



#Article 2: Пеледыш пайрем (647 words)


Пеледыш пайрем () - пеледыш тылзын эртаралтше кугу пайрем. Атеизм жапыште пеледыш пайрем агавайремым вашталтен ыле. Кызыт Пеледыш пайрем - мер пайрем улеш, да Агавайрем - юмынйӱла пайрем. Тӱрлӧ калыкын икгаяк пайремже уло, суас-влак Сабантуйым пайремлат, чуваш-влакын тиде пайрем Акатуй маналтеш.

Пеледыш пайрем Марий Элыште да тудын деч ӧрдыжтӧ (Суас Элыште, Пошкырт Элыште, Киров велыште, Свердловск велыште, Моско олаште, Санкт-Петербург олаште, Пермь олаште, Шовакшэҥер олаште) илыше марий калыкын пайремже.

Пеледыш пайрем шошо ага пашам пытарымеке эртаралтеш да авалтыме кумдыкым шотыш налын чоҥалтеш: ончыч яллаште, вара район ден олалаште пайремлат. Йошкар-Олаште Пеледыш пайрем Российын кечыж годым эртаралтеш, тудым кажне ийын 12 пеледышыште палемдат.

Пеледыш пайрем икымше гана Йошкар Пеледыш пайрем лӱм дене 1920 ийыште Шернур илемыште эртаралтын. У йӱла тиде кундемысе калыкын Агавайрем да Семык пайрем-влакшым алмаштыме, калыкым юмо дечын кораҥдыме семын увертаралтын. Тӱҥалтыш ийлаште Пеледыш пайрем марий калыкын шинчымашыжым нӧлтал колтымаште кугун полшен. XX курымын 20-30-шо ийлаштыже тиде пайрем у илыш йӱлам  шыҥдарымаште кугу сомылым шуктен: у шинчымашым, тӱвырам калык чоныш шыҥдарен. Таче Пеледыш пайрем марий калык культурын оыйраш лийдыме поянлыкше улеш. Тиде пайрем пашам чаплын шуктышо калыкым саламла, марий айдемылан марий улмыжым шижаш, умылаш полша, иктеш ушнен, йылмым, муро, куштымаш поянлыкшым, сылне вургем ойыртемжым аралаш кумылаҥда, моло калык дене пырля келшен илаш ӱжеш.

Яллаште Пеледыш пайрем чыла вереат ик семын эрта. Пайрем радам кок ужаш гыч чоҥалтеш: саламлыме да весела кумылым лукшо. Икымше ужашыште, пайремым почмо нерген увертарен, тыстым нӧлталыт, шошо ага пашам иктешлен, ончыл пашаеҥ-влакым саламлат. Кокымшо ужаш верысе артист-влакын мурен-куштымышт дене, Спорт таҥасымаш (волейбол, футбол, имне дене кудалыштмаш), весела таҥасымаш, аттракцион, модыш дене эрта. Курыкмарий кундемыште Пеледыш пайрем годымак Муро пайрем лиеш, тыште республикысе чыла хор-влак иктеш ушнен мурат.

Йошкар-Олаште Пеледыш пайрем чумыр калыкын тӱшкан каныме пайремже семын эрта. Пайрем калык тӱрлӧ вургемым чиен, урем дене эрта, пайрем Каныме паркын тӱҥ верыштыже почылтеш. Тыште калыкым Виктер вуйлатыше-влак, Кугыжаныш Погынын депутатше, Йошкар-Олан мэрже, Тӱҥ онаеҥ саламлат. Нунын ден пырля легенде да преданийысе талешке-влакат салам мутым ойлат. Артист-влакын шӱм пӧлекышт, модыш, таҥасен ӱчашымаш,  кучедалмаш, неле кирым нӧлтымаш ончаш толшо калыкланат шке вийым терген ончаш кумылым луктеш.

Пеледыш пайремым эртараш шонымаш икымше гана 1920 ий 27 февральыште Вятка губернийысе Малмыж олаште эртыше II калык погынышто шоктен. Тиде шонымаш у курымын шÿлышланже келшыше гай койын. У пайремым Йошкар пеледыш пайрем манын лÿмдаш да Шернур селаште эртараш пунчалыныт. Тудо Семык пайрем олмеш лийшаш улмаш. Пайремым эртараш да тудлан вуйын шогаш Шернурысо педкурсышто туныктышо, драматург да мер пашаеҥ А.Ф. Конаковлан ÿшаныме. 1920 ий 27 майыште Пеледыш пайремыш кок тÿжем наре калык погынен. Ты пайремыштак, манаш лиеш, пайрем эртарымын шке тÿс-ойыртемже почылтын, тиде – официальный, тÿвыра да яра жап эртарыме, спорт ужаш лийын. Пайремын тиде йÿлаже кызытат вашталтын огыл, манын кертына.

Жап эртен. Йошкар пеледыш пайрем уло калыклан келшаш тÿҥалын. Тудо Шернур вел деч умбакылат шарлен. 1923 ийыште МАО-н исполкомжо, пайремын калыклан чот келшымыжым ужын, пайремлан кундемысе статусым пуаш лийын. 1923 ийыштак Йошкар пеледыш пайремым МАО-со паша калыкын революций шÿлышан кечыжлан шотлаш пунчалме. Пайрем кечылан 24 май, изарням, палемденыт. Тудо Семык марий календарь пайрем дене келшен толын. Тыге икымше гана Краснококшайскыште Пеледыш пайрем эртаралтын. Историй тыгыдерыш пурыде палемден кодена: Пеледыш пайрем кугу тÿвыра - сотемдарыше значениян лийын да марий калыкын шке у автономиеш пырляҥмыжлан йöным ыштен. 1931 ийыште национальный кундемласе политик шÿлышан процесс тÿҥалме дене МАО-со Йошкар пеледыш пайрем эртарымым аҥысыр националистический пайрем семын онченыт да тудым эртараш чареныт.

Кумло ий утла шуйнышо кÿрылтыш деч вара 1965 ийыште Пеледыш пайремым уэш шарналтеныт. Марий обком бюрон пунчалже почеш Пеледыш пайремым эртарыме нерген увертареныт. Тудо, шошо ага пытымек, июньын кумшо рушарнянже эртаралтшаш улмаш. Шот почеш пайрем ондак колхоз ден совхозлаште эртен, вара райрÿдерлашке куснен да Йошкар-Олаште республик пайрем семын мучашлалтын. Пайрем эрденак рÿдö уремла дене ошкыл эртыме дене тÿҥалын, вара Пÿнчерыш куснен. Пайремын волгыдо койышыжо лач пÿртÿс лоҥгаште, чодыра, эҥер але ер воктене эртарымаште улмаш. Шымлызе-влакын палемдымышт почеш, уэш илышыш пурышо Пеледыш пайрем кумдан эртарыме совет пайрем сынже дене ойыртемалтын, тунамак шке калык сынжат палдырнен. 1960–1980-ше ийлаште Пеледыш пайрем уло калыкын йöратыме пайремже лийын.




#Article 3: Петухов, Виталий Альбертович (186 words)


Виталий Петухов (Виль Мамут, Кыйыр Витали) (Виталий Альбертович Петухов) (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Кугу Сӧреманэҥер ял – ) – курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, РСФСР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1979), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990), Марий Эл Республикын сулло журналистше (1993), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1997), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2014).

Виталий Петухов 1954 ийын пургыж тылзын 9-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Кугу Сӧреманэҥер ялеш шочын. Кузнецово кыдалаш школым тунем лекмеке, 1971 ийыште пединститутыш историко-филологический факультетыш тунемаш пурен.

Икымше поэтический ошкылжо Курыкмарий районысо «Ленин корны» газетеш, 1969 ийыште «Ямде лий» республикысе йоча газетеш почеламут-влак савыкталтме дене кылдалтын. Умбакыже «Ончыко» журналыште, коллективный сборниклаште почеламутлаже чӱчкыдын савыкталтыныт. Посна книга дене «Шылдыран ивлӓ» (1982), «Со пуры лижӹ!» (1990) Марий книга савыктыш полшымо дене лектыныт. «У сем» журналеш тӱрлӧ ийыште савыктыме тыгай поэме-шамычше уло: «Ӹлӹмӹ жепем», «Кугилӓ», «Шам», «Атаман». Руш йылмышке кусарыме икмыняр почеламутшо сборниклаште савыкталтыныт: «Середина земли родной» («Свременник», 1987), «Край марийский, земля Онара» («Советский писатель», 1989). В. Петухов финн-угор поэт-влакын почеламутыштым, тӱрлӧ статьям да публицистикым курыкмарий йылмышке ятыр кусарен.

Журналистикыште сай пашам ыштымыж дене «заслуженный журналист Республики Марий Эл» лӱмым налын.

 




#Article 4: Пушков, Борис Сергеевич (119 words)


Борис Сергеевич Пушков () — , Удмурт Республикысе Можга олаште 1931 ий 3 Сӱрем тылзыште шочын. 1947—1949 ийлаште Озаҥ художественный училищыште уш-акылжым пойдарен. 1961 ий гыч — Россий сӱретче ушемын йыжъеҥже. 1969—1972 да 1974—1975 ийлаште Борис Сергеевич Марий республикысе сӱретче ушем правленийым вуйлатен. 1972 ий гыч 1977 ий марте Россий сӱретче ушем правлений  да Россий сӱретче ушемын сылнысӱрет комиссийжым йыжъеҥлан сайлалтын. Станковый  — сӱретчын тӱҥ паша шӱлышыжӧ. Пушковын картиныже-влакым Саранскыште, Озаҥыште, Ижевскыште, Венгрийысе Ваш олаште эртыше выставкылаште ончыктымо.

Тӱҥ произведенийже-влак тыгай улыт: Приволжье (1959), Над Волгой (1961), Мамаев курган (1965), Песня триптик (1970), Марийский край (1981), Вечер на трассе. Волга, Зимний лес (1985).

Борис Сергеевич Пушков — Марий Эл сымыктышын сулло пашазе, республикысе Кугыжаныш премийын лауреатше. Тудо Йошкар-Олаште ила.




#Article 5: Сунгурова, Раисия Борисовна (109 words)


Раисия Сунгурова (Раисия Борисовна Сунгурова) (, РСФСР, Марий АССР, Поранча кундем, Олор ял) — марий серызе, почеламутчо, мер пашаеҥ, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2019), Ханты-Манси автоном йырвел – Югра кундемысе «Марий Ушем» мер организацийын вуйлатышыже (2011 ий гыч), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2016).

Раисия Сунгурова 1987 ийын кылме тылзын 20-шо кечынже Марий АССР Поранча кундем Олор ялеш шочын.

Кум книган авторжо, Россий Серызе-влакын ушем член, тыгак мэр пашаеҥ: ВийАр-ын йыжъеҥже (2007), Ханты-Манси автоном йырвел – Югра кундемысе «Марий Ушем» мер организацийын вуйлатышыже (2011 ий гыч). 

Раисия Борисовна 2010 ий гыч Сургут  олаште ила (ХМАО-Югра), Сургутысо Марий Ушем организацийын да ЮМарий этнокультур коллективын вуйлатышыже. 




#Article 6: Горохов, Василий Михайлович (322 words)


Василий Регеж-Горохов (Василий Михайлович Горохов) (, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Кӱшыл Регеж ял) — марий серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, кусарыше, актёр, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1975), Марий АССР-ын сулло артистше (1977), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1978), Марий АССР-ын Калык артистше (1980), Россий Федерацийын сулло артистше (1988), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2007).

Василий Регеж-Горохов Марий АССР, Кужэҥер кундем, Кӱшыл Регеж ялеш 1937 ий 27 августышто кресаньык ешеш шочын. Тулык да неле илышым чытен илаш логалын гынат, Йывансола кыдалаш школым тунем пытара да 1957 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш пединститутыш тунемаш пура. Шочмо йылмым йӧратыше студентлан пединститутысо сылнымут кружок поэзий шӱм-чонжым почаш да вияҥдаш кугун полшен. Тыштак тудо артист койыш-шоктышыжым почын, мурызо семын чапланен да варажым кумшо курс деч вара 1960-65 ийлаште Москвасе А.В. Луначарский лӱмеш ГИТИС-ын актерский факультетшын студентше лиеш.  

Чапым налше актер тыгак шкенжым кумдан палыме поэт, драматург, прозаик семын ончыктен. Возаш 1958 ийыште тӱҥалын. Тудо коло наре книган авторжо. 1975 ий гыч – СССР писатель ушем член.

Икымше почеламут сборникше 1963 ийыште «Чодыраште» лӱм дене лектын. Автор икшыве-влаклан пӱртӱсын поянлыкшым мастарын почын пуэн. Тыгак йоча-влаклан «Зоосад» почеламут сборникым, «Сад» почеламут ден йомак-влак книгам пӧлеклен. 

В. Регеж-Гороховын драматический произведенийже-влак «Канде кайык», «Лум ӱмбал пеледыш» книгалаште савыкталт лектыныт. Почеламут книгаже-влак: «Мыйын пиалем», «Поэтъял», «Чаҥ», «Тат», «Занавес открыт», «Братья». «Вож» лӱман книгаштыже марий калыкын илыш-йӱлаже, пӱрымашыже да волгыдо ончыкылыкшо нерген шонкала. 

Тылеч посна В. Регеж-Горохов «Регеж» эпос сынан поэмын авторжо улеш. Ты эпосышто автор марий калыкын шуко нелылыкым чытен, тачысе илемыш толын, пошкудыжо-влак дене келшен, эрыкыште илаш шонымыжым да шкенжым калык семын арален кодышаш верч тургыжланымыжым Юмын Суртым чоҥымо годым чон вургыж сӱретла. 

Тыгак тудо кусарыше семынат мастарлыкшым ончыктен: марий йылмыш А.С. Пушкинын «Евгений Онегин» романжым, шотланд поэт Р. Бернсын, венгр поэт Ш. Петефин почеламутыштым кусарен. Шкенжын произведенийже-влакымат руш, эстон да вес йылмылаш кусарыме.

Тудын произведенийже-влак шӱм-чон гыч лекше улыт, шочмо калыкын илыш-йӱлажым, культуржым йӧраташ туныктат. Возымо пашажым кӱкшын аклен, 2007 ийыште В. Регеж-Гороховлан Марий Эл Республикын калык писательже лӱмым пуымо.




#Article 7: Россий (710 words)


Россий (,  — Русь); официал лӱм — Россий Федераций (), кагазлаште РФ кӱчыкемдымаш кучылталтеш — Эрвел Европышто да Йӱдвел Азийыште верланыше кугыжаныш. Калыкчот — 146 804 372 еҥ. Конституцийыште пеҥгыдемдыме кумдык — 17 125 191 км². Тӱняште кумдык дене таҥастарымашыште эн кугу эл, ВВП кугыт да ППС дене кудымшо верым айла, калыкчот дене индешымше верыште.

Рӱдолаже Моско. Кугыжаныш йылме - руш йылме.

Россий Федерацийыш 85 субъект пура, нунын коклаште: 46 — область (Марий Википедийште Вел лӱмдалтыт, мутлан, Киров Вел)), 22 — республик (Марий Википедийыште Эл, але Республик маналтыт, мутлан Одо Эл), 9 — край (Марий Википедийыште Мланде лӱмдалтыт, мутлан Пермь мланде, 3 — Федерал кӱлешан ола (), 4 — автоном йырвел (), 1 — автономный область. Чылажге Российыште 157 тӱжем илымвер наре.

Российын латкандаш кугыжаныш дене чек уло, нунын коклаште кок непризнанный кугыжаныш, да кок частично признанный кугыжаныш:

Российыште шуко тӱрлӧ калык ила, 75% танле тын (православий) почеш ила, сандене тӱнямбалне Россий наций эн кугу православный населенийлан шотлалтеш.

Россий Федераций — ядерный державе, космический проект-влак дене тӱнямбалне ончылверыште улеш, космический аппарат-влакым колтылмо да ракетный двигатель-влакым ыштыме дене икымше верыште, Мландыште эн кугу радиотелескопым да космический радиотелескопым чоҥен. Тӱняште чылжге кок глобальный спутниковый навигаций системе уло, иктыже — Российыште ышталтын. УАШ (США) дене пырля Россий квантовый компьютерым чоҥа, Моско — планетыште кум метеорологический рӱдер-влак кокла гыч иктыже. 

РФ находится на втором месте в мире по уровню развития метрологии, точности измерений и своим измерительным возможностям (2017);[28] входит в шестёрку мировых лидеров по количеству патентов на инновационные технологии (2017);[29] по уровню промышленного производства (2016) Россия занимает 4-е место в мире;[30] имеет крупнейший в мире ледокольный флот[31] и единственный в мире атомный ледокольный флот;[32] Военно-Морской Флот Российской Федерации по количественным показателям занимает 6-е место в мире, по качественным показателям боевой мощи 2-е место в мире;[33] Россия входит в пятёрку мировых лидеров по производству сельхозтехники;[34] мировой лидер по производству титана для высокотехнологичной продукции, мировой лидер по производству морских навигационных систем и электронных карт;[35] мировой лидер в сфере кораблестроения судов на подводных крыльях, воздушной подушке и экранопланов;[36]мировой лидер в строительстве гиперзвуковых авиационных систем;[37] мировой лидер в производстве аммиака; второе место в мире по производству азотно-калийных минеральных удобрений;[38] первое место в мире по добыче и экспорту алмазов (2013) и платины; первое место в мире по экспорту стали (2013); второе место в мире по добыче нефти (2015) и газа (2014); первое место в мире по экспорту зерна (2016);[39][40] входит в пятерку мировых лидеров по протяжённости железных дорог, первое место в мире по протяжённости электрифицированных железных дорог[41]; входит в пятёрку мировых лидеров по производству электроэнергии;[42] является одним из мировых лидеров в разработке установок для термоядерной энергетики, занимает второе место в мире (после США) по экспорту вооружений[43], обладает вторым в мире арсеналом ядерного оружия, входит в число стран с наиболее богатым культурным наследием, музейный мир России является одним из самых больших в мире, Эрмитаж входит в пятёрку лучших музеев мира.[44] В Российской Федерации более 600 только государственных театров,[45] Большой театр входит в пятерку лучших театров мира;[46] Российская государственная библиотека занимает 5-е место в списке крупнейших библиотек мира.[47] Россия обладает самым большим запасом природных ресурсов на Земле.[48] В РФ 49 национальных парков, занимающих суммарную площадь страны Исландия; В России находится также 103 только федеральных заповедника(2013), примерно равных по суммарной площади территории Великобритании, на охраняемые природные территории приходится примерно 11, 5% территории страны,[49]Большой Арктический заповедник является крупнейшим заповедником Евразии; Русский язык — относится к наиболее богатым языкам мира, язык мирового значения, один из шести официальных и рабочих языков ООН, ЮНЕСКО и других международных организаций[50][51][52][53].[⇨] Россия занимает седьмое место в мире (2017) по объёмам золотовалютных резервов[54][55] и шестое место в мире (2016) по золотому запасу.[56] Постоянный член Совета безопасности ООН с правом вето. Является одной из современных великих держав мира[57].

После распада СССР в конце 1991 года Российская Федерация была признана международным сообществом как государство-продолжатель СССР[58] в вопросах ядерного потенциала, внешнего долга, государственной собственности за рубежом, а также членства в Совете Безопасности ООН[59]. Россия состоит в ряде международных организаций — ООН, ОБСЕ, Совет Европы, ЕАЭС, СНГ, ОЧЭС, ОДКБ, ГКМЧП, ВОИС, ММО, ВТО, ЮНВТО, ВФП, ШОС, АТЭС, БРИКС, КООМЕТ, МОК, МЭК, ISO, EUREKA, IRENA, G20 и других.

По данным Всемирного банка, объём ВВП по ППС за 2014 год составил 3,745 трлн долларов (25 636 долларов на человека). Денежная единица — российский рубль (усреднённый курс за 2016 год — 67 рублей за 1 доллар США[60]).




#Article 8: Сӱан лупш (138 words)


Сӱан лупш - осал койыш-шоктышым, шонымашым почкалтарыше, ӱдыр ден качым, сӱан калыкым аралыше ӱзгар. 
Марий сӱан кышкарыште кугезына-влакын тÿня, сандалык нерген умылымашышт аралалтеш. Тыште кажне сӱанмарий, сӱанвате ты тӱняумылымашым шыҥдарымаште шке сомылжым шукта. Сӱанвуй  (онаеҥ) у ешлан пиалым, поро пӱрымашым, аралтышым йодеш. Савуш сӱан йӱла шот дене, радам дене шукталтмым эскера. Тыгодым сӱан калыкын койыш-шоктышыжланат вуйын шога. Арам огыл тудын кидыштыже – сӱан лупш. Сӱан лупш, кудо тӱмырым пералтыме, шӱвырым пуалме йӱк дене тӧр оҥгыр рӱзалт йоҥгалтеш, калык чӱчкен-мурен шогымо годым вуй ӱмбалне шонанпыл тӱс дене йолген волгалтеш. Тыге тудо йырым-ваш поро шӱлышым шара, осал юапым покта. Лупш сӱанмарийым уло кумыл дене кушташ, сӱанватым чӱчкаш таратен. Сӱан калыкын сурт гыч суртыш коштмо корныштымат, ӱдыр-качын пӱрымаш деке эртышаш ошкылыштымат сӱанвуй лупш ден почкалтарен аруэштарен. Нылле ик тушманым тошкалын, нылле ик порылыкым налын, сӱан лупш ончыкылык илышлан сото корным почын. 
 




#Article 9: Сануков, Ксенофонт Никанорович (175 words)


Ксенофонт Никанорович Сануков (Санук Миконор Синопон) (, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Носола ял – , Йошкар-Ола) – марий историк, шымлызе, туныктышо, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1970), историй шанче доктор (1986), профессор (1989), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1986), «Марий Эл – Венгрий» ушемын председательже (1986), Россий Гуманитар шанче Академийын академикше (1994), Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (1998), Йошкар-Олан почётан гражданинже (2000), МарКУ-н почётан профессоржо (2004), Курыкмарий кундемын почётан гражданинже (2005), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2005), II степенян «Марий Элыште суаплыклан» орденын кавалерже (2015).

Ксенофонт Никанорович 1935 ий пургыж тылзын 5-ше кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Носола ялеш шочын. 

Ятыр ий годсек марий калыкын да кундемын эртыме корныжым шымла. Кужу жап Марий Элын ВУЗ-лаштыже историйым, политологийым да моло предметымат туныкта.

Пытартыш жапыште 1930-шо ийласе шучко туткар пагыт нерген моткоч шуко пашам савыктен, але марте луктын каласаш лийдыме йыжыҥ дене палдарен.

Сталин культ жапысе жертве-влакым шарныме «Мемориал» ушемым вуйлата. Туткарыш логалше ятыр еҥын поро лӱмжым калыклан пӧртылташ полшен.

Кызыт Ксенофонт Никанорович Марий кугыжаныш университетыште Ачамланде эртымгорно кафедрым вуйлата.




#Article 10: Сӱрем (пайрем) (241 words)


Сӱрем - (Эрвел марий - Кӱсӧ) - кеҥеж чоклашымаш, сӱрем тылзын эртаралтше традиционный марий пайрем.

Сӱрем олык марий да пошкырт марий-влак коклаште аралалт кодын. Кызыт Марий Элын Морко, Юлсер кундемыште, Пошкырт Элыште пайремлат.

Сӱрем-Пӱсӧ кажне ийын эртаралтеш. Южо марий-влак кажне 3 ий гыч сӱрем тылзе тӱҥалтышыште, кече иктӧрлык (22 сӱрем) деч вара кум арня эртымеке пайремлат. Тудо руш Петро пайрем деке лишке але Петро кече дене иктеш толын кертеш. Пайрем ожно арня мучко шуйнен. Пайремын икымше кечыже карт-влакын мутланен келшымышт почеш палемдалтын.

Сӱрем юмыйӱла радамым шуктымаште кумда верым налеш. Кеҥежым эртарыме моло пайрем-влак коклаште ик эн тӱҥ да жаплыме пайрем семын палемдалтеш. Сӱрем годым кугу тӱткылыкым надырым пуэн кумалмылан ойырат. Пайрем тӱҥалтыште, ончычсо пагытлан, кинде пеледме жаплан увертарыме, Мланде Аван тымыкшым аралыше ойӧрӧм чарыме йӱлам эртареныт. Тыге нуно озанлык да еш сомылым тӧрлен шогымаште Юмын поро кумылжым йодыныт.

Сӱрем тыглай огыл йӱла радам гыч шоген. Пайрем годым сӱрем отышто (кӱсотышто, кӱсӧ олмышто - эрвел марий-влакын) кумалтыш эртаралтын. Кумалме деч вара сӱрем мужым (осал шӱлышым) поктымо йӱла шукталтын. Рвезе-влак кугу йӱк-йӱаным луктын имне дене ото йыр, пасу мучко, ял покшеч кудалыныт да сӱрем пучым пуалтеныт, сурт-пучым сола дене лупшеныт, пуч ден солам пудыртен, палемдыме верыш кудалтеныт але чодырасе укшеш сакен коденыт. Тиде йӱлам шуктышо самырык-влакым варажым шупшаш, аракам йӱаш, уда шомакым ойлаш, йӱк-йӱаным лукташ чарен. Кумалтыш эртыме кечылаште эҥерыште йӱштылын але мончашке пурен кап-кылым лывыртеныт. Пайремым муро да куштымаш, весела модмаш мучашлен. Моло пайрем семынак оза-влак унам вашлийыныт, тамле кочкыш-йӱыш дене сийленыт.




#Article 11: Чавайн, Сергей Григорьевич (156 words)


Сергей Чавайн (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Себе-Усад волость, Изи Корамас (кызыт Изи Корамас) ял) – , Йошкар-Ола) – марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934), марий сылнымутлан негызым пыштыше, икымше марий почеламутым возышо, «Элнет» романын авторжо.

Сергей Чавайн 1888 ийын шыжа тылзын 6-шо кечынже (юлиан кечышот почеш – идым тылзын 24-ше кечынже) Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Изи Корамас (кызыт Изи Корамас) ялеш шочын.

Семинарийым пытарымеке, 1908–1915 ийлаште Чавайн Сотнур волостьыш пурышо Пӧтъял, Руш-Шайра ялласе школлаште да Сотнур кок классан школышто туныктен. Марий мланде  деч ӧрдыжыштат туныктымо пашаште тырша, яра жапшым творчествылан ойыра. 1917 ий марте тудо 30 утла почеламутым, «Вувер» поэме-йомакым серен. 

С. Г. Чавайн йоча-влакланат ятыр возен. Нунын коклаште почеламут, ойлымаш, мыскара орлаҥге улыт. Марий книга савыктыш шуко гана посна сборник дене савыктен луктын.
Одарланен кушшо пушеҥге гай мутсаска корныжо 1937 ийыште лугыч лийын.

Сергей Григорьевич теве кузе воза:

Сергей Чавайн сылнымут произведенийлаштыже калык ойпогым кучылтын. Тудо шкеже теве кузе воза:




#Article 12: Четкарёв, Ксенофонт Архипович (106 words)


Ксенофонт Четкарёв (Ксенофонт Архипович Четкарёв) (Чоткар Аркип Синопон), (, Россий империй, Киров вел, Вӱрзым кундем, Картумбал ял – , Йошкар-Ола) – марий серызе, шанчызе, фольклорист, этнограф, литературовед, религиовед, искусствоведений шанче кандидат, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953).

Ксенофонт Четкарёв 1910 ий шорыкйол тылзын 22-шо кечынже Россий империй Киров вел Вӱрзым кундем Картумбал ялеш шочын.

Чоткар Синопон мурым, такмакым, йомакым, калык ойпогым погымаштат кугу надырым пыштен. Икымше «Колхоз муро» лӱман книгажым (1936) Чоткар лӱм дене луктын, Серге Чавайн дене келшен пашам ыштеныт.

Марий сылнымутым вияҥдымаштат, марий кокла гыч лекше пашаеҥ-влакым ямдылымаштат ятыр тыршен. Лектышан да суапле пашажым шотыш налын, 1953 ийыште СССР писатель ушемыш пуртеныт. 1956 ийыште колен.




#Article 13: Чумбылат (333 words)


Чумбылат (Лемдэ Курыккугыза, Курык ӱмбал керемет, Кугу еҥ, Курыккугыза) — марий он, шнуй талешке да тале сарзе-аралтыш. XII курымышто илен, шке калыкым тушман дечын арален.

Чумбылатын илыме верже Лемде эҥерын шола серыштыже, Кукарка деч латвич меҥге тораште верланен.

Чумбылат он ончыч Какшарыште () илен. 1181 ийыште Какшарым новгородысо ушкуйник-влак налыныт, да Чумбылат Кукаркаш (кызыт Советск) куснен.

Латкокымшо курым тӱҥалтыште, Виче кундемысе кугезе марий мландште, Кукарка лӱман карманым чоҥен шогалтеныт. Калык Онжылан Чумбылат лӱман талешкым сайлен да моткоч кугун ӱшанен, пагален илен. Шочмо тукымжо дене ӱмырешлан чеверласаш жап толын шумеке, тудым курык серысе сылне вер-шӧреш тоеныт. Тукымжым арален кодаш тыршымыжлан, виян да чолга улмыжлан Оным калык шке юмыжлан шотлаш тӱҥалын. Неле жапыште кугезына-влак курыкыш толыныт да осал тушман деч пыдал налаш, порылыкым да тыныслыкым Курык Кугыза деч йодыныт. Кава деке нӧлталтше Шнуй курыкым тачат Ош Поро Кугу Юмо деке эн лишыл верлан шотлат.

Тудын лӱмжӧ кумдан шарлен да ятыр марий-влак тудлан кумалыныт. Тыгодым тӱрлӧ семын лӱмденыт: Лемде Курык кугыза, Курык ӱмбал керемет, Кугу еҥ. А утларакше тудо Курык кугыза лӱм дене палыме. Чумбылат манме умылымаш — тиде курыклан кумалме йӱла. Тыгеракак йоҥгалтше лӱман он-влак моло калыкынат улмаш. Мутлан, тыгай курык Юмо-влак улыт: Индийыште — Шамбала, Кокла Азийыште — Джамбул, Мордва мландыште — Чампас да молат.

Чумбылат курыкым 1830 ий шыжым, марий-влак тетла шке Чумбылат Юмыштлан ынышт кумал манын, нуным танле тыныш савыраш шонен, Москосо митрополит Филаретын кӱштымыж почеш пудештарыме. Туге гынат Курык кугызалан калыкын ӱшанжым ӱштыл луктын кертме огыл.

Курыкысо Кугу кӱм пудештарымашын амалже XIX курымын 20-шо ийла мучаште марий-влак коклаште кӱсотышто кумалмаш моткоч кумдан шарлен. Мутлан, 1827 ийыште Чарла уезд, Морко кундемысе Варангыш ял воктене марий-влак кугу шыже кумалтышым эртареныт. Тушко 4 000 утла еҥ погынен. А ик ий гыч, 1828 ийыште, Шернур вел Купран кӱсотышко кумалаш 3 000 утла еҥ кумалаш толын. Тыштыже 134 тулолмо лийын, 99 тӱрлӧ вольык да куйыквусо дене 99 онаеҥ кумалын.

Чумбылатын курык (тушто тудын шӱгарже) — эн пагалыме марий калыкын шнуй верже. Чумбылат лӱмжым чыла марий калык пала. Кугу кумалтыш Чумбылат курыкышто 1993 ий гыч адак эртаралтыныт.




#Article 14: Шорыкйол пайрем (571 words)


Шорыкйол (вес лӱм - Шортйол, Курыкмарий - Шартял) - марий у ий.

Шанчыеҥ-влак ойлат, финно-угор калыкын «шочйол», «шарта», «шоч». «Шач» - тиде причастийын кӱчык формыжо «шочмо» мутым ончыкта, а «йол», «йыул», мут-влак финн-угор калык йылмыште ийым ончыктат. А марий калыкын ожно тиде пайрем «Шочшо у ийым» ончыктен.  Илен толын шорыкйол маналташ тӱналын. Вет ожно шорыкым пеш пагаленыт. Шорык межым пуа. Тудын дене носким, пижым пидыныт. Шорык коваште дене ужгам ургеныт. Шорык шыл пеш пайдале да тутло. Шорык йолым кучен мужедыныт.

Чыла тӱрлӧ марий-влак пайремлат. Тошто семын Марий Элын йӱдвел-эрвел кундемыште утларак эртарат.

Шорыкйол тошто йӱла почеш теле кечын иктӧр улмыж годым (22 теле), у тылзын шочмекыже, палемдалтеш. Пайрем кугарнян пура да арня гыч ты кечынак мучашлалтеш. Руш черкын йӱлажым шуктен илыше марий-влак христиан Роштом пайремлат. Но туге гынат нуно пайремын икымше кечыжлан кугарням шотлат (ожно ты кече кугезына-влакын каныш кечышт лийын). Ты кече Рошто деч ончыч але вара, южгунам иктеш толын кертеш. Кодшо курымышто жап шотлымым у стильыш кусарыме дене пайрем кече-влакат кусаралтыныт, тыге тынеш пурышо марий-влак Шорыкйол пайремым ятыр варарак палемдаш тӱҥалыныт. Таче Шорыкйол пайремым чыла марий калые уэш пайремла.

Шорыкйол пайрем идалык мучко толын шогышо пайрем радамыште ик тӱҥ верым налын шога. Тудо тошто ийым иктешла да у ийым почеш. Акрет годым калыкна ты пайрем дене шке ончыкылык пӱрымашыжлан ӱшаным шочыктен, озанлыкым вияҥден, ешын куатшым ешарен. Пайремын икмыняр лӱмжӧ уло. Ятыр марийже тошто Шорыкйол лӱмым арален коден. Тидыже шорык йолым кучымо ю сынан йӱла дене кылдалтын. Тыге коча-кована-влак у йыште шорык еш утларак ешаралтеш манын шоненыт. У ийын шочмыжым ончыктышо Шортйол, Шачял лӱм-влак утларак чынлан шотлаш лиеш, вет нуно чынак у пагытын толмыжым рашемдаш полшат. Пайрем озанлык, сурт кӧргӧ сомылым тӧрлымаште ю йӱлам кыҥдарыме дене, тыгак жапым весела модыш дене модын, мурен-куштен палемдыме дене виян. Таче кече марте ятыр йӱла радамже аралалт кодын огыл, а Васли кува ден Васли кугыза-влак, мужед модмаш пайрем жапым веселан эртараш полшат.

Шорыкйол пайрем годым тӱрлӧ йӱла, ю, мужедмаш, модмаш, кумалмаш эртаралтыт. Чыла тиде ешын, озанлыкын поро ончыкылык ӱшанже, нур пасушто кугу шурно лектышым налме, вольыкын тӱланымыж дене кылдалтын. Тӱҥ йӱла-влак пайремын икымше кечынже шукталтыныт. Ожно кугезына-влак кокияш шурным ӱдымӧ нур ӱмбалне каван семын лум орам ыштеныт. Тыге нуно шушаш ийын тынарак каван кинде шурным тӱред налаш шоненыт. Садыштышт кушшо саскан пушеҥгын, вондын укшыжым рӱзалтен, оза-влак утларак емыж-саскам шочыкташ йодыныт. Шорыкын йолжым кучымат шорык ешым улаҥдыме дене кылдалтын. Ты кечысе игече ончыкылык шошо да кеҥеж могай лийшашым шижтарен ойлен. Шорыкйол годым кажне суртоза пайрем лӱмеш, кудӧрт (сурт кува-кугыза) лӱмеш еш кумалтышым эртарен. Икымше кечынак икшыве ден Ӱдырсий йӱлам шуктышо ӱдыр-влак сурт еда коштыныт. Нуно суртоза-влакым У ий дене саламленыт, еш пиалым, азанлык вияҥмым, шорык ешаралтмым сугыньлекыт. Суртоза-влак уна-влакым кыне шӱр, пӱкш, тӱрлӧ тамле дене сийленыт. Кастене Васли кува-кугыза дене пырля моло мӧчӧр-влакат сурт еда тарваненыт. Кугезына-влак нунын деч ончыкылык пӱрымашыштым умылаш тыршеныт, вет уна-влак мо лийшашым каласкален, порым гына сугыньлен ойленыт. Тыгодымак Васли кува-кугыза-шамыч суртышто ыштен толмо сомылыштымат, еш илышыштымат тергеныт, шот радамым луген илыше-влакым вурсалташат ӧрын огытыл. Пайремын моло кечынже калык жапым веселан эртараш тыршен. Ийгот дене келшышын тӱшкаш чумырген, ял калык ончылгоч кутырен келшыме шорыкйол пӧртыш толын. Тыште рвезе калыкше рвезе семын, илалшыракше илилше семын пайремым пайдалын эртарен. Самырык рвезе-влак Сокыр тага, Ний кучен модыныт, ӱдыр-влак мужедыныт, шоҥго-влак калык ойпогым каласкален, йомакым, илышыште лийшым шарналтеныт.

Пайрем годым ойӧрӧмат эскереныт. Вургемым мушкаш, ургаш, тӱрлаш, неле пашам ышташ ок лий улмаш. Пайрем вашеш ямдылыме ӱстел сий шке поянлыкше дене ойыртемалтын. Тӱрлӧ кочкыш у ийыште тыгаяк поянлыкым конда манын шонымаш, оза-влакым поян ӱстелым погаш таратен.




#Article 15: Шот радам-влак (206 words)


Ожно годсек марий калык марий радамым кучылтын. Кызыт жап марте эн кугу шотпал камысыр веле кодын. Кугырак шотпалым векат тыге чоҥеныт (четлыкым ончо). Марий радамым йомдараш ок лий да кучылташ кӱлеш.

Американ радамыште чыла кугу шотпал лӱм-влак тыге чоҥалтыт: тӱҥалтышыште латин чотмут шинча, вара тудлан супикс «-иллион» ешаралтеш. Поснаҥдыш — «миллион» мут, тиде шотпалым тӱжем (лат. mille) да шукемдыше «-иллион» супиксым ончыкта. Тыге шотпал-влак — биллион, триллион, квадриллион, квинтиллион, секстиллион да т.м. чоҥалтат. Американ радамым УАШыште, Канадыште, Кугу Британийыште, Российыште, Грецийыште да Турцийыште кучылтат.

Европо радам тӱняште шукырак кучылтымо. Шотпал лӱм-влак тыге чоҥалтат: латин чотмут дек «-иллион» супикс ешаралтеш, вес шотпалын лӱмжӧ (1 000 пачаш шукырак) тидынат латин чотмут гыч чоҥалтеш, такшым «-иллиард» супикс дене. Викшым манаш гын, тиде радамыште триллион почеш триллиард кая, вара квадриллион, квадриллиард да тулеч молат.

Францийысе физик да математик Николя Шуке (Nicolas Chuquet) «биллион» (byllion) да «триллион» (tryllion) мут-влакым шонен луктын да шотпал-влакым 1012 да 1018 ончыкташ кучылтен. Тиде европо радамлан негыз ыле.

Туге гынат весе францийысе математикшамыч XVII курымышто 109 да 1012 шотпал-влаклан «биллион» да «триллион» мут-влакым кучылтыныт. Тыгай радам Францийыште да Америкыште пеҥгыдемден, вара тудо американ лӱмден ыле. Ты жапыште Шуке радам Кугу Британийыште да Немыч Элыште умбакыже кучылталтын. 1948 ий гыч Франций Шуке радам (вес семынже европо радам) дек пӧртылтен.




#Article 16: Эрвел марий сӱан (571 words)


Эрвел марий сӱан пеш мотор, волгыдо да тӱрлӧ йӱла-влакым эртара. Мари рвезе-влак кертмышт семым нуным шарналтен марий сӱаным эртараш тыршат.

Изарнян ӱдырым ача-ава пӧрт гыч шолышт наҥгаят да пуртымашке кондат. Тушто ӱдыр пуртымо ӱдыр лийын кугарня марте ила. Кугарнян ӱдырлан каче толеш мотыремдыме машина-влак дене, вара чыла родошочшо ден сералташ каят, сералтме деч вара адак  пуртымашке каят, а каче теркыже кая.Пуртымаште ӱдыр пуртымо ача ден аван родо шочшыж-влак дек унаш коштеш.

Эргын суртшо. Сӱан калык погынен. Поян ӱстелым чумурымо. Ончыл верыште сӱан тарватеше. Кува ден кугыза, Саус, Кугывеҥе, Ончылношогышо ӱдыр. Сӱан тарватыше оҥгыран солам кучен. Сӱантарватыше ден ватыже, мурен-мурен, ӱстел йыр савырнат. Сӱанвате-влак мураш ушнат. Нунын марийышт кидым совен, чӱчкен шогат.

Сӱантарватыше Марий Саус дек мия, тудлан оҥгыран солажым пуа. Тыге ойла: «Ну, саус, сӱан калыкетым порын ончо, толшо- кайышым вашлийын-ужатен мошто, виге вережат сак лий, сӱанетым айват эртаре». Суртоза сӱанвате кокла гыч Карт ватым сайла — тудо унам ончаш, аракам йӱкташ тӱҥалеш. Тӱмбыр, шӱвыр, музикан сем чот йоҥга. Сӱанвате-влак кызыт гына сайлыме Карт ватылан мурым мурат, вара  Эргын ача-аважым моктымо мурым мурат. Тылеч вара сӱанвате-влак шке пелашыштлан мурым мурат. Карт вате кажныштым сийла. Ынде сӱанвате-влак сауслан, шӱвырзылан, тӱмбырчылан, музиканчылан мурым мурат. Вара  ончылношогышылан ӱдырлан мурат. Ынде родо-влак, пошкудо-влак, сӱанвате-влак тарванат каяш ӱдырым налаш. Сӱанвате-влак ӱдыр налаш кайыме мурым мураш туҥалыт. Сӱан калык пуртымо ача-аван суртшо деке толат и мураш тӱналат. Сӱан ӱстелым оралтеш погымо. Сий-кӧрмат — чыла уло. ӱстел йыр шоҥгырак кува-влак шинчат, сӱанвате-влак нунын деке мият, мурен-мурен олмым йодыт. Шоҥго кува-влак кынелыт, сӱан калыклан олмым пуат. Сийлат, пукшат, йӱктат. Сӱанвате-влак пуртымо ача-авам, шоҥгырак ӱдырамаш-влакым моктен мурат.

А тиде пагытыште клубышто ӱдыр модыш эрта. Сӱан калык ӱдырмодышыш кая. Ик тӱрышто ӱстел. ӱстелтӧрыштӧ ӱдыр шинча, чыла шке вургемже дене. Тудын кок могырыштыжо кок йолташ ӱдыржӧ -—оролышо-влак. ӱстембалне мелна кышыл, пура вочко. ӱдырмодышын эн куатше кая. Гармончо пӱжалт пытен шокта. Куштышо-влак — ӱдыр-эрге-влак — ракатланен куштат. Ончылношогышо ӱдыр пурам йӱктен коштеш. ӱдыр-оръеҥ гармончолан, миен, шовычым–солыкым сака. Муро-влакым мурен-мурен куштат.

Ӱдырмодышышко Саус, Кугывеҥе да Эрге кок Гана толыт, куштышо-влак дене пырля куштат,каят. Эрге, Кугывеҥе да Саус кумшо гана ӱдыр дек сӱан вате-влак дене пырля толыт да ӱдырым пуртымашке наҥгаят.

Кудывече  тич сӱан калык. ӱстел тич сий. ӱдыр пуртымо ача-авалан тувырым – пӧлекым кучыкта. Теҥгылыште, мындер ӱмбалне, иктаж изи икшыве шинча, вара, каяш тарванымеке, эрге садылан оксам але иктаж-могай пӧлекым пуа и иже мындерым, тыгак тӱшакым налеш. Сӱан калык тарвана.

Ӱдыр вургемым чикташ тӱҥалеш. ӱдырамаш-влаклан чынжымак чикта, а пӧръеҥ-влаклан тыглай гына кучыкта. Ялукым, шовычым вачышке пышта. Пӧлекым налме годым кажне еҥ мом-гынат сӧра. Икте манеш: «Ракмат, шешкым, тыгай пӧлеклан. Ты пӧлекетлан ваштареш мемнан деч шочшаш презе лиеш». Саус саде пӧлек налше-влакын мутыштым угыч ойла: «… чӱчӱ ден … у ийыште шочшаш презым пуэна, маныт. Шочшаш презе!» И тыгак умбакыжат. Но эн  ончыч эргын аваж ден ачажлан чикта. Тиде жапыште сӱанвате-влак мурат. Вургемым чиктен пытарымӧҥгӧ ӱдыр ден эргым ӱстелтӧрыш шындат, тудо-влак ик калак дене шӱрым кочкыт. Ты времаште сӱанвате-влак тудлаклан тыланыме мурым мурат. Тылеч вара ӱдыр ден эргым клатыш — малаш ужатат. Ты сомылым кумытын ыштат: Ончылношогышо ӱдыр, Саус да Кугывеҥе. Но тылеч ончыч пуртымо Ава ӱдырын вуйжо, оҥжо гыч та: киясогам налеш. ӱдыр ден эргым ужатымеке, Саус, Кугывеҥе, Ончылношогышо таҥасен куржын толыт. Ты йӱла теве мом ончыкта: Ончылношогышо ончыч толеш гын, илышыште ватылан куштылго лиеш, а Саус ден Кугывеҥе гын — марийлан. Ужатыме времаште сӱан калык адакат койдарыме мурым мурат. Тылеч вара сӱан калык икте-весе деке унаш кошташ тӱҥалеш.

Эрдене шешке памашышке вӱдлан кая. Вӱдым кондымек пучымышым шолта, тӧрзашарчам сакала. Тыге сӱан мучашыш шуеш.




#Article 17: Эстоний (120 words)


Эстоний (эстонла: Eesti) — йӱдвел Европышто эл. Официал лӱмжӧ - Эстоний Республик. Йӱдвелыште Суоми пролив улеш, касвелыште Балтик теҥыз, кечывалвелыште - Латвий да эрвелыште Россий верланат.

Эстоний - демократле да парламентле республик улеш, латвич кундемлан шеледалтеш. Таллинн - рӱдӧ да эн кугу олаже улеш. Эстонийыште 1,33 миллион гыч шагалрак еҥ ила. Эстоний Европа Ушемысе эн изи калыкчотан эл кокла гыч иктыже. Эстон-влак - финн-угор калык улыт, эстон да финн йылмыла коклаште шуко икгайлыкым вашлияш лиеш.

Эстоний Наций-влакын Лигышкышт 22 Идым 1921 ийыште пурен,  17 Идым 1991 ийыште пурен, Европо Ушемыште 1 Ага 2004 гычын.

Эртымгорныжо мучко Эстонийын мландыже Даний, Тевтон Орден, Швеций але Россий кучемыштыже лийын. Эстоний  20 Сорла 1991 ийыште савырнен.

Эстоний 15 кундемыш шеледалтеш. Эстонийыште кундем Maakond маналтеш.




#Article 18: Ю (127 words)


Юн ончыктымашыже пеш кумда. Тошто марий еҥ-влакын умылымашышт почеш, ю - сандалыкыште эн кугу вий, илыш вий. Ала-мыняр шуко курым мучко марий-влак да нунын кугезышт тиде вийым умылаш да илышыштышт кучылташ тӧченыт, а тыгай вийым кучылт моштышо еҥжым юзо маныныт.

Марий юзо-влак калык медициныште пеш шукертсек чапланыше улыт, тӱрлӧ чер да колымаш деч калыкым араленыт. Тыште ӧрыктарышыжат пеш шуко лийын да уло. Колымаш гыч ылыжтарыме еҥ-влакат, маныт, улыт. Марий калыкын юм кучылтман медициныжым але марте шанче медицинат, этнографият юзо-влакын психологийышт да шолып шинчымашышт гоч умылтарен огытыл. Ю шотышто шанче умылтарен огеш керт гынат, марий калыкын философийыштыже юм шукертсек шке шотшо дене умылен налме, тудо чын фактлан шотлалтеш. Юм кучылтмаш, юлымо, юлан эҥертыше медицине - чыла тиде марий калык тӱвыран ужашыже, тӱвыра поянлык семын тудым этнографият шымлен кертеш.




#Article 19: Яндаков, Леонид Логинович (130 words)


Леонид Яндак (Леонид Логинович Яндаков) (, Марий автоном область, Морко кундем, Шӱргыял ял) — марий серызе, прозаик, драматург, кусарыше, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2002), Марий Эл Республикын сулло журналистше (1994), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2003), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2006), Эстонийысе родо-тукым калык-влак программын Литератур премийын лауреатше(2008), «Морко муниципал район» муниципал образованийын почётан гражданинже (2009).

Леонид Яндак 1933 ий теле тылзын 10-шо кечынже Марий автоном область Морко кундем Шӱргыял ялеш кресаньык ешеш шочын. 
Морко педучилищыште да Марпединститутышто шинчымашым поген. Школышто, Юлсер да Морко ронолаште, комсомол Марий обкомышто, «Марий коммуна» газет редакцийыште, Марий радиошто да телевиденийыште, угыч «Марий коммуна» газет редакцийыште тыршен.

Калык театр «Пеледыш пайрем», «Воштылаш гын, воштылаш», Марий кугыжаныш театр «Тулык ава», «Пусаксолаште томаша», «Пелчан кугыжа» пьесыже-влак почеш спектакльлам шынденыт. Моркышто ила.




#Article 20: Латыш йылме (107 words)


Латыш йылме (латышла latviešu valoda) — индоевропысо (балтик) йылме.
Латвий кугыжанышын тӱҥ йылмыже тыгак европысо ушемыш пурышо йылме тӱшка гычын иктыже. Шочмо йылме семын тунямбалне латыш йылме дене 1, миллион еҥ кутыра Латвий элын 60 % илыше-влак. Пытартыш жапыште латыш йылме дене кутырышо еҥ-влакын чотышт иземын молан манаш гын Латвий деч моло эллаште тиде йылме дене кутырышо - влакым шыгыремдылыт. 

Моло европысо йылме семынак латыш йылме индоевропысо ешыш пурышо йылме ойыртемым нумалеш. XX курым марте Кечывалвел Балтикысе кундемыштелатыш да моло европысо йылме ик тушкаш пурен шогеныт, но мемнан эра деч ончыч 20 да X курымлаште нуно кок кугу тӱшклан пайлалтыныт – касвел германийысе да балтославян йылме тӱшкалан.




#Article 21: Австралий (132 words)


Австралий — эл да континент Океанийыште.

Австралий Ушем (англ. Commonwealth of Australia), Австралий (англ. Australia, лат. austrālis гыч - «кечывалвел») - Мландын кечывалвел пелыштыже верланыше кугыжаныш. Рӱдолаже — Канберра. Австралий материкыште, Тасманий отрошто да Индий ден Тихий океанласе икмыняр изи отролаште верланен. Кумдык дене тӱняште кудымшо верым налеш, Мландыште Австралий кугыжаныш гына шкетын уло материкыште верланен. 

Австралий мут латин austrālis гыч шочын. «Кечывалвел» (мланде) семын кусаралтеш. Палыдыме кечывалвел мланде нерген йомакым Акрет Римыште ойленыт, Кокласе Курым пагытысе книгалаште возгаленыт, но чын нигӧ пален огыл. Австралий континент йыр Мэтью Флиндерс капитан корабльже дене эрта, 1814-ше ийыште «Путешествия в Terra Australis» книгам луктеш, «Australia» мут кумдан шарла. Варажым Кечывалвел У Уэльс мландын губернаторжо Лаклан Маккуори тиде мутым Английыш колтымо официалле серышлаште кучылтын. 1817 ийыште Теле тылзын 12 кечынже у колонийлан «Australia» лӱмым пуаш темлен.

  




#Article 22: Марий (223 words)


Марий-влак (черемис, çармăс, чирмеш) — финн-угор калык Российште, марий мландын тӱп калыкше, кызыт тӱҥ шотышто Марий Эл Республикыште. Тушто марий калыкын пелыж деч шукырак ужаш ила, 604 тӱжем еҥ (2002). Моло марий-шамыч вес вел да республиклаште Юл серыште да Уралыште илат. Марий-шамычын нылыт тӱшкем уло: олык (марий калыкын шукылыкшо, Юл да Виче эҥер коклаште илат), курык (пурла да шола Юл серыштыже), эрвел (Виче велыште, Суас Элыште, Пошкырт Элыште, Уралыште), да йӱдвел-касвел (Угарман, Кострома да Киров веллаште) марий-шамыч. Марла да курык марла ойлат. Тиде йылмевлак урал ешын финнугор тӱшкаш пурат. Шуко эрвелмарий-шамыч суасла моштат. Шочмо тын-влак: Юмынйӱла да Кугу сорта. Тыгак танле тыным да Ислам кучышо еҥ-влак улыт.

Ончыч марий-влак руш да суас ӱчашымаш деч Юл сер деч Вӱтла эҥерын кӱшыл ужашышкыже куржыныт. Тыште марий-влаклан шукырак эрык лийын, руш князь-влак да суас хан-влак дечат тораште. Вӱтламарий коклаште  шочын. Тудо икмыняр рушла ийсерышыште Ветлужское черемисское княжество семын палемдалтын. Вӱтламарий-влак тыгай мут-влакым кучалтыныт: кугуз - кугыза, да кугузвыж - кугыжаныш.

Кугуз-влак эн патыр, кугу пагалымаш сарзе кокла гыч ойырымо (сайлыме) вуйлатыше-влак лийыныт, докан. Икмыняр кугызын лӱмышт ийсерышлаште возалт кодын: Ходжа-Яралтем, Кай, Бай-Пондаш, Кельдебек, Ибраг. Нунын шкеныштын пеҥгыдемдыме вер (ола манаш лиеш) лийыныт: Вӱтла-Юр, Шанга да молат.

Марий калыкын тистыжым Марий Ушемын погынымашыштыже пеҥгыдемденыт. Марий Элын тистыж деч ойыртемалтеш. Кум тӱс гыч шога, ош тӱс чимарийын яндарлыкшым ончыкта, йошкар тӱс - илышым, шем тӱс мланде дене кылдалтеш.




#Article 23: Курыкмарий кундем (161 words)


Курыкмарий кундем (, ) — Марий Эл Республикын ик кундемже. Рӱдолаже — Чыкма (). 

Курыкмарий кундем Марий Эл Республикын кечывалвел-касвел ужашыштыже верланен. Юл эҥер ты кундемым кок ужашлан шелеш.

Пурла Юл серыште: Виловат, Йоласал, Эмӓн, Пайскырык, Микрӓк, Картук, Носола, Кугусола, Шӹндӹрйал, Кожерля, Шактенваж.  

Шола Юл серыште: Вӹтлäмары.  

Шур эҥер серыште: Ӓвӓсир, Шур-Кушыргы, Яштуга, Пӹркемсола, Краселицӹ, Этьвайныр дон Оврашныр. 
Кумдыкшо 1716,2 кв. км. Тышке олык, нур, чодра, эҥер, ер, куп-влак пурат. Юлын пурла серыштыже верланыше ужаш Курык вел лӱмдалтеш. Шола ужашыже Олык вел маналтеш.

Курыкмарий кундемын эртымгорныжо акрет жап гычак тӱҥалеш. Археологий шымлымаш ончыктен: тиде верыште ожнысек калык колым кучен, сонарыш коштын, емыжым, мӱйым поген. Варажым мландым куралаш да вольыкым ончаш тӱҥалын. Акрет финн-угор тӱшка гыч тыште ожнысо марий-влак лектыныт, нунак курыкмарий калыкын кугезышт лийыныт. 

X — XIII курымлаште Курык вел ужаш Юл Булгарийыш пурен, Русьлан йӧзакым тӱлен. XIII-XV курымлаште курыкмарий мланде Шӧртньӧ Ордан кид йымалныже лийын, вара (XV-XVI курымлаште) Озаҥысе ханлыкыш ушнен.

Курыкмарий йылме — Марий Эл Республикын кугыжаныш йылме улеш.




#Article 24: Марий Эл (789 words)


Марий Эл Республик (; ) — Россий Федерацийын субъектше, Юлсер федерал йырвелыш пура. Марий Эл да Марий Эл Республик ик виян лӱм улыт.

Рӱдола — Йошкар-Ола.

Киров, Угарман велла, Суас да Чуваш Эл дене чек уло.

Марий Эл Эрвел-Европысо тӧрверын эрвел могырышто, Юлын покшел йогыныштыжо верланен.

Республикын кугырак ужашыже Юлын шола серыштыже улеш.

Шола серын касвел ужашыжым купан Марий лапвер налеш. Республикын касвелныже Юлыш Вӱтла кугу эҥерйол ушна. Эрвелнырак лапвер мучко, Виче аркан кечывалвел тайылже гыч йогаш тÿҥалше, Юлын шола эҥерйолжо-влак йоген эртат: Изи Кундыш да Кугу Ошла эҥерйолвлак дене пырля Изи Какшан, Кугу Кундыш да Рӱде эҥерйол-влак дене пырля Кугу Какшан. Нунын лапыштышт шуко чодыра ер уло.

Республикын эрвел ужашыже Виче арка тураште верланен, аркан кӱкшытшö 275 м марте. Тушто мландыÿмбал тöр огыл, тудо тÿрлö эҥер лапла да коремла дене шеледалтын. Нунын коклаште Виче вӱдкундемысе эҥер-влак: Лаж, Талман, Шӱкшан да моло эҥерйол-влак дене пырля Лемде; Пувӱд, Вӱрзым, Шошма; Шора, Йыр да Ӱшӱт эҥерйолвлак дене пырля Юлын шола эҥерйолжо Элнет.

Республикын 14 районжо гыч Юлын пурла серыштыже иктыже гына верланен — Курык марий (Кырык мары) район. Тудо Юлвел кӱкшака верын йӱдвел тӱрыжым айла. Туштак Юлыш Шур, Сумка, Йынга, Арйынгы, Шундыр (Шӹндыр) эҥерйол-влак йоген пурат.

Республик кӧргыштӧ Юлышто Шовакшэҥер да Куйбышев вӱдаралымверла верланат.

Рӱдола: Йошкар-Ола.

Олала: Юлсер-Ола, Провой, Чыкма.

Калыкчот: 703 200 еҥ (2008 ийыште), 711 540 (2006), 728 000 (2002). Чаклык: 30,9 еҥ/км² (2005), ола калык: 63,1 % (2005).

Йошкар-Олаште, Юлсер олаште, Йошкар-Ола воктене верланыше икмыняр яллаште да республикын касвелыштыже руш-влак шукырак улыт. Ялысе вер-шӧрлаште шукырак марий-влак илат, Курыкмарий кундемыште — йылме да тӱвыра шотышто олыкмарий-влак деч ойыртымалтше курыкмарий-влак. Провой кундемыште икмыняр кукмарий (чуваш) ял уло. Суас-влак тӱҥжым Йошкар-Олаште, Юлсер олаште, тыгак Поранча да Марий Тӱрек районлаште илат.

Финнугор полко-шамыч акрет годсек кызытсе касвел, йӱдвел да покшел Российын ужаштыштыже верланен ылеве. Марий Эл верланыме верыштыже шуко акрет годсо арвер-влак кодыныт, кудо икымше тӱжемийлашке мемнан курымашлык (Кристос шочмо) деч ончыч пурат. Шке лодкален возымо тиштым йомдарымылан да суас акрет годсо кагазвлак Озаҥ кучымаш жапыште пытарымылан кӧра шукырак увервлак покшел Юлышто руш курымсерышвлак дене кылдалтын.

Марий-шамычым эн ондак VI курымышто лишне гот калыкын эртымгорнызо Иордан merens семын палемден. Вара X курымышто казар курымсерышче марий-шамычым Ц-р-мис семын палемден. Тыге руш-влак нунын дек ончыл (касвел) марий-шамычым (мӓрӹ) «меря», шеҥгел (эрвел) марий-шамычым (марий) «черемис» лӱмден тӱҥалыныт. Тыгак суас-шамыч марийкалыкым «сярмысь» але «чирмеш» лӱмденыт. Тиде жапыште марийвлак пошкудо Юлысо Булгарий дене, кудо кызытсе Суас Эл олмышто верланен ыле, лишыл кылым кученыт. Тудым 1236 ийыште Бату-онын саркалык кырен шалатен. Тиддеч вара Шӧртньӧ Урда лиймеке марий-влак нунын дене сай кылым кученыт. XIII—XV курым коклаште марий-шамыч Шӧртньӧ Урдаш да Озаҥ онлыкыш пуреныт.

IX курым гыч марий калык эрвелыш кайыше Киев Русьысо славян-шамыч дене кылдалт шогат. Нуно марий мландыш пуреныт да икмыняр ожно марий ола олмылаште илаш тӱҥалыныт (Нӧрӧ ола, Ростов), тыгак у олам шынденыт: Ярославль, Суздаль, Владимир, Угарман. Эркын-эркын касвел марий Христианлыкыш пурымеке славянлаҥдат, Кристос тыныш пуртымаш ваштареш шогышо еҥ-влак куржыт эрвелыш, марий мландын кӧргыш. Кокла курымлаште марий кундемыште руш-суас вашпижмаш (руш ден суас калыкын вашпижмашыже) чӱчкыдын лиеда (тыглай паша лиеш). Тидын жапыште марий калык суас велне лиеш. Кужу жап суас ден марий калык-шамыч сеҥышыш лектыт, варажым Шучко Йыван ончылгоч шонен пыштыме да руалтен налме сарым тӱҥалеш: 1546 ийыште курык марий калыкын мландыже (Юлын пурла серже) Моско йымак логалеш, 1552 ийыште Чар саркалык Озаҥ-олам налыт, да олык марий-влак йозакым Москолан тӱлаш тӱҥалыт. Варажым шонен пыштыме колонизаций тӱҥалеш: тыге 1557 ийыште негызым пыштыме Шовакшэҥер олалан, 1583 ийыште — Чыкмалан, 1584 ийыште — Чарлалан (кызытсе Йошкар-Ола). Марий мландыште тиде жапыштак Шынчара, Яраҥ, Вӱрзым, Малмыж руш карман-влакыш савырненыт. 1552 иймучаш гыч марий мландыште тушман ваштареш утарыше кредалмаш ылыжын. Руш курымсерышчешамыч тиде 30 ий наре шуйнышо кредалмашым «черемис-влакын сарышт» лӱмденыт. Тунам шуко марий тӧратушка да тыглай калыкын пелыштыже марий калыкын эрык верч пытен. Шуко онвлаклан Турцийыш да Крымыш куснаш логалын.

Кристиан тынеш виеш пуртымылан кӧра марий-шамыч суртым-ялым коден эрвелыш илаш куснаш тӱҥалыт. Икымше Пӧтыр годым марий-влакым саркызматыш (армийыш) налаш тӱҥалыт, вершӧрын шанче шымлымаш эртаралтеш, марий йылмын икымше кириллик йӱкпале негызеш возымаш лектеш. 1792 ийыште Вениамин Пуцек-Григорович кириллице негызеш икымше марий йылмылончым савыкта. Марий калыкын илышыже пеш неле лийын, садлан шуко марий Пугачовын сӧгалтымашыже годым Руш кугыжаныш ваштареш кучедалын.

Республикыште вес республик ушен шогышо 1 аэропорт уло. Тидын деч посна кӱртньыгорно вокзал, кок аптовокзал улыт, 14 кӱртньыгорно станций, 51 корнызо аптостанций, пурла Юл серыште Чыкма олаште эҥерпорт, 4 верысе порт да баржавлакым ястараш тӱрлӧ ӱзгарлык.

Пуш-карап коштымаш Юлышто да Вӱтлаште.

Тӱҥ йӧнозанлык укш-влак — машиным чоҥымаш да кӱртньым келыштарымаш (тӱрлӧ ӱзгар да арвер-влак, аптоматизаций йӧнык да чодыра келыштарыме арвер-влак, сатулымаш да кочмывер арвер-влак, машина-влак вольык ончашлан да кочкаш ямдылашлан, чодра, пум келыштарыме да целлюлоз-кагаз йӧндартыш, куштылго да йӧрвар (шыл-шӧр) йӧндартыш.
 
Эн кугу ыштыквер-влак: ПАУ «Йошкар-Оласе шылкомбинат», Марий машинчоҥышо завод, полупроводниковый прибор завод, Йошкар-Оласе чодыра озанлыклан машинам чоҥышо завод-влак, механик завод (велосипед-влак; Йошкар-Ола), завод «Электроавтоматика» (Йошкар-Ола), Марий целлюлоз-кагаз комбинат (Юлсер-Ола), АУ «Марбиофарм» (эм), коваште завод.

Тӱҥ йӧнозанлык рӱдер-влак — Йошкар-Ола, Юлсер-Ола, Чыкма, Провой.




#Article 25: Энциклопедий (152 words)


Энциклопедий — айдемылан палыме шинчымашым радам дене погымаш. Шанче шинчымашым, шанче информацийым посна книга дене луктыт.
Мыланна палыме энфиклопедийын формыжо XVIII курымышто шочын. Негызлан мутерым кучылтыныт. Мутерыште мутым да мут нерген умылтарышым гына вераҥдат. Мутерым лудшо шуко пален огеш нал. Энциклопедий предмет нерген шукырак ойла, вет энциклопедийыште тиде предмет нерген погымо шинчымашым возат. Энциклопедийыште чӱчкыдын географий картым, сӱрет-влакым, статистикым вераҥдат. 

Энциклопедий-влак икмыняр типлан шелалтыт: универсалле (мутлан, Кугу совет энциклопедий, Британике, Википедий), отрасльысе, регионысо, персоналле. 
Универсалле энциклопедий - айдеме да тӱня нерген чыла шинчымашым погышо энциклопедий. 
Посна пашаеҥ-влаклан келыштарыме энциклопедий-влакат улыт, мутлан, сар паша, юриспруденций, философий, медицине нерген.

Энциклопедий дене йӧнанрак пайдаланаш манын, возышо-влак материалым системе почеш вераҥдат. Икымше - алфавит системе. Мутер семын чыла предмет-влакым алфавит радам дене почела возымо. Кокымшо - иерархий системе. Чыла информацийым тӱшка-влак дене вераҥдыме, мутлан, 12-томан Йоча энциклопедий.
Кызытсе электрон технологий-влак мутым кычалашлан у йӧным пуат. Тӱҥ мутым возет - интернет тылат шке кӱлеш информацийым кычал пуа.




#Article 26: Марий Самырыктукым Икымше Погынымаш (164 words)


Марий Самырыктукым Икымше Погынымаш — 2009 ийысе погынымаш. 10 Сӱремыште тӱҥалын, да 15 Сӱремыште пытен. Тиде погынымаш Самырыктукым ий шотышто эртарен ыле. Делегаций-влак Марий Эл, Пошкырт Эл, Суас Эл, Виче вел, Угарман вел, Свердлов вел, Хант-Манси - Югра автоном йырвел да вес эл гыч толыныт. Чыла 102 еҥ делегат погынен. Мишкан кундем Пошкырт Эл делегаций толашлан автобусым  пуэн.

Эртарыше-влак: Туныктыш Министерстве, Мер Каҥаш организаций. Полышым Тӱвыра Министерстве пуэн.

Погынымашыш толшо-влак Морко кундемын Октябрьский кугыялысе школа-интернатыште иленыт.

Делегат-влакым Келшымаш Пӧртышто вашлийыныт. Тӱҥалтышыште Йошкар-Олаште экскурсийым эртареныт (Тӱҥ майданым да Евсеев лӱмеш тоштерым ончыктеныт). 

Чыла делегат-влак ныл лужашке шелалтыныт. Кажне лужам кок лужавуй вуйлатеныт.

Кеч тӱҥ лӱмжо — Погынымаш, организатор-влак тыгак Слёт, Форум да Погарня лӱмденыт. Мутлан, футболкышто, могайым чыла делегат-влаклан пуэныт, «Марий самырыктукым слет 2009» возымо ыле, а брошӱрыштӧ «Марий самырыктукым форум 2009» сералтеныт.

Южгунам тиде лӱмышкӧ эше ик мутым ешарат: Россий кӱкшытсӧ. Молан манаш гын, эртарыме погынымашыш Российын тӱрлӧ лук гыч самырык-влак погыненыт.

Эше тиде погынымаш Икымше маналтеш. Молан манаш гын, тыгай самырыктукым погынымаш икымше гана эртаралтын.




#Article 27: Марий Эл Радио (164 words)


Марий Эл Радио — марла, рушла, суасла йоҥгалтарыше УКВ-радиостанций. Эфир йӱдшӧ-кечыже чарныде кая, йӱдым вияш эфир ок кай, тӱҥ шотышто муро-влак гына йоҥгат. Республикыште тыгай сынан радиостанций икте гына. Кажне кечын, 66-77 МГц частота дипазонышто Марий Эл Республик кумдыкышто радиостанций йоҥгалтара. 2017 ий Шыжа тылзе гыч Марий Эл Радио FM-диапазонышто 105.5 МГц частоташте Йошкар-Олаште йоҥгаш тӱҥалын.

Кызыт «Телерадио Марий Эл» холдингыш пура.

Редакций Йошкар-Олаште Патриарший площадьыште «12 апостол» пӧртыштӧ верланен.

Марий Эл Радио шке пашажым 2005 ийыште Сӱрем тылзын икымше кечынже 6 шагат эрдене тӱҥалын.

Икымше гана эфирышке вӱдышӧ Мурызо Эчан лектын, «Поро эр, Марий Эл» манын. Эн ондак Марий Эл Радион эфирже - 3 шагатат пеле лийын.

Тӱҥалтышыште Марий Эл Радио «Рен-ТВ-Регион 12, Пульс-Радио, Радио Марий Эл» ЗАО-што лийын.

Марий Эл Радио чӱчкыдын марий концерт, дискотеке да танцпол-влакым эртара. Эн кугу концертлан «Чоҥышо» () стадионышто ий еда эртарыме концерт шотлалтеш. Марий мурызо-влак, ансамбль-влак йоҥгалтарат. Концерт Радион шочмо кечыжлан пӧлеклалтеш.

Марий Эл Радио чӱчкыдын марий концерт-влакым эртара, Йошкар-Олаште да Марий Эл мучко. Эн кугу концерт-влак:




#Article 28: Черемис (264 words)


Черемис – тиде Марий калыкын тошто лӱм. 1918 ийыште Пургыж революций деч вара вашталтеныт.

Марий-влак нерген икымше гана X курымышто (961 ий) возымо: хазар каган Иосиф шке серыштыштыже тудлан йозакым тӱлышӧ калык коклаште цармис манын ончыкта. Марийын тыгаяк лӱмжӧ моло пошкудо калык йылмыштат аралалтын: чуваш йылмыште – сярмыс, суас йылмыште – чирмыш, руш йылмыште – черемис.

Руш летописьым ончалаш гын, черемис-влак нерген первый гана XII курым тӱҥалтышыште ушештаралтеш. Тидыже славян-влакын IX курымысо илышыштым сӱретлыше «Повесть временных лет» летопись лийын. Возышо еҥ эрвелне илыше пошкудышт нерген тыге палемда: «Ошъер серыште весь шинча, Ростов ер серыште – меря, Клещин ер серыштат – мере. А Ока эҥер воктене, кушто тудо Юлышко йоген пура, илат: муромо шке посна йылман, черемис шке йылман, мордва шке посна йылман».

Чынак, цармис да черемис – ик мут улыт, но тӱрлӧ йылмыште тӱрлын йоҥгат. Тиде мутым кузе шочмыж нерген тӱрлӧ ой уло. Но ӱшандарыше вашмут але мартеат уке. Шомакын кокымшо мис ужашыже айдеме манмым ончыкта. Тидын дене келшаш лиеш: финн йылмыште mies да эстон йылмыште mees. Тугеже икымше ужашыже айдемын могай улмыжым палемдымаш. Шымлызе-влак тӱрлӧ вашмутым темлат: сарзе, эрвел, чодыраште илыше, купышто илыше, «Сар (Чер)» племена гыч да т.м.

Тыге, пошкудо-влакын марийым лӱмдымӧ черемис шомакын кузе шочмыжо раш огыл. Но икте раш: тиде шомакыште нимогай лӱмдылтышат, айдемым мыскылымашат лийын огыл. Кӱшнӧ ончыктымо умылтарымаш-влак кокла гыч деке эн лишне чодырасе айдеме ой шога.

Но калык шкенжым шке эреак марий, мары, марэ манын лӱмден. Тиде шомак пӧръеҥ, айдеме шомак дене, иран шомак мартйо (айдеме) дене ик радамыште улеш. Моло родо-тукым калык лӱмат тиде шомак гычак лекше улыт дыр: мордва, мадьяр, одо (уд-мурт), муромо, мере, мещёро.




#Article 29: Унчо (Морко кундем, сола) (118 words)


Унчо () – Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше сола. Унчо ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1054 еҥ (2004 ий), 899 еҥ (2010 ий). 2019 ийыште Унчо «Финн-угор тӱнян тӱвыра рӱдыверже» лӱмым нумалеш .

Морко ола сынан посёлко деч 37 километр эрвел могырно верланен.

Ял воктене кугу Мер Ото уло. Ялыште калык Колхозыш эр-эрденак пашам ышташ коштыт. Воктелнак 2-3-4 километр тораште вес ял-влак улыт: Ямбатор, Шлань, Муканай, Шурго, Сапуньжа, Уньжа. Ялыште шукынжо марий улыт. Тылеч посна татар, руш-влакат илат. Ялыште кум этажан у школым чоҥеныт. Йоча-влак школыш уло кумылын коштыт, тунемаш тыршат. Тыгак тӱвыра полат уло, калык, самырык-влак канаш, кушташ коштыт. Сельсовет, книгагудо уло, шуко кевыт да молат.

Унчо селаште Ӱярня пайрем. 2019 ий ӱярня тылзын 10-шо кечыже.




#Article 30: Маркелов, Леонид Игоревич (185 words)


Леонид Маркелов (Леонид Игоревич Маркелов) (, Россий Моско) — россий кугыжаныш да мер пашаеҥ, философий шанче кандидат, Марий Эл Республик Президент (2001-2015), Марий Эл Республик Вуйлатыше (2015-2017).

Леонид Игоревич Маркелов 1963 ий пеледыш тылзын 25-ше кечыштыже Моско олаште шочын. Ачаже — Маркелов Игорь Иванович, СССР ялозанлык министерствын пашаеҥже лийын. Аваже — Хазова Галина Федоровна, экономист. 10 ияш годым ачаже ешым коден каен. Вуеш шумо пагыт марте аваж пален кушкын. Руш. Ешан. Эрге ден ӱдыржӧ уло. Кӱшыл шинчымашан юрист. 1986 ийыште СССР Аралымаш министерствын Йошкар тистан военный институтшым тунем лектын. Философий шанче кандидат. 1986 ий гыч 1992 ий марте Марий Эл Республик кундемыште военный прокуратурышто службым эртен, прокурор да следствий паша дене тӱрлӧ должностьым шуктен: 56680 в/ч-ын следовательже, кугырак следовательже, военный прокурорын полышкалышыже.
 

 

 

 
Л.И.Маркелов IV степенян «Ачамландыште суаплыклан» орден, Келшымаш орден, Руш Православий Черкын да Российысе министерстве ден ведомство-влакын медальышт, суап знакышт дене палемдалтын. 

Уголовный делам РФ УК-ын кум статьяже почеш 12 апрельыште тарватеныт – тиде 290-ше статьян 6-шо частьше дене келшышын (“Получение взятки в особо крупном размере”), 291 статьян 5-ше частьше (“Дача взятки в особо крупном размере”) да 291.1 статья дене келшышын (“Посредничество во взяточничестве”). 




#Article 31: Технологий (229 words)


Технологий — айдеме дене кылдалтше ой, кузе моло янлыкым да кушкылым кучылташ, паша мастарлык, паша ӱзгар да тудын дене пайдаланымаш нерген шанче. Кузе айдеме йыр улшо пӱртӱсым виктарен мошта, кузе тушто илаш тунемеш — тиде йодышым рашемда. Технологий мут грек йылме гыч лектын technología (τεχνολογία) — téchnē (τέχνη), сымыктыш, мастарлык да -logía (-λογία), керек-мом тунемаш, шанчын ужашыже. Туге гынат, тиде мут кумда. Технологий материальный объектым, кудыжым айдеме пайдалана, ончыктен кертеш, мутлан, тӱрлӧ машинам, hardware (кузе кусарыман?), ӱзгар-влакым. Но эше кумдан ойым ончыктен кертеш, радамлыкым, организоватлыме йӧным, але керек-могай техникым. Тиде мут чумыр налмаште кучылтын кертеш, але керек-могай  сферым ончыктен кертеш, мутлан, медицине технологий але  технологий.

Айдеме тукым технологийым пайдаланаш тӱҥалын тунам, кунам  куштылго (тыглай) ӱзгарыш савырнаш тӱҥалын. Тулым виктарымашыже кертмешет у кочкышым пуен. Орава изобретений кӧра айдеме вес вереш каяш () кертын да йыр улшо пӱртӱсым виктараш лие. Пытартыш технологий изобретений-влак, савык машина, телефон да Интернет коммуникацийлан физический каватӱрым мӱндырко кумдаҥден, айдеме тукым тӱнямбалне чыла вере ваш-ваш мутланен кертеш. Туге гынат, технологий-влак тынысле гына кучылтын огыл; эртымгорно мучко айдеме  ыштыш, сӱмырымаш вийым талышнен,  гыч  марте.

Технологий мерым да тудын окруженийым икмыняр йӧн дене тарватен. Шуко мерлан технологий ончыл экономикым пойдараш полшен (тудын коклаште тачысе тӱнямбал экономикым). Шуко технологийын процесс-влак шоныдымо кӱлешандымо лектышым луктыт, пӱртӱсын ресурсыжым пытарат, пӱртӱслан зияным ыштат. Тыгай кӱлешандымо лектыш лавыртымаш (pollution) маналтеш. Тӱрлӧ технологий мер могай поянлыкшым, кӱлешлыкшым акла алмаштеш. У технологий чӱчкыдын этик йодышым нӧлтала.




#Article 32: Морко кундем (132 words)


Морко кундем — кундем Марий Элыште. 1924 ийыште Сорла тылзын 28-ше кечыныште Морко кантон ышталтын. Тунам тудын кумдыкшо 1990,7  лийын. Кызыт Морко кундемын кумдыкшо: 2272 меҥге².

Тиде кундем Марий Эл Республикын кечывалвел-эрвелыштыже верланен.

Калыкчот: 34900 еҥ (2002 ийысе  почеш).

Рӱдӧ: Морко посёлко.

Ӱшӱт кÿртньыгорно укш кундемым Сӱзлэҥер станций дене уша.

Морко марий-влакын йылме марий литератур йылмылан негызым пыштен. 1993 ийыште Морко кундемыште 51 Кӱсото ыле.

Кумдан палыме фольклор ансамбль-влак: Кушна мланде, Муро сем, Весела кова-влак. Шуматкече, Яшьлек да Ялкын тӱрлӧ конкурсым сеҥеныт.

Тыгак, районышто шуко памаш уло. Чылажге 33 наре.

Чылажге 50 наре изи ер уло. Нунын кокла гыч кумытшым кугыжаныш арала. Тиде:

Морко район йыр 7 кундем верланен. Касвелне - Провой да У Роҥго кундем, йӱдвелне - Кужэҥер да Поранча кундем, эрвелне да кечывалвелне - Поранча да Юлсер кундем, Суас Эл.




#Article 33: Йошкар-Ола (385 words)


Йошкар-Ола (тошто Чарла, Цар-Ола; , тошто Цӓрлӓ) — Российысе ола, Марий Эл Республикын рӱдолаже. Калыкчот (1 Шорыкйол 2012 ийлан) — 252 935 еҥ. 1584 ийыште Вӧдыр Иоаннович кугыжа олалан негызым пыштен. 1919 ий марте ола Царевококшайск лӱмым нумалын, 1919 ий гыч 1927 ий марте — Краснококшайск. 

Тачысе кечын Йошкар-Ола — финн-угор калык-влакын тӱвыра рӱдерыштлан шотлалтеш.

Олан кызыт шогымо вершыте еҥ-влак мезолит курым гыч иленыт (м. к. деч 12 тӱж. ий ончыч). XVI курымышто ты мланде Озаҥ ханствыш пурен, марий-влак иленыт. Шