е играта на половина терен. Се употребува само еден баскет, а топката мора да биде јасно предавана или дриблувана надвор од половината на теренот или линијата за три бодови- времето на поседувањето на топката се менува помеѓу екипите.  Игрите на половина терен бараат помала срцева издржливост, бидејќи играчите немаат потреба да трчаат назад и надвор од целиот терен. Таквите игри исто така го зголемуваат бројот на играчите кои можат да го употребат теренот, вачна корист кога многу играчи сакаат да играат.

Популарна верзија на игрите на половина терен е 21. Шутевите за два бодови се сметаат за два бодови а шутевите од линијата за три бодови се сметаа за три бодови. Играч дава кошеви му се доделуваат до три слободни фрлања (или неограничен број на кошови доколку играат цел ден), што вредат за еден бод. Кога шутот е промашен, доколку еден од другите играчи ја исфрлаат топката за два додека таа е во воздух, резултатот на играчот кој гопромашил ударот се врака на нула, или доколку промашените удари се над 13, нивниот резултат повтроно се враќа на 13. Ова се нарекува благ удар. Доколку промашениот удар е благ , но играчот којшто удира ја употребува само едната рака,тогаш играчот чиј удар е надвор од игра, мора да ја фати  топката од воздух за да ја врати внатре. Првиот играч кој постигнал 21 бод победува. Ако тој број се надмине, нивниот резултат се враќа на 13 бодови.

Други варијации на кошарката е прекрасната уличната кошарка. Низ цел свет, еден на еден е варијацијата во која двајца играчи ќе употребат мал дел од теренот (обично помал дел од половина терен) и се натпреваруваат да дадат бодови во само еден обрач. Таквите игри се стремат да ги истакнат индивидуалниот дриблинг и способности за крадење на топката, повеќе од шутирањето и екипната игра.




#Article 55: Ракомет (4859 words)


Ракомет (познат и како тимски ракомет, европски ракомет или олимписки ракомет) —  екипен спорт со топка, во кој се натпреваруваат две екипи по седум натпреварувачи (шест играчи плус еден голман) чија цел е да се постигне повеќе голови од противникот со рака. Стандарден натпревар се состои од два периода од 30 минути, а екипата која постигнала повеќе голови, победува во натпреварот.

Современиот ракомет се игра на терен кој е широк 40 метри, а е долг 20 метри, со гол на средина на секој крај од теренот. Головите се опкружени со зона од 6 метри каде што е дозволен пристап само на одбранбениот голман. Головите мора да бидат постигнати со фрлање на топката надвор од зоната. Спортот обично се игра во затворено, но варијантите на отворено постојат во форма на теренски ракомет и чешки ракомет (кои во минатото биле почести) и ракомет на плажа. Играта е брза и обично се постигнуваат многу погодоци: професионалните тимови обично постигнуваат меѓу 20 и 35 голови на секоја страна, иако помалкуте погодоци не биле невообичаени до пред неколку децении. Дозволен е контакт со тело кога бранителите се обидуваат да ги спречат напаѓачите да се приближат кон противничкиот гол. Не е дозволена заштитна опрема, но играчите може да носат меки заштитни ленти, влошки и штитници за уста.

Играта била кодифицирана на крајот на 19 век во Данска. Современиот пакет правила бил објавен во 1917 година во Германија и оттогаш правилата имале неколку ревизии. Првите меѓународни игри се одиграле според овие правила за мажи во 1925 година и за жени во 1930 година. Машкиот ракомет за првпат се играл на Летните олимписки игри во 1936 година во Берлин на отворено, а следниот пат на Летните олимписки игри во 1972 година во Минхен во затворен простор, и оттогаш е олимписки спорт. Женскиот ракомет бил додаден на Летните олимписки игри во 1976 година.

Меѓународната ракометна федерација била формирана во 1946 година и од 2016 година има 197 федерации-членки. Спортот е најпопуларен во земјите на континентална Европа, чии земји ги освоиле сите медали на светските првенства за мажи од 1938 година. На женските светски првенства само две неевропски земји ја освоиле титулата: Јужна Кореја и Бразил. Играта исто така ужива популарност во Источна Азија, Северна Африка и делови од Јужна Америка .

Постојат докази за античките римски жени кои играле верзија на ракомет наречен expulsim ludere.  Постојат записи за ракометни игри во средновековна Франција и меѓу Инуитите во Гренланд, во средниот век. До 19 век, имало слични игри на Хандболд од Данска, хазена во Чешка, ракомет во Украина и торбол во Германија.

Денешната ракометна екипна игра била кодифицирана на крајот на 19 век во северна Европа: пред сè во Данска, Германија, Норвешка и Шведска. Првиот пишан сет на тимски ракометни правила бил објавен во 1906 година од данскиот учител за теретана, поручник и олимписки медалист Холгер Нилсен од граматичката школа Ордуп, северно од Копенхаген. Современиот пакет правила бил објавен на 29 октомври 1917 година од Макс Хајсер, Карл Шеленц и Ерих Кониг од Германија. По 1919 година, овие правила ги подобрил Карл Шеленц. Првите меѓународни игри се играле според овие правила, помеѓу Германија и Белгија во машка конкуренција во 1925 година и помеѓу Германија и Австрија во женска конкуренција во 1930 година.

Во 1926 година, Конгресот на Меѓународната федерација за аматерска атлетика номинирал комитет за изготвување меѓународни правила за екипниот ракомет. Меѓународната аматерска ракометна федерација била формирана во 1928 година, а подоцна Меѓународната ракометна федерација била формирана во 1946 година.

Машкиот екипен ракомет се играл на Летните олимписки игри во 1936 година во Берлин. Во текот на следните неколку децении, ракометот во затворен простор доживеал голема популарност и посебно се развил во скандинавските земји. Спортот повторно се појавил на светската сцена како екипен ракомет за Летните олимписки игри во 1972 година во Минхен. Женскиот екипен ракомет бил додаден на Летните олимписки игри во 1976 година во Монтреал . Поради својата популарност во регионот, земјите од Источна Европа станале доминантна сила во спортот кога тој повторно бил воведен.

Меѓународната ракометна федерација го организирала машкиот светски шампионат во 1938 година и на секои четири (понекогаш три) години од Втората светска војна до 1995 година. Од светскиот шампионат во 1995 година во Исланд, турнирот се одржува на секои две години. Женското светско првенство се одржува од 1957 година. ИХФ организира и женски и машки јуниорски светски првенства. До јули 2009 година, ИХФ навела 166 федерации членки со приближно 795,000 екипи и 19 милиони играчи.

Правилата се утврдени во сетот на правила на IHF.

Две екипи од седум играчи (шест играчи на теренот плус еден голман) го преземаат теренот и се обидуваат да постигнат погодоци со фрлање на топка во голот на противничкиот тим. При ракувањето со топката, играчите подлежат на следниве ограничувања:

Забележителни можности за постигнување може да се појават кога напаѓачките играчи скокаат во областа на зоната од шест метри. На пример, напаѓачки играч може да фати пас додека се наоѓа во внатрешноста на зоната, а потоа да шутира или да помине пред да го допре подот. .

Ракометарот се игра на терен односно игралиште кое има правоаголна форма со димензии од 40 метри должина и 20 метри ширина, и се состои од два голмански простора и поле за игра. Головите од двете страни се опкружени со скоро полукружна област, наречена зона, дефинирана со линија од шест метри од голот. Испрекинетата полукружна линија од девет метри од голот ја означува линијата за слободни фрлања. Секоја линија на теренот е дел од областа што ја опфаќа. Ова подразбира дека средната линија припаѓа на двете половини во исто време.

Головите се поставени во средината на секоја од двете надворешни гол линии. Тие мора да бидат безбедно зацврстени или на подот или на ѕидот зад себе. Внатрешната височина на головите изнесува 2 метри, а широчината изнесува 3 метри. Стативите на голот се поврзани со една хоризонтална пречка. Задната страна на стативите на голот треба да биде во иста линија со задниот раб на гол линијата. Стативите и пречките на головите мора да бидат во квадратна форма со широчина од 8 сантиметри. Трите страни, кои се видливи од игралиштето, мора да бидат обоени со две различни бои, кои пак мора да се разликуваат од позадината на голот. Боите на двата гола мора да бидат исти. Секој гол мора да има мрежа. Мрежата мора да се прицврсти на таков начин што топката фрлена во голот да не го напушта или поминува во нормални околности. Доколку е потребно, втората мрежа може да се залепи на задниот дел од мрежата однатре.

Сите линии на игралиштето се во целост составен дел од просторот што го опкружуваат. Гол линиите треба да бидат широки 8 сантиметри меѓу стативите на голот, додека сите остантаи линии треба да бидат широки 5 сантиметри. Две полиња на игралиштето наместо со линија може да се одделат со различни бои на полињата.

Голманскиот простор се означува со линија на голманскиот простор. Оваа област е обележана од две четвртински кругови со радиус од шест метри околу крајните агли на секоја статива и една линија за поврзување паралелно со голот. Едната линија е долга 3 метри и се наоѓа директно пред голот, и истата е паралелна со гол линијата и е оддалечена 6 метри од неа (мерено од задниот раб на гол линијата до предниот раб на линијата од голманскиот простор). Другата линија е две четвртини од кругот, секоја со радиус од 6 метри (мерено од задниот внатрешен агол на стативите на голот), кои ја поврзуваат линијата долга 3 метри со надворешните гол линии.

Само во одбраната на голманот е дозволен пристап во овој простор. Како и да е, играчите можат да ја фатат и допрат топката во воздухот во неа сè додека играчот го започнува скокот надвор од зоната и ја ослободува топката пред да падне на подот (слетувањето во рамките на периметарот е дозволено во овој случај сè додека топката не биде ослободена). Ако играчот без топка ја допре земјата во рамките на периметарот на зоната, или линијата околу периметарот, тој мора да го преземе најдиректниот пат од него. Меѓутоа, доколку играчот ја мине зоната во обид да добие предност (на пример за да изгради подобра позиција), неговата екипа ја губи топката според правилата. Слично на тоа, повреда во зоната од одбранбен играч се казнува единствено доколку го стори тоа за да се добие предност во одбраната.

Надвор од еден долг раб на полето за играње од двете страни на средната линија се наоѓаат простор за замена за секоја екипа. Просторот обично ги содржи клупите како можност за седење. Клупите за резервни играчи, а со тоа и „посебна тренерска зона” (простор за водење на екипата), почнува на оддалеченост од 3,5 метри од линијата на центарот. Никакви предмети не може да се ставаат покрај аут линијата пред клупите за резервни играчи (најмалку 8 метри од линијата на центарот).

Само играчите и службените претставници на екипите што се внесени во записникот имаат право да се наоѓаат во просторот за замена. Претставниците на екипите во просторот за замена мора да бидат облечени во спортска опрема или во цивилна гардероба. Службените претставници мора да бидат облечени во боја различна од бојата на играчите од противничката екипа. Ако пред натпреварот се прекршат правилата во врска со просторот за резервните играчи, натпреварот нема да почне додека не се средат неправилностите. Ако прекршоците се случат за време на натпреварот, истиот нема да продолжи по првото прекинување, додека не се средат работите. Официјалните претставници на екипите имаат  право и должност да ја водат и да раководат со нивната екипа за време на натпреварот во фер и спортски дух, во рамките на правилата. Во принцип, тие треба да седат на клупата за резервни играчи. Сепак, претставниците може да се движат внатре во „тренерската зона”. „Тренерска зона” е простор непосредно пред клупите и доколку тоа е можно непосредно позади клупите. Движењето и позиционирањето во „тренерската зона” е дозволено со цел на давање на тактички совети и укажување на медицинска помош.  Во  принцип  само  на  еден официјален претставник му е дозволено да стои во одреден момент.На еден претставник на екипата му е дозволено на момент да ја напушти “тренерската зона” кога сака да го предаде зелениот картон и да побара тајм-аут.

Официјални лица на екипата, заменици и суспендирани играчи мора да чекаат или да се наоѓаат во оваа област. Областа секогаш се наоѓа на истата страна каде се наоѓа сопствената статива на екипата. За време на полувремето, овие области ги заменуваат двете екипи. Секој играч што влегува или ја напушта играта мора да ја премине линијата за замена, која е дел од страничната линија и се протега на 4.5 метри од средната линија до страната на тимот.

Стандарден натпревар има две 30-минутни полувремиња со пауза од 10 до 15 минути. На полувремето, екипите се префрлуваат на страната на противникот, а истото го прават и со клупите. За младите, должината на полувремето е намалено за 25 минути на возраст од 12 до 15 години и 20 минути на возраст од 8 до 11 години; иако националните федерации на некои земји може да се разликуваат во нивното спроведување од официјалните упатства. И во двата случаи одморот на полувремето трае 10 минути.

Доколку победникот во одреден натпревар (на пример на некој турнир) мора да се донесе а по истекот на регуларното време, резултатот е нерешен, тогаш следуваат две продолженија од по пет минути и со едноминутна пауза по крајот на првото продолжение. Доколку и по крајот на овие две продолженија не е решен победникот, тогаш натпреварот се решава со изведување на пенали. Ако изведувањето на пенали се користи за да се одреди победникот, право на учество имаат играчите кои не биле исклучени на 2 минути, или дисквалификувани. Секоја екипа одредува 5 играчи. Овие играчи ги изведуваат ударите од 7 метри еден по еден, наизменично со играчите од противничката екипа. Екипите не се обврзани однапред да го утврдат редоследот на изведувачите. Голманите можат да се бираат и заменуваат помеѓу играчите кои имаат право да учествуваат. Играчите можат да бидат и изведувачи на седум метри и голмани. Судиите одлучуваат кој гол ќе се користи. Судиите фрлаат паричка (ждребка), и екипата која го добила ждребот, избира дали ќе изведува седмерци прва или втора. Спротивна постапка се применува за преостанатите изведувања на седум метри, доколку тие мора да продолжат, бидејќи резултатот останал нерешен после пет наизменично изведени седум метри. За продолжение, секоја екипа ќе именува пет играчи. Победникот се утврдува во оној момент, кога една екипа ќе се здобие со гол предност, а да двете екипи извеле ист број на седмерци. Играчите можат да бидат исклучени за понатамошно учество на изведувањето на седум метри во случај на грубо или неспортско однесување. Доколку тоа се однесува на играчот кој е во групата на изведувачи на седум метри, екипата ќе мора да одреди друг изведувач.

Судиите може да бараат тајмаут според нивното дискреционо право; типични причини се повреди, суспензии или чистење на подот. При пеналите, екипите имаат право на промена на голманот.

Од 2012 година, екипите можат да повикаат 3 тајм-аути по натпревар (до два на полувреме), кои траат по една минута секој од нив. Ова право може да биде искористено само од екипата што ја поседува топката. Претставниците на тимот мора да покажат зелен картон на бирото на записничарите. Записничарот на времето потоа веднаш ја прекинува играта со звук на акустичен сигнал и го запира времето. Пред 2012 година, на тимовите им било дозволено само еден тајмаут на полувреме.

Прекршоците за време на тајм–аутот имаат исти последици како и прекршоците за време на натпреварот. Судиите во начело, одлучуваат кога треба да се сопре часовникот кога ќе досудат тајм–аут и кога ќе се продолжи натпреварот. Во случај да тајм-аутот е задолжителен, кога играта е прекината со свиреж на мерачот на време или делагатот, мерачот на време задолжително го запира мерењето на времето веднаш, без чекање на потврда од судиите. Продолжувањето на натпреварот по тајм-аутот секогаш мора да се означи со свиреж.

На секој натпревар судат по двајца судии со еднакви овластувања. На нив им помагаат мерач на време и записничар. Судиите го контролираат однесувањето на играчите и официјалните лица од моментот на нивното доаѓање на местото на одигрување на натпреварот до заминување од истото. Судиите се одговорни за проверка на теренот за игра, головите, и топките пред почеток на натпреварот. Судиите одлучуваат со која топка ќе се игра, утврдуваат дали двете екипи се присутни, дали играчите носат соодветна спортска облека. Тие го проверуваат записникот и опремата на играчите, треба да се погрижат да бројот на играчите и претставниците на екипите на клупата за резервни играчи се во рамките на утврдениот лимит, и го утврдуваат присуството и идентитетот  на „одговорниот претставник на екипата“ за секоја екипа. Доколку еден од судиите не е во состојба да го доврши натпреварот, другиот судија сам продолжува да го води натпреварот.

Некои национални тела дозволуваат натпревари со само еден судија во посебни случаи. Ако двајцата судии досудат прекршок, а судиите досудат различни прекршоци за тоа која екипа треба да ја поседува топката, тогаш важи заедничката одлука што ќе ја донесат по меѓусебна консултација. Доколку не успеат да донесат заедничка одлука, тогаш ќе преовладее мислењето на судијата во поле. Пред да се консултираат, судиите мора задолжително да досудат тајм-аут. По консултацијата, судиите даваат јасен сигнал со рака и играта продолжува по сигналот со свиреж . Нивните пресуди се конечни и можат да се обжалат доколку ако не се во согласност со правилата.
 
Црните дресови се првенствено наменети за судиите. Судиите се позиционираат на таков начин што играчите на тимот се ограничени меѓу нив. Тие стојат дијагонално усогласени така што секој може да набудува една странична линија. Во зависност од нивните позиции, едниот се нарекува судија на теренот, а другиот судија на голот . Овие позиции автоматски ја вклучуваат насоката на топката. Тие физички ги разменуваат своите позиции приближно на секои 10 минути (долга размена) и менуваат страни на секои пет минути (кратка размена).

Кога ќе досудат слободно фрлање или аут, судиите мора веднаш да го покажат правецот во кој треба да се изведе фрлањето. После тоа, во зависност од дадената ситуација, треба да се покаже пропишаниот сигнал со рака со кој се сигнализира и нагласува кога досудуваат казна за некој играч. Ако е потребно да ја објаснат причината за досуденото слободно фрлање или удар од 7 метри, тогаш судиите може да дадат сигнал со рака само заради давање информации. ИХВ дефинира 18 рачни сигнали за брза визуелна комуникација со играчи и службени лица. Сигналот за предупредување е придружуван од жолт картон. Дисквалификацијата за натпревартот се означува со црвен картон, проследено со сина карта, доколку дисквалификацијата ќе биде придружена со извештај. Судиите исто така користат свирежи за да укажат на прекршувања или за повторно да продолжи натпреварот.

Судиите поседуваат свој бележник и џебен часовник на кои запишуваат формални работи како што се следење на головите и суспензиите, или започнување и запирање на времето, соодветно. Тие, исто така, внимаваат на клупите и ги известуваат судиите за грешките при замените на играчите. Нивното биро се наоѓа помеѓу двете области за замена.

Мерачот на време е одговорен за времто за игра, за тајм-аутите и за времето на исклучените играчи. Записничарот е одговорен за записникот, за внесувањето на имињата на  играчите во записникот, за запишување на имињата на играчите кои ќе пристигнат откако почнал натпреварот и влегување на играчите кои немаат право да настапат .Другите задолженија, како контрола на бројот на играчите и претставниците на екипите на клупа за резервни играчи, како и излегувањето и влегувањето на резервните играчи, се сметаат како заедничка одговорност. Обично само мерачот на време може да го прекине натпреварот кога е тоа потребно. Ако во салата семафорот не е во функција, тогаш мерачот на  време мора да ги информира одговорните претставници на екипите за тоа колку време од натпреварот е одиграно и уште колку време останува, особено по тајм-аутите.

Секој тим се состои од седум играчи на теренот и седум играчи на замена на клупата. Еден играч на теренот мора да биде назначен како голман, разликувајќи се во облеката од останатите играчи на теренот. Замената на играчи може да се направи во кој било број и во кое било време во текот на играта. Размената се одвива преку линијата на замена. Не е потребно претходно известување за судиите.

Некои национални тела, како што е Германската ракометна федерација, дозволуваат замена во помлади тимови само кога екипата има посед на топка или за време на тајмаут. Ова ограничување е со цел да се спречи раната специјализација на играчите за напад или одбрана.

На играчите на терен им е дозволено да ја допираат топката со било кој дел од нивното горно тело, вклучувајќи го и коленото. Како и во неколку други тимски спортови, се прави разлика помеѓу фаќање и дриблинг . Играчот кој ја поседува топката може да стои во мирување само три секунди и може да направи само три чекори. Потоа, тие мора или да стрела кон голот, или да ја додаде топката. Правењето на повеќе од три чекори во секое време се смета за прекршок и резултира со одземање на топката. Играчот може да дрибла онолку пати колку што сака (иако, бидејќи поминувањето е побрзо, тоа е најпосакуваниот метод на напад), сè додека во текот на секој дриблинг, раката контактира само со горниот дел од топката. Откако ќе започне со своето дриблење, играчот има право на уште три секунди или три чекори. Топката мора да се пренесе или шутира, бидејќи понатамошното држење или дриблинг ќе резултира со двојно водење на топката, кое пак  претставува прекршок и одземање на топката во корист на противничката екипа. Носењето на топката во зоната од шест метри резултира со посед на топка од голманот.

Само на голманите им е дозволено да се движат слободно во рамките на периметарот на голот, иако не можат да го преминат периметарот на зоната од 6 метри, додека ја поседуваат топката. Во зоната, им е дозволено да ја допираат топката со сите делови од нивните тела, вклучувајќи ги и нозете, а когаќе излезат од одбранбената зона, и за нив важат истите правила како и за играчите. Голманите може да учествуваат во нормалната игра на своите соиграчи. Тие може да бидат заменети со редовен играч на теренот доколку нивниот тим избере да ја користи оваа тактика. Претходно, според старите  правила, играчот кој го заменуваше голманот на теренот; мораше да облече посебна мајца за да биде идентификуван како таков. Таа мораше да биде еднаква по боја и форма со дресот на голманот, за да се избегне забуна. Промена на правилото со цел да се направи играта поофанзивна сега им дозволува на секој играч да се замени со голманот. Новото правило наликува на онаа што се користи во хокеј на мраз. Ова правило за првпат се користело на Женското светско првенство во декември 2015 година а во машка конкуренција било воведено на Светското првенство во 2016 година. На Олимписките игри овие правила за првпат биле воведени на Олимпијадата во Рио во 2016 година..

Ако кој било голман ја исфрли топката над надворешната гол линија, неговиот тим останува во посед на топката, за разлика од другите спортови како фудбалот . Голманот ја продолжува играта со додавање во рамките на зоната. Преминувањето кон сопствениот голман резултира во одземање на топката. При изведување на пенал, фрлањето на топката кон главата на голманот кој не се движи ризикува директна дисквалификација („црвен картон“).

Надвор од сопствената Д-зона, голманот се третира како актуелен играч на теренот и мора да ги следи правилата кои важат за играчите на теренот.  Голманот може да не се врати во својата зона со топката.

На секоја екипа е дозволено да има максимум четворица претставници на тимот кои седат на клупите. Официјален е секој кој не е ниту играч ниту замена. Еден службеник мора да биде назначен претставник кој обично е менаџер на тимот. Од 2012 година, претставниците можат да повикаат до 3 тајм-аути (најмногу два за едно полувреме), и може да се обратат до записничарот или судиите; Според старите правила, за едно полувреме една екипа имала право на еден тајм-аут. Другите службеници обично ги вклучуваат лекари или останати менаџери. Ниту еден службеник не смее да влезе во игралиштето без дозвола на судиите. На претставниците на една екипа не може да се даде повеќе од една опомена. Судиите ќе покажат опомена на претставникот кои направил прекршок, покажувајќи му жолт картон со крената рака. Кога судиите ќе изречат суспензија на 2 минути на еден претставник на екипата во согласност со правилата, претставникот може да остане на клупата за резервни играчи и да продолжи да ја врши својата функција, но сепак, неговата екипа ќе игра 2 минути со играч помалку на теренот. Но, доколку претставникот биде дисквалификуван до крајот на натпреварот, тој мора веднаш да ја напушти  клупата за резервни играчи. По  напуштањето на теренот, претставникот на екипата не смее да имаат никаков контакт со екипата.

Топката е сферична и мора да биде изработена од кожа или синтетички материјал. Не е дозволено да има сјајна или лизгава површина. Бидејќи топката е наменета со неа да се управува со една рака, нејзините официјални големини варираат во зависност од возраста и полот на екипите што учествуваат. За секој натпревар мора да има најмалку две топки кои може да се користат. За време на натпреварот резервните топки мора да бидат на записничка маса. Топките мора да одговараат на барањата изнесени во правилата. Судиите решаваат кога треба да се игра со резервна топка. Во таков случај, судиите треба брзо да ја внесат резервната топка во игра, за да се минимизираат прекините во играта и за да се избегнат тајм-аути.

Казни им се даваат на играчите, во прогресивен формат, за фаули за кои е потребна поголема казна освен слободен удар. Дејствата се насочени главно кон противничкиот играч, а не кон топката (како што се држење, туркање, газење или скокање во противник), како и контакт од страна, спречување на контранапад на противникот. Сите овие се сметаат за нелегални и се казнливи. Секое прекршување што спречува јасна можност за постигнување резултира во шут од седум метри.

Обично, судијата дава жолт картон како предупредување за овој прекршок; но, доколку контактот бил особено опасен, како на пример да се погоди противникот во главата, вратот или грлото, судијата може да го откаже предупредувањето и да му додели двеминутна суспензија. Играчите се предупредуваат еднаш пред да добијат жолт картон; тие ризикуваат да добијат црвен картон доколку претходно добиле три жолти картони.

Црвениот картон резултира со исфрлање од игра и двојна казна за екипата. Играчот може да добие црвен картон директно за особено груби казни. На пример, секој контакт од позади за време на брзата пауза според новите правила се третира како голем прекршок кој се регулира со доделување на црвен картон; како и секое намерно повредување на противникот. Играч со црвен картон мора целосно да ја напушти областа за играње. Играчот кој е дисквалификуван може да биде заменет со друг играч откако ќе биде издржана казната од две минути. Тренерот или службеникот исто така може да бидат казнети. Секој тренер или службеник кој ќе добие две минути суспензија, ќе мора да повлече еден од своите играчи на две минути од теренот; сепак, играчот не е оној што е казнет и може повторно да биде заменет.

Откако судиите им ја доделуваат топката на противничките играчи од која било причина, играчот кој моментно ја поседува топката треба веднаш и тоа брзо да ја остави топката на подот, а доколку не го стори тоа, тој ризикува да добие две минути суспензија. Исто така, гестикулирање или вербално испрашување на наредбата на судијата, како и расправање со одлуките на службените лица, вообичаено се казнува со жолт картон. Ако суспендираниот играч протестира понатаму, не заминува директно од теренот до клупата, или ако судијата смета дека темпото е намерно бавно, тој играч ризикува да добие двоен жолт картон. Забрането е илегална замена (надвор од наменската област, или ако играчот за замена влегува премногу рано); ако го сторат тоа, играчот повторно ризикува да добие жолт картон.

На играчите обично им се укажува на позициите што ги играат. Позициите секогаш се означуваат од гледиштето на соодветниот голман, така што дефанзивецот од десната страна се спротивставува на напаѓачот од левата страна. Сепак, не можат да бидат окупирани сите следни позиции во зависност од формирањето или потенцијалните суспензии.

Понекогаш, нападот користи формации со двајца пивт играчи.

Постојат многу варијации во одбранбените формации. Обично, тие се опишуваат како n: m формации, каде n е бројот на играчи што бранат во гол линијата и m е бројот на играчи кои се грижат повеќе за нападот. Исклучоци се формирањето на одбраната 3: 2: 1 и n + m (пр. 5 + 1), каде што играчите на одбраната бранат некој играч во покривање на човекот (наместо вообичаената покриеност на зоната).

Нападите се играат со сите играчи на теренот на страната на бранителите. Во зависност од брзината на нападот, се прави разлика помеѓу три нападни бранови со намалена шанса за успех: 

Вообичаените формации на одбраната се 6-0, кога сите играчи на одбраната се редат помеѓу линијата од 6 метри и линијата од 9 метри; Формацијата 5-1 е кога еден од играчите се наоѓа надвор од линијата за 9 метри, обично таргетирајќи го центарот напред, додека другите 5 се редат на линијата на 6 метри; Поретки формации се 4–2 кога има двајца такви бранители надвор од линијата за 6 метри. Многу брзите тимови исто така пробуваат и формација 3–3, која  се практикува при одбрана човек на човек.  Формациите се разликуваат многу од земја до земја и го отсликуваат стилот на игра на секоја земја. 6–0 понекогаш е позната како „рамна одбрана“, а сите други формации обично се нарекуваат „дефанзивна одбрана“.

Ракометните екипи обично се организираат како клубови. На национално ниво, клубовите се здружени во федерации кои организираат натпревари во лиги и турнири.

Меѓународната ракометна федерација (ИХФ) е административно и контролорно тело за меѓународен ракомет. Ракометот е олимписки спорт кој се игра за време на Летните олимписки игри.

ИХФ организира светски првенства, што се одржуваат во необични години, со одвоени натпревари за мажи и жени. Носител на титулите на Светскиот ракомет првенство во ИХФ 2019 година се Данска. Носители на титулите на Светскиот шампион во ракомет за жени во ИХФ 2017 се Франција .

ИХФ е составена од пет континентални федерации: Азиска ракометна федерација, Африканска ракометна конфедерација, Пан-американска ракометна федерација, Европска ракометна федерација и Ракометна федерација на Океанија. Овие федерации организираат континентални првенства што се одржуваат секоја втора година. Ракометарот се игра за време на Пан-американските игри, Сите игри во Африка, и Азиските игри. Ркометот се игра и на Средоземните игри. Покрај континенталните натпреварувања меѓу националните екипи, федерациите организираат меѓународни турнири меѓу клупските тимови.

Актуелниот светски рекорд за посетеност на ракомет бил поставен на 6 септември 2014 година, за време на неутралниот натпревар на германската лига на натпреварите помеѓу ХСВ Хамбург и Лавовите со седиште во Манхајм . Натпреварот привлекол 44.189 гледачи во Комерцбанк Арената во Франкфурт, надминувајќи го претходниот рекорд од 36.651 поставен на стадионот „Паркен“ во Копенхаген за време на финалето во Купот на Данска во 2011 година .

Ракометните настани се избрани како главен мотив во бројните колекционерски монети. Една од неодамнешните примероци е комеморативната монета од грчки ракомет од 10 евра, кована во 2003 година за одбележување на Летните олимписки игри во 2004 година . На монетата, современиот атлетичар ја насочува топката во рацете кон својата цел, додека во позадината античкиот спортист исфрла топка, во игра позната како хеиросфаира, во репрезентација земена од вазна од керамика во црна фигура од архаискиот период.

Најновата комеморативна монета со ракомет е британската монета од 50 пени, дел од серијата монети што ги одбележуваат Олимписките игри во Лондон 2012 година .




#Article 56: Уметност (4680 words)


Уметност — човечка активност, производ на таа активност или идеја за истата, поврзана со сетилата, со емоциите и со интелектот. Може да се рече дека уметноста му е својствена на човекот, со што тој се разликува во рамки на природата, и се издвојува од останатите живи битија.

Во Европа, од крајот на 18 век, овој поим главно се однесува на производите на таканаречените „убави уметности“, како, на пример: вајарството, сликарството, архитектурата, графиката, но исто така и музиката, танцот, поезијата и литературата. Подоцна на тоа, меѓу другото, се додават и кујната, кинематографијата, театарот, фотографијата, стрипот, телевизијата, односно дигиталната уметност. Класификацијата на уметностите не е универзална и да се бара единствена класификација се чини невозможно.

Оваа концепција на уметноста како автономна активност, како призвод на предмети од страна на уметници кои се во потрага по убавото, согласно судот на  вкусот, датира од периодот меѓу 18 и 19 век. Но, честопати се смета дека модерната и современата уметност го напуштиле поимот на убавото и на безвременскиот стил за да ги прифатат принципите на трансгресијата.

Наједноставната дефиниција за поимот уметност е дека таа е творештво на човекот. Иако денес под поимот уметност најчесто обично се подразбира визуелна уметност, концептот за тоа што е уметност постојано ќе се менува низ вековите. Можеби најконцизна дефиниција е најопштата - дека поимот уметност се однесува на сите креативни и творечки дејствија на човекот, со исклучок на дејствата директно поврзани за опстанокот и репродукцијата. Од поширока перспектива, уметност е едноставно изведен поим за било кој производ на креативен импулс, од кој произлегле сите други човечки активност, како науката преку алхемијата, и религијата преку шаманизмот. Во есејот „Немаме од што да се плашиме, но...“ од 1961 година, италијанскиот писател Еуџенио Монтале вели дека под уметничко дело се подразбира секој израз што е конкретизиризан во некој предмет што предизвикува естетско задоволство и што е намерно изработен за таа цел.

Уште од Антиката, филозофијата се прашува за природата на уметноста. Платон во неговите дијалози или Аристотел во делото Поетика се прашуваат за уметноста како одраз на убавото, односно естетиката. Сепак, античката естетика понекогаш се разликува од подоцнежните естетики а  грчкиот збор τέχνη (техне), кој е најблискиот еквивалент на зборот  вештина, односно умеење (уметност), во Стара Грција означувал збир на активности подложни на одредени правила. Тој воедно опфаќа знаења, вештини и занаети. Не се сите грчки музи поврзувани со уметностите како што тоа ќе бидат дефинирани подоцна а поезијата, на пример, не се сметала за « техне ». И римската цивилизација не правела јасна дистинкција меѓу доменот на уметноста и оној на знаењата и вештините. Така, кај Галиен, терминот « уметност » означува збир процеси кои служат да се добие некаков резултат:

Со ваквото прифаќање на поимот кое преовладувало сè до крајот на Средниот век, уметноста се спротивставува истовремено на науката сфатена како чисто сознание и на  природата која е производ без сознание . Сè до ренесансата, не постои прецизна разлика меѓу уметник и занаетчија : „уметник“ се нарекувал оној занаетчија кој создавал творби со исклучителен квалитет. Разликата почнала да станува попрецизна кога уметниците почнале да излегуваат од корпорациите за да влезат во академиите. Дури тогаш почнал да се насетува вистинското значење на денешниот поим уметност.

Сепак, поимот уметност онаков каков што денес го прифаќаме се појавил во периодот на Просветителството. Почнувајќи како размисла за сетилата и вкусот, на крајот се утврдила концепција заснована на идејата за убавото. Со Емануел Кант, естетиката добила вистинско значење на една теорија  на уметноста на која романтичното движење ќе и даде парадигматски примери. Тогаш во втор план се става значењето на придржувањето кон правилата и во прв план се истакнува намерата на уметникот кој со својата творба влијае врз сетилата и емоциите.

Но, 20 век, со своите практики и своите идеологии, става под знак прашање сè она што важело претходно. Најпрвин се оспорува постоењето на суштината на уметноста која би се пронашла низ вековите и цивилизациите, а со тоа и сонот за универзална дефиниција. Исто така, се истакнува двосмислениот карактер на односот меѓу  „убавината“ и „уметноста“, на пример кога уметничкото дело ја претставува природата на еден страшен, односно одбивен (неубав), начин . Во есејот „Алеаторична музика“ од 1962 година, италијанскиот писател Еуџенио Монтале тврди дека за современото потрошувачко општество е карактеристичен помиот на конзумирана уметност а не уметност што ја создал некој уметник. На тој начин, самата идеја за можноста за уметност се разводнува, а разликата меѓу оригиналното уметничко дело и сурогатот исчезнува. Слично на него, италијанскиот критичар Еуџенио Батисти вели: „Кога еднаш ќе се урне идејата на сликата или статуата, концертот или операта, и кога уметноста ќе се изедначи со создавањето какви и да било производи, исчезнува разликата меѓу уметникот и занаетчијата, меѓу ремек-делото и утилитарното производство.

Сепак, Класичниот список на уметности, онаков каков што бил предложен во 19 век од страна на Хегел во делото Естетика или филозофија на уметноста, за некои продолжува да биде показател што е уметност. Тука се говори само за пет главни уметности: архитектура, вајарство, сликарство, музика, поезија. Со проширување или со комбинација на вештините овој список може значајно да биде проширен додавајќи му ги на пример вештините како танцот, филмот (честопати нарекуван « седма уметност »), фотографијата, стрипот, итн.

Кавгите во однос на класификацијата на уметностите се многубројни  во историјата на уметноста и во  естетиката. Писателот Клод Роа вака го резимира плурализмот во однос на поимот уметност:

Ако се земе в предвид дека уметноста се состои во тоа да се гради, да се ваја и да се реализираат украсни мотиви, тогаш се чини недискутабилно дали постои или не постои праисториска уметност. Од друга страна, ако на уметноста се гледа како на некаков луксуз наменет за изложби во музеи и галерии, првите луѓе на тоа не ни помислувале. Најпосле, ако уметноста генерално се состои во тоа да им се обраќа на сетилата и на емоциите на оние што ја гледаат, тогаш тешко е авторите на одредени праисториски цртежи како оние во пештерата Ласко да не се категоризираат како уметници. 
Која била функција на скулптурите и сликите на овие уметници не се знае со точност иако се даваат претпоставки дека нивната функција била ритуална, магиска, симболична или поучна. Работата на уметникот тогаш веројатно би била чисто прагматична, сепак без да се исклучи и потрагата по одредена естетика.

Африка е дом на огромен број локални уметности кои се одраз на разноразни култури кои не престануваат да се развиваат со тек на времето. Овие творби биле сметани за вистински уметнички дела особено од почетокот на 20 век, особено под влијание на сликарите претставници на кубизмот. Откривањето на оваа уметност извршило огромно влијание врз западната модерна уметност .
Денес, поголемиот дел африкански дела припаѓаат на приватни колекционери бидејќи во минатото музеите ја занемарувале оваа уметност. Оттогаш до денес интересот за автентичните стари објекти значително пораснал , а со заштитата на УНЕСКО, од почетокот на деведесеттите на 20 век забранет е извозот на маски и статуи надвор од африканскиот континент .
Дрвената маска, која најчесто е приказ на некаков дух долго време се сметала за типичен предмет кој најдобро ја симболизира африканската уметност. Постепено се појавиле други форми и во 1966 се оддржал првиот светски фестивал на црните уметности во Дакар, претставувајќи му го на светот богатството на африканската уметност.. Од 1989, редовно во Дакар се одржува биенале на современата африканска уметност .

Примерот на азискиот континент е добар показател за тешкотијата да се воспостави класификации на историјата на уметноста заснована врз континенти и историски периоди.
Толкав голем збир на уметности присутни во Азија место по историски периоди полесно можат да се класифицираат согласно:

Олмечката култура, помеѓу 1200 п.н.е. и 400 п.н.е., првата од големите цивилизации на Средна Америка, е особено позната поради богатството на иконографијата и техничкиот квалитет на нејзината уметност и била пример и наследство за сите последователни култури. Олмечката уметност е приказ на едно големо мајсторство во доменот на вајарството. Олмечките уметници своите дела ги изработувале во глина, камен и дрво.
Уметноста на Маите се развива во тек на (2000 п.н.е. - 250 г). Таа била под влијание на олмечката цивилизација. Била под влијание и на други средноамерикански култури како онаа на Теотивакан и на Толтеките. Маите се познати по користењето  жад, опсидијан и штукатура.
Уметноста на Астеките (1300-1519) е позната по камените маски, наследени од Толтеките, кои ги користеле за погребни или верски церемонии. Своите храмови и палати ги украсувале со боја. 
Американско-индијанската уметност е форма на уметност која потекнува од Северна Америка. Предметите изработени од вештите занаетчии денес без никаква дилема се сметаат за уметнички дела.

Уметноста на Океанија подразбира древни или современи творби на народите од Меланезија,  Микронезија, Полинезија, како и оние на старите народи од Австралија и Нов Зеланд и другите острови на Пацификот. Од друга страна, во оваа категорија не се класираат творбите на австралиските и новозеландските народи од западно потекло.
Нејзината историја започнува кога првиот бран доселеници, дојдени од Југоисточна Азија, се населил во Австралија и Нов Зеланд, пред околу  години. Најстарите уметнички дела кои се од нив најдени се фигури од камен, столбови украсени со зооморфни мотиви помешани со антропоморфни фигури .

Околу 1500 п.н.е. се појавила цивилизацијата Лапита (според името на едно археолошко наоѓалиште во  Нова Каледонија). Станува збор за една оригинална цивилизација чии творби главно се од домен на грнчарството. Повеќе стотици археолошки лапитски наоѓалишта биле откриени на подрачјето на архипелагот Бизмарковиот Архипелаг, Соломонските Острови, Вануату, Нова Каледонија, Фиџи, Тонга, Самоа, Валис и Футуна.

На секој архипелаг оваа култура се адаптирала на средината и имала свој сопствен развој, сепак не губејќи го единството, На тој начин островите во пацификот задржале одредена културна хомогеност .

Абориџините биле исклучителни сликари, на кора на север во Северните Територии, на ткаенина и платно во централниот дел на пустината. Призната за уметност, се смета дека уметноста на австралиското домородно население е најстарата традиција позната во светот. Најстарите примери на уметничко изразување се случиле пред повеќе од 30000 години.
Цртежите и фигурите имаат свое посебно значење поврзано за митологијата на сонот и може да се сведе на форма на писмо.

Иако географски се наоѓа во Африка, уметноста на Стар Египет, родена пред околу 5.000 години, е еден од главните извори на уметноста во Европа. Тоа е комбинација на стриктни правила со геометриска точност и остра перцепција на природата. Нејзините дела не биле наменети за восхит на луѓето туку биле наменети за задгробниот живот бидејќи се наоѓаат во гробовите на кралевите а подоцна се среќаваат и во оние на личности со не толку значајна општествена улога, со цел душата на починатиот да остане засекогаш жива .
Европската уметност исто така должи многу и на уметноста на Стара Грција. Во прво време (10 век п.н.е.), таа е мрачна и геометриска. Подоцна значително се инспирира од правилата утврдени во египетската уметност, особено во сликарството и вајарството. 
Околу 6 век п.н.е. настанува една вистинска уметничка револуција. Уметниците почнале да излегуваат од правилата наметнати од египетската уметност односно секој дел на некоја целина да се претстави посебно (на пример деловите на човечкото тело) под неговиот најпрепознатлив агол, по цена на тоа претставата да изгледа извештачено. Погазувајќи го ова правило, грчките уметници си дозволиле да претстават анфас на стапало на пример или пак да ја сокријат раката на објектот претставен во профил: така нивните скулптури и слики станале поприродни и не толку стереотипни .
Кон крајот на 6 век п.н.е грчките уметници сè уште се обични занаетчии, но нивните творби буделе интерес кај сè поголем број луѓе. Се правело споредба во заслугите на различните уметнички (занаетчиски) школи, меѓу мајсторите од различни градови. Некои од нив, како Праксител станувале мошне познати и барани. Малку подоцна се случила една друга еволуција: иако сè досега уметниците избегнувале на лицата да им даваат преголема прецизност, оттогаш почнале да ги прикажуваат поинаку, изразувајќи сентимент а со владеењето на Александар Македонски се појавила и уметноста на портретот којашто уметноста на Антички Рим ќе ја преземе и уште повеќе ќе ја усоврши.

Средновековната уметност покрива широк збир на времиња и места, на повеќе од илјада години историја на уметност во Европа, на Блиски Исток и Северна Африка. Таа опфаќа бројни движења и периоди во уметноста, регионални или национални уметности, жанрови, уметнички занаети каки и самите уметници. 
Историчарите на уметност ја класифицираат средновековната уметност по периоди и движења а односите меѓу овие периоди честопати се суптилни. Тие се на пример: Келтска уметност, Ранохристијанска уметност, Уметност на преселбите, Предримска уметност и Римска уметност, Готска уметност и Византиска уметност. Згора на тоа, секоја « нација » или култура од средниот век си имала свој сопствен уметнички израз и индивидуално постоење, како на пример Англосаксонска уметност, Викиншка уметност или Исламската уметност во Шпанија (на пример Алхамбра).
Средновековната уметност вклучува бројни техники како мозаикот и вајарствотота.
Голем број уметнички дела од тој период се од доменот на религијата.

За историчарите, модерна епоха – некогаш наречена и « Модерни времиња » – го опфаќа историскиот период кој почнува со крајот на Средниот век. Француските историчари велат дека истата завршува со Француската револуција.
Уметничката преродба обично се смета дека започнала со Ренесансата во Италија во 15 век. Италијанците тој период го нарекуваат кватроченто. Периодот на ренесансата се протега и низ 16 век имајќи го својот процут во повеќе европски земји. Иако обработува теми од митологијата и античката уметност, таа сепак не претставува враќање назад: има нови техники, новиот политички, социјален и научен контекст, им овозможува на уметниците да иновираат. Повторно се открива и се усовршува перспективата. Се развива техниката на сликарството во масло. Додека во средниот век уметничкиот израз бил свртен кон религијата, во ренесансата центар на внимание е човекот. За првпат уметноста продира во сферата на приватното: делата не се само нарачувани од страна на моќниците на Црквата или државата; тие навлегуваат и во домовите на буржоазијата.

Обично « Барок » се нарекува стилот кој ја наследил Ренесансата на почетокот на 17 век, но овој збор бил употребен дури подоцна, од страна на авторите кои сметале дека овој стил е гротескен и кои сметале дека елементите на античката уметност не треба никогаш да се применуваат поинаку од начинот на кој истите ги применувале Грците и Римјаните . Барокната архитектура станува грандиозна како во случајот со Версајската палата која била имитирана во цела Европа. Сликарството користи повеќе бои и светлина. Кај музиката од таа епоха се појавува операта. Ова движење забележало свој процут во католичката Европа во 18 век .

Во крајот на 18 век и почетокот на 19 век се напуштиле принципите на Класицизмот и се појавил Романтизмот: уметници како Тарнер преку нивната претстава на природата ги евоцираат емоциите на човекот .

Отфрлањето на традициите изродува бројни движења (Реализам, Натурализам, Импресионизам, Симболизам, ...). Постои поголема комплексност во односите меѓу уметниците и купувачите на уметнички дела: Уметникот веќе не сака да се адаптира на вкусовите на неговите клиенти. Доколку тоа и го стои чувствува некој вид понижување. Но ако работи онака како што сака, изолирано, ризикува да се осуди себеси да живее во сиромаштија . Наскоро некои уметници ќе почнат да се издвојуваат и да го презираат потчинувањето на вкусовите на публиката. Во 20 век се јавува јаз меѓу уметниците кои имаат успех и оние неконформистите кои ќе бидат ценети дури после нивната смрт..

Модерната уметност се родила на крајот на 19 век и на почетокот на 20 век. Се појавиле сликите на Пикасо, Анри Матис, Миро, Макс Ернст и бројни движења како Надреализам, Улипо, Нов Бран. Архитекти како Френк Лојд Рајд ја напуштаат догмата на симетријата.

Во Франција со модерното време , сликарите полека се оттргнуваат од салоните и од прегратката на  буржоазијата. Значајна улога играат големите колекционери, галериите и критичарите. Пазарот на уметнички творби се интернационализирал.

Марсел Дишан е основоположник на концептуалната уметност. Иако неговата намера била да излезе од уметноста тој покрај своја волја тој станал предводник на една нова димензија на поимање на модерното вајарство.

Во доменот на сликарството одлучувачки чекор бил направен во десеттите години на 20 век кога Кандински испробал еден нов вид апстрактна уметност, која повеќе не прикажувала субјекти или објекти на природниот свет, реален или имагинарен, туку само форми и бои.

Филозофијата на уметност истовремено е речиси константниот интерес на филозофите за уметноста, уште од античко време, и дисциплина повеќе или помалку прифатена како автономна од крајот на 18 век.. За историчарот на уметност Мишел Бле, постојат два приода на филозофијата на уметност. Од една страна сиот корпус филозофски текстови коишто, уште во Стара Грција се занимавале со прашањата на естетиката (сметано од  Платон до Кант) ; од друга страна, станува збор за дисциплина родена благодарение на Шелинг на почетокот на 19 век.

Теоријата во антиката, онаа на Платон и онаа на Аристотел во Поетиката, се врти околу идејата за мимезисот. Според Аристотел мимезис е уметност да се претстави реалноста; што значи, уметноста се сфаќа како претставување на реалноста и на Убавото. Тргајќи го настрана концептот на мимезисот, кај Кант се појавува првата теорија на уметноста како активност на генијот. Според неговата оригинална идеја, « генијот е вродена диспозиција на духот преку кој природата ги дава правилата на уметноста. ». 
 
Во својата Филозофија на уметноста (1802-1803), Шелинг го отфрла името естетика и објавува дека само филозофијата е таа која може да развие вистинска наука за уметноста. Друго големо име во однос на филозофијата на уметноста е Хегел, кој во својата Естетика (1828-1829) покажува дека целта на таа дисциплина е Убавото и Уметноста, сфатени различно и одвоено од религијата и филозофијата.

Во модерниот период доминираат две поголеми струи: 

Во уводниот дел на романот „Сликата на Доријан Греј“, Оскар Вајлд ги објаснува своите погледи на уметноста, тврдејќи дека уметникот е создавач на убавото и дека целта на уметноста е да се открива самата себе, а да го прикрие уметникот; понатаму, тој тврди дека моралитетот во уметноста постои само како совршена употреба на несовршеното средство; исто така, ниеден уметник нема етничка наклонетост, зашто таа е само манизирам на стилот; понатаму, тој тврди дека уметноста не може да биде морбидна, зашто уметникот може да изрази сè, а како материјал на уметноста се јавуваат и порокот и доблеста; најпосле, тој го изразува ставот дека уметноста е сосема бескорисна, т.е. таа постои само за да ѝ се восхитуваме.

Зборувајќи за потеклото и значењето на уметноста, полскиот писател и филозоф Бруно Шулц вели дека уште во детството човекот доаѓа до одредени слики кои понатаму имаат судбоносно влијание, бидејќи во него создаваат содржини кои се предодредени и ја претставуваат програмата на духот. Овие рани слики на уметниците им ги одредуваат границите на нивното творештво, коешто претставува само дедукција од готови претпоставки. Подоцна, уметниците не откриваат ништо ново, туку само постојано го коментираат тој почетен стих што им е зададен. На тој начин, уметноста не ја открива тајната до крај. Оттука, рационализацијата на уметничкото дело е крај на забавата, осиромашување на проблематиката на делото, зашто уметноста не е крстозборка со скриен клуч кој би можела да го разреши филозофијата. Во уметничкото дело не е пресечена врската на човекот со целоста на неговата проблематика. Притоа, уметноста оперира во предморалната длабочина, во точката каде што вредноста е допрва во состојба на зародиш. Уметноста како спонтан исказ на животот и поставува задачи на етиката – а не обратно. Целта на уметноста не е само да го потврди она што донекаде веќе е воспоставено, зашто тогаш таа би била непотребна. Нејзината улога е да биде сонда спуштена во ненареченото, а уметникот е апарат кој ги регистрира процесите во длабочината, каде што се создава вредноста.

Во својот есеј „Желба“ од септември 1944 година, италијанскиот писател Еуџенио Монтале вели дека уметноста треба да им служи на оние морални и материјални, економски и етички сили кои на крајот од Европа ќе создадат федерална заедница на слободни држави. Притоа, тој нагласува дека под „служи“ не мисли на потчинување, туку дека уметноста треба да стане корисна, зашто уметноста и науката, иако на прв поглед различни, на крајот се разрешуваат во едне заеднички формален, ритмички и стилистички принцип, иако е тешко теориски да се каже како се остварува тој принцип. Според него, постои уметност што се раѓа со топлината и непосредноста на документите, а дури подоцна, потомците успеваат да ја рафинираат и да го фатат нејзиниот стил. Но, постои и уметност што се раѓа запечатена, балсамирана и совршена, во која дури по многу години можеме да го познаеме човечкиот лик. Уметноста вреди онолку колку што во неа и низ неа се изразува онаа сила во нас што е поголема од нас самите. Во есејот „Отворени дела“ од 1962 година, Монтале вели дека во основата на уметничкото дело се наоѓа интенцијата на уметникот, кој секогаш нешто наметнува, иако намерата не му е секогаш јасна ниту нему.

Во својот роман „Портрет на уметникот во младоста“, ирскиот писател Џејмс Џојс ја дефинира уметноста како обид да се разбере природата на нештата и, разбирајќи ја, обид за полека, скромно и постојано изразување на сликата на убавината што сме успеале да ја разбереме. Според него, уметноста ја претставува човековата моќ да ги вообличи материјата и духот за една естетска цел. Понатаму, тој ја дели уметноста на три облици што произлегуваат еден од друг: лирски облик во кој уметникот ја дава својата слика во непосреден однос кон себеси; епски облик во кој ја дава својата слика во посреден однос кон себеси и кон другите; и драмски облик во кој ја дава својата слика во непосреден однос кон другите. Притоа, лирскиот облик е наједноставен вербален израз на еден момент на емоцијата при што во тој момент уметникот е посвесен за емоцијата отколку за себе. Од лирскиот овлик произлегува епскиот облик на тој начин што уметникот размислува за себе како за центарот на еден епски настан и овој облик се развива додека центарот на емоционалната тежа не биде на еднаква оддалеченост од самиот уметник и од другите. Драмскиот облик се достигнува кога животната сила ја исполнува личноста толку многу што таа поприма посебен и недофатлив естетски живот. Тогаш, личноста на уметникот престанува да постои и станува безлична. Естестката претстава во драмскиот облик е животот пречистен во човечката фантазија повторно проектиран од неа. Тогаш, уметникот, како Бога, останува во своето дело или покрај или зад или над него, невидлив и облагороден толку многу што повеќе не постои.

Во книгата „Естетичка скепса“, италијанскиот философ Џузепе Ренси тврди дека естетичкиот суд секогаш е субјективен и дека не може да тежнее кон апсолутното. Тоа произлегува оттаму што никако не може да се оспори некој кој претпочита еден автор од друг, еден композитор од друг. Според него, во уметноста не постојат вистина и заблуда, туку само вкусот на поединецот. Според философот Етјен Жилсон, човечкиот разум не може ниту да го допре процесот на уметничкото создавање, туку тој го оценува уметничкото дело отпосле, дури кога тоа е создадено, но не може да го оценува во текот на создавањето. Поради тоа, во уметноста нема никаква вредност принципот на противречноста. Наспроти науката, која се развива и во која докажаната теза ја побива спротивната, во уметноста една теза не ја укинува спротивната. Слично на него, историчарот на уметноста Серџо Бетини, во современата уметност само нишка ги дели ремек-делото од грдотијата, така што за современата уметност не може корисно да се разговара. Според Ален, уметничкото дело се разликува од занаетчиското дело по тоа што занаетчијата копира некој модел, знае што треба да направи и ги познава средствата што му се потребни за тоа. И уметникот поседува определена идеја, но таа е многу темна и неодредена. Кај него, појдовната точка е поттикот, а не програмата. Патем, таа идеја се преобразува и на крајот не може да се препознае. На тој начин, уметникот се познава себеси дури откако ќе го заврши уметничкото дело, наспроти занаетчијата кој може точно да ја дозира техниката и да ги предвиди крајните ефекти.

Во есејот „Уметноста на претставата“ од 1957 година, Монтале тврди дека не постојат уметности, туку Уметност чиј апсолутен параметар му бега на нашето знаење, а само историски Уметноста се изразува низ уметностите. Во есејот „Уметност за сите“ од 1957 година, тој вели дека прогресот не се одвива паралелно во сите уметнички подрачја, туку одделните уметности може да напредуваат по различни патишта, без никаква синхронизација. Со други зборови, тие може да се одвиваат во идеални времиња кои секогаш не одговараат на историското време.

Во есејот „Бегство од времето“ од 1958 година, Еуџенио Монтале зборува за иднината на уметноста во индустриското општество. Според него, штом пронајдоците на новата уметност ќе постанат декоративни мотиви, ќе биде тешко да се распознае што е уметничко дело, а што предмет за секојдневна употреба. Поради тоа, според него, современата уметност е бегство од времето, трка кон анонимноста, а уметноста се сведува на стил со потполна рамнодушност кон содржината. Оттука, во иднината, уметноста ќе биде само сетилна, акустична, визуелна уметност, предодредена за забава, а не за размислување и дека единствената нејзина публика ќе бидат нејзините творци, уметниците. Слични погледи изнесува и во есејот „Уметност за сите“ од 1957 година, во кој прогнозира дека во иднината бескрајно ќе се зголеми бројот на уметниците, зашто уметничката професија ќе биде привлечна, угледна и профитабилна. Затоа, „производството“ на уметници ќе биде сè поголемо, условено од потребата за продажба на „произведената“ стока.

Според српскиот поет Јован Дучиќ, уметноста е  најголемата творба на човековиот гениј, зашто за неа ниту една дефиниција не е доволно добра и точна. Исто така, на уметноста не ѝ треба толкување, зашто толкувањето не може да ја поправи уметноста. Уметноста не може да се научи, ниту да се објасне, туку може само да почувствува. Поради тоа, таа е супериорна во споредба со останатите творби на човековиот гениј. Само таа се повикува на формите на мислите кои не се општи и сечии, туку се привилегија на определени природи. Според него, нема уметност без убавина, ниту уметноста и убавината можат да се разделат, зашто во спротивно, тоа би било само вештина и виртуозност, а не уметност. Според него, сите уметности отсекогаш биле во служба на религијата. Понатаму, сè што се случувало во уметноста низ вековите било во тесна врска со другите нешта во животот. Уметничката смисла често се развивала без ред, но секогаш била поврзана со општествените појави, а најмногу со моралните промени. Притоа, во уметноста постојат разни форми на убавина (чудно, ново, мисловно, возвишено, необично, порнографско, аморално, итн.) и сето тоа предизвикувало недорабирање меѓу уметниците и нивните современици, особено кога уметниците биле над општеството или кога општеството било културно и морално над уметниците. Понатаму, Дучиќ смета дека развојот на уметноста се одвива постепено, рамномерно и логично така што постојат нови уметници, но нема нови уметности. Секој уметник кој е персонален, тој претставува посебен и нов случај, т.е. нов е само оној уметник кој е израз на самиот себе, независно од претходниците, но и од современиците. Секое уметничко движење има еден голем протагонист и главен иницијатор, кој започнува, изразува сè и сè довршува. Уметничките школи што се создаваат околу таквиот протагонист се само засолниште на бедни епигони. Тој смета дека целата историја на уметноста е историја на развојот на општиот, колективен вкус, т.е. само приказна за тоа што културните луѓе го сметале за убаво во разни периоди.

Шарл Бато во 1746 година го создал терминот „убави уметности“ ( Beaux Arts) во кои според него припаѓале танцот, флорикултурата, вајарството, музиката, сликарството и поезијата. Подоцна на тоа ги додал архитектурата и елокванцијата. Подоцна, овој список претрпел повеќе измени бидејќи разни автори ќе додаваат или одземаат елементи. Италијанецот Рикото Канудо, првиот филмски теоретичар, е првиот кој во 1911 филмот ќе го нарече седма уметност.
Денес, за убави уметности се сметаат следниве активности:

Некои овој список го прошируваат со телевизијата, модата, рекламата или видео игри.

Креативните вештини, односно уметности, често се поделени во повеќе конкретни категории, како н пример декоративни уметности, визуелни уметности, изведувачките уметности и книжевност. Така, сликарството е форма на визуелна уметност додека поезијата е форма на книжевност. Некои примери се следниве:

Уметноста имала голем број најразлични функции во текот на историјата. Нејзината цел е тешко да се определи или да се сведе на еден единствен концепт. Според Клод Леви-Строс, различните цели на уметноста можат да се групираат согласно тоа дали се мотивирани или немотивирани. 

Немотивираните цели на уметноста се оние кои се составен дел од самото човечко битие и не се во насока на исполнување на некои други специфични надворешни цели.

Мотивираните цели на уметноста се свесни и намерни активности изведени од страна на уметникот или креативецот. Тие можат да бидат со намера да донесат некаква социјално-политичка промена, да коментираат некаков аспект во општеството, да изразат одредена емоција или расположение, да искажат одредена лична психологија, да отсликаат некоја друга дисциплина, да помогнат во продажба на одредени стоки и производи (комерцијални уметности) или или нешто да искомуницираат.




#Article 57: Мизар (музичка група) (905 words)


Мизар е македонска рок-група, основана о 1981 година во Скопје, а првите членови на групата биле: Горазд Чаповски (гитара), Ристо Вртев (вокал), Илија Стојановски (бас гитара) и Панта Џамбазоски (тапани). Името на групата, Мизар, на арапски јазик значи: ѕвезда-водилка која на патниците им помага да не се загубат во пустината.

Деби-албумот на групата, насловен едноставно „Мизар“, бил снимен во 1988 година, со тогашните членови на групата: Горан Таневски (вокали), Горазд Чаповски (гитара), Борис Георгиев (тапани), Сашо Крстевски (бас гитара) и Катерина Велјановска (клавијатури). Продуцент на албумот бил Горан Лисица-Фокс. Албумот го донел незаборавниот хит „Девојка од бронза“. Групата снимила многу демо-снимки, а некои од нив се мошне различни од студиските  верзии, како на пример, пократката верзија за „Градот е нем“ која, за разлика од студиската, е снимена само на македонски јазик. Во 1991 година, групата го објавила вториот албум „Свјат Dreams“ кој ја донел необичната обработка на „Sweet Dreams“ на Јуритмикс, обработката на народната „1762 лето“ и песната „Дом“ на Ристо Вртев, првиот пејач на Мизар, денес водач на Архангел. По снимањето на албумот, групата ја напуштил пејачот Горан Таневски, кој бил заменет од пејачката Нора. Со Нора е снимена и последната песна на Мизар - „The Fog“, која всушност претставува преработка на песната „Магла“, од првиот албум. Кон крајот на 1991 година, групата престаналаа со работа. Тогаш, Таневски се посветил на организација на концерти, Каевски ја обновил својата група „Cyborg“, a Чаповски заминал во Австралија, каде во 1993 година ја основал групата „Кисмет“.

По објавувањето на неколку албуми, во 1999 година, Чаповски се вратил во Македонија и продолжил да работи со „Кисмет“ и заедно со останатите членови на групата го поттикнале снимањето на дискот „Tribute To Mizar“ (2001) на кој песните на Мизар биле обработени од македонски алтернативни групи, како: Ден потоа, Синијак, Music Makers, Ataraxia, No Name Nation, Мајаковски, Brainless Genius и други. Издавачката куќа Lithium Records, во почетокот на 2003 година, повторно ги објавила првите две плочи на „Мизар“ (како компакт-дискови), кои содржеле и претходно необјавени демо и концертни снимки.

Во почетокот, групата била повеќе ориентирана кон рок музиката. Но, во 1985 година, на местото на Ристо Вртев, како пејач дошол Горан Таневски, а како клавијатурист Слободан Стојановски. Истата година, групата снимила неколку демо песни и тргнала на југословенска турнеја, заедно со „Laibach“ и „Дисциплина кичме“. Тогаш, групата го променила и стилот, и под името „Мизар-второ откровение“ нудела музика заснована на старословенското пеење, македонскиот фолклор, византиската традиција и дарк-рокот.

Во 2002 година се родила идејата за повторно собирање на групата поради спектакуларно службено збогување. Наскоро, тие се собрале под името „Мизар-трето откровение“, при што во групата се собрале сите музичари кои членувале во неа во различни фази. На почетокот на 2003 година година, „Мизар“ го објавил синглот „Почесна стрелба“, кој во многу кус период ги срушил сите рекорди на популарност. Албумот „Кобна убавина“ бил сниман од јануари до јули 2003 година, во студиото „Тралала“, под продуцентската палка на Горазд Чаповски и Горан Трајкоски, а бил мастериран во љубљанското „Метро“, од страна на Јанез Крижај.

Во летото 2006 година, Горан Трајкоски бил заменат со Горан Таневски. Во ноември истата година, „Мизар“ настапил во Белград и го најавил новиот албум со Таневски како пејач. Албумот „Поглед на цветната година“ бил завршен и објавен во 2007 година.

Во 2010 година бил објавен следниот албум на „Мизар“, насловен како „Детето и белото море“. Албумот е составен од 10 теми со мотиви од македонската милениумска звучна традиција, збогатена со старословенско пеење, македонски фолклор, византиска традиција и дарк звук. Албумот бил создаден со нов состав на групата, во кој, од оригиналните членови на групата, свирел само Горазд Чаповски. Инаку, во креирањето на албумот учествувал и македонскиот византиски хор „Хармосини“.

На 6 март 2014 година, групата настапила како предгрупа на концертот на „Симпл мајндс“ (Simple Minds), одржан во салата „Кале“, во Скопје. Исто така, Чаповски го најавил излегувањето на новиот албум, наречен „Шарена крава“, снимен во студиото „До-ре-ми“. Притоа, во новата постава на „Мизар“ биле и Зоран Ориѓански, Пеце Китаноски и Сашо Гигов - Гиш. На овој албум, групата им се вратила на рок-корените, ослободувајќи се од македонската традиционална музика и патриотизмот. Како прв сингл од албумот бил издадена песната „Indian summer“, а на песната „Небо“ гостувала пејачката Јана Бурческа, која претходно била дел од шоуто за музички таленти „Македонски идол“.

На 26. јуни 2015 година излегол документарниот филм „Мизар: Ѕвезда на надежта“, вклучувајќи интервјуа со првите членови на „Мизар“ и разговори за досега непознатиот период на групата: почетоците во 1981 до 1986 година. Пред документарниот филм, се сметало дека групата е основана во 1983 година. До ден-денес, Чаповски остана единствениот постојан член на „Мизар“ од основањето во 1981 година.

Во 2014 година е снимен краткометражниот документарен филм „Мизар - ѕвезда на надежта“ чиј автор е Марко Џамбазоски. Ова е воедно и првиот документарен филм за Мизар, кој го раскажува почетниот, можеби најнепознатиот период на Мизар, од 1981 година до снимањето на првиот албум во 1988 година. Филмот е заснован на сеќавањата на членовите на Мизар од тој период: Горазд Чаповски, Панта Џамбазоски, Горан Таневски, Илија Стојановски и Слободан Стојков. Филмот беше прикажан на неколку интернационални филмски фестивали како што се: Стариград Пакленица (Хрватска), ДОРФ (Хрватска), Скопскиот филмски фестивал (Македонија), МакеДокс (Македонија), КРАФ (Србија) и други.

Покрај овој филм, за „Мизар“ се говори и во документарниот филм на Владимир Петровски - Картер, „Македонскиот рокенрол“, којшто сведочи за целокупната македонска рок сцена од нејзиното настанување па сè до 2000-тите години. Филмот беше прикажан на интернационалниот филмски фестивал „Синедејс-М“ во Скопје.




#Article 58: Кинематографија на Македонија (1999 words)


Филмското производство во Македонија започнало спонтано во почетокот на XX век, како индивидуални опити на поединци кои беа фасцинирани со новиот медиум на подвижните слики. Браќата Јанаки и Милтон Манаки во 1905 година, само една деценија по појавата на филмот, со нивната 35 мм филмска камера Bioscope No. 300, производство на Charles Urban Trading Co., ги направија првите филмски снимки не само во Македонија туку и на Балканот.

Пионерскиот подвиг на Манакиевци ќе го продолжи Арсениј Јовков, снимајќи го во 1923 година филмот Македонија со јасно профилирана свест за национална кинематографија. Првите обиди, пак, за организирана филмска продукција се направени во рамките на филмското одделение на Хигиенскиот завод од Скопје, кој во 1931 година започнува со сопствена филмска продукција. Пред Втората светска војна во Македонија живнува и аматерското производство на филмови.

Филмската продукција како базичен дел на институционално организираната кинематографија, во Македонија се раѓа во 1947 година со формирањето на Вардар филм. Со основање на оваа продуцентска куќа, Македонија се здоби со своја национална кинематографија.

Со почетните скромни кадровски и технички можности производството на филмови брзо се развивало. Постопено се ширела техничката база, а голем број вработени се специјализирале за комплетирање на филмското производство. Тоа доведува до зголемување на филмската продукција, и со текот на времето, и до оспособување за производство на сите филмски видови и жанрови.

Во развојот на филмската продукција во Македонија, особено влијание одиграле филмските творци кои кон средината на 60-тите можеле да имаат статус на слободни (самостојни) филмски работници, кои потем на различни начини се организирале, се здружувале меѓу себе или, пак, соработувале со државната продуцентска куќа со склучување на посебни договори. Како резултат на овој статус на филмските автори, зачетоците на првичните приватни облици во филмското производство во Македонија се појавија за првпат, уште во 1968 година, кога на иницијатива на неколку филмски работници била формирана Филмската Работна Заедница (ФРЗ). Така започнува конкуренција меѓу Вардар филм, кој дотогаш бил монополска организација, и ФРЗ, што силно ја развива македонската филмска продукција и во квантитативна и во квалитативна смисла.

Со згаснувањето на Филмската Работна Заедница, продуцентски иницијативи пројавиле и Македонија филм и Градски кина - Скопје, покрај единствениот државен продуцент Вардар филм. Овие три институции одвреме-навреме влегуваа во копродукции.

Со развојот на филмското производство а, особено, со новите општествено-политички и економски односи по осамостојувањето на Македонија, дојде до експанзија на приватните продуцентски активности. Така од 1991 година во Македонија се оформени голем број приватни продуцентски куќи кои, со поголем или помал успех, работат и денес.

Историјата на филмографијата во Македонија започнува уште на почетокот на XX век, со донесувањето на првата камера на Балканот од страна на браќата Манаки. Иако македонскиот филм нема голема продукција, сепак остварувањата се значајни бидејќи го следат развитокот на македонскиот социо-бит.

Започнува креативната историја на филмот во Македонија. Според сеќавањата на Милтон Манаки, Јанаки Манаки ја купува филмската камера Bioscope производство на Charles Urban Trading Co. Со таа камера во родната Авдела, Гребенско, браќата ги снимаат првите „живи слики“ не само во Македонија , туку и на Балканот . За навек ќе останат забележани нивната 114 години стара баба Деспина , жени како сноват основа за ткаење и училиштен час на отворено.

Премиера на вториот македонски игран филм „Волчја ноќ“ и учество на овој филм на Филмскиот фестивал во Пула. Славко Јаневски добива „Златна арена“ за сценарио. Режисер на филмот е Франце Штиглиц.

Премиера на третиот игран филм на „Вардар Филм“ , Малиот човек во режија на Жика Чукулиќ. Исто така снимени се и првите краткометражни играни филмови Сонце зад решетки на Славко Јаневски , Бунт на куклите на Димитрие Османли и Подарок од веселиот молер на Димитар Ќостаров.

Снимен е првиот македонски игран филм во боја и тоталскоп техника Мис Стон во режија на Жика Митровиќ. На фестивалот во Пула , следната година , Петре Прличко и Олга Спиридоновиќ добиваат Златни Арени за главна машка и најдобра женска улога. Филмот доби почесни дипломи на фестивалите во Единбург 1960 и Њу Делхи 1961 година.

Производството на Вардар Филм бележи мала стагнација. Освен големиот број на документарни филмови снимен е и краткометражниот игран филм Давид, Голијат и петел на Славко Јаневски.

Премиера на два нови играни филмови: Мирно лето, прв филм сниман од македонски режисер , Димитрие Османли, како и прва македонска филмска комедија и Солунските атентатори на Жика Митровиќ. На фестивалот во Пула , Солунските атентатори ја доби традиционалната награда на публиката Елен а Диме Шумка доби награда за сценографија.

Снимен е филмот Под исто небо на Љубиша Георгиевски и Миомир Мики Стаменковиќ. Одржан е првиот републички фестивал на аматерски филмови. Отпочнува со работа Телевизија Скопје.

Во продукција на Вардар филм снимен е играниот филм Денови на искушение во режија на Бранко Гапо, според драмата Црнила на Коле Чашуле.

Одржани се премиерите на играните филмови Денови на искушение и До победата и по неа на Жика Митровиќ. Сценаристот Симон Дракул за филмот До победата и по неа доби Златна арена на фестивалот во Пула 1966 година.

Реализирани се дури три играни филмови: Мементо во режија на Димитрие Османли , Каде по дождот на Владан Слијепчевиќ кој на фестивалот во Авелино ја доби наградата Lanceno d'Oro и Македонска крвава свадба во режија на Тале Попов. Никола Лазаревски за работата во овој филм доби награда за сценографија на фестивалот во Пула 1968 г.

Формирана е филмска работна заедница за снимање на филмови ФРЗ. Снимен е играниот филм Планината на гневот во режија на Љубиша Георгиевски.

Во продукција на ФРЗ е снимен играниот филм Време без војна во режија на Бранко Гапо кој доби специјална диплома за режија во Пула 1969 година, Сребрен медал за режија во Авелино 1972, како и наградите 11 Октомври за снимателот Љубе Петковски и 13 Ноември за режисерот Бранко Гапо. Вардар филм го реализира играниот филм Републиката во пламен на Љубиша Георгиевски.

Во продукција на Вардар филм е снимен играниот филм Цената на градот во режија на Љубиша Георгиевски.

Една од најбогатите години на македонската кинематографија. Вардар филм ги реализира играните филмови Македонскиот дел од пеколот на Ватрослав Мимица и Црно семе на Кирил Ценевски кој ги освои наградите Златна арена за режија и Златна арена за најдобра машка улога за Дарко Дамевски во фестивалот во Пула , Жар птица на фестивалот во Москва за најдобра дебитантска режија и на фестивалот во Авелино 1972 , награда Lanceno d'Oro. Снимен е и првиот македонски цртан филм Ембрион No. М на Петар Глигоровски. ФРЗ бележи уште еден игран филм Жед во режија на Димитрие Османли.

Уште еден игран филм во продукција на ФРЗ: Колнати сме Ирина (Татко) во режија на Коле Ангеловски. На фестивалот во Пула композиторот Томислав Зографски доби Златна Арена за музиката во овој филм.

Премиера на филмот Јад во режија на Кирил Ценевски. За снимателската работа во овој филм Љубе Петровски добива Златна арена на фестивалот во Пула. Филмот добива и Специјална награда на фестивалот во Карлови Вари во 1976.

Почнува со работа Кинотеката на Македонија. Премиера на играниот филм Најдолгиот пат на Бранко Гапо кој на фестивалот во Пула добива Голема сребрена арена а Киро Билбиловски Сребрена арена за камера.

Снимени се два играни филма: Пресуда на Тале Попов и Исправи се, Делфина на Александар Ѓурчинов, кој покрај Бронзената арена за режија и Сребрената арена за главна женска улога на фестивалот во Пула, освои и повеќе меѓународни признанија.

Документарниот филм Дае на Столе Попов е номиниран за Оскар, а претходно стана лауреат на Фестивалите во Белград и Оберхаузен. Жиријата во Мелбурн 1979 и Лондон 1980 година му доделија специјални награди.

Два нови македонски играни филмови: Време, води на Бранко Гапо и Оловна бригада на Кирил Ценевски, кој на фестивалот во Пула доби Златна арена за снимателска работа на Мишо Самоиловски.

Играниот филм Црвениот коњ на режисерот Столе Попов на фестивалот во Пула освои Златна арена за сценографија на Властимир Гаврик.

Снимен е играниот филм Јужна патека во режија на Стево Црвенковски.

Снимен е филмот Нели ти реков на режисерот Стево Црвенковски , а во реализација на Вардар Филм и Телевизија Скопје.

Голем успех на филмот Среќна Нова '49 на Столе Попов. Има добиено многу награди од кои: Голема златна арена, Златна арена за најдобро сценарио, Златна арена за најдобра споредна машка улога на Душко Костовски, Златна арена за музика на Љупчо Константинов на фестивалот во Пула, на Нишките средби награда за најдобро глумечко остварување на Мето Јовановски, награда за најдобар глумец натурш-чик на Кире Симоновски, Златна плакета за сценографија на Никола Лазаревски во Младеновац и многу други.

Играниот првенец на режисерот Владимир Блажевски, Хај-Фај на фестивалот во Пула доби две Златни арени за режија и за монтажа на Петар Марковиќ.

Втора комедија во македонската кинематографија: Викенд на мртовци во режија на Коле Ангеловски.

Играниот филм „Тетовирање“ на режисерот Столе Попов на фестивалот во Херцег Нови добива прва награда за режија, Златна мимоза.

ТФРЗ Пегаз го реализира својот прв игран филм Македонска сага во режија на Бранко Гапо. На меѓународниот фестивал на филмската камера Браќа Манаки '93 снимателот Владимир Самоиловски ја доби наградата за дебитантско остварување.

Голем успех на македонската кинематографија. Филмот Пред дождот на режисерот Милчо Манчевски стана лауреат на филмскиот фестивал во Венеција, освојувајќи го Златниот лав. Филмот набргу доживува успех на сите фестивали каде е прикажан. Најголем успех на македонската кинематографија. Филмот Пред дождот е номиниран за Оскар во категорија на не-англиско говорно подрачје. Освен таа номинација , филмот продолжува со жетва на награди на голем број филмски фестивали низ целиот свет. Димитрие Османли го реализира играниот филм Ангели на Отпад.

  

Премиера на играниот филм Gipsy Magic/Џипси Меџик на Столе Попов. Исто така снимен е и првенецот на режисерот Антонио Митриќески Преку езерото.

Младите режисери Александар Поповски и Дарко Митревски го реализираат својот прв игран филм под работен налов Wake up dead man а официјален Збогум на 20 век . На различни локации во Скопје, Амстердам, Њујорк и Истанбул е снимен и играниот првенец на Ацо Станковски, Маклабас. Ацо Станковски се јавува како режисер и сценарист на филмот.

Се одржува премиерата на играниот филм „Време, живот“ во продукција на „Носталгија филм“ и МРТВ (сценарист е Русомир Богдановски а режисер Иван Митевски). Во фаза на реализација е и долгометражниот експериментален филм „Судијата“ на Жанета Вангели во македонско-германска копродукција.

Премиерно се прикажани долгометражниот игран филм „Омнибус А“ (продукција „Вардар филм“, режисери Маја Младеновска, Огнен Димитровски, Борјан Зафировски и Марија Џиџева) и документарните филмови „Копнеж по глината“ (продукција „Пегаз“, сценарио Мите Ноневски, режија Љупчо Тозија) и „Богородица 90“ (продукција „Вардар филм“, режија Лаки Чемчев), како и документарниот филм „Вета“ (продукција „Небото е лимит“, сценарио и режија Теона Митевска).

Филмот на Милчо Манчевски „Прашина“ го отвори фестивалот во Венеција. Премиерно е прикажан филмот во македонско-белгиско-француска копродукција „Одмазда“, во режија на Јан Хинтјенс и Слободан Деспотовски, кој е воедно и сценарист на филмот.
                     

Играниот филм „Како лош сон“ во режија на Антонио Митриќески влезе во постпродукција. Започнува снимањето на играниот филм „Тајната книга“ во режија на Владо Цветановски, а по сценарио на Јордан Плевнеш и Љубе Цветановски. Финални подготовки пред почетокот на снимањето на играните проекти „Глува куќа“ во режија на Иво Трајков, како и на филмот „Како убив светец“ во режија на Теона Митевска.

Играниот филм „Како лош сон“ на Антонио Митриќески ја имаше светската премиера на Филмскиот фестивал во Монтреал. Играното деби на Теона Митевска „Како убив светец“ се прикажа на фестивалот во Ротердам, додека краткометражниот игран филм „Бубачки“ на Игор Иванов-Изи влезе во офоцијалната конкуренција на 54. Берлински филмски фестивал. Започна снимањето на „Година на надежта“ на Светозар Ристевски и „Бал-кан-кан“ на Дарко Митревски.

Исклучително плодна година за македонската кинематографија. Беа реализирани 4 долгометражни играни филмови: „Како убив светец“ на Теона Митевска, „Големата вода“ на Иво Трајков, „Илузија“ на Светозар Ристевски и „Бал-кан-кан“ на Дарко Митревски. Играното деби на Сергеј Станојковски, филмот „Контакт“ влезе во пост продукција. Започна снимањето на краткиот игран филм „Просечна брзина“ на режисерот Наум Михајловски.

Македонската кинематографија бележи две филмски остварувања: краткиот игран филм Остани исправен на Кристијан Ристески, со премиера на Скопскиот филмски фестивал и играниот филм Контакт на Сергеј Станoјковски, со кој се затвора филмскиот фестивал Браќа Манаки во Битола.

Започнува снимањето на филмот „Коски“ на Милчо Манчевски, на локации во Скопје, за чији потреби е изграден речиси цел филмски град.




#Article 59: Прашина (филм) (449 words)


Прашина е македонски филм од 2001 година, во режија на Милчо Манчевски кој е автор и на сценариото. Главните улоги ги играат: Џозеф Фајенс, Дејвид Венам, Адријан Лестер, Ен Броше, Розмари Марфи, Салаетин Билал и Николина Кујача, а музиката е дело на Кирил Џајковски. Во подготовката за снимањето на филмот, Манчевски и неговата екипа направиле обемно истражување за Дивиот Запад и за Отоманското царство, консултирајќи над 160 книги и статии за тој период.

Еџ (го игра Лестер) е ситен крадец од Њујорк кој упаѓа во станот на осамената старица Енџела (ја игра Марфи). Таа му го крши носот и го принудува да ја слуша нејзината животна приказна, кажувајќи му дека поседува многу златници. Притоа, таа претрпува инфаркт и Еџ ја носи на болница. Енџела му раскажува за двајцата браќа од Дивиот Запад, Лук (го игра Венам) и Илајџа (го игра Фајенс) кои се воодушевени од проститутката Лилит (ја игра Броше). Илајџа и Лилит се венчаваат и добиваат дете кое набргу умира. Лук оди во Европа и за време на едно кино-претстава во Париз дознава за борбите на македонските востаници во Отоманската империја. Привлечен од богатата награда за главата на водачот на востаниците, наречен Учителот (го игра Јовановски), тој оди во Македонија каде ѝ се приклучува на една арнаутска банда. Тој успева да го зароби Учителот, но во тој миг турската војска ја напаѓа бандата, а Илајџа тешко го ранува Лук во градите. Браќата се заробени од турската војска, но потоа се ослободени. Ранетиот Лук го среќава бремената сопруга на Учителот, Неда (ја игра Кујача), која го лекува. Додека закрепнува, Лук постојнао мисли на Лилит со која имал љубовна врска за време на нејзиниот брак со Илајџа. Еден ден, во селото пристигнува турската војска, носејќи ја пресечената глава на Учителот. Тогаш, свекорот на Неда му дава златници на Лук и тој го напушта селото. Него повторно го пронаоѓа Илајџа и му кажува дека бремената Лилит извршила самоубиство. Тогаш, нешто се прекршува во лошиот Лук и тој се враќа во селото кое го затекнува запалено, а многу од селаните се убиени. Лук оди во таборот на турската војска и се обидува да ја ослободи Неда со златниците, но сакајќи да убие еден турски војник, тој смртно ја ранува Неда. Тогаш, разјарениот Лук почнува да ги убива турските војници; Неда се пораѓа и умира, а во тој миг погинува и Лук. Најпосле, на местото пристигнува Илајџа кој го зема бебето со себе. Додека Енџела лежи во болницата, Еџ оди во нејзиниот стан и ги наоѓа златниците. Тој редовно ја посетува Енџела во болницата и следејќи ја нејзината приказна дознава дека таа е бебето на Неда. Кога умира Енџела, Еџ го кремира нејзиното тело и пепелта ја носи во нејзината родна земја. 

 на 




#Article 60: Милчо Манчевски (391 words)


Милчо Манчевски — македонски филмски режисер, сценарист, писател, фотограф. Њујорк тајмс го вклучи неговиот филм Пред дождот (1994) во листата на 1000 Најдобри филмови некогаш направени Тој предава на Feirstein Graduate School at Brooklyn College of the City University of New York. Како дел од неговите претходни наставни позиции ги вклучуваат Шангајскиот универзитет во Кина, ВГИК во Москва, ЕИЦТВ во Куба, Универзитетот во Ваљадолид, Институтот за напредни студии Унгарија и Тиш Школата за уметности на Универзитетот во Њујорк.

Милчо Манчевски е роден во Скопје. Студира Историја на уметноста и археологија на Филозофскиот факултет при Универзитетот Св. Кирил и Методиј во Скопје. Како американски стипендист во 1982 година дипломира на факултетот за филм и фотографија во Карбондејл, Илиноис. Од 1985 година, Манчевски живее во Њујорк и во Скопје. Во 2007 година ја добива титулата Амбасадор на културата на Република Македонија, а во 2012 година е прогласен за Национален уметник на Република Македонија
Летото 2015 година, Манчевски е претседател на жири-комисијата за доделување на наградата „Леопарди на утрешнината“, во категорија на кратки и средни филмови од млади автори во состав на фестивалот Локарно, еден од најстарите филмски фестивали.

Тој е автор на рекламниот спот за убавините на Македонија, под наслов „Македонија вечна.“

Манчевски е автор на книгата „Духот на мајка ми“, куси раскази „Слики, Зборови и Лаги“ (2015), есеи „Вистина и проза:Белешки за (исклучителната) верба во уметноста (2012) како и четири книги со фотографии „Улица“ (1999), „Улица“ (2003), „Пет капки сон“(2010) и „Таму“ (2020).

Манчевски е добитник на повеќе награди и признанија, и тоа: за филмот Пред дождот наградата „Златен лав“ за најдобар филм на Фестивалот во Венеција (1994), номинација за наградата „Оскар“ за најдобар филм од странско говорно подрачје (1995), наградата „Сребрен кондор“ за најдобар филм од странско говорно подрачје во Аргентина (1996); за 1.73  награда за најдобар експериментален филм; спотот Тенеси прогласен е за најдобар видео запис според американската музичка телевизија и вброен меѓу стоте најдобри видео записи од магазинот „Ролинг Стоун“. 

Манчевски е добитник и на неколку државни признанија: 11 Октомври (1995), Мајка Тереза за хуманитарна работа и Амбасадор на културата на Република Македонија (2007), што ја доделува Владата на Република Македонија.

На 11 март 2014 година, на универзитетот „Браун“ во Роуд Ајланд, САД, започна ретроспектива на филмското творештво на Манчевски, под наслов: „Денови на Манчевски: Мајчин дожд“. Во рамките на ретроспективата се прикажани филмовите: „Прашина“, „Мајки“ и „Пред дождот.“




#Article 61: Србија (11911 words)


Србија (српски: Србија или Srbija) — држава на Балканскиот полуостров и во Средна Европа, опфаќајќи го јужниот дел од Панонската Низина и централниот Балкан и лежејќи меѓу истоимениот масив и Карпатите на исток, Динарските Планини на запад, и долината на Морава - важен геостратешки патен правец кој оди према југ кон Солун и источно кон Мала Азија. Релативно кон нејзината историја, култура и релативно мала територија, Србија е различна во нејзиниот транзиционален карактер. Државата нема излез на море и се граничи со Унгарија на север, на исток со Романија и Бугарија, на југ со Република Македонија, на југозапад со Црна Гора, и на запад со Босна и Херцеговина, и Хрватска. Исто така се граничи со Албанија преку спорниот регион Косово.

Српското население брои околу 7 милиони, од кои повеќето се православни христијани. Главниот град на Србија, Белград, е еден од најстарите европски градови, и еден од најголемите во источно-Средна Европа.

Населена уште од палеолитското време, територијата на денешна Србија се соочила со словенски миграции кон Југоисточна Европа во 6 век, со што се воспоставиле неколку регионални држави во раниот среден век. Српското Кралство добило признавање од Рим и Цариград во 1217 година. Државниот статус бил зголемен кога земјата била прогласена за царство, во 1346 година. До средината на 16 век, целата територија на модерна Србија била ставена под османлиска управа, понекогаш прекинувана од страна на Хабсбуршката династија, која почнала да се шири кон Централна Србија од крајот на 17 век, додека ја одржувала својата моќ во Војводина. Во раниот 19 век, Српската револуција воспоставила народна држава како прв регион кој имал уставна монархија, каде пополека ја проширила својата територија и го пионирала пресекувањето на феудализмот во Европа. По катастрофалните случувања во Првата светска војна, и здружувањето на Хабсбуршка Војводина и Срем со Србија, била основана Југославија со другите јужнословенски народи, која постоела во неколку различни формации до 1990-тите години, кога била формирана унија со Црна Гора и мирно распуштена во 2006 година. Во февруари 2008, парламентот на Косово прогласил независност од Србија, кое добило мешани одговори од страна на меѓународните заедница.

Унитарна парламентарна уставна република, Србија е членка на ООН, Совет на Европа, ЦЕРН, ОБСЕ, Партнерство за мир, Организација за црноморска економска соработка, ЦЕФТА и СТО. Од 2014 година, земјата преговара за пристапот во ЕУ со перспектива за влез во Европската унија до 2025 година. Србија страдала од демократско отстапување во последниве години, и забележала пад во извештаите на Фридом хаус од 2019 година. Од 2007 година, Србија формално се придржува кон политиката на воена неутралност. Земјата обезбедува социјална сигурност, универзална здравствена заштита и основно и средно образование без школарина на своите граѓани. Економијата е со висок среден приход со доминантност во услужниот сектор проследен по големина од страна на индустрискиот сектор и земјоделскиот сектор. Земјата е рангирана релативно високо според индексот на човековиот развој (66), индексот за социјален напредок (45), како и глобалниот индекс на мирот (54).

Потеклото на името Србија е нејасно. Историски гледано, авторите ги споменуваат Србите и Лужичките Срби на различни начини: Сурби, Суурби, Србилој, Зериуани, Сораби, Сурбен, Сарби , Србии, Сербој, , Сурби, Сорбен, итн. Овие автори ги употребиле овие имиња кои се однесуваат на Србите во областите каде што нивното историско (или сегашно) присуство не било спорно (особено на Балканот и Лужица) , но постојат и извори кои ги споменуваат истите или слични имиња во другите делови на светот (особено на Кавказот).

Протословенскиот збор сърбъ  е различно поврзан со рускиот пасерб, украинскиот присербитися, индоарискиот sarbh, латинскиот sero и грчкиот siro. Полскиот јазичар Станислав Роспрон (1906-1982) го извел етнонимот Србин од србати. Лорскиот научник Х. Шустер-Шуц сугерирал врска со протославистичкиот глагол срб со сёрбать (руски) сьорбати (украински), сёрбаць (белоруски), srbati (словачки).

Од 1945 до 1963 година официјалното име за Србија било Народна Република Србија, подоцна преименувано во Социјалистичка Република Србија од 1963 до 1990 година. Од 1990 година, официјално име на државата е Република Србија. Меѓутоа, од 1992 до 2006 година, официјалните имиња на земјата во која Србија учествувала биле најпрвин Сојузна Република Југославија, а потоа и Србија и Црна Гора.

Археолошки докази за постоење на палеолитски населби на територијата на денешна Србија се ретки. Фрагмент од човечка вилица кој бил пронајден во Сиќево (Мала Баланица) се верува дека е стар до 525,000—397,000 години.

Околу 6,500 години п.н.е., за време на неолитот, Старчевачката и Винчанската култура постоеле во околината на денешен Белград и доминирале во поголемиот дел на Југоисточна Европа, (како и во делови на Средна Европа и Мала Азија). Две важни археолошки наоѓалишта од овој период, Лепенски Вир и Винча-Бело Брдо, се наоѓаат во близина на брегот на Дунав.

За време на железното време, локалните племиња Трибали, Дарданци и Аутаријати се сретнувале од античките Грци за време на нивната културна и политичка експанзија во регионот, од 5 до 2 век п.н.е. Келтското племе Скордисци се населило низ целата област во 3 век п.н.е. и формирало племенска држава, градејќи неколку утврдувања, вклучувајќи го и нивниот главен град во Сингидунум (денешен Белград) и Наисос (денешен Ниш).

Римјаните освоиле голем дел од територијата во 2 век п.н.е. Во 167 п.н.е. била основана римската провинција Илирик, а остатокот бил освоен во околу 75 п.н.е., формирајќи ја римска провинција Мезија; денешниот регион Срем бил освоен во 9 п.н.е. и Бачка и Банат во 106 година. Како резултат на тоа, територијата на денешна Србија се протегала целосно или делумно над неколку поранешни римски провинции, вклучувајќи ги и Мезија, Панонија, Превалитана, Далмација, Дачија и Македонија.

Главните градови на Горна Мезија (и пошироко) биле: Синидунум (Белград), Виминациум (сега Костолац), Ремезијана (сега Бела Паланка), Наисос (Ниш) и Сирмијм (сега Сремска Митровица), од кои вториот служел како римски главен град за време на Тетрархијата. Седумнаесет римски цареви се родени во областа на денешна Србија. Најпознат од нив бил Константин Велики, првиот христијански цар, кој издал едикти за верска толеранција низ целото царство.

Кога Римското Царство било поделено во 395, поголемиот дел од Србија останало под Источното Римско царство, додека северозападните делови биле вклучени во Западното Римско царство. Јужните Словени од 6 век, во голем број се преселиле во европските провинции на Византија и се споиле со локалното романизирано население кое постепено се асимилирало.

Србите, како словенско племе кое се населило на Балканот во 6 или почетокот на 7 век, основале Српско кнежевство до 8 век. Во 822 било забележано дека Србите живееле во поголемиот дел од Римска Далмација, нивната територија која опфаќа она што денес е југозападна Србија и делови од соседните земји. Во меѓувреме, Византија и Бугарија држеле и други делови од територијата. христијанството било признаено од страна на српските владетели во околу 870 година, а до средината на 10 век српската држава се проширила кон Јадранското Море од Неретва, Сава, Морава и Скадар. Помеѓу 1166 и 1371 година, во Србија владеела династијата Немањиќ (чиешто наследство е посебно негувано), под кое државата била издигната во кралство (и кратко во царство) и Српската епархија во автокефална архиепископија (преку напорите на Свети Сава). Спомениците од периодот на династијата Немањиќ преживуваат се преживеани во најголем дел (неколку се светски наследства). Во текот на овие векови српската држава (и влијанието) значително се проширило. Во северниот дел, Војводина, владеело Кралството Унгарија. Периодот познат како Пад на Српското Царство кулминирал со Битката на Косово (1389) против Отоманското Царство. Српското Деспотство конечно било освоен од страна на Османлиите во 1459 година. Отоманската закана и евентуалното освојување забележало големи миграции на Србите на запад и на север.

Територијата на денешна Србија во составот на Османлиското Царство била во периодот од 15 век до 20 век. Во составот на царството најпрвин биле вклучени југоисточните делови на Србија, околу градот Ниш. Веќе во 1459 година целото Српско деспотство, а во периодот од 1526 до 1552 година и цела Војводина. Османлиското Царство издвојувало големи победи во Маричката битка во 1371 година и Косовската битка во 1389 година.

Во сите српски земји освоени од страна на Османлиите, родното благородништво било отстрането, а селанството било зафатено од османлиските господари, додека голем дел од свештенството побегнало или било ограничени на изолираните манастири. Според отоманскиот систем, Србите, како христијани, се сметале за пониска класа на луѓе и биле подложени на тешки даноци, а дел од српското население доживеало исламизација. Српската Патријаршија во Пеќ била укинета во 1463 година, но повторно била воспоставена во 1557 година.

По губењето на државноста, српскиот отпор продолжил во северните региони (денешна Војводина), под титуларни деспоти (до 1537), и популарните водачи како Јован Ненад (1526-1527). Од 1521 до 1552 година, Османлиите го освоиле Белград и региони на Срем, Бачка и Банат. Континуираните војни и разни бунтови постојано го оспорувале османлиското владеење. Едно од најзначајните било Банатското востание во 1594 и 1595 година, кое било дел од Долгата војна (1593-1606) помеѓу Хабсбуршката Монархија и Османлиите. Областа на современата Војводина претрпела од отоманската окупација пред да биде предадена на Хабсбуршката Монархија, делумно со Карловскиот договор (1699), и целосно со Пожаревскиот договор (1718).

Додека големите српски миграции депопулирале поголем дел од јужна Србија, Србите барале засолниште преку реката Дунав во Војводина на север и воената граница на запад, каде што им биле доделени права од австриската круна од 1630 година. Голем дел од централната Србија се префрлила од османлиско на хабсбуршко владеење (1686-91) за време на Големата турска војна. По неколкуте претставки, царот Леополд I официјално им дозволил на оние Срби кои сакаат да се населат во северните региони, право на нивната автономна круна. Црковниот центар на Србите, исто така, се преселил на север, во Карловачката митрополија , а во 1766 година Османлиите повторно ја укинале Српската Патријаршија во Пеќ .

Во 1718-39, Хабсбуршката Монархија окупирала голем дел од Централна Србија и го основала Кралството Србија (1718-1739). Овие придобивки биле изгубени со договорот од Белград во 1739 година, кога Османлиите го освоиле регионот. Покрај територијата на современата Војводина која останала под Хабсбуршката Монархија, централните региони на Србија уште еднаш биле освоени од Хабсбуршката Монархија во 1788-1792 година.

Српската револуција за независност од Отоманското Царство траела единаесет години, од 1804 до 1815 година. Револуцијата се состоела од две посебни востанија кои се стекнале со автономија од Отоманското Царство (1830), што на крајот се развило кон целосна независност (1878). Востанието во почетокот започнало како локална побуна против дахија, но истото прераснало во една голема револуција. На чело на востаниците застанал Караѓорѓе Петровиќ. Во 1814 година во Букурешт бил потпишан договор според кој на српскиот народ требало да му се даде автономија. Но, договорот никогаш не бил спроведен на дело. Така, во 1813 година, востанието било задушено и повторно била воспоставена целосна османлиска власт. Оваа востание претходело на т.н. Второ српско востание кое избувнало во 1815 година, кое придонело до создавање на современа Србија. На чело на востаниците застанал Милош Обреновиќ . За разлика од Првото српско востание, ова востание довело до српска автономија во рамките на Отоманското Царство и воспоставување на Кнежевството Србија кое имало своја влада, со овој чин биле удрени темелите на модерна Србија. Србија била една од првите народи на Балканот која го укинала феудализмот. Договорот од Акерман во 1826 година, Договорот од Адријанопол во 1829 година и, конечно, Хати-и-Шариф, довеле до признвање на Србија. Првиот српски устав бил усвоен на 15 февруари 1835 година, со што земјата станала една од првите што усвоила демократски устав во Европа.  

По судирите меѓу отоманската војска и Србите во Белград во 1862 година, и под притисок од Големите сили, до 1867 година, последните турски војници го напуштиле Кнежевството, со што земјата станала де факто независна. Со донесувањето на новиот устав во 1869 година, без консултации со Портата, српските дипломати ја потврдиле де факто независноста на земјата. Во 1876 година, Србија објавила војна за Отоманското Царство, помагајќи во тековните христијански востанија во Босна и Херцеговина и Бугарија.

Формалната независност на земјата била меѓународно призната на Берлинскиот конгрес во 1878 година, со што била прекината руско-турската војна; овој договор, сепак, забранувал Србија да се обедини со другите српски региони како Босна и Херцеговина  на пример, која останала под австроунгарска окупација, заедно регионот Рашка. Од 1815 до 1903 година, Кнежевството Србија било управувано од династијата Обреновиќ, освен помеѓу 1842 и 1858 година кога владеел кнезот Александар Караѓорѓевиќ. Во 1882 година, Кнежевството Србија станало Кралството Србија, под раководство на кралот Милан I. Династијата Караѓорѓевиќ, потомци на револуционерниот водач Караѓорѓе Петровиќ, ја презела власта во 1903 година . На север, револуцијата во Австрија во 1848 година довела до формирање на автономна територија на српската Војводина; до 1849 година, регионот се трансформирал во Војводство Србија и Тамишки Банат.

Терминот Балкански војни се однесува на две војни, што се случиле во Југоисточна Европа во 1912 и 1913 година. Првата балканска војна започнала на 8 октомври 1912 година кога Бугарија, Грција, Црна Гора и Србија формирале балкански сојуз против Османлиското Царство. Војната завршила со потпишување на мировен договор во Лондон. Втората балканска војна избила на 16 јуни 1913 година кога Бугарија, незадоволна од своите придобивки, ги нападнала своите поранешни сојузници, Србија и Грција. Војната завршила со потпишување на мировен договор во Букурешт. По крајот на Балканските војни, Србија територијално се проширила во Вардарска Македонија, Рашка, Косово, и Метохија.

На 28 јуни 1914 година, Гаврило Принцип, студент и член на мултиетничката организација на националните револуционери нареченa Млада Босна, го убил надвојводата Франц Фердинанд, наследник на австроунгарскиот престол, во Сараево, Босна, по кое започнал период на дипломатско маневрирање меѓу Австроунгарија, Германија, Русија, Франција и Велика Британија наречена Јулска криза. Австроунгарија поставила ултиматум во јули кон Србија, серијата од десет неприфатливи барања, предизвикувајќи ја војната со Србија. Кога Србија се согласила на само осум од десетте барања, Австроунгарија објавила војна на 28 јули 1914 година. Спорот помеѓу Австроунгарија и Србија ескалирал во она што денес е познато како Прва светска војна, привлекувајќи ги Русија, Германија, Франција и Обединетото Кралство. Последиците од војната биле разновидни. Кога завршила Првата светска војна, според Нејскиот мировен договор, Србија добила неколку помали територијални отстапки од Бугарија. Србија имала водечката позиција во новото Кралство Југославија, придружена од нејзиниот стар сојузник, Црна Гора.

Последиците за Србија од Првата светска војна биле огромни. Пред војната, Кралството Србија имало 4.500.000 жители. Степенот на српската демографска катастрофа можел да се илустрира со изјавата на бугарскиот премиер Васил Радослав: „Србија престана да постои“ (Њујорк тајмс, лето 1917). Во јули 1918 година американскиот државен секретар Роберт Ленсинг ги повикал Американците од сите религии да се молат за Србија во нивните цркви. Кралството Србија загубило 1.100.000 жители за време на војната. Од 4,5 милиони луѓе, имало 275.000 воени смртни случаи и 450.000 од обичните граѓани. Цивилните жртви се припишуваат главно на недостигот на храна и ефектите од епидемиите како шпанскиот грип. Во прилог на воените смртни случаи, 133.148 биле повредени. Според југословенската влада во 1924 година, Србија загубила 365.164 војници или 26% од мобилизираниот персонал.

Државата на Србите, Хрватите и Словенците била создадена на 1 декември 1918 година, како наследна уставна унитарна монархија.

Кралот Петар беше наследен од неговиот син Александар во август 1921 година. Српските централисти и хрватските автономисти се судриле во парламентот, а повеќето влади биле кревки и краткотрајни. Никола Пашиќ, конзервативен премиер, доминирал во повеќето влади до неговата смрт. Кралот Александар воспоставил диктатура во 1929 година, го сменил името на земјата во Југославија и ги променил внатрешните поделби од 33 области на девет нови бановини. Ефектот на диктатурата на Александар бил понатамошно отуѓување на несрпското население што живее во Југославија од идејата за единство.

Александар бил убиен во Марсеј, за време на официјалната посета во 1934 година од Владо Черноземски, член на ВМРО. Александар бил наследен од неговиот единаесетгодишен син, Петар II, а со регентскиот совет бил раководен од неговиот братучед, принцот Павле. Во август 1939 година Договорот Цветковиќ-Мачек воспоставил автономија на Банат и Хрватска како решение за хрватските грижи.

Во 1941 година, и покрај југословенските обиди да остане неутралнс во војната, Силите на Оската ја нападнале Југославија. Територијата на модерната Србија била поделена помеѓу Унгарија, Бугарија, Независна Држава Хрватска и Италија (Голема Албанија и Црна Гора), додека останатиот дел од Србија бил ставен под германска воена администрација.

Во овој период, стотици илјади етнички Срби побегнале поради теророт спроведен од челниците на Независна Држава на Хрватска, и побарале засолниште во Германија, окупирана од Србија, во обид да избегаат од прогонството и геноцид. Југословенската територија била сцена на граѓанска војна меѓу ројалистичките четници со кои командувал Дража Михајловиќ и комунистичките партизани на Јосип Броз Тито. Помошни единици на оската на српскиот волонтерски корпус и на српската државна гарда се бореле против двете сили. Масакрот на Драгинац и Лозница од 2.950 селани во Западна Србија во 1941 година бил првото големо погубување на цивилите во окупирана Србија од страна на Германците, по кое следувале масакрот во Крагуевац и регрутирање на Евреите и Србите од Нови Сад од страна на унгарските фашисти, со повеќе од 3.000 жртви. По една година окупација околу 16.000 српски Евреи биле убиени во областа, или околу 90% од предвоеното еврејско население. Многу концентрациони логори биле воспоставени низ целата област. Концентрациониот логор Бањица бил најголемиот концентрационен логор, при што главните жртви биле српски Евреи, Роми и српски политички затвореници.

Ужичката република била краткотрајна ослободена територија формирана од страна на партизаните и првата ослободена територија во Европа во Втората светска војна, организирана како воена мини-држава која постоешла во есента 1941 година во западниот дел на окупираната Србија. До крајот на 1944 година, партизаните добиле контрола над Југославија.. По белградската офанзива, Сремскиот фронт бил последната голема воена акција на Втората светска војна во Србија. Една студија на Владимир Жеравиќ проценува дека вкупните смртни случаи поврзани со војна во Југославија изнесувале 1.027.000, вклучувајќи 273.000 во Србија .

Победата на комунистичките партизани резултирала со укинување на монархијата и последователен уставен референдум. Еднопартиска држава наскоро била формирана во Југославија од страна на Комунистичката партија на Југославија. Помеѓу 60.000 и 70.000 луѓе биле убиени во Србија за време на комунистичкото преземање на власта. Сите опозиции биле потиснати и луѓето за кои се сметало дека го промовираат противењето на социјализмот или промовирањето на сепаратизмот биле затворени или погубени за побуна. Србија станала конститутивна република во рамките на СФРЈ, позната како Социјалистичка Република Србија.

Најмоќниот и највлијателен политичар во Југославија по Тито, Александар Ранковиќ, еден од т.н. големата четворка на југословенски водачи, заедно со Тито, Едвард Кардељ и Милован Ѓилас, бил отстранет од функцијата поради несогласувањата во врска со номенклатурата на Косово и единствотото на Србија. Отпуштањето на Ранковиќ било многу непопуларно кај Србите. Реформаторите на про-децентрализацијата во Југославија успеале во доцните 1960-ти да постигнат значителна децентрализација на власта, создавајќи значителна автономија во Косово и Војводина и признавање на карактеристична муслиманска националност.

После смртта на Јосип Броз Тито во мај 1980 година, Претседателството на СФРЈ како и врховните органи на раководство, ни одблиску немало Титов авторитет како би ја извадиле земјата од криза. Во 90-тите години Југославија започнала да се распаѓа, и била вовлечена во неколку крвави војни. Историја на Србија во текот на Југословенските војни го опфаќа периодот од историјата на Србија од десет години, кој започнал со десетдневната војна во Словенија и војната во Хрватска во 1991 година, a завршил со Прешевскиот конфликт во 2001 година.

Самата територија на Србија, не вклучувајќи ги неколкуте артилериски и минофрлачки напади на пограничните места и градови во 1991 и 1993 година, останала поштедена од воените операции сè до почетокот на Косовската војна, односно бомбардирањето на НАТО на СР Југославија во 1999 година. Меѓутоа, Србија од самиот почеток на Југословенските војни учествувала во војните во Хрватска и БИХ, прво со српски резервисти, регрути и офицери кои служеле во ЈНА, потоа преку разните доброволни и паравоени формации, односно воени, логистички, информативни и технички поддршки дадени од оружените формации од самопрогласените српски ентитети во Хрватска и БиХ - Република Српска и Република Српска Краина.

Поддршка за независноста на босанските и хрватските Срби била официјална политика на српските власти на чело со претседателот Слободан Милошевиќ, под чија доминација се наоѓал и сојузниот апарат. Милошевиќ со распадот на Југославија се обидел да создаде единствена, Голема Србија, која би ги опфаќала териториите на Србија, Црна Гора, Република Српска Краина и Република Српска.. Србија со Милошевиќ уште од 1992 година во меѓународната, а посебно во западната јавност се сметала за одговорна за воведување и додатно водење на војни, односно се смета за главен виновник за извршените воени злосторства, што довело до економски санкции од ООН, во периодот меѓу 1992 - 1996 година, потоа резултираше и со меѓународна изолација на СРЈ, која имала значителни негативни економски, политички и културни последици.

Србите и Србија во текот на војните, а подоцна и преку судењата за воени злосторства се стекнале со ужасна репутација во светската јавност. Злосторствата направени во текот на Југословенските војни ги поучиле западните земји побрзо да реагираат во случајот на Косово. По избувнувањето на Косовската војна во 1998 година и првите масакри на Албанците во Косовската војна, доаѓа до НАТО-во бомбардирање на СРЈ во 1999 година, каде што Србија ја изгубила контролата над таа област. По неколку години, Црна Гора ја напуштила државната заедница со Србија. На 17 февруари 2008 година, парламентот на Косово со поддршката од ЕУ и САД прогласува еднострана независност од Србија.

Сместен на раскрсницата помеѓу Централна и Јужна Европа, Србија се наоѓа на Балканскиот Полуостров и во Панонската Низина. Србија се наоѓа на следните координати: ширина 41° и 47° С и должина 18° и 2 ° Е. Земјата опфаќа вкупно 88.361 км2 (вклучувајќи го и Косово), што ја става на 113 -томесто во светот; со исклучок на Косово, вкупната површина е 77.474 км2, и би била 117-та најголема држава во светот. Нејзината вкупна должина изнесува 2.027 километри (Албанија 115 километри, Босна и Херцеговина 302 км, Бугарија 318 км, Хрватска 241 км, Унгарија 151 км, Македонија 221 км, Црна Гора 203 км и Романија 476 км.) Целокупната косовска граница со Албанија (115 км), Македонија (159 км) и Црна Гора (79 км) се под контрола на граничната полиција на Косово. Србија ја третира должината на 352 километри меѓу Косово и остатокот од Србија како „административна линија“; таа е под заедничка контрола на косовската погранична полиција и српските полициски сили, и има 11 премини. Панонската Низина ја покрива северната третина од земјата (Војводина и Мачва), додека највисокиот врв на Србија се протега во Влашката Низина. Теренот на централниот дел на земјата, со Шумадија во срцето на земјата, се состои главно од ридови кои ги пречекоруваат реките. Планините доминираат во јужниот дел на Србија. Динарските Алпи се протегаат на запад и на југозапад, по течението на реките Дрина и Ибар. Карпатите и Балканските Планини се протегаат во насока север-југ во источна Србија.

Национални паркови на Србија се:

Климата на Србија е под влијание на Атлантскиот Океан и Средоземното Море. Со средни температури во јануари околу 0 °C (32 °F) и средни температури во јули од 22 °C (72 °F), климата може да се класифицира како топло-влажна континентална или влажна суптропска клима. На север, климата е повеќе континентална, со студени зими и топли, влажни лета, заедно со добро распоредени модели на врнежи. На југ, летата и есента се посуви, а зимите се релативно ладни, со тешки снежни врнежи на планините.

Разликите во височина, близината до Јадранското Море и големите речни сливови, како и изложеноста на ветровите, ги претставуваат климатските варијации во земјата. Јужна Србија е има медитерански влијанија. Динарските Алпи и другите планински венци придонесуваат за ладење на повеќето топли воздушни маси. Зимите се прилично сурови во платото Пештер, поради планините што го опкружуваат. Една од климатските карактеристики на Србија е Кошава, студен југоисточен ветер кој започнува на Карпатите и го следи северозападниот дел на Дунав низ Ѓердапската Клисура, каде што добива стручен ефект и продолжува до Белград и може да се прошири уште подалеку на југ до Ниш.

Просечната годишна температура на воздухот за периодот 1961-1990 година за областа со надморска височина до 300 нетри е 10.9 °C (51.6 °F). Областите со надморска височина од 300 до 500 метри имаат просечна годишна температура од околу 10.0 °C и над 1.000 метри надморска височина околу 6.0 °C (42.8 °F). Најниската регистрирана температура во Србија на 13 јануари 1985 година изнесувала -39,5 °C, Караукича Бунари во Пештер, а највисока 44,9 °C на 24 јули 2007 година, забележана во Смедеревска Паланка.

Србија е една од ретките европски земји со многу висок ризик на изложеност на природни непогоди (земјотреси, бури, поплави, суши). Се проценува дека потенцијалните поплави, особено во областите на Централна Србија, претставуваат закана за преку 500 поголеми населби и површина од 16.000 квадратни километри. Во поплавите во мај 2014 година загинале 57 лица и била нанесена штета од над 1,5 милијарди евра.

Речиси сите српски реки се влеват во Црното Море, по должината на реката Дунав. Дунав, втора по големина европска река, поминува низ Србија со 588 километри  (21% од неговата вкупна должина) и претставува главен извор на свежа вода. Во реката се вливаат и притоките Голема Морава (најдолгата река во Србија со 493 км должина), реките Сава и Тиса. Еден значаен исклучок е Пчиња која се влева во Егејското Море. Реката Дрина ја формира природната граница помеѓу Босна и Херцеговина и Србија, и претставува главна кајакарска и сплаварска атракција во двете земји.

Поради конфигурацијата на теренот, природните езера се ретки и мали; повеќето од нив се наоѓаат во низините на Војводина, како езерото Палиќ или бројните езера долж речните текови (како што се Засавица и Царска Бара). Сепак, постојат бројни вештачки езера, главно поради хидроелектричните брани, од кои најголемои се Ѓердап на Дунав со 163 км2 на српска страна (вкупна површина од 253 км2 се дели со Романија); Перучац на Дрина и Владина. Најголемиот водопад, Јеловарник, кој се наоѓа во Копаоник, е висок 71 метри. Изобилството на релативно незагадените површински води и бројните подземни извори на природна и минерална вода со висок квалитет на вода претставува можност за извоз и подобрување на економијата; меѓутоа, пошироката експлоатација и производството на флаширана вода започнала неодамна.

Со 29,1% од својата територија опфатена со шума, Србија се смета за земја со средни шуми, споредено на глобално ниво со светска покриеност на шумите со 30% и европски просек од 35%. Вкупната шумска површина во Србија е 2.252.000 хектари (53% се во државна сопственост и 47% се во приватна сопственост) или 0,3 по жител.

. 
Најчестите дрвја се даб, бука, борови и елки. Србија е земја со богат екосистем и разновидност на видови - опфаќа само 1,9% од целата европска територија. Србија е дом на 39% од европската васкуларна флора, 51% од европската риба фауна, 40% од европските рептили и фауна на амфибија, 74% од европска фауна на птици, 67% од европска фауна на цицачи. Нејзиното изобилство на планини и реки ја прави идеална за разни животни, од кои многу се заштитени, вклучувајќи ги волците, рисот, мечките, лисиците. Има 17 видови на змии што живеат низ целата земја, од кои 8 се отровни. Србија е дом на високо заштитени видови на був. Во најсеверниот дел на Војводина, во градот Кикинда е забележан број на 145 загрозени бувови, што го прави овој град најголемото населување на овие видови во светот. Србија е значително богата со загрозени видови лилјаци и пеперутки.

Планината Тара во западна Србија е еден од последните региони во Европа каде мечките сè уште можат да живеат во апсолутна слобода. Србија е дом на околу 380 видови птици. Во Царска Бара, постојат повеќе од 300 видови птици на само неколку квадратни километри. Реката Увац се смета за едно од последните живеалишта на белоглавиот мршојадец во Европа.

Постојат 377 заштитени подрачја на Србија, кои опфаќаат 4.947 квадратни километри или 6.4% од земјата. „Просторниот план на Република Србија“ вели дека вкупната заштитена област треба да се зголеми на 12% до 2021 година. Во овие заштитени подрачја спаѓаат 5 национални паркови, 15 паркови на природата, 15 пејзажи со извонредни карактеристики, 61 природен резерват и 281 природни споменици.

Загадувањето на воздухот е значаен проблем во областа Бор, поради работата на рудникот за бакар, и Панчево, каде што се наоѓа нафтената и петрохемиската индустрија. Некои градови страдаат од проблеми со снабдувањето со вода, поради лошото управување и ниските инвестиции во минатото, како и загадувањето на водата (како што е загадувањето на реката Ибар од комбинатот на цинк-олово во Трепча, што го зафаќа градот Кралево или присуство на природен арсен во подземните води во Зрењанин).

Лошото управување со отпадот е идентификувано како еден од најважните еколошки проблеми во Србија и рециклирањето е млада активност, при што само 15% од својот отпад се враќа назад за повторна употреба. Бомбардирањето во 1999 година предизвикало сериозна штета на животната средина, со неколку илјади тони токсични хемикалии складирани во целни фабрики.

Србија е парламентарна република, при што владата е поделена на законодавна, извршна и судска. Србија имала еден од првите модерни устави во Европа, Уставот од 1835 година, кој во тоа време се сметал за еден од најпрогресивните и либерални устави во светот. Оттогаш има усвоено 10 различни устави. Сегашниот устав бил усвоен во 2006 година по референдумот за независност на Црна Гора, кој како последица на истиот, ја обновил независноста на самата Србија. Уставниот суд одлучува за прашања поврзани со Уставот.

Претседателот на Републиката се избира со народно гласање на петгодишен мандат и е ограничен со Уставот на максимум два термина. Покрај тоа што е врховен командант на вооружените сили, претседателот ја има процедуралната должност да го назначи премиерот со согласност на парламентот и има одредено влијание врз надворешната политика. Александар Вучиќ од Српската напредна партија е актуелен претседател по претседателските избори во 2017 година. Седиште на претседателството е Нови Двор.

Владата ја сочинуваат премиерот и министрите на кабинетот. Владата е одговорна за предлагање на законодавство и буџет, извршување на закони и насочување на странски и внатрешни политики. Актуелен премиер е Ана Брнабиќ од Српската напредна партија. Претседателот на Владата ја води и насочува Владата, се грижи за единство на политичкото делување на Владата, ги свикува и води нејзините седници, може на другите членови на Владата да им даде задолжителни упатства и посебни задолженија во склад со програмата и политиката на Владата. Мандатарот за состав на Владата на Србија, спрема Уставот на Србија, го предложува претседателот на Република Србија, после консултации со сите пратенички групи во Народното собрание.

Народното собрание на Србија е еднодомен парламент и е составено од 250 пропорционално избрани пратеници избрани со тајно гласање, со мандат од 4 години. Собранието избира претседател (спикер) кој претседава со седниците. Сегашниот претседател на собранието е Маја Гојковиќ од 23 април 2014 година. Народното собрание ја извршува законодавната власт, го усвојува и го изменува Уставот, ја избира Владата, ги именува и разрешува судиите на Уставниот суд, претседателот на Врховниот суд, гувернерот на Народната банка на Србија и другите државни службеници. Сите одлуки се донесуваат со мнозинство гласови на пратениците на седницата на која присуствуваат мнозинство пратеници, освен за измена на Уставот, кога е потребно двотретинско мнозинство.

Србија има три нивоа судски систем, составен од Врховниот суд, Апелационите судови и Основните судови..

Судови со посебни надлежности се Управниот суд, Трговските судови (вклучувајќи го и Апелациониот суд во втор степен) и Прекршочните судови (вклучувајќи го Високиот прекршочен суд во втор степен). Судството е надгледувано од Министерството за правда. Србија има типичен правен систем на граѓанско право.

Спроведувањето на законот е одговорност на српската полиција, која е подредена на Министерството за внатрешни работи. Српската полиција има 26.527 униформирани офицери. Националната безбедност и контраразузнавањето се одговорност на Агенцијата за безбедност и разузнавање (БИА).

Србија воспоставила дипломатски односи со 188 земји-членки на ООН, Светата столица, суверениот воен поредок на Малта и Европската Унија. Надворешните односи се спроведуваат преку Министерството за надворешни работи. Србија има мрежа од 65 амбасади и 23 конзулати на меѓународно ниво. Постојат 65 странски амбасади, 5 конзулати и 4 канцеларии за врски во Србија.

Српската надворешна политика е насочена кон остварување на стратешката цел да стане членка на Европската Унија (ЕУ). Србија го започнал процесот на пристапување во ЕУ со потпишување на Спогодбата за стабилизација и асоцијација на 29 април 2008 година и официјално аплицирала за членство во Европската унија на 22 декември 2009 година. Таа добила статус на целосен кандидат на 1 март 2012 година и започнала преговори за пристап на 21 јануари 2014 година. Европската комисија смета дека приклучувањето е возможно до 2025 година.

Провинцијата Косово прогласила независност од Србија на 17 февруари 2008 година, што предизвикало разновидни одговори од меѓународната заедница, некои го поздравиле потегот, додека други го осудиле. Во знак на протест, Србија првично ги отповикала своите амбасадори од земјите што ја признале независноста на Косово. Резолуцијата од 26 декември 2007 година од страна на Националното собрание изјавила дека и косовската декларација за независност и признавање од страна на која било држава би претставувала грубо кршење на меѓународното право.

Србија започнала соработка и дијалог со НАТО во 2006 година, кога земјата се приклучила на програмата Партнерство за мир и на Евроатлантскиот партнерски совет. Воената неутралност на земјата формално била прогласена со резолуција усвоена од страна на српскиот парламент во декември 2007 година.

Српските вооружени сили се подредени на Министерството за одбрана и се составени од Армијата и воздухопловните сили. Иако земјата е опкружена со копно, Србија управува со речна флотила која патролира на реките Дунав, Сава и Тиса. Српскиот началник на Генералштабот известува до министерот за одбрана за своите работи. Началникот на Генералштабот го назначува претседателот, кој е врховен командант. Од 2017 година, српскиот буџет за одбрана изнесувал 804 милиони долари.

Традиционално Србија се потпираа на голем број регрути, и српските вооружени сили поминале низ период на намалување, реструктуирање и професионализација. Регрутацијата била укината во 2011 година. Во српските вооружени сили има 28.000 активни трупи, дополнети со активната резерва која брои 20.000 членови и пасивна резерва со околу 170.000.

Србија учествува во Програмата за акционен план на НАТО за индивидуално партнерство, но нема намера да се приклучи кон НАТО, поради значително популарното нејзино отфрлање, главно од НАТО-бомбардирањето на Југославија во 1999 година. Србија е член на Пактот за стабилност за Југоисточна Европа. Српските вооружени сили учествуваат во неколку мултинационални мировни мисии, вклучувајќи распоредувања во Либан, Кипар, Брегот на Слоновата Коска и Либерија.

Србија е главен производител и извозник на воена опрема во регионот. Извозот за одбрана изнесувал околу 569 милиони долари во 2017 година. Србија извезува низ целиот свет, особено на Блискиот Исток, Африка, Југоисточна Азија и Северна Америка. Одбранбената индустрија забележала значителен пораст во текот на годините и продолжува да расте на годишна основа.

Србија е унитарна држава составена од општини/градови, области и две автономни покраини. Во Србија, со исклучок на Косово, има 145 општини (општини) и 29 градови (градови), кои формираат основни единици на локалната самоуправа. Србија е поделена на 24 окрузи плус Град Белград. Регионите понатму се поделени на општини. Во рамките на Србија опстојуваат две покраини, од кои едната има неодреден меѓународен статус. Војводина е едната покраина и има 7 окрузи и 46 општини, додека другата е Косово која прогласила своја независност од Србија, но нема целосно меѓународно признание. Во 2008 година, Косово прогласи независност. Владата на Србија не ја признава декларацијата, сметајќи дека е нелегална и незаконска.

Според пописот во 2011 година, Србија (со исклучок на Косово) има вкупно население од 7.186.862 жители, а целокупната густина на население е средна, бидејќи изнесува 92,8 жители по квадратен километар. Пописот не беше спроведен на Косово, кој на својот попис вкупното население го определил на 1.739.825, со исклучок на северно Косово, населено со Срби, бидејќи Србите од таа област (околу 50.000) го бојкотирале пописот.

Во Србија трае демографска криза од почетокот на 1990-тите, со стапка на смртност која континуирано ја надминува стапката на наталитет. Се проценува дека 300.000 луѓе ја напуштиле Србија во текот на 1990-тите, од кои 20% имале високо образование. Србија потоа има едно од најстарите популации во светот, со просечна возраст од 42,9 години, а нејзиното население се намалува со една од најбрзите стапки во светот. Една петтина од сите домаќинства се состојат од само едно лице, а само една четвртина од четири и повеќе лица. Просечниот животен век во Србија при раѓање е 74,8 години.

Во текот на 1990-тите, Србија имала најголем број бегалци во Европа. Бегалците и внатрешно раселените лица (ВРЛ) во Србија формирале помеѓу 7% и 7,5% од своето население во тоа време - околу половина милион бегалци побарале засолниште во земјата по серијата Југословенски војни, главно од Хрватска (а во помала мера од Босна и Херцеговина) и од Косово.

Србите со 5.988.150 се најголемата етничка група во Србија, што претставува 83% од вкупното население (со исклучок на Косово). Со население од 253.899 Унгарците се најголемото етничко малцинство во Србија, концентрирано претежно во северна Војводина и претставуваат 3,5% од населението во земјата (13% во Војводина). Ромската популација изнесува 147.604 според пописот во 2011 година, но неофицијалните проценки го ставаат својот вистински број помеѓу 400.000 и 500.000. Бошњаците со 145.278 се концентрирани во Рашка (Санџак), на југозапад. Други малцински групи се Хрватите, Словаците, Албанците, Црногорците, Власите, Романците, Македонците и Бугарите. Кинезите, проценети на околу 15.000, се единственото значајно неевропско имигрантско малцинство.

Мнозинството од населението, или 59,4%, живеат во урбани средини, а само 16,1% во Белград. Белград е единствениот град со повеќе од еден милион жители и има уште четири со над 100.000 жители.

Најголема религија во Србија е православната. Со векови во Србија биле присутни две големи религии, православие и католицизам на кои подоцна се додал и исламот. Србија е најшаренолика во религиски поглед. Така, во Војводина 25% од населението се католици или протестанти, додека Белград и Централна Србија се православни над 90%. Косово има над 90% муслимани. Најголема православна црква во Србија е Српска православна црква, додека има православни христијани припадници и на Романската православна црква, главно присутни во делови на Војводина каде живеат етничко Романско малцинство. Освен Србите, во земјата има приврзаници на други православни цркви, во зависност од нивната националност како: Црногорци, Југословени, Роми, Македонци, Украинци, Бугари, Руси, Грци, Власи, итн. Бројот на православните христијани изнесува 6,079,396 или 84.5%.

Католичкото христијанството е присутно претежно во северниот дел на Војводина, особено во општините со мнозинство етнички Унгарци и во мултиетничка Општина Суботица. Етничките групи, чии членови се претежно приврзаници на Католичката црква се: Унгарците, Хрвати, Германците, Словенците, Чесите , Словаците како и мал број на Србите и.т.н.

Најголемата концентрација на протестантските христијански организации во Србија е во општина Бачки Петровац, каде мнозинството од населението се етнички Словаци. Некои од припадниците на другите етнички групи (особено Унгарците и Германците во пропорционален однос и Србите во апсолутна смисла) се, исто така, приврзаниците на различни форми на протестанти христијанството. Пред Втората светска војна поранешна Југославија била населена од страна на разни нео-протестантски групи, вклучувајќи Јеховите сведоци, Методисти, адвентистите итн. и истите биле населени во Војводина. Денеска, од овие заедници има останато многу мал број на верници.

Исламот е доминантна религија во Санџак, Прешево и на спорната покраина Косово и Метохија, а етнички групи чии членови се претежно приврзаници на исламот се: Бошњаци, Муслимани по националност, Албанци, Горани, Турци, Арапи, Ашкали и Египќани. Во помал број на етничките Роми се, исто така, приврзаниците на исламот.

Според податоци од 2011 година, во Србија живеат 578 Евреи, од кои повеќето од нив живеат во Белград, Панчево и Суботица.

Службениот јазик е српски, кој го зборуваат 88% од населението. Други јазици што се зборуваат во Србија се: унгарски, романски, словачки, русински, хрватски (сите се официјални регионални јазици во покраината Војводина ), босански, ромски, албански, влашки, бугарски, македонски, црногорски итн. Српскиот јазик преовладува во поголемиот дел од Србија . Босанскиот, хрватскиот и буњавскиот јазик, кои според пописот се зборуваат во некои делови на Србија, се речиси идентични со српскиот, додека многу говорници на бугарскиот јазик од југоисточна Србија зборуваат на торакскискиот дијалект, кој се смета за еден од преодни дијалекти помеѓу бугарски и српски јазик.

Српскиот јазик што се зборува во Србија има неколку дијалекти: Шумадија-Војводина, Смедерево-Вршац, Косово-Ресава, Призрен Јужна Морава, Сврљиг-Заплање, Тимок-Лужница (Торклајан), Источна Херцеговина и Зета-Јужен Санџак . Шумадија-Војводина и дијамантите од источна Херцеговина се основа за модерниот српски стандард.

Уставот на Република Србија предвидува дека српскиот јазик и кирилското писмо ќе бидат во службена употреба, а службеното користење на други јазици и писмени текстови ќе се регулира со закон. Меѓутоа, во последно време латинската азбука стана сè попопуларна, особено кај младите. Освен тоа, одредбата од член 79 го одредува правото на лицата што припаѓаат на националните заедници на малцинствата да го зачуваат културниот идентитет, кој исто така вклучува право да ги користат нивните сопствени јазици и скрипти.

Економијата на Србија е економија чии приходи се базирааат на услужниот сектор зазимајќи две третини од вкупниот бруто-домашен производ (БДП) и функционира на принципите на слободниот пазар. Номиналниот БДП во 2018 година изнесувал 47,654 милијарди долари, што е 6,814 долари по жител, додека БДП врз основа на паритет на куповната моќ (ППП) изнесувал 112,512 милијарди долари, што е 16,089 долари по глава на жител.

Најсилните сектори во економијата се енергетика, автомобилската индустрија, рударството и земјоделството. Примарен индустриски извоз се автомобили, железо и челик, гума, облека, пченица, овошје и зеленчук, обоени метали, електрични апарати, метални производи, оружје и муниција. Трговијата игра голема улога во српското економско производство. Главните трговски партнери се Германија, Италија, Русија, Кина и соседните балкански земји. Белград е главен и економски центар на Србија и е дом на повеќето големи српски и меѓународни компании кои работат во земјата, како и Народната Банка на Србија и Белградската берза. Нови Сад е втор по големина град и најважен економски центар по Белград.

Просечниот раст на српскиот БДП во последните пет години бил скромен 1,3% на годишно ниво. Структурата на БДП по сектори во 2015 година била : услуги 67,1%, индустрија 25,2%, земјоделство 7,7%. Јавниот долг на Србија во однос на БДП од 2000 до 2008 година се намалил за 140,1 процентен поен, а потоа започнал повторно да се зголемува, додека владата се бори со ефектите од светската финансиска криза во 2008 година. Во 2017 година, јавниот долг изнесувал 61,5% од БДП. 

Официјалната валута во Србија е српскиот динар и нејзината најраната употреба датира од 1214 година.

Србија има многу поволни природни услови (земја и клима) за различно земјоделско производство. Има 5,056,000 херктари земјоделско земјиште (0,7 ха по глава на жител), од кои 3,294,000 ха е обработливо земјиште (0,45 ха по глава на жител). Во 2016 година, Србија извезела земјоделски и прехранбени производи во вредност од 3,2 милијарди долари, а соодносот на извозот-увозот изнесувал 178%. Земјоделското производство е најистакнато во Војводина на плодната Панонска низина. Други земјоделски региони се Мачва, Поморавлее, Тамава, Расина и Јабланица. Во структурата на земјоделското производство 70% е од производството на полето на култури, а 30% од производството на добиток. Србија е втор по големина производител на сливи во светот (582.485 тони, втора по Кина), втора по големина по малини (89.602 тони, втора по Полска), а исто така е значаен производител на пченка (6.48 милиони тони, рангирана на 32. место во светот) и пченица (2,07 милиони тони, на 35 место во светот). Најпознатите лозарски региони се наоѓаат во Војводина и Шумадија.

Енергетскиот сектор е еден од најголемите и најважните сектори во економијата на земјата. Србија е нето-извозник на електрична енергија и увозник на клучни горива (како што се нафтата и гасот).

Србија има изобилство на јаглен и значителни резерви на нафта и гас. Српските резерви со 5,5 милијарди тони јаглен лигнит се 5-тиот најголеми во светот (втор во Европа, по Германија). Јагленот се наоѓа во две големи депозити: Колубара (4 милијарди тони резерви) и Костолац (1,5 милијарди тони). И покрај тоа што се мали во светски рамки, српските ресурси за нафта и гас (77,4 милиони тони еквивалент на нафта и 48,1 милијарди кубни метри, соодветно) имаат одредено регионално значење бидејќи се најголеми во регионот на поранешна Југославија, како и на Балканот (со исклучок на Романија). Речиси 90% од откриените нафта и гас се наоѓаат во Банат, а тие нафтени и гасни полиња се по големина меѓу најголемите во Панонскиот басен, но се просечни на европско ниво.

Производството на електрична енергија во 2015 година во Србија изнесувало 36,5 милијарди киловат-часови (KWh), додека конечната потрошувачка на електрична енергија изнесувала 35,5 милијарди киловат-часови (KWh). Најголем дел од произведената електрична енергија доаѓа од термоелектраните (72,7% од целата електрична енергија) и во помала мера од хидроелектраните (27,3%). Постојат 6 термоцентрали на лигнит со инсталирана моќност од 3.936 MW; од кои најголем е Никола Тесла 1 со 1.502 MW и Никола Тесла 2со 1.160 MW и во Обреновац. Вкупната инсталирана моќност на 9 хидроелектрани е 2.831 MW, од кои најголем е Хидроелектрана Ѓердап I со капацитет од 1.026 MW. Освен тоа, постојат термоцентрали со мазут и гас со инсталирана моќност од 353 MW. Целото производство на електрична енергија е концентрирано во Електростопанство на Србија (ЕПС), јавно претпријатие за електрична енергија.

Сегашното производство на нафта во Србија изнесува повеќе од 1,1 милион тони на нафта и задоволува околу 43% од потребите на земјата, додека остатокот се увезува. Националната нафтена компанија Нафтена индустрија на Србија (НИС), во 2008 година била купена од Гаспром Нефт. Компанијата ја има завршено модернизацијата на нафтената рафинерија во Панчево од 700 милиони долари (капацитет од 4,8 милиони тони) и во моментов е во средината на конвертирање на нафтената рафинерија во Нови Сад во само рафинерија. Исто така, функционира мрежа од 334 бензински пумпи во Србија (74% од домашниот пазар) и дополнителни 36 станици во Босна и Херцеговина, 31 во Бугарија и 28 во Романија. Има 155 километри нафтоводи што ги поврзуваат рафинериите Панчево и Нови Сад како дел од транснационалниот нафтовод Адрија.

Србија е во голема мера зависна од странски извори на природен гас, со само 17% од домашното производство (вкупно 491 милиони кубни метри во 2012 година), а остатокот се увезува, главно од Русија (преку гасоводи преку Украина и Унгарија). Јавното претпријатие Србијагас управува со системот за транспорт на природен гас кој опфаќа 3.177 километри и регионалните гасоводи и 450 метри кубни метри подземно складиште за гас во Банатски двор.

Индустријата е сектор на економијата, кој бил најтешко погоден од санкциите и трговското ембарго на ООН и бомбардирањето на НАТО во текот на 1990-тите и транзицијата кон пазарна економија во текот на 2000-тите. Индустриското производство забележало драматично намалување: во 2013 година се очекувало да биде само половина од онаа од 1989 година. Главните индустриски сектори вклучуваат: автомобилска индустрија, рударство, обоени метали, преработка на храна, електроника, лекови, облека. Србија има 14 слободни економски зони од септември 2017, во кои се реализираат многу странски директни инвестиции.

Во автомобилската индустрија (со Fiat Chrysler Automobiles како претходник) доминира кластерот кој се наоѓа во Крагуевац и неговата околина и придонесува за извоз со околу 2 милијарди долари. Рударската индустрија во Србија е релативно силна: Србија е 18-тиот најголем производител на јаглен (7-ми во Европа) извлекувајќи големи депозити во Колубара и Костолац. Исто така е 23-тиот најголем производител на бакар во светот (трет во Европа), кој е извлечен од Бор, голем домашен производител на бакар. Значајно злато се развива околу Мајданпек. Србија, всушност, произведува паметни телефони наречени Смартфони на Тесла.

Прехранбената индустрија е добро позната и на регионално и на меѓународно ниво и е една од силните точки на економијата. Некои од светските имиња на брендови воспоставиле свое производство во Србија: Пепсико и Нестле во прехранбениот сектор; Кока-Кола (Белград), Хајнекен (Нови Сад) и Карлсберг (Бачка Паланка) во прехранбената индустрија; Нордзакер во индустријата за шеќер. Српската електронска индустрија го имала својот врв во 1980-тите години, а индустријата денес е само една третина од она што претставувала тогаш, но е сведок на заживување во последната деценија со инвестиции на компаниите како Сименс (турбини на ветер) во Суботица, Панасоник уреди за осветлување) во Свилајнац и Горење (електрични апарати за домаќинство) во Ваљево. Фармацевтската индустрија во Србија се состои од десетина производители на генерички лекови, од кои Хемофарм во Вршац и Галеника во Белград, сочинуваат 80% од производството. Домашното производство се среќава со над 60% од локалната побарувачка.

Фиксни телефонски линии поврзуваат 89% од домаќинствата во Србија, а со околу 8,82 милиони корисници бројот на мобилните телефони го надминува вкупното население на Србија за 25%. Најголем мобилен оператор е Телеком Србија со 4.06 милиони претплатници, по што следуваат Теленор со 2.73 милиони корисници и Вип Мобиле со околу 2.03 милиони.

Српската ИТ индустрија брзо се развива и се менува. Во 2017 година, извозот на ИТ услуги достигнало 1,1 милијарда долари. Центарот за развој на Мајкрософт, кој се наоѓа во Белград, бил во времето на своето основање петти ваков центар во светот. Многу светски ИТ компании го избираат Белград како регионален или европски центар, како што се  Intel, Dell, Huawei, NCR. Овие компании ги искористиле големите инженери во Србија и релативно ниските плати.

Големите инвестиции на глобалните технолошки компании како Мајкрософт, типични за 2000-тите, се затворени од се поголемиот број домашни почетни бизниси кои добиваат финансиски средства од домашни и меѓународни инвеститори. Она што ги донело компаниите како Мајкрософт на прво место бил голем базен на талентирани инженери и математичари. Во самото прво тримесечје од 2016 година, повеќе од 65 милиони американски долари биле подигнати од српските стартапи, вклучувајќи 45 милиони долари за Седум мостови (фирма за биоинформатика) и 14 милиони американски долари за Васт (фирма за анализа на податоци). Некои од најуспешните стартапи се Нордеус, кој бил основан во Белград во 2010 година и е инвеститор на Top Eleven Football Manager, играна од над 20 милиони луѓе.

Туристичкиот сектор изнесувал малку повеќе од 1% од БДП во 2016 година. Девизните приходи од туризмот во 2017 година се проценети на 1,44 милијарди долари. Во 2017 година, вкупно 3 милиони туристи биле регистрирани во сместувачките капацитети, од кои околу 1,5 милиони биле странски. 

Србија има стратешка местоположба за транспорт, бидејќи низ земјата поминува Голема Морава, и претставува далеку најлесниот пат на копнено патување од континентална Европа до Мала Азија и Блискиот Исток.

Српската патна мрежа го носи најголемиот дел од сообраќајот во земјата. Вкупната должина на патиштата е 45.419 км, од кои 782 км се „државни патишта од класа I“ (т.е. автопати); 4.481 км се „државни патишта од класа Иб“ (национални патишта); 10.941 км се „државни патишта од класа II“ (регионални патишта) и 23.780 км се „општински патишта“. Патичната мрежа, со исклучок на поголемиот дел од патиштата од класа Iа, е со релативно понизок квалитет од западноевропските стандарди поради недостаток на финансиски средства за нивно одржување во последните 20 години.

Во тек се изградба на 124 километри автопати: две делници долги 34 километри од автопатот А1 (од јужниот дел на Лесковац до Бујановац), сегмент од А2 оддалечен од 67 километри (помеѓу Белград и Љиг) и 23 километри на А4 источно од Ниш до бугарската граница. Главниот железнички центар е Белград (а во помал дел и Ниш), додека најважните железнички пруги се: Белград-Бар (Црна Гора), Белград-Шид-Загреб (Хрватска) / Белград-Ниш-Софија (Бугарија) -Европскиот коридор X), Белград-Суботица-Будимпешта (Унгарија) и Ниш-Солун (Грција). Иако сè уште е главен модел на товарен транспорт, железничките пруги се соочуваат со зголемени проблеми со одржувањето на инфраструктурата. Железничките услуги се управувани од Србија Воз (патнички транспорт) и Србија Карго (товарен транспорт). Постојат само два аеродроми со редовен патнички сообраќај: Белградскиот аеродром Никола Тесла во 2016 година опслужил скоро 5 милиони патници и е центар на водечкиот авиопревозник Ер Србија, кој во 2016 година превезувал околу 2,6 милиони патници.

Србија има развиен внатрешен воден транспорт бидејќи има 1.716 километри пловни внатрешни водни патишта (1.043 километри од пловни реки и 673 километри пловни канали), кои речиси се наоѓаат во северна третина од земјата. Најважниот внатрешен воден пат е Дунав (дел од Пан-европскиот Коридор VII). Други пловни реки ги вклучуваат Сава, Тиса, Бегеј и Тамиш, од кои сите ја поврзуваат Србија со Северна и Западна Европа преку каналот Рајна-Мајна-Дунав и Северното Море, кон Источна Европа преку патиштата Тиса, Бегеј и Дунав до Црно Море, и до Јужна Европа преку реката Сава. Повеќе од 2 милиони тони товар биле транспортирани на српските реки и канали во 2016 година, додека најголеми речни пристаништа се: Нови Сад, Белград, Панчево, Смедерево, Прахово и Шабац.

Со векови на границите меѓу Истокот и Западот, територијата на Србија била поделена меѓу источните и западните делови на Римското Царство; потоа помеѓу Византија и Кралството Унгарија; и во раниот современ период помеѓу Отоманското Царство и Хабсбуршката Монархија. Овие преклопни влијанија резултирале со различни влијанија во културата на земјата. Нејзиниот север се потпира на профилот на Средна Европа, додека југот е карактеристичен за поширокиот Балкан, па дури и за Медитеранот. Византиското влијание врз Србија било големо, прво преку воведувањето на источното христијанство (Православие) во раниот среден век. Српската православна црква има траен статус во Србија, при што многуте српски манастири претставуваат споменици на културата што останале во Србија од средниот век. Србија има влијание и од Венецијанската Република.

Србија има пет споменици на културата запишани на списокот на Светското наследство на УНЕСКО: рано средновековниот главен град Стари Рас и манастирот Сопочани од 13 век, манастирот Студеница од 12 век; римскиот комплекс на Гамбиград-Феликс Ромулијана; средновековните надгробни плочи во Стечак и загрозените средновековни споменици на Косово (манастирите на Високи Дечани,  Печка патриаршија, Манастир Грачаница и Црква Богородица Левишка).

Најстариот ракопис и споменик на старата српска книжевност кој е напишан на српски јазик е Мирославово евангелие. Евангелието било напишано негде помеѓу 1180-тата и 1191 година и претставува литургиска книга од 362 страници, која била напишана на јазик кој бил преодна форма помеѓу старословенскиот јазик и славеносрпскиот јазик. Книгата е напишана од двајца монаси, Глигорие и, најверојатно, Версамелеон на бел пергамент. Ова дело е житие на Захумскиот кнез Мирослав, брат на големиот жупан Стефан Немања.

Историјата на српската уметност започнува со доселувањето на Словените, односно Србите на просторот на Балканскиот Полуостров (VII век) кој тогаш се наоѓал под политичко и културно влијание на познатото Римско Царство, односно Византија. Први споменици на српската средновековна култура се архитектонските споменици од почетокот на IX век, од периодот на покрстувањето на Словените. Оттогаш па до денес, српската уметност ја обликувале политичките, економските и културните збивања кои ја зафатиле Европа и нејзината уметност, а во неа може да се забележат влијанија и на источната и на западната уметност. Историските епохи во српската уметност главно се поклопуваат со основните раздобја во историја на Србите.

Архитектурата во средниот век кај Србите доживува голем подем. Српските архитектонски споменици на сакралната архитектура кои се развиле во XII, XIII и XIV век имаат големо значење и светска репутација. Србите негувале три сликарски рода – ѕидно сликарство или фреска, сликање на дрвени плочи или иконопис и сликање на пергамент или минијатури, односно илуминација во книгите и ракописите. Голема пресвртница претставува Големата селидба на Србите во 1690 година под патријархот Арсеније III Црнојевиќ, кога Србите се вклучуваат во западноевропската култура во која граѓанската класа јакне и ја донесува уметноста на барокниот стил.

Во Србија денес има околу 180 музеи, од кои најпознат е Народниот музеј на Србија, основан во 1844 година. Во него се наоѓа една од најголемите уметнички колекции на Балканот, вклучувајќи и многу странски колекции на ремек-дела. Други уметнички музеи се Музејот на современа уметност во Белград и Музејот на Војводина во Нови Сад.

Најстариот ракопис и споменик на старата српска книжевност пишуван на српски јазик е Евангелието на Мирослав, литургиска книга од 362 страници, пишувана во преодна форма меѓу старословенски и српскословенски јазик, која е напишана во осумдесеттите години на XII век. Со филолошки анализи е утврдено дека на текстот работеле двајца писари од кои само еден се потпишал во четири кратки записи, и тоа како Глигорије, Глигор и Григорије. Во неа се пишува за хумскиот кнез Мирослав Завидовиќ, син на Завида, братот на Стефан Немања. Веројатно, текстот бил создаден во манастирот Св. Петар и Павле во Бијело Поље. Постои и теорија дека тој бил создаден во манастирот Хиландар. Направено е фототипско издание во Јужноафриканската Република, а во 2001 година, УНЕСКО го вброил во својата библиотека „Памтење на светот“. Сè до седумдесеттите години на XVIII век, просветата и книжевноста го задржале претежно доминантното влијание на црквата. Училиштата се основале во црквите или во архијерејските столици. Во нив предавале главно свештеници, а наставата, иако опфаќала и световни предмети, имала претежно духовна содржина. Книжевноста и јазикот биле црковни и се наоѓале под руско црковно и културно влијание.

Епохата на српскиот романтизам е во знакот на Вук Стефановиќ Караџиќ и неговата борба за афирмација на народниот јазик. Практично сите големи српски романтичари биле поддржувачи на идеите на Караџиќ и се инспирирале од народната поезија, за чие систематско собирање Караџиќ има најголеми заслуги. Насоченоста кон народната, „наивна“ книжевност е една од романтичарските црти која влечи потекло од идеите на Русо за првобитниот, нерасипан човек. Кај Србите, како и кај многу други европски народи кои во тоа време се наоѓале под политичка и културна хегемонија на странски земји, ова време се поклопува со времето на национално будење и културен препород. Работата на Вук Караџиќ, исто така, наишла на одушевување кај многу водечки европски романтичари, како што е Јохан Волфганг Гете, а овој позитивен прием дополнително ја засилил националната самосвест. Книжевното творештво на Србите во ова раздобје главно е поетско. Се истакнуваат следниве поети: Бранко Радичевиќ, Ѓура Јакшиќ, Јован Јовановиќ-Змај и Лаза Костиќ.

Во текот на 18 век и во првата половина од 19 век, во српската проза преовладувале преводите на туѓи текстови, басните, класичните приказни, библиските параболи, источните раскази, идилите, преработките направени според помалку вредни странски автори, поучните приказни за животот, приказните од поновата историја, итн. Дури и во 1850-тите, српската проза била аморфна и жанровски неиздиференцирана, без трајна книжевна вредност. Во тоа време, оригиналните прозни текстови биле вистинска вредност, за што сведочи, на пример, Богобој Атанацковиќ, кој во придружниот текст на „Книгата за добри цели“ (Књига за добре цели) од 1852 година, ги повикува Србите да му испратат „Белетристички оригинални состави“. Исто така, Ѓорѓе Поповиќ, уредникот на списанието „Седмица“ во едно писмо од 1858 година пишува: „Воопшто, кај нас е беда во поглед на прозата... Песните некако поминуваат, но прозата никако. Нема ни три-четири кај кои не треба нешто да се поправи.“ Благодарение на собирачкото творештво на Караџиќ, српската книжевна периодика се свртела кон народната книжевност, со цел да се пополни големата празнина предизвикана од недостигот на автентични српски прозни дела. За развојот на автентичната српска проза особено значење имала книгата на Караџиќ „Српски народни приказни“ од 1853 година, која не само што го отворила патот кон српскиот реализам, туку го овозможила и внесувањето на фикцијата во српската проза. Најпосле, треба да се забележи дека голем српски писатели биле преплатници на оваа книга, како: Јован Стерија Поповиќ, Јанко Веселиновиќ, Бранко Радичевиќ, итн.

Во времето на српскиот реализам доминираат прозните жанрови – романот и, особено расказот. Најзначајни претставници се: Светозар Марковиќ (теоретичар), Јаков Игњатовиќ, Милован Глишиќ, Лаза Лазаревиќ, Јанко Веселиновиќ, Илија Вукиќевиќ, Симо Матавуљ, Стеван Сремац, Радоје Домановиќ, Војислав Илиќ (поет), Бранислав Нушиќ (кој најмногу се пројавил во драмската книжевност, и кој продолжил да пишува и во наредните периоди – во модерната и меѓувоената книжевност).

Композиторот и музиколог Стеван Мокрањац се смета за основач на современата српска музика. Српските композитори од првата генерација, Петар Коњовиќ, Стеван Христиќ и Милоје Милојевиќ, го задржале националниот израз и го модернизирале романтизмот во насока на импресионизмот. Други познати класични српски композитори се Исидор Бајиќ, Станислав Бинички и Јосиф Маринковиќ. Во Србија постојат три оперски куќи: Опера на Народниот театар и Операта Медленјанум во Белград, и Операта на Српскиот народен театар во Нови Сад. Во земјата функционираат четири симфониски оркестри: Белградската филхармонија, Симфонискиот оркестар во Ниш, Симфонискиот оркестар на Радио Телевизија на Србија и Филхармонијата на Нови Сад. Хорот на Радио Телевизија на Србија е водечки вокален ансамбл во земјата. Белградскиот фестивал е еден од најистакнатите класични музички фестивали во Југоисточна Европа.

Традиционалната српска музика вклучува различни видови гајда, флејти, труби, тапани итн. Колото е традиционален колективен народен танц, кој има голем број на сорти низ регионите. Најпопуларните се оние од регионот на Ужице и Морава. Српските епски народни песни се составен дел на српската и балканската музика со векови. Постојат повеќе циклуси на српски епски народни песни, а главните од нив се создадени од непознати автори помеѓу 14 и 19 век. Епските песни како мотив најчесто ги обработуваат историските настани и личности. Најчесто се изведуваат проследени со музика од народниот музички инструмент гусла.

Поп музиката има голема популарност. Жељко Јоксимовиќ го освоил второто место на Евровизија 2004 година, а Марија Шерифовиќ успеала да победи на Евровизија 2007 со песната „Молитва“, а Србија била домаќин на следното издание во 2008 година. Најпопуларните поп пејачи се Ѓорѓе Балашевиќ, Гоца Тржан, Здравко Чолиќ, Александра Радовиќ, Владо Георгиев, Јелена Томашевиќ, Наташа Беквалац итн.

Српскиот рок, кој бил дел од времето на поранешната југословенска рок сцена од 1960-тите, 1970-тите и 1980-тите години, бил добро развиен и покриен во медиумите. Во текот на 1990-тите и 2000-тите популарноста на рок музиката се намалила во Србија, иако неколку главни музичари успеале да ја одржат својата популарност. Во 2000-тите имало оживување на главната сцена и појавата на голем број значајни дела. Значајни српски рок групи се Бајага, Дисциплина кичме, Екатарина Велика, Електрични оргазам, Ева Браун, Кербер, Неверне Бебе, Рамбо Амадеус, Рибља чорба итн.

Народна музика во изворна форма е истакнат музички стил од Првата светска војна по првите успеси на Софка Николиќ. Музиката била дополнително промовирана од Даница Ореневиќ, Ангелија Милиќ, Нада Мамула, па дури и подоцна, за време на 60-тите и 70-тите, со ѕвезди како Силвана Арменалиќ, Тома Здраковиќ, Лепа Лукиќ, Василија Радојчиќ, Вида Павловиќ и Гордана Стојиќевиќ.

Турбо-фолк музиката се развила во доцните 1980-ти и почетокот на 1990-тите и оттогаш ужива огромна популарност, преку изведувачите како Драгана Мирковиќ, Зорица Брунцлик, Шабан Шаулиќ, Ана Бекута, Синан Сакиќ, Весна Змијанац, Миле Китиќ, Снежана Ѓуришиќ итн. Турбо-фолкот е мешавина на народна музика со поп и/или танц елементи. Во последно време турбо-фолкот вклучува уште повеќе поп-музички елементи, а најпознати изведувачи меѓу нив се Цеца (често се смета за најголема музичка ѕвезда на Србија), Јелена Карлеуша, Аца Лукас, Сека Алексиќ, Дара Бубамара, Индира Радиќ, Саша Матиќ, и Лепа Брена, веројатно најистакнатиот изведувач на поранешна Југославија.

Балкански трубачи е популарен жанр, особено во Централна и Јужна Србија, од каде потекнува. Музиката ја има својата традиција од Првото српско востание. Трубата се користела како воен инструмент за будење и собирање на војници и објавување битки, а трубата ја презела улогата на забава за време на престојот, додека војниците ја користеле за изведување на популарни народни песни. Кога завршила војната и војниците се вратиле во руралниот живот, музиката влегла во цивилниот живот и на крајот станала музички стил, придружувајќи ги раѓањата, крштевањата, свадбите и погребите. Постојат два главни сорти на овој жанр, еден од Западната Србија, а другиот од Јужна Србија, со драмскиот музичар Бобан Марковиќ.

Најпопуларниот музички фестивал е Фестивалот за труба на Гуча со повеќе од 300.000 посетители и Егзит во Нови Сад со 200.000 посетители во 2013 година.

Србија има богата театарска традиција со мноштво на театри. Српскиот народен театар е основан во 1861 година, а зградата во која се наоѓа е изградена 1868 година. Операта почнала да се прикажува кон крајот на 19 век за да во 1947 година претставите бидат на постојан репертоар. Истата година е основана е балетската група. Битеф, Белградски меѓународен театарски фестивал, е еден од најстарите театарски фестивали во светот. Нови театарски тенденции е постојаниот поднаслов на фестивалот. Основан во 1967 година, Битеф континуирано ги следеше најновите театарски трендови. Тој стана еден од петте најважни и најголеми европски фестивали и еден од најзначајните културни институции во Србија.

Почетоците на српската кинематографија беа воспоставени прилично рано, така што веќе 12 филма беа снимени пред почетокот на Втората светска војна. Најпознат од предвоените филмови е Битката за Косово на режисерот Михајло Поповиќ од 1939 година. Српската кинематографија напредуваше и по Втората светска војна. Најзначајниот послевоен режисер е Душан Макавеев, кој беше меѓународно признат за филмот Љубовна случка или трагедија на поштенската службеничка од 1969 година, фокусирајќи се на тогашната југословенска политика. Неговиот филм Црна Гора беше снимен во Шведска во 1981 година. Зоран Радмиловиќ беше еден од најзначајните глумци во послевоениот период.

Српската кинематографија продолжи да напредува во 1990-тите и покрај превирањата од тој период. Емир Кустурица освои две Златни Палми за најдобар филм на Канскиот филмски фестивал, за филмот Татко на службен пат од 1985 година, а потоа и за филмот Андерграунд од 1995 година. Во 1998 година, Кустурица го освои Сребрениот лав за режија на филмот Црна мачка, Бел мачор. До 2001 година, во Србија биле отворени 167 кина (со исклучок на Косово) и повеќе од 4 милиони Срби посетиле кино во текот на таа година. Во 2005 година филмот Сон на зимската ноќ од Горан Паскалевиќ предизвикал контраверзии околу неговата критика за улогата на Србија во југословенските војни од 1990-тите години.

Неколку српско-американски режисери создадоа лабава, интелектуална мултимедијална традиција и работат во истакнати академски институции, а исто така создаваат дела карактеристични по високите стилски експерименти. Во оваа група се вбројуваат: Славко Воркапиќ, креатор на познати монтажни секвенци за холивудски филмови и декан на филмската школа USC; Влада Петриќ, телевизиски и филмски режисер, архивист и основачки куратор на хардвардската филмска архива; и Владан Николиќ, творец на Зенит филм и трансмедиален проект, а истовремено е професор во Новата школа за социјални медиуми во Њујорк.

Слободата на печатот и слободата на говорот се загарантирани со уставот на Србија. Србија е рангирана на 54. место од 180 земји во извештајот за слободата на медиумите за 2014 година, составен од Репортери без граници. И двата извештаи забележале дека медиумите и новинарите и натаму се соочуваат со притисоци и владите во врска со уредувачката политика. Исто така, медиумите денес се повеќе зависни од договорите за рекламирање и владините субвенции за да преживеат финансиски.

Според AGB Nielsen Research во 2009 година, Србите во просек гледаат пет часа телевизија дневно, што го прави највисок просек во Европа.  Постојат седум национални телевизиски канали, каде што функционира јавната радиодифузија Радио Телевизија Србија (РТС) со три канали (РТС1, РТС2 и РТС3) и приватни радиодифузери (Пинк, Хепи, Прва и О2). Во 2016 година, претпочитаната употреба на овие канали е следна: 20,2% за РТС1, 14,1% за Пинк, 9,4% за Хепи, 9,0% за Прва, 4,7% за О2 и 2,5% за РТС2. Постојат 28 регионални телевизиски канали и 74 локални телевизиски канали.

Во Србија има 247 радио станици. Од нив, шест се радиостаници со национално покривање, меѓу кои и две радиодифузери Радио Телевизија Србија (Радио Белград 1 и Радио Белград 2 / Радио Белград 3) и четири приватни (Радио S1, Радио S2 и Хит FM). Исто така, има 34 регионални станици и 207 локални станици.

Во Србија се објавуваат 305 весници, од кои 12 се дневни весници. Најголеми тиражни весници се Вечерње новости, Блиц, Курир и Информер, сите со продадени повеќе од 100.000 примероци. Има еден дневен весник посветен на спортот - Спортски журнал, еден бизнис дневен весник „Привредни преглед“, два регионални весници (Дневник од Нови Сад и Народни новини од Ниш) и еден дневен весник на малцински јазик (Magyar Szo на унгарски, во Суботица).

Српската кујна е хетерогена, бурните историски случувања влијаеле на исхраната на народот, па така секоја област има свои специфичности и разлики. Може да се каже дека пресудни влијанија биле византиските и грчките, значи медитеранските, потоа ориенталните и австроунгарските. Спремањето храна е составен дел на српската традиција и култура. Во Србија вообичаено има 3 оброци дневно, појадок, ручек и вечера, со напомена дека најважен и најчесто најобемен оброк е ручекот.

Исхраната се поистоветува со внесувањето на хранливи материи (консумирање храна и пијалаци), но во поширока смисла, претставува уживање во трпезата. Овој многу сложен процес, создава она што се нарекува „национална кујна“, која ја сочинуваат: избор на намирници, нивно одгледување, подготовка на јадења, амбиент во кој се сервира храната, како и начинот како се сервира. Во српските села името за кујна било „куќа“, а централен дел било огништето, кое претставувало важно, култно место, покрај кое се одигрувало секојдневен живот, се собирало целото семејство. Се седело на дрвени клупи, триножници и столици, садовите биле дрвени или земјени, а во побогатите куќи и бакарни. Лебот се правел од пченично или пченкарно брашно.

Србија се јавува како тема во уметноста и во популарната култура. Во тој поглед можат да се наведат бројни примери на книжевни и музички дела посветени на Србија, како:

Спорт игра важна улога во српското општество, а земјата има голема спортска историја. Најпопуларните спортови во Србија се фудбал, кошарка, тенис, одбојка, ватерполо и ракомет.

Професионалните спортови во Србија се организирани од спортски федерации и лиги. Една од особеностите на српскиот професионален спорт е постоење на многу мулти-спортски клубови (наречени спортски друштва), најголеми и најуспешни се Црвена ѕвезда, Партизан и Белград, Војводина од Нови Сад, Раднички од Крагуевац, Спартак од Суботица.

Фудбалот е најпопуларен спорт во Србија, а Фудбалскиот сојуз на Србија со 146.845 регистрирани играчи е најголемата спортска асоцијација во земјата. Драган Џаиќ бил официјално признат како „најдобриот српски играч на сите времиња“ од Фудбалскиот сојуз на Србија, а од неодамна како видни фудбалери се истакнале и Немања Видиќ, Дејан Станковиќ, Бранислав Ивановиќ, Немања Матиќ и Душан Тадиќ, кои настапуваат за елитните клубови во Европа, развивајќи ја репутацијата на нацијата како еден од најголемите светски извозници на фудбалери.

Српскиот национален фудбалски тим нема релативно постигнато голем успех, иако се квалификувал на три од последните четири ФИФА Светски првенства. Српските национални младински фудбалски тимови го освоиле Европскиот шампионат за фудбалери до 19 години и Светското првенство во 2015 година. Двата главни фудбалски клубови во Србија се Црвена ѕвезда (шампион на Европскиот куп 1991) и Партизан (финалист на Европскиот куп во 1966) од Белград. Ривалството меѓу двата клуба е познато како „Вечно Дерби“, и често се споменува како една од највозбудливите спортски ривалства во светот.

Србија е една од традиционалните погони за светска кошарка. Машката кошаркарска репрезентација освоила две светски првенства (во 1998 и 2002 година), три европски првенства (1995, 1997 и 2001) и два олимписки сребрени медали (во 1996 и 2016 година). Женската национална кошаркарска екипа го освоила Европското првенство во 2015 година и бронзениот медал за Олимпијада во 2016 година. Вкупно 31 српски играчи настапувале во НБА во последните две децении, меѓу кои и Предраг Стојаковиќ, Владе Дивац, Никола Јокиќ и Дарко Миличиќ. Александар Ѓорѓевиќ станал првиот што освоил медал на Олимпијада, Светско првенство и Европско првенство како играч и како тренер. Познатото Српско тренинг училиште создало едни од најуспешните европски кошаркарски тренери на сите времиња, како што се Душан Ивковиќ и Жељко Обрадовиќ, кој освоил рекордни 9 титули во Евролигата како тренер. Кошаркарскиот клуб Партизан бил европски шампион во 1992 година.

Неодамнешниот успех на српските тенисери довело до огромен раст на популарноста на тенисот во земјата. Новак Ѓоковиќ освоил петнаесет титули во Гренд Слем и го зазел местото број 1 на АТП листата повеќе од 250 недели. Тој станал третиот тенисер кој ги задржил сите четири главни титули на Гренд Слем турнирите. Ана Ивановиќ (шампион на Отвореното првенство на Франција во 2008 година) и Јелена Јанковиќ се двете тенисерки кои биле на првото место на ВТА листата. Српскиот машкиот тениски репрезентативен тим победил на Дејвис купот во 2010 година, додека српскиот женски тим стигнал до финалето на Купот ФЕД 2012.

Србија е една од водечките земји во одбојка во светот. Машкиот национален тим го освоил златниот медал на Олимписките игри 2000, Европското првенство на двапати, како и Светската лига во 2016 година. Женскиот национален одбојкарски тим е актуелен светски шампион, двапати го освоил Европско првенство, како и олимписки сребрен медал во 2016 година.

Националниот тим за ватерполо е еден од најуспешните национални тимови, освојувајќи олимписки златен медал во 2016 година, три Светски првенства (2005, 2009 и 2015) и седум Европски првенства во 2001, 2003, 2006, 2012, 2014 , 2016 и 2018 година, соодветно. [401] ВК Партизан освоил вкупно рекордни седум европски шампионски титули.

Јасна Шекариќ, спортски стрелач, е еден од спортистите со најмногу настапи на Олимписките игри. Таа освоила вкупно пет олимписки медали и три златни медали на Светскиот шампионат. Други споменати српски спортисти се: пливачите Милорад Чавиќ (светски шампион на 50 метри пеперутка и сребрен медалист на 100 метри пеперутка, како и сребрен медал на 100 метри пеперутка во историска трка со американскиот пливач Мајкл Фелпс) и Наѓа Хигл (Светски шампион во 2009 година во 200 метри градно - прва српска спортистка која станала светски шампион во пливање); атлетичарката Ивана Шпановиќ (скокач, четирикратен европски шампион, светски шампион во затворен простор и бронзен медалист на Олимпијадата во 2016 година); борачот Давор Штефанек (олимписки златен медал во 2016 и светски шампион во 2014) и таеквондо Милица Мандиќ (олимписки златен медал во 2012 и светски шампион во 2017 година).

Србија била домаќин на неколку големи спортски натпревари, вклучувајќи го и Европското првенство во кошарка во 2005 година, Европското првенство во одбојка за мажи во 2005 година, Европското првенство за ватерполо во машка конкуренција за 2006 и 2016 година, Летната Универзијада 2009, Европското првенство во ракомет за мажи во 2012 и Светското женско ракометно првенство во 2013 година. Најважните годишни спортски настани што се одржуваат во земјата се Белградскиот маратон и велосипедската трка низ Србија.




#Article 62: Пред дождот (706 words)


Пред дождот е македонски филм од 1994 година, режиран од Милчо Манчевски. Овој филм во 1994 година беше номиниран за филмската награда Оскар. Филмското дејство на „Пред дождот“ поседува сопствена консеквентно спроведена драматуршка логика и од неа, всушност, и извира оној недвосмислен квалитет и шарм на ова остварување. Филмот е во времетрање од 119 минути и е снимен во вајдскрин техника, со звук, во боја и 35 мм.

Во својата филмска нарација, филмот содржи три целини поврзани меѓу себе. Тие се насловени како „Зборови“, „Лица“ и „Слики“.

Дејството во „Зборови“ се случува во древен машки манастир некаде во Македонија. Младиот монах Кирил, заветен на молчење, во својата таванска ќелија ја наоѓа Замира, Албанка, девојка која повеќе наликува на дете. Тој не разбира албански, но нема дилема дека таа тука бара засолниште од некакво зло. Го премолчува нејзиното присуство во манастирот дури и тогаш кога вооружените селани ја бараат за да и судат за убиството на еден соселанец. Исплашен е кога тие го пребаруваат манастирот и е вистински среќен кога не ја наоѓаат. Постарите монаси го забележуваат неговиот молчалив страв. Длабоко во ноќта влегуваат во ќелијата на Кирил и ја наоѓаат девојката. Казната за монахот е заминување од манастирот. Под закрилата на ноќта, минувајќи покрај пијаната селска стража, Кирил и Замира ја напуштаат сигурноста на манастирските ѕидини. Веќе е ден, тие минуваат низ каменест планински предел. Кирил, исполнет со грижа и љубов кон девојката, и ветува сигурност некаде далеку од селото и планината. Таа не го разбира неговиот говор, но ја разбира неговата љубов. Бакнежот врз нејзиното лице и нејзините раце кои бараат спас околу неговото тело, се единствениот физички контакт меѓу нив. Но тука, веднаш до нив, се нејзините роднини и соселани. Нејзиниот дедо со строгост на племенски старешина ја враќа во реалноста. Таа се обидува да објасни дека Кирил и помогнал, дека ја спасил и дека ја сака. Дедото со својот неумолив авторитет го брка Кирил. Тој колебливо тргнува. Крикот на Замира по него го враќа. Таа трча кон него. Нејзиниот брат пука. Предрасудите не оставаат можност за поинаков крај. Кирил е покрај Замира, а таа гледајќи во него умира.

во вториот дел од филмот „Пред дождот“ се случуваат во еден наполно поинаков свет, динамичен, современ, урбан Лондон. Во светски познатата фотографска агенција работи лауреатот на Пулицеровата награда, Македонецот Александар Кирков, одамна заминат од татковината. Тукушто вратен од боиштето во Босна каде што фотографирал убиство, чин кој според него го прави соучесник во трагичниот настан, Александар одлучува да се врати во Македонија. Меѓу него и Ен, младата жена која работи во истата агенција се случува страсна љубовна приказна. Александар ја повикува да замине со него. Додека Ен се бори со својата дилема дали да ја остави извесноста во која живее и да замине со Александар во непредвидлива иднина, во кафеаната каде што разговара со сопругот се случува инцидент со трагични последици. Во пресметката меѓу балканските емигранти, меѓу другите загинати е и нејзиниот сопруг.

Третиот дел од филмот, се случува во Македонија. Александар се враќа дома, во родниот крај, барајќи засолниште во долго сонуваниот мир на својот роден крај и не помислувајќи дека тука се води една поинаква, но не помалку беспоштедна војна. Пределите на неговиот роден крај се исти, но односите меѓу луѓето се драстично променети. Во крајот каде што живеат два различни народа, со различни верски припадности, односите се крајно поларизирани. Меѓу нив владее недоверба, искрата на можниот судир се чувствува во воздухот. Вооружени луѓе се сретнуваат насекаде, стравот се вгнездил во душите. Роднините на Александар го примаат со радост, но и со чудење. Неговата родна куќа е руинирана. Искрен во намерите и чесен во постапките кон луѓето, Александар ги посетува пријателите во соседното албанско село, сака да ја види некогашната соученичка Хана, кон која во момчешките години негувал нежни чувства. Таа сега е вдовица и мајка на две деца, син и ќерката Замира. Сè уште неадаптиран кон атмосферата што натежнала врз луѓето, Александар се ангажира во спасувањето на Замира која е затворена во бачилото под обвинение за убиство на еден негов роднина. Тој, без страв од вооружените соселани, ја изнесува девојката од бачилото. Неговиот братучед, соочен со сопствената немоќ пред супериорноста на Александар, пука по него. Животот на Александар завршува во пределите каде што израснал и од рацете на луѓето по кои копнеел. 

 




#Article 63: Збогум на 20-тиот век (804 words)


Збогум на 20-тиот век е македонски филм од 1998 година, режиран од Дарко Митревски и Александар Поповски, со Никола Ристановски, Лазар Ристовски, Владо Јовановски, Софија Куновска и Тони Михајловски   во главните улоги. Филмот е добитник на  наградата „Méliès d'Argent“ за најдобар европски филм од областа на фантастиката на Меѓународниот Филмски Фестивал „Expo Cine“ одржан во Хелсинки во 1999 година . Беше и македонски избор за номинација за Оскар за најдобар странски филм, но не успеа да влезе во потесниот круг на избрани.

Збогум на 20-тиот век е жанровски комбиниран филм, проткаен со разни библиско-митолошки теми и мотиви од народното творештво, како и со разни цитати и парафрази од целокупната светска филмска историја наназад. Самите автори тврдат дека се работи за оформување, раѓање на еден релативно спечифичен и нов жанр, што тие го нарекуваат ethno-groovy.

Структурно и временски, филмот е поделен на три дела, рамковно врзани во една поголема, релативно релаксирана и наизглед не сосема јасно поврзано целина. Трите приказни се исполнети со огромна доза на насилство и чувство на емоционален очај.

Првиот дел се одвива во 2019 година, кога светот има изглед на некаква пост-апокалиптична рушевина. Човекот наречен Кузман (Никола Ристановски) е осуден на смрт од страна на номадско племе, но нивните обиди да го убијат завршуваат неуспешно. Причината е тоа што Кузман е Човекот-што-не-може-да-умре. Барајќи начин да го симне ова проклетство од себе, Кузман дознава од Берберот-Пророк (Владо Јовановски) дека на еден ѕид во Градот, чуван од Човекот-со-зелена-коса-кој-свири-на-пушка (Тони Михајловски), се испишани сите човечки судбини, и дека таму е напишана и неговата. Кузман тргнува во потрага и по борбата со Човекот-со-зелена-коса ја открива својата судбина и дознава дека, за да се ослободи од проклетството, треба да води љубов со сопствената сестра. Тој го прави тоа, и така успева да умре.

Втората приказна е триминутен интерлудиум датиран во 1900 или 1919 година . Презентирана како снимка на првата свадбена церемонија на Балканот, сцената се претопува во насилство кога се открива дека нововенчаните се, всушност, брат и сестра. Тука, како лик повторно се јавува Берберот-Пророк - тој е снимателот на настанот - и преку него се врзуваат двете приказни.

Третата приказна се одвива на Новогодишната вечер 1999 спрема 2000 година. Главен лик е Дедо Мраз (Лазар Ристовски), инаку потстанар во една соба во градот, кој, разочаран од расипаноста на луѓето, посебно од работите што му се случуваат токму на денот на преодот од еден милениум во друг, решава да го уништи светот точно на полноќ, на самиот преод во новиот милениум. Дедо Мраз се враќа во својата соба каде што забележува дека се одвива погребна процесија. Тажењето се претвора во насилство, додека во позадина свири панк-верзијата на Сид Вишс на My Way. Како лик, на почетокот од овој дел, се јавува и Кузман, главниот лик од првиот дел - како мало дете. Таа линија во филмот, заедно со Дедо Мраз кој на крајот од филмот ги испишува судбините на идните луѓе на еден од ѕидовите во градот (оној истиот ѕид којшто во првиот дел беше цел на Кузмановата потрага, се основните нишки што ја поврзуваат оваа приказна со другите две. На тој начин и се затвора кругот во рамковната приказна на филмот, и истиот - со тоа и завршува.

Збогум на 20-тиот век наидува на мешани реакции од филмските критичари. Денис Харви, во својот текст за списанието Variety, пишува дека темпото на филмот е невоодначено, идејата и намерата често несфатливи, но стилски одлично изработениот  Збогум на 20-тиот век е впечатлив само врз основа на својата идиосинкретичност. Роберт Фиршинг, пишувајќи ја својата критика за Чудесниот свет на култните филмови (The Amazing World of Cult Movies), вели дека филмот е импресионистички крик на гнев и очај од една земја што опстојува на работ на воената линија со година, некој вид на кошмар без почеток и крај. Се добива чувство дека сите загрижени се веќе полудени, а токму тоа е и местото каде Збогум на 20-тиот век и најмногу успева: без да прикаже и најмала сцена од состојбата на Балканот, успева да ги наслика ужасот и безмисленоста на регионалниот конфликт на начин на кој вообичаен воен филм би бил притиснат да успее. Мејтленд Мекдона, пак, на филмот му дава 3,5 од можни четири ѕвезди, заклучувајќи дека истиот е симултано цртанолик и елузивен и дека претставува опседнувачко дело на агресивниот поп-арт.. Џејмс Берардинели, во својата рецензија за Reel Views, го оценува филмот со 1,5 ѕвезда од четири, пожалувајќи се дека Поповски и Митревски изгледа уживаат во тоа да го направата филмот што е можно позабеган, и, иако резултатот можеби ним и им дава некаков ужиток, многу веројатно дека тој го има сосема спротивниот ефект на оние што седат во кино и го гледаат конечниот продукт. Во контекст на ова, Берардинели сатирично забележува и дека ‘Збогум на 20-тиот век’ успева да го постигне речиси невозможното: да направи [наративната линија на] ‘Изгубениот автопат’ на Дејвид Линч да изгледа конгруозна и линеарна.




#Article 64: Исправи се, Делфина (491 words)


Исправи се, Делфина — македонски филм од 1977 г. на режисерот Александар Ѓурчинов, работен по негово сопствено сценарио. Во главните улоги се јавуваат Столе Аранѓеловиќ, Неда Арнериќ, Дарко Дамески, Слободан Димитриевиќ и Диме Илиев. Филмот е инспириран од вистински настан - препливувањето на каналот Ламанш од страна на македонската маратонска пливачка Атина Бојаџи. Самата Бојаџи која со прекар „Охридскиот Делфин“ (оттука и името на главната улога) е еден од соработниците на филмот, а и се појавува во една сцена од него — при излегувањето од водата од Ламанш.

Филмот е приказна за девојката Делфина (Неда Арнериќ), која додека се обидува да го преплива каналот Ламанш се навраќа на пресвртните моменти од нејзиниот живот, кој, изгледа единствено би добил смисла доколку таа успее во својата мисија. При препливувањето, на бродчето што ја следи се нејзиниот тренер Атанас (Дарко Дамески) и нејзиниот пријател Петко (Диме Илиев), кои постојано ја бодрат и ѝ помагаат. Во меѓувреме, Делфина се сеќава „на запознавањето со Младен (Слободан Димитриевиќ), тренерот на републичката репрезентација во пливање, за првите интимни контакти со него, за наставата во угостителското училиште и за членувањето во локалниот пливачки клуб“ и др. Во еден критичен момент, кога се чини дека Делфина нема да може да го оствари својот подвиг, Петко скокнува во водата и плива заедно со неа: Ајде Делфина, ќе пливаме заедно, ајде. Сети се на јагулите... Благодарение на неговата поддршка, таа ја надминува и последната криза и конечно, успева да го преплива Ламанш. По повод нејзиниот успех, во Скопје се одржува свечен прием на кој присуствува и Младен. Сепак, Делфина се поздравува со Петко и потоа „заминува по патот што самата го одбрала“.

Почетните сцени од филмот кога Делфина пред себе го гледа каналот што треба да го преплива се снимени на пристаништето и низ улиците на Булоњ на Море (Boulogne-sur-Mer), Франција. Сцената кога влегува во морето за да го преплива Ламанш е снимена на Големата Плажа во Улцињ, јужно од Будва. Останатите сцени додека плива и излегува од водата се снимани на Охридското Езеро.

Филмот го опишува животот на Атина Бојаџи до септември 1969 година, односно до нејзиниот најголем успех во кариерата.

Вообичаено е за ваков тип на филмови да има истовремено многу контроверзи кои не влијаат врз целокупниот естетски домен. Во многу сцени од филмот се појавуваат работи кои не се карактеристични за тоа време, односно се карактеристични за седумдесетите, како на пример не биле изградени Градскиот трговски центар ГТЦ, Градски ѕид - Скопје, мостот Гоце Делчев - Скопје, хотел Метропол - Охрид, хотел Континентал - Скопје, се плива во базенот на СРЦ Милан Гале Мушкатировиќ во Белград (изграден 1973 г.), потоа постери за концерт на Златко Пејаковиќ, масерката во младинскиот клуб ја потсетува Делфина на одамна одржаното Европско првенство во атлетика во 1970 година, се пливаат квалификации за Европското младинско првенство во пливање во Осло 1976 година, по улиците на Скопје, Булоњ на Море и Охридските хотели се возат автомобили кои не постоеле во шеесетите години на минатиот век, итн.




#Article 65: Влатко Стефановски (1046 words)


Влатко Стефановски (роден во , ) - македонски рок, поп и џез музичар, основач на „Влатко Стефановски Трио“, и еден од основачите на групата „Леб и сол“.

Влатко е роден во типично театарско семејство. Неговите родители, како уметници, често патувале, па така набрзо Стефановски се преселил во Скопје, во населбата Тафталиџе. Влатко Стефановски живее со своето семејство (која ја сочинуваат сопруга Гордана, ќерката Ана и синот Јан) во Скопје, на улицата „Мексичка“, број 15, во населбата Тафталиџе. Во рамките на неговиот дом, Стефановски го сместил неговото тонско студио „Езотерија“.

Заедно со Бодан Арсовски, Стефановски членувал во неколку скопски групи, како: ВИС „Јегуље“, „Ирис“ и „Брег“ (групата на легендарниот клавијатурист Мики Петковски). На почетокот на 1976 година Влатко Стефановски, Бодан Арсовски, Кокан Димушески и Димитар ја оформиле групата „Леб и сол“ во која Стефановски бил гитарист, пејач, композитор и текстописец. За време на дваесетгодишното постоење, групата „Леб и сол“ снимила 12 албуми, една двојна компилација, и музика за различни намени: филмски и театарски претстави, како и телевизиски серии. Како член на „Леб и сол“, Стефановски ги создал незаборавните песни: „Нисам твој“, „Таласна дужина“, „Кумова Слама“, „Жива рана“, „Кантри“, „Као какао“, „Скопје“, „Чекам кишу“, „Чукни во дрво“ итн.

Првите соло-настапи на Стефановски започнале во почетокот на 1990-тите, а заедно со Бодан Арсовски во 1990 година го издал првиот македонски компакт-диск, со музика за рок-балетот „Зодијак“. Во 1994 година, Стефановски го снимил својот прв самостоен албум, „Каубои и индијанци“, додека сè уште бил член на „Леб и сол“. Во реализацијата на овој албум учествувале многу соработници, како: Горан Бреговиќ, Златко Ориѓански, Горан Алачки, и групата „Нитјананда“. Видео-спотовите за песните на албумот („Кисело-весело“, „Кандилце“ и „Open road“) ги направиле тројца штотуку дипломирани режисери на скопскиот ФДУ: Дарко Митревски, Александар Поповски и Срѓан Јаниќијевиќ. Непосредно пред дочекот на 1995 година, албумот „Каубојци и индијанци“ ја доживеал и концертната промоција, во Универзална сала во Скопје, со учество на повеќе гости, како: Ана Костовска, Златко Ориѓански, Горан Алачки итн. На белградската промоција на албумот, на почетокот на 1995 година, учествувале и легендарниот југословенски гитарист Радомир Михаиливиќ - Точак, групата „Нитјананда“ итн. Следниот проект на Стефановски, „Сараево“, бил работен во 1993 година, за потребите на претставата на Горан Стефановски, прикажана во театарот во Антверпен, во режија на Слободан Унковски. Музиката за оваа претстава се појавила во продажба (само во форма на компакт-диск) на почетокот на 1996 година, а дел од песните биле напишани и отпеани на англиски јазик. Во текот на 1996 година Стефановски интензивно работел на музиката за филмот „Џипси меџик“, во режија на Столе Попов), а компакт-дискот се појавил во продажба во 1997 година. Притоа, носечката тема од овој проект, „Џипси сонг“, за кратко време станала голем хит на Балканскиот Полуостров, а по четири години, таа била ставена на компилацијата „Џипси караван“ на продуцентската куќа „Путумајо рекордс“, заедно со цигански песни од целиот свет. 

По иницијатива на првиот човек на американско-јапонска дискографска фирма „МА Рекордингс“, Тод Гарфингел, во 1997 година, во Крушево, во просторот на меморијалниот музеј, заедно со американскиот гитарист од српско потекло Мирослав Тадиќ, Стефановски го снимил албумот „Крушево“, со традиционални македонски песни, во акустичен аранжман. Овој албум бил промовиран на еден американски музички саем, а скопската промоција се случила во октомври 1998 година, во рамките на Скопскиот џез-фестивал. Истата година, во продажба излегол и првиот албум на „Триото на Влатко Стефановски“, во кое членувале и тапанарот Михаил Парушев и басистот Александар Поп Христов. Албумот, којшто за Словенија и за Хрватска го откупила и го реиздала дискографската фирма „Далас“, бил претставен на интензивна турнеја во земјите од поранешна Југославија, а подоцна следеле и настапи во многу музички центри во светот. Во 1999 година, југословенскиот глумец и режисер Љубиша Самарџиќ го повикал Стефановски да ја сними музиката за неговиот филм „Небесна јадица“. Во 2000 година, Триото на Влатко Стефановски, заедно со Мирослав Тадиќ, настапувало на подрачјето на поранешната СФРЈ, а снимката од концертот во Белград, одржан на 8 октомври 1999 година, била издадена како „жив“ албум. Истовремено, дошло до перонална промена во триото: на местото на Парушев и Поп Христов дошле тапанарот Дино Милосављевиќ и бас-гитаристот Ѓоле Максимовски. 

По долгите најави (а по иницијатива на продуцентските куќи „Трето уво“ од Скопје и „Аква Сторм“ од Софија), кон крајот на 2000 година, во Софија бил промовиран проектот „Balkan Horses“ во кој, покрај Стефановски, учествувале и неколку еминентни музичари од Балканот, како: Теодоси Спасов (Бугарија), Костас Теодору (Грција), Краси Желазков (Бугарија), Хакан Бешер (Турција), Емил Букур (Романија), Сања Илиќ (Југославија), Стојан Јанкулов (Бугарија) и Тамара Обровац (Хрватска). Притоа, групата „Balkan Horses Band“ одржала мала балканска турнеја во периодот 2000-2001 година, а од софискиот деби-настап бил објавен промотивен компакт-диск и една видео-касета. Пролетта 2001 година, Стефановски ја објавил компилацијата „Кино Култура“, на која се нашле најинтересните музички теми од пет филмови: „Џипси меџик“, „Небесна јадица“, „Три летни денови“, „Самоуништување“ и „Пат кон сонцето“. На почетокот на 2002 година, на покана на хрватскиот режисер Вицко Руњиќ, Влатко ја напишал музиката за неговиот втор филм „Серафин, светионичарев син“. Истата година, во текот на летниот период, тој настапувал во повеќе земји, во најразлични формации (со своето трио, со Мирослав Тадиќ, со Џибони итн.), а есента се посветил на снимањето на својот следен соло-албум. Патем, тој ја напуштил дискографската куќа „Third ear“ и потпишал за „Авалон продукција“. За оваа дискографска куќа, во 2004 година, Стефановски и Мирослав Тадиќ го снимиле албумот „Трета мајка“ на кој гостувал и бугарскиот музичар Теодосиј Спасов.

На 4 април 2014 година, Стефановски одржал концерт во Универзалната сала во Скопје, на кој го промовирал албумот „Сеир“,а на концертот настапиле бројни гости, како: Бајага, Џибони, Каролина Гочева и Раде Шербеџија. На 16 август 2014 година, во Хераклеја, Стефановски одржал концерт по повод 40 години од творештвото. Концертот бил дело од фестивалот „Битфест“. Два дена подоцна, на 18 август, во Куршумли ан, во Скопје, тој одржал концерт заедно со Мирослав Тадиќ. На 21 март 2015 година, во „Универзалната сала“ во Скопје, Стефановски одржал концерт со Васко Атанасовски и Камерниот гудачки оркестар на словенечката филхармонија, насловен како „Fire and Ice“.

Како последица на интересот на Стефановски за разни музички жанрови, тој гостувал на албумите на повеќе групи и пејачи, како: хрватската група „Филм“, Жељко Бебек, Васко Серафимовски, Оливер Мандиќ, Бојан Зулфикарпашиќ, Вања Лазарова, Владо Јаневски, Џибони (на албумите „Јуди, звири и бештимјe и Миракул“).

Во текот на својата долга музичка кариера Влатко Стефановски добил повеќе награди, како:




#Article 66: Бодан Арсовски (1008 words)


Бодан Арсовски (1956, Куманово) е легендарен македонски басист чие творештво е тесно врзано со групата Леб и сол.

Бодан Арсовски е роден во Куманово во 1956 година, во познатото ромско маало Средорек. Неговите родители рано се преселиле за Скопје, во населбата Тафталиџе, каде го запознал Влатко Стефановски, кој исто така со своето семејство се преселил во оваа населба.

Со Влатко Стефановски, во 1960-те години на минатиот век (тогаш Бодан бил петто одделение) го оформиле составот ВИС (Вокално Инструментален Состав) Јегуље. Потоа и двајцата се нашле во составот Ирис по што следело искуството со клавијатуристот Мики Петковски во неговиот џез-рок бенд Брег.

Бодан и Влатко, заедно со Коки Димушевски и Димитар Чочоровски на први јануари 1976 година ја оформиле групата Леб и сол, во која единствено Бодан и Влатко биле постојани членови, низ годините. Во дведецениското активно работење на Леб и сол, Бодан учествувал во реализација на дванаесет албуми (два снимени во живо) и една компилација, многу музички дела за филмови, телевизија и театар. Во Леб и сол важноста на Бодан Арсовски е идентична со умешноста на Влатко Стефановски и тие двајца како тандем беспрекорно функционирале цели 20 години. Без оглед што во создавањето на песните на Леб и сол Бодан Арсовски учествувал како композитор и бас-гитарист (аранжманите ги работеле заеднички), во 1987 година на проектот Као какао Арсовски се јавува и како вокалист. Имено, Бодан таму ја отпеал песната „Аутопут“ за која зборовите ги напишал драмскиот писател Горан Стефановски, братот на Влатко. Од опусот на Леб и Cол како авторски теми на Бодан се издвојуваат: „Дамар“, „Како ти драго“, „Ручни рад“, „Скакавац“, „Тако близу“ и уште многу други. После успешната турнеја по повод триесетгодишниот јубилеј на групата во 2006 година, од која било снимено CD и DVD изданието Live in Macedonia, Бодан Арсовски заедно со Кокан Димушевски ја продолжуваат приказната на Леб и сол, заедно со нови музички соработници и се активни уште една деценија. Прошталните концерти на групата се случиле во декември 2016 година, заедно со симфониски оркестар, во Македонска Опера и Балет. Овој финален проект бил насловен како Леб и сол Symphony.

Како круна на заедничката работа, во октомври 1990 година, под етикетата на нивната заедничка издавачка куќа Трето уво Бодан Арсовски и Блатко Стефановски го промовирале првиот проект надвор од Леб и сол. Се работело за музички хороскоп - Зодијак - првиот македонски рок-балет и првиот компакт диск во историјата на македонската музика.

Последните денови на Леб и сол, кога веќе сите оригинални членови ги издале своите самостојни проекти, во продажба се појавил првенецот на Бодан Арсовски, Endless view со осум инструментални теми. Како студиски соработници на албумот се наоѓаат имињата на легендарниот гајдаџија Пеце Атанасовски, Сабит Тахири (деф), Гоце Мицанов (саксофон), Ѓоле Мишковски и Кокан Димушевски (клавијатури), Александар Поп Христов (акустичен бас) и Зоран Јовановиќ - Лима (бас-кларинет и сопрано-саксофон). Албумот одлично поминал во јавноста и со право се стекнува со епитетот еден од најдобрите македонски албуми на сите времиња. Концертната промоција Бодан и неговиот пратечки состав Езгија Оркестар ја имале во Скопје, пред преполнетата Универзална сала и на општа радост на бројната публика. По смртта на Пеце Атанасовски, еден од клучните луѓе на Езгија Оркестар и концертните активности на Бодан се намалуваат. Во 1996 и 1997 година своите активности тој ги концентрира во театарот. Поточно, во соработка со режисерот Стојан Стојановски за сцените на велешкиот и прилепскиот театар создавал музика за античките трагедии Бахки и Медеа. Во подготовката на материјалот најголемиот дел од работите ги прави сам (свири на речиси сите инструменти), но во одделни нумери значајна помош имал од снимените семплови на Пеце Атанасовски, додека неговиот син Иван свирел синти-ситар. Албумот Tiresias каде се застапени овие театарски теми во јавноста се појавил во летото 1998 година. Во истиот временски период со својот оркестар настапувал на фестивалот „Етнофест Неум“ во Неум, каде имал забележителен настап и каде изведува дел од композициите што ќе се најдат на следниот проект на Бодан и Езгија - Broken Beats. Материјалот за овој албум го снимал во своето студио во периодот од декември 1998 до јуни 1999 година, а комплетниот материјал (композициите) го направил сам. Единствено во создавањето на одделни аранжмански теми учествувале и некои членови на составот. Во снимањето, пак, покрај Бодан (електричен бас, глас) учествувале и: Горан Бугариновски (флејта и глас), Сабит Тахири (деф, глас), Џијан Емин (клавијатури, глас), Гоце Стефковски (тапани), Ѓоле Грујоски (електрична гитара) и Симон Киселички (пијано). Пост-продукцијата ја работел Кокан Димушевски, а ефектната обвивка за албумот е дело на Мирна Арсовска - сестрата на Бодан.

На 10 септември 1999 година во Скопје (Универзална сала) Бодан Арсовски имал заеднички настап со Филип Глас, Џон Гибсон и триото на Foday Musa Suso. Со својот пратечки состав, пак, ги претставува Broken Beats во живо и пред скопската публика, кон крајот на истата година. За потребите на Советот за радио-дифузија во 2000 година во ограничен тираж излегува четвртиот самостоен проект на Бодан Арсовски - Елегија, збир на девет инструментални и тажни песни. Истиот проект во 2001 година добил дозвола за официјална продажба, па дисковите Бодан ги печател во Австрија, под етикетата на својата издавачка куќа Езгија Рекордс.

Во текот на својата 25 годишна кариера Арсовски концертирал на голем број светски музички сцени, со Леб и сол и со своите самостојни проекти. Така Бодан го слушнале во: Њујорк, Чикаго, Вашингтон, Лондон, Париз, Амстердам, Прага, Белград, Загреб, Сараево, Љубљана, Солун, Скопје итн. Во август 2000 година Бодан и Езгија одржале триумфален концерт во античкото наоѓалиште Стоби, во близина на Велес. Под мотото Татнежи во Стоби, со вистинското македонско етно, по 16 века е оживеано едно од клучните сценски места на древна Македонија. Но, моќната етно-машинерија тука, едноставно не запрела. Имено, по повод издавањето на својата прва соло-компилација, наречена Best of Bodan Arsovski, на која се нашле најуспешните композиции од самостојната кариера (од претходните четири албуми), во летото 2002 година, Бодан и Езгија повторно тргнале на македонска турнеја по античките театри, а честа да ја доживеат исконската музика ја имале жителите на: Охрид, Велес, Битола и Скопје, со настапите на наоѓалиштата: Лихнид, Стоби, Хераклеја и Скупи. Според плановите, материјалот од оваа невообичаена турнеја требало да се најде на DVD формат.




#Article 67: Леб и сол (1215 words)


Леб и сол е македонска џез/рок група, формирана на 1 јануари 1976, од нејзините основачи Влатко Стефановски и Бодан Арсовски, претходни членови на групата Брег со Мики Петковски, како и Никола Димушевски и Димитар Чочоровски .

Првите снимки Етида бр. 3, Деветка и Песна за нас, Леб и сол ги работеле во студиото на Радио Скопје, каде што успеале да ги реализираат за само два часа. Првиот настап надвор од СР Македонија им се случил во април 1977, во Нови Сад (тогашна СФРЈ), каде што настапиле како предгрупа на Драго Млинарец, по што добиле покана за учество на Младинскиот фестивал во Суботица. По освоената прва награда добиле можност за реализација на деби-албум, според договорот со продуцентската куќа ПГП РТБ. Тогаш со нив настапувал и Гарабет Тавитјан (кој неколку месеци претходно, по враќањето од војска  ѝ се приклучил на групата), кој својата огнена крштевка ја имал кон крајот на август истата година кога Леб и сол настапиле како предгрупа на Бијело Дугме на концерт кај Хајдучка чешма.

Под продуцентската палка на Јосип Бочек, некогашниот гитарист на групата Корни, во студиото на РТВ Нови Сад, септември 1977, Леб и сол го снимиле своето самонасловено деби-издание „Леб и сол“. На плочата во џез-рок стил се нашле девет песни, од кои дури шест биле инструменталки. Во нивната реализација учествувале сите членови на групата, но Стефановски бил најплодниот автор. Кон крајот на таа година зеле учество на седмиот Boom фестивал во Нови Сад, од каде што живите верзии на песните: У сенци и Под водом се нашле на фестивалската плоча „Boom 77“. Во пролетта 1978, на фестивалот во Опатија, во рамките на вечерта на обработки на етно-теми, тие ја извеле Абер дојде, Донке, по што добиле награда за најдобар уметнички впечаток и најуспешна примена на фолклорниот израз.

Понесени од големиот успех, матичната куќа ПГП РТБ им дала многу подобри услови за снимањето на втората плоча, како и награда за реализацијата на истата, со тогаш ценетата награда „Седум секретари на СКОЈ“. Читателите на списанието „Џубокс“ им доделиле најмногу гласови за 1978, по што Леб и сол биле избрани за најдобра група за таа година. Од тој период може да се издвои и нивната работа на музиката за театарската претстава Ослободување на Скопје во режија на Љубиша Ристиќ.

Нивниот трет албум бил насловен Ручни рад (1979), каде што нивниот стил се доближил кон џез музиката. Од таа плоча може да се издвојат песните Кумова слама, Верни пас, Ручни рад и други. Албумот бил снимен во тогаш најдоброто Студио 5 во Белград. По објавувањето на овој проект, Димушевски заминал од групата поради неговото вработување во ревискиот оркестар на РТВ Скопје, по што бил заменет од Мики Петковски и подоцна Драгиша Солдатовиќ-Лабиш, но набрзо останатите членови одлучиле да продолжат како трио. Во таа формација ја подготвиле музиката наменета за театарските и филмски претстави Диво месо, Убава Вида и Среќна Нова '49, а исто така интензивно размислувале за својата нова плоча Бесконачно која се нашла во продажба во 1981, и содржела обработка на народната песна Зајди. Други песни од тој албум биле Жива рана на Стефановски, Касно поподне на Тавитјан, Скакавац на Арсовски и други. Тавитјан, летото 1981 ги напуштил Леб и сол. После повеќе двоумења Драгољуб Ѓуричиќ стапува во сила како тапанар, и тоа по предлог на Лидија, сопругата на Бодан Арсовски Со Ѓуричиќ Леб и сол веднаш ги започнале подготовките врзани за песните на мјузиклот на Коле Ангеловски - „Џон Пиплфокс“, и темите за театарската претстава Лет во место.

Следното LP Следовање, на коешто самите биле продуценти, го снимиле во студиото на Радио Скопје. На плочата се нашол хитот Носим твој жиг, како и обработка на традиционалната Миле Поп Јорданов. Летото 1982 со театарската група КПГТ биле на северноамериканска турнеја каде што настапувале по клубови и свиреле со групата Big Country. По враќањето, живиот материјал од загребскиот клуб Кулушиќ се нашол на двојната LP плоча насловен Акустична траума, и со тоа се збогувале од белградската куќа ПГП РТБ. Под налепница на загребскиот Југотон ги објавиле проектите: Калабалак (1983), Тангента (1984), а десетгодишнината на составот, во 1986, била одбележана со изданието Звучни зид, каде што се нашла применетата музика за филм, театар и телевизија. Тука се темите: Бушава азбука, Ослободување на Скопје, Тумба, тумба дивина, како и филмските песни Коштана и Шмекер. Во снимањето на албумот, покрај Влатко и Бодан, учествувале и Кокан и Гаро, кој во меѓувреме се вратил во групата, како и глумицата Ана Костовска.

Во 1987 го издале проектот Као какао, според многумина е најамбициозниот во нивната дотогашна кариера. Во групата биле и клавијатуристот Кирил Џајковски и саксофонистот Гоце Мицанов, а како гости се појавиле Ана Костовска и Беби Дол, додека Рони Ватен свирел ирски гајди. На плочата, која во 1999 во Хрватска била прогласена како најуспешно CD-реиздание, се нашле девет вокални теми, од кои голем број станале хитови како Скопје, Као какао, Чувам ноћ од будних и други. На овој проект се нашла и извонредната Femme Fatale на хрватскиот кантавтор Арсен Дедиќ, а на која, по своја понуда се појави и српската пејачка Беби Дол Кон крајот на 1987 година на престижната југословенска манифестација Месам, Као какао на Леб и сол добила три златни грамофони.

Последниот студиски проект на Леб и сол - Путујемо бил издаден во 1989 на којшто леб и сол повторно биле во оригиналната постава: Влатко, Бодан, Гаро и Кокан, кој се вратил на местото на Кирил Џајковски, кој пак заминал за Австралија. На плочата Путујемо се нашле хитовите: Исток-запад (телепатски), Чукни во дрво, Трач и други. Во снимањето на овој проект учествувале и Калиопи (придружни вокали), Кире Костов (флугелхорн) и Зоран Јовановиќ-Лима (саксофон и кларинет). На неколку концерти со Леб и сол настапил и Валентино Скендеровски.

Година дена подоцна, Влатко и Бодан ја основале издавачката куќа Third Ear Music, а како прво нејзино издание се јавува компакт-дискот „Зодијак“, од истоимениот рок-балет работен на сцената на МНТ. Ова е воедно и првиот компакт-диск во историјата на македонската музика. Во формација: Влатко, Бодан, Коко и Драгољуб (кој повторно се вратил во групата) во мај 1991, Леб и сол заминале на турнеја низ САД и Канада. Во Њујорк настапиле во култниот клуб CBGB, а снимениот материјал во есен истата година го објавиле под насловот Live in New York. На комапкт-дискот, покрај концертните верзии на темите Бистра вода, Јовано, Јованке и Абер дојде, Донке се нашла и студиската варијанта на традиционалната Учи ме мајко, карај ме.

Концертната промоција на американскиот проект, Леб и сол ја имале на 14 февруари 1992 година на скопското Сајмиште, пред десет-илјадна публика. Во текот на својата долгогодишна кариера групата често настапувала во странство: Кипар (1982), Русија (1983 и 1988), Италија и Шпанија (1987), Австрија (1988), Ирска, Шведска и Данска (1990), САД (1982 и 1991). Во пролетта 1992 настапиле и во белградскиот Сава Центар, на четири распродадени концерти, што претходно им тргнало од рака само на кантавторот Ѓорѓе Балашевиќ и на светската атракција Gypsy Kings.

Во декември 1995 година Леб и сол, со Гаро зад тапаните, настапувале во хрватските градови: Загреб, Риека и Пула. Прошталниот концерт го имале на 13 декември 1995 во клубот Милос во Солун, Грција, по што групата престанала со заедничко творење и настапување.ref name=Денес сите членови на Леб и сол успешно работат на самостојни проекти.

Во мај 2006 членовите на групата го најавија реоформувањето за турнеја од неколку концерти низ Република Македонија, по што беше издаден компакт дискот насловен Live in Macedonia.




#Article 68: Софија (1328 words)


Софија () е главниот град на Бугарија. Населението во Софиja брои над 1,3 милиони жители, и метрополитенско население од 1,7 милиони, правејќи го најголем град и урбана област во рамките на Бугарија. Во 1879 година, Софиjа е избрана за престолнина на современата бугарска држава.

Софија се наоѓа во Софиската котлина во централниот дел на западна Бугарија. Опкружена е со планините Стара планина на север, Витоша на југ, Љулин на југозапад и Лозенска планина на исток. Просечната надморска височина на градот е 550 м. Низ градот тече реката Искар и нејзините притоци Бојанска, Перловска и Владајска река.

Софија е главниот административен, економски и културен центар на земјата.

На местото на поранешната неолитска населба во 8 век пр.н.е. околу термалните извори изникува древен тракиски град, наречен подоцна од римските освојувачи Сердика — град на сердите, по името на тракиското племе коешто го населувало градот.

Во римската епоха (1–4 век) градот е познат како центар на провинциjaта Внатрешна Tракија. По смртта на императорот Диоклецијан (305 г.) и религиозната реформа на императорот Константин Велики (306-337 г.), Сердика ќе биде центар на епископија. Во 357 г. римскиот историчар Амиан Марцелин го определува градот како „голем и познат“. Сердика и црквата „Света Софија“ ќе бидат центар на многу важниот Сердикиски собир од 343 г.

Во 5–6 век во времето на т.н. „голема преселба на народите“ градот  е сведок на нападите на хуни, готи и други варварски племиња. Од средината на 6 век, при управувањето на император Јустинијан Велики (527-565 г.), Сердика се обновува како важен административен и стопански центар на Византиското Царство со името Триадица, но таа е потчинета на создадената од императорот во неговиот  роден крај архиепископија Јустинијана Прима со центар во Охрид.

Во 809 г. градот е дел од териториите на Првото Бугарско Царство и го носи бугарското име Средец, кое Бугарите го зеле директно од старото Сердика. Во 10 век управникот (комит) на Средецката област е Никола. Подоцна неговите наследници од династијата на комитопулите, ќе се бораат против византискиот напад на овие делови на Балканот.

По создавањето на Второто Бугарско Царство во 1185 г. епископот на Средец е воздигнат во сан митрополит.

Од крајот на 14 век до 70-те години на 19 век градот, како и бугарската држава, се под отоманска власт. Во 15 век градот го добива своето последно име — Софија, по името на најважната црква, древната „Света Софија“.

По завршувањето на Османлиската власт и создавањето на современата бугарска држава, Софија е избрана за престолнина во 1879 година. Како резултат на тоа, бројот на жителите нараснува побрзо во однос на другите бугарски градови, главно поради внатрешната миграција.
Со текот на времето таа имаше повеќе имиња. Остатоците од стариот дел на градот се уште се видливи.
Бугарите за првпат биле заробени во Сердика 809 година и градот брзо се здобил со бугарски карактер. Бугарите за име на градот го поставиле првично Средец, а подоцна беше променето во Софија (што на грчки значи мудрост). За време на последните векови на средниот век благодарение на царот на Константинопол, Софија станала центар на бугарските власти, со многу значителни трговски центар и занаети. Софија во 1382 победи на Отоманското Царство, и стана главен град на турска провинција, Румелија. Под Турција Софија беше речиси 5 цели века.

Населението на Софија е 1 270 284 (2011).

Според пописот од 2001 година во областа Софија живеат 1 177 577 жители. Од нив 559 229 се мажи (47,5%), а жените се 618 348  (52,5%). На 1000 мажи се паѓаат по 1106 жени.

Во градот Софија живееле 1 094 410 жители (2001), од кои мажите се 518 149, а жените 576 261. Најголемиот реон во рамките на престолната општина е Љулин со 120 000 жители, следен од Младост со 110 000, Подујане - 75 312 и Красно село со 72 773 жители. Најголем дел од софијанците се меѓу 18 - 64-годишна возраст (790 180 души), а по нив следат до 18-годишна возраст (201 202) и највозрасната група над 65-годишна возраст (18 3049).

Густината на населението во текот на 2000 г. беше 909,1 луѓе на км2.
Населението на Софија е многу поголемо од официјално објавеното.

Софија е главен град на економскиот живот во Бугарија. Производствениот сектор на економијата, што претставува повеќе од 800 големи производствени компании, кои, меѓу другото, произведуваат метални производи (75% од вкупниот производ на земјата), како и текстилни производи, гума, кожа, печатење индустрија (50% од производството) и електроника (15% од производството). Софија е исто така финансискиот центар на земјата, седиштето на бугарската Народна банка, на Бугарската берза, како и некои од најголемите бугарски комерцијални банки (како што се Bulbank, Банка ДСК и Обединетата бугарска банка). Градежништвото, трговијата и транспортот се, исто така, важни сектори на локалната економија.

Софиjа е една од 28-те области во земjата. Истовремено, таа е центар на Софиската област и на престолнинската општина којашто има статус на област.

Освен Софиjа, Столична општина ги опфаќа градовите (Банкja, Бухово и Нови Искар), како и 34 села. Поделена е на 24 реони (или општини):

Софија има влажна континентална клима (Кепен Dfb на граница со Cfa) со просечна годишна дневна температура од 11 °C.

Зиме, времето може значително да варира. Вообичаено се постудени ноќи со просечна температура од 0 °C до -3 °C и свежи денови со температура од 6 °C до 0 °C. Понекогаш (еднаш на 4-5 години, температурите паѓаат под -20 °C, главно во јануари). Маглата често се појавува, особено на почетокот на есента и зимата. Во просек, Софија добива вкупно 90 см и 60 денови под снег.

Летата се долги, топли и сончеви, иако бурите не се необични, особено на почетокот на летото. На лето, градот вообичаено е постуден отколку другите делови на Бугарија со просечна дневна температура од 22-23 °C, поради неговата висока положба. Меѓутоа, градот е исто така често погодуван од жешките бранови со температури од или над 38 °C, особено во јули и август.

Пролетта и есента во Софија се релативно кратки со променливо и динамично време.

Градот има просечни годишни врнежи од 587 мм, достигнувајќи го својот врв кон крајот на пролетта и почетокот на летото, кога се вообичаени бурите.

Поради стратешката положба на Софија, таа е меѓународен центар на железничкиот и автомобилниот транспорт. Три од десетте Транс-европски транспортни коридори преминуваат преку градот: 4ти, 8ми и 10-ти. Сите основни видови транспорт освен бродскиот се застапени во градот. Во Софија има осем железнички станици, а најголемата од нив е Главната железничка станица во центарот на градот. Во близина на неа се наоѓа Главната абтобуска станица. Преку Софискиот аеородром во 2011 година се превезле 3.47 милиона патници.

Јавниот транспорт е добро развиен и изнесува 2380 км. автобуска мрежа, 308 км. трамвајна мрежа, 193 км. тролејбуска мрежа, кои ги покриваат сите раони на градот.
Од 1998 година во Софија работи метро. Во 2020 година метрото има три линии со општа должина од 48 километри и 43 станици.

 

Османлиска архитектура. По создавањето на современата бугарска држава (1878) во Софија беа разурнати речиси сите траги од 5-вековното османлиско присуство, меѓу кои и 40-тина џамии. Денес во Софија има само една џамија - „Бања Баши џамија“; зградата на археолошкиот музеј се ноаѓа во поранешната „Бујок џамија“ (до Народната банка), а прочуената црква „Св. Седмочисленици“ е сместена во поранешната „Черната џамија“.

Руски паметник (Руски споменик) е обелиск посветен на Руската армија.

Цар Ослободител е споменик посветен на рускиот цар Александар II. Споменикот во вид на скулптура го претставува рускиот цар седнат на коњ. Автор на споменикот е италијанскиот уметник Арналдо Ѕоки (1862-1940). Камен темелникот е ставен на 23 април 1901, а работата е завршена на 15 септември 1903 година.

Боjанската црква е еден од најзначајните споменици на културата во Бугарија. Посебно внимание привлекува живописот кој спаѓа меѓу ремек делата на великотрновската средишна уметност.

Градот има 16 универзитети, вклучувајќи го и Универзитетот за технологија и Универзитетот во Софија Св Климент Охридски, кој е основан во 1888 година.

Оваа метропола има многу православни цркви, вклучувајќи ги големите цркви: Свети Ѓорѓи, Света Софија, Црква на Светиот недела (или Светата Кинг, познат по тоа што во неа лежат моштите на српскиот крал Стефан Милутин) и патријаршиски Катедралата, во храмот на Александар Невски.




#Article 69: Унгарија (948 words)


Унгарија (унгарски: Magyarország ) е држава во Средна Европа, што се граничи со Австрија, Украина, Романија, Србија, Хрватска, Словенија и Словачка. Локално е позната како Земја на Унгарците. Главен град на Унгарија е Будимпешта. Химна на Унгарија е Isten, áldd meg a magyart (Боже, благослови го Унгарецот). Во Унгарија живеат околу 10.241.000 жители на територија од околу 93.000 км2.

Денешната територија на Унгарија во стариот век била провинција Панонија, дел од Римското Царство. Во 4 век на таа територија се населиле Хуните под водство на Атила. Покасно таа територија ја населиле и германски племиња. По Германците дошле и Аварите и Словените, што покасно резултирало со доаѓање на Угрите, односно денешните Унгарци. Угрите се населиле во 896 година.

Во 1001 година Унгарците го прифатиле христијанството и кнезот Иштван I се крунисал во крал. Во 1526 година за време на Мохачката битка Турците извоиле победа над Унгарија и со тоа престанала да постои како држава. Територијата на Унгарија била поделена на три дела од кои еден дел целосно потпаднал под власт на Турција, друг под власт на Хабсбуршката монархија и третиот бил полунезависна држава во вазалски однос со Турција. Кон крајот на 17 век сите три дела биле дел од Хабсбуршката монархија и тогаш Унгарците ја менуваат религијата прифаќајќи го лутеранството и калвинизмот.

Во 1848 година Унгарците дигнале востание против Монархијата за национални права, но не успеале во тоа. По востанието политиката на монархијата кон Унгарците се менува и тогаш е формирана Австроунгарија.

Во Првата светска војна Австроунгарија била дел од Силите на оската заедно со Германија и Италија. Кога Австроунгарија ја изгубила војната, државата се поделила на два дела: Австрија и Унгарија, додека делови потпаднале во рамките на Југославија, Романија и Чехословачка.

Во Втората светска војна Унгарија повторно ја поддржала Германија и по вторпат ја загубила војната. По војната Унгарија била под раководство на Комунистичката партија на Унгарија. Од 1990 година е демократско повеќепартиско општество.

Околу половина од територијата на Унгарија е составена од рамница, поточно од Панонската низина. Највисоката надморска висина на Унгарија во рамницата е 183 метри.

Трансданубија е ридски предел и има мали планини. Овие се најисточните точки на Алпите на запад, Средните планини во центрот и Мешек планините на југ. Највисок врв во овој регион е Ирот ко со висина од 882 метри.

Највисоките и најголемите планини во Унгарија се Карпатите кои се наоѓаат во северна Унгарија, на словачката граница. Највисок врв е Кекеш со 1.014 метри.

Унгрија е поделена на два дела од реката Дунав. Покрај Дунав во Унгарија течат и Драва и Тиса и езерото Балатон. Климата на Унгарија е континентална.

Претседателот на Унгарија има церемонијална улога и е избран од парламентот на секои пет години. Премиерот е избран од парламентот на Унгарија и може да биде сменет само ако му се изгласа недоверба. Извршната власт, односно владата, е највисоката институција на Унгарија и премиерот е претседател на Владата. Премиерот го избира кабинетот на министри, но може истите да ги распушти. Националното собрание на Унгарија е еднодомна институција и има 386 пратенички места и се избираат на парламентарни избори за мандат од четири години.

Административно, Унгарија е поделена на 19 региони и град Будимпешта. Овие региони се трета административна поделба на територијата на Унгарија.

Регионите понатака се поделени на подрегиони меѓу кои повторно Будимпешта е свој подрегион. Унгарија има вкупно 173 подрегиони. Овие подрегиони во 1996 година биле групирани во седум статистички региони за економски и статистички цели. Тие седум региони ја прават втората административна поделба на Унгарија.

Покрај регионите и подрегионите, во Унгарија има 23 градови кои се сметаат за посебни региони. Водачите на овие градови имаат соодветни законски сили, но сепак градовите спаѓаат во регионот каде се наоѓаат, освен Будимпешта.

Унгарија ги одржала своите први избори во 1990 година, после комунистичкиот режим во државата и успешно ја трансформирала својата планска економија во пазарна. Во државата широкораспространети се странските инвестиции и странскиот посед на компании и трговско земјиште.

Унгарија постојано има раст на економија. Приватниот сектор во државата сочинува околу 80% од БДП на Унгарија. Од странските инвестиции кои се слеваат во Средна Европа, една третина одат во Унгарија. Унгарија има јака монетарна, фискална, бизнис и трговска политика со лесно инвестирање.

Официјална валута во Унгарија е унгарската форинта.

Службен јазик во Унгарија е унгарски јазик.

Културата во Унгарија има свој специфичен стил, богата со различни елементи и стилови. Поради богатата историја, унгарската култура има богата фолклорна традиција изразена во архитектурата, начинот на живот, поезија, литература и сликарство. Унгарската музика е доста богата, почнувајќи од класичната музика на Франц Лист до унгарската ромска музика и танцеви. Исто така, литературата е многу богата и шаренолика со голем број на автори меѓу кои има и светски познати писатели и поети.

Мнозинството од населението на Унгарија биле христијанизирани во текот на 10 век. Првиот унгарски крал, Свети Иштван I го зел западното христијанство, иако неговата мајка, Саролт, била крстена по источниот обред. Унгарија останала претежно католичка земја до 16 век, односно до појавата на реформацијата и Лутеранството, каде калвинизмот бил прифатен од скоро цела популација. Во втората половина на 16 век, сепак, Езуитите предводени преку својата кампања на Контрареформација меѓу Унгарците, успеале ниовниот процент да го намалат. До 17 век, Унгарија веќе била католичка земја. Во некои од источните делови на земјата околу Дебрецен, сѐ уште постојат протестантски заедници. православието во Унгарија е на религијата главно на некои национални малцинства во земјата, особено, Романци, Руси, Украинци и Срби.

Според последните податоци, 5.289.521 од населението на Унгарија се Римокатолици, 268.935 - источни католици, 15.928 - православни, 1.622.796 калвинисти, 304.705 - лутеранци, 17.705 - баптисти, 5.840 - адвентисти, 34.530 - други протестантски деноминации, 24.340 - други христијански деноминации, 12.871- евреи, 13.567 - други нехристијански деноминации, 1.483.369 - атеисти, 1.734.333 - не одговориле на прашањето за нивната религиозна принадлежност.




#Article 70: Венко Андоновски (100 words)


Венко Андоновски (р. во Куманово, 30 мај 1964) — македонски писател (романописец, раскажувач, драмски автор, поет), есеист, критичар и книжевен теоретичар.

Венко Андоновски дипломирал на Филолошкиот факултет Блаже Конески, во Скопје. Тој е доктор по филолошки науки и работи како професор на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ во Скопје. Андоновски е член на Македонскиот ПЕН центар. Во 1990 година постанал член на Друштвото на писателите на Македонија.

Творештвото на Андоновски е богато. Тој пишувал поезија, раскази, романи, драми и есеи, а се бавел и со книжевна критика.

Поезија:

Раскази:

Романи:

Драми:

Критика:

За своето книжевно творештво, Андоновски е добитник на наградите:




#Article 71: Психологија (2759 words)


Психологија (од грч. ψυχή, „психе“, душа, дух; и λόγος, „логос“, знаење) е збир на академски, клинички и производствени дисциплини, коишто се занимаваат со објаснување и предвидување на човечките и животинските дејства, расположенија, мисли, чувства, мотивации, односи, можности и патологии. Животинската психологија вообичаено се изучува како одделна тема (види животинско спознание), но и како начин за добивање одредени сознанија врзани за човечката психологија низ споредба (види компаративна психологија).

Гарднер Марфи во книгата за историјата на психологијата изнесува свое гледиште за нејзиниот развој и вели дека таа почнува од времето кога човекот се заинтересирал за сопствените психолошки процеси. Според она што денес го знаеме за мислењето, можеме да заклучиме дека човекот почнал да се интересира за својот психички живот од времето кога кај него се појавило апстрактното мислење, а тоа време може да се поистовети со почетокот на развојот на човештвото. Така гледано психологијата има долга историја и би рекле долг развој. Сепак до пред крајот на XIX век, таа се развивала во рамките на филозофијата како и другите науки, а од 1879 година се развива како самостојна наука.

Според Фридрих Енгелс, соништата го поттикнале човекот да поверува дека мислењето и чувствата не се производ на неговото тело, туку на неговата душа. Така дуализмот тело - душа, стана интересен проблем за шпекулација во филозофијата. Покрај со дуализмот, античките филозофи се занимавале и со многу други проблеми. Од тоа време останаа некои размислувања за човековите способности и неговата природа. Конкретно изреката на Платон Секој човек на вистинското место и денес е мотив на професионалната ориентација, бидејќи подразбира дека сите имаме различни способности и можеме да работиме одредени работи.

Од Сократ ни остана пораката Спознај се себеси што стана предмет на изучување на психологијата на личноста.

Аристотел пишува за асоцијациите според сличност, контраст, простор и време кои ги спојуваат идеите. Така една идеја предизвикува во сеќавањето друга идеја. Психолозите кои ги прифатиле идеите на Аристотел, асоцијаинистите дури се обиделе со помош на асоцијативните врски да го објаснат мисловниот процес кај човекот, што сепак беше погрешно.

Античкиот лекар и филозоф Хипократ размислувајќи за однесувањето на луѓето заклучил дека постојат четири типа темпераменти. Од античкото време до денес постојат доста филозофско - шпекулативни гледања на психичкиот живот. Сободно можеме да кажеме дека и денес на психологијата имаат свое влијание разни филозофско - религиозни насоки од Исток, како на пример зен - будизмот. Всушност, филозофијата и денес, на свој начин се занимава со психологија.

Човекот постојано се интересира за светот што го опкружува. Сака да ги разбере другите луѓе и нивното однесување, да ги запознае предметите и појавите, да ги предвиди процесите, а пред сè се обидува да одговори на голем број прашања во врска со својата личност и сопствената активност. Тој постојано забележува што се случува околу него, ги соопштува своите мисли, ги изразува своите желби. Секојдневно вели мислам, чувствувам, сакам... Тоа покажува дека човекот поседува психички живот.

Германскиот филозоф Фридрих Ниче вели: „Пред мене воопшто немаше никаква психологија.“

 
Откако постои, човекот имал потреба да го запознае светот околу себе. Како последица на таа потреба, човекот дошол до корисни знаења за објективната стварност во која живее. Тие знаења се систематизирани во рамките на природните науки: физика, хемија, биологија и други, кои ја изучуваат природната стварност околу него. Другите знаења се систематизирани во рамките на општествените науки: историја, социологија и други, кои ја изучуваат општествената стварност во која живее. Меѓутоа човекот ги забележал и своите реакции и доживувања во врска со објективната стварност. Тој обрнал внимание на психичката стварност или на својот психички живот. Знаењата до кои дошле научниците во оваа научна област се систематизирани во психологијата. Психологијата е наука што се занимава со проучување на психичкиот, т.е. душевниот живот на човекот. Нејзиното име доаѓа од грчките зборови ψυχή [психи] што значи душа и λόγος [логос] што значи наука (изучување). Душевниот живот на човекот уште се нарекува внатрешен живот и се манифестира преку голем број психички појави.

Предметот на психологијата е изучување на психичките појави и откривање на закономерностите на нивното јавување и развивање.

Психичкиот живот на човекот е мошне богат, сложен и динамичен. Тој се состои од повеќе психички појави како што се: психички процеси, психички особини и психички состојби.

Психичките процеси се мошне сложени и се разликуваат следните групи: 

Психички особини се: навики, ставови, способности, темперамент, карактер, интереси. Тие се развиваат кај човекот под влијание на наследните или стекнатите фактори и претставуваат релативно трајни карактеристики на човекот.

Психички состојби се: внимание, расеаност, замор, загреаност и други и тие се такви психички појави што го определуваат одвивањето на психичките процеси, нивниот интензитет и брзина. 
(На пример, добро е познато дека во состојба на замор ученикот учи послабо).

Овие три групи психички појави овде се само теоретски одвоени, заради полесно изучување. Во животот на човекот тие се наоѓаат во постојано заемно единство и претставуваат организирана целина која се нарекува личност. Личноста е постојано активна и се карактеризира со специфично однесување.

Иако психичките појави се јавуваат кај сите луѓе, постојат големи индивидуални разлики меѓу нив. Сите луѓе перципираат, учат, мислат, се заморуваат, поседуваат темперамент, карактер и т.н., меѓутоа, насоките, интензитетот и особеностите на овие појави кај нив се разликуваат. Токму поради тоа, уште се вели дека психологијата ги проучува психичките појави, личноста на човекот и неговото однесување.

За да можеме да го изучуваме психичкиот живот, потребно е да се дојде до него. Тоа се постигнува по пат на изучување на постапките и реакциите на индивидуата, кои се согледливи во нејзиното однесување. Но, исто така, до психичкиот живот на индивидуата може да се дојде и со помош на нејзиниот исказ за непосредното искуство. Во двата случаи се користат научни методи и техники.
По овие информации можеме да одговориме на прашањето: Што проучува психологијата? Психологијата го проучува психичкиот живот на луѓето и животните врз основа на проучувањето на објективното однесување и непосредното искуство, по пат на научни методи и техники.

Се чини не е претерано сфаќањето дека и по 120 години егзистирање како самостојна наука психологијата на единствен начин не го определила својот предмет. На тоа укажуваат и најголемите умови на современата психологија во светот. Едни од нив само констатираат (Х. Еѕсенцк), други ги објаснуваат причините (П. Ј. Галперин; Х. Просански; Р. Заззо) додека трети одбираат патишта за надминување на оваа состојба во психологија (К. Мадсен).

Причините за ваквата состојба се повеќекратни, но се чини најзначајни се следните:

Социјалната страна на психичкото, нашла одраз во стремежот на научниците да го разгледуваат предметот на психологијата во зависност од општествените услови да го проучуваат нивното заемно влијание со биолошките или поединечното влијание на психичкиот живот. 
Овие потешкотии при определувањето на предметот на психологијата не се потполно надминати што се гледа и од појавата на голем број дефиниции на истиот. Ќе исдвоиме неколку од позначајните со што ќе укажеме на развојноста на ова прашање. Кога психологијата се издвоила во самостојна научна дисциплина таа била наука за појавите и процесите на свеста. Нејзини основни методи биле интроспекцијата и експериментот. Во согласност со тоа сфаќање се и дефинициите на психологијата како наука за појавите и процесите на свеста, или наука за менталниот живот како за неговите појави, така и за неговото јавување. (Њ. Јамес, 1890). Психологијата се разликува од физичките или природните науки по тоа што се занимава со појавите на внатрешниот свет при што го употребува својот метод - интроспекцијата (Џејмс и Сали, 1884 година).

За Вунт (1892) психологијата треба да го истражува внатрешното искуство - односно своите осети, чувства, своите мисли и желби - за разлика од предметите од надворешниот свет кои претставуваат предмет на проучување на природните науки.

За Тиченер психологијата е наука за менталните процеси. нејзината основна задача е да го анализира менталното искуство (чија основа ја сочинуваат сензациите, сликите и чувствата) да ги утврди законите на нивното комбинирање и да ги одреди физиолошките функции на менталното искуство. Според бихевиористичките сфаќања, формирани во втората деценија од овој век, кои жестоко ја критикуваат интроспективната психологија, особено нејзиниот метод, психологијата е исклучиво наука за однесувањето. Однесувањето се изучува врз основа на надворешното, објективното набљудување. Бихевиористите користеле само објективен метод - методот на набљудување, пред сè надворешното однесување под експериментални услови.

Додека Тиченеровата психологија останувала во рамките на неактивната и нефункционална свест, Водсоновата психологија требала да биде наука за однесувањето без свеста. Водсон психологијата ја одредува како гранка на природните науки која го проучва однесувањето на човекот.

Предмет на психологијата може да биде исклучиво однесувањето на организмот, бидејќи само тоа може објективно да се набљудува. 
Во третета група сфаќања за предметот на психологијата, наречени ,,средни, ,,синтетички сфаќања се прави обид за измирување на претходните две. Според претставниците на оваа група предмет на психологијата се свесните процеси, надворешното однесување (вакви одредби сретнуваме кај претставниците на функционалниот правец). вакво сфаќање е прифатено од голем број психолози во САД, Европа, Русија, а преовладува и кај повеќето психолози во поранешна Југославија. Психичките процеси и според оваа група сфаќања можат да се проучуваат не само интроспективно туки и со набљудување на појавите во однесувањето. На ваков став упатуваат и следните дефиниции: психологијата е наука за свесните процеси и состојби, како и за условите на нивното јвување и нивните манифестации (според Радоњиќ, 1967, стр. 44); општата психологија ги изучува психичките појави, механизмите, принципите и законитостите во однесувањето на психата, кои ги проучува како одраз на надворешните влијанија и како функција на мозокот (Трифонов, 1992, стр. 24). Меѓутоа, ниту овие компромисни сфаќања не успеале да ги обединат сите идеји околу предметот на психологијата.

Појавата на динамичките правци, одобено психоанализата, ја истакнала потребата од вклучување и на несвесното во предметот на психологијата. Како најпогоден поим кој би го опфатил свесното и несвесното психолозите се определиле за поимот ,,активност. Баја Бајиќ, вели ,,Општата психологија е наука за активностите, со индивидуално, односно субјективно лично обележје (1958, стр 8).
Хрњица смета дека се прифатливи определбите кои психологијата ја сфаќаат како наука чиј предмет на истражување се субјективните и објективните аспекти на менталниот живот, како и биолошките и социолошките детерминанти на неговото јавување. Како прифатливи ги смета дефинициите што ги даваат З. Бујос, Никола Рот. Бујос ја одредува психологијата како ,,наука за психичкиот живот, односно како збир на научни дисциплини кои ги проучуваат психичките процеси (субјективните феномени, доживувања), органско - физикалните услови на нивното настанување и начинот на нивното објективно исполнување (реакциите, облиците на однесување)(1990, стр. 8); Рот ја одредува психологијата како ,,систематско изучување на психичкиот живот на луѓето и животните, а врз основа на научното проучување на објективното однесување и непосредното искуство (1985, стр. 4).

Психологијата како наука се наоѓа во триаголникот што го сочинуваат: филозофијата, природните науки и општествените науки. Психологијата е поврзана со природните науки бидејќи човекот е пред сè биолошко суштество и затоа психологијата е поврзана со биологијата особено со физиологијата, но исто така човекот е и општествено суштесвто па затоа психологијата е поврзана со општествените науки.

Психологијата има уште три битни карактеристики со кои се разликува од општите сфаќања за психичкиот живот на обичните луѓе:

Во периодот на формирање на психологијата како наука, прва и единствена задача и била да ги опишува одделните психички појави. Но психологијата не можела да опстане само како дескриптивна наука, бидејќи пред неа се поставувале нови задачи. Се појавила потреба психолошките појави не само да се опишуваат туку и да се објаснуваат - така таа почнала да ја објаснува суштината на психичкиот живот. За постигнување на таа цел било потребно истражување, како би се откриле врските помеѓу психичките појави и биолошко-хемиските процеси во организмот и влијанието на средината. За таа цел од голема корист за психологијата бил развојот на другите природни и општествени науки, заради што нејзина задача била и активно следење на развојот на останатите науки чии резултати ги користи во своите истражувања. Следната задача на психологијата била да го развива и усовршува сопствениот научен систем, да открива нови методи за истражување на сложеното подрачје со кое се занимава.

Накратко, теоретските задачи на психологијата можат да се сведат на запознавање и проучување на карактеристиките и законитостите во јавувањето на психичките функции, психичкиот живот во целина, како и условите во кои тие се јавуваат. Психологијата е наука со изграден систем на знаења за психичкиот живот на човекот, но кој не е конечен поради што пред психологијата сѐ уште стојат теоретски задачи во вид на одговори на следниве три прашања.

На првото прашање ШТО, треба и понатаму да се бара одговор на прашањето што го сочинува психичкиот живот. Психологијата денес на тоа прашање има солиден одговор кога се однесува до луѓето, но не и за животните.

На второто прашање КАКО, психологијата треба да одговори како психичките процеси и особини се манифестираат, развиваат и менуваат под влијанието на разните фактори, па и психичките состојби.

Најтешко теоретско прашање за психологијата е ЗОШТО, бидејќи на ова прашање треба да се одговори за причините на човековото однесување. По успешното развивање на теоријата, своето поле на дејствување, психологијата го насочила на подрачјето на практиката, каде ја достигнала својата афирмација.

Практичната задача на психологијата е примена на теоретските сознанија за психичкиот живот во унапредувањето на различните видови конкретни активности на човекот како што се: унапредување на менталното здравје, успешноста на воспитно- образовниот процес, меѓучовечките односи, зголемување на продуктивноста, дијагностика и терапија на проблемите во различни групи (семејни, работни, тераписки), успешната комуникација, до помош на другите и самопомош. Нејзината задача е и понатаму да го шири интересот за различните подрачја од практичниот живот и да решава конкретни практични проблеми и актуелни проблеми од секојдневието кои значајно влијаат врз успешното функционирање на човекот во средината.

Во системот на научните знаења психологијата има мошне значајно место. За неа може да се каже дека е и природна и општествена наука. Природна наука е бидејќи се грижи за психичкиот живот на човекот, а тоа е предмет на изучување на многубројни природни науки како што се: биологијата, анатомојата, физиологијата, биохемијата, генетиката и други, кои на психологијата и даваат потребни информации за органските основи на психичкиот живот. Психологијата е и општествена наука, бидејќи, човекот се рзавива во општествената средина под влијание на многубројни средински фактори кои се исто така, посебен предмет на исучување на разни општествени науки како што се: социологијата, историјата, филозофијата, економијата и други. Под влијание на социолошките, историските, филозофските и другите општествени фактори, човекот како личност се разликува од кој било свој современик и кој било друг поредок.

Од информациие кои се изложени досега може да се стекне погрешен впечаток дека психологиујата само користи ингормации на другите науки. Наведените информации треба да се прошират и да се каже дека психологијата, исто така, им дава на другите науки драгоцени прилози. Без брилијантниот ум на човекот и неговите вредни раце, кои сѐ уште ги изучува психологијата, не би ги имале сите благодети во овој живот, не би постоела никаква научна мисла, се би било така како што било на самиот почеток на развојот на човештвото. И покрај фактите, генерализациите и теориите до кои дошло во сите науки, интердисциплинарниот пристап станува се почест и во теоријата и во практиката.

Карактеристично за психологијата како наука која доцна се осамостоила е тоа што набрзо доживеала голема експанзија во развојот, што резултирало со појава и издвојување на повеќе гранки кои се развиле во посебни научни дисциплини, поради што денес е поправилно (како што смета Зазо) да се зборува за психолошки науки, а не за една психологија. Постојат повеќе критериуми за поделба, но најчесто е поделена на: теоретски и применети психолошки дисциплини.

И оваа поделба е релативна бидејќи и во областа на теоретските дисциплини се сретнуваат разгледувања за можноста за нивна практична примена, како што и во применетите психолошки дисциплини се развива теоретско мислење за психичките процеси кои се одвиваат во одредени услови на промена на психологијата. Ова уште повеќе и затоа што во рамките на применетите психолошки дисциплини, практиката ја наметнала потребата одделни практични проблеми да се решаваат со помош на повеќе научни дисциплини (психолошки и медицински, психолошки и педагошки и т.н.). Затоа, во склад со програмските барања ќе зборуваме за постојните психолошки дисциплини кои се развиени кај нас.

Општа психологија - е најразвиена психолошка наука која ги проучува основните психички функции кај возрасниот здрав човек. Во рамките на истата се сретнуваат повеќе имиња меѓу кои: психологија на сознајните процеси, психологија на мотивацијата; психологија на волевите и емоционалните процеси; психологија на личноста и т.н. Според тоа таа ги проучува психичките процеси (осети, перцепции, претстави, помнења, мислења, емоциите, волевите активности), психолошките состојби, особините на личноста, како и заемниот однос и зависноста меѓу овие процеси и особини и нивната зависност од физиолошките процеси и социјалните услови.

Психологија на личноста - во некои класификации психологијата на личноста не се издвојува како посеба гранка, а проблемите што таа ги проучува се вклучени во рамките на општата психологија. Сепак психолозите кои се занимаваат со психологија на личноста како критериум за разликување ги истакнуваат разликите во пристапот. Според тоа психологијата на личноста ја дефинираат како теоретска психолошка дисциплина која содржи преглед на сфаќањата за личноста како целовит систем.




#Article 72: Александар Станишев (319 words)


Александар Димитров Станишев () (,  - 1 февруари 1945, Софија, Бугарија) бил бугарски лекар, научник и политичар, роден во Македонија.

Средно училиште завршува во Солун. Студирал природна историja во Софија (1904-1905), а потоа завршил на Медицинскиот факултет во Минхен, Германија (1905-1910). Работи како асистент во Универзитетската хируршка клиника во Минхен и во болници во Берн и Ландау (1910-1912). Во Балканските и Првата Светска воjна учествувал како хирург во бугарски воени болници во Тракија и Македонија.

Станишев специјализира во Хајделберг и Минхен (1919-1920). Од 1920 година е доцент на Катедрата по клиничка хирургиjа на Медицинскиот факултет на Софискиот универзитет, а од 1923 година е редовен професор на истата катедра. Основач е и прв директор на Хируршката клиника во Софиjа. Декан е на Медицинскиот факултет на Софискиот универзитет (1930-1931, 1937-1938), а подоцна - ректор на Софискиот универзитет Свети Климент Охридски (1938-1939).

Александар Станишев e добитник на многу меѓународни признавања. Во 1935 година е одбран за член, а во 1938 г. за подпретседател на Меѓународната хируршка академиjа во Женева. Од 1939 година е почесен член на Универзитетот во Хамбург, а следната година е прогласен и за почесен доктор на Берлинскиот универзитет.

Политичката деjност на Александар Станишев е поврзана со борбата за ослободувањето на Македониjа од српско и грчко ропство, со крајна цел нејзино припојување кон Бугарија, а потоа и со окупацијата на Македонија од страна на прохитлеровскиот режим на Бугарија во Втората светска војна. Од 1 јуни до 2 септември 1944 година е министер за внатрешни работи и здравство на Бугариjа. По промените во Бугариjа на 9 септември 1944 е осуден на смрт од така наречениот Народниот суд и на 1 февруари 1945 г. е стрелан заедно со други интелектуалци поврзани со политичкиот живот на Бугариjа за време на Втората светска војна.

Професор д-р Александар Станишев е автор на преку 50 научни дела од областа на хирургиjата на различни jазици - бугарски, германски и други. Од обjавените на бугарски jазик наjзначаjни се:




#Article 73: Столе Попов (236 words)


Столе Попов (р. 20 август 1950 во Скопје) — еден од најзначајните македонски филмски режисери. Во 1973 година дипломира филмска режија на Факултетот за драмски уметности во Белград, во класата на професорот Радош Новаковиќ. Во текот на студирањето има снимено 10 краткометражни студентски филмови.

Во периодот од 1974 до 1978 година, Попов имал статус на слободен филмски работник. Од 1978 до 1988 година работел како режисер во Вардар филм, а од 1985 до 1986 година ја вршел должноста на директор на филмска куќа. Од 1989 година, Попов работи како професор по филмска режија на Факултетот за драмски уметности во Скопје. Исто така, тој бил еден од основачите на приватното претпријатие за производство на филмови „Триангл“. Од 1999 година, Попов е член на Европската филмска академија.

Својата филмска кариера, Столе Попов ја започнал со документарниот филм. По своите најзначајни документарни филмови (Оган, Австралија, Австралија и ДАЕ), тој го снимил својот прв игран филм Црвениот коњ (1980), работен според истоимениот роман на современиот македонски писател Ташко Георгиевски. Покрај бројните документарни филмови, вклучувајќи и неколку интересни музички и рекламни спотови, Столе Попов досега има снимено неколку играни филмови, од кои секој го привлекол вниманието како како на стручната филмска критика, така и на публиката воопшто. За своите филмови, тој бил добитник на повеќе релевантни светски и југословенски филмски награди. Наедно, за неколку свои филмови, како документарни така и играни, Попов бил номиниран и за најпрстижната светска филмска награда „Оскар“.




#Article 74: Социологија (8399 words)


Социологија е наука за човечките општества. Таа е општествена наука (што е и всушност нејзин неформален синоним) која користи разновидни методи на емпириско истражување и критичка анализа за развивање и обработување тело на знаење и теорија за човечката општествена дејност, често со цел да се примени таквото знаење за проследување на општествената благосостојба. Предметот на проучување се движи од микро ниво на агенси и интеракција до макро ниво на системи и општествени структури.

Социологијата е тематско и методолошки многу пространа дисциплина. Во нејзини традиционални фокуси спаѓаат, општествената стратификација (како класните релации), религијата, секуларизацијата, современоста, културата и девијацијата, а нејзините приоди вклучуваат квалитативни и квантитивни истражувачки техники. Многу од она што го прават луѓето спаѓа во рамките на категоријата на општествената структура и агенси, социологијата постепено го проширува својот фокус кон понатамошни субјекти, како медицинските, воените и казнените институции, интернетот, а дури и улогата на општествената активност во развојот на научното знаење. Опсегот на општествено научните методи во голема мера се има проширено. Лингвистичките и културните пресврти во средината на XX век довеле до повеќе толкувачки, херменевтички и филозофски пристапи кон анализа на општеството. Спротивно на тоа, последниве децении го сведочат порастот на нови математички и изчислителни ригорозни техники, како што е агентско моделирање и анализа на социјалната мрежа.

Општественото размислување му претходи на основањето на дисциплината. Општествената анализа води потекло од вообичаените сфери на западњачко знаење и филозофија и истата се врши најрано уште од пред времето на Платон. Потеклото на прегледот, односно збирката на информации од примерок на испитаници, може да се утврди дека датира уште од времето на книгата „Последниот суд“ од 1086 година, кога важни филозофи, како на пример, Конфучие, пишувале за важноста на општествените улоги. Постојат податоци за најрана социологија во средновековниот ислам. Некои го сметаат Ибн Калдун, арапски стручњак (учено лице) по ислам од 14-иот век од северна Африка, за прв социолог; неговата книга Mugaddimah веројатно била првото дело кое ги унпредило општествено-научните размислувања за општествената кохезија и општествениот конфликт. 
  
Зборот социологија потекнува од латинските зборови socius што значи „придружник“ и ology, „проучување на“, и од грчкиот збор logos, што значи „збор“ и „знаење“.Тој првпат е употребен како кованица во 1780 година од францускиот есеист Емануел-Јозеф Сијес (1748-1836) во еден необјавен ракопис. Подоцна социологијата беше дефинирана одделно од страна на францускиот научен филозоф Огист Конт (1798-1857), во 1838 година. Конт порано го имаше користено терминот „општествена физика“, кој подоцна беше користен и од други, особено од белгискиот статистичар Адолф Кетеле. Конт се обидел да ги соедини историјата, психологијата и економијата преку научно разбирање на „кралството“ на општественото. Пишувајќи непосредно по неспокојот доведен од Француската револуција, тој тврдел дека општествените проблеми би можеле да се санираат преку општествен позитивизам,  еден епистемолошки (епистемологија: наука за спознанието) пристап изнесен во Правци во позитивната филозофија (1830-1842) и во Оптш преглед на позитивизмот (1848). Конт верувал дека фазата на позитивизмот ќе биде конечното доба, по претпоставените теолошки и метафизички фази, во напредувањето на човековото сфаќање. Во проучувањето на кружната зависност на теоријата и набљудувањето во науката, а и по извршено класифицирање на науките, Комт може да се смета за првиот научен филозоф во модерната смисла на зборот.

Комт изврши значително влијание врз развојот на социологијата, влијание кое донесе плодови во подоцнежните децении на деветнаесеттиот век. Тврдејќи го ова, секако не тврдиме дека француските социолози, како на пример, Диркем, биле посветени следбеници на високиот свештеник на позитивнизмот. Но, со самото инсистирање на неменливиот карактер на секоја од неговите науки, односно, неможноста тие да се сведат на некоја конкретна наука над сите науки, која е претпоставена во хиерархијата, како и со нагласување на природата на социологијата како научно проучување на општествените феномени, Конт ја стави социологијата на врвот на пиедесталот. За посигурни податоци, почетоците на социологијата можат да се померат уште поназад, пред Комт, сè Монтескје и Кондорсе, а да не зборуваме и за Сен Симон, непосредните претходници на Конт. Но, Комтовото очигледно прифаќање на социологијата како одделна наука, со свој сопствени особености, го оправда Диркем, кој го сметаше Конт како татко или основач на оваа наука, и покрај фактот дека Диркем не ја прифатил идејата на трите држави и го критикувал пристапот на Конт кон социологијата.

И Конт и Карл Маркс (1818 -1883) се нафатија да создадат научно оправдани системи на прагот на европската индустријализација и секуларизација, информирани од различните а клучни движења во филозофиите на историјата и науките. Маркс го отврли позитивизмот на Комт, но, во неговиот обид да создаде наука за општеството, тој сепак денес се прифаќа како основач на социологијата, бидејќи самиот збор носеше пошироко значење. Според Исаија Берлин, Маркс може да се смета за „вистински татко“ на модерната социологија, иако секој може да се бори за таа титула.

Давањето на јасни и унифицирани одговори со познати емпириски термини на оние теоретски прашања кои најмногу ги окупирале умовите на луѓето во тоа време и извлекувањето од нив на јасни практични изведени заклучоци, без создавањето на очигледно вештачки врски помеѓу овие два елементи, тоа било основното достигнување на Марксовата теорија.  Социолошкиот третман на историски и морални проблеми, кои Конт, а по него и Спенсер и Тенис, ги имаат дискутирано и зацртано, стана една прецизна и конкретна студија само откако нападот врз милитантниот марксизам ги претвори  нејзините заклучоци во горливи теми, со што ја направи потрагата по докази уште пожестока, а вниманието насочено кон методата уште посилно.

Херберт Спенсер (17 април 1820  - 8 декември 1903) бил еден од најпопуларните и највлијателни социолози од 19-иот век. Проценето е дека тој продал еден милион книги во текот на својот животен век, далеку повеќе од кој било друг социолог во неговото време. Неговото влијание било толку силно што голем број на други мислители од 19-иот век, вклучувајќи го и Емил Диркем, ги дефинирале своите идеи во однос на него. Дуркхамовата струја наречена Трудот во општеството е во значителна мера една проширена дебата со Спенсер од чија социологија, многу коментатори сега се согласни, Диркем значително многу позајмувал.  Бидејќи бил и познат биолог, Спенсер ја создал кованицата „преживување на најдобрите“.Додека марксистичките идеи го дефинирале едно од гледиштата на социологијата, Спенсер бил критичар на социјализмот како и силен агитатор за стил на владеење од типот „пушти ги да прават што ќе прават“.Неговите идеи беа значително проучувани од страна на конзервативните политички кругови, особено во САД и во Англија. 
Основите на академската дисциплина
 

Формалната академска социологија ја основа Емил Диркем (1858 - 1917), кој го разви позитивизмот како основа за практично проучување на општеството. Диркем ја основа правата европска катедра за социологија во универзитетот во Бордо во 1895 година, со објавување на неговото дело Правилата на социолошката метода. Во 1896 година тој го започна журналот Социолошка година. Антолошката монографија на Диркем Самоубиство (1897), проучување на стапката на самоубиства меѓу римските католици, еврејската и протестантската популација, ја оддели социолошката анализа од психологијата или филозофијата. Таа исто така претставуваше значителен придонес кон теоретскиот концепт на структуралниот функционализам. Тој се обиде да ги примени социолошките наоди во потрагата по политичка реформа и општествена солидарност. Според Диркем, социологијата би можела да се опише како „наука на институции, нивната генеза и нивно фунцкионирање“.

Првиот факултетски предмет под име „Социологија“ го предаваше во САД на Јеил универзитетот во 1875 година Вилијам Греам Самнер. Во 1883 година Лестер Ф. Ворд, првиот претседател на Американското социолошко здружение, го објави делото  Динамична социологија - или применета општествена наука заснована врз статичката социологија и поедноставните науки, со што ја нападна социологијата на „пушти ги да прават што ќе прават“ на Херберт Спенсер и Самнер. Вордовата книга од 1 200 страници беше употребена како базичен материјал на многу од првичните предавања за социологијата во Америка. Во 1890 година започна најстариот, до денес постоечки, курс (предмет) во модерната традиција, на универзитетот во Канзас, кој го предаваше Френк В. Блекмар. Катедрата за социологија на универзитетот во Чикаго беше основана во 1892 година од Албион Смол. Џорџ Херберт Мид и Чарлс Кули, кои се запознаа на универзитетот во Мичиген во 1891 година (заедно со Џон Дјуи), се преселија во Чикаго во 1894 година. Нивното влијание доведе до појавата на социјалната психологија и симболичниот интеракционизам на модерната чикашка школа. Американски социолошки журнал  беше првпат издаден во 1895 година, и беше следен од Американско социолошко друштво (АСД) основано во 1905 година. Социолошкиот „канон на класиците“, предводен од Диркем и Макс Вебер, му должи делумно и на Талкот Парсонс, на кој му се припишува и запознавањето на американската јавност со нив двајцата (Диркем и Вебер). Парсонс ја консолидираше социолошката традиција и ја утврди агендата за американската социологија во мигот кога таа имаше најголем подем во полето на дисциплините. Социологијата во Соединетите Држави беше историски помалку под влијание на марксизмот отколку истата во Европа, и до ден денес таа воглавно останува постатична во својот пристап.

Првата катедра за социологија основана во Обединетото Кралство беше во Лондонскиот факултет за економија и политички науки (домот на Британски журнал за социологија) во 1904 година. Леонард Трелони Хобхаус стана предавач во дисциплината на универзитетот во Лондон во 1907 година. Во 1909 година беше основано Германско социолошко друштво од Фердинанд Тенис и Макс Вебер, помеѓу другите.  Вебер ја основа првата катедра во Германија на универзитетот Лудвиг Максимилијан во Минхен во 1919 година, презентирајќи нова, влијателна антипозитивстичка социологија. Во 1920 година Флоријан Знаниецки ја основа првата катедра во Полска. Институтот за социолошки истражувања на универзитетот во Франкфурт (подоцна стана франкфуртска школа за критика теорија) беше основан во 1923 година. Меѓународната соработка на поле на социологијата започна во 1893 година, кога Рене Вормс го основа Меѓународен социолошки институт, институција која подоцна беше фрлена во сенка од далеку поголемото Меѓународно социолошко друштво (МСД) основано во 1949 година. Социологијата еволуираше како академски одговор на предизвиците на модерното доба, како што беа индустриализацијата, урбанизацијата, секуларизацијата и истакниот процес на сеопфатниот рационализам. Полето почна да доминира во континентална Европа, при што британската антропологија и статистика обично следеше, но на одделна траекторија. Сепак, до почетокот на 20-иот век, многу теоретичари беа активни во англосаксонскиот свет. Малкумина од раните социолози беа стриктно заинтересирани за споменатата тема, влегувајќи во интеракција со економијата, правните науки, психологијата и филозофијата, при што теориите беа одделени во мноштво на различни полиња. Споредено со почетокот, социолошките епистемологии (епистемологија = наука за спознанието), методи и рамки на истражување значително се развија и разгранаа.

Диркем, Маркс и Вебер најчесто се цитираат како трите основни творци на науката за општеството. Херберт Спенсер, Вилијам Греам Самнер, Лестер Ф. Ворд, Вилфредо Парето, Алексис де Токвил, Вернер Зомбрат, Торстен Веблен, Фердинанд Тенис, Георг Зимел и Карл Манхајм повремено се вклучуваат во академските наставни програми како теоретичари основачи. Хариет Мартино, англиски преведувач на Конт, се наведува како првата жена социолог. Секоја клучна фигура се поврзува со некоја конкретна перспектива и ориентација. 
Маркс и Енгелс го поврзаа појавувањето на модерното општество пред сè со појавата на капитализмот; за Диркем тоа беше особено поврзано со индустријализацијата и новата општествена поделба на трудот до која дојде со неа; за Вебер модерното општество требаше да биде тесно поврзано со појавата на еден особен начин на размислување, рационалното калкулирање кое тој го поврза со протестантската етика (помалку или повеќе, она за што зборуваа Маркс и Енгелс во смисла на „оние ледени бранови на егоистички калкулации“.Заедно, делата на овие големи класични социолози укажуваат на она што неодамна Гиденс го опиша како „мултидимензионален аспект на институциите на модернизмот“, кој ги нагласува не само капитализмот и индустријализмот како клучни институции на модернизмот, но исто така и „надзорот“ (во смисла, „контрола на информациите и општествен надзор“) и „воена моќ“ (контрола на средствата на насилство во контекст на индустријализација на војната).

Доминантниот методолошки принцип на позитивизмот е да се шири социологија на воглавно ист начин како и природните науки. Се бара воспоставен акецент врз емпиризмот и научната метода, за да се обезбедат проверени темели за социолошки истражувања засновани врз претпоставката дека единственото автентично знаење е научното знаење и дека таквото знаење може да дојде само со позитивна афирмација, преку научна методологија. 

Во првичната Комтова примена, „позитивизам“ грубо речено значел примената на научни методи за откривање на законите според кои се случуваат и физичките појави и оние врзани со човекот, додека „социологија“ беше онаа сеопфатна наука која би го синтетизирала сето тоа знаење, со цел на подобрување на општеството: 

Оттогаш терминот престана да го носи ова значење; нема помалку од 12 различни епистемологии кои се нарекуваат позитивизам. Голем број од овие пристапи не се самоидентификуваат како „позитивист“, од кои некои поради тоа што се јавија како опозиција на старите форми на позитивизмот, а некои зашто таквото етикетирање со време стана термин на злоупотреба поради тоа што грешно се поврзувал со атеорискиот емпиризам. Степенот на антипозитивистичка критика исто така се има изменето (разидено), при што многумина ја отфрлаат социјалната епистемологија која е на научен „погон“, а други само се стремат за нејзино изменување до степен таа да претставува одраз на новите развои во 20-иот век во сферата на филозофијата. Меѓутоа, позитивизмот (широко сфатен како научен пристап кон науката за општеството) останува доминантен во современата социологија, особено во САД.

Луа Вакон разликува три главни струи во позитивизмот: Дуркеимска струја, Логична и Инструментална струја. Ниту еден од овие струи не е еднаква со оние воспоставени од Комт, кој беше оригинален меѓу социолозите со неговото пропагирање на една формулација со толку рестриктивна епистемологија и грандиозна телеологија. Додека Емил Дуркеим отфрли голем број на детали во Комтовата филозофија, тој ја задржа и ја префини неговата метода. Дуркеим тврдеше дека општествените науки се логичен продолжеток на природните науки, одејќи во царството на човековите активности, и инсистираше на тоа дека тие треба да ја задржат истата објективност, рационализам и пристап кон каузалноста. Тој го разви поимот на објективни „општествени факти“ за да прикаже еден оригинален емпириски објект кој би го проучувала науката социологија.

Разновидноста во позитивизмот кој останува доминантен денес се нарекува инструментален позитивизам. Овој пристап ги одбегнува епистемолошките и метафизичките прашања (како што се природата на општествените факти) во корист на методолошките дебати за јасноста, репликабилноста (способноста за правење на копии од нешто, за умножување), поузданоста и валидноста. Овој позитивизам е повеќе или помалку синонимен со квантитативното истражување и така прилега само на постарите позитивистички гледишта во практиката; бидејќи тој не носи никаква експлицитна филозофска заложба, неговите применувачи можат да имаат кое било од мноштвото гледишта, вклучувајќи го позитивизмот и антипозитивизмот. Институционализацијата на овој вид на социологија честопати му се припишува на Пол Лазарсфелд, кој беше предводник на обимни студии и испитувања и кој разви статистички техники за нивно анализирање. Овој пристап е соодветен за она што Роберт К. Мертон го нарече „теорија од среден домен“:апстрактни тврдења кои произлегуваат од некои одделни претпоставки и емпириски регуларности, а не кои почнуваат со некоја апстрактна идеја за една општествена целина.

Реакциите против општествениот емпиризам започнаа кога германскиот филозоф Хегел се прогласи за опозиција како на емпицизмот, кој тој го отфрли како некритички, така и на детерминизмот, за кого сметаше дека е прекумерно механистички. Методологијата на Карл Маркс го позајми Хегеловиот дијалектизам, но исто така го отфрли позитивизмот за сметка на критичката анализа, трагајќи по дополнение на емпириското сфаќање на „фактите“ со елиминирањето на илузиите. Тој тврдеше дека надворешните изгледи (надворешноста) треба да бидат критички разгледани, а не само едноставно документирани. Раните херменевтичари (херменевтика: проучување на теоријата на толкување) како што е Вилхелм Дилти, ја воведоа поделбата помеѓу природните и општествените науки. Различни нео-Кантовски филозофи, феноменолози и научници од сферата на хуманитарните науки, дополнително теоретизираа за тоа како анализата на општествениот свет се разликува од онаа на природниот свет поради ненамалливите сложени аспекти на човековото општество, култура и битие.

На почетокот на 20. век, првата генерација на германските социолози и формално го воведе методолошкиот антипозитивизам, предлагајќи истражувањето на човековите културни норми, вредности, симболи и општествени процеси гледани од една изразито субјективна перспектива.  Макс Вебер полемизираше дека социологијата може грубо да се опише како наука, бидејќи истата може да ги идентификува каузалните односи во човековото „општествено дејствување“ - особено помеѓу „идеалните типови“, или хипотетичките симплификации (упростувања) на сложени општествени појави. Сепак, како непозитивист, Вебер барал односи кои не се толку „аисториски, непроменливи или генерализирачки“ како оние со кои се бават природните науки. Сограѓанецот, германскиот социолог Фердинанд Тенис, теоретизирал за два суштински апстрактни концепти, со неговата работа на Заедница и Општество. Тенис повлекол остра линија помеѓу царството на концепти и реалноста на општественото делување: првото треба да биде третирано аксиоматски (аксиоматика: збир или систем на аксиоми) и на дедуктивен начин („чиста социологија“), додека вториот емпириски и на индуктивен начин („применета социологија“).

Социологијата е... наука чиј предмет претставува толкувањето на значењето на општественото делување, со што се дава едно каузално објаснение на начинот на кој дејствијата продолжуваат како и на ефектите што тие ги произведуваат. Под „дејствија“ во оваа дефиниција се мисли човековото однесување кога и до она ниво кога дејствувачите (вршителите на дејстовото) гледаат на дејствијата како на нешто со субјективно значење... , при што значењето за кое се зборува може да биде или (а) значењето кое е фактички утврдено или од еден индивидуален дејствувач во однос на некој конкретен историски настан, или од неколку дејствувачи од еден приближен просек и во еден даден број на случаи, или (б) значењето му се придава на дејствувачот или дејстувачите, како типови, во еден чист тип конструиран во апстрактот. Во ниту еден од обата случаи, значењето не смее да се земе како нешто објективно „точно“ или „правилно“ според некој метафизички критериум. Ова е разликата помеѓу емпириските науки на делување, како што се социологијата и историјата, и кој било вид на приоритетна дисциплина, како што е правната наука, логиката, етиката или естетиката, чија цел е да се извлече од конкретната тема нешто со значење „точно“ или „валидно“.

И Вебер и Георг Зимел ја предводеле Verstehen (или, „толкувачката“) метода во општествените науки; еден систематски процес со кој некој набљудувач однадвор се обидува да воспостави контакт со некоја одредена културна група или домородечка група, според услови поставени од групата и според нејзини сопствени гледишта. Преку работата особено на Зимел, социологијата се здобила со карактеристика далеку над позитивистичкото собирање на податоци. Релативно оддалечен од социлошката академија во текот на својот живот, Зимел презентирал идиосинкретички анализи на модерното што потсетуваат на феноменолошките и егзистенцијалните писатели повеќе отколку на Комт и Дуркеим, обрнувајќи особено внимание на формите на општествената индивидуалност и можностите за појава на истата. Неговата социологија навлегла во една нео-Кантовско трагање по границите на перцепцијата, прашувајќи се „Што е општество?“, како директна илузија на прашањето на Кант, „Што е природа“?

Најдлабоките проблеми на модерното живеење произлегуваат од обидот на индивидуата да ја задржи самостојноста и индивидуалноста на своето постоење, наспроти силните сили на општеството, наспроти тежината на историското наследство и надворешната култура и техника на живеење. Антагонизмот претставува најмодерна форма на конфликт кој примитивниот човек морал да го води со природата, за да опстане. 18-иот век можеби побара ослободување од сите врски кои историски се појавија во политиката, религијата, моралното и во економијата, за да се дозволи оригиналната природна вредност во човекот, која е еднаква кај сите луѓе, да се развие без никакви ограничувања; 19. век можеби бараше подобрување не само на човековата слобода, туку и на неговата индивидуалност (што е поврзано со поделбата на трудот) и со неговите достигнувања, кои го прават човекот уникатен и незаменлив, но кои истовремено го прават толку многу позависен од актуелната активност на другите; Ниче можеби ја уочил безмилосната борба на индивидуалецот како еден предуслов за негово потполно развивање, додека социјализмот ја најде истата таа појава во потиснувањето на секаков вид на конкуренција - но во секој од овие случаи делуваше истиот фундаментален мотив, имено, спротивставувањето на индивидуата да влезе во урамниловка, да биде проголтана од општествено-технолошкиот механизам.

Почетоците

Во раните децении од 20 век израснува еден вид систематско проучување за општествениот живот кое е именувано како функционализам. Тоа во себе ги содржи суштествените елементи на холистичките и органистичките теории, но согледано е како ново затоа што вклучува и некои нови согледувања во пристапот на проучувањата на општествата, како и за нивните базични карактеристики. Се јавува прво во антропологијата, во вид на воопштувања за животот на малите племенски општества, засновани на теренски истражувања кои се спроведуваат во мали примитивни општества во оддалечените острови на Тихиот Океан, а потоа, во периодот на Втората светска војна (малку пред неа и по неа), и во социологијата - како настојување да се изградат теориски модели за општествата како системи, кои понатаму ќе бидат ставени во служба на емпириските истражувања на современите комплексни општества. Првиот чекор во овој обем е направен во 1906 г. со престојот на Афред Редклиф-Браун на Андаманските Острови. Потоа следува престојот на Бронислав Малиновски на островите на Меланезија во 1914 г. Од овие престои произлегуваат повеќе научни трудови, какви што се : Андаманските Островјани и Структура и функција на примитивните општества на Редклиф-Браун и Аргонаутите на Западниот Пацифик и Научната теорија на културата на Малиновски. Во контекст, пак, на социологијата, првата првата појава на овој план е делото на Талкот Парсонс Структура на општествената акција (1937).

Функционализмот се стреми само кон некои општи перспективи од кои ќе се изведуваат општествените науки. Методолошки, обично нејзините принципи се во спротивност со оние пристапи кои го нагласуваат „микрото“, како што се интерпретивизмот или симболичкиот интеракционизам.  Сепак, нејзиниот акцент  врз „системите на кохезија“ исто така создржи политички последици. Теориите на функционалистите се затоа честопати во спротивност со „теориите на конфликт“, кои го критикуваат сеопфатниот и доминантниот општествено-политички систем, или ја нагласуваат нееднаквоста на некои одредени групи. Делата на Дуркеим и Маркс претставуваат пример за политичките, но и теоретските разлики помеѓу функционалната, односно конфликтната мисла.

Стремењето кон цивилизација над тие норми, овозможено со врските во околната животна средина, ќе има за резултат една ослободена јанѕа во општеството во кое живееме. Колективната активност не може да се поттикнува над точката утврдена со состојбата на општествениот организам, без да се подрине неговото „здравје“.

Историјата на целото досега постоечко општество е историја на класни борби. Слободните луѓе и робовите,  патрицијте (аристократите) и плебејците (сиромашните), господарите и слугите, мајсторот занаетчија и чиракот, со еден збор, потлачувачот и потлачениот, сите тие биле во постојана спротивставеност, воделе помеѓу себе непрекината, повремено прикриена а повремено отворена борба, борба која секој пат завршувала или со револуционерна реконструкција на општеството во целина, или со заедничко пропаѓање на спротивставените класи.
 

Движењето на функционалистите го достигна својот максимум во 1940-тите и 1950-сеттите  години, но во 1960-тите години тоа почна брзо да слабее. До 1980-тите години, функционализмот во Европа беше значително заменет со пристапи кои беа ориентирани кон конфликт. Додека некои од критичките пристапи исто така се здоби со популарност во САД, главниот правец на дисциплината се преусмери кон најразлични емпририско-ориентирани теории со среден опсег, без некоја сèопфатна теориска ориентираност. За многумина во таа дисциплина, функционализмот сега се смета за застарен и конзервативен.

Како што започна да опаѓа влијанието и на функционализмот и на максизмот во 1960-тите години, лингвистичките и културните струи водеа кон мноштво на нови движења во општествените науки: „Според Гиден, ортодоксниот консензус заврши во доцните 1960-ти и 1970-ти години, бидејќи средните стури, кои ги делеа воглавно конкурентни ставови, им отстапија место и беа заменети со едно изобилие на најразновидни конкурентни гледишта. Оваа трета „генерација“ на теории за општеството вклучува феноменолошки инспирирани пристапи, критички теории, етнометодолгија, симболички интеракционизам, структурализам, постструктурализам, како и теории напишани во традицијата на херменевтиката и обичната јазична филозофија.“

Движењето на структурализмот потекна од лингвистичката теорија на Фердинанд де Сосур, а подоцна беше проширена на општествените науки од страна на теоретичари како што е Клод Леви Штрос. Во овој контекст, „структура“ се однесува не на „општествена структура“, туку на семиотското (семиотика: теорија за знаци и симболи) сфаќање на човековата култура како систем на знаци. Може да се одделат четири централни принципи (начела) во структурализмот: Прво, структурата е она што ја одредува структурата на целината. Второ, структуралистите веруваат дека секој систем има структура. Трето, структуралистите се интересираат за „структуралните“ закони кои се бавав со коегзистирањето, а не со промените. И на крај, структурите се „она вистинското“ под површината, или појавата на значењето. Постструктуралистичката мисла имала за тенденција да ги отфрли „хуманистичките“ претпоставки при спроведувањето на општествената теорија. Михаел Фоколт дава една силна критика во неговата археологија на хуманитарните науки, иако и Хаберма и Рорти полемизираат дека Фоколт само врши замена на еден таков систем на мисли со друг систем. Дијалогот помеѓу овие интелектуалци го нагласува трендот во последниве години за вкрстосување на одредени школи на социологијата и филозофијата.  Антихуманистичката позиција се поврзува со „постмодернизмот“, термин користен во специфични контексти, за да опише доба на појави, но повремено и толкуван како метода.

Структурата и независноста (самостојноста) претставуваат една постојана онтолошка дебата во општествените теории: „Дали општествената структура го одредува нечие однесување, или тоа е човековата независност?“ Во овој контекст, „независност“ подразбира можноста на лицата да делуваат независно и да вршат слободен избор, додека пак „структура“ подразбира факторите кои ги ограничуваат или влијаат врз тие избори и постапки на лицата (како што се општествените класи, религијата, полот, етничката припадност итн.) Дискусиите за тоа која иам предност, структурата или независноста, се поврзани со суштината на социолошката епистемологија („Од што се состои општествениот свет?“, „Која е каузата во општествениот свет, а кој е ефектот?“). Општиот став на неверување (скептицизам) кон структуралната или независната мисла довел до развивање на мултидимензионални теории, од кои највпечатлива е теоријата на структурирањето на Талкот Парсонс и Антони Гиденс.

Пол Лазарсфелд е наречен „основач на модеранта емпириска социологија“ за неговите бројни придонеси во полето на методологијата. 
Методите на истражување на општеството можат да се поделат во две пошироки категории:

Социлозите се поделени во групи за поддршка на некои конкретни истражувачки техники. Овие расправии се поврзани со епистемолошките дебати во историското јадро на општествената теорија. Иако се многу различни од повеќе аспекти, и квалитативните и квантитативните пристапи вклучуваат систематска интеракција помеѓу теоријата и податоците. Квантитативните методологии заземаат доминантно место во социологијата, особено во САД. Во двата најчесто цитирани журнали на оваа дисциплина, написите за квантитативниот пристап се побројни од оние за квалитативниот пристап за еднаш или двапати. (Повеќето написи објавени во најголемите британски журнали пак, од друга страна, се со квалитативен пристап.) Повеќето учебници за методологијата на истражувањето на општеството се напишани од квантитативна перспектива, а самиот термин „методологија“ честопати се користи како синоним со зборот „статистика“.Практично сите докторатски програми во САД во полето на социологијата бараат добра обученост во сферата на статистичките методи. Исто така, поголемиот дел од јавноста ја смета работата што ја вршат квантитативните истражувачи за „нешто на што може повеќе да му се верува“ и за „непристрасна“, иако оваа оценка постојано е на удар на антипозитивистите.

Изборот на метода честопати зависи во голема мера од тоа што конкретно истражувачот намерава да истражува. На пример, еден истражувач кој е засегнат со изработка на енда статистичка генерална табела за една цела популација, може да подготви прашалник за еден репрезентативен примерок на испитаници од популацијата. Наспроти него пак, истражувачот кој трага по целосно контекстуално разбирање на постапките на едно лице во општеството, може да се реши за етнографско набљудување на испитаниците, или отворени интервјуа. Проучувањата обично ги комбинираат или ги „триангулираат“ квантитативните и квалитатитните методи, како дел од „мултистратешкиот“ пристап. На пример, едно квантитативно проучување може да се изврши со цел на добивање на статистички шеми или некој целен примерок, а потоа да се комбинира со квалитативни интервјуа, за да се одреди улогата на факторот независност (самостојност).

Галтоновата кутија (машина за демонстрирање на теоремата на централно ограничување и нормалната распореденост), е изработена од методологистот истражувач на општеството Сер Франсис Галтон, за прикажување на нормалната распореденост, што е важен елемент за поголемиот број на квантитативни испитувања на хипотезите.

Квантитативните методи честопати се користат за поставување на прашања за една популација која е многу голема, кога спроведувањето на попис или  детално пребројување на сите членови во таа популација е практично неизводливо. „Примерокот“ тогаш претставува еден поддел од таа популација, со кој може да се барата. При квантитативното истражување, се користи статистиката за да се донесат заклучоци од тие примероци за целата популација во целина. Процесот на селектирање на примерок испитаници се нарекува „одбирање на примерок. Додека најчесто е најдобро да се врши избирање на примерок по принципот на случаен избор, прашањата поврзани со разликите помеѓу специфични подпопулации понекогаш изискуваат слоевито одредување на примероци. Обратно, неможност за спроведување на избирање по принципот на случаен избор понекогаш изискува одбирање по принципот на неверојатност, како што е одбирањето на испитаници по желба на истражувачот или т.н. верижно одбирање на испитаници (кога веќе постоечките испитаници одбираат дополнителни испитаници од редовите на свои пријатели или познаници).

Следниов список на методи за истражување ниту е единствен ниту е краен: 

Дијаграм на една социјална мрежа која се состои од лица (или „јазли“) поврзани со еден или повеќе одредени типови на заемна зависност.

Социолозите сè повеќе се ослонуваат на компјутерските методи за анализирање и моделирање на општествените појави. Со помош на компјутерски симулации, вештачка интелигенција, сложени статистички методи и нови аналитички пристапи како што е анализата на општествените мрежи, компјутерската социологија развива и испитува теории за сложени општествени процеси преку моделирање на општествените интеракции од дното па кон горе. Иако тематиката и методологиите во општествената наука се разликуваат од оние во природните науки или компјутерската наука, неколку од пристапите кои се користат во современите симулации на општество потекнуваат од полиња како што се физиката и вештачката интелигенција. На ист начин, некои од пристапите кои потекнуваат од компјутерската социологија се внесени во природните науки, како што се мерењата на централитетот (централната позиција) на мрежата од анализите на полињата на општествената мрежа и науката за мрежата. Во релевантната литература, компјутерската социологија честопати се поврзува со проучување на комплексноста на општеството. Поимите за комплексност на општеството како што се комплексни системи, нелинеарната интеракција меѓу макро и микро процесите и појавување, веќе влегоа во речникот на компјутерската социологија. Еден практичен и добро познат пример е конструирањето на компјутерски модел во форма на „вештачко општество“, со кој истражувачите можат да ја анализираат структурата на општествениот систем.
 

Истражувањето на општеството им дава информации на политичарите и творците на политиките, едукаторите, планерите, законодавците, администраторите, деловните магнати, менаџерите, социјалните работници, невладините организации, непрофитните организации и сите луѓе заинтересирани за решавање на општествените прашања општо. Честопати постои голема мера на преклопување помеѓу истражувањето на општеството, истражувањето на пазарот и некои други статистички полиња.

Макс Хоркхајмер лево, напред), Теодор Адорно (десно, напред) и Јирген Хабермас (десно, назад) 1965 година. 
За Симел, културата се оденсува на „култивирање на индивидуални лица преку примена на надворешни форми кои биле објективизирани во текот на историјата.“ Додека најраните теоретичари како Дуркеим и Маус беа влијателни во полето на антропологијата, социолозите на културата обично се разликуваат по нивната фокусираност врз модерното (а не кон примитивното или древното) општество. Културната социологија ретко е емпириска, претпочитајќи ја хеременевтската анализа на зборовите, артефактите и симболите. Ова поле е тесно поврзано со критичката теорија на Теодор В. Адорно, Валтер Бенјамин и други членови на франкфуртската школа. Незначително поинакво од социологијата е полето на проучување на културата.  Теоретичарите од бирмингамската школа како Ричард Хогарт и Стјуарт Хол ја ставија под знак на прашање поделбата помеѓу „произведувачи“ и „потрошувачи“ очигледна во првичните теории, каде се нагласува реципроцитетот во производството на текстови. Културолошките студии се стремат кон проучување на темите поврзани со културата, во однос на културните практики и нивниот однос со моќта. На пример, една студија на некоја подкултура (како на пример, белата работна класа во Лондон) би проучувала како социјалните практики на таа група се поставени во однос на доминантната класа. „Културниот пресврт“ во 1960-тите години воведе структуралистички и таканаречени постмодерни пристапи кон науката за општеството.

Криминолозите ја анализираат природата, причините и контролирањето на криминалните дејствија, потпирајќи се врз методи од социологијата, психологијата и бихејвиористичките науки. Социологијата на девијантноста се сосредоточува врз постапки или видови на однесување кои ги прекршуваат нормите, вклучувајќи како порано пропишани правила (на пример, во криминалот), и неформални прекршувања на културните норми. Социолозите имаат должност да проучуваат зошто овие норми постојат; како тие се менуваат со времето; како се пропишуваат со закон истите. Концептот на девијантност е централен во современиот структурален функционализам и теоријата на системи. Роберт К. Мертон изработил типологија на девијантности и исто така ги утврдил термините „модел кој треба да се следи“, „ненамерни последици“ и „остварување на предвидувањата“.

Проучувањето на законот играше значајна улога во формирањето на класичната социологија. Дуркеим е познат по неговото дефинирање на законот како „видлив симбол“ на општествената солидарност. Социологијата на правото се однесува како на поддисциплините во социологијата, така и на пристапот во рамките на полето на правните науки. Социологијата на правото е инакво поле на проучување кое ги проучува заемните делувања помеѓу законот и другите аспекти на општеството, како што се развојот на правните институции и влијанието на законите врз општествените промени и обратно. На пример, едно влијателно истражување во тоа поле се потпира врз статистички анализи за да полемизира дека порастот во затворските казни во САД во текот на изминатите 30 години се должи на промени во правото и политиката, а не на пораст во криминалот; и дека овој пораст значително допринесува за задржување на расното раслојување.
 

Терминот „економска социологија“ беше првпат употребен од Вилијам Стенли Џевонс во 1879 година, а подоцна применет како кованица во делата на Дуркеим, Вебер и Симел помеѓу 1890 година и 1920 година. Економската социологија се издигна како нов пристап кон анализата на економските појави, нагласувајќи ги класните односи и модернизмот како филозофски концепт. Односот помеѓу капитализмот и модернизмот е значајно прашање, веројатно најдобро прикажан во Веберовото дело Протестантската етика и духот на капитализмот (1905) и Симеловото  Филозофијата на парите (1900). Современиот период на економската социологија, исто така познат како нова економска социологија, беше консолидирана со делото на Марк Грановетер од 1985 година со наслов „Економски дејствија и општествена структура: Проблемот на вграденост (вклопеност, вгнезденост) Ова дело го обработи концептот на вграденост, според кој економските односи помеѓу одделни лица или фирми се одвиваат во рамките на постоечки општествени односи (и така се структурирани според овие односи, како и според поголемите општествени структури од кои тие односи претставуваат дел). Анализата на општествената мрежа е примарната методологија за проучување на оваа појава. теоријата на Грановетер за силата на слабите врски и концептот на Роналд Барт за структуралните дупки се две најпознати теоретски придонеси во ова поле.

Социологијата на животната средина е проучување на заемното делување помеѓу општеството и животната средина, ставајќи најчесто акцент врз општествените фактори кои предизвикуваат проблеми во животната средина, влијанието на овие проблеми врз општеството и напорите за нивно разрешување. Исто така, внимание се дава и на процесите преку кои условите во животната средина стануваат дефинирани и познати за општеството.

Социлогијата на образованието е проучување на тоа како образовните институции ги одредуваат општествените структури, искуства и други исходи. Таа особено ги проучува образовните школски системи во модерните, индустриски општества. Една класична студија од 1966 година во ова поле од Џејмс Колман, позната како „Колмановиот извештај“, го анализирала однесувањето на преку 150 000 студенти, и утврдено е дека потеклото на студентите и нивниот социјално економски статус се многу поважни во утврдувањето на образовните резултати отколку претходно утврдените  разлики во ресурсите на училиштата (на прм, трошоци по учени). Контраверзноста околу „ефектите од училиштата“ кои започнаа тогаш со таа студија, сè уште продолжуваат и до ден денес. Со студијата исто така се утврдило дека црните студенти од социјално пониска класа имале повеќе корист од образованието во расно помешани класови, со што служеле како катализатори на процесот на десегрегација во американските јавни училишта.

Семејството, полот и сексуалноста формираат широко поле на истражување проучувано во голем број на подполиња во социологијата. Социологијата на семејството го проучува семејството, како институција и како единица на социјализирање, со посебен соврт кон релативно модерното историско појавување на семејството клетка и неговите јасно издиференцирани полови улоги. Поимот „детство“ е исто така важен. Како една од поважните институции на кои може да се применат социолошките перспективи, социологијата на семејството е заедничка компонента во воведните академски наставни програми. Феминистичката социологија пак, од друга страна, е едно нормативно подполе кое ги набљудува и критикува културните категории на полот и сексуалноста, особено во однос на моќта и нееднаквоста. Основната преокупација на феминистичката теорија е патријархатот и систематскиот притисок врз жените очигледен во многу општества, како на пониско ниво на интеркација, така и во смисла на пошироката општествена структура. Социјалната психологија на полот, од друга страна пак, применува експериментални методи со цел да ги разоткрие микропроцесите во половото раслојување. На пример, една неодамнешна студија покажа дека жените понекогаш се критикувани за нивното мајчинство, додека мажите се пофалувани за нивното татковство. Друга група на експерименти покажа дека мажите чија сексуалност е под знак на прашање го компензираат тоа со изразвуање на поголеми симпатии кон воени интервенции и спортски возила, како и дека се поголеми противници на бракови меѓу хомосексуалци.

Социологијата на здравјето и болеста се сосредоточува врз социјалните ефекти од и јавните мислења за болестите, хендикепите и процесот на стареење. Медицинската социологија, за контраст, се сосредоточува врз внатрешните работи на медицинските организации и клинички институции. Во Британија, социологијата беше воведена во медицинската наставна програма по Извештајот на Гуденоу (144).

Интернетот е интересен за социолозите од повеќе аспекти, но пред сè како алатка за истражување и платформа за дискусии. Социологијата на Интернетот, во поширока смисла, се бави со анализа на заедниците на интернетот (на пример, новинарски групи, сајтови на социјални мрежи) и виртуелни светови. Онлајн заедниците можат да се проучуваат статистички преку анализа на мрежите или да се толкуваат квалитативно преку виртуелна етнографија. Организациската промена се катализира преку новите медиуми, со што се влијае врз општествените промени на повисоко ниво, веројатно со тоа формирајќи ја мрежата  за трансформации од едно индустриско во информативно општество. Еден упадлив текст е Интернет галаксија на Мануел Кастел. Самиот наслов формира едно меѓутекстуално упатување на Галаксијата Гутенберг на Маршал МекЛуан.

Социологијата на знаење е проучување на односите помеѓу човековата мисла и општествениот контекст во рамките на кој таа се родила, како и на ефектите кои доминантните идеи ги имаа“ врз општествата. Терминот најпрво почна да се применува широко во 1920-тите години, кога одреден број на теоретичари од германското говорно подрачје, особено Макс Шелер и Карл Манхајм, почнаа да пишуваат опширно за него. Со доминацијата на функционализмот во текот на средината на дваесеттиот век, социологијата на знаење покажуваше тенденција да остане на периферијата на главната социолошка мисла. Таа беше повторно пронајдена и применувана повеќе во секојдневниот живот во 1960-тите години, особено од Петер Л. Бергер и Томас Лукман во Општествената конструкција на реалноста (1966), и сè уште е најважна за методите кои се бават со квалитативно сфаќање на човековото општество (споредете со општествено конструирана реалност). „Археолошките“ и „генеалошките“ проучувања на Микел Фоколт имаат значително влијание во современите текови. 
Социологијата на наука вклучува проучување на науката како една општествена активност, особено кога се бави „со општествените услови и влијанија на науката, и со општествените структури и процеси во научната активност.“ Важни теоретичари во социологијата на наука се Роберт К. Мертон и Бруно Латур. Овие гранки на социологијата допринеле кон формирањето на научни и технолошки студии.

Како што е случајот и со проучувањето на културата, проучувањето на медиумите е една одделна дисциплина која е резултат пред сè на конвергенцијата (сличноста) на социологијата со другите општествени и хуманитарни науки, особено литературниот критицизам и критичката теорија. Иако процесот на производство или критиката на естетските форми не е во доменот на социолозите, анализите на социјализирачките фактори, како што се идеолошките влијанија и приемот од публиката (јавноста), произлегуваат од социлошката теорија и метода. Така, „социологијата на медиумите“ не е некој поддисциплина per se (сама по себе), туки медиумите се честопати една вообичаена и неодминлива тема.

Воената социологија се стреми кон систематско проучување на воените сили како една општествена група, а не како некоја организација. Таа е едно високо специјализирано подполе, кое проучува теми поврзани со услужниот кадар, како една одделна група која принудно делува заедно, пред сè поради споделени интереси поврзани со опстанокот во струката и во борба, со цели и вредности кои се подефинирани и потесни од оние во граѓанското општество. Воената социологија исто така се бави и со односите граѓанско-воено, како и со заемните влијанија помеѓу овие две групи или некои владини агенции. Темите ги вклучуваат доминантните претпоставки кои ги застапуваат оние во војската, промени во подготвеноста на војската да се бори, синдикализација на војската, воениот професионализам, позачестената застапеност на жените, воениот индустриско-академски комплекс, зависноста на војската од истражувањата, како и институционалната и организационата структура на војската.

Политичката социологија е проучување на односите помеѓу политичките организации и општеството. Едно типично истражувачко прашање  од ова поле би било: „Зошто толку малку Американци се решаваат да гласаат„?  Прашањата за формирањето на политичкото мислење доведоа до некои пионерска употреба на статистичките истражувања од страна на Пол Лазарсфелд. Едно од поголемите подполиња на политичката  социологија се ослонува врз компаративната историја, за да се анализираат општествено-политичките трендови. Полето се има развиено од делата на Макс Вебер и Моиси Острогорски, додека пак од современите теоретичари може да се споменат Роберт К.Дал, Сејмор Мартин ЛИпсет, Теда Скоспол, Лук Ботлански и Никос Пуланцас.

Некои од главните полиња на истражување врз кои се сосредоточува современата политичка социологија се: (1) Општествено-политичките формации на модерната држава; (2) „Кој владее“?Како општествената нееднаквост помеѓу групите (класа, раса, пол, итн.) влијае врз политиките. (3) Како јавните личности, општествените движења и трендови надвор од формалните институции со политичка моќ влијаат врз политиката, и (4) односите во моќта во рамките на и помеѓу општествените групи (на пример, во семејствата, на работното место, во бирократијата, медиумите итн.)

Социологијата на расните и етнички односи е она поле на дисциплината кое ги проучува општествените, политичките и економските односи помеѓу расите и етничките целини на сите нивоа во општеството. Ова поле ги опфаќа проучувањето на расизмот, раслојувањето во живеалиштата и други комплексни општествени процес помеѓу различни расни и етнички групи. Ова истражување честопати заемно делува со други полиња на социологијата, како што се раслојувањето и општествената психологија, како и постколонијалната теорија.  
На ниво на почитичка политика, етничките односи се дискутираат во смисла на или асимилационизам или мултикултурализам. Антирасизмот формира друг стил на политика, особено популарна во 1960-тите и 1970-тите години.

Социологијата на религијата се бави со практиките, историската позадина, развоите, универзалните теми и улоги на религијата во општеството. Особено се нагласува повратената улога на религијата во сите општества и во текот на евидентираната историја. Социологијата на религијата се разликува од филозофијата на религијата во тоа што социолозите не се обидуваат да ја оценат валидноста на религиозните тврдења; наместо тоа, тие заземаат став кој Петер Л. Бергер го опиша како позиција на „методолошки атеизам“. Може да се каже дека модерната формална дисциплина на социологијата започна со анализата на религијата во Дуркеимовата студија од 1897 година за стапките на самоубиство меѓу Католичкото и Протестантското население. Макс Вебер објави четири главни текстови за религија, во контекст со економската социологија и неговата теза за рационализација: Протестантската етика и духот на капитализмот (1905), Религијата на Кина: Конфучионизмот и Таоизмот (1915), Религијата на Индија: Социологијата на Хиндуизмот и Будизмот (1915) и Древниот јудаизам (1920). Современите дебати честопати се концентрираат врз теми како што се секуларизацијата, граѓанската религија, како и улогата на религијата во контекст на глобализација и мултикултурализам.

Општествена мрежа е општествена структура која е сочинета од индивидуалци (или организации) наречени „јазли“, кои се поврзани со еден или повеќе специфични видови на заемна зависност, како што се пријателство, роднинска поврзаност, финансиска зависност, несимпатија, сексуална поврзаност или спој на верувања, знаења или престиж. Општествените мрежи оперираат на повеќе нивоа, од семејства, до нивото на нации, и како такви играат главна улога во одредувањето на начинот на кој проблемите се решаваат, организациите се водат, како и степено до кој поединците успеваат да ги остварат своите цели. Анализата на општествените мрежи не дава никакви претпоставки дека групите се камен темелник на општеството: Пристапот е отворен кон проучување на помалку поврзани општествени системи , од локални заедници до мрежи на размена. Наместо да се третираат индивидуалците (лица, организации, држави) како одделни целини за анализирање, овој пристап се сосредоточува врз тоа како структурата на врските влијае врз индивидуалците и нивните односи. Спротивно на анализата која претпоставува дека социјализацијата во норми го одредува однесувањето, анализата на мрежи бара да го утврди степенот до кој структурата и составот на врските влијае врз нормите. За разлика од повеќето други полиња на социологијата, теоријата за општествени мрежи обично се дефинира во вид на формална математика.

Социолошката општествена психологија се сосредоточува врз општествените постапки во микро скалата. Ова поле може да се опише како да е дел од „социлошкото минијатузирање“, проучувајќи цели општества преку проучувањето на индивидуалните мисли и емоции, како и однесувањето на некои мали групи. За психолошките социолози особено е важно како да се објасни изобилието на демографски, општествени и културни факти во смисла на човеково општествено заемно влијаење. Некои од главните теми во ова поле се општествената нееднаквост, групната динамика, предрасудите, агресијата, општествената перцепција, групното однесување, општествената промена, незборовното (невокалното) однесување, социјализацијата, конформизмот, водството и општествениот идентитет. Општествената психологија може да се предава со ставање акцент врз психолошкиот елемент. Во социологијата, истражувачите во ова поле се најистакнатите корисници на експерименталната метода (сепак, за разлика од нивните колеги психолози, тие исто така често применуваат и други методологии). Општествената социологија ги разгледува општествените влијанија, како и општественото перцепирање и општествената меѓуакција.

Општественото раслојување претставува хиерархиско подредување на индивидуални лица во општествени класи, касти и поделбите во рамките на едно општество. Во модерните западни општества, раслојувањето традиционално се однесува на културните и економските класи кои се состојат од три основни слоеви:  висока класа, средна класа и ниска класа, но секоја од овие класи може дополнително да се подели на помали класи (на пример, според занимањето). Општествената стратификација се толкува на радикално различни начини во рамките на социологијата. Пропагаторите на структуралниот функционализам  инсистираат дека, со оглед на тоа што раслојувањето во класи и касти е очигледно во сите општества, хиерархијата мора да е корисна за стабилизирање на нивното постоење. Застапниците на теоријата на конфликти, спротивно на првиве, ја критикуваат недостапноста на ресурсите и недостигот на општествена мобилност во раслоените општества. Карл Маркс ги делел општествените класи според нивната поврзаност со средствата за производство во капиталистичкиот систем: буржуазијата ги поседува средствата, но тоа фактички го вклучува и пролетерјатот, бидејќи работниците можат само да го продадат својот труд (со што ја создаваат материјалната основа за културна суперструктура). Макс Вебер го критикувал Марксистичкиот економски детерминизам, полемизирајќи дека општественото раслојување не се заснова само врз економските нееднаквосит, туку врз други диференцијали кои се засноваат врз статус и моќ (на примнер, патријархатот). Според Вебер, раслојувањето може да се јави помеѓу најмалку три сложени променливи: (1) Сопственост (класа), (2) Престижност (статус) и (3) Моќ (политичка партија). Пјер Бордо дава модерен пример во концептите на културниот и симболичкиот капитал. Теоретичарите како на пример Ралф Дарендорф ја потенцираат тенденцијата кон зголемување на средната класа во модерните западни општества, особено во однос на неопходноста од образована работна сила во технолошки или сервисни економии. Перспективите во однос на глобализацијата, како што се теоријата на зависност, укажуваат дека овој ефект се должи на промената на работниците во Третиот Свет.

Урбаната социологија ја вклучува анализата  на општествениот живот и човековата интеракција во урбани средини. Тоа е нормативна дисциплина која се стреми да обезбеди совети во однос на планирање и создавање на политиката. По индустриската револуција, делата како што е Метрополата и менталниот живот на Џорџ Симел (1903) се сосредоточија врз урбанизацијата и влијанието кое таа го има врз оттуѓувањето и анонимизирањето. Во 1920-тите и 1930-тите, чикашката школа создаде едно главно теориско тело за природата на градот, важно како за урбаната социологија, така и за криминологијата, користејќи го симболичниот интеракционизам како метода за теренско истражување.
 
Современото истражување воглавно е ставено во контекст на глобализација, на пример, во студијата за „Глобалниот град“ на Саскиа Сасен. Руралната социологија, спротивно на урбаната, претставува анализа на неметрополитски реони.

Социологијата на работата, или индустриската социологија, ги набљудува „смеровите и импликациите на трендовите во технолошката промена, глобализацијата, пазари на трудот, работната организација, менаџерските практики и односите во сферата на вработеноста, до степен до кој овие трендови се тесно поврзани со постојано менувачките модели на нееднаквост во модерните општества, како и во полето на менувачките искуства на поединците и семејствата, односно начините на кои работниците ги предизвикуваат, им одолеваат и ги даваат своите лични придонеси кон моделирањето на работата и обликувањето на работните институции.

Социологијата се преклопува со мноштво на дисциплини кои го проучуваат оппштеството, особено со антропологијата, политичките науки, економијата и општествената филозофија. Многу споредбено нови полиња, како што се проучувањето на комуникациите, проучувањето на културата, демографијата и литературната теорија, се ослонуваат врз методи кои потекнуваат од социологијата. И двата термина  „општествени науки“ и „општествено истражување“  имаат добиено извесно ниво на автономија, по нивното создавање во полето на класичната социологија. Одделното поле општествена психологија се појави како резултат на многу вкрстосувања на социолошки и психолошки интереси, и истото понатаму се дели, во смисла на ставање на социолошки или психолошки акцент.

Општествената антропологија е гранка во антропологијата која проучува како современите живи суштества се однесуваат во општествени групи. Оние кои ја практикуваат општествената антропологија, како социолозите, ги испитуваат разновидните аспекти во општествената организација. Традиционално, општествените антрополози ги имаат анализирано неиндустриските и незападните општества, додека социолозите се фокусираат врз индустријализираните општества во западниот свет. Сепак, во последниве години, општествената антропологија го има проширено својот фокус врз модерните западни општества, што значи дека двете дисциплини во голема мера заемно се приближуваат (се стремат во ист праве).

Социобиологијата е проучувањето на тоа како врз општественото однесување и организација влијаела еволузијата и други биолошки процеси.  Полето ја спојува социологијата со одреден број на други науки, како што е антропологијата, биологијата и зоологијата. Социобиологијата доведе до спротивставени ставови во рамките на социолошката академија зашто, наводно, му има обрнато премногу внимание на факторот гени, во однос на факторот социјализација и надворешните фактори, општо земено (види „Природата против природата“). На ентомологистот Е.О. Вилсон му се припишува опишувањето и развивањето на социобиологијата.

Ирвинг Луис Хоровиц, во неговото дело Распаѓање на социологијата (1994), полемизира дека дисциплината, иако доаѓа од „истакнато потекло и традиција“, сепак опаѓа поради длабоко идеолошката теорија и недостаток на релевантност за твроците на политиката: „Распаѓањерто на социологијата започна кога оваа голема традиција стана подложна на идеолошко размислување, и една поинфериорна традиција излезе на површината во зародишот на тоталитаризмот и неговиот триумф.“. Плус тоа: „Еден се уште неспоменат проблем е дека социологијата и немирот поврзан со неа ги остави сите општествени науки ранливи на чистиот позитивизам - на емпиризмот на кој му недостига секаква теориска оснаова. Талентирани индивидуалци кои можеби, нешто порано, навлегле во социологијата, трагаат по интелектуален поттик во бизнисот, правото, природните науки, па дури и во креативното пишување, со што социологијата губи голем дел од толку потребниот потенцијал. Хоровиц го цитира недостигот на „суштинска дисциплина“ како влошувачки фактор за проблемот. Рандал Колинс, професор по социологија на универзитетот во Пенсилванија „Дороти Свејн Томас“, и член на Советодавниот совет на издавачи на „Журнал за општествена еволуција и историја“, има  слични ставови. „Ние ја изгубивме сета кохерентност како дисциплина, се претвораме во еден конгломерат на специјалности, од кои секоја се движи во свој сопствен правец, а ниту една нема превисоко мислење за која било друго.

Во 2007 година Водич за високо образование на Тајмз, објави список на „Најцитираните автори на книги во полето на хуманитарните науки (вклучувајќи ја филозофијата и психологијата). Седум од првите десет се наведени како социолози: Мишел Фокол (1), Пјер Бордо (2), Антони Гиденс (5), Ирвинг Гофман (6), Јурген Хабермас (7), Макс Вебер (8), and  (10).




#Article 75: Википедија (106 words)


Википедија (од анг. Wikipedia) — семрежна енциклопедија со слободна содржина отворена за читање и менување. Таа има изданија на преку различни јазици спонзорирани од страна на непрофитната Фондацијата Викимедија. Информациите поврзани со традиционални енциклопедиски теми стојат напоредно со теми од алманаси, газети и актуелни настани. Целта на Википедија е да создаде „свет во којшто секој поединец има слободен пристап до сумата на севкупното човечко знаење.“ Википедија е едно од најпопуларните референтни места на Мрежата, примајќи околу 50 милиони погодоци на ден.

Името е кованица од  хавајскиот збор „вики“ (wiki), што значи „брзо“, а бил присвоен да опише еден вид на соработен програм и зборот „енциклопедија“.

 Викимедија




#Article 76: Физика (452 words)


Физиката (од грчки: φυσικός, фисикос, природно и φύσις, фисис, природа) — природна наука која ги изучува општите и фундаментални закономерности кои ја определуваат градбата и еволуцијата на материјалниот свет. Физиката е егзактна наука, што значи дека се занимава со пронаоѓањето на количествен опиc на природните појави. Физиката се основа на теории кои даваат јасни и мерливи предвидувања. Како физички се сметаат само експериментални резултати кои можат да бидат независно добиени. Таквите резултати можат да потврдат или да отфрлат дадена физичка теорија. Теоретската и експерименталната физика се тесно поврзани - понекогаш развитокот на физичките теории мотивира спроведување на нови експерименти, а понекогаш новите експериментални податоци го провоцираат создавањето на нова теорија. За изучувањето на природните појави овие две активности се од еднаква важност.

Значењето на физиката во современиот свет е огромно. Новите нејзини идеи и достигнувања водат до развиток на другите науки и до нови научни откритија, кои од своја страна наоѓаат примена во техниката и промисленоста. На пример, истражувањата во областа на електромагнетизмот водат до појавата на телефонот, електромоторот, возовите кои се движат со помош на махнетни сили (магнетнолебдечки); откритијата во областа на термодинамиката ја прават можна изградбата на автомобилот, додека развитокот на радиоелектрониката доведува до појавата на компјутерите.

И покрај неверојатното количество на собрани познавања за светот, човечкото разбирање за процесите и појавите непрекинато се менува и развива, новите истражувања поттикнуваат нови и нерешени прашања за кои се потребни нови објаснувања и теории. Во таа смисла, физиката е во непрекинат процес на развиток и е сè уште далеку од можноста да ги објасни сите природни појави и процеси.

За првпат поимот физика е користен од древногрчкиот филозоф и учен Аристотел во IV век п.н.е. Физиката е една од најстарите области на знаењето, макар што во древноста таа не биле оформена како одделна наука. Долго време физиката и филозофијата се употребувале како синоними.

Експерименталната физика започнала со експериментите во статиката од страна на средновековните исламски физичари како ел-Бируни и ел-Хасан.

Како резултат на научната револуција од XVI-XVII век физиката се осамостојува како посебна наука.
Класичната физика станала посебна наука кога научниците започнале да користат експериментални и квантитативни методи со кои откриле тоа што денес е познато како закони во физиката. Кеплер, Галилео и Њутн откриле различни закони за движењето. За време на индустриската револуција како што се зголемувала потребата за енергија, довело до откривање на нови закони во термодинамиката, хемијата и електромагнетизмот.

Модерната физика започнува со работата на Ајнштајн за релативитетот и квантната механика.

Физиката е мошне обемна наука која првобитно ги опфаќала сите денешни природни науки. Денес, иако од неа се издвоени одделни науки, таа сѐ уште не губи во својата опширност, што се должи на многуобразните појави кои ги проучува. Од оваа причина физиката е поделена на повеќе физички субдисциплини:




#Article 77: Статистика (768 words)


Статистика — гранка на математиката која се однесува на прибирање и интерпретација на податоци. Статистичката теорија е гранка на применета математика. Во рамките на статистичката теорија, случајност и несигурност се моделираат според теорија на веројатност. Затоа што една цел на статистиката како наука е да произведе „најдобра“ информација од понудените податоци, некои автори ја сметаат за гранка на теорија на одлучување. Статистичката пракса вклучува планирање, сумаризирање и интерпретирање на набљудувања, дозволувајќи за разновидност и несигурност.

Статистиката е гранка на математиката која се однесува на прибирање, анализа, интерпретација и презентација на податоци. Некои сметаат дека статистиката е посебна наука, наспроти мислењето дека е гранка на математиката.

Математичката статистика е примената на математиката во статистиката, која оригинално е настаната како наука за државата - собирање и анализа на факти за некоја држава: економијата, земјата, војската, населението итн. Математичките техники кои се користат за ова вклучуваат математичка анализа, линеарна алгебра, стохстичка анализа, диференцијални равенки и теорија на веројатност.

При примената на статистиката во решавање на некој проблем, вообичаена практика е да се почне со статистичката популација или процесот кој се проучува. Популациите може да бидат најразлични, како на пример „сите личности кои живеат во една држава“ или „секој атом кој сочинува еден кристал“.

Идеално, статистичарите собираат податоци за целата популација ( постапка која е наречена попис). Ова може да биде организирано од владините институции за статистика (на пример Државниот завод за статистика на Република Македонија).

Описна статистика се користи за да се резимираат податоците за популацијата. Бројчените показатели кои се користат за тоа обично вклучуваат аритметичка средина, стандардно отстапување за непрекинатите податоци (како на пример приход), додека фреквенцијата и процентите се покорисни кога се опишуваат категориски податоци (како етничка припадност).

Кога пописот не е изводлив, анализите се прават врз соодветно избран дел од популацијата наречен примерок. Откако ќе се одреди примерок од популацијата кој е претставителен, се собираат податоци за единиците од примерокот преку набљудување или во експериментални услови. Повторно, и тука описната статистика се користи за резимирање на податоците. Како и да е, бидејќи избирањето на примерокот е со одреден степен на случајност, описните показателни од примерокот содржат одреден степен на несигурност во себе. Поради донесување на веродостојни заклучоци за целата популација, потребно е да се користи статистика на изводи. Истата употребува шаблони во податоците на примероците за да изведе заклучоци за популацијата, водејќи сметка за случајноста на податоците. Овие заклучоци може да имаат форма на: одговарање на прашања за податоците (тестирање на статистички хипотези), проценка на бројчените карактеристики на податоците, опишување на меѓусебните поврзаности внатре во податоците (корелација) и моделирање на поврзаностите во податоците (на пример, користејќи регресиона анализа). Изведувањето заклучоци може да продолжи кон проценка, предвидување и оценување на вредности кои не се вклучени во примерокот кои се или во или се поврзани со популацијата која се проучува. Може да вклучи екстраполација и интерполација на временски серии или просторни податоци и исто така може да вклучи податочно рударење.

Современиот свет се карактеризира со т.н. масовни појави т.е појави коишто опфаќаат голем број елементи со некое заедничко обележје или карактеристика. Пример за тоа се: испитување на јавносто мислење во една земја, производство на некој фабрички капацитет, испитување на продуктивност на работниците итн.

Овие масовни појави покрај масовноста на елементите се  карактеризира и со голем број на податоци. Овие податоци треба да се приберат, средат, систематизираат, анализираат и да се донесат соодветни заклучоци. По математички пат се доаѓа до одредена законитост на нивната природа, карактерот и менувањето на разгледаното обележје на елементите од некоја масовна појава. Сето ова е предмет на проучување на статистиката според кој таа може да се дефинира како наука за квантитативност, односно количествено проучување на појавите.

Статистиката се дели на:

Дескриптивната статистика се занимава со прибирање. средување и анализирање на статистичките податоци. Во неа спаѓаат областите: статистика на населението и општествените дејности, стопанска статистика и финансиска статистика.

Математичката статистика се занимава со проучување на општите законитости што важат за разгледување на масовни појави. Со нејзините методи, врз основа на ограничен број на мерења за секоја појава, се донесува суд за појавувањето на таа појава во иднина. Токму заради ова, во основа на математичката статистика е теоријата на веројатноста.

Множеството од сите елементи на една масовна појава, чиешто заедничко обележје е предмет на статистичко проучување се вика статистичко множество, статистичка маса или статистичка популација. Елементите на статистичкото множество се викаат статистички единки. Заедничко обележје со кое што се поврзани статистичките единки а кое што се менува од една до друга единка се вика статистичко обележје.

Основна карактеристика на статистичкото множество е хомогеноста т.е. истородноста на статистичките единки во поглед на разгледуваното обележје (кое се мери и испишува), ако разгледаното обележје се менува од една до друга единка.




#Article 78: Енергија (328 words)


Енергијата е фундаментална величина што секој физички систем го поседува. Таа ни овозможува да предвидиме колку работа системот може да заврши или колку топлина може да размени. Енергијата претставува способност  на телото да врши работа. Енергијата ја покажува состојбата на телото.Енергијата се мери со иста единица (џул) како и работата. Единица-мерка на енергијата е Еден џул што се дефинира како работата што ја извршува сила од еден њутн на растојание од еден метар.

Видови енергија се:

Потрошувачката на енергија и енергенси е составен дел како на секојдневниот живот на поединецот, така и на индустријата и на сите останати сегменти на општеството. Побарувачката на енергија е во постојан пораст на светско, регионално и национално ниво.
Ова се однесува како на електричната и топлинската енергија, така и на енергијата односно енергенсите употребени во транспортот.
Сегашното светско производство на енергија се базира врз употреба на фосилни горива (јаглен, нафта и природен гас) и нуклеарна енергија, поради што енергетскиот сектор се јавува како најголем загадувач на животната средина, почнувајќи од испуштањето на јаглероден диоксид како еден од причинителите за глобалното затоплување, па сè до радиоактивниот отпад кој се добива од нуклеарните централи.
Покрај последиците по животната средина и здравјето на луѓето, добивањето на енергија од конвенционалните извори, како што се нафтата и природниот гас, има и економски последици поради постојаниот пораст на цените на овие суровини.

Постојат повеќе видови на енергија:потенцијална енергија,кинетичка енергија,еластична,атомска,гравитациска,топлинска,механичка,хемиска и други

Потенцијална енергија (Ер) -за едно  тело се вели дека има потенцијална енергија ако поради влијанието на својата положба или состојба е способно да врши работа.
Потенцијалната енергија се мери со работата што телото  може да ја изврши.

Во овој израз силата  F одговара на тежината на телото G.Извршената работа при неговото подигање на висина h телото ја добива кaко потенцијална енергија. Телото може  да се ослободи од оваа енергија со негово повторно пуштање на земја. Според тоа, потенцијалната енергија на тело со тежина G на висина h може да се определи со 
 Еp=Gh или Ep=mgh     
 G=mg

                              Еk=1/2*mv*v




#Article 79: Охрид (1912 words)


Охрид — град во југозападниот дел на Македонија и административен центар на истоимената општина, на североисточното крајбрежје на Охридското Езеро, кое по градот го носи и своето име. Охрид и Охридското Езеро се едни од главните туристички места во Македонија. До него се стигнува преку регионалниот пат Битола - Ресен - Охрид. Има 42.033 жители (2002 г.) и се наоѓа на 135 километри јужно од градот Тетово.

Поради големиот број на цркви и манастири, градот е познат како Балкански и Европски Ерусалим. Охрид е познат и како „град на светлината“, што претставува буквален превод на неговото старо име, Лихнид. Охридскиот регион е вклучен во светското наследство на УНЕСКО.

Името на градот настанало од старословенските зборови „во хриди“, т.е. „во ридот“, како описно име за местоположбата на градот којшто со векови опстојувал во јужната вдлабнатина на карпестиот рид.

Според една легенда, која ја запишале Браќата Миладиновци, кога се правела Охридската крепост, царот Јустинијан се качил на ридовите на кои лежи градот и гледајќи ја прекрасната околина извикал „ох рид“, т.е. каков убав рид и оттогаш останало градот да се вика Охрид.

Современиот Охрид е наследник на античкиот Лихнид. Според податоците, градот првпат се споменува 2.400 години пред новата ера. Лихнид се наоѓал на патот Вија Егнација, наjстарата и наjзначаjната римска сообраќаjница на Балканот. Бригијците и Енхелеjците го сочинуваат наjстарото население кое може според името да се идентификува во пошироката област на Охридското Езеро. Бригиjците се исто што и Фригиjците.

По Третата македонска воjна против кралот Персеј, Лихнид станува главна римска база во северните области на Македониjа. Тоа е времето кога за него наjмногу се слуша. Последната вест за Лихнид е веста за неговото разурнување. Во еден земјотрес, коj според историските извори се случил на 29 и 30 мај 526 година, настрадале повеќе десетици илjади лица во Лихнид. Потоа градот повеќе не се споменува во историските извори.

Охридската област во краjот на VI век била изложена на масовна словенска колонизациjа. Охридската област до 30-тите години на VII век била целосно колонизирана од словенското племе Берзити. Лихнид оттогаш го добил името Охрид.

Охридскиот краj уште во втората половина на VIII век станал привлечно подрачjе за бугарската држава. За време на бугарскиот цар Борис I Михаил македонските територии во воено-административен поглед биле опфатени во неколку „комитати“. Охрид бил во комитатот што ги опфаќал Охридско-деволските краишта. Во 886 година Климент, по краткото задржување во бугарскиот двор, бил испратен во Македониjа со важна државна мисиjа. Тоj бил испратен во областа наречена Кутмичевица како учител. Областа jа опфаќала Југозападна Македонија и Јужна Албанија, со главните градови Охрид и Девол.

Како учител и епископ Климент заедно со Наум ги поставиле основите на т.н. Охридска глаголска книжевна школа. Благодареjќи на деjноста на Климент и Наум, градот Охрид, во втората половина на IX век израснал во еден од наjразвиените и наjпознатите средновековни словенски културни центри.

Во време на царот Самуил, Охрид станал религиозен центар и главен град на царството. Неговите тврдини и ден денес стојат високо над самиот град. Есента 1015 година византискиот цар Василиј II успеал да го заземе Охрид, но тврдината останала и понатаму под власта на царот Јован Владислав, наследникот на Гаврило Радомир, син на цар Самуил.

Императорот Василиj II Бугароубиец дозволил Охрид и понатаму да остане седиште на Охридската архиепископиjа.

Во 1204 година, за време на четвртата крстоносна војна Охридскиот краj заедно со другите југозападни македонски области биле вклучени во рамките на Солунското латинско кралство. Во 1334 година српскиот крал Душан презел градовите Охрид, Прилеп и Струмица. Во 1378 година, била доградена црквата Света Богородица Перивлепта (Свети Климент) во Охрид.

Охрид не само што бил најважниот град во регионот, туку бил и најважниот образовен центар и извор на писменоста на сите словенски народи. Во Охрид се наоѓа најстариот универзитет во Европа (IX век), додека во местото Плаошник близу градот се наоѓа реставрираната црква Св. Климент чии наоди укажуваат на фактот дека пак таму имало универзитет од XIII век.

Кон самиот краj на XIV век турскиот султан Бајазит I успеал речиси насекаде во Македониjа да ја наложи своjата власт. Во 1408 година, Охрид потпаѓа под власта на Османлиите и наредните пет века опстојува како дел од тогашната Отоманско Царство. Турците, по своето доаѓање во овој крај, се населиле во рамничарскиот дел на исток и на запад од градот, додека поугледните и побогатите турски бегови изградиле и свои живеалишта покрај езерскиот брег, надвор од тврдината, во месноста Трсија.

Султанот Мехмед II во 1466 година наредил во Константинопол да бидат депортирани охридскиот архиепископ Доротеј, заедно со многу охридски клерици и болјари, најверојатно поради нивното антиосманлиско дејствување за време на востанието на Скендербег.

Познатиот турски патописец Евлија Челебија кој го посетил Охрид во 1670 година, во својот патопис за овој град забележал: „Градот е добро населен, со рајски мирис, исто како градот Дамаск. Куќите му се приземни и на кат, со оформени седумнаесет маала (десет муслимански и 7 христијански). Куќите на големците се наоѓаат покрај езерото. Во градот има 17 муслимански храмови (големи и помали џамии), неколку медреси, седум мектеби, две јавни бањи, три трговски ана...Чаршијата е расфрлена на четири места со околу 150 трговски и занаетчиски дуќани“.

Во 1767 година била укината Охридската архиепископија.

Основањето на првиот комитет на ТМОРО во Охрид се случило во август 1894 година. Пролетта 1901 година се пристапило кон создавање на чета со враќањето на неколкумина печалбари. За време на Илинденското востание во Охридско се воделе непрекинати борби во текот на целиот месец август 1903 година. Во време на востанието во Охридско имало 31 борба. Четите од Илинденското востание својата борба ја продолжиле и во текот на Младотурската револуција во 1908 година.

Охридската околија за време на Првата балканска војна била поделена од страна на Србија и Бугарија на два дела: еден кој припаднал под српска власт и друг чиј статус требало да се решава по крајот на војната. Српската војска во Охрид влегла на 22 ноември 1912 година. Во војната се вклучиле и голем број охриѓани со надеж дека Македонија ќе биде ослободена.

Поради незадоволсвото од потпишувањето на Букурешкиот мировен договор и поделбата на Македонија, во септември 1913 година во Западна Македонија (Дебар, Охрид, Струга) е кренато востание, познато како Охридско востание. На 12 септември четите на Петар Чаулев и Павле Христов влегле во Охрид. Српската војска и администрација била протерана од Охрид, било свикано собрание и била формирана привремена управа, во која влегле: Лев Огненов, Иван Групчев, Павел Христов, Лев Кацков, Петар Филев и други истакнати граѓани. На 19 септември селата во Охридско биле освоени и опожарени од страна на српските чети, а четите на ВМРО се повлекле на запад кон Голо Брдо.

За време на Првата светска војна, Охрид и Охридско потпаднале под бугарска власт. За време на оваа окупација извршени се бројни ограбувања и однесени се предмети, книги и друго материјално богатство што се векови сведочело за достигнувањата на Охридската архиепископија. По пробивот на Македонскиот фронт во септември 1918 година, силите на Антантата ги поразиле бугарската и германската војска, така што тие ја напуштиле Македонија.

Охрид за време на Втората светска војна се наоѓал под бугарска окупација. Партизанските единици го ослободиле градот на 15 октомври 1944 година, но за кратко време, бидејќи под притисок на германските сили тие се повлекле. По борбите меѓу партизаните и германските сили ноќта меѓу 7 и 8 ноември градот е ослободен.

Во 1958 година во црквата „Света Софија“ бил одржан Вториот македонско црковно-народен собор на кој била донесена одлука за возобновување на Охридската архиепископија и истата да го носи името Македонска православна црква. На Третиот македонски црковно-народен собор, кој исто така се одржал во црквата „Света Софија“ во 1967 година била донесена одлука за прогласување автокефалност на Македонската православна црква.

Градот Охрид се наоѓа во југозападниот дел на Македонија, на североисточната страна од Охридското Езеро, во Охридско-струшкото Поле. Градот е сместен во подножјето на планината Галичица, на надморска височина од 695 m, додека стариот дел од градот се наоѓа на повисока надморска височина до 740 m.

Маала во Охрид се: Варош, Канео, Месокастро, Кошишта, Воска, Лабино, Кара-бего Маала, Крст-Џамија, Видобишта, Влашка Маала, Христо Узунов, Бараки, Црногорци...

Според статистиката на бугарскиот етнограф Васил К’нчов (Македонија. Етнографија и статистика) во 1900 година во Охрид живееле 14.860 жители, од кои 8.000 Македонци, 5.000 Турци, 800 Албанци (300 христијани и 500 муслимани), 460 Власи и околу 600 Роми.

Пописот од 1991 година не бил целосно одржан во градот Охрид, бидејќи дел од неговото население одбило да учествува, односно го бојкотирало неговото одржување, поради што за таа пописна година, во градот нема целосни податоци.

Според пописот на населението од 2002 година, во градот имало 42.033 жители и спаѓал во групата на средни градови. Заедно со туристичките приградски населби Рача (1.043 ж.), Населба Исток (117 ж.) и Свети Стефан (112. ж.) кои во статистиките се водат како одделни населени места, градот Охрид има 43.305 жители. Етнички гледано, населението (без приградските населби) е составено од:

 

Во градот се зборуваат следниве јазици:

Во Охрид се застапени следните религиски групи:

Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Охрид:

Од 1018 до 1767 година Охрид бил седиште на Охридската Архиепископија. Таа како самостојна црковна организација го управувала верскиот живот на христијаните во Македонија и други балкански земји, а во одреден период под своја управа ги имала  православните цркви во Далмација и делови од Италија. Затоа Охрид се нарекува „Балканскиот Ерусалим“. 
На територија на општина Охрид постојат повеќе од 100 православни цркви од кои 60 активни, 10 исламски верски објекти - џамии и една католичка црква.
Во Охрид се наоѓа седиштето на Дебарско – кичевската епархија на МПЦ.

Турскиот патописец Евлија Челебија го посетил Охрид во XIV век и забележал дека градот има 365 цркви, по една за секој ден од годината.  

Аеродромот Охрид се наоѓа на 9 км од градот, на магистралниот пат Струга - Кичево - Скопје. Должината на полетно - слетната патека е 2.550 м, а ширината 45 м. Капацитетот на Аеродромот е 300 патници на час. Вкупниот аеродромски комплекс e со површина од 640.850 м, од кои 155.000 м за полетно - слетната патека, спојниците, пристанишната платформа и сервисните патеки. Врз основа на вака поставениот критериум се дефинира опслужното подрачје на Охридскиот аеродром за покриеност и на општините: Ресен, Струга, Охрид, Битола, Прилеп, Кичево, Дебар, Македонски Брод и Демир Хисар како општини со ограничени можности за просторна покриеност.
Од статистичките податоци за физичкиот обем на сообраќајот во периодот 1997 - 2003, се добива податок дека се искористува приближно 40% од расположливите сообраќајни капацитети на Аеродромот во текот на една година.

Во Охрид има една Автобуска станица каде што се одвива локалниот, меѓуопштинскиот и меѓународниот превоз на патници. Во 2002 се превезени скоро 2 милиона патници.

Низ територијата на Охрид поминуваат магистралниот пат  М5 Охрид-Битола-Скопје со должина од 235 км и регионалните патишта Р501, Охрид-Св. Наум, 29 км. и  Р420, Охрид-Струга, 14 км.

Градот Охрид располага со паркиралишта од затворен и отворен тип. Ги има 6 со затворен тип и поголем број од отворен тип.
На територија на Охрид во функција е граничниот премин “Св. Наум” – на државната граница со Република Албанија.

Охрид има издадена лиценца на околу 260 такси -возила и 91 комби-возило и минибуси преку кои се одвива локалниот и меѓуопштинскиот превоз на патници.

Постојат и две царински и шпедитерски терминали и тоа: Царински и шпедитерски терминал - Охрид и  Царински и шпедитерски терминал - Аеродром Охрид.

Во Охрид функционираат следниве средни училишта:

Од високото образование, во Охрид функционира државниот Универзитет за информатички науки и технологии Св. Апостол Павле, како и Факултетот за туризам и угостителство при Универзитетот Св. Климент Охридски.

Градот Охрид е збратимен со градовите:

Следниве градови имаат потпишано протокол за соработка со Охрид:




#Article 80: Цар Самоил (5676 words)


Цар Самоил или цар Самуил (958 - 6 октомври 1014) — средновековен македонски владетел кој на преминот од X кон XI век формирал пространо царство на територијата на Балканскиот Полуостров.

Државата која ја создал е позната како Самуилово Царство, а еден дел од историчарите, за да направат јасна разлика помеѓу новата држава  која ја создал Самуил и царството на бугарскиот цар Симеон I (Прво Бугарско Царство), го нарекуваат Македонско словенско царство, Македонско царство  или Западно бугарско царство. Поголемиот дел од бугарските и еден дел од светските историчари го сметат за Бугарско Царство , според некои историчари Самоил бил владетел на Првото Бугарско Царство.

Македонските историчари го именуваат Самоил како македонски цар, истакнувајќи дека тој учествувал во бунтот на комитопулите 969 година, кога била отфрлена бугарската врховна власт во Западна и Југозападна Македонија и биле поставени темелите на македонската средновековна држава, која по него е именувана како Самуилово Царство, најголема ранофеудална државна творба на Балканот. Во негово време македонската средновековна држава го достигнала врвот во својот развиток.

Учествувал во востанието на комитопулите против византиската власт во 976 година. Во почетокот владеел заедно со своите браќа Давид, Мојсеј и Арон, а по загинувањето на Давид и Мојсеј владеел заедно со брат му Арон, но по ликвидирањето на Арона, станал единствен владетел во државата во 986 година.

Водел долга и исцрпувачка војна со византискиот цар Василиј . Учествувал во сите позначајни битки и походи против Византија и далеку ги проширил границите на државата. Ги обединил под своја власт речиси сите македонски територии (освен Солун), освоил голем дел од Балканскиот Полуостров (Тесалија, Епир, Албанија, Далмација, Босна, Србија и поголем дел од Бугарија).

Ги прифатил државно-правните традиции на Првото Бугарско Царство и според некои извори се прогласил за цар, со круна што му ја испратил римскиот папа. Како формално-правен наследник на бугарските цареви, во изворите најчесто се именува како бугарски цар, а неговата држава како Бугарско Царство .

Починал во Преспа од срцев удар, потресен од морничавата глетка кога ги видел своите ослепени војници што му ги испратил Василиј. Бил оженет со византиската благородничка Агата од Драч, со која имал четири ќерки и синот Гаврил Радомир. Зачуван е неговиот натпис (992/3), во спомен на родителите и на братот Давид.

На 28 јуни 2011 година на централниот плоштад во Скопје бил поставен монументален мермерен споменик на Самоил.

Самоил и неговите браќа (Давид, Мојсеј и Арон) се познати како комитопули, односно млади кнезови, синови на кнезот Никола.

Според еден дел од историчарите, тие ја искористиле тешката ситуација во Бугарија во 969 година, создадена со нападите на киевскиот кнез Свјатослав, кренале востание, се осамостоиле во Југозападна Македонија и ги поставиле темелите на новата држава во Македонија. Во почетокот ја признавале византиската власт. Во 973 година испратиле пратеништво кај царот Отон I во Кведлинбург. По смртта на Јован Цимискиј кренале востание, ја отфрлиле византиската власт и почнале да владеат самостојно во 976 година.

Според друг дел од историчарите востание во 969 година немало и комитопулите кренале само едно востание, тоа во 976 година против византиската власт.

За потеклото на четворицата браќа комитопули, вклучително и Самуил, во историската наука сѐ уште се водат полемики. Засега се доминантни четири хипотези. Првата се сведува дека комитопулите потекнувале од словенски род и тоа од племето Берзити.

Втората дека се од бугарски род, a оваа теза се заснова врз сведоштвото на Јован Скилица кои истакнува: Потоа пак, Бугарите, штом умре кралот, кренаа востание и за свои владетели избраа четворица, браќата Давид, Мојсеј, Арон и Самуил, синови на некој кнез, кој кај Бугарите бил многу моќен и затоа се наречени комитопули.

Ова укажува на тоа дека сите дотогашни подготовки на комитопулите вродиле со плод и дека Бугарите од стариот центар на Бугарија кренале востание против Византија и ги повикале своите владетели Самуил и неговите браќа.

Tретата хипотеза дека се од персиски род т.е. од оние персиски колонисти кои Византија ги населила во Македонија.

Четврта претпоставка е дека тие се од ерменско потекло . Приврзаниците на последната хипотеза се потпираат на Стефан Таронски, наречен Асохикили Асолит. Тој истакнува дека Самуил и неговите браќа потекнуваат од ерменски род. Но бидејќи овие вести хронолошки се неточни прашањето за потеклото на комитопулите во науката останува отворено.

 
Во 60-тите години на X век дошло до заострување на бугарско-византиските односи. Византискиот цар Никифор II Фока, чувствувајќи се доволно моќен го нарушил бугарско-византискиот договор за мир од 927 година, според кој Византија била обврзана да ѝ плаќа данок секоја година на Бугарија.

Во 967 година Фока подготвил голема војска и ги нападнал пограничните бугарски територии. Византискиот владетел освоил повеќе тврдини, но морал да се повлече поради силниот отпор. Во изворите се истакнува дека Фока не сакајќи да му биде искасапена војската како добиток од Бугарите се вратил во Цариград.

Бидејќи Фока немал доволно сили сам да ја заврши војната решил да склучи сојуз со киевскиот кнез Свјатослав. Овој кнез со 60.000 војници во 968 година ја минал реката Дунав и ги нападнал подунавските бугарски градови.

Лав Ѓакон истакнува дека поради нападот на Свјатослав бугарскиот цар Петар I добил епилептичен удар и по кратко време умрел на 30 јануари 969 година. По смртта на бугарскиот владетел навлегувањата на Свјатослав станале опасни и за самата Византија и затоа Фока го раскинал сојузот со киевскиот кнез и испратил пратеништво кај Бугарите за склучување на сојуз против Киевската држава. Бугарско-византиско-киевската војна која се водела во Подунавјето, влијаела врз бугарскиот двор да повлече дел од својата војска во Македонија.

Во историската наука сè уште не е јасно дали во 969 година комитопулите кренале востание. Еден дел од историчарите (Стјепан Антољак, Бранко Панов ) сметат дека имало востание против бугарската власт. Друг дел (Оболенски , Јонатан Шепард , Ѓорѓија Острогорски  и поголемиот дел од бугарските историчари) се на спротивното мислење. Причина за несогласувањето е еден извадок од хрониката на Јован Скилица којшто различните историчари различно го интерпретираат(види Острогорски  и Антолјак ).

Според Антолјак и Панов, по повлекувањето на бугарската војска во поранешната склавинија Берзитија дошло до востание . На чело на ова востание застанале синовите на кнезот Никола, комитопулите (младите кнезови) Давид, Мојсеј, Арон и Самуил.

Востанието било кренато во 969 година и била отстранета бугарската власт од Југозападна Македонија со што била создадена нова словенска држава која во науката е позната како Македонско словенско царство, Самуилово Царство  или Западнобугарско Царство со престолнина во Преспа.

Византија, плашејќи се да не се прошири востанието и во нејзините владенија во Македонија, одлучила да ги ослободи синовите на покојниот бугарски цар Петар - Борис и Роман и ги испратила да го заземат празниот бугарски престол во Преслав, а според Јован Скилица и да ги спречат комитопулите во понатамошното напредување. На чело на бугарскиот престол застанал Борис II, а неговиот брат Роман не можел да биде прогласен за цар бидејќи бил кастриран.

Додека се поставувале темелите на новата држава во Југозападна Македонија, бугарско-византиско-киевската војна во Подунавјето продолжила. Во меѓувреме Никифор Фока бил убиен, а за нов византиски цар бил крунисан Јован Цимискиј кој успеал за кратко време да ја отстрани киевската опасност од Балканот. Во 971 година Свјатослав морал да се повлече, а потоа Јован Цимискиј се пресметал и со бугарскиот цар Борис II. Во оваа војна победила Византија и во 971 година било ликвидирано Првото Бугарско Царство и Бугарија бил претворена во византиска провинција. Царот Борис II и неговиот брат Роман биле одведени во Цариград како заложници, а таму била испратена и бугарската царска круна..

Византија во истата 971 година ја наметнала својата власт и над Србија кој станал византиска провинција. Новата словенска држава во Југозападна Македонија како независна продолжила да егзистира до 971 година. Според Стјепан Антолјак, ерменското потекло на византискиот цар Јован Цимискиј и четворицата браќа - комитопули, влијаело за сето време на нивното владеење тој да ги остави на мира. Тоа значи дека новата словенска држава во 971 година ја признала врховната власт на Византија, но комитопулите си ја задржале управата во свои раце.

Јован Цимискиј во 973 година ѝ дозволил на македонско-словенската држава да испрати свои претставници на дворот на германскиот император Отон I во Кведлинбург и заедно со останатите европски владетели да му ги честитаат Велигденските празници. Според Антолјак во Кведлинбург со богати подароци заминал Самуил со еден од своите браќа .

Според тој дел од историчарите, коишто сметат дека немало востание во 969 година, по византиската победа над Бугарија во 971 година и формалното покорување на Бугарското Царство, западниот дел од државата останал неокупиран и слабо засегнат од војната во исток. Тоа овозможило отфрлањето на централно наложената византиска власт и обновувањето на Бугарското Царство во 976 година, кога во Византија по смртта на Јован Цимискиј започнала граѓанска војна.

Во 976 година византискиот цар Јован Цимискиј умрел, а комитопулите кренале востание да ја отстранат наложената врховна византиска власт. Со ова востание Македонско словенската држава повторно станала независна, а комитопулите успеале да присоединат и голем број на бугарски области, затоа што населението на овие области се кренало против Византија и се ставиле под власт на комитопулите. Во текот на овие настани бугарскиот цар Борис II и неговиот брат Роман успеале тајно да избегаат од Цариград, но на границата Борис бил убиен, а брат му Роман, кој успеал да се провлече, бил поставен од комитопулите за управник на градот Скопје.

Во текот на 976 година за неполни шест месеци умреле двајца од браќата на Самуил. Според Јован Скилица Давид бил убиен кај месноста Убави дабови од страна на Власи, а Мојсеј загинал во битка со Византијците под sидините на градот Сер. Потоа, Арон бил убиен затоа што сакал да ја приграби власта за себе со помош на Византијците. Самуил покрај Арон ги ликвидирал и сите членови на неговото семејство со исклучок на Јован Владислав кој бил спасен од Гаврил Радомир. На тој начин Самуил станал единствен владетел на целата држава.

Самуил откако станал монарх  започнал офанзивна војна против Византија. Според византиските извори тој ги искористил внатрешните немири во империјата за да го нападне целиот запад, односно византиските владенија сè до Пелопонез. Првите походи на Самуил биле насочени кон Северна Грција каде успеал да освои неколку тврдини по што го опседнал градот Лариса и по неколкуте обиди за негово заземање градот во 985 година бил без крв освоен, а многу луѓе биле одведени во ропство меѓу кои и убавата Ирина во која се вљубил синот на Самуил - Гаврил Радомир. Радомир ја избркал својата жена која била бремена, инаку унгарска принцеза и се оженил за Ирина. Самуил од Лариса ги однел и моштите на Свети Ахил и ги пренел во Преспа.

Со падот на Лариса бил отворен патот на Самоиловата војска кон останатиот дел на Северна Грција и тоа го принудило византискиот цар Василиј II на противдејствија. Откако подготвил силна војска, Василиј II го опседнал градот Сердика, а покрај царската војска се движела и војската под команда на Лав Мелесин кој имал задача да ја штити царевата заднина од напади. 
 
Според Лав Ѓакон опсадата на Сердика траела 20 дена, а во меѓувреме во околината на овој град со своја војска дошол и Самоил, меѓутоа според Јован Зонара, Самоил не се осмелил да влезе во судир со Византијците и затоа својата војска ја распоредил по врвовите на околните планини.

Со доаѓањето на Самоил во летото 986 година Василиј II ја прекинал опсадата и се повлекол кон Пловдив. Самуил сметал дека повлекувањето на византискиот цар е поради страв и затоа се решил да го нападне. На 17 август 986 година дошло до Битката кај Трајановата порта во која Византијците биле катастрофално поразени. Византиската војска била заобиколена во тесните и непристапни места и била нападната од сите страни, при што голем број византиски војници биле убиени или заробени. Според Скилица Василиј II одвај успеал да се спаси, повлекувајќи се кон Филопол (Пловдив). Лав Ѓакон кој учествувал во битката истакнува дека сета византиска коњаница била уништена. Јован Геометар пак од своја страна во една своја песна соопштува дека во битката:

Овој напад војниците предводени од Самоил, неговиот син и внук, го проследиле со борбени извици и силни викотници, со што внесле уште поголема забуна во редовите на Византијците. Византиската армија ја зафатила огромна паника и во тој хаос се заробени царските знамиња, царската благајна, целокупниот воен материјал, заедно со царскиот шатор..

Охрабрен од оваа победа Самуил уште истата 986 година презел поход кон Далмација. За овој поход податоци има во летописот на Поп Дукљанин кој истакнува дека Самуил најпрво ги нападнал владенијата на дукљанскиот кнез Јован Владимир, кој не сакајќи да му биде уништена воjската се повлекол кон планината Облик..

Меѓутоа Самуил успеал да го зароби Владимир и го испратил на својот двор во Преспа. По заробувањето на дукљанскиот кнез Самуиловите војници го опседнале градот Улцињ, но не успеале да го освојат. Според летописот на Поп Дукљанин, Самуил бил огорчен поради тоа па почнал да ја пустоши Далмација, при што особено настрадале градовите Котор и Дубровник.

Самуил потоа стасал до Задар, но не успеал да го заземе и се упатил кон Босна и Рашка. Овие области успеал да ги освои и ги приклучил кон својата држава и потоа се вратил во Македонија. Во својата престолнина, Самуил дознал дека неговата ќерка Косара се вљубила во Јован Владимир и затоа Самуил донел одлука да се одржи свадба, а Јован Владимир бил вратен во Дукља да управува со неа и со Требиње како вазал на Самуил.

Додека Самуил војувал во северозападниот дел на Балканот, Василиј II се пресметувал со своите внатрешни противници и откако успеал да ги совлада во 991 година презел поход против Самуил. Тој од Цариград заминал за Солун со цел да ја засили одбраната на овој град.

Во периодот помеѓу 991 и 995 година војната помеѓу двајцата владетели се водела со наизменичен успех, но во 995 година Василиј II бил принуден да се повлече од Балканот и да замине на исток во војна против Арапите. Заминувањето на византискиот цар го искористил Самуил и со голема војска се упатил кон Солун.

Одбраната на градот ја раководел Григориј Таронит и располагал со голема војска. Кога Самуил со своите војници се доближил до Солун, Таронит го испратил својот син Ашот да ја испита големината на Самуиловата војска, но паднал во заседа и бил заробен, а неговиот татко се упатил да го ослободи но и тој бил опколен по што бил убиен. Кога Василиј II разбрал за смртта на Григориј Таронит му наредил на прославениот војсководач и командант на западните војски Никифор Уран  да замине во поход против словенскиот цар.

Додека Уран бил на пат кон Солун, Самуил се повлекол од солунско и се спуштил кон Тесалија. Неговата војска ја минала Тесалската теснина и успеала преку Беотија и Атика да се спушти сè до Пелопонез пустошејќи и ограбувајќи. Меѓутоа во 996 година Никифор веднаш се упатил кон Пелопонез и успеал да ги стигне кај реката Сперхеј каде Самуил логорувал со својата војска. Поради силните дождови, се чинело дека не е можен никаков судир меѓу двете војски. Но, сепак, Уран ја преминал ноќе реката на погоден премин и ја нападнал војската на Самуил на спиење и голем дел од војската била уништена. Поради факторот изненадување, војската на Самуил не успеала да се брани. И самиот Самуил и неговиот син Гаврил Радомир биле тешко ранети и успеале да избегаат затоа што се скриле меѓу труповите. Наредната ноќ, тајно пребегале преку Eтолските Планини се упатиле кон Пинд, а од таму за Македонија и стигнале во Преспа. Уран ги ограбил и ги оставил незакопани војниците на Самуил, а заробените Византијци ги ослободил и со голем плен се вратил во Солун.

Во Преспа Самуил решил да се круниса за цар и тоа со помошта и поддршката на римскиот папа . Во научната литература сѐ уште не е точно утврдена годината на прогласувањето на Самуил за цар и на неговата држава за царство. Еден од историчарите истакнуваат дека тоа се случило најверојатно во последните години на X век.

Според некои официјалното крунисување на Самуил за цар било извршено во црквата св. Ахил во Мала Преспа и тоа во присуство на римските претставници кои по склучената спогодба меѓу него и папата Григориј V во Преспа ја донеле царската круна . Со тоа градот Преспа станал царско седиште на Самуиловото Царство . Самуил успеал да ја оствари својата цел како што истакнува Поп Дукљанин во својот летопис. За сметка на Византија создал големо кралство т.е. кралство на Словените. Според некој научници градот Преспа станал и црковно седиште на Самуиловото Царство. Со папска дозвола Самуил својата црква ја издигнал во ранг на архиепископија .

Со крунисувањето на Самуил за цар неговата држава добила меѓународно признавање. Од расположливите податоци не може да се утврди видот на круната кој ја добил Самуил од Папата. Најверојатно е дека папата го удостоил Самуил со титулата рекс што значи дека добил кралска круна, на латински наречена corona. Треба да се истакне дека Римската црква со царска титула единствено ги удостоила франечките владетели почнувајќи од Карло Велики и германските владетели од Отон I.

Самуил иако формално-правно се стекнал со кралска титула, тоа не му сметало да се нарекува цар или поточно бугарски цар. Некој од западните автори избегнувале да ја употребуваат царската титула за Самуил, а таков пример е Лупус Протоспатариус кој во своите анали го нарекува Самуил (Samuel rex), сепак Самуил бил признат за цар и таа титула била прифатена од византиските, арапските и другите автори .

Има само два извора кои опишуваат како Самуил станал цар. Првиот е Јахја, современик на овие настани, кој изнесува дека Самуил по поразот што му го нанесе Никифор Уран, отпрвин барал од Василиј II милост, ветувајќи му послушност. И токму кога владетелот сакал да се согласи со тоа, се случи да умре бугарскиот цар, кој се наоѓаше во царскиот затвор во Цариград. Кога Самуил чу за неговата смрт, самиот се прогласи за цар. Втор, но подоцнежен извор е Поп Дукљанин, кој вели:

Јасно е дека круната на Самуил не му ја дал младиот Василиј II, со кого бил во непријателство. Исто така е јасно и дека бугарската круна била во Цариград заедно по 971 година, па до неа Самоил не можел никако да дојде. Затоа е очигледно дека патот до круната му бил отворен единствено преку Рим, каде што седиште имал папата, што се потврдува со подоцнежната преписка меѓу бугарскиот цар Калојан (1197-1207) и папата Инокентиј III (1198-1216) .

Дека Самуил навистина имал круна (се споменува круна составена од зрна бисери), сведочат неколку наоди, меѓу кои и извештајот од шпанскиот Евреин Ибрахим Ибн Јакуб.. Но, и покрај сите претпоставки, денес не се знае со сигурност каде е крунисан, кој присуствувал на овој важен чин и каква обврска примил Самуил при крунисувањето . Титулата на цар Самоил како бугарски цар, крунисувањето и воопшто, припадноста на Самоил и неговото царство е контроверзна денес и претставува предмет на спор меѓу историчарите.

За време на својот престој во Преспа, Самуил својата ќерка Мирослава ја омажил за Ашот, синот на убиениот солунски управител Григориј Таронит. Веднаш потоа Ашот како царски зет бил испратен да управува во Драч и во потчинетост да ја држи сета драчка област. Но набргу Самуил бил предаден. Имено Ашот во договор со својата жена Мирослава го предале градот Драч на Византијците. За тоа предавство византискиот цар го удостоил Ашот со титулата магистер а неговата жена со дворската титула зости (дворска дама). На тој начин градот Драч повторно се нашол во рамките на Византија.

Веднаш по прогласувањето на Самуил за цар, византискиот владетел Василиј II уште додека бил на истокот им наредил на патрициј Теодорокан и протоспатариј Никифор Ксифијас да ги нападнат Самуиловите владенија на територијата помеѓу Дунав и Стара Планина односно голем и мал Преслав и Плиска и по успешниот поход византиската војска се вратила во Цариград. Откако Василиј II склучил примирје со египетскиот калиф Ал-Хакимон, се посветил на борбите против Самоил. Во 1001 година Василиј II со голема војска се насочил кон Солун. По патот за Солун го зазел селото Вероја (Бер) кое било предадено од тамошниот управник Добромир и кои за таквото дело ја добил титулата антијат. Тогаш Василиј II се обидел да го придобие на своја страна и управникот на Сервија, но не успеал по што таа била опседната и освоена. По падот на овој град Василиј II од него иселил голем број на луѓе а заробениот Николица го однел во Цариград кој подоцна успеал да избега и да се врати кај Самуил. Потоа Сервија била опколена од Самуиловите војници, но Василиј II успеал да ги натера да се повлечат и зазеде неколку тврдини во околината на градот. При овие борби Николица повторно бил заробен и однесен во Цариград, а Василиј II го освоил и Воден по што се вратил во Солун.

Во летото 1002 година ненадејно се појавил со својата војска на брегот на реката Дунав, и тоа пред градот Видин. Самоил не дошол да му помогне на градот, и конечно после осум месеци во 1003 година, Видин паднал во рацете на Византијците .

По освојувањето на овој воено-стратешки центар, Василиј II се насочил кон северозападна Македонија. Јован Скилица соопштува дека за време на овој поход во овој дел на Mакедонија било нападнато и Скопје. Во одбраната на овој град учествувал лично Самуил со својата војска. Тој сметал дека Василиј нема да може да ја мине реката Вардар, па затоа се улогорил на другата страна од реката. Но со помош на сплавови Византијците ја минале реката и го изненадиле Самуил. Не очекувајќи го тоа Самуил избегал и го оставил својот логор и царскиот шатор. Така во 1004 година Византијците го освоиле градот. Всушност, Василиј II го освоил Скопје по пат на предавство, а градот бил предаден од Роман Симеон, син на покојниот бугарски цар Петар, на кого уште во 976 година Самуил му ја доверил управата. За овој чин Роман од страна на Василиј II бил удостоен со титулата Патрициј и Препозит и бил испратен како стратег во Абидос.

По заземањето на Скопје, Василиј II тргнал кон Перник (блиску до Софија) кој бил бранет од управникот Кракра. Но откако видел дека не може да го освои, се откажал од Перник, па заминал кон Пловдив, и оттаму во Цариград. Така завршил овој четиригодишен поход на Василиј против Самуил. Војната меѓу двајцата владетели се разгорела и се проширила на територијата на Македонија како и на други Самуилови владенија. Византискиот цар сѐ уште не успеал да ја уништи главнината на Самуиловото Царство, а самиот Самуил кроел планови како да му нанесе катастрофален пораз на Василиј II.

До 1014 година, Василиј II секоја година навлегувал во териториите на Самоиловото Царство и напаѓал. Откако Самуил ги проучил сите начини за судир со византискиот цар и откако дознал по кои патишта главно се движела византиската војска, одлучил во 1014 година да влезе во директен судир со Василиј II. За таа цел, Самуил презел напор за преградување на кој водел од Цариград преку Струма кон нејзината притока Струмица. Овој пат бил познат како царски пат.

На најтесното место каде се доближуваат Беласица и Огражден , Самуил изградил дема (преграда) и на неа поставил добро извежбани луѓе, а во стрмните долини распоредил добро извежбани стрелци.

Според Јован Скилица, Василиј II имал обичај секоја година да навлегува во центарот на Македонија, па затоа Самуил се одлучил да му го прегради приодот на византискиот владетел низ теснината Кимба Лонга што во превод значи долго поле и е од влашко потекло и Клидис што значи клуч. По теснината е наречена и сета клисура по течението на реката Струмица односно Клучка Клисура и овој израз е од грчко потекло. Кога во летото 1014 година Василиј II ја минал реката Струма и се упатил кон градот Струмица наишол на демата. Тогаш војниците на Самуил почнале да стрелаат и од демата и од стрмнините, нанесувајќи и на византиската војска голема загуба.

Според Скилица, византискиот цар сакал да се повлече, но бил разубеден од Никифор Ксифија кој му предложил план за освојување на демата. Според планот, Никифор Ксифија требало со својата војска да ја заобиколи планината Беласица и да се спушти од другата страна и зад грб да ги нападне бранителите на демата и овој план бил одобрен од византискиот цар. Самоиловите војници не очекувајќи напад, се исплашиле и почнале да бегаат. Притоа многу војници загинале, а уште повеќе биле заробени.

Ова го искористил Василиј II кој успеал да ја сруши демата и на 29 јули 1014 година дошло до голема битка меѓу двајцата владетели. Таа се одвивала во самото подножје на планината Беласица на просторот меѓу Клучката Клисура и денешните села Борисово и Мокриево. Во оваа битка учествувал и самиот Самуил. Притоа тој решил да стави сè на коцка, и го испратил Несторица, еден од највлијателните големци од тоа време, со војска кон Солун, со цел да отворат два фронта и да ја поделат војската на Византијците.

Но, тука веќе подготвен чекал војсководецот на Василиј, Вотанијат, кој ја разбил војската на Несторица, Самоиловиот војсководец . Вотанијат всушност, гонејќи ги Самуиловите војници, стигнал до клисурата Клидион, ја преминал Беласица и ги изненадил утврдените војници на Самоил од зад грб . Самоиловите војници биле целосно поразени, а самиот Самуил одвај ја избегнал опасноста да биде заробен, благодарение на синот Радомир, кој храбро ги одбивал нападите, го качил татка си на коњ и го одвел во тврдината во Прилеп .

По битката Василиј II се упатил кон тврдината Мацукион која се наоѓала во подножјето на планината Беласица и откако ја разурнал заминал кон другата тврдина Термица која се наоѓала во близината на денешната бања Банско, но не успеал да ја освои и затоа се упатил кон Струмица.

Според Јован Скилица, додека траела опсадата на Струмица византискиот владетел го испратил словенскиот дукс Теофилакт Вотанијат со еден дел од војската да му обезбеди пат кој водел низ Дојран за Кукуш и Солун. На овој пат Гаврил Радомир имал поставено повеќе заседи. Кога Теофилакт Вотанијат одел по овој пат бил пуштен да помине, но кога се враќал назад бил нападнат и целата византиска војска била уништена. Михајло Деволски истакнува дека Гаврил Радомир лично го убил Теофилакт Вотанијат. Кога византискиот владетел разбрал за смртта на својот војсководач решил да се одмазди.

Василиј II уште пред да ги крене опсадите на Струмица, Мосинопол и Мелник наредил сите Самуилови војници да се ослепат, а на секој стоти да му се извади по едно око и така тие осакатени да ги одведат останатите ослепени војници кај Самуил во Прилеп. Ова се случило во село Водоча по што и само село го добило своето име.

По малку повеќе од два месеци, на 6 октомври 1014 година, Самуил умрел од срцев удар . Во историската наука нема согласност каде точно умрел Самуил. Според веста на Јован Скилица еден дел од историчарите се на мислење дека тоа се случило во Прилеп, но некој од научниците се сомневаат во тоа. Треба да се истакне дека Јован Скилица воопшто не соопштува каде Самуил починал. Имено тој соопштува за бегството на Самуил по битката во Прилеп, а потоа раскажува за ослепувањето на Самуиловите војници и истакнува:

Скилица детално ја опишува смртта на Самуил, но не наведува каде починал, а настаните ги изложува како тие да се случувале последователно и брзо еден по друг и поради тоа се добива впечаток дека Самуил починал во Прилеп. Меѓутоа се заборава дека помеѓу двете случувања: бегството на Самуил во Прилеп и неговата смрт поминале повеќе од два месеци. Затоа дел од историчарите се сомневаат дека тој останал во Прилеп и дека всушност тој починал во Преспа како што наведува Михаил Аталијат .

Самуил како законски наследник го поставил својот син Гаврил Радомир, дотогашен свој совладар, како и најмладиот свој незаконски син со непознато име  Самоиловото Царство останало независно уште 4 години по смртта на својот водач.

Во 1969 година грчкиот археолог професор Николаос Муцопулос правел ископувања во базиликата Свети Ахил на истоимениот остров во Мала Преспа и на десниот нејзин наос отворил четири богати гроба, кои биле ограбени уште во средниот век. И покрај отсуството на натписи Муцопулос претпоставува дека тоа се гробовите на Самуил, неговиот син Гаврил Радомир, Јован Владислав и зет му Јован Владимир. Антрополошките истражување на коските за кои се смета дека се на Самоил, покажуваат дека мажот бил висок околу 1,60 метри и починал на околу 70 години.

Според Стјепан Антолјак и Бранко Панов „во Самуиловата држава први и најбројни биле Македонците (македонски Словени), Словените во Грција (и на Пелопонез), потоа Бугарите, а по нив Србите, Хрватите, Ромеите, па Арбанасите (Албанци) и Власите, а потоа Романите, Турците Вардариоти и Ерменците.“ Според други автори, во Самоиловата држава живеле Бугари, Власи, Албанци, Ерменци и Грци. Стјепан Антолјак и Бранко Панов тврдат дека нема ниту еден изворен податок дека Македонците самите себеси се нарекувале Бугари или Македонци, и дека „речиси сите византиски писатели целата територија на Самуиловото (како и на Симеоновото) Царство ја нарекуваат „Бугарија“, во чиј склоп била и Македонија, а нејзините жители „Бугари.“ “. На чело на ваквиот конгломерат на народи, стоел царот и автократ Самуил, „раб божји“, како што се нарекувал самиот себеси. Службен јазик бил словенскиот, за што сведочат спомениците што самиот Самуил ги подигнал.

Јадрото на неговата држава било сосема поинакво. Тој востановил и врховна црковна институција на својата млада империја, во сосема друг центар, со седиште прво во Преспа, а потоа во Охрид. Но папската курија не се согласила Самуиловата држава да добие патријарх, туку архиепископ, а бидејќи Охридската архиепископија се косела со интересите на Византија, Василиј II не сакал да ја потврди. Во одделни истакнати манастири постоеле и препишувачки училишта, каде писарите-монаси препишувале на стариот словенски црковен јазик.

Околу прашањето за потеклото и карактерот на Самуиловото Царство во историската наука постоелe и сѐ уште постојат на голем број на дискусии и несогласувања. Преовладувале неколку теории. Eдната теза коja е застапувана од страна на бугарските научници е прифатена во голема мера и од светската историографија. Според оваа теорија во 972 година по падот на Бугарското Царство по локален револт тоа се создало наново, во денешна Македонија и според оваа хипотеза, западниот дел успеал да опстои и тој станал јадрото на новото Бугарското Царство.

Тезата дека Самуил е владетел на Првото Бугарско Царство е отфрлена од дел од научниците, кои  што сметат дека Византија го уништува Првото Бугарско Царство во 971 година , а тезата дека Роман бил крунисан за бугaрски цар е отфрлена бидејќи бил скопен и според средновековната традиција не можел да носи царско звање..

Една од постарите хипотези е Дриновљевата теорија за Западнобугарско Царство на Шишманови од 963 година но оваа теорија одамна е отфрлена како неточна. Откако оваа теорија била отфрлена во историската наука се спротивставиле две гледишта за Самуиловото Царство.

Другата гледна точка која се спротивставила на бугарските научници, а најјасно и најдетално била изложена од страна на Д. Анастасијевиќ, Хипотеза за Западното Бугарско Царство претставена во Гласник на скопското научно друштво 3 (1928) (L'hipotèse de la Bulgarie Occidentale Recueil Uspenskij I, 1930, 20 sg.). Според ова гледиште никогаш во историјата не постоела поделба на Западно и Источнобугарско Царство, а Јован Цимискиј го освоил целото Бугарско Царство и дури потоа во 976 година со востанието на Комитопулите против византиската власт и било создадено ново царство во Македонија. За карактерот на Самуиловото Царство, Острогорски истакнува:

Дел од современите историчари, Самоиловото Царство го именуваат како бугарско царство. Истиот став го прифатиле и дел од модерните српски историчари од САНУ.. Меѓутоа, западната историографија не е доволно запознаена со средновековната балканска историја , поголемиот дел од нивните трудовите се однесуваат на Византиско Царство и треба да се има предвид дека се користени исклучиво византиски извори во кои населението со словенски корени на Балканот се именува како Бугари.

Во руската историографија, доминира тезата дека Самуил и неговото царство се бугарски, меѓутоа основите на овие тврдења се од субјективна причина. Имено, првата источнословенска или древноисточнословенска држава - Киевска Русија (која настанала на териториите на Украина, а опфаќала и територии од денешна Русија) ја оценуваат како почеток на руската државност и дел од историјата на рускиот народ, а самата држава се именува како древноруска, а не како древнословенска. Овие ставови на руските историчари се во спротивност со ставовите на украинските историчари кои истакнуваат дека: „Киевска Русија е прва форма на украинската државност.“ . Оттука ставовите на руските историчари се јасни, ако се признае посебноста на Самуил и неговото царство, руската историографија ќе треба да ги ревидира сопствените ставови.

Српската историографија редовно, Самоиловото Царство го именува како Царство на македонските Словени и го проучува заедно со останатите средновековни земји: Рашкa, Зетa, Травунијa, Захумљe, Паганиja, Боснa, Дубровник и Српското  деспотство во денешна Војводина. Во постарата српска литература има тенденција да се имплицира суштински српски карактер на Македонците преку изучувањето на Самоиловата држава . Во поновата српска историографија доминира ставот дека Самоиловата држава настанала како резултат од востанието кренато од Комитопулите, синовите на кнезот Никола, кое било прво, во низата од три словенски востанија против Византија во X и XI век .

Александр Петрович Каждан истакнува дека суштината на спорот околу прашањето дали Самуил создал Македонско, Западнобугарско или Бугарско Царство нема врска со историјата, бидејќи таквиот спор претставува проектирање на модерните етнички заедници во минатото.

Бугарските историчари му даваат бугарски карактер на Самуил и на неговото царство. Некои бугарски историчари истакнуваат дека Самуил е Бугарин по род и дека по смртта на бугарскиот цар Борис II за цар е прогласен Роман, неговиот брат, а во период од околу 6 години Самуил бил главен војсководец и дури по смртта на законскиот владетел се прогласил за бугарски цар ,  и дека е 23 владетел на Првото Бугарско Царство . Дека Самуил е бугарски цар тие се повикуваат на голем број средновековни документи во кои Самуил се нарекува бугарски владетел и бугарски цар  .

Дополнително на тоа се истакнува дека како Македонец се нарекува византискиот цар Василиј II и дека тој потекнувал од византиската тема Македонија, која се наоѓала во денешната област Тракија и дека по уништувањето на Самуиловата држава Василиј се нарекол Бугароубиец  .

Покрај овие тврдења се истакнува дека бугарскиот патријарх Дамјан бега во Охрид и дека овој град станува седиште на бугарската патријаршија со што се тврди дека Охрид е бугарска престолнина, а не македонска . Уредувањето на Самуиловата држава ги имала истите традиции како и Бугарското Царство  и дека денешната област Македонија по 1018 година е именувана од страна на Василиј II за посебна административна единица или тема под името Бугарија.

Во бугарската историографија посебно се истакнува битолскиот натпис на Иван Владислав во кој себеси се именува како бугарски цар од бугарски род, а неговиот син го носи името Пресијан како името на бугарскиот хан. Во „Речник на македонската историја“, кој е единствениот референтен документ од овој тип во официјалната список на историски речници во Европа, доминираат бугарските погледи




#Article 81: Џипси меџик (430 words)


Gypsy Magic (или Џипси меџик ) е македонски филм - мелодрама од 1997 година на режисерот Столе Попов, по сценарио на Владимир Блажевски. Филмот претставува обид да се прикаже вистинската положба на Ромите, кај кои материјалната беда стои веднаш наспроти психолошката слобода којашто треба да го претставува нивното вистинско богатство. Главните улоги ги толкуваат Бајрам Северџан, Горан Додевски, Катина Иванова, Владимир Јачев, Предраг Манојловиќ и Тони Михајловски. Добитник е на гран при за најдобар филм „Antigon D'Or“ на филмскиот фестивал во Монпелје, Франција, како и на специјалната награда од жири на филмскиот фестивал во Измир, Турција . Истовремено, филмот беше и македонската понуда за номинација за Оскар за најдобар странски филм, но не успеа да влезе меѓу петте номинирани. Музиката од филмот, компонирана и изведена од култниот македонски музичар Влатко Стефановски, доби високи признанија и популарност по издавањето на филмот.

Дејството на филмот се одвива во една ромска населба, а главните протагонисти се членовите на едно многубројно ромско семејство. Таип и Ремзија имаат шест деца, егзистенцијата ја обезбедува Таип, пребарувајќи по градската депонија и препродавајќи ги старите работи. На депонијата претендираат и други Роми, па така Таип доаѓа во конфликт со Омер, водачот на една банда, чии членови без многу размислување го користат ножот во пресметките. Бедата во којашто живее семејството не го попречува Таип да сонува, да мечтае за Индија, прататковината на сите Роми.

Едно случајно познанство со докторот Риџу, Индиец по потекло, а инаку припадник на силите на UNPROFOR во Македонија, му дава идеја како да дојде до толку потребните пари за купување коњ кој ќе го однесе семејството во Индија. Парите, меѓу другото, му се потребни и за купување голем жолт метален кревет - долгогодишна желба на Ремзија. Така започнува редицата „несреќни случки“ во семејството на Таип. Посмртниците за бабата, мајката, синовите, ги потпишува докторот Риџу, Таип ги добива парите што му следуваат од „социјалното“ за умирачките. Вака „умрените“ се осудени на живот во затворениот простор на импровизираниот дом на Таип, скриени од светлината на денот. Еден од синовите, во овие околности ја открива своја вистинска природа, па како травестит започнува љубовна врска со Индиецот Риџу.

При погребот на третиот „починат“ син Бајрам, кој се согласува да „умре“ под услов да приредат вистински закоп, Таип доцни со откопувањето и несреќата влегува во неговото семејство. Големиот мечтател Таип се соочува со несреќите што им се случуваат на неговите блиски. Земените пари не се доволни за исполнување на неговите сништа. Најпосле, во одмазда за Омер, кој е убиен од Таиповиот син Фазли, гине и Таип. Неговото тело потпрено на скалилата на товарниот вагон заминува некаде далеку од чергарската населба.




#Article 82: Историја на македонскиот народ (10914 words)


Историјата на македонскиот народ или воопшто на историја на човековото живеење и присуство на територијата на Македонија, датира со пронаоѓањето на најстариот човечки скелет на територијата на Македонија стар 160 илјади години. Најстарите пронајдоци од први организирани човечки населби во Македонија датираат од младото камено време (неолитот). Прва државна организација на територијата на регионот Македонија е македонското кралство основано во 808 г.п.н.е. (според некои извори 825 г.п.н.е.) од страна на првиот македонски крал Каран, кое доживеало најголем подем во времето на владеењето на македонските кралеви Филип II Македонски (359 - 336 г.п.н.е.) и Александар III Македонски (336 - 323 г.п.н.е) од династијата Аргеади. Со доаѓањето и населувањето на словенските племиња во VI век, и нивното мешање со староседелското население (Тракијци, Илири, антички Грци, антички Македонци и др.), конечно во X и XI век се формира ликот на современиот македонски народ, кој сè до денес постои како мнозински на територијата на Македонија и зазема најзначаен дел од разните економски, политички, демографски, историски и други процеси во Македонија.

 

Бронзено време (околу 2100 - 1100 г. пне) Сите обележја на енеолитскиот период ja следат и бронзеното време, чиј почеток, 
на просторите од Македонија се поставува на преминот од третиот кон вториот милениум од старата ера. Големите раздвижувања започнати во претходниот период, сега донекаде се сталожуваат. Новите културни обележја на доселениците се претопуваат со оние на автохтоното население - Пеласги од овој дел на Балканот. Како плод на ваквата симбиоза, повторно се појавуваат некои од обележјата на староседелците, иако во извесна мера изменети. За ова говори фактот што некои населби од овој период се наслојуваат над неолитските рамничарски села или над енеолитските укрепени градишта. Но и во овој период продолжуваат воените и демографски напливи од север. Доаѓаат нови популации кои поминуваат низ Македонија, а дел од нив и се населуваат во неа. Се смета дека во доцното бронзено време (14 - 13. век пне.) ќе заврши разместувањето на главните групации на старобалканските популации. Поради отсуството на пишани извори, тие во науката се нарекуваат условно, со следните називи: Пра-Тракијци, Пра-Грци, Пра-Илири. Тука се и народите кои егзистирале во Централниот Балкан, а во тие рамки и Македонија: Пра-Бриги, Пра-Пајонци и Пра-Даки. Но, век или два подоцна, нивните имиња ќе се појават во пишаните документи на соседните антички цивилизации. Со тоа, подрачјето на Македонија започнува постепено да навлегува во историската епоха. Сега за првпат имаме непосредни информации (пишани историски податоци) кои се однесуваат на народите што во тоа време ја населувале Македонија. Така, во еден египетски натпис од времето на фараонот Рамзес II (14-13. век пне.) се спомнуваат Дарданците и Даките, а пак во асирските документи од 12. век пне. народот Мушки, за кој се смета дека имал мизијско - Бригијско потекло. Круна на овие историски факти, најрани во рамките на цела Европа, е секако Хомеровата Илијада, од која се дознава за имињата на неколу народи што во овие векови ја населувале Македонија и пошироко - Централниот Балкан (Дарданци, Пајонци, Пелагонци). Современите истражувања го истакнуваат и значењето на Бригите кои, кон крајот на бронзеното време го населувале југозападниот дел на Македонија и голем дел на денешна Албанија. Во наредните векови, дел од нив ќе се пресели во Мала Азија, каде ќе го формира познатото Фригиско кралство.

Железна доба (1100 - 600 / 500 г. пне.) Во Македонија, железната доба настапува пред крајот на вториот милениум, по последниот голем бран на етнички поместувања што од север го заплиснува Балканот. Подрачјето на Р. Македонија е мошне богато со наоѓалишта од овој период. Ископувањата вршени на нив (особено некрополите) овојзможија, врз основа на откриените наоди да се издвојат неколку културни групи со свои етно-културни специфики. Ваквата диференцијација, во содејство со античките пишани извори, овозможува определување на етничките носители на овие групи и границите на нивното простирање. Долновардарската група се простирала по долината на Вардар, јужно од Демир Капија. За носители на оваа култура се сметаат Пајонците, кои според хомеровите стихови во Илијада се сојузници на Тројанците и уште во доцното бронзено време живееле околу долното течение на Аксиј(Вардар). Средно - горновардарската и Брегалничката група се две, меѓусебе мошне проткаени целини. Во споредба со претходната, одразуваат повисок степоен на конзервативизам и подоцнежно прифаќање на традициите од пне. се простирале вдол Повардарието и во Источна Македонија. Нема сигурен одговор на прашањето кои етноси во овој период го населувале Скопско - Кумановскиот базен и североисточна Македонија. Пред се, тука се мисли на древните Дарданци, но и на Агријаните, во чиј посед влегувале и територии на североисточна Македонија. Некои истражувачи го истакнуваат и присуството на Пајонците и Трибалите во овие области. Пелагонсиката група се лоцира во истоимената рамница. Исто така се одликува со висок степен на влијанија од југот. Врз основа на пишаните извори, се смета дека ја населувале две етнички групи: северниот дел Пелагонците, а јужниот - Линкестите. Анализите укажуваат и на присуството на мали заедници на Бригите. Како и претходната, и Охридската група се одликува со прифаќање обележја на цивилизацијата, особено во последните фази од железното доба. Врз основа на изворите, таа се поврзува со Енхелејците, Дасаретите и веќе наведените Бриги кои го населувале овој регион во разни временски фази. Западниот и Северозападниот дел на Македонија поради недоволна истраженост не може да се определи како засебна група. Врз основа на античките известувања, тука се лоцира племето Пенести. Што се однесува на античките Македонци, тие, под ова име, на историската сцена се појавуваат околу 700 - та година пне. кога, доаѓајќи од својата прапостојбина, околу подрачјето на Епир и горното течение на Бистрица, ги потиснуваат Пајонците и други етноси од долното течение на Вардар и Бистрица. Оваа одземена територија, (на север до областите меѓу Демир Капија и денешната македонско - грчка граница) ќе стане јадро на идното кралство на античките Македонци.

Рана антика (600 / 500 - 168 г. пне.) се дели на три етапи: Архајски период (6 - 5 век пне.), кој разни стражувачи го ставаат во овој или во претходниот период. Класичен период (5 - 4 век пне.) и Хеленистички период (крај на 4. - 2. век пне.). Преминот на железното време во рана антика не може стриктно да се определи. Врз основа на античките пишани извори може да се заклучи дека етничката слика на Македонија и во овој период се менува. Во северните и западните подрачја се чувствува силна воена и демографска експанзија на народите од западната половина на
Балканскиот Полуостров (во науката наречени Илирски етнокултурен комплекс). Се смета дека тоа доведува до одреден степен на асимилација на некои местни етноси (Дарданци, Пенести, можеби и Дасарети). Оваа експанзија веројатно е главна причина за исчезнувањето на Бригите од овој дел на полуостровот. Во Скопско - Кумановскиот базен се чувствува експанзија на Дарданците, а во јужните делови на Р. Македонија - на
античките Македонци. Средината на првиот милениум е време на подемот на двете антички држави од овој дел на Балканот - Македонија и Пајонија. Во обете ќе владеат засебни династии на кралеви, за чии имиња дознаваме од историските извори,натписите и од монетите што ги ковале. Како што е познато, експанзијата на Македонското кралство низ Балканот ќе земе замав во 4. век. п.н.е. со Филип II. Во сенката на помоќниот сосед, Пајонија ќе опстојува сè до крајот на 3. век, кога ќе биде припоена кон него и границата се поместила на север и одела на просторот на Таорската Клисура и Скопската Котлина, останала под контролата на Дарданците. По смртта на Александар и разбивањето на големата македонска империја, нејзините територии се редуцираат во делови од Балканот. Продолжува веќе започнатиот процес на интеграција на популациите и традициите опфатени во оваа држава и формирањето на античко - македонската култура и етнос. Во овој процес најсилно ќе бидат вклучени јужните делови на денешна Р. Македонија (Гевгелиско - Валандовскиот, Струмичкиот, Пелагонискиот и Охридскиот регион). Кон средината на II век пне., овој процес ќе биде забавен, поради поразот на Македонците во војната со Рим, со што нивната држава ќе ја загуби својата независност, а подоцна ќе влезе во границите на Римското Царство. Дарданија (денешните северни делови на Р. Македонија) била покорена од страна на Римјаните подоцна, најверојатно кон крајот на I век п.н.е. Постојат јасни докази дека наведените популации од подрачјето на Македонија говореле на свои јазици, макар што почнувајќи од овој период постепено ке започнат се повеќе, во јавните комуникации да го прифаќаат грчкиот јазик и писмо.

Народите кои живеле во Македонија во антиката го надживеали своето физичко исчезнување преку делата во материалната култура кои ги оставили зад себе. Денес е мошне тешко, речиси невозможно, процентуално да се одреди етничката слика на Македонија во римскиот период. Секако дека најголемиот дел го сочинувале на север Пајонците, на југ Античките Македонци, а на исток Тракијците. Овде биле населени исто вака Илири, Бриги, Дарданци, и Грци. Но, тука биле и доселениците Келти, потоа Готите и уште многу Римски легионери-колонисти. Тие  имале различно потекло: шпанско, сириско, северноафриканско, далматинско, италско. Кон крајот на Римската епоха во Македонија, и создавањето на Византија, сите овие народи веќе биле претопени во един христијанизиран етникум, коj го бил прифанал грчкиот јазик, познат како Ромеи.

Потоа започнала Големата преселба на народите, со коja на Балканот дошли Словените, како и други варварски народи.

Според географските карактеристики, античка Македонија го
опфаќала североисточниот дел од Балканскиот Полуостров; античките
автори ја опишуваат како планинска земја со голем број реки, богати
полиња, шуми, езера и рудни богатства. Скоро сите македонски реки
(Вардар, Струма) се влеваат во Егејското Море. По долините на реките
има голем број езера: Болбе, Лудија, Костурско Езеро, Мало и Големо
Преспанско Езеро и Лихнидско Езеро. Плодните полиња овозможувале
развој на земјоделството, градинарството и лозарството; надалеку
биле познати смоквите, лозјата и маслинките. Богатството од густи
шуми на Македонија £ овозможувало да стане главен извозник на најквалитетно
дрво и смола за изградба на кораби на Медитеранот. Рудните
богатства придонесувале за брзо економско јакнење на државата;
наоѓалишта на злато и сребро имало источно од Аксиос, во близина на
Стримон на планината Пангеј (Кушница), кај езерото Прасијада и кај местото
Датон. Сето ова овозможувало Македонија да стекне стопанска независност. Географската, етничката и јазичната граница помеѓу македонската
и хеленската територија на југ ја исцртувале планината Олимп,
реката Пенеј (Пенеијос, Пенча) и брегот на Егејското Море; на
југозапад границата се движела до планината Пинд – тромеѓа помеѓу
Македонија, Епир и Тесалија; западната граница продолжувала по
планините од Шарпланинскиот масив (Јабланица, Кораб, Дешат), с¢ до
планината Скард (Шар Планина) – тромеѓа меѓу Македонија, Илирија и
Дарданија; северната граница се спуштала по падините на планината
Јакупица, поминувала меѓу денешните градови Скопје и Велес и по
реката Пчиња излегувала на Осоговските Планини, с¢ до планината
Рила; на исток границата одела од планината Пирин до устието на
реката Нест (ден. Места) во Егејското Море.

Јадрото на македонската држава од каде се ширеле државните
граници, според Херодот, била областа Лудија (помеѓу реките Лудија и
Аксиј). Античките автори приморска Македонија ја нарекуваат Долна
Македонија, а внатрешниот планински дел – Горна Македонија. Долна
Македонија го опфаќала централниот дел на Македонија и се простирала
меѓу реките Халијакмон (Бистрица) и Аксиј (Вардар), како и по
долните текови на Стримон и Нест, со областите: Пиерија, Ботиаја,
Алмопија, Амфакситида, Мигдонија, Анатемунт, Ботика, Крусида, Бисалтија,
Крестонија, Пиерида, Едонида и Еордаја. Горна Македонија го
опфаќала внатрешниот дел, претежно планински предели со областите:
Тимфаја, Параваја, Елимеја, Дасаретида, Орестида, Линкестида,
Пелагонија, Дериоп, Пајонија, Парорбелија, Синтика и Одомантика.
Македонските владетели ги споиле овие области во единствена македонска
држава.

Оваа поделба ги претставува географско-етничките и историските
содржини на територијата на античка Македонија, но воедно ја
претставува и политичката граница на античката македонска држава.
Кај античките автори, историографи, географи, логографи, биографи,
со векови се посочува на овие географско-топографски и историскоетнич
ки определби, кои стануваат дел од античката држава Македонија.

Античките Македонци се палеобалканска популација од индоевропско
потекло. Како посебен етнос се формирале во 8 век пр.
н.е., од популации кои уште во 3 милениум го населиле централнобалканскиот
простор. Кон крајот на 3 и во почетокот на 2 милениум пр.
н.е., кога се случиле најголемите движења и преселби во евроазискиот
простор, настанал процес на „европеизација“ на популациите на Балканот.
Централнобалканската регија, поточно, нејзиниот југозападен дел
бил населен со прастара бригиската етничка заедница (Бригите го
населувале просторот од планината Пангеј источно од Аксиј до централниот,
југоисточниот и јужниот дел од денешниот албански простор,
Епир, Охридскиот регион и Пелагонија). Античките автори Бригите
ги сметаат за најстар народ на светот (Херодот) и за изумители на
голем број вештини (обработка на метали, ковење пари, изум на тркалото,
користење жито, сиринкс – музиката на Марсиј).
Археолошките, историските, ономастичките и лингвистичките
истражувања ја покажуваат етнографската и јазичната поврзаност на
Бригите со античките Македонци. Во етногенезата на Македонците
влегле повеќе етноси што живееле во територијата на античка Македонија:
Бриги, Пајонци, Пелагонци, Линкести, Енгеланци, Дасарети,
Орести, Еордајци, Елимеи, Ботиајци, Пиеријци, Алмопи, Мигдонци,
Крестонци, Бисалти, Едонци и други помали етноси.
Од ВИИИ век пр. н.е. започнал процесот на обединување на македонските
племиња во единствена држава на античките Македонци под
власта на македонските цареви од династијата Аргеади. Државата започ
нала да се шири од териториите помеѓу р. Аксиј (Вардар), р. Лудија
(Могленица) и р. Халијакмон (Бистрица), својот најголем обем го
достигнала за време на Филип  (359–336), а за време на Александар
Македонски (336–323) добила светски размери, не само со воената и
економската моќ туку и според цивилизациското значење од историска
важност (во глобалистичка смисла до денес).
Античките извори сведочат за посебноста и другоста на античките
Македонци наспрема другите соседни етноси – Хелени, Тракијци,
Илири, Мези; посебноста и другоста на античките Македонци во однос
на Хелените најдобро се согледува во државното уредување (античките
политиколози пишуваат за македонската басилеја без која Македонците

институции кои владеат според „македонски закони“; потоа, забеле-
жани се посебни македонски обичаи, обреди (свадбени обреди), свечености
посветени на македонските божества (бахи, клодонки и мималонки,
менади), митови за македонската царска династија (Каран,
Темен, Македон, Мида), македонски култови (култ на водата – Беди, култ на сонцето, култ на кучето), култови на македонски божества
(Бах, Сабазиј, Зеирене, Херакле, Орфеј, Музи), а посведочен е и
посебен македонски јазик.

Иако има многубројни потврди кај античките автори за посебниот
македонски јазик, досега официјално се објавени околу 150 македонски
глоси кои укажуваат дека македонскиот јазик е индоевропски, сроден
со бригискиот јазик. На пример, Плутарх (во Александар Македонски)
сведочи за постоењето на самосвоен јазик на Македонците: Александар
на македонски јазик ги повикува своите штитоносци; или, војниците
го поздравуваат на македонски јазик војсководителот Евмен. Употребата
на македонскиот јазик е посведочена и со еден запис на египетски
папирус, кој се однесува на пратеникот Ксениј, кој зборувал македонски.

За разликите меѓу македонскиот и старогрчкиот јазик и за различ
ните обичаи сведочи и оној дел од историјата на Куртиј Руф во кој
Александар прекорно му се обраќа на војсководителот Филота и го
прашува дали на судењето пред Македонците ќе им се обрати на
македонски јазик; Филота се оправдува дека таму, покрај Македонци,
присутни се и многу други, кои полесно ќе го разберат јазикот со
којшто се служи и Александар (тука мисли на старогрчкиот јазик –
коине, разбирлив не само за Македонците кои „се служат“ со него иако
не им е мајчин јазик туку и за народите во Персија); сепак, Александар
го осудува Филота дека се „гнаси од мајчиниот јазик“ и дека е отуѓен и
од македонските обичаи и од македонскиот јазик.

Очигледно коине (артифициелен јазик, сличен на атичкиот) станал
светски книжевен јазик, кој продолжил да се употребува во кни-
жевноста на Римската Република, а подоцна и во Римското и во Ромејското
Царство. Овој јазик се употребувал на македонскиот двор од
прагматични причини, за да се олесни трговската, политичката и културната
комуникација помеѓу народите на Стариот свет.
Сите хеленски и римски автори, всушност, Македонците ги претставуваат
како посебен етнос, различен и туѓ наспрема Хелените, со
поинаков менталитет, јазик и обичаи. Најчесто Македонците се претставени
како „барбари“ и непријатели на Хелените. И покрај военополитич
ките судири, меѓу Македонците и хеленските полиси имало богати трговските и културните врски, кои создавале суштински сосема
нова епоха со цивилизациски придобивки во светски рамки.

Македонскиот народ почнува да се оформува како посебен етникум уште во раното средновековие од два носечки столба: античкото домородно население и од Словените, со нивна фузија во еден етнос. Еден од најстарите историски извори за македонските Словени е „Животот на Св. Димитрија Солунски“ од 6-от век, каде македонските словенски племиња се прикажани како имаат свои кнежевства, потчинети на византискиот Император и своја локална самоуправа на чело со жупани. Од истиот извор дознаваме и кои се најголемите словенски племиња - Берзити, Вајонити, Драговити, Ринхини, Сагудати, Смолјани и Струмјани.

Патот по кој мина македонскиот народ од своето будење па до полната национална афирмација беше толку сложен, што е многу тешко да се спореди со националното будење на кој и да е народ на Балканот. Од пробивот на капитализмот на почвата на Македонија, па до формирањето на македонската нација, македонскиот народ минуваше низ повеќе фази на преобразување што траеја половина век. 

На 18 октомври 1912 година започнала Првата балканска војна. Балканските држави (нивниот сојуз) гледале добра можност со војна да освојат делови од Европска Турција, а истовремено да ги реализираат своите национални планови. Во предвечерието на војната, Македонската револуционерна организација, македонското револуционерно движење и македонската емиграција се наоѓале во криза и внатрешни поделби.

Непосредното организирање на македонската емиграција и нејзиното активирање во подготовките за војна на Бугарија против Турција, започнало во септември 1912 година.  На чело на овие сили бил Александар Протогеров и Централниот комитет на ВМРО - Тодор Александров и други нивни соидејници и соработници. Истовремено со објавувањето и текот на општата мобилизација во Бутарија во втората половина на септември 1912 година, раководителите на ЦК т.е. десните претставници на ВМРО: Тодор Александров, Александар Протогеров, Тодор Лазаров, потоа, полковник Николов, Петар Д'рвингов, Христо Матов и други, биле повикани кај началникот на Штабот на бугарската армија, генералот Иван Фичев, од кого добиле заповед веднаш да пристапат кон организирање на доброволечки - македонски оружени чети.

Организацијата му била доверена на Александар Протогеров и полковникот Петар Д'рвингов. Тие, уште пред почетокот на војната, требало да навлезат во Османската држава, односно Македонија, со цел да развијат известувачка служба и во содејство со месното население да ја попречуваат мобилизацијата и концентрацијата на османските војски 

Штабот на Македоно-одринските доброволечки чети во состав: Протогеров, Д'рвингов, Николов, Атанасов и Величков, ја започнал работата околу прифаќањето и организирањето, обуката и испраќањето на доброволечките чети преку граница, во Македонија.

Пријавувањето на македонските емигранти било масовно. Во текот на октомври, до почетокот на воените дејствија против Османската држава, до Штабот или лично до Протогеров, или до другите членови на Штабот, пристигнувале бројни телеграми во кои илјадници Македонци се јавувале како доброволци во четите или доброволечките одреди за да учествуваат во војната против Османската држава.

Четите подготвени од Штабот, упатени во Македонија преку одредените пунктови, ја минале границата меѓу 8 и 11 октомври 1912 година и се нашле во заднината на османските војски и власти, по точно означени реони низ Македонија. Овие чети пристигнати од Бугарија, на теренот наишле на други, од порано постојни чети кои биле под раководството на т.н. Централен комитет на ВМРО, на чело со Тодор Александров, Христо Чернопеев, Петар Чаулев и други војводи. Некои од овие чето дејствувале и самостојно, а имало и такви што биле под раководството на Серските револуционери на чело со Јане Сандански.

Со Букурешкиот договор Македонија била подделена. Грција го добила Егејскиот, Србија Вардарскиот дел, а на Бугарија и бил оставен Пиринскиот дел на Македонија. Подоцна и новата држава Албанија добила мал дел. Така подделен, македонскиот народ бил подложен на насилна денационализација и асимилација

 
Непосредно пред започнувањето на Првата светска војна Македонија била подделена на три дела, а македонскиот народ се наоѓал под власта на Србија, Бугарија и Грција. Ангажирањето на Србија во војната со Австро-Унагарија довела до регрутација на Македонците во Вардарска Македонија. Соодветено регрутација на Македонцитѕе извршиле и Бугарија и Грција. Грција мобилизирала околу 20 000 Македанци. Најголем мобилизација извршила Бугарија сред Македонците во Пиринска Македонија и македонската емиграција.

Пред влегувањето на Бугарија во војната биле формирани диверзанстки чети под раководство на Тодор Александров кои ја извршиле Валандовската афера во 1915 година. По влегувањето на Бугарија во војната таа извршила масовна мобилизација при што била формирана 11 - та македонска дивизија и во нејзиниот воен формациски состав вклучила 33 046 Македонци. По нападот на бугарската армија, српските сили биле принудени на се повлечат од Варадарска Македонија, а бугарската војска избила на српско-грчата граница утврдена со Букурешкиот мировен договор. Во проилета 1915 година српско-грчката граница започнала да се формира како Солунски фрон, тој се протегал од Охридското Езеро до Струмскиот Залив во Егејското Море, со мали отстапувања кон Лерин и Битола. 

Со влегувањето на Бугарија во војната доаѓа и до проимена во поделбата на Македонија. Бугарија ги освоила Вардарска Македонија, каде била формирана Македонската воена иснпекциска област, дел од источна Егејска Македонија и Пиринска Македонија која ја добила со Букурешкиот договор. Останатиот дел од Егејска Македонија бил како и дотогаш во рамките на Грција, односно под воена управа на Анатната.

Пролетта 1916 година потпомогната од своите германски и австроунгарски сојузници, ја освојува Рупелската Теснина и навлегувајќи во источниот дел на Егејска Македонија ги зазема градовите Сер, Драма и Кавала. Кон средината на август истата година бугарските сили, предводени од генерал Климент Бојаџиев ги разбиваат трупите на Антантата на просторот Добро Поле - Баница - Лерин и продирајќи кон Костур го заземаат Лерин со околните населби.  Во жестокиот судир кај Горничево, српско-француските трупи ја пробиваат одбраната на бугарската Прва армија принудувајќи ја на повлекување. На 19 ноември тие ја заземаат Битола. По тешките тримесечни борби офанзивата на силите на Антантата спласнува и настанува затишје на целиот фронт.

Во текот на 1917 и првата половина на 1918 година, се водат повеќе позициони борби од локално значење кај р. Струма, Црна Река и долж Вардарската Долина, кои нема да предизвикаат некои поголеми територијални промени. На 15 септември 1918 година силите на Антантата предводени од францускиот маршал Франше Д'Епере (наследникот на Сарај), започнуваат силна офанзива против бугарската Трета дивизија од составот на германската Втора армија на просторот Ветерник - Сокол. Борбите се пренесуваат во Пелагонија, на десниот брег на реката Вардар, Црна Река и во реонот на Дојран. Под жестокиот притисок на сојузниците бугарско-германските трупи се приморани на повлекување кон север и бугарската граница. Сојузниците заземаат повеќе делови во вардарскиот дел на Македонија. 

На 29 септември 1918 година Бугарија е принудена да потпише примирје согласувајќи се да ја напушти Вардарска Македонија. Ги задржува само Пиринска Македонија и Струмичката област со градот Струмица, која ќе ја загуби подоцна во корист на Србија со Нејскиот мировен договор од 1919 година.

Првата светска војна ја раздвижува македонската емиграција. Непосредно по влегувањето на Бугарија во војната, Крсте Петков Мисирков побарал да се обедини Македонија и да се оформи како автономна политичка единица. Во Швајцарија било формирано македонското друшво за Независна Македонија, тие побарале да се формира самостојна и независна Македонија која подоцна би можела да влезе во рамките на една балканска федерација. Македонската емиграција во Бугарија била подделена и имала различни погледи за судбината на Македонија. Привременото претставништво на „поранешната Внатрешна организација“ да се формира Автономна Македонија во нејзините географски и етнички граници, а одругата страна бил Извршниот комитет на Сојузот на македонските емигрантски организации и групацијата околу Тодор Александров, тие побарале автономија на Македоднија, а ако не може, тогаш таа цела да се присоедини кон Бугарија.

Од 1913 година, сите последователни грчки влади спроведувале денационализаторска политика на територијата на Македонија окупирана од Грција за да искоренат сè што е македонско, вклучувајќи имиња на македонските села, градови, реки и езера. На пример, малата рекичка која се појавила на мапите пред 1913 година како Црна Река на планината Олимп, а која се влива во Егејското Море, била преименувана во Мавронери (црна вода) на грчките карти од страна на грчките картографи по 1913 година. Кутлеш бил преименувана во Вергина, а Кукуш станал Килкис. Со текот на годините, ова било правено за секој топоним и хидроними што постоеле. Македонските семејства, исто така, биле принудени да се откажат од своите родени презимиња и да ги користат само новите имиња што „звучат грчки“. За време на диктатурата на Метаксас, Македонците биле изложувани на брутално угнетување. На луѓето не им било дозволено да зборуваат на јазикот што единствено го знаеле, им биле пишувани високи парични казни доколку говорат на мајчинот јазик. Македонскиот јазик бил забранет и прогласен за нелегален и покрај фактот дека во 1924 година, под надзор на Лигата на народите, Грција го признала неговото постоење како посебен јазик кога го објавила „Абецедарот“, буквар на македонски јазик, за потребите на македонски деца. Периодот меѓу двете светски војни исто така бил исполнет со постојани напори да се смени ситуацијата во Македонија и да се најде начин да се поништи нејзината поделба. Во 1925 година, ВМРО (Обединета) била формирана во Виена под раководство на Димитар Влахов, Павел Шатев, Георги Занков, Ризо Ризов, Владимир Поп Тимов и Христо Јанков. Нивната цел била да се ослободи Македонија во нејзините географски и економски граници и да се создаде самостојна политичка единица што ќе стане рамноправна членка во идната балканска федерација. Во 1935 година, едно македонско национално движење било основано во српскиот окупиран дел на Македонија, а во 1938 година првата збирка песни од Венко Марковски, насловена „Оган“, била објавен на македонски јазик. Во 1939 година, збирка песни од страна на првиот современ македонски поет, Кочо Рацин, со наслов „Бели мугри“, била објавена на македонскиот јазик. Во 1940 година, демократската група Македонци предложиле политичка програма за национално и социјално ослободување на Македонија.

На самиот почеток на Втората светска војна, Вардарска Македонија се наоѓала во рамките на Кралството Југославија. Со Априлската војна била опфатена и територијата на овој дел од Македонија. Германската армија во Вардарска Македонија навлегла од територијата на Царството Бугарија, додека пак силите на Кралството Италија биле насочени кон западниот дел од Вардарска Македонија. До 10 април целата територија на Вардарска Македонија била окупирана од силите на Оската, а по капитулацијата на Кралството Југославија била извршена поделба на овој дел од Македонија. Во деновите помеѓу 20 и 29 април 1941 година во Виена се воделе преговори меѓу грофот Ќано, министер за надворешни работи на Кралството Италија, и Фон Рибентроп, министар за надворешни работи на Нацистичка Германија, за поделба на Кралството Југославија. На овие средби била договорена и демеракационата линија помеѓу Кралството Италија и Царството Бугарија во Македонија. Западниот дел бил окупиран од Италија, во оваа територија се нашле градовите Тетово, Гостивар, Кичево, Дебар и Струга. Бугарија ги окупирала централниот и источниот дел од Вардарска Македонија.

Во почетниот период на окупацијата бил формиран Бугарскиот централен акционен комитет со седиште во Скопје кој имал за цел со својата дејност да создаде впечаток кај Македонците за наводното ослободување на Македонија и нејзиниот бугарски карактер. По окупацијата на Вардарска Македонија, новите бугарски власти започнале процес на асимилација и денационализација на македонскиот народ преку воспитни-образовниот процес, разни фашистички и националистички организации и здруженија, преку црквата и слично. Бугарските власти честопати организирале одбележувања на значајни настани и случувања од историјата на македонскиот народ за да ги докажат, согласно нивните погледи, бугарските историски корени на Македонија и Македонците. Во оваа дејнсот се вклучил и бугарскиот цар Борис ІІІ кој посетил повеќе градови во овој дел на Македонија. Меѓутоа бугарсклите власти се нашле пред изградената македонска национална свест и се повеќе се потпирале врз воените и полициските сили, а направиле обиди и за создавање на контрачети за да се предизвика граѓанска војна меѓу Македонците и на тој начин да се попречи народноослободителна борба на македонскиот народ.

Западниот дел на Вардарска Македонија со градовите Тетово, Гостивар, Кичево, Дебар и Струга биле окупирани од италијанската војска. Покрај италијанската власт во овој дел на Македонија биле затапени и органите на Албанската држава која била под протекторат на Кралството Италија. Албанските власти имале ингеренции во администрацијата, финансиите, обаразованите црквата и некои други сегменти. Новите албански, односно италијански власти, започнале со асимилација и денационализација на македонскиот народ. Во воспитно-образовниот процес билке наметнати изучувањето на албанскиот јазик, албанска историја и албанска географија. На македонците им биле смениети презимињата и тие завршувале со наставката и, како кај албанските презимиња. Македонците - христијани биле принудени во некој од случувањата да носта кечиња, албански етнички белег. Македонските православни христијани од овој дел на Македонијиа биле под јуриздикција на Албанската православна црква.

Двојната окупација на Вардарска Македонија ја отежнале положбата на македонскиот народ меѓуто уште во првите месеци на окупацијата раснело незадоволството сред македонските средини кое се претворило во воружен отпор. Меѓутоа народноослободителната борба во овој дел започнала подоцна поради поради повеќе причини. Од една страна двојната окупација ја отежнувала кординацијата и организирањето на борбата, а од друга страна Комунистичката партија на Југославија, водечката сила во антифашистичката војна, немала содадено ЦК на КП на Македонија туку само Покраински комитет на КПЈ за Македонија, а тоа делувало демотивирачки врз македонските партиски раководители. По првиот период на народноослободителната борба во овој дел на Македонија силен дестимулативен фактор за неомасовување на борбата бил нејсаниот став на КПЈ во однос на македонското национално прашање и барањето на Македонците за создавање на македонска држава. Востанието во вардарскит дел на Македонија задоцнило и поради состојбата во Покранскиот комитет на КПЈ за Македонија. Раководителите на ова тело воделе судири помеѓу себе за повеќе прашања: почетокот на востанието, решавање на македонското прашање и со која комунистичка партија од Балканот да се поврзе македонската партиска организација од овој дел на Македонија.

Пред почетокот на Априлската војна на чело на Покранскиот комитет се наоѓал Методија Шаторов - Шарло. Тој ги застапувал ставовите за национално ослободување и обединување на македонскиот народ и за иселување на Србите, кои биле доселени во Македонија по Првата светска војна и биле носители на големосрпската политика . Имајќи ја предвид општата состојба и особено ситуацијата во цела
Македонија, Методи Шаторов, како секректар на ПК, се обидел вардарскиот
дел на Македонија да го претвори во пиемонт за обединување
и за создавање самостојна македонска држава. Со оглед на тоа дека ре-
чиси сите балкански комунистички партии во поглед на македонското
национално прашање изразувале големодржавни интереси, тој најголема
доверба имал во Коминтерната и во нејзиниот генерален секретар
Георги Димитров. Поради тоа, следејќи ги директивите на Коминтерната
и од телеграмата на Георги Димитров до Тито, во почетокот на мај

со Бугарската работничка партија (БРП) која, исто така, строго
ги почитувала одлуките на Коминтерната. Притоа, името на ПК на
КПЈ во Македонија било променето во „Покраински комитет на Работничката партија на Македонија“. Сета оваа активност била доволна причина Шарло да биде отстранет од раководната позиција на ПК на КПЈ за Македонија, зад оваа одлука застанала Коминтерната, која сметала дека комунистичката партиска организција во Вардарска Македонија треба да остане рамките на КПЈ.

Новото партиско раководтсво на чело со Лазар Колишевски, потпомогнато од инструктори на КПЈ започнале со забрзани подготовки за започнување на востание во овој дел на Македонија. Биле формирани Скопскиот, Прилепскиот и Кумановскиот партизански одред кои со своите акции во октомври 1941 година го означиле почетокот на востанието во Вардарска Македонија. Меѓутоа по овие акции кмон крајот на 1941 година била донесена одлука за распушање на Покраинскиот воен штаб и партизанските одреди. Состојбата кон крајот на 1941 и почетокот на 1942 година во Вардарска Македонија била критична и поради фактот што КПЈ и КПБ воделе борба за превласт во македонската партиска организција на овој дел на Македонија.

Во 1942 година биле формирани девет партизански одреди кои водлеле повеќе борби со окупаторските сили. За омасовување на народносолободителната борба придонела и новата политика на КПЈ кон македонското национално прашање. Во однос на оваа нова политика влијаел инструкторот Добривое Радосавлјевиќ, кој ја согледал реланата состојба на теренот и барањата на Македонците. Меѓутоа во тој период и покрај обидот за разбирање на барањето за создавање на макеоднската држава, раководителите на Југословенскиот фронт ја избегнувале рамката за решавање на макеоднското прашање во рамките на Југославија.

Во текот на 1944 година се случиле последните воружени судири што преставувале вовед во завршните операци за ослободување на овој дел од Македонија. Во однос на изградување на македонската држава биле забрзани подговките за одржување на АСНОМ. На првото заседание на АСНОМ било озаконето формирањето на Македонија какко држава со федерален статус во рамките на Југославија. На маргините на антифашистичкото собрание повторно дошло до судир помеѓу двете групи во македонското раководство по однос на развојот на македонската држава во повоениот приод. Пројугословенската струја била предводена од Лазар Колишевски, а другата од Методија Андонов - Ченто.

По воениот напад врз Кралството Југославија од страна на германските сили од територијата на Бугарија, најголемиот дел од бугарските политички силе биле прогермански настроени, а единствена политичка сила која во Бугарија повикала на антифашистичка борба била Комунистичката партија на Бугарија. Оваа политичка партија во Пиринска Македонија создала Обласен комитет и своја организациска мрежа која била составена од Македонци. Во 1941 година Централниот комитет на БКП не се мешал во внатрешните работи на Обласниот комитет за Пиринска Македонија кој имал автономен статус во рамките на БКП и бил еден од најдобро организираните на целата територија на бугарската држава. Оваа состојба како и револуционерните традиции на Македонците во овој дел биле силен импулс за постигнување на голема масовност и организираност на народноослободителната борба во 1941 година. Додека раководителите на БКП во останатите делеови на Бугарија воделе дискусии со какви методи за води антифашистичката борба, Иван Козарев на 27 јули 1941 година во селото Добриништа во Пиринска Македонија дошол во судир со бугарската полиција.

Во 1941 година народноослободителната борба во Пиринска Македонија била раководена од Никола Парапунов, Станке Лисичков, Арсо Пандурски, Никола Калапчиев, Гроздан Николов, Стојче Лисјински и други. Во текот на народноослободителната борба на Македонците во овој дел со своите организациски способности се истакнал Парапунов, подоцна застанал на чело на Обласниот комитет на БКП за Пиринска Македонија. Македонските раководители презеле повеќе мерки за развој на борбата, направиле обид за поврзување со народноослободителното движење во Вардарска Македонија, односно во источниот дел, а била и спроведена акција за собирање на оружје по линијата Метаксас во егејскиот дел на Македонија. По овие активности биле создадени партизански групи во Разлошко.

Во 1942 година народноослободителното движење во Пиринска Македонија се соочило со провали, апсења и убиства на неколку македонски раководители, како и со обиди на БКП да го попречи развојот на воружената борба во Пиринска Македонија барајќи од макеоднските раководители да применуваат политика на исчекување на настаните. Меѓутоа Никола Парапунов во коресподенцијата со раководителите на БРП јасно истакнал дека Македонците се за отворена воружена борба со цел ослободување на Македонија. За да ги зацврсти своите позиции во Пиринска Македонија, БКП побарала од макеоднските раководители да дозволат создавање на Отечетсвени комитети во овој дел на Македонија, но оваа идеја не заживеала.

Во почетокот на 1943 година бугарските воено-полициски сили започнале офанзива за уништување на партизанските сили во Пиринска Македонија. Владата во Софија направила обид за предизвикување на братоубиствена борба помеѓу Македонците во овој дел, преку создавање на контрачети од дејци на поранешната ВМРО. Меѓутоа обидот бил неуспешен и отука бугарските власти се обиделе да ги придобијат Македонците преку нудење на парични награди за секој заробен или убиен македонски партизан. Во пролета и летото 1943 година народноослободителната борба во Пиринска Македонија достигнала кулминација со создавање на повеќе партизански одреди и чети во Разлошко и Горноџумајско. На 1 мај 1943 година бил формиран паризанскиот одред Јане Сандански и кој подоцна прераснал во бригада. Зголемувањето на партизанските сили овозможиле преземање на покрупни акции, таков е нападот врз логорот кај селото Брежани кога биле ослободени повеќе политички затвореници.

Во почетокот на 1944 година со убиството Никола Парапунов било силно погодено народноослободителната борба во Пиринска Македонија, меѓутоа единството кое постоело помеѓу македонските раководители бил успешно надминат овој критичен момент. Партизански одреди биле создадени биле формирани во сите делови на Пиринска Македонија - Разлошко, Неврокопско, Мелничко, Свети Врачко и Горноџумајско. Биле преземени мерки за поврзување и кординација со народноослободителното движење во Егејска Македонија. Првото заседание на АСНОМ и создавањето на Вардарска Македонија како федерална држава во рамките Југославија претставувале потик за засилување на воружената борба во Пиринска Македонија. Се појавил надеж дека и овој дел на Македонија ќе се присоедини кон новата македонска држава. Отука непосредно пред доаѓањето на власт на Отечествениот фронт во Софија, речиси сета територија на Пиринска Македонија била ослободена од макеоднските партизански одреди, а по државниот преврат тие влегле во сите поголеми градови во овој дел на Македонија. Македонците се надевале дека со учеството во антифашистичката борба ќе ја добијат својата слобода.

Пред почетокот на Втората светска војна, Егејска Македонија се наоѓала во рамките на Кралството Грција. Народноослободителната борба во Егејска Македонија можела да се подели на три етапи: првата, од почетокот на Втората светска војна од 1939 до 8 ноември 1940 година, кога италијанските сили, користејќи ја својата надмоќ, на некои сектори успеал да ја истисне грчката војска, втората, од 8 ноември 1940 до 6 април 1941, кога зајакнатите грчки единици ги нападнале италијанските, ги протерале од грчката територија и зазеле градови во Албанија (Корча, Москополе, Подградец), и третата, по 6 април 1941 година. На 6 април, германските сили ги нападнале Југославија и Грција, и во двете држави отпорот бил брзо совладан.

Eгејскиот дел на Македонија бил подделен на три окупациони зони, кои им припаднале на три држави: Бугарија, Италија и Германија.
Најголемиот дел, односно централната и западната област од егејскиот дел на Македонија, каде што мнозинско население било македонското, останал под управа на квислиншкиот генерал Георгиос Чолакоглу. Неговата квислиншка власт особено го имала под внимание македонскиот народ, создала вооружена жандармерија, вршела терор и соработувала со германските власти во борбата против движењето. Недоволно јасните разграничувања на окупационите сили во овој дел од Македонија создавале пермантни тензии и претензии на едните спрема другите. Бугарија имала претензии на цела Македонија, но Хитлер, сепак, покажувал наклонетост кон Грците, со намера да ги придобие за да ја прифатат квислиншката влада на Чолакоглу. Така ги спречувал обидите на Бугарија за проширување на нејзината окупациона зона. Истото се случувало и со Италија, која работела на тоа да ја прошири творбата што ја направила самата, односно Голема Албанија. Од друга страна, пак, тоа предизвикувало реакции кај Грците. Чолакоглу создал апарат за елеминирање на пропагандните настојувања и често манипулирал со наводната „автономија на Македонците“. Италија ги признавала националниот идентитет на Македонците , нивниот јазик и култура и не ги оправдувала бугарските територијални претензии, мотивирани од тоа дека Бугарија се борела за „бугарското“ население во Грција.

Меѓу двете светски војни, Македонците во овој дел се обиделе повеќепати да создадат свои организации преку кои сакале да ги истакнат своите барања за решавање на македонското прашање. Овие македонски организации во неколку нврати биле потпомогнати од Комунистичката партија на Грција, меѓутоа таа немала јасен став за решавање за македонското прашање и нејзините погледи честопати се менувале, во 1924 година КПГ го признавала правото за единствена и целовита Македонија, но од 1936 година таа се залагала за доделување на политички права на сите малцинства во Грција, вклучително и на Македонците, кои од страна на КПГ биле признавани како Славомакедонски народ. Македонците биле незадоволни од променливата политика на КПГ но таа била единствен можен сојузник во антифашистичката борба и отука Македонците го прифатиле нејзиниот повик за борба против тројната окупација на Егејска Македонија и Грција.

Во 1941 година во Егејска Македонија се појавиле првите форми на отпор. Во планинските делови се формирале првите илегални групи од кои подоцна настанале првите партизански одреди во Леринско, Кајмакчалан, Пајак Планина, Костурско и во други делови на Егејска Македонија. Дополнителен импулс за засилување на народноослободителната борба во Егејска Македонија бил и теророт кои го спроведувале разните фашистички и националистички грчки организиации врз македонското население. Меѓутоа поради недостатокот од една јасна македонска платформа на КПГ и ЕЛАС, настанал вакум кои бил искористен од бугарската пропаганда. Разни бугарски дејци и поранешни членови на ВМРО успеале дел од Македонците да придобијат, со помош на паролата за Независна Македонија, и од нив да создадат контрачети. ЕЛАС жестоко се пресметувала со македонските контрачетнички села со што уште повеќе се зголемило незадоволството меѓу македонското население.

Силен исчекор во народноослободителната борба на Македонците во овој дел е направен во 1943 година кога ЕЛАС и КПГ дозволиле создавање на самостојни македонски воени и политички организации со свој споствен македонски кадар. Создавањето на овие организации создале услови за омасовување на народноослободителната борба во Егејска Македонија, а најголемиот дел од македонските контрачетнички села без борба преминале во редовите на македонските партизански сили. Македонската антифашистичка организација и Славјаномакедонскиот народноослободителен фронт ги изразувале барањата на Македонците од овој дел за создавање на македонска самостојна држава. Меѓутоа КПГ и ЕЛАС започнале преговори со грчката емигранска влада за создавање на единствен грчки антифашистички фронт, а едно од главните барања на грчките десничарки организации и партии било затварањето на македонското национално прашање. Отука ЕЛАС и КПГ издале наредба за растурање на СНОФ и македонските партизански одреди. Македонските воени и политички водачи не се согласиле со оваа политика и одбиле да ги растурат своите единици и одлучиле да премината на територијата на Вардарска Македонија. Македонските партизански одреди од Егејска Македонија во Битола ја формирале Првата егејска бригада и учествувале во завршните операции за ослободување на Вардарска Македонија.

По завршувањето на Втората светска војна политичко-општествената состојба воо Грција била сложена поради недоразбирањата во грчката колициска влада и вмешувањето на западните сили во внатрешните грчки работи. По повлекувањето на германсата армија, ЕЛАС дозволила англиските сили да се распоредат во Атина, главниот град на Грција. Во есента 1944 година десните политички партии во владата на Гергиос Папандреу ги принудиле министрите од ЕАМ да поднесат оставки. Набргу потоа главната англиска команда побарала од ЕЛАС да се разоружна, но таквиот предлог бил одбиен од Комунистичката партија на Грција и се разврзал судир кои траел еден месец. Судирот завршил со пораз на ЕЛАС и бил склучен договор во атинското предградие Варкиза во февруари 1945 година. Според овој договор ЕЛАС требало да се разоружа и да ги растури своите сили. Меѓутоа постигнатиот договор не ја смирил состојбата туку преставувал вовед во Граѓанската војна во Грција.

Грчката влада на чело со генералот Николаос Пластирас започнала со прогон и апсења на сите демократски дејци во Грција, а особено на удар се нашле членовите и симпатизиерите на КПГ. Сосотојбата во Егејска Македонија била уште по сложена. Во овој дел на Македонија, грчките владини сили, потпомогнати од англиските воружено формации, извршиле палења, убиства и силувања низ макеоднските села. Таквата состојба ги принудила Македонсците да започнат со организирање на борба против грчките владини и англиски сили. Во 1945 година била создадена македонската организација Народно ослободителен фронт (НОФ) кој во текот на целата Граѓанската војна во Грција била гравен преставник на Македонците и нивните барања за решавање на македонското прашање.

Во 1946 година десничарската влада ги фалсификувала изборите и потоа преку плебисцит издејствувала враќање на грчкиот крал и возбновување на монархијата во Грција. Овие случување ја потикнале Комунистичката партија на Грција да ја создаде Демократската армија на Грција (ДАГ) и да започне отворена воружена војна против владата во Атина. Набргу потоа доаѓа до преговори помеѓу ДАГ и НОФ од кој произлегол договорот за организациско потчинување на македонските партизански сили под командата на ДАГ и КПГ.

Во текот на 1947 година ДАГ и македонските сили создале голема слободна територија помеѓу планините Вичо и Грамос, Џена, Пајак планина, Кајмакчалан, Каракамен како и во источниот дел на Егејска Македонија. Успешното дејствување на левичарските и македонските сили, ја принудиле десничарската влада да издаде наредба за стационирање на големи владини сили во сите градски центри како и присилно иселување на селското население и нивно смествување по градовите. Целта на оваа мерка е да се ослаби ДАГ која што се снабдувала со борци и храна претежно од селската средина. Во 1947 година била клучна за исходот на граѓанската војна. Соединетите Американски Држави активно се вклучиле во случувањата во Грција, тие согласно т.н Труманова доктрина за спас на капитализмот во Грција дале финансиска и воена помош за грчката влада, а грчките владини сили започнале офанзива. Од друга страна пак главниот секретар на КПГ, Никос Захаријадис направил погрешна проценка дек во 1948 година ДАГ ќе брои 65 000 борци и дека цела Егејска Македонија ќе биде ослободена. Тој влијаел да се напушти герилскиот начин на војување и да се преземе фронтовско војување со владините сили. Кон крајот на 1947 година на слободната територија во егејскиот дел на Македонија се формирала Привремена демократска влада на Грција  на чело со Маркос Вафијадис, во оваа влада подоцна имало еден Македонец кој ја извршувал должноста министер.

Во 1948 година двете завојувани страни започнале со подготовски за завршување на војната.Грчките владини сили броеле 300 000 војници и биле потпомогнати од 60 000 воружени цивили, ДАГ располагала со 45 000 борци кои биле воружено со лесно пешадиско оружје и биле обучени за герилско војување. ДАГ под влијание на комунистичкото раководство, превенствно на Захаријадис, ја напушта герилската тактика и прифаќа дирекетен судир со владините сили, порадин таквата тактика се случиле неколку битки во кои се покажала надмоќноста на грчката владина арамија, ДАГ и македонските сили се нашле во тешка положба. Во текот на тешките борби била донесена Резолуцијата на Информбирото за состојбите во КПЈ и Југославија, која што негативно влијаела врз левичарските воени и политички сили во Грција. Захаријадис го искористил овој документ и ги обвинил југословенските раководители дека тие се виновни тешката положба на левичарските сили во Грција, поради овој настап на Захаријадис левите сили во Грција ја изгубиле помошта и поддршката од Југославија. Захаријадис набргу потоа направил уште една клучна грешка, го отстранил Маркос Вафијадис од сите раководни позиции, а ДАГ останала без еден од своите најдобри воени раководители.

Во 1949 година Демократската армија на Грција под своја контрола ги имала само планинските рени во западните и југозападните делови во Егејска Македонија. Наоѓајќи се во тешка положба, под влијани на Захараијадис, КПГ се обидела под паролата Обединета Македонија да придобие што поголем број на Македонци во редовите на ДАГ. Меѓутоа левичарското движење се наоѓало пред катастрофален пораз. Кон крајот на граѓанската војна доаѓа до битките кај Вичо и Грамос во кои ДАГ била поразена, а левичарските раководители и остатоците од нејзините сили биле принудени да се повлечат на територијата на Албанија со што завршила Грчката граѓанска војна.

Во текот на оваа војна загинале 51 000 членови на ДАГ, од нив 21 000 души биле Македонци. Во периодот помеѓу 1945 - 1949 година грчките владини сили стрелале околу 6 000 Македонци и Грци, а околу 40 000 грчки граѓани, меѓу кои и голем број на Макеоднци, биле интернирани на грчките острови. Околу 90 000 Македонци и Грци биле принудени да емигрираат поради владината репресивна политика. Околу 50 000 Македонци емиграрале во Југославија, а околу 20 000 Македонци се населиле во Советскиот сојуз и источноевропските комунистички држави.

Периодот по Третото заседание на АСНОМ во 1945, па сè до осамостојувањето на Република Македонија во 1991 година, претставува единствен и во основа неделив, но во историско-периодизациска смисла во него може да се издвојат неколку покарактеристични етапи . Со првото заседание на АСНОМ била формирана државата на македонскиот народ, меѓутоа само на еден дел од етно-географската територија на Македонија, односно на територијата на Вардарска Македонија. Голем дел од македонските национални дејци, членови на АСНОМ и истакнати борци за македонската кауза, создавањето на македонската држава во рамките на југословенската федерација ја перцепирале како етапа во процесот на обединување на македонскиот народ и Македонија.

Но со формирањето на првата Народна влада на чело со Лазар Колишевски започнал период на партиското владеење и силна пројугословенска настроеност. Групација околу Колишевски сите барања за поголема самостојност на Македонија во однос на Белград ги жигосувале како непријателски и започнала пресметка со внатрепартиската групацијата која била именувана како автонмистичка и сепаратистичка. Во оваа група биле: Димитар Влахов, неговиот син Густав Влахов, Михајло Апостолски, Лазар Соколов, Методија Андонов - Ченто, Венко Марковски, Емануел Чучков, Павел Шатев, Киро Глигоров, Крсте Гермов - Шакир војвода, Петре Пирузе - Мајски.

Првата деценија на т.н народна власт била исполнета со брутаност врз обвинетите во текот на истражната постпака или во затворите, репресија, неосновани казни и создавање на цел сиситем на доушници. Власта презела мерки за пресметување со народните непријатели, класните непријатели и идеолошките неситомисленици. Постоела силна пројугословенска група во Комунистичката партија на Македонија која целосно се согласувала со политиката на Јосип Броз - Тито, Александар Ранковиќ и Светозар Вукмановиќ – Темпо. Во оваа група биле: Видое Смилевски - Бато, Страхил Гигов, Цветко Узуновски и други, на чело со Лазар Колишевски. Кариерата на овој македонски политичар започнала во 1945 година како прв македонски премиер, а му завршила кон крајот на 80 - те години на 20 век. Во текот на речиси 40 години целокупната власт во Македонија, дирекно или формално се наоѓала во негови раце. Славко Милосавлевски и Крсте Црвенковски периодот на владеењето на Колишевски го опишале со следниве зборови:

Во февруари 1945 година бил формирана институцијата Јавен обвинител, а во август 1945 година бил донсен Законот за уредување на народните судови. КПМ имала целосна контрола над милицијата и Одделението за заштита на народот (ОЗН). Ова одделение било посебно користено од страна на КПМ за пресметка со своите неситомисленици и политички преставници. Политичките права и слободи на граѓаните биле ограничени со Законот за кривични дела против народот и државата, Законот за видовите на казни и Законот за печатот. Комунистичката партија на Македонија, односно КПЈ, станала единстевн арбитер во општествотото. Бил воспоставен крвичен сиситем во кои доушништвото имало голема улога, а секое јавно истапување било следено од Управата за државана безбедност.

Пројугослвенската група околу Лазар Колишевски без судски или монтирани процеси се пресметала со т.н автомомисти и сепаратисти, но и со сите останат кои не ја приваќале линијата на Партијата. Македонските дејци кои се залагале за поголема политичка и економска самостојност на Македонија во однос на федерацијата биле жигосани како идеолошки непријатели на КПЈ и ФНРЈ. Најголемиот пример за оваа жестока пресметка е судскиот процес против Методија Андонов - Ченто, на Петре Пирузе му била оземена партизанската споменица, Соколов и Хаџи Панзов и други биле ставени под сенка, а Димитар Влахов бил отстранет.

Во периодот по создавањето на македонската држава се појавиле погледи во однос на македонското прашање кои не биле на линијата на КПМ, односно се поставило прашањето за Обединета Македонија. Започнал национален процес во кој македонските ученици и студенти го истакнале своето незадоволство од решавањето на македонското прашање, а се појавиле и оделни илегални групи кои се повикале на илинденската традиција и ВМРО, види: Демократски Фронт на Македонија „Илинден 1903“, ВМРО на Тренчев - Терзиев, ВМРО-СДРМА и ВМРО - ПРАВДА. За овој период сведоштво оставил и Блаже Ристовски кои истакнал:

Во овој период дејствувале остатоци на балистите како и разни албански националстички организации кои се залагале оставарување на идејата за Голема Албанија, односно за отцепување на западниот дел од НРМ. Овие структури дествувале сред албанското малцинсво но структурите на државната безбедност се пресметале со нив. Во 1948 година започнал периодот на Информбирото, види Информбирото и Македонија, а во 1949 година започнала колективизацијата на селото, преплетувњето на овие процеси го означуваат најсталинистичкиот период во историјата на македонскиот народ и неговата современа држава. Истовремено се започнало со идеолошки чистки исполнети со засилена репресија во тогашните затвори и логори, радикализација на аграрната политика, политичко самоволие, непочитување на правото и слично. На Голи Оток биле испратени 883 Македонци , а меѓу нив се нашле: Панко Брашнаров, Петре Пирузе, Павел Шатев, Богоја Фотев и др.

Во првата половина на 50 - те години на 20 век, и покрај партиската хегемонија во сите сегменти во општеството, се појавила нова генерација на уметници, научници и културни дејци кои не сакале да се ограничуваат во рамките на т.н социјалистички реализам. Крсте Црвенковски, тогашен висок функционер на Комунистичката партија на Македонија се залагал за слобода во творештвото, истакнувајќи дека: социјализмот е таков систем што треба да му овозможи секому до крај да ги манифестира своите способности . Кон крајот на 50 - те години се почуствувал нов бран на македонски национални чуства сред македонската интелигенција. Оваа генерација негодувала на надворешната политика на СФРЈ, зошто се барале национални права за Македонците во пиринскиот дел, но не и за Македонците во егејскиот дел, зошто нема програма за обединување на Македонија.

Во јули 1963 година, Лазар Колишевски бил отстранет од кормилото на КПМ и бил заменет со Крсте Црвенковски. Доаѓа до генерациска смена сред Партијата, во нејзиното раководство се нашле помлади кадри кои се залагале за демократизација на целиот систем и слобода во творешвото. На една од седниците на Централниот комитет на СКМ, односно на КПМ, под раководство на Црвенковкси се дискутирало за две особено важни прашања, борба против бирократизмот и отстварување на поголема национална рамноправност. Тито веќе дал благослов за изработка на нов устав и изразил подготовеност за нов облик на демократија, но и со новиот устав и понатаму цела моќ во државата се наоѓала во Белград, односно во рацете на Јосип Броз - Тито. Таквата политика создала услови, покрај бранот на студенски протести во светот, во 1968 година да дојде до силно раздвижување на студентите во Југославија. Македонските студенти не настапиле силно како белградската младина, но Македонија била погодена од силен бран на националистички чуства во Тетово и Гостивар во декември 1968 година.

На денот на албанското знаме во покраината Косово и Метохија се случиле масовни демостранци на кои се побарало Косово да добие стстус на Република. Набргу немирите, на 22 и 23 декември се пренеле во Тетово и Гостивар. Еден дел од албанските претставници изразиле јасни сепартаистички тенденции, односно отцепување на делови од западна Македонија и нивно припојување кон Албанија.

Со доаѓањето на Крсте Црвенковски на чело на КПМ се содала една група околу него која се залагала за реформи на системот и улогата на Партијата. Оваа интелектуална група направила неколку такви обиди во почетокот на 70 - те години на 20 век, но целиот тој процес завршил со т.н пресметка со либералите. Најпрво биле отстранети т.н либерали во Србија, а веднаш потоа се започнало со подготовки за нивно отстранување во Македонија. Во јануари 1973 година било одржано проширена седница на претседателството и на Извршниот комитет на ЦК на СКМ, односно КПМ. На седницата биле наведени имињата на сите лица кои требало да бидат нападнати и да бидат отстранети од политичкиот живот . Како либерали во Македонија биле жигосани: Ќамуран Тахир, Томислав Чокревски, Милан Недков, Димитар Мирчев, Славко Милосавлевски, Љупчо Арнаудосвки и др. Како главен претставник на либерализмот во Македонија бил нападнат Крсте Црвенковски. Тој на XXXVI седница на ЦК на КПМ бил политички дисквалификуван, а самата седница била оценета како пресвртница во пресметката со либерализмот и национализмот во Македонија . По отстранувањето на Црвенковски, на политичката сцена во Македонија повторно се вратил Лазар Колишевски.

Во средината на 70 те години силна активност сред македонската емиграција развил Драган Богдановски. Тој за првпат ќе биде оквалификуван како противник на Југославија по состанокот со Владо Дапчевиќ, еден од творците на Новата комунистичка партија на Југославија, формирана со поддршка од тогашниот СССР. Донесена е одлука за доведување на Драган Богдановски во Југославија и негово судење. Како раководител на ДООМ во 1977 г. Богдановски е киднапиран во Париз и доведен во Југославија. Него го киднапираат припадници на СДБ, во станот на друг член на ДООМ, и со дипломатско возило е пренесен во Љубљана, а подоцна и во Скопје. Со врзани очи бива одведен во полициски објект во близина на Македонски Брод каде што е под истрага 18 месеци. Судскиот процес против него е организиран зад затворени врати, на кој процес е осуден на 13 години затвор, од кои издржува 11 години во затворот Идризово.

Кон крајот на седумдесеттите години СФРЈ западна во најсложената политичка и економска криза. Во почетокот на мај 1980 година, по смрта на Тито, иако било воведено колективно Претседателство во државата и во СКЈ, меѓутоа тие органи не можеа да се снајдат и успешно да ја водат државата која остана без дотогашниот неприкосновен авторитет. Титовото име уште десетина години беше употребувано како синоним на иднината и како обединувачко лого на државата, но се појасно стануваше дека нејзе и претстои распаѓање. Летото 1980 година економската нестабилност кулминираше со најголемата инфлација во повоена Југославија, од 45%. Опаѓаше животниот стандард, се зголемуваш е незадоволството и порасна националната нетрпеливост.

По долги недоразбирања, натегања и дискусии која република да предложи претседател на Југословенската влада, во почетокот на 1989 година за претседател на Владата беше избран Анте Марковиќ, по националност Хрват. Треба да се констатира дека Марковиќ со неколку владини либерални и реформски потези до извесен степен ја врати довербата кај народот. Неговата политика добила голема поддршка во Македонија. Сепак, Словенија и Хрватска  кои подолго време се подготвуваа за осамостојување, незадоволни од тоа што воопшто и се случи изборот на премиер, му ја откажаа довербата и одбија да ги уплатуваат обврските кон федерацијата. Србија, пак, како одговор на тоа, изврши упад во платниот промет, присвојувајќи голема сума средства од федерацијата. Барањето за поголем воен буџет од страна на ЈНА, која веројатно имаше тајни планови воено да интервенира, не го одобри Анте Марковиќ и тоа го посочи како причина за да се повлече од премиерската функција. Конкретниот чин за распадот на СФРЈ беше референдумот на СР Словенија од 23 декември 1990 година, кога 88,5% гласаа за истапување на оваа република од федерацијата, а чинот на осамостојувањето беше проследен и со неколкудневна војна по која Словенија, поддржана однадвор, немаше никакви шанси да остане во федерацијата.

Македонскиот народ, непосредно по завршувањето на војната, беше опседнат со проблемот на неговото обединување. Ова дотолку повеќе и поради трагичните настани за време на Граѓанската војна во Грција. На тоа го упатуваа и многубројните повици за време на војната кон неговото обединување. Тоа прашање стана особено актуелно во пиринскиот дел од Македонија.

По освојувавњето на власт од страна на Отечествениот фронт во Бугарија, се појавила надеж дека е можно или дека е блиску и обединувањето на македонскиот народ од трите дела на Македонија. На многу голем одглас и прифаќање во Бугарија наидоа достигнувањата во конституирањето на Македонија како држава во југословенската федерација, без оглед на степенот на нејзината самостојност. Македонската емиграција, а и некои официјални органи на Бугарија, повикуваа да се примени истиот
модел на македонската државност што беше остварен во Југославија, односно во вардарскиот дел од Македонија.

Бугарија и се приближи на Југославија, меѓу другото, и поради претстојните мировни преговори во Париз, 1946 година, т.е. нејзиното ослободување од воени репарации па, иако формално, сепак прифати некои југословенски барања за решавање на македонското национално прашање. Но, на Париската мировна конференција македонското прашање не било поставено како југословенско барање за негово решавање, туку било одбегнато меѓу другото и поради грчкото противење. Тоа било неформално поставено во контекстот на територијалните претензии на Грција спрема Југославија, односно Македонија.

Сепак, по потпишувањето на Париските мировни договори во 1947 година, како и на билатералните спогодби меѓу ФНР Југославија и НР Бугарија истата година на Блед, дојде до интензивирање на меѓусебната соработка, а во тие рамки и на бугарското признавање на македонската нација, нејзината култура и историја. Во рамките на познатата „културна автономија“ во пиринскиот дел од Македонија беа отворени македонски училишта и неколку институции од областа на културата. Се интензивираа и преговорите за создавање федерација меѓу двете земји, со вклучување на Македонија, како можност за трајно решавање на македонското прашање, како што бараа македонските програмски документи – обединување на македонскиот народ.

Централниот комитет на БРП(к) уште на Десеттиот пленум од 9 август 1946 година донел посебна резолуција по која се создала поволна клима за Македонците. Подоцна, на Третата обласна конференција на БРП(к) во Горна Џумаја (денешен Благоевград), меѓу другото, било побарано да се работи на широк културен план преку заемни посети и културна размена за зближување на Македонците од двата дела на Македонија и изучување на македонската историја во пиринскиот крај. Истовремено било побарано отворање македонска книжарница и областен државен театар во Горна Џумаја. Книжарницата била отворена на 1 мај 1947 година, а на 7 ноември истата година и театарот. Првата претстава била „Печалбари“ од Антон Панов, во која учествувале и глумците Петре Прличко и Тодорче Николовски. Од Македонија во театарот во Горна Џумаја биле испратени артистите Илија Милчин, Крум Стојанов и Вера Вучкова. За Пиринска Македонија есента заминале и стотина учители, кои во повеќе села и градови ги изучувале децата на македонски литературен јазик. Тогаш 43 години по загинувањето, од Софија во Скопје беа пренесени моштите на Гоце Делчев, со што беше исполнета желбата на неговите соборци тие да бидат погребани во слободна Македонија. Сместени во саркофаг изработен посебно за таа цел, тие тргнаа од Софија кон тогашна Народна Република Македонија на 7 октомври 1946 година и преку Пиринска Македонија, Струмица и Штип стасаа во Скопје на 10 октомври. Нив на претставниците на Македонија им ги предадоа раководители на Илинденската организација. На свеченото испраќање за да се збогуваат од Гоце дошле околу 5 000 Македонци од повеќе места во Бугарија. Посмртните останки во присуство на највисоки македонски раководители беа погребани во црквата „Свети Спас“, а на овој голем чин присуствувале и неговите живи сестри - Тина Андонова, Лика Станишева и Елена Пејнерџиева.

На пописот во 1946 година само во Пиринска Македонија околу 70 отсто од населението се запишало како Македонци. Тогаш во Бугарија како Македонци се декларирале околу 180.000 лица. Уште еднаш во наредниот попис, во 1956 година ќе се потврди ова иста бројка, само нешто зголемена. Според официјални бугарски извори, тогаш ќе бидат пребројани точно 187.789 Македонци. Од 282.015 жители во Пиринска Македонија, 63.7 отсто или 178.862 ќе се запишат како Македонци.

Во 1948 година поради Резолуцијата на Информбирото доаѓа до влошување на односите помеѓу Бугарија и Југославија со што  беше ставен крај на надежите за интегрално решавање на македонското национално прашање, а „културната автономија“ згасна. За Македонците од Пиринска Македонија 1948 година беше една од најстрашните години. Герасим Тодоров од селото Влахи, родното место на Јане Сандански, една година пред тоа формира илегална организација, а штом бугарските комунисти го дознаа тоа доведоа полиција од речиси цела држава и го блокираа целиот регион со триесетина села и градови. Блокадата траеше повеќе од еден месец, а желбата Македонија да ја видат обединета со живот ја платија неколку десетици Македонци.

Четворица Македонци биле ликвидирани без судење, а осуммина обесени откако им биле изречени смртните пресуди. Солун Георгиев, Македонец до фанатизам, бил мачен и испитуван во селското училиште на Влахи, а потоа убиен. Асен Драчев го врзале и го претепале до смрт, како и Ванчо Танчев и Васил Адамов. Петар Донков од селото Оштава, по жестоките тепања во подрумите на МВР на Сандански, умрел во затворот во Благоевград. Димитар Павлов од Мал Врбовник бил убиен со уште неколкумина другари. Се претпоставува дека го ликвидирал агент-провокатор, негов близок роднина. Подоцна неговата ќерка Искра била затворена и повеќе месеци свирепо измачувана во благоевградскиот затвор. По изречувањето на смртните пресуди во затворот во Благоевград биле обесени Илија Чопев, Асен Михајлов од селото Оштава, Јанчо Јанев од Гара Пирин, Андреј Спасов од Влахи, Георги Тополигов од Петрово, Смилен Гаргов од Џигурово. Тогаш биле обесени и двајца офицери на бугарската армија, како и двајцата Македонци, полковникот Стојне Бајчијски и потполковникот Димитар Кузманов, кои тие денови дошле од Софија и се приклучиле на четата на Герасим Тодоров со намера да пребегаат во Грција. Од осудените на смрт само тројца се спасиле од бесилка. На свештениците Иван Џолев од Катуница и Стефан Камбитов од Падеш и на д-р Петар Митов од Гара Пирин смртните пресуди им биле заменети со доживотна робија. Крум Монев од село Оштава, кој поради тоа што бил малолетен го осудиле на 15 години затвор, по излегувањето на слобода подготви посебен албум на сите што настрадале во злокобната 1948 година. Во неа ќе ги забележи имињата и на уште шеесетина Македонци, кои најдобрите години од животот ги минаа по бугарските затвори.

По доаѓањето на Тодор Живков на власт во Бугарија доаѓа постепена промена на политиката кон Македонците. Овој бугарски политичар презел мерки за укинување на „културната автономија“. Самиот Живков истакнува:

Политиката на Живков кон Македонците завршува со целосно негирање на македонската нација. Нигирањето започнало во 1957 година кога бугарската наука започнува со преставување на македонската историја и македонскиот јазик како бугарски. Постојат повеќе примери, еден од нив е Дино Ќосев кој во 1963 година најавил ново разбирање за Гоцевата личност . Отука Ќосев (алиас Д. Клисуров) објавил неколку дела. Во 1967 година ја објавил својата книга за Делчев, а истата таа целосно била внесена како прилог кон писмата на Гоце Делчев, најавени 1967 година, а објавени во 1968 година. Ќосев во својата книга го прикажува Гоце како личност од бугарското национално - ослободително движење, како верен ученик и следбеник на апостолот Васил Левски и поборник за идејата за обединување на бугарската нација. Оваа политика својата конечна форма ја добива на партискиот пленум од 1963 година, според Живков:

 
Таквата политика ги раздвижува Македонците од пиринскиот дел. Тие во средината на 60 - те години започнале борба против денационализацијата и асимилацијата на Македонците во Пиринска Македонија. Биле формирани повеќе организации кои застанале на линијата за заштита на македонската национална самобитност. Во 1963 година бил формиран Сојузот на борците за обединување на Македонија, а веќе следната година била формирана Единствената обединета македонска организација на чело со Христо Пелтеков. На 15 април 1968 година во Петрич била формирана Независната македонска организација Илинден, а истата година во Софија било формирано Движењето за самоосознавање и за признавање на македонската нација „Александар Македонски 1970“. Македонската национална свест во пиринскиот дел со јасни зборови ја претставил Крум Монев:

Падот на комунизмот во Бугарија ги раздижил Македонците во пиринскиот дел. Тие презеле повеќе активности. Во 1989 година во Софија е формирано Независно здружение - Македонска организација Илинден (ВМРО - независна), од која подоцна се разви ТМО ВМРО - независна Илинден; водач: Георги Солунски. Во 1990 година е основан Сојузот на македонските културно-просветни друштва (СМКПД) во Бугарија. Истата година се случиле повеќе настани: мирни демонстрации во Софија на стотина Македонци од Софија и од Пиринска Македонија. Врачена Петиција до Народното собрание на НР Бугарија, во Сандански е формирана Обединетата македонска организација (ОМО) Илинден; водач: Стојан Георгиев Томовичин. масовен собир на Македонците крај гробот на Јане Сандански, со учество на околу 10.000 луѓе, објавена е Декларација, ОМО Илинден и Илинден (ВМРО) - независна побараа регистрација, барањата се одбиени. На 6 јуни ОМО-вци во „штафетен штрајк“, применета е полициска сила. Бојкот на првите парламентарни избори во Бугарија. Во с. Оштава полицијата го прекина одржувањето на Првиот конгрес на ОМО Илинден, материјалите се запленети, а организаторите притворени.

Први парламентарни, повеќепартиски избори беа одржани на 11 ноември 1990 година. На 11 ноември 1991 година, Собранието го изгласа и Уставот на државата. Се конституира првото повеќепартиско Собрание на Република Македонија, на 20 март 1991 годинабеше избрана Влада на Република Македонија - експертска, на чело со Никола Кљусев како претседател на Влада (за неа гласаа 83 пратеници, 17 беа против, а тројца воздржани), а Собранието го избра за претседател на Република Македонија го избра Киро Глигоров, а за потпретседател на претседателот е избран Љубчо Георгиевски.




#Article 83: Гоце Делчев (18831 words)


Ѓорѓи Николов Делчев, попознат како Гоце Делчев (,  -  Баница, ) — македонски национален херој, учесник во македонското револуционерно движење, деец на Македонската револуционерна организација, апостол и срцето на револуционерна Македонија, идеолог, организатор и водач на македонското револуционерно националноослободително движење кон крајот на XIX и почетокот на XX век. Во Бугарија исто така му оддаваат почит на Делчев како национален херој.

Се школувал во Кукуш, каде што завршил прогимназиско образование (1879– 1887), во Солун, во Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“ каде што раководел таен ученички револуционерен кружок, и во Софија во Военото училиште (1891–1894). Се вратил во Македонија (1894) и во Штип бил учител во Ново Село.

Тука се сретнал со Даме Груев и се вклучил во раководењето на Mакедонска револуционерна организација. Тој ја проширил мрежата на Организацијата (пролетта 1895 г.) и преку Виница организирал тајни канали. Во Солун учествувал на советувањето со водечките личности на Организацијата: Даме Груев, Пере Тошев и др. за заземање став кон Македонскиот комитет основан во Софија. Во септември бил назначен за директор на училиштето во Штип. Пред крајот на декември 1895 г. Делчев ополномоштен од ЦК на МРО, отпатувал во Софија на разговори со Македонскиот комитет и неговиот придонес кон македонското дело, меѓутоа разговорите биле неуспешни. Организирал пунктови на МРО во Ќустендил и во Дупница (во почетокот на 1896), а во февруари во Штип организирал протестна демонстрација против власта.
 
Учествувал на Солунскиот конгрес на кој била усвоена нова идеологија и стратегија во дејствувањето. Со Ѓорче Петров ги изработиле новиот Устав и Правилник на Организацијата.

Во текот на Доневата афера поради недостаток на докази бил ослободен, меѓутоа во мај повторно бил уапсен и спроведен во Скопје каде што бил затворен во Куршумли-ан, но повторно бил ослободен. Сепак аферата го свртела вниманието на турските власти кон Делчев. Во септември бил назначен за главен учител (директор) во Банско од каде што ја продолжил дејноста за ширење на мрежата на Револуционерната организација. Се откажал од учителската должност и целосно се посветил на македонското ослободително дело. Ја презел должноста на задграничен претставник на МРО во Софија. Со писмо до католичкиот надбискуп во Пловдив, Менини на Ватикан му ја претставил целта на македонската борба: да се исправи неправедното решение на Берлинскиот договор за Македонија и за добивање полна политичка автономија.

По Солунската афера, Делчев и Ѓорче Петров, како задгранични претставници, ги презеле надлежностите на Централниот комитет. По добиеното известување за апсењето на членовите на ЦК во Солун, со Ѓорче Петров во средината на март издале инструктивно писмо до окружните, до околиските и до селските комитети, како и до војводите на четите, за продолжување на дејствувањето според постојната програма.

Делчев бил посветен на функционирањето на тајните канали, курирската служба, тајната пошта, обезбедувањето материјални средства и снабдувањето на Организацијата со оружје, со муниција, со револуционерна литература и со весници. Организирал производство на бомби и експлозиви во с. Саблер (Ќустендилско), Бургас, Пловдив, а потоа и на Св. Гора (меѓу Зографскиот манастир и Хиландар). Тој е основач на Четничкиот институт и творец и воспитувач на првите организациско-агитациони чети и војводи. Заедно со Ѓорче Петров изработиле Правилник за четите. Со формирањето на селската милиција била доградена четничката организација, која непосредно ја раководел Делчев, со статус на главен ревизор. Револуционерната организација ја презела на дело судската и извршната власт. Дејствувала тајна македонска држава во Османлиското Царство.

За зацврстување на редовите во Организацијата Делчев извршил неколку инструктивни обиколки. Во зимата на 1900 година тој ги обиколил комитетите во Одринско, со цел подобра координација меѓу македонските и тракиските револуционери. Од август 1901 до март 1902 година Делчев ги обиколил и комитетите во централниот и во западниот дел од Македонија. Тој исто така го предводел конгресот на Одринскиот револуционерен округ одржан во Пловдив, во април 1902 година, а потоа Делчев презел обиколка и во централните Родопи. На крајот од септември жестоко го осудил Горноџумајското востание. Делчев го отфрлил решението на Солунскиот конгрес од 1903 година за кревање востание и со чета заминал во внатрешноста на Македонија со раководните кадри да издејствува повлекување на решението за масовно востание. Во април, во Солун се сретнал со Даме Груев, којштотуку се вратил од заточение, двајцата се договориле востанието да се води со засилени четнички дејствија и терористички акции.

Од Солун се упатил за Серско на закажаниот конгрес на Серскиот револуционерен округ. Пристигнал во селото Баница, Серско на 3 мај. Војската го опколила селото и во борбата утрото загинал Делчев, бескомпромисниот борец за самостојна македонска држава.

Кукуш се наоѓа 35 километри северно од Солун. Тој е расположен на една ридеста месност, која на североисток се слева со Круша Планина (Карадаг) и е сред една од најбогатите рамнини во Македонија. Го опфаќа пространството во југозападниот правец на Долновардарската низина, во подножјето на не толку високиот рид Свети Ѓорѓија, заштитник на Кукуш. Во последната деценија на XIX век, градот имал 12.000 жители, односно 2.000 македонски куќи и 200 турски .

Градот бил основан како вакафско село, меѓутоа постепено ја менувал својата народносна структура и станал типична македонска средина, во која се создале услови за развој на македонската просвета и култура. Градот одиграл голема улога во текот на македонското преродбеничко движење во средината на XIXвек. Во Кукуш излезот за македонската национална самобитност бил побаран преку Унија со римокатоличката црква . Во него работеле истакнати македонски преродбеници: Димитрија Миладинов, Рајко Жинзифов, Партенија Зографски и Кузман Шапкарев. Поради својата пробуденост Кукуш бил наречен Политичко гнездо , а градот бил овековечен во незаборавната Т'га за југ од Константин Миладинов . Културно-политичката атмосфера која била создадена во родното место на Гоце Делчев, благотворно повлијаела врз изградувањето на идниот организатор на македонското национално-ослободително движење .

Никола Делчев, таткото на Гоце, потекнувал од еснафско семејство, а и самиот тој бил еснаф. Неговиот неподвижен имот се состоел од куќа, дуќан, околу шест декари лозја, од кои сам правел вино и ракија, околу осум декари ниви близу до Кукуш. Никола држел крчма на житниот пазар во Кукуш, а на пазарниот ден (четврток) станувал и гостилничар. Никола Делчев водел трговија со жито и имал мандра од неколку стотини овци (околу 600-700).

Гоце Имов, пријател на Гоце Делчев, во своите Спомени , истакнал дека неговиот татко и таткото на Гоце се занимавале со трговија на овци, кои ги купувале напролет и ги продавале есента кај трговци дојдени од Цариград или Анадолија. Кога немало трговци на жива стока, неа ја колеле и ја солеле за пастрма, а потоа ја испраќале за Драма, Кавала, Сер и Солун. Во културно-општествениот живот на Кукуш, Никола активно учествувал. Никола бил строг и правичен, оттаму неговиот патријархален однос не создал инфериорни личности од неговите деца. Напротив, сите тие израснале во самосвесни и слободољубиви индивидуи .

Мајката на Гоце, Султана, е родена околу 1845-1850 година во селото Морарци (Мурарци), Кукушко. Ова село било едно од најголемите села и заедно со Кукуш стоело на чело на борбата против Цариградската патријаршија. Во селото бил познат родот на Јанев Нуриџиев, од кој потекнувала мајката на Гоце. За нејзиното потекло не се знае ништо повеќе. Султана била убава и скромна мома. Таа со Никола Делчев имале  пет ќерки (Руша, Цоца, Тина, Лика и Елена) и четири сина (Гоце, Мицо, Милан и Христо) . Ѓорѓи (Гоце) Делчев е роден на 23 јануари, стар стил, односно на 4 февруари по нов стил, 1872 година во Кукуш.

Ѓорѓи Делчев од својата мајка Султана, бил нагалено наречен Гоце, име кое било често во Кукуш. Името Гоце е галовен облик од името Ѓорѓи, а тоа е резултат од широкото распространето словенизирање на старите, од туѓ корен, христијански лични имиња. Во политичката терминологија на македонската револуционерна борба, името Гоце станало синоним на храброст и чесност. Затоа и е речено дека: Гоце! Секој Македонец би сакал да ја отвори книгата на тој живот. .

Гоце половина од својот живот го поминал во Кукуш. Тоа е првата фаза што го опфаќа неговото детство. Гоце рано пројавил позитивни карактерни особини. Тој уште како петгодишник, при една меѓусебна расправа на родителите, вербално се обидел да ја заштити својата мајка Султана, притоа покажал завидна храброст пред неговиот татко. Уште од тогаш кај Гоце се развило чувството за заштита на послабите и потчинетите .

Најраните години Гоце, сè до неговото заминување на училиште, минале низ еден период на немирни години. Кукушани и понатaму ја воделе борбата против Цариградската патријаршија.

Кукушани во февруари 1874 година одново минале кон унија со Римокатоличката црква (II Бугарска Унија)  со што започнало во Кукуш и во околијата повторно да се шири унијатското влијание. Причината за вториот премин кон унијата е лошото однесување на грчкото духовништво кон населението . Од 1875 година како нов фактор во Кукуш започнала да се наметнува Бугарската егзархија, меѓутоа таа не успеала да се зацврсти во Кукуш, а според германскиот истражувач Р. Мах, Егзархијата во градот била официјално претставена но немала свој владика .

Во периодот помеѓу 1874 - 1879 година се случиле повеќе значајни настани. Во мај 1874 година во Кукуш бил празнуван празникот на браќата Св. Кирил и Методиј, а веќе почнале да се јавуваат и личности со револуционерен дух. Иван Хаџи Николов во своите спомени истакнува дека на поттик на босанското востание од септември 1875 година, почнал да размислува: Како ние од Кукуш можеме да востанеме, и најпосле дојдов до јасна претстава за она што треба да правам, а имено, дека треба да се основе револуционерна организација која да го подготви населението на востание . Подвигот бил неуспешен, меѓутоа Кукушани веќе биле револуционерно настроени и раздвижени. Во текот на Кресненското востание, од Кукуш и неговата околина имало неколку души на доброволци. Тие се сретнуваат во списокот на Македонскиот востанички комитет , како и во петтата четата на Ѓорѓија Пулевски. Во таква револуционерна раздвиженост на кукушани минувале детските години на Гоце.

Во учебната 1878/1879 година Гоце во прво одделение на прогимназијата во Кукуш. Најпрво бил во унијатското, а потоа се префрлил во егзархиското училиште. Тој бил примерен ученик, внимателен и желен за знаење. Покрај учењето, Гоце му помагал на својот татко во работата, а од него се научил на самодисциплина. Тој не ги одбегнувал секојдневните детски игри. Според едно сведоштво:

Како дете, Гоце другарувал со Македончиња, Турчиња и Ромчиња, а меѓу нив не правел никаква разлика. Тука лежат корените на неговата интернационална ширина . На Гоце отсекогаш му биле туѓи крајниот национализам, шовинизам и национална омраза .

Покрај игрите и училиштето, Гоце го сакал дружењето со возрасните граѓани, особено со една група на побудни и поучени кукушани. Меѓу нив биле: Христо Бучков, Дино Попгутов и Поне Икиљулев. Бучков му раскажувал за далечните земји, а Икиљулев му носел книги што ги земал од кукушките учители. Гоце земал книги и од училиштето. Во училишната библиотека во Кукуш имало книги од западноевропските и руските писатели и по некоја стара класика. Меѓу нив се наоѓале: биографијата на Александар Македонски, житијата на Св. Климент, дела на Гете, Молиер, Шекспир, Виктор Иго, Пушкин, Гогољ, Достоевски итн. Има претпоставки дека постоела и тајна револуционерна литература, а се примале и весници и литература.

Во таква средина се одвивало школувањето на Гоце во основното и прогимназиското училиште. Во учебната 1886/1887 година, Гоце го завршил третиот клас при прогимназијата и сакал да замине за Солун за да го продолжи школувањето. Меѓутоа Никола Делчев сакал својот син да го наследи во работата и го дал Гоце за чирак во бакалницата на Христо Басмаџиев. Но увидел дека неговиот син е повеќе склон кон учењето и книгите, а Христо Бучков и Поне Икиљулев го убедувале Никола да го испрати својот син на школување во Солун . Настапила нова етапа во животот на Гоце, чекор повеќе кон откривањето на светот, на Македонија .

Солун одиграл голема улога во создавањето на револуционерна клима во Македонија, а Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“ се наоѓала во сржта на револуционерните пулсови. Веднаш по нејзиното создавање, веќе во учебната 1882/1883 година, дошло до бранување. Во оваа егзархиска гимназија предавале истакнати македонски и странски наставници. Солунската гимназија, и покрај егзархискиот језуитски режим, била расадник на револуционерни идеи. Во гимназијата циркулирала забранета литература, се ковале планови и се дигале ученички бунтови. Низ клупите на оваа гимназија минале речиси сите истакнати македонски револуционери од последната деценија на XIX век, кои ја имале предводничката улога во македонското револуционерно движење .

Меѓу првите ученици на оваа гимназија биле Ѓорче Петров и Пере Тошев. Тие поради училишниот бунт во учебната 1883/1884 година биле исклучени од гимназијата. Во учебната 1887/1888 година дошло до нов бунт, поради кои била исклучена поголема група на ученици. Меѓу причините за бунтот било и барањето на учениците: дека не можат да работат на бугарски јазик, туку сакале да работат и да им се предава на нивниот домашен, македонски дијалект .

Меѓу учениците кои заминале во Белград, за да го продолжат образованиет, биле: Даме Груев, Петар Поп Арсов, Никола Наумов, Христо Поп Коцев, Димитар Мирчев и итн. Кога во Солун пристигнал Гоце за да го продолжи своето образование, меѓу повозрасните ученици сè уште не била стивната возбудата од последниот училиштен бунт. Гоце се запишал во четврти клас при Солунската гимназија во учебната 1888/1889 година, заедно со тројца кукушани:  Гоце Имов, Гоце Петков и Христо Тенчов. Тој се сместил во гимназискиот пансион. Со доаѓањето на Гоце во Солун и неговото запишување во Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“, започнала втората, мошне значајна етапа во неговото школување .

 
Во Солун, Гоце имал веќе шеснаесет години и бил повозрасен од своите соученици поради паузата во школувањето. Оттука, Гоце бил позрел и посериозен од своите соученици. Во почетокот на својот престој во Солун бил повлечен. Во овој период негов неразделен другар бил Христо Тенчов. Во Солун, како и во родниот град, Гоце бил солиден ученик. Особено го привлекувала математиката, за што најзаслужен бил математичарот Благој Димитров, син на познатиот македонски учебникар Димитар Македонски. Освен овој учител, Гоце го ценел и својот учител, поетот Константин Величков. Во Солун, Гоце одлично го владеел турскиот јазик, поради кукушките предзнаења за што бил најзаслужен Христо Бучков.

Гоце покрај апсорбирањето на знаењата од училишните градива се насочил и кон сопствено духовно издигнување. Тој речиси сето свое слободно време го посветил на читање книги. Тоа му било овозможено од богатата гимназиска библиотека. Меѓутоа Гоце не се задоволувал само со нејзиниот фонд туку позајмувал книги и од своите соученици. Гоце ја порачал книга на Иван Тургењев од Одеса, која што ја добил по пошта. Во Солунската гимназија, Гоце се зближил со најталентираниот ученик Јордан Николов од Прилеп. Од него позајмувал бројни книги, а меѓу нив биле и делата на Дарвин, Писарев, Фламарион. Гоце речиси наизус го знаел Писарев. Во Солун, Гоце проучувал и социјалистичка литература. Гоце бил првенствено насочен кон филозофско-историската, револуционерната и природно-научната литература. Притоа, ја занемарувал белетристиката, со исклучок на поезијата, особено револуционерната. Тој бил особено восхитен од поезијата на Христо Ботев. Гоце бил голем поклоник на делото на Св. Кирил и Методиј. Кога еден ученик во гимназијата се обидел да ги исмее двајцата браќа просветители, Гоце го пресекол со зборовите: Овча главо, запомни дека оние на кои им ја должиш можноста да го напишеш своето име човек, треба да стоиш без шапка и кога ги пцуеш. . Во гимназијата Гоце сретнал другари од разни краеви на Македонија. Во Солун одблиску ја осознал ропската положба на Македонија под власта на Абдул Хамид II. Тука кај Гоце се зародила мислата за борба против Османлиско Царство и во тој правец сакал да го осмисли својот живот. Оттука Гоце:

Првиот познат јавен настап на Гоце датира во април 1890 година, на свеченоста посветена народенденот на османлискиот султан . Учениците по установен ред со учителите оделе до конакот на валијата да ги покажат своите поданички чувства. Еден од учителите кажувал пригодна реч и учениците пееле. Потоа се извикувало Чок јаша (Да живее). Сите викале, меѓутоа:

Овој заташкан инцидент силно го подигнал угледот на Гоце во солунската гимназија. Долго се носел слухот за тој чин на Гоце. Неговите соученици рекле: Кукушанчето денеска беше искрено за сите нас . Револуционерниот дух бил сè повеќе присутен меѓу учениците на Солунската гимназија. Во 1889 година во пансионот на гимназијата делувале три ученички кружоци: литературен, филозофско-научен и бунтарски (револуционерен). Со револуционерниот кружок раководеле Борис Сарафов и Димитар Пажев . Во револуционерниот кружок членувале Гоце Делчев, Христо Чемков, Атанас Мурџев и други. Во кружокот биле проучувани делата на Љубен Каравелов, Христо Ботев, Захариј Стојанов, Иван Вазов, како и биографиите на познатите револуционери: Џузепе Мацини, Џузепе Гарибалди, Џорџ Вашингтон, Лафајет, Костјушко, Домбровски, Кошут, Лавров, Кропоткин, Бакунин, Степњак и други . Во есента 1890 година, по заминувањето на Борис Сарафов и Пажев, Гоце станал раководител на училишниот револуционерен кружок.

Во 1891 година, Гоце завршил VI клас и бил удостоен со делата на Александар Пушкин, кои му биле врачни лично од солунскиот валија. Гоце бил воодушевен бидејќи Пушкин му бил омилен книжевник. Остроумниот кукушанец Дино Попгутов на Никола Делчев пророчки му рекол: Умно момче имаш, Кољо. Голем човек ќе излезе од него.

По завршувањето на шестиот клас, Гоце се нашол на крстопат, дали да ја доврши гимназијата со матура и да стане учител или да го продолжи своето образование во некое воено училиште. Последното било попривлечно, бидејќи: да бидеш офицер изгледа како да се спремаш веднаш да влезеш во битка за она што е право на македонскиот народ. Офицер, тоа е како им се чини на мнозина млади Македончиња тогаш - речиси готов водач кој застанува на чело и ги поведува напред своите вооружени одреди .

Дилемата која ја имал Гоце, конечно била решена со рекламната порака на неговите познаници, потпоручникот Димитар Жостов и јункерот Димитар Атанасов, за бугарското Кнежевско воено училиште во Књажево (Софија). Гоце знаел дека таму се наоѓа и Борис Сарафов . Гоце, убеден во ползноста од воената едукација, со својата реч успеал да убеди свои четворица блиски другари и соученици, членови на училишниот револуционерен кружок, да ја пригрлат реализацијата на оваа крупна замисла . Гоце не сакал да ја напушти Солунската гимназија и да замине за Софија без благослов на својот татко. Повторно проработила кукушката врска, овој пат преку дедото на Гоце Имов. Тоа е последниот пат кога Гоце своите намери ги верифицирал со родителска дозвола. Натаму, тој ќе ја земе сопствената судбина во свои раце .

Во јули 1891 година петчлена група на незавршени солунски средношколци (Гоце Делчев од Кукуш, Стамат Стаматов од Дебар, Илија Кондураџиев од Прилеп, Гоце Имов од Кукуш и Стефан Стрезов од Копривиштица), се нашла во бугарската престолнина Софија. Целиот солунски револуционерен кружок се нашол во военото училиште. Во Кнежевското бугарско воено училиште за трите години, меѓу другите, се школувале и педесетина Македонци. Групата на Гоце и припаѓала на 13 - та класа. На претходната, 12 - та класа питомци и припаѓале поранешните солунски ученици Борис Сарафов, Георги Апостолов и Димитар Атанасов, кои го поздравиле доаѓањето на новата група. Со запишувањето на Гоце во военото училиште, започнал неговиот прв тригодишен престој во кнежевството Бугарија.

Со актот бр. 192 од 23 јули 1891 година Гоце станал воен питомец (јункер) во Кнежевското воено училиште во Књажево, Бугарија, со што започнала последната етапа од неговото школување. Овој последен негов тригодишен образовен период во Бугарија се поклопила со владеењето на Стефан Стамболов. Власта на овој бугарски политичар била протежирана од бугарскиот кнез Фердинанд I. Стамболов ги гушел слободољубивите пројави во бугарското општество и ги експлоатирал бугарските народни маси со што се создала дефетистичка претстава за бугарската држава. Таквата состојба се чувствувала и во военото училиште каде што владеела крута касарнска дисциплина проследена со груба дресура. Целта била да се создадат послушни офицери амбицирани единствено кон полковнички и генералски еполети . Секоја слободољубива мисла била сосекувана во корен, оттука сите Гоцеви илузии поврзани со ова воено училиште се срушиле. Своето разочарување Гоце го изразил со зборовите:

Меѓутоа и покрај таквата внатрешна состојба, Гоце поради користа од военото образование како и честољубивоста, не го напуштил военото училиште, но се обидел да ги одврати другите Македончиња од запишувањето. Гоце упорно се обидел да го разубеди кукушанецот Петар Дрвингов да не се запишува во военото училиште. Оттука Стамат Стаматов заклучил дека кај Гоце веќе созреала идејата дека интелектуалните сили на Македонија ќе бидат пополезни во своите родни места, отколку да идат во Бугарија . Ваквото размислување на Гоце, било распламтено од македонската младина во Софија. Тој се движел сред македонската емиграција, а особено се спријателил со охриѓанецот Коста Шахов, чиј весник Македонија силно делувал во раздвижувањето на Македонците во Бугарија . Престојот на Гоце се совпаднал со појавата на Македонското студенско друштво и Лозарското движење. Кружокот кои бил формиран во военото училиште на чело со Гоце одржувал врски со Лозарите .

Од овие контакти произлегла и средбата помеѓу Гоце, Коста Шахов и Иван Хаџи Николов, во Борисовата градина во јули 1893 година. Кај Хаџи Николов веќе била созреана идејата дека само една револуционерна организација може да го пресече патот на странските пропаганди и да ја ослободи Македонија. Тој дошол во Софија и побарал од Шахов да му препорача лице кое би можело да учествува во формирањето на една револуционерна организација. Шахов го препорачал Гоце. На средбата Хаџи Николов ги претставил начелата врз кои требало да со основа организацијата:

Делчев ги прифатил овие принципи но имал намера најпрво да го заврши военото училиште, па потоа да пристапи кон реализацијата на таквата замисла. Оттука Гоце истакнал: Г-не Хаџи Николов, толку време поминало, нека мине уште една година. Јас догодина го завршувам военото училиште и ќе ме произведат во офицер . Ќе поднесам оставка на офицерството, ќе дојдам во Солун и ќе формираме револуционерна организација. Откако ќе почнеме да работиме, ние ќе спечалиме авторитет и нема да има потреба да бараме друго авторитетно лице . Меѓутоа настаните добиле позабрзан тек, па упорноста на Гоце да го заврши военото училиште, му ја одзела можноста да се вброи во корифеите на Македонската револуционерна организација .

Во военото училиште Гоце се повлекол во себе, бил молчелив, скромен и добродушен но покажувал солиден успех. На професионален план не сакал многу да се истакнува и затоа се наоѓал во златната средина. Неговото напредување се одвивало нормално. Со наредбата од 15 септември 1892 година бил преведен во средниот клас, со наредбата од 5 октомври 1893 година се нашол во последниот, завршен клас на военото училиште. Во овој период Гоце се зближил со Минчев, а кон нив се приклучил и Марин Пеев. Околу нив имало уште неколку јункери кои биле блиски до социјалистичките идеи. Групата била оквалификувана како социјалистички кружок . Тие се однесувале игнорантски кон училишната забрана за читање на весници, списанија и книги со револуционерна содржина, меѓу нив тајно циркулирала забранета револуционерна литература, особено од социјалистичка провиниенција. Под перницата на Гоце се наоѓале секогаш делата на Маркс, Енгелс, Кауцки, Шалгунов, Чернишевски, Доброљубов, Херцен. Во јуни 1894 година, на годишните испити за последната завршна година, Гоце постигнал општ успех од 9,45, со поведение проценето со 12 (во 12-балниот систем). Со тоа школувањето на Гоце во военото училиште завршило со успех. Гоце тогаш се изјаснил за стажирање во 22-от тракиски пешадиски полк во Татар-Пазарџик. Останала само промоцијата на завршените питомци во првиот офицерски чин, меѓутоа тогаш избил скандал.

Новата влада на Константин Стоилов, за да заштеди финансиски средства, најавила пролонгирање на рокот за прокламирање на новата класа офицери до 1 јануари 1895 година. Оваа најава предизвикала силен револт кај завршните јункери. Две анонимни јункерски писма биле испратени до воениот министер и началникот на Кнежевското воено училиште. Писмата биле протолкувани како жесток напад на воената дисциплина. Со цел да се задуши таквата појава во корен, биле притворени тројца јункери: Васил Минчев, Владимир Ковачев и Марко Ванков, блиски пријатели на Гоце. Набргу потоа уследило и апсењето на Марин Пеев. По оваа апсење, Гоце ја презел сета одговорност врз себе, изјавувајќи дека тој ги напишал анонимните писма, со што притворените јункери биле невини. Властите оваа изјава не ја прифатиле но го уапсиле Гоце поради неговата социјалистичка насоченост. Заедно со Гоце бил притворен и Жељасков. 
 
Анонимните писма биле повод за пресметка на бугарските власти со младината која била блиска до социјалистичките идеи. Во обвинението против Гоце се тврдело дека не само што: тој е социјалист, туку (и) дека врши таква пропаганда во училиштето . На 6 октомври 1894 годин била издадена наредбата под број 107, со која биле исклучени шестмина јункери. Во параграфот 5, од истата наредба, било истакнато:

Наредбата била ригорозна и во неа се инсистирало на исклучување на шестмината јункери од списоците на училиштето. Според Пејо Јаворов, Гоце бил исклучен од военото училиште како социјалист. Ваквиот пресврт на настаните кај Гоце не предизвикале некое растажување, туку напротив го развеселиле. Се почувствувал како слободен како птица. Совеста му била потполно мирна бидејќи со туѓа помош бил ослободен од стегите на армиската стажантура. Сега, пред него ширум се отворала нова револуционерна перспектива .

Набргу по оваа афера, Гоце имал средба со Туше Делииванов од Кукуш. Во разговорот кои уследил Гоце истакнал: Нашава ропска положба јасно определува што треба да правам. Неопростиво е за нас, издигнати духовно повисоко, да трпиме, да теглиме и да чекаме други да нè ослободуваат . Гоце сè уште не знаел за формирањето на конспиративната Македонската револуционерна организација. Делииванов придружник на Гоце во тие денови истакнува:

Гоце на дваесетидвегодишна возраст, по завршената општа и воена школа, оставал впечаток на рано созреан, високо квалитетна личност со оформен прогресивен светоглед. Интелектуалниот развој на Гоце минувал низ неколку етапи. Во Кукуш стекнал основни знаења за светот и луѓето. Во солунската гимназија ги продлабочил и успеал да проникне во сферата на науката, литературата и социјализмот. Во военото училиште неговиот интерес се разбистрил по низа прашања, особено од областа на разните научни и социјалистички доктрини . Гоце бил заплиснат од идеите на Француското просветителство, Француската револуција, Американската револуционерна војна, Револуциите од 1830 и 1848 година, Париската комуна од 1871 година . Гоце особено се интересирал за ослободителните борби, од Американската војна за независност, преку карбонарите, италијанското националноослободително движење на чело со Џузепе Мацини, до револуционерните концепции на балканските ослободителни движења (српското, грчкото, романското и бугарското). За тоа најмногу придонел неговиот тригодишен престој во бугарската држава. Гоце ја прочул литературата за ова прашање, особено Записите на бугарските востанија на Захариј Стојанов и неговата биографија за Васил Левски. Гоце имал можност и за живи контакти со бугарските револуционерни современици.

Неговиот примарен интерес бил свртен кон ослободителните борби на македонскиот народ, особено кон оние од времето на Големата источна криза: Разловечкото востание, Кресненското востание, Демирхисарскиот заговор. Гоце подоцна стапил во контакт со водачот и идеологот на Разловечкото и Кресненското востание, Димитар Поп-Георгиев Беровски, контактите зачестиле при активирањето на Саблерската бомболеарница. Од овој контакт, Гоце изворно се информирал за светлите настани од македонската историја. Гоце бил добро запознат со македонските национални пројави од своето време. Лично, непосредно бил поврзан со лозарите и Македонската социјалистичка група од Софија.

Гоце мошне добро ги познавал биографиите на Вашингтон, Лафајет, Мацини, Гарибалди, Кошќушко, Домбровски, Раковски, Каравелов, Ботев, Левски, со што го проширил својот револуционерен видокруг. Во изградбата на неговиот револуционерен профил влијаела неговата активност во солунскиот и софискиот кружок, како и блиските контакти со лозарите и социјалистите во Софија. Познанството со Коста Шахов оставило позитивни траги. Подеднакво го привлекувале природните и општествените науки. Се интересирал од математика, биологија до историја и филозофија. Гоце бил заплиснат од бројни учења. Неговиот дијапазон на познавања се протегал од Дарвиновата теорија па сè до Маркс. Особено го привлекувале идеите на руските револуционери-демократи: Доброљубов, Чернишевски, Херцен, Писарев. Врз Гоце влијаеле и различни револуционери утопистичко-социјалистички, утопистичко-комунистички и анархистички идеи, особено на Бланки, Кропоткин, Михаил Бакуњин и С. Михаилович Кравчински-Степњак. Оттука, на Гоце му било блиско сиромахомилството на леринчанецот Спиро Гулапчев.

Г. Делчевите идеолошки погледи се здобиле со социјалистички колорит по запознавањето со делото на загоричанецот Димитар Благоев. За тоа влијаеле и контактите со Македонската социјалистичка група на Васил Главинов, а особено дружбата со Димо Хаџи Димов. Творците на марксизмот, Маркс и Енгелс, ги запознал од нивните дела, издавани од Спиро Гулапчев. Опкружен од посочените Македонци, видни пропагатори на социјалистичките идеи, Гоце Делчев, со своите духовни предиспозиции, се нашол во прегратките на социјалистичкото учење. Самиот Гоце на социјалистите гледал вака: Тие луѓе вршат една вистинска револуционерна работа, растурајќи социјалистичка литература, за да можат социјалистичките идеи да проникнат во нашите редови. Тие можат да одиграат преродбенска, а не штетна улога .

Гоцевото инклинирање кон социјалистичките редови имало декларативен карактер. Гоце Делчев, пред сè, е класичен национален револуционер. Според Стаматов, Гоце: одлично знаеше дека ни со теоријата на Дарвин, ниту пак со онаа на Маркс ќе биде ослободена Македонија.

Вклучувањето на Гоце во Македонската револуционерна организација е посебен настан во историјата на македонското револуционерно ослободително движење. Со тоа започнала последната трета револуционерна фаза (1894-1903) од животот на Гоце. Оваа фаза од дејноста и животот на Гоце се состои од две етапи. Првата етапа го опфатила легалното учителствување на Гоце во Штип и Банско (ноември 1894 год - ноември 1896 г.), во втората етапа Гоце целосно се посветил на револуционерното дело и таа трае сè до крајот на неговиот живот (декември 1896 г. - 4 мај 1903 г.). Влегувањето на Гоце во Револуционерната организација сè уште содржи неразјаснети моменти. Главните актери во вклучувањето на Гоце во Организцијата се Туше Делииванов, Иван Хаџи Николов и Даме Груев. Меѓутоа Делииванов во своите спомени за оваа случување, и воопшто за својата револуционерна дејност од овој период, не дава конкретни податоци. По средбата со Делииванов, Гоце испратил молба до Егзархијата за учителствување во Македонија, истото го сторил и Делииванов, по десетина дена речиси истовремено двајцата биле поставени за учители, Гоце од страна на Штипското училишно настојателство, а Делииванов од страна на Егзархијата . Во октомври 1894 година, Гоце дознал за своето прво работно, учителско место во штипското Ново Село.

Историската средба помеѓу Гоце и Даме Груев се случила во почетокот на ноември 1894 година во Штип. Гоце и Делииванов уште неслезени од коњите биле пречекани од Даме, кој тогаш учителствувал во Штип. Даме од порано го познавал Делииванов, меѓутоа со Гоце Делчев имал прва средба . Меѓутоа, името на Гоце не му било непознато. За него, Даме првпат слушнал есента 1893 година во Солун, при сондажата за формирање на Македонската револуционерна организација, најверојатно Иван Хаџи Николов информирал за високото мислење кое Коста Шахов го имал за Гоце. Пречекот на Даме не бил случаен, а уште помалку неговата упорност за одвлекување на дојденците од анот во кој се сместиле - во куќата на стариот учител Мите Теранцелиев, кадешто и самиот Даме Груев, за време на својот престој во Штип, живеел . Истата вечер, на Дамевото провокативно прашање, зошто ја напуштиле Бугарија! Гоце одговорил:

Воодушевен од Гоцевата концепција, Даме широко го отворил срцето со зборовите: Добро сте ми дошле!, при што го врачил Уставот на Организација. Следниот ден, Гоце положил заклетва пред првенецот на Организацијата, со што станал полноправен член на Македонската револуционерна организација. Од првата средба на срцето и волјата на револуционерна Македонија, на прагот на Гоцевата револуционерна дејност, па сè до нивната последна, која се одиграла во драматични околности, во предвечерието на Гоцевото загинување, меѓу двајцата апостоли владеела ретка блискот и длабоко меѓусебно почитување.

Гоце во двокласната Новоселска гимназија при II клас ги предавал предметите: геометрија, историја на природата, географија и француски јазик. Тој бил правичен и строг учител. Гоце особено внимание посветил на образованието на возрасните. Тој, заедно со своите колеги Даме и Делииванов, во неделното и вечерното училиште разработувал теми од американската, европската и особено од балканската историја со што се создала револуционерна клима во Штип.

Гоце со учителската дејност вешто ја прикрил својата вистинска револуционерна дејност пред тамошните османлиски власти. Учителствувањето било одличен параван за разгранување и зацврстување на организациската мрежа. Гоце се пројавил како неуморен организатор и и агитатор.

Гоце требало да дејствува само во Ново Село и околните села. Меѓутоа неговите аспирации биле поголеми. Според Делииванов: Секоја саботна вечер тој (Гоце б.н) исчезнуваше од Штип, кога преоблечен, кога не, и се враќаше во недела или рано понеделник. За два месеци тој го заврши тоа и кон Водици една вечер самозадоволно и насмевнувајќи се рече дека можеме веќе и карвани да праќаме за Бугарија и од Бугарија дури до Радовиш и Струмица. Даме Груев бил сведок на историската улога што Гоце ја имал за омасовување на револуционерното движење и организирањето на значајниот канал на МРО на релацијата Македонија - Бугарија.

Даме бил понесен од невидениот елан и ентузијазам на Гоце и во учебната 1894/95 година заедно со Делииванов и Тодор Лазаров организирал нови души во Штип и неговата околина. Делииванов истакнува дека : Целиот град и Ново Село беа опфатени од револуционерна треска. Зборовите на Делииванов потврдуваат дека Штип израснал во бастион на македонската револуционерна борба.

Првата голема мисија на Гоце низ Македонија се датира во април 1895 година за време на велигденскиот распуст. Гоце на пат заминал заедно со Туше Делииванов. Во Велес се сретнале со Петар Поп Арсов. По оваа средба со воз заминале за Солун каде што требало да се сретнат со актуелниот претседател на Централниот комитет на МРО, Христо Татарчев. На Велигден се нашле во Кукуш каде што покрстиле 15 души во Организацијата. Меѓу зачленетите била и сестрата на Гоце, Руша Делчева, една од првите жени во МРО. Во текот на престојот во Кукуш, Гоце успеал да собере 180 лири, а непосредно пред неговото заминување сумата се искачила на 330 лири, парите биле доставени на Централниот комитет на МРО. На враќање за Штип, Гоце навратил во Дојран каде што ја формирал месната организација. Оттаму се упатил кон Фурка, Богданци, Гевгелија, Струмица и Радовиш.

По заминувањето на Даме и Петар Поп Арсов од Солун, Централниот комитет останал без своите најактивни членови и тоа влијаело врз неговата работата, состојбата била со организациско мртвило. Штип и Битола, благодарение на тандемите: Даме Груев - Гоце, Пере Тошев - Ѓорче Петров, во секој поглед ја надминувале солунската централна организациска метропола. Оттука, Даме се вратил во Солун, но сосема спокоен бидејќи во Штип го оставил Гоце кој веќе ги пројавил своите високи организациски способности.

Гоце се истакнал како изразит масовик на македонското револуционерно движење, пред сè поради динамиката на зачленувањето, брзината на плетењето организациона мрежа и проширувањето на организациските канали.Даме Груев и Гоце својата дотогашна заедничка дејност ја крунисале со проштално собрание на раководителите од штипскиот регион, коешто го одржале во близината на Кежовица во почетокот на јули 1895 година. Тогаш била разгледана дотогашната дејност и биле дадени насоки за во иднина.

Трајко Китанчев како претседател на Братскиот сојуз на 19.02.1895 година ја повикал македонската емиграција да испрати свои делегати на конгресот кој требало да се одржи на 19 март 1895 во Софија. Конгресот своето заседание го започнал на 19 март, а со својата работа завршил на 28 март 1895 година во Софија. На него присуствувале 60 претставници на македонските друштва, братства и колонии во Бугарија и Романија. Конгресот, останал во историјата познат под името І македонски конгрес на кој дошло до обединување на македонската емиграција и до обединување на македонските друштва на чело со Македонскиот комитет.

Организирањето на четите кое го започнал Трајко Китанчев во својство на претседател на Братскиот сојуз, продолжило и по формирањето на МК но сега со поддршка на бугарската влада и бугарскиот кнез, а особено со поддршка на воениот министер Рачо Петров . Трајко Китанчев имал контакти со бугарскиот кнез Фердинанд I и бугарскиот премиер Константин Стоилов. Стоилов се обидел да ја контролира активноста на МК и нејзината дејност да ја искористи во интерес на бугарската политика . Активноста на Македонскиот комитет кулминирала со т.н. Мелничко востание.

Даме Груев во летото 1895 година пристигнал во Софија. Груев бил испратен од ЦК на организацијата, за да го запознае Трајко Китанчев со целите на Македонската револуционерна организација и да побара морална и материјална поддршка. Во Софија, Груев имал средба со Наум Туфекчиев, Андреј Љапчев и со Трајко Китанчев. Подоцна во Софија се нашол и Иван Хаџи Николов кој имал средба со Китанчев и од него исто така побарал морална и материјална помош за организацијата .

Активноста на Македонскиот комитет придонела да се влоши положбата за револуционерно дејствување во Македонија. Затоа во летото 1895 година било одржано Солунското советување на Македонската револуционерна организација. Советувањето било свикано од Даме Груев и се одржало под маската на учителски собир. На советувањето присуствувале Пере Тошев, Гоце Делчев, Иван Хаџи Николов и други дејци на Организацијата. На собирот било решено Организацијата да застане на патот на надворешното мешање.

Гоце презел нова обиколка на Солунско, Кукушко, Гевгелиско и Дојранско за време на летниот распуст во 1895 година, тој тогаш презел мерки за зацврстување и проширување на ефектите од Велигденската мисија. Пејо Јаворов истакнува дека пред Мелничкото востание, Гоце остварил средба со Трајко Китанчев, раководителот на Македонскиот комитет, меѓутоа историчарите таквото тврдење го отфрлаат . Во учебната 1895/96 година Гоце бил унапреден во директор на штипските училишта, што подразбирало и главен инспектор на штипските селски училишта. Назначувањето на Гоце за директор било под влијание на Македонската револуционерна организација. Како училиштен инспектор можел полесно да ја прикрие својата револуционерна агитација сред македонските селски средини.

Од овој период потекнува и едно писмо на Гоце упатено на 29 октомври 1895 година до Ефрем Каранов, претседател на Македонското ќустендилско друштво. Гоце на еден јасен начин ја претставил сопствената концепцијата за самостојноста на македонското револуционерно движење. Во писмото: Гоце Делчев ги изјаснува основните принципи на кои треба да се изградува и на кои тој ја гради македонската револуција... Гоце ја покажува тука и целта на македонската револуција... слободна државичка... Тој го посочува средството да се постигне таа цел: внатрешно востание .

Преку ова писмо, Гоце по писмен пат ги ставил на знаење своите погледи до Македонскиот комитет, преку неговиот огранок во Ќустендил. Тој јасно истакнал: Во Македонија се развива систематска агитација за едно општо внатрешно востание, која има земено големи размери и нема катче во Македонија што не е опфатено... Должност е на секој родољубец да помогне колку што може повеќе, а уште повеќе на комитетите со таква цел, особено на Ќустендилскиот, којшто би можел во се да помага... Луѓе има многу, но за жал страдаме од недостиг на најнеопходното за едно востание: без оружје сме и Вие, ако сакате да ни помогнете, помогнете ни во тоа, пратете колку што можете повеќе оружје .

Кон крајот на 1895 година, Гоце извршил нова ревизија со цел да ги зацврсти пограничните реони во правец: Штип - Пехчево - Владимирово - Берово - Горна Џумаја - Дупница - Ќустендил. Тој ги обезбедил врските, патиштата, назначил одговорни за пунктовите и го уредил начинот на сообраќајот и врските со внатрешноста. Во оваа дејност се појавиле два важни пункта: Ќустендил на чело со Никола Зографов и Дупница на чело со Никола Малешевски. Наскоро Ќустендил и Дупница прераснале во важни центри на Македонската револуционерна организација на бугарска територија.

На ІІ македонски конгрес во декември 1895 година Македонскиот комитет бил преименуван во Врховен Македонски Комитет, а за претседател бил избран генералот Данаил Николаев. По изборот на генералот Николаев за претседател, Македонскиот комитет манифестирал тенденција за потчинување на Организацијата и претворање на нејзиниот Централен комитет во орудие за остварување на неговите цели. во есента 1895 година во Виничко, Врховниот комитет го испратил Александар Чакаров со цел агитира за едно востание. Неговата дејност била спречена од организацијата и тој морал да се врати назад во Бугарија. Уште пред одржувањето на ІІ македонски конгрес, Комитетот го поканил ЦК да испрати свој делегати, но поканата била одбиена. По конгресот, и покрај тоа што Организацијата ја одбила поканата за учествува, од своја страна ВМК до ЦК испратил писмо од 28.12.1895 година во кое  известува за работата на конгресот и било истакнато дека конгресот го овластил комитетот да стапи во тајна врска со Организацијата. Со ова писмо, Комитетот се обидел да ја објасни својата улога и улогата на Организацијата во македонското револуционерно движење. Комитетот за себе си го задржал правото над дипломатијата, а според погледите на самиот Комитетот, Организацијата требала да претставува средство за притисок. На оваа писмо ЦК одговорил со свое писмо од 20.01.1896 година, потпишано од Татарчев и Даме во кое било истакнато дека:

Меѓутоа Врховниот комитет продолжил со својата дејност и во јануари 1896 година бил испратен Александар Чакаров во Ќустендилско за да го преземе тамошниот транзитен центар. Малку подоцна Андреј Љапчев се обидел да го придобие Никола Зографов. И покрај овие недоразбирања, контактите помеѓу ВМК И  МРО. Во февруари 1896 година претседателот на ВМК генералот Данаил Николаев имал средба со Гоце Делчев во Софија. На оваа средба станало збор за заемните односи, притоа генералот Николаев истакнал ако МРО сака да добие поткрепа и помош од македонската емиграција во Бугарија, тогаш ВМК мора да биде главен раководител на целото македонско ослободително дело и да го има главниот збор по прашањето за востание. Гоце Делчев притоа остро протестирал истакнувајќи дека:

Гоце се разишол и со потпретседателот на Врховниот комитет, Јосиф Ковачев. Откако не можел да се разбере со раководителите на Врховниот комитет, одржал неколку средби со членовите на дисидентскиот Македонски комитет на Наум Туфекчиев и Антон Бозуков. Гоце првенствено бил заинтересиран за набавка на оружје. Оттука имал средба со познатите лиферанти на оружје: браќата Иванови и Туфекчиев. За оваа средба, Гоце добил помош од резервниот поручник Димитар Жостов, тогашен благајник на дисидентскиот Македонски комитет, инаку Жостов била клучната личност што го иницирала школувањето на Гоце при Кнежевското воено училиште. Гоце тогаш имал средба и со Борис Сарафов, при што му предложил да заминат во Македонија и да станат горски цареви. Според некои историчари, оваа понуда на Гоце укажува дека тој уште тогаш ја имал визијата за идниот Четнички институт на ТМОРО .

По враќањето во Штип, Гоце испратил писмо до пунктовниот началник во Ќустендил, Никола Зографов. Во писмото Гоце истакнал: Тој комитет (Врховниот б.н) таков впечаток ми направи, такво силно оладување предизвика кај мене што јас не гледам дали  ќе помогнат, туку се плашам да не му нанесат и голема штета на делото. При овие средби со раководителите на ВМК во Софија, Гоце првпат се нашол во улога на емисар на Централниот комитет, а што е најважно: за првпат Гоце ги прогласува отворено во лицето на софискиот врховизам - самостојноста и независноста на Внатрешната организација .

Развојот на организацијата на преден план исфрлила голем број на внатрешни и надворешни прашања, потоа се покажало дека постојните нормативни акти се тесни за понатамошен развој на Македонската револуционерна борба, а истовремено дошло до засилување на странските пропаганди кои носеле опасност за организацијата. Овие, како и други прашања биле разгледани на Солунскиот конгрес

На конгресот присуствувале: Даме, Христо Татарчев, Иван Хаџи Николов, Христо Батанџиев, Антон Димитров и Ѓорче Петров како членови на Централниот Комитет. Додека како претставници на револуционерните реони присуствувале: Гоце Делчев - Штип, Пере Тошев - Битола, Христо Матов - Скопје, Петар Поп Арсов - Прилеп, Велко Думев - Велес, Кирил Прличев - Воден, Благој Калејчев - Сер и Христо Поп Коцев како претставник на Одрин. Организацијата од овој конгрес излегла со ново име: Тајна македонско-одринска револуционерна организација (ТМОРО).

На дневен ред имало голем број на прашања по што биле донесени следните одлуки: Организациската територија да се подели на 7 окрузи: Солунски, Битолски, Скопски, Велешко-Тиквешки, Струмичко-Џумајски, Штипски и Одрински.  Прилеп и Цариград имаат право директно да кореспондираат со ЦК, додека пак Централниот комитет со внатрешноста на Македонија кореспондира преку окрузите и затоа било решено ЦК да има посебни шифри за комуникација со окрузите, посебни за комуникација меѓу ЦК и Задграничните претставници, а окрузите имаат посебни шифри за комуникација меѓу себе. 
 
Во врска со децентрализцијата, бил одбиен предлогот на Пере Тошев окрузите да имаат посебни печати, на тоа се спротивставил Даме. Било решено во организацијата да можат да членуваат сите без разлика на верата и народноста и дека делото ќе има чист македонски карактер. За Одринско било решено да биде третирано одделно од Македонија, но Македонија и Одринско претставуваат единствена кауза преку извојување на автономија за двете области.

По прашањето за вклучување на жените во организацијата, кое било поставено од Ѓорче Петров, било решено самите реоните да одлучуваат. Тенденцијата на Врховниот комитет да се наметне над ЦК на организацијата и да ја претвори во орудие за остварување на своите цели, била оценета како опасна по целото македонско ослободително дело и да се заземе став да се разубедува ВК да ја напушти таквата тенденција. Било решено да биде отворено Задгранично претставништво во Софија кое ќе има задача да ја претставува организацијата и да застане пред надворешните посегања. Во врска со проегзархиските групи во Македонија, било истакнато дека портите на организацијата се отворени за секого кој ќе ги прифати начелата на организацијата.

Ставот кој организацијата го зазела кон странските пропаганди се гледа во членот 2. од уставот на ТМОРО во кој се истакнува дека: Тајната македонско-одринска револуционерна организација има за цел да ги сплоти во едно цело сите незадоволни елементи во Македонија и Одринско, без разлика на народноста, извојување преку револуција полна политичка автономија за тие две области. На крајот било решено Гоце Делчев и Ѓорче Петров да го изработат нов устав и правилник врз основа на конгресните одлуки.

Солунскиот конгрес од 1896 година ги задолжил Ѓорче Петров и Гоце Делчев, кои биле носители на новата линија во македонското револуционерно движење и први иницијатори за промени, да изработат нацрт на нов устав и правилник, согласно промените на организацискиот курс извршен на Солунскиот конгрес. Новиот Устав и Правилник биле изработени врз основа на постарите акти, но сега се дал акцент на конгресните одлуки од 1896 година. Уставот на ТМОРО се состои од 19 члена поделени во 4 глави.

Со новиот устав, започнува втората повисока фаза на развојот на македонското револуционерно движење. Во оваа фаза, Македонската револуционерна организација од градска добила карактер на претежно селска организација. Оваа промена настанал со омасовување на движењето, селаните ја сочинувале грамадната маса на македонското население. Тоа било постигнато со Солунскиот конгрес и новите публикувани правни акти на Организацијата, кои ги елиминирале бариерите што стоеле на патот на масовизирање на македонското ослободително движење. Улогата на Гоце, како еден од главните креатори на Солунскиот конгрес е неодминлива. Овој конгрес претставувал историска пресвртница за развојот на движењето.

 
Битолскиот окружен комитет на МРО се свртел кон набавка на оружје и муниција, покрај револвери и пушки се започнало и со набавка на бомби. Главна улога во овој првичен копнеж одиграл Гоце, кој веќе имал уредено канал за Бугарија. Ѓорче Петров истакнува:

Бевме побарале бомби од Делчева, да ни прати неколку да ги видиме, да се насрчиме, да им се порадуваме... Уште не се надевавме на народната сила, но баравме спас во бомбите. .

На 19 април 1896 година при доставката на бомби во Битола бил фатен и затворен Доне Стојанов Тошев со што пламнала Доневата афера. Со оваа афера Македонската револуционерна организација првпат се соочила со крупна опасност, откривање на нејзината конспиративност. Меѓутоа мерките на Организацијата и Доневата цврстина ги ограничиле размерите на аферата. Според Ѓорче Петров во Штип:

нашето соопштение од Битола го испреварило она на властите за два дена, што дало можност на Гоце и другарите да ги преземат сите можни претпазни мерки. Директниот испраќач на бомбите, Коце Ефремов, заминал за Бугарија за секој случај, жената на Доне била предупредена и даскалосана, а Гоце, откако се појавил низ чаршијата за да го видат сите, седнал дома во исчекување и пишува училиштен рапорт .

Меѓу осомничените се нашол и Гоце. Тој особено го привлекол вниманието на османлиските власти по враќањето од Софија, кога се појавил како организатор на протестната штипска мартовска демонстрација насочена против турското убиство на еден 18-годишен македонски младинец. По пламнувањето на Доневата афера, Гоце бил одведен пред штипскиот кајмакам, но поради отсуство на докази, Гоце бил ослободен.

Според Пејо Јаворов, по еден месец, по наредба на скопскиот валија, Гоце бил повторно приведен и префрлен во Скопје. Меѓутоа според Константин Пандев, Гоце бил спроведен во Скопје на 2 јули 1896 година . Димитар Димески истакнува дека второто тврдење е поверодостојно, бидејќи последното писмо на Гоце, напишано на слобода, до Никола Зографов датира од 6 јуни 1896 година. Гоце бил сместен во злогласниот Куршумли ан каде што му сугерирале повеќе да не се враќа во Штип. Тоа било сериозна опомена. Ѓорче Петров истакнува дека со оваа афера во Организацијата не произлезе зло за неа, но сами по себе излегоа две пакости: 1. Фактот за постоење завера во Штип и Битола ѝ стана познат на турската власт, и 2. Гоце Делчев го сврте вниманието на властите врз себе во Штип .

Доневата афера му навестила на светот дека нешто ужасно се подготвува во Македонија . Од друга страна, настанот силно го импресионирал македонскиот народ, кој во својата фантазија ја хиперболизира силата на МРО . Доневото име станало синоним на револуционерната нескршливост и истрајност на македонскиот човек во неговите натамошни борби за национална и социјална слобода .

Во септември 1896 година Гоце бил назначен за главен учител (директор) на второкласното училиште во Банско во учебната 1896/97 година. Во летото 1896 година по заминувањето до Скопје, Гоце престојувал во Кукуш, каде што присуствувал на свадбата на својата сестра Тина. Престојот го искористил за ревизија на кукушката организациона мрежа.  Поради Доневата афера, Гоце се нашол во немилост кај османлиските власти и полуилегална положба.

Назначувањето за главен учител на Банската прогимназија го вратил во легалната сфера, меѓутоа за кратко. По нешто повеќе од два месеци, Гоце ја прекинал педагошката дејност, исто како што се откажал од офицерската кариера, за да се посвети целосно на македонското револуционерно движење. Во Банско, Гоце повторно се пројавил како добар педагог. Неговиот милозвучен акцент во наставата по француски јазик незаборавно се врежал во сеќавањето на неговите млади ученици .

Веднаш по пристигнувањето во Банско, Гоце започнал со плетење на разлошката организациска мрежа. По основањето на револуционерните комитети во Банско и Мехомија (Разлог) постепено ја раширил организациската мрежа и во селата Белица, Годлево, Драглишта, Недобарско, Бања, Добриништа, Јакоруда, Елешница и Бачево. Потоа, Гоце основал револуционерни комитети во Горна Џумаја и Неврокоп. Во текот на учителствувањето, тој уредил и два канала за Рилскиот манастир низ Годлево и низ Драглиште - Добрско. Истовремено тој уредил и канал од Банско за Србиново (Брежани) и Горна Џумаја. Гоце имал примарни заслуги за втемелувањето на Македонската револуционерна организација во овој дел на Македонија.

Одбојноста на банските чорбаџии и желбата за целосно посветување на револуционерната дејност, придонеле Гоце на 13 ноември 1896 година писмено да поднесе оставка на директорската функција, притоа известил дека привремено со училиштето ќе управува Георги Голев. Така Гоце ја завршил својата двегодишна педагошка дејност, со цел потполно да се нагрби со разгорената македонска револуционерна борба.

Според Христо Андонов Полјански, Гоце веднаш по напуштањето на Банско во ноември 1896 година се нашол во Софија. Меѓутоа Димитар Димески истакнува дека Гоце најверојатно во периодот помеѓу 13 ноември и 16 декември 1896 година, најпрво кратко се нашол во Солун каде што од Централниот комитет бил назначен за прв задграничен претставник на МРО во Кнежевството Бугарија со седиште во Софија, при што му било врачено полномошно со соодветни ингеренции, а потоа подолго време се задржал во инспектирање на пограничните пунктови во Бугарија: Дупница и Ќустендил. Со сигурност може да потврди присуството на Гоце во Софија од средината на декември 1896 година.

Задграничното претставништво на Организацијата започнало да функционира во втората половина на декември 1896 година по доаѓањето на Гоце во главниот град на Кнежевството Бугарија. Назначувањето на Гоце за прв задграничен претставник го најавило најплодниот период од неговиот живот. Тогаш неговите умствени и организациски способности се расцветале во многустрана револуционерна дејност. Неполни пет години, Гоце се наоѓал на постот на задграничен претставник во Софија. Тој временски интервал одговара на поголемата половина од Гоцевата организациската дејност.

Гоце Делчев како задграничен претставник се ангажирал најмногу во обезбедувањето на Организацијата си материјални средства, нејзино снабдување со оружје, муниција и револуционерна литература и весници, со препраќање на револуционерни сили во земјата, со обезбедување на пограничните пунктови и со грижата околу состојбата на револуционерното дело по окрузите и реоните на Македонија. Тој бил и бескомпромисен борец против врховизмот и ги разобличувал и осуетувал врховистичките акции во Македонија. Се занимавал и со други дејности сврзани со македонското ослободително дело.

Поради инсистирањето на Гоце, Централниот комитет во март 1897 година го проширил Задграничното претставништво со уште еден член - Ѓорче Петров, чиј мандат загаснал заедно со Гоцевиот во октомври 1901 година. Гоце и Ѓорче Петров со своето отворено разобличување на врховизмот, се закитиле со неизмерни заслуги за заштита на самостојниот карактер на македонското револуционерно движење.

Нивниот мандат се состоел од три етапи. Првата етапа го опфатил временскиот период од нивното доаѓање во Софија до 1899 година, втората етапа започнува со улогата на Задграничното претставништво при формирањето на Врховниот комитет на Борис Сарафов, мај 1899 година, а третата и воедно последна етапа од мандатот ја одбележува клучната улога на  претставништво во турбулентното време по Солунската афера, 1901 година.

За заедничката дејност во Софија, Ѓорче Петров истакнува дека: Кога дојдов во Софија работев заедно со Делчев на другарски начела, без секакви формалности распоредени во работата... Обајцата знаевме се . Меѓутоа според Христо Силјанов постоела поделба во работата на Задграничното претставништво. Така црната макотрпна катадневна организациска работа ја вршел Гоце Делчев, дипломатската Ѓорче Петров . По пристигнувањето во Софија, Петров ја водел коресподенцијата со Централниот комитет во Солун, при што користел посебна шифра, за нешто подоцна да употребува три шифри. По Ѓорчевото доаѓање, Врховниот комитет бил упатен на комуникација со Македонската револуционерна организација преку Задграничното претставништво, по специјално преку Ѓорче Петров. Колкава била довербата на Централниот комитет во Задграничното претставништво, се гледа и од фактот што Архивата на ЦК, до апсењето на неговите членови во 1901 година, била депонирана кај Петров во Софија.

Гоце Делчев ги зачестил контактите со офицерите од 1895 година, односно со учениците во Мелничкото востание, кои по расцепот во Врховниот македонски комитет се нашле надвор од него, а од нив повремено добивал материјална помош за потребите на Македонската револуционерна организација. Тој ги продлабочил и врските со Наум Туфекчиев од кого продолжил да набавува револвери и бомби. Меѓутоа во тој период бил најблизок со браќата Иванови, познати лиферанти на оружје. Оваа активност на Гоце имала своја позадина.

Организацијата поради заткулисните игри на Врховниот комитет започнува контакти со бугарската влада. Целта на Централниот комитет е да се побара материјална и финансиска помош од владата во Софија. Првите контакти биле остварени со посредништво на офицерите кои учествувале во Мелничкото востание, Борис Сарафов, Антон Бозуков, Стојчо Гаруфалов и поранешниот воен министер Рачо Петров. На 22 јуни 1896 година Ѓорче Петров имал средба со бугарскиот премиер Константин Стоилов, на оваа средба Ѓ. Петров побарал 5-10.000 пушки и 100.000 лева . Бугарската влада сметала дека треба да се вооружи населението во Македонија и на тој начин да се држат работите во свои раце. Првото количество на оружје за организацијата биле испратено кон крајот на 1896 година и станувало збор за пушки од системот кримки.

Делчев барањето за проширувањето на Задграничното претставништво се базирало првенствено на неговиот ангажман околу префрлувањето на пушките. Најпрво Гоце, а потоа заедно со Ѓорче Петров добиле бесплатно, со одобрение на бугарската влада 4.000 пушки од браќата Иванови, но без патрони. Објаснување за патроните искажал бугарскиот воен министер, полковникот Иванов, кој бил категоричен: Не сме луди да ви дадеме фишеци: така силата ќе ја држиме во свои раце, инаку Вие ќе се одвратите од нас . Најголемиот дел од овие пушки биле префрлени во Скопскиот, Штипскиот и Струмичкиот округ на Организацијата. Меѓутоа голем дел од нив биле проголтала Виничката афера. Во однос на контактите со бугарската влада и нејзините игри. Ѓорче Петров истакнува:

Биле направени обиди за згаснување на дејноста на Задграничното претставништво во Кнежевство Бугарија. Најпрво бил направен обид за отргнување на Ѓорче Петров, кога му било понудено местото: секретар на новоотвореното бугарско трговско агентство во Солун. Целта на Константин Стоилов била да се компромитира, а подоцна преку Атанас Шопов да биде претворен во бугарско орудие. Кога тоа не успеало бил направен обид, сега преку Врховниот македонски комитет, да се предизвика раздор помеѓу Гоце и Ѓорче Петров. На IV македонски конгрес, Гоце неочекувано бил избран за редовен член на новиот состав на Врховниот македонски комитет. Ѓорче Петров истакнува: со цел да го отцепат Делчева од мене . Меѓутоа, Гоце ја проѕрел намерата и во писмото до Јосиф Ковачев, претседател на IV македонски конгрес, категорично изјавил: Мојата положба во Делото не ми овозможува да го примам изборот .

Засиленото вооружување на Организацијата покажало дека финансиските средства добиени од членските влогови и добротворни прилози не можеле да ги задоволат потребите за набавка на оружје и муниција. Оттука се прибегнало кон примена на насилни методи за набавка на парични средства, преку: уцени, закани и киднапирања. Во тие немирни времиња главна преокупација на Гоце била набавката на финансиски средства.

Првата поголема акција во тој правец била поттикната од Гоце. Според Никола Зографов: на 6 јануари 1897 година телеграфистот Андон Златарев, во интерес на македонското револуционерно дело, ја ограбил ќустендилската пошта, од каде што подигнал 28.000 лева. Пред да побегне Златарев, врз претходно постигнат договор, им предал 25.000 лева на Васил Главинов и Александар Кипров кои требало парите да ги предадат на Гоце за потребите на Македонската револуционерна организација. Меѓутоа тие ја злоупотребиле довербата, преливајќи ги средствата во социјалистичката благајна. Гоце го излажале дека парите ги закопале во река, па надојдената вода ги одвлекла незнајно . Гоце долго време не можел да се помири со нечесната игра на Главинов, за што сведочат неговите писма.

Во пролетта 1897 година, во предвечерјето на Грчко-турската војна, Гоце се нашол во Одеса каде што со Константин Кондов, стапил во контакт со двајца ерменски револуционери, пиротехнички верзирани за бомби и пеколни машини . Оттука, четворицата со рускиот брод Вороњеж се префрлиле на Света Гора, со цел да изнудат пари од Зографскиот манастир.

Гоце се обидел да се специјализира за киднапирање на бегови. Во 1897 година неуспешно завршиле обидите за грабнувањето на турскиот богаташ Черкез, виничкиот бег, струмичкиот Мафи-бег. Успешно завршило киднапирањето на струмичкиот бег Назлам-бег, за кого биле побарани 6.000 турски лири, но поради непретпазливост, бегот им се извлекол од раце. Слични обиди Гоце направил и во 1897 и 1899 година. Меѓутоа според Михаил Апостолов - Попето: тој занает не е за Гоцета, нему ич не му оди со бегови.

Во мај 1900 година никнала најкрупната киднаперска замисла на Гоце. Тргнувајќи од релативно добрата соработка со Врховниот македонски комитет на Борис Сарафов, како и фактот што акцијата требало да се изведе на територијата на Кнежевството Бугарија, Гоце предвидел оваа акција да биде заеднички спроведена од страна на Македонската револуционерна организација и Врховниот македонски комитет. Било предвидено да биде извршено киднапирање на синот на бугарскиот државник Иван Гешов, од кого требало да се извлечат 1,5 милиони златни лева. Врховниот македонски комитет го прифатил планот, при што биле определени обврските. Сарафов требало да изнајми куќа, каде што требало да се чува детето, Тома Давидов да купи еден пајтон и да најде верен пајтонџија, а Гоце требало да го грабне детето. Ѓорче Петров бил задолжен за примањето на парите од Гешов. Но планот не се остварил бидејќи детето на Гешов заминало за Париз.

Гоце Делчев го ополномоштил Михаил Герџиков да изврши едно киднапирање во Македонија но турските сили сѐ уште биле раздвижени поради Солунската провала и затоа овој обид останал неуспешен. Во летото 1901 година се одржало советување во Ќустендил на кое присуствувале Гоце Делчев, Јане Сандански и Христо Чернопеев и тие заклучиле дека:  ситните грабежи само го нарушуваат престижот на Организацијата, а не придонесуваат за нејзино финансиско закрепнување. Затоа Јане Сандански предложил да го киднапира кнезот Фердинад при неговата посета на Рилскиот манастир, но оваа иницијатива на Сандански била отфрлена од страна на Гоце Делчев кој предложил војводите да спроведат акции за собирање на пари, но надвор од границите на Бугарија. Раководството и војводскиот кадар се нашле во дилема. Имено помошта од Бугарија не била прифатлива, ситните акции биле непожелни, а големите биле опасни по Организацијата и ослободителното дело, но сите разбрале дека мора нешто да се стори за да се дојде до пари.

Во 1901 година некаде околу Петровден, Јане Сандански, Христо Чернопеев и Сава Михајлов подготвиле плана за киднапирање на Сулејман-бег од Горна Џумаја но поради болест на бегот таквата акција била откажана . Бидејќи таа акција била одложена Јане Сандански и Чернопеев се нашле во Разлошко и решиле да го грабнат д-р Хаус кој бил протестантски мисионер од Солун. Меѓутоа тој го одложил патувањето и затоа тие решиле да ја киднапираат протестантската мисионерка Мис Стон која се наоѓала во Банско. За акцијата најпрво бил известен ОК во Банско на чело со Димитар Лазаров, потоа бил утврден планот кој се состоел од неколку точки. За целиот план притоа биле известени Гоце Делчев и Ѓорче Петров, притоа Делчев се двоумел додека пак Ѓорче бил на мислење дека со грабнувањето нема да се добијат големи финансиски средства. Треба да се истакне дека Јане и Христо Чернопеев решиле на своја рака да ја покренат сета акција.

Една од главните задачи на Македонската револуционерна организација било вооружувањето. Без оружје не постоел воениот фактор, а без воен фактор немало ни револуција. Најпрво се набавувало ладно оружје (првенствено ками) и огнено оружје (револвери и бомби).

Од пушките најпрво биле набавени од домашно производство (тетовки и дебранки). Првото големо количество на пушки, кримки, датира во 1897 година по извршената модернизација на бугарската армија. Приливот е нераздвојно поврзан со името на Гоце.

По Грчко-турската војна се започнало и со набавка на грчки пушки од системот Гра. Паралелно биле набавувани и помали количини на пософистицирани пушки манлихерки, како и муниција и динамит. Покрај од Бугарија и Грција, оружје и муниција почнало да се набавува и од Србија, Романија, Белгија, Австроунгарија, Грција, Швајцарија и Англија. Меѓутоа предничела Бугарија. Голема заслуга во набавката на оружје и муниција од Бугарија и нивното транспортирање во Македонија имал Гоце. На јануарското советување во селото Загоричани, Гоце се заложил за поорганизирана набавка на оружје од Грција. Во есента 1902 година, Гоце преку Тома Карајовов реализирал набавка на оружје и муниција од Берлин и Виена. Коресподенцијата на Гоце е со бројни податоци за набавка, депонирање и транспорт на оружје и муниција во Македонија. Импресивно делува Гоцевата неисцрпна енергија, самопрегор и ентузијазам.
 
Многу рано, кај Гоце и Ѓорче Петров се родила идејата за сопствено производство на оружје, пред сè бомби. Тие ја осмислиле Саблерската бомболеарница (фабрика) на Осоговските Планини. Приотоа посебна улога одиграл тогашниот околиски ќустендилски началник, познатиот македонски револуционер Димитар Поп-Георгиев Беровски. Саблерската бомболеарница започнала да функционира во мај 1897 година. Во неа работеле грст на ентузијасти во скудни околности. Главен мајстор бил ерменскиот револуционер Киркор, а негови први помошници биле Гоце Текенџиев и Атанас Мурџев. Таму повремено престојувале и помагале Гоце и Ѓорче Петров. Инспекција на бомболеарскиот процес извршил Ерменецот Леон. Во Саблерската бомболеарница, меѓу другото, биле произведени околу 1000 до 1500 бомби од разни големини. Бомболеарницата била напуштена непосредно пред интервенцијата на бугарската полиција.

Историчарите искажуваат разни мислења околу времетраењето на оваа бомболеарница. Според Константин Пандев таа постоела само неколку месеци, Пејо Јаворов истакнува дека таа работела десетина месеци, а според спомените на Ѓорче Петров, година и неколку месеци. Меѓутоа според Димитар Димески бомболеарница егизтирала повеќе од две години. Саблерската бомболеарница одиграла значајна улога за стекнување на силна самодоверба во сопствените сили и можности. По примерот на неа никнале слични бомболеарници низ Македонија.

 
Гоце имал катадневна грижа за непречено функционирање на организациските канали. Беспрекорното функционирање на курирската служба било голем предуслов за нормален проток на луѓе, пренесување на оружје и муниција, како и за циркулирање на тајната револуционерна пошта.

Гоце Делчев мошне многу се залагал за просветлување на силите на револуционерното движење и на поробените македонски маси. Тој поаѓал од концепцијата да изврши револуција во умовите на луѓето, да создаде просветен народ, просветна маса со која успешно ќе се изврши револуција .

Оттука доаѓале Гоцевите секојдневни напори за набавка и пласирање на весници и револуционерна литература сред македонскиот народ. Меѓу другото, тој ги пласирал: Право, Глас македонски, Малешевски балкан, Политичка слобода, Дело. Гоце меѓу револуционерната литература пласирал и дела од социјалистичка провиниенција. Гоцевата блискост со социјалистичките кругови се гледа и од фактот што заедно Димо Хаџи Димов, учествувал на првомајските манифестации во Софија.

Гоце бил загрижен за создавање на македонска книжнина. За тоа најдобро сведочат зборовите: Зар нема кој да напише барем една книга на македонски?  Тој ги поттикнувал некои од македонските автори, како што е Атанас Раздолов, да создаваат дела со револуционерна содржина. Гоце има голема заслуга за покренувањето на хектографираните гласила на Македонската револуционерна организација: Бунтовник и Слобода или смрт.

Повод за аферата е нападот на една разбојничка чета на домот на богатиот Турчин Касим-бег во село Виница на 15 ноември 1897 година. Четата зела од неговиот дом околу 800 турски лири, а самиот него го убила. Како резултат на Виничката афера Организацијата губи многу оружје, претрпува морални штети и вредни организациски кадри, а османлиските власти започнаа да гледаат со зголемена недоверба кон население во Македонија. Аферата ја открива потребата од повеќе ефикасност во активностите на револуционерната организација при вакви кризи, дека е потребно да се даде азил на прогонетите и да се спречи предавство. Вo извесна мера го забрзува создавањето на постојани окружни чети, подобрување на илегалните канали. Виничката афера и нанесла тежок удар на организационата мрежа во Скопскиот санџак, а ја разнишала и Македонската револуционерна организација во целина.

Веста за аферата Гоце го затекнала во Ќустендил. Краткотрајно го обзела силна депресија и почувствувал рушење на сопственото дело. Гоце се вратил во Софија со цел да осмисли и преземе чекори за неутрализација на ефектите од аферата. Во декемвриското писмо до Никола Малешевски, може да се увиди дека Гоце сè уште бил под болна импресија од широките размери на османлиските насилства. На Малешевски му сугерирал: Опни ги жиците на нашите другари, нека се готват и од ден на ден нека очекуваат да ги викнат под знамето не веќе за слобода, туку за одмазда .

Во таа смисла Гоце имал телефонски разговор со Борис Сарафов. Тој го имал предвид мелничото борбено крштевање на Сарафов и му предложил да формира, по можност, чета со која ќе навлезе во Македонија и ќе стави крај на турските насилства. Меѓутоа Делчев, најверојатно по консултацијата со Ѓорче Петров, му ја откажал услугата на Сарафов. Гоце набргу ја пребродил траумата и веќе во првите месеци на 1898 година, во писмото до Ѓорѓи Поп Цветков и Никола Зографов, зрачел со оптимизам:

Во Ќустендил бил формиран Привремен комитет за бегалците, а во Софија била формирана тричлена комисија. Врховниот македонски комитет на Христо Станишев се оградил од разбојничката банда која што ја предизвикала аферата. Во меѓувреме една врховистичка делегација го посетила бугарскиот премиер Константин Стоилов, како и некои странски дипломатски претставници во Софија. Врховистичката делегација изјавила дека: Врховниот македонски комитет нема ништо со испраќањето на четата, која го уби Ќазим ага во Виница и дека Комитетот не е директниот, ни посредниот виновник за станатото во Македонија .

Меѓутоа, Гоце ја почувствувал злорадоста на дел од врховистичките кругови за неволјата што ја снашла Македонската револуционерна организација. Оттука, во врска со V македонски конгрес на македонските друштва, Гоце испратил едно писмо до Никола Зографов, во кое истакнал: Активно учество нема да земеме. Имаме намера да дејствуваме, доколку се укаже можност, за да се пробие листата на Станишев,, кој е многу поблизок по својата програма и почесен, отколку Ковачев . Но планот не успеал, на V македонски конгрес за претседател на Врховниот македонски комитет бил избран Алексанадар Радев, а за потпретседател бил поставен Андреј Љапчев. Оттука, односите на Задграничните претставници со Врховниот македонски комитет уште повеќе се оладиле.

Бугарската влада на Константин Стоилов била фрапирана од неочекуваните димензии на Македонската револуционерна организација што делумно излегле на виделина со Виничката афера, затоа презела мерки за неутрализација на Револуционерната организација. Во март 1898 година, Гоце испратил писмо до Малешевски, во кое огорчено констатирал: Не беше доста оној гром од Виничката афера за да се разниша делото, туку и овдешната (бугарската демек) влада се зазела да ја ослободи турската власт од прогонства, натоварувајќи се самата да го уништи она што не се уништува. Прогонствата над нас се во најсилен разгор, ќе видиме дали ќе се овенчаат со успех. Тешко ним! 

Виничката афера била продлабочена со ефектната истрага на османлискиот скопски полициски првенец Дервиш ефенди, како и поради предавството на Ѓорѓи Иванов Јованчев, поранешен близок соработник на Гоце. Апостолот многу рано увидел дека предавниците во македонското револуционерно движење се намножиле, тој уште во април 1897 година истакнал: Којзнае дали има народ, кој толку многу трпел од своите синови изроди како македонскиот! . Гоце во однос на Јованчев се покажал мошне толерантен, при што се обидел да го извлече од калта и да го направи повторно корисен за Организацијата. Ѓорѓи Иванов Јованчев во јуни 1896 година бил уапсен заедно со Гоце, во врска со Доневата афера. Притоа станал конфидент на османлиската полиција. Меѓутоа Јованчевите предавства дошле до полн израз во Виничката афера. Со цел за да го отрезни, Гоце во мај 1899 година на Јованчев му ја испратил книгата Шпион (The Spy: A Tale of the Neutral Ground) од Џемс Фенимор Купер. Меѓутоа сè било залудно. Јованчев се покажал непоправлив и подоцна бил ликвидиран од Македонската револуционерна организација.

Во јули 1898 година Гоце упатил две писма - благодарници до пловдивскиот надбискуп Роберто Менини, поради хуманитарниот гест на Паљурскиот манастир, Гевгелиско, со давањето прибежиште на седумина македонски револуционери, кои со тоа ги избегнале османлиските винички репресалии. Меѓутоа Гоцевата намера била подлабока, пред надбискупот да ги изнесе пред Света Столица светлините на македонската револуционерна борба. Гоце истакнал:

Гоце Делчев, како воено лице, бил еден од првите кој увидел дека дотогашните терористички групи не можеле да се носат во отворена борба со османлиските сили. Тие ја одживеале својата улога. Бил потребен поразвиен борбен механизам, способен да се спротивстави на бројните непријатели на македонското ослободително дело. Оттука датира појавата на Четничкиот институт со кој Организацијата зачекорила во повисока фаза од својот развој.

Прв посериозен практичен чекор презел Гоце. Во април 1898 година, со цел побрзо да се отстранат последиците од Виничката афера, Гоце испратил во Македонија три вооружени групи, т.н. летечки илегални групи на чело со проверени поранешни легални раководители на Организацијата. Ефрем Чучков бил определен за Малешевско, Тодор Станков за Радовишко и Стојан Георгиев за Струмичко. Овие летечки групи биле предвесници на големата борбена метаморфоза на Организацијата.

Првата чета која со право го носи епитетот агитационо-организациска, била четата на Михаил Апостолов - Попето, која ги спроведувала наредбите на Гоце. Главната грижа околу оформувањето и разгрнувањето на Четничкиот институт ја презел Делчев. Дури и нешто повеќе. Задграничното претставништво ја изработиле правната регулатива за посочениот институт, издавајќи го, во 1900 година, Правилник за четите на ТМОРО. Создавањето на Четничкиот институт е неразделно поврзано со името на Гоце. Тој како ревизор (инспектор) на вооружените сили на Организацијата стекнал редок углед и израснал во неприкосновен авторитет. Најважните организациски борбени кадри од овој периоди израснале под закрила на Делчев.

Четничките школи одиграле голема улога за разгранување на Четничкиот институт. Во тоа посебна улога имале блиските Гоцеви соработници: Михаил Апостолов - Попето, Јане Сандански, Христо Чернопеев, Марко Лерински, Никола Петров Русински и др.

Делчев, од вклучувањето во Организацијата па сè до смртта, ја обиколувал Македонија. Притоа, не го спречувало ни нарушеното здравје, проследено со силни стомачни болки. Секаде каде што престојувал, Гоце оставал светли траги, влевајќи свежина, оптимизам и нескршлива верба во успехот на македонската ослободителна кауза. Оттаму, неговото име, многу лесно прераснало во легенда.

Гоце уште по своето пристигање во Бугарија стапил во контакт со офицерите од 1895 година, односно со дел од учесниците во Мелничкото востание. По доаѓањето на Ѓорче Петров за задграничен претставник соработката со офицерите била продлабочена. Во тој период Македонската револуционерна организација поради лошите односи со ВМОК барала нови извори за помош на револуционерната борба во Македонија.

Оттука кај Ѓорче Петров, Гоце Делчев и офицерите Антон Бозуков и Стојчо Гаруфалов се појавила идејата за формирање на Тајните офицерски братства , a се поставило прашањето и кој би можел да застане на нивно чело. Гаруфалов за раководител на Офицерските братства го предложил Иван Цончев бидејќи тој имал углед меѓу офицерите, меѓутоа Бозуков истакнал дека тој имал врски со кнезот Фердинанд I и неговиот двор. Задграничните претставници поради тоа долго се колебале но на крајот се одлучиле за Цончев сметајќи дека обвинението на Бозуков е од лични амбиции . Во летото 1897 година, од името на Офицерските братства, Цончев го посетил Солун. По враќањето на Цончев во Софија соработката меѓу Офицерските братства и Организацијата била продлабочена. Братствата во почетокот укажале значајна материјална помош за Македонската револуционерна организација. Преку Офицерските братства биле врбувани и испраќани првите кадри за Четничкиот институт. Затоа, Ѓорче Петров забележал дека Цончев во прво време многу им помагал. За соработката со офицерите, Ѓорче Петров истакнува:

Увидувајќи ја ослабената положба на Врховниот комитет, Задграничните претставници во договор со Централниот комитет на Организацијата, решиле индиректно да го стави ВМК под своја контрола. Затоа Ѓорче Петров започнал силна агитација во Бугарија и сакал да најде лице кое ќе има силен авторитет да застане на чело на Комитетот и да ја зацврсти неговата позиција. Сарафов и Антон Бозуков се понудиле но тие не биле по вкусот на ТМОРО, а Ѓ. Петров барал некој кој имал поголема улога во бугарското општеството. Притоа тој имал средби со голем број на македонски интелектуалци од Бугарија и се сретнал со учителот Паунчев во Варна, адвокатот Панов и адвокатот Иван Иванович. Исто така имал средба и со Димитар Благоев но сите го одбиле. Работат премногу им изгледала опасна. На крајот Петров морал да се задоволи со Борис Сарафов. Задграничните претставници на ТМОРО направиле договор со Сарафов и неговите приврзаници, односно ТМОРО ќе ја поддржи кандидатурата на Сарафов за претседател на Комитетот, а за возврат Врховниот комитет нема да презема никакви дејства без знаење и согласност на задграничните претставници .

На 1 мај 1899 година во Софија започнал VІ македонски конгрес на кој Борис Сарафов бил избран за претседател на Комитетот, со поткрепа на Ѓ. Петров и Гоце Делчев. Затоа не треба да зачудува изјавата на Сарафов: Ние сме фирмата, а Ѓорче е комитетот, Ѓорче Петров во своите спомени тоа и го потврдува со зборовите: Ние го уредивме Сарафовиот комитет, тој беше наш продукт . Сарафов во својот прв мандат давал голема материјална и финансиска поткрепа за ТМОРО. За време VІІ македонски конгрес  било констатирано дека за потребите на ТМОРО биле дадени 11.990 златни левови и 23.327,20 левови во сребро .

Меѓутоа, Сарафов бил од далеку од тоа да биде послушник на ТМОРО. Уште од самиот почеток тој почнал со заткулисни игри, неговата цел било да ја преземе токму тој ТМОРО во свои раце и тоа било евидентно за време на преговорите помеѓу ТМОРО и Бугарското тајно револуционерно братство кога Сарафов се наметнал како посредник и претендирал да биде раководител на целото македонско револуционерно дело, поради што ќе дојде до судир со ЦК и ЗП на ТМОРО.

По самото составување на Комитетот, Сарафов финансиски и морално ја помагал ТМОРО, меѓутоа уште додека се составувал комитетот Сарафов планирал да го заземе ЦК на ТМОРО. Имено, тој направил договор со полковникот Иван Цончев и потполковниците Атанас Јанков и Стефан Николов. Според овој договор Цончев требало да даде оставка на офицерската должност и да го зазеде претседателското место во Комитетот, а Борис Сарафов со 14 до 16 офицери требало да навлезе во Македонија да го преземе Централниот комитет и потоа да се крене востание  . Било предвидено територијата на Македонија да се подели на 14 востанички окрузи на чело со по еден офицер, а полковникот И. Цончев со големи сили да навлезе од Бугарија. За планот не требало да дознаат Гоце Делчев и Ѓорче Петров. Подоцна кога Сарафов и Иван Цончев ќе дојдат во судир, за овој договор преку Сарафов ќе дознае Ѓ. Петров.

Офицерите и покрај договорот со Сарафов не се осмелиле да дејствуваат без согласност на задграничните претставници и затоа им предложиле во Централниот комитет да влезат двајца офицери како претставници ВМК, а истовремено околу 16 офицери да бидат распоредени по окрузите на ТМОРО во Македонија. Гоце Делчев и Ѓорче Петров во принцип не го отфрлиле предлогот. Оттука произлегла компромисната мајска спогодба. Таа била потпишана на 1 мај 1900 година, ТМОРО бил претставен од Гоце Делчев и Ѓорче Петров додека Врховниот комитет бил застапуван од полковникот Иван Цончев, потполковниците Јанков и Стефан Николов, поручникот Стојчо Гаруфалов и Атанас Мурџев . Спогодбата предвидувала:

По потпишувањето на спогодбата Врховниот комитет се обидел да ги протурка предлозите. Тие го предложиле капетанот Димитар Венедиков за член на ЦК на ТМОРО, а за Битолскиот револуционерен округ бил предложен поручникот Софрониј Стојанов. Меѓутоа Венедиков одбил да замине за Солун, додека пак Софрониј поради Поп Ставревата провала не можел да замине за Битола и затоа било решено тој да оди во Солун. Софрониј Стојанов во Македонија пристигнал во декември 1900 година, во Солун престојувал под името Хаџиасенов како претставник на друштвото Бугарија, и таму се задржал до Солунската афера, и откако му биле издадени од страна на Иван Хаџи Николов пет бланко потврди за офицерите во случај на востание, се вратил во Бугарија.

На VІІ македонски конгрес, Задграничните претставници првпат присуствувале на собир на македонските друштва во Бугарија. За конгресот Ѓорче Петров истакнува: Првпат јас и Делчев присуствуваме на конгрес. Сите беа задоволни од нас, не пречекаа со ракоплескање. Приход од 450 илјади. Кој можеше да противречи... Јас бев на врвот на среќата... Тогаш конгресот го прими од мене преработениот устав и правилник на овдешнава (Врховниот комитет б.н) организација во духот на кажаната идеја, дека овде се прегрнува револуционерниот пат и се дава предимство на Внатрешната организација. Тоа беше огромен успех на македонското дело, револуционерната идеја веќе беше влезена и во овдешната организација 

На 23.01.1901 година во Солун започнала Солунска аферата која била една од најтешките за ТМОРО. Имено целиот Централен комитет бил затворен додека пак оваа провала го исфрла Бугаринот Иван Гарванов, со што ТМОРО зазема друг правец на дејствување. Дел од историчарите при расветлувањето на причините за Солунската афера сметаат дека е можно учество на Врховниот комитет на чело со Борис Сарафов во провалата , притоа се истакнува дека Комитетот имал свој човек кој го поткажал ЦК на турските власти. Се става под знак прашање улогата на Софрониј Стојанов , како можен предавник, меѓутоа за тоа нема конкретни докази, а еден од најголемите предавници за време на провалата, Милан Михајлов бил човек на Борис Сарафов и како таков тој пристигнал во Солун. Гоце Делчев и Ѓорче Петров во окружното од март 1901 година испратено до револуционерните комитети во Македонија, било истакнато дека Солунската афера е внатрешен удар против ТМОРО, а обидот за востание на Врховниот комитет е надворешен удар против ТМОРО . По провалата, Сарафов се обидел да се наметне над Делчев, но тој ги одбил сите предлози и барања на Сарафов.

Набргу по Солунската афера паднал и Комитетот на Борис Сарафов. Сарафов од своја страна дошол во судир со Задграничните претставници на ТМОРО, со новоизбраната бугарска влада на чело со Петко Каравелов, но и со Иван Цончев. Гоце Делчев и Ѓорче Петров ја знаеле амбицијата на Сарафов за преземање на целото македонско револуционерно дело во свои раце, и затоа тие во согласност на ЦК на ТМОРО намерно го одолговлекувале спроведувањето на Мајската спогодба. Тоа придонело да дојде до влошување на односите помеѓу двете организации. Гоце Делчев бил обвинет дека сака да стане врховен командант на сите востанички сили , и дури бил физички нападнат во просториите на врховниот комитет од страна на Христо Саракинов . За овој настан Ѓорче Петров истакнува: Делчев велеше: Или тие ќе те газат, или ти ќе ги газиш... Тој настан не остана без значење во подоцнежниот однос на Делчев кон комитетот и воопшто кон офицерите. Тој веќе не можеше да ги трпи. Од тој настана, Гоце престанал да ги посетува седниците на Врховниот комитет на Сарафов.

Биле влошени односите и со Ѓорче Петров кој спротивно на Мајската спогодба ја продолжил директната коресподенција со ЦК. Сарафов пак од своја страна успеал да го придобие Никола Зографов кој бил пунктов началник на ТМОРО во Ќустендил  . Поради оваа постапка биле прекинати односите помеѓу двете организации кон крајот на 1900 година , а од своја страна Врховниот комитет од почетокот на 1901 до мај 1902 година не давал никаква помош за ТМОРО. Помошта била обновена кога на чело на ЦК на ТМОРО ќе застане Иван Гарванов.

Влошената положба го принудила Сарафов да го повика Иван Цончев да застане на чело на Комитетот според претходно постигнатиот договор, од своја страна Цончев во Софија се нашол во јануари 1901 година. Меѓутоа во меѓувреме доаѓа до Солуската афера и Сарафов под влијание на своите блиски и пријатели го менува решението сметајќи дека ќе може да владее и со Врховниот и со Централниот комитет. На тој начин Цончев бил измамен и ќе дојде до поделба на Врховниот комитет на две крила: сарафисти и цончевисти. Меѓутоа, судирот меѓу двете крила бил решен од страна на бугарската влада кога 23 март 1901 година Борис Сарафов бил уапсен со дел од комитетот и бил обвинет за двете убиства. Апсењето и судењето на членовите на Комитетот било политичка фарса со цел да им се овозможи на цончевистите да го преземат Комитетот во свои раце, а Иван Цончев успеал во тоа на VІІІ македонски конгрес. Гоце Делчев на 7 април 1901 година се обратил пред VІІІ македонски конгрес и притоа истакнал:
 

Бидејќи мајската спогодба од 1.05.1900 година не била спроведена, таа станала предмет на разговори меѓу новиот состав на Комитетот и ТМОРО. На оваа средба ТМОРО била претставена од Гоце Делчев, д-р Владимир Руменов и Михаил Герџиков, а како трета група која учествувала во овие преговори, била претставена од Иван Цончев и полковникот Стефан Николов. Во овие преговори преовладува тенденцијата на Врховниот комитет да се наметне над ТМОРО иако нејзината самостојност била потенцирана во овие разговори , а од овие преговори произлегла новата мајска спогодба од 16 мај 1902 година и со неа било предвидено да се постават двајца офицери во ЦК на ТМОРО, како воени специјалисти кои би можеле да го помогнат делото. Овие двајца офицери би требало да имаат еднакви права и должности со останатите членови на ЦК.

Било договорено поставување на офицери при секој округ на ТМОРО во Македонија и овие офицери имале исто така еднакви права како и раководните тела на окрузите. Од друга страна, првата на задграничните претставници биле ограничени бидејќи тие можеле да присуствуваат во работата на Врховниот комитет само по прашањата кои се однесувале за ТМОРО. Двете организации се договориле дека каналите и пунктовите на бугарска територија се неприкосновена сопственост на ТМОРО, додека пак магацините со оружје по бугарската граница, да бидат под контрола на Врховниот комитет. Поради последната точка Ѓорче Петров сметал дека Делчев се подлизнал, бидејќи станувало збор за 700-800 пушки кои биле складирани од Сарафов и тој сакал да ги предаде на ТМОРО, дополнително на тоа Ѓорче Петров истакнува дека: Со тие пушки после нè тепаа .

Кон крајот на јули и почетокот на август 1901 година се одржал IX македонски конгрес. Во текот на овој конгрес цончевистите успеваат да го земат Врховниот комитет во свои раце. Претходно претставниците на ТМОРО, Владимир Димитров и Иван Кепов поднесуваат оставка, а за време на конгресот од раководните позиции во Врховниот комитет се отстранети приврзаниците на Сарафов. За претседател на комитетот бил избран Стојан Михајловски додека пак Иван Цончев бил избран за потпретседател. На тој начин комитетот се нашол во рацете на Цончев и тој веднаш започнал со подготовките за кревање на едно востание во Македонија кое му требало на кнезот Фердинанд I. Иван Цончев сметајќи дека ја имаа поддршката на Гарванов, се свртел против задграничните претставници на ТМОРО притоа сакал да воспостави директна коресподенција со Централниот комитет на Внатрешната организација и почнал да гo игнорираа ЗП. Цончев меѓу другото истакнал дека:

Под притисок на Цончев, Делчев и Ѓорче Петров морале да се откажат од должноста задгранични претставници, но од друга страна Гоце Делчев успеал да го оддели Гарванов од Иван Цончев. Гарванов имајќи ја поткрепата од Дамјан Груев и Делчев се спротивставил на Цончев, оваа дистанцирање на Гарванов нема никогаш да му биде простено од цончевистите, и тие по неговото убиството во 1907 година ќе истакнат: Така му треба, предавник .

Цончев откако ја зацврстил својата позиција во комитетот, се нафрлил врз пунктовите на ТМОРО во Бугарија. Во некое од ќустендилските села по наредба на Атанас Мурџев бил тепан работник на ТМОРО, а по наредба на Тодор Саев, јавно бил тепан Ефрем Чучков и тоа пред куририте на ТМОРО. Поради ваквата постапка на Саев, Дупничкото друштво ги прекинало врските со Врховниот комитет, и затоа друштвото на 20.11.1901 година било исклучено од ВМОК. 

Поради сите овие постапки новите задгранични претставници, Туше Делииванов и Димитар Стефанов поднеле нови барања до ВМОК. Била побарана 30-километарска зона на бугарската територија, пункт во Софија, пари за Задграничното претставништво, останатите пунктови на ТМОРО во Бугарија и за издавање на еден весник во Македонија, отстранување на Тодор Саев од Дупница. ВМОК намерно ги одолговлекувал преговорите и истовремено презел активности за нарушување на авторитетот на ТМОРО меѓу македонското население. Пушките кои ТМОРО ги платил на Врховниот комитет, а комитетот за нив добил расписка не биле испорачани. Врховниот комитет притоа истакнал дека нема пушки, дека не веруваат во пунктовите на Никола Малешевски и дека ќе ги вратат парите.

Дополнително Врховниот комитет побарал причина за барањата на задграничните претставници, откако ги добиле ја потврдиле мајската спогодба, а по десетина дена повторно се откажале од неа и било побарано од нив да продолжат преговорите помеѓу двете организации.

На 2.11.1901 година ВМОК испратил окружно до своите друштва во кое било истакнато дека односите помеѓу двете организации се во хармонија и дека се дејствува во согласност со протоколот кој бил утврден заеднички. Задграничните претставници на 8.12.1901 година поставиле ултимативен рок од 48 часа за отповикување на окружното од страна на ВМОК, a бидејќи тоа не било направено, на 14.12.1901 година задграничните претставници ги известиле македонските друштва дека ТМОРО за секогаш ги прекинува контактите со овој состав на Врховниот комитет .

Гоце значајно внимание посветил и на изградба на раководен и воен кадар на Македонската револуционерна организација. Тој имал бројни средби, состаноци, советувања, па и неколку конгреси. Главно свртилиште во Софија му бил хотелот Батемберг.

Гоце често крстарел низ Македонија, особено низ нејзиниот источен дел, а особено бил чест гостин на задграничните пунктови на МРО. Од мај 1902 година се датира Гоцевата коресподенција со Иван Белешков, пунктов началник во Лџене, близу Велинград. Лџене било главен пункт на Организацијата кон каналот за Сер, а со самото тоа се вброило во клучните задгранични пунктови на МРО, покрај Ќустендил и Дупница.

На самиот почеток на 1900 година кога избила Новоселската афера, по борбата на Сандо Невенин од штипското Ново Село (Штипско), Гоце се наоѓал во Радовишко, а оттаму се префрлил во Струмичко и Петричко. Аферата имала судски завршеток на Скопскиот процес од 1901 година. Притоа, Гоце бил осуден на смрт, во отсуство, според чл. 13, 31, 43, 55, 56, 57 и 63 од Османлискиот кривичен закон. Оттука за крилестиот ѓавол била распишана потерница со висока проценка за Гоцевата глава, 500 или 1000 турски лири, според Пејо Јаворов. Без оглед на тоа, Турците со голем респект се однесувале кон личноста на Гоце. Во пролетта 1900 година Гоце го реализирал т.н. огнен пат низ Одринско. Од октомври па сè до март 1901 година, Гоце ги обиколил Разлошко, Горноџумајско, Малешевско, Радовишко, Струмичко, Мелничко и Петричко.

Кон крајот на август 1901 година, Гоце го започнал својот голем поход низ Македонија. Единствен по својата должина, времетраење (половина година) и успешност. Зголемената опасност од разбивање на монолитноста на Македонската револуционерна организација, поради можното навлегување на врховистички сили во револуционерните окрузи на Организацијата, како и поради зачестените провали, довеле Гоце да изврши ревизија на неколку области во Македонија

Гоце своето долготрајно патешествие го започнал во Ќустендил, па преку Малешевско, пристигнал во Радовишко. Притоа извршил ревизија на Радовиш и околијата. Потоа се префрлил преку реката Вардар и пристигнал во Неготино, каде што извршил инспекција на тамошниот револуционерен комитет. Оттаму, се префрлил во Кавадарци каде што дознал дела Мис Стон била грабната и дека предвидениот план бил извршен. По вообичаената ревизија пристигнал во селото Ваташа каде што посебно внимание посветил на создавање на селска милиција. Неговиот престој, на секаде бил исполнет со бројни средби, кои биле драгоцени за зацврстување на организациските редови и проширувањето на организациската мрежа.

Од Тиквешко, Гоце се префрлил во прилепскиот реон со што започнала неговата мисија низ Југозападна Македонија, која била најзначајната етапа од неговиот голем поход, и инспектирање на Битолскиот револуционерен округ. Мисијата на Гоце во Битолскиот округ произлегла пред сè од промените што настанале во Централниот комитет по Солунската афера, освен тоа Гоце имал намера да се сретне и да се консултира со Даме Груев за солунските настани.

Гоцевата неколкумесечна мисија во Битолскиот револуционерен округ се одвивала во есента и зимата 1901/2 година, мисијата започнала со ревизија на организациската мрежа во Прилепско. Делчев заедно со четата на Никола Петров Русински и Иван Манолев, ги посетил прилепските села: Тројаци, Плетвар, Ореовец, Леништа и Селце. Потоа го посетил Прилеп, каде што извршил ревизија на Прилепскиот револуционерен комитет. Тогаш, пред Гоце бил изнесен главниот проблем на прилепскиот реон: вооружувањето, покрај тоа Гоце ја прифатил оставката на Никола Петров Русински на должноста Прилепски околиски војвода.

Во ноември 1901 година Гоце пристигнал во Битола, центар на Битолскиот револуционерен округ и Битолскиот вилает. Таму Гоце престојувал три недели. Тој во текот на 20 дена, Гоце извршил рутинска инспекција на Битолскиот окружен комитет, имал две средби со Даме Груев во Битолскиот затвор, мноштво активности  и средби со Окружното раководство. Тој бил свесен за можноста од исфорсирано востание. Оттука, тој со аргументи настојувал да ги убеди членовите на Битолскиот окружен комитет дека востанието е средство, а не цел . Тој ги информирал битолските организациските првенци за моменталната состојба околу аферате мис Стон и воедно го покренал прашањето за вооружување на Прилепско, при што успеал да издејствува од окружниот комитет 80 пушки за прилепскиот реон. 

Битолскиот окружен комитет пред Гоце изнел некои од проблемите, нагласувајќи го прашањето за зацврстување на четничкиот институт во Битолскиот округ, бил подвлечен недостатокот од недостиг на интелигентни и војнички изградени војводи. Во присуство на Гоце, со знаење и одобрение на Даме Груев, бил реорганизиран Битолскиот окружен комитет. Во новиот состав влегле: Георги Поп Христов, Ѓорѓи Сугарев, Аце Дорев, Атанас Лозанчев, Ѓорѓи Пешков и Неделко Дамјанов. Покрај тоа бил формиран и Битолски околиски комитет во кој влегле: Александар Евтимов, Лука Ѓеров и Кирил Лозанчев. Мошне биле драгоцени инструкциите и насоките на Гоце кон овие две раководни тела. Георги Поп Христов истакнува:

Во рамките на Гоцевата инспекција на Битолскиот револуционерен округ, спаѓа и неговата мисија во Костурско и Леринско. Негови најважни цели во овие реони биле: да се санираат последиците од Иванчовата афера и да се создаде солидна база за отворање на канал за префрлање на оружје од Кралството Грција.

Во декември 1901 година, Гоце пристигнал во Костурско. Својата обиколка ја започнал во селото Кономлади, заедно со костурските раководители: Пандо Кљашев, Лазар Москов, Васил Чакаларов и Кузо Стефов, како и со Марко Лерински и Ѓорѓи Пешков, со нив се обидел да ги реши напластените проблеми. Активноста на Гоце се одвивала во неколку правци. Новоформираниот револуционерен трибунал, чија острица била насочена кон ликвидирање на моралната декаденција и ситните кавги, ја покажал силата и способноста на Македонската револуционерна организација да решава проблеми и од овој домен. Никој не се изненадил кога новоформираното управно тело, покрај старите овластувања, добило за првпат судски прерогативи. Со негирањето на османлиските суски установи и придавајќи им на револуционерните комитети елементи на власт, Македонската револуционерна организација се покажала дорасната на епитетот држава во држава. Интересно сведоштво за селските судови дава Славејко Арсов во своите спомени каде истакнува:

Покрај тоа Гоце презел активност за масовен прием во Организацијата. Низ Костурско, Гоце насекаде дејствувал на кономладски начин, а во селото Смрдеш дури формирал и женско момитетско друштво. Насекаде дошол до израз Гоцевиот стил на работа. Раководителите инспирирани од Гоце, целосно ги прифатиле неговите методи на работа и со полн елан пристапиле кон реализација на неговите замисли.

Круна на Гоцевата мисија било советувањето во селото Загоричани. Тоа било одржано од 14 до 17 јануари 1902 година, со еднодневен прекин, поради предавството на гркоманот Илија Поп Анастасов од селото Куманичево. Советувањето имало регионален карактер, иако на него била разгледана општата состоја во округот. На советувањето присуствувале: Гоце, Георги Поп Христов, Лазар Поп-Трајков, Михаил Николов, Лазар Москов, Пандо Кљашев, Кузо Стефов, Васил Чакаларов, Андреја Кожуваров, Марко Лерински, Славејко Арсов и Михаил Чеков. Темите кои биле третирани на советувањето биле тесно поврзани со целите на Гоцевата мисија. Била разгледана положбата на Битолскиот округ, биле санкционирани новите начела на Гоце, коишто биле прокламирани во Кономлади. Овде на прво место доаѓа до израз проширувањето на правата на управните тела со придодавање на судски прерогативи. Снабдувањето со оружје, особено уредувањето на канали за пренесување на оружје од Грција, биле во центарот на вниманието. Преовладала констатацијата за неодложно организирање на канал за транспорт на оружје и за продолжување на специјалната мисија на Васил Чакаларов во Грција. Пред донесувањето на конечната одлука за овие прашања, новопристигнатиот Христо Силјанов, поднел извештај за својот престој во Грција. На крајот, за подобро реализирање на програмата за санација на Костурската организациска мрежа, било решено да биде извршена прераспределба на раководните организациски сили во костурскиот реон.

На 17 јануари, по шестнеделен престој, Гоце го напуштил Костурско и во придружба на четата на Марко Лерински се префрлил во селото Зелениче, Леринско. Престојот на Гоце во Леринско, за разлика од Костурско, бил краткотраен. Поради тоа, единствено во селото Екшису дошле до израз Гоцевите организациски способности. Краткиот престој на Гоце во Леринско бил условен од фактот што тој нашол реон примерен во секој однос: работници ентузијазирани, организации стегнати, чета дисциплинирана и во целосна смисла на зборот агитационо - организаторска . Освен тоа, леринската чета цели два месеца го придружувала Гоце, при што имала доволно време, изворно да ги апсорбира неговите идеи.

Двомесечната Гоцева мисија во костурско-леринскиот регион била мошне плодотворна. Во неа доминира улогата на Гоце како крупен организатор и масовник на македонското ослободително движење. Неколкумесечната мисија на Гоце во неколку реони на Битолскиот округ, претставува еден вид на пресврт, особено на планот на забрзано омасовување на движењето во Битолскиот округ. На враќање Гоце Делчев помина по каналите на Организацијата ко Струмичко, Кочанско, Горноџумајско и во Ќустендилско. Таму се сретна со главните актери во аферата Мис Стон, Јане Сандански и Крсто Асенов. Потем, заедно со нив отпатува за Софија, којшто комисиски се прифатени парите од откупот на Мис Стон. Со тоа завршил големиот поход на Гоце низ родната Македонија.

Во јули 1902 година во куќата на Бојан Биолчев во Софија се одржала средба на која присуствувале: Гоце Делчев, Иван Гарванов, Тома Карајовов, Туше Делииванов, Владимир Руменов, Никола Наумов, Лазар Димитров, Атанас Мурџев и домаќинот Бојан Биолчев. На оваа средба било разгледано барањето на битолчани за кревање на востание. Гоце Делчев, Руменов и Карајовов остро се спротивставиле за востание и била донесена одлука против дигање на какво и да е востание..

Кога веќе било евидентно дека ќе дојде до Горноџумајското востание, Централниот комитет сметал дека движењето на Врховниот комитет не е сериозно и опасно, се искажал против него и го осудил. Но по избувнувањето на востанието, ЦК почнал да наклонува кон востание. Нa 26 септември 1902 година ЦК во преписката до Задграничното претставништво истакнал дека „ако бугарската влада се ангажира да го покрене прашањето, да не се држи многу остар јазик кон врховистите јавно, подобро ќе биде и ние да го развееме знамето“. Кореспонденцијата меѓу ЦК и Задграничното претставништво укажува дека:

Во почетокот на ноември „Врховистичкото востание“ спласнало и тогаш Иван Гарванов со новоназначените задгранични претставници Христо Матов и Христо Татарчев, во тајност од другите членови на Централниот комитет се решил за востание. Матов и Татарчев веднаш откако пристигнале во Софија на својата должност започнале преговори за помирување со Врховниот комитет врз основа за проширување на востанието. Тие тврделе дека тоа е желба на Централниот комитет, а за сето тоа ја имале поддршката на Иван Гарванов кој сакал помирување по секоја цена. Гарванов на 29 ноември 1902 година му пишал на Задграничното претставништво и истакнал:

Во средината на декември Христо Татарчев имал средба со бугарскиот премиер Стојан Данев и кнезот Фердинанд I и известил дека акциите идната година се неминовни. Кон крајот на ноември 1902 година ЦК на Гарванов и Задграничното претставништво ја донеле конечната одлука за кревање на востанието. Таа требало да се санкционира и затоа Иван Гарванов на 24 декември 1902 година испратил окружно за одржување на Конгрес.

Задграничното претставништво откако го примило окружното од ЦК организирало советување во Софија кое траело неколку дена. На оваа советување присуствувале: Гоце Делчев, Ѓорче Петров, Пере Тошев, Христо Матов, Христо Татарчев, Иван Хаџи Николов, Борис Сарафов, Михаил Герџиков, Кирил Прличев, Туше Делииванов, Христо Силјанов и други. На ова советување Матов и Татарчев ја поддржувале идејата за општо востание, додека пак Ѓорче Петров и Гоце Делчев се залагале за перманентно востание.

Ѓорче Петров предложил да дојде до засилување на четите и терористичките акции кои постепено требало да водат кон востание кое не требало официјално да се објави. Михаил Герџиков предложил терористички напади кои би ја засегнале османлиската власт и европскиот капитал. Тој планирал да се формираат терористички групи по градовите кои би биле во контакт со Централниот комитет, а кон овие идеи клонел и Гоце Делчев.

Делчев истакнал дека Турција треба да се фрли во анархија, да се разниша Царството во неговите основи со што би се предизвикале Големите сили да интервенираат за решавање на Македонското прашање. Меѓутоа Делчев се решил за комбинирано дејствување со чети и терористички акции . На крај од советувањето се дошло до компромисно решение за засилени партизански дејства  . По советувањето бил известен Централниот комитет дека тие се против општо востание но за партизански дејства. Треба да се истакне дека оваа советување не влијаело во одлуката за донесување на востанието бидејќи Солунскиот конгрес без да ги сочека резултатите од советувањето донел одлука за востание.

Во јануари 1903 година се одржал Солунскиот конгрес. Меѓутоа еден дел од делегатите немале доволно време да стигнат на Конгресот и најверојатно тоа било и посакувано од Иван Гарванов. Гоце Делчев бил поканет на Конгресот но неговото појавување било непожелно. По добивањето на поканата Делчев истакнал:

На третото заседание, на 16 јануари, кое траело само час и половина се прифатил и потпишал Протоколот за извршената работа и преземените решенија. Решително против востанието се изјаснил само серскиот делегат Димитров, но на крајот и тој се присоедини кон заедничкото мнение. Скопскиот делегат Димитар Ганчев, испратен со директива да дејствува за одлагање на востанието бар на една година, исто го потпиша затоа што и другите потпишале. Нај важниот аргумент против востанието – недостигот на доволно оружје во повеќето реони – било до извесен степен демантирано од уверувањата на Иван Гарванов, дека за скоро време ќе се случат крупни доставувања, како и од надежта, дека при општо востание, четите од Бугарија ќе префрлат значително количество пушки и други материјали. По донесување на решението за востание од страна на Солунскиот конгрес, окружните комитети биле задолжени да ги преземат потребните мерки за забрзување на подготовките за кревање на востанието.

Енигматично е прашањето: Зошто Гоце Делчев не ја искористил можноста за присуство на Солунскиот јануарски конгрес на МРО од 1903 година, иако добил уредна покана, во својство на подвижен член на ЦК. Можни се неколку одговори, но кој е вистинскиот? 

Димитар Димески истакнува дека е можно, Гоце и Ѓорче Петров да имале постигнат договор за бојкотирање на Солунскиот конгрес. Главни носители на востаничката линија биле Иван Гарванов и Димитар Мирчев, поранешни дејци на Бугарското тајно револуционерно братство. Гоце не можел да најде заеднички јазик со нив. Меѓу другото, Димески истакнува дека Гоце застанал на чело на антивостаничката струја во македонското револуционерно националноослободително движење.

Гоце бил убеден дека битката треба да се извојува внатре, во Македонија, преку преточување на новата концепција за борба. Најдобро тоа можел да го стори со серските револуционери, кои просто ги голтале неговите идеи. На 20 јануари 1903 година Гоце се упатил кон нив, па ако се изземе краткотрајната солунска епизода, тој останал со нив сè до својата смрт. Во Серскиот револуционерен округ постоеле силни цврсти столбови за Гоцевиот курс, како Јане Сандански, Таската Серски, Димитар Гуштанов и др.

Веста за солунското решение, Гоце го примил во Неврокопско, коешто било насетувано, го изненадило како зимска грмотевица. Веднаш потоа, Гоце се договорил со Јане Сандански, Гуштанов и Пејо Јаворов, да вложат најголеми напори за отфрлање на солунското решение. За таа цел било одржано февруарското советување на Серскиот округ во селото Караќој, на тромеѓата помеѓу Серско, Демирхисарско и Неврокопско, при што Гоце добил целосна политичка поддршка за својата концепција.

Гоце извесно време престојувал во пештерата Капе на Али Ботуш. Во ова време Гоце фанатично се стремел да ги покаже предностите на новиот стил на борба пред едно можно востание. Тој имал на располагање четири товари на распрснувачки материјал. Дел од овој материјал бил искористен за еднонеделна обука на серските чети во пештерата Капе на Али Ботуш. Делчев во почетокот сакал да го разнесе мостот на Струма во Демирхисарско, но тој бил добро обезбедуван и затоа заминал за Драмско каде на 18/19 март бил разнесен мостот на Драматица (Ангиста), дел од тунелот, била прекината железничката линија и две телеграфски линии. Делчев му пишал на Пејо Јаворов сета акција во весникот Слобода или смрт да ја прикаже како дело на Организацијата, а не како на чета. Овој став на Делчев не претставувал скромност, туку желба за промовирање на новата тактика од името на целата Организација.

Токму тогаш кај Гоце пристигнала веста дека во Солун се вратил корифејот на Македонската револуционерна организација, Даме Груев. Гоце се упатил кон Солун за да се сретне со својот најсакан другар .

Особено значење имала средбата меѓу срцето и волјата на револуционерна Македонија. Средбата помеѓу Гоце и Даме била одржана во предвечерјето на Солунските атентати. Оваа нивна последна средба била мошне исцрпна. Даме за оваа средба оставил скржави зборови: Дојде Делчев во Солун. Правеше приговори. Главно наоѓаше дека Серскиот санџак е наполно лишен од оружје. Ние го утешивме со ветување дека ќе се достави потребното, Делчев се успокои. Дополнително светло за оваа средба фрла Лазар Димитров кој бил единствената опозиција на Конгресот кога била донесена одлуката за востание. Тој вели дека лично го информирал Делчев дека тој и Даме постигнале согласност по прашањето на востанието, да започне кон крајот на летото и да не биде масовно, односно да има четничко-партизански карактер. Според Лазар Димитров се:

Априлската средба ги разбила Гоцевите илузии за ревизија на солунското решение. Во Солун, Гоце се сретнал и со гемиџии, но не успеал да ги убеди да ги одложат акциите за подоцна. Гоце имал посебна слабост кон нив. Своевремено им донирал 5.000 лева од мисстонките. Но тие не го послушале Гоце. По неговото напуштање на Солун, одекнале Солунските атентати.

На пат за Ловчанската корија на Али Ботуш, каде што го закажал Конгресот на Серскиот револуционерен округ, Гоце запрел во селото Баница, Серско. Таму се сретнал со четите на Бродалијата и Димитар Гуштанов. Овде се затекнал и Димо Хаџи Димов. На 3 мај 1903 година, вечерта, Гоце бил мошне импресиониран од Солунските атентати и во селото Баница ги изрекол зборовите:

Димо Хаџи Димов, близок соработник и пријател на Гоце, и самиот учесник во борбата кај Баница го оставил следното потресно сведоштво:

Постојат повеќе верзии за неговото загинување, изнесени од непосредните сведоци на неговата смрт. Михаил Чаков истакнува дека взори бил разбуден од еден полјак од селото кој му јавил дека Баница била полна со аскер. Потоа го упатил кај Гоце за да му го соопшти истото. Меѓутоа штом полјакот слегол доле бил прибран од аскерот. Чаков слегол долу и се упатил кон куќата каде што бил сместен Гоце. Од таа куќа излегле две девојчиња, кои му рекле и тој да се прибере во таа куќа. При средбата, Гоце направил распоред за одбраната, а потоа, штом забележал дека војската одела по куќите и претресувала, заповедал да излезат и тргнат низ селото.

Пејо Јаворов дава малку поинаква верзија. Рано изутрина Гоце и другарите биле разбудени од некоја баба која им рекла: Станете, момци! Аскер го загради селото и пребарува по куќите. Гоце и комитетите биле готови за борба. Војската пребарувала по куќите и го собирала населението. Тие стигнале до куќата каде што бил Гоце со другарите. Гоце предложил да излезат од селото за да не биде запалено. Наместо да го чека мракот во утврдената камена куќа, наредил да излезат и да тргнат низ селото. По решението на Гоце, сите излегле на улица и се провлекувале до крајот на селото, каде што се наоѓала последната војска, и според Јаворов, Гоце извикал: Легнувајте! Првата пушка тој ја пукнал. Сите залегнале, а Гоце, според Чаков, застанал простум да ја полни пушката. Како луд му свикав: Легнувај, Гоце! Легна, но на самото легнување еден куршум го пронижа во левата града, и тој падна врз својата пушка... ги кладе двете раце наземи и се обиде да се крене гледајќи кон другарите што беа се растуриле покрај ѕидот на куќата и ги рече последните зборови:

и пушти душа. Веднаш го фатив за левиот опинок, како што беше легнал по очи и колку глас ме држи викав: Гоце, Гоце! - Никаков одговор. Изгасна за секогаш јуначката натура. Во борбата кај Баница учествувале 14 борци. Биле убиени: Гоце, Стефчо Трлишанчето, Кољо Консулата, Димитар Гуштанов. Бил ранет: Ѓорѓи Савеклијата. Другите се извлекле преку една плевна и заминале од селото. За одмазда, аскерот го запалил селото и го бомбардирал со топови. Биле изгорени 124 куќи, изгорени селани 5, убиени 4, затворени 24. За овој подвиг Тефиков добил полковнички чин. Во текот на борбата телото на Гоце останало на местото каде што тој паднал. По борбата Тефиков го познал Гоце и дал наредба да се пренесе во Сер. Тоа го сакале и некои други видни турски управници од Сер за да го носат Гоцета како воен трофеј и да го деморализираат населението. Меѓутоа, пристигнала наредба од Солун да се остави Гоцевото тело во Баница и тука се погребе. Така загинал Гоце во Баница, храбро и достоинствено. Го даде својот живот за ослободување на Македонија.

Смртта на Гоце не била случајна. Неговото исчезнување било посакувано од бројни фактори. Но кој е предавникот или предавниците? Правиот одговор може да го даде само досега непозната архивска документација, ако е сочувана. Злорадоста напоила нечии срца, како оние на врховистите: Иван Цончев, Атанас Јанков, Софрониј Стојанов, Александар Протогеров, на кои им се припишува следново коментирање: Најпосле се куртуливме од тоа куче .

Гоцевата смрт била регистрирана во повеќе османлиски телеграми. Борбата кај Баница најпрво била регистрирана во шифрираната телеграм од управата на Серскиот санџак од 4 мај 1903 година, а Гоцевата смрт во шифрираната телеграма на Солунската окружна управа од 5 мај 1903 година. Османлиското задоволство било големо. Високата порта издала официјално соопштение со што ставила посебен акцент на настанот. Во тој контекст, Хусеин Тефиков бил унапреден во аскерски полковник. Ненадејната смрт на Гоце, нашла место во дипломатските извештаи.

Трагичната судбина на Гоце ја завила Македонија во траур. Неговата смрт претставува ненадоместлива загуба за македонскиот народ. Овај настан особено ги погодил смилевските конгресисти. На 31 годишна возраст слегла од животната и историската сцена, несомнено, најдинамичната личност на македонското револуционерно национално ослободително движење во предилинденскиот период, којшто оставил трајни траги во поновата македонска историја.

 
Гоце е автентичен водач на македонското револуционерно движење. Познатиот македонски публицист, мислител и револуционер, Димо Хаџи Димов го именува како прв апостол на македонската револуција. Гоце е македонски револуционер од балкански размери. Нему му е туѓ секаков национализам и шовинизам. Тој мечтае за Балканска федеративна република како највисок дострел на збратимување на балканските народи. Главна кочница за реализирање на таа идеја, Гоце гледал во конзервативните балкански монархии, за кои Македонија е јаболко на раздорот.

Гоце високо го издигнал неговиот интернационален и космополитски поглед: Јас го разбирам светот единствено како поле за културен натпревар на народите. Оваа мисла го вбројува Гоце во редот на светските хуманисти. Нејзината порака до денес не изгубила од својата актуелност.

Гоце е еден од гранитните столбови на самостојноста на македонското ослободително дело. Тој секогаш бескомпромисно стоел на браникот на самостојноста и самобитноста на македонското револуционерно движење. Христо Андонов Полјански истакнува дека Гоце Делчев е трибун на македонската самостојност и самобитност. Гоцевиот идеал е слободна и независна Македонија со широки права за сиромашното населени. Негова максима е: Ослободувањето на Македонија лежи во едно внатрешно востание. Кој мисли поинаку да се ослободи Македонија, се лаже и себеси и другите. За да се дојде до саканата цел, според Гоце: секој треба да ја засили својата енергија, да ги оптегне заспаните струи на робјето, да се раздвижат нивните чувства кон жртвување. Затоа Гоце смета дека: моралната револуција, револуцијата на умот, срцето и душата на еден ропски народ, е најголема задача.

Гоце сосема јасно ја увидел опасноста од поделба на Македонија од страна на балканските држави. Тој бил противник на секакво мешање на надворешните фактори во македонското ослободително движење. Тој одбивал секаква надворешна помош, поврзана со амбиција за манипулирање со македонското дело. Тој истакнува: Организацијата на македонскиот народ е нужна да го собори ропството над себе, а не да тргува. Гоце смета дека револуционерната борба треба да се води единствено со сопствени сили. Укажувајќи: Да ја чуваме чистотата на ослободителното движење и Организацијата, тоа е првиот услов за нашиот успех. Ако тоа не го направиме, Македонија ќе падне под некоја од балканските држави, или ќе биде разделена помеѓу нив.

Гоце пледира за проширување на базата на македонското револуционерно движење преку барање на внатрешни сојузници. Организацијата се отворила за сите незадоволни елементи, без оглед на нивната етничка и конфесионална припадност. Тој меѓу првите се залага за вклучување на жените во револуционерната борба, со што ослободителното движење добило општочовечка димензија.

Гоце одиграл позитивна улога за инкорпорирањето на социјалистичката група на Веле Марков и Никола Петров Русински , со што придонел во блесокот на личноста на Никола Карев при обликувањето на Крушевската република. Гоце се пројавил како голем револуционер. Тој е еден од главните дејци за активно вклучување на селото во македонската ослободителна борба. Тој е голем противник на расчекорот и делата. Истакнува: Ќе бидете наивни, ако им верувате на нашите зборови, гледајте ги нашите дела. Тој се пројавил како голем организатор, масовник на ослободителното движење. Оттаму произлегува неговата огромна популарност и нескршлив авторитет сред македонското население. Тоа го обви неговото име со ореол на легенда. Неговиот визионерски поглед е трајно свртен длабоко кон иднината: Ќе удри утринската зора и за нас.

Ретки се народите кои имаат личности од форматот на Гоце Делчев. Со право, современа Македонија има длабок пиетет кон Гоце Делчев, првенецот на македонското револуционерно национално-ослободително движење кон крајот на 19 и почетокот на 20 век . Чествувањето на ликот на Гоце Делчев е тесно поврзано со неговата револуционерно национално-ослободителна борба. Едно од најголемите чествувања е пренесувањето на Гоцевите останки од Софија во црквата „Св. Спас“ во Скопје, ова чествување било една од најголемите манифестации во историјата на современата македонска држава со највисоки државни и воени почести. Во конаците на црквата Св. Спас е сместен Музејот на Гоце Делчев, во кој се изложени парчиња на оружје и други експонати. Може да се најде комитска облека, може да видите парчиња оружје од приватни колекции, јатагани, куршуми, пушки и др..
 
По Гоцевата смрт, во 1904 година во Бугарија бил изработен комеморативен медал од страна на Димитар Ѓолев, во име на Внатрешната македонска револуционерна организација, а  Пејо Јаворов ја напишал неговата биографиja.  Денес во Македонија и Бугарија, Гоце е национален херој и оттука се подигнати голем број на споменици каде што се чествува неговиот лик и дело. Во Македонија тој се слави како еден големите чинители во создавањето на македонската национална држава. Гоце е опеан во голем број на македонски народни песни, една од нив е песната Поле широко (Пирин планино):

Во Бугарија Гоце се смета за еден од најголемите бугарски револуционери. Во периодот помеѓу 1944-1957 година тоj бил почитуван како македонски национален херој , но во 1957 година оваа политика била напуштена.

На 7 октомври 1946 година со голема свеченост и со највисоки почести од Софија биле испратени посмртните останки на Гоце во главниот град на тогашната Народна Република Македонија, Скопје. По повод испраќањето на останките, регентот и член на Бугарската академија на науките, Тодор Павлов одржал  на свечено собрание одржано во Народниот театар во Софија. Откако поминале низ Пиринска Македонија и низ повеќе градови во слободна Македонија, посмртните останки со највисоки државни и воени почести биле пречекани во Скопје и положени во црквата „Св. Спас“, во чии конаци е сместен Музејот на Гоце Делчев.

Во Бугарија во чест на Гоце Делчев во 1951 година е преименуван градот Неврокоп, а две села го носат името Делчево. Постојат повеќе споменици на Гоце Делчев и исто така еден рид и еден врв во Антарктикот го носи името Делчев, крстени од бугарската антарктичка експедициjа. Највисокиот врв на планината Алиботуш на границата помеѓу Бугарија и Грција, исто така, го носи неговото име. Долгогодишните иницијативи на Бугарија да постави плоча на местото каде што бил закопан Делчев во село Баница се остваруваат во јули на 2013 година и ваква спомен-плоча е поставена со дозволата на грчките власти по повод 110 години од смртта на Делчев и од Илинденското востание, како и 120 години од формирањето на ТМОРО. Пејо Јаворов ја создава стихотворбата Ајдучки песни посветена на Гоце Делчев. Една од најдобрите негови творби:

Делчевологијата се занимава со животот и делото на Гоце Делчев. За Гоцевата дејност се објавени повеќе биографии, статии, прилози и други материјали. Неговата дејност може да се најде и во одделно објавени биографии на македонски револуционери или личности кои имале контакти со македонското револуционерно движење, освен овие биографии, Гоце може да се сретне во одделно објавени книги, странски студии и енциклопедии. Сите овие трудови на свој начин го осветлуваат ликот и делото на македонскиот револуционерен апостол.

За животот на Гоце Делчев се објавени повеќе биографии. Меѓу нив прво место зазема биографијата од Пејо Јаворов со што започнува т.н. делчевологија. Одделните прилози за живот и делото на Делчев, неговата улога во македонското револуционерно движење и време во кое егзистирал, заземаат посебно место во делчевологијата. Биле објавени голем број на прилози, статии и други материјали кои ги разгледувале овие прашања. Тие биле објавувани веднаш по убиството на Делчев, зачестиле во периодот помеѓу двете светски и особено по Втората светска војна. Кратки прегледи за Гоцевата револуционерна дејност се претставени и во одделни книги во кои се изложени биографии на истакнати револуционери и дејци од македонското револуционерно движење. М. Антонов и Ив. П. Кепов во 1910 година објавиле една биографска скица за Делчев . Слични дела објавиле Георги Баждаров , Ст. Аврамов  и Стефан Каракостов . Епохата во која Делчев живеел и дејствувал е одделно обработена во историските прегледи за Македонија, македонското прашање, македонскиот народ и македонското револуционерно движење.

Дејноста на Делчев е забележана и во енциклопедиите и лексиконите. Во разни енциклопедии и лексикони, Делчев зазема виден простор. Неговиот живот и дело се сретнуваат во: Енциклопедија на Југославија , Енциклопедија на Лексикографскиот завод , Мала Енциклопедија на Просвета , Воена Енциклопедија , Лексикон по историја , Прирачник Лексикон , Енциклопедиски Лексикон Мозаик , Македонска Енциклопедија  .

 Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во солунскиот вилает 1893-1903 година, Скопје, 2003.




#Total Article count: 82
#Total Word count: 187047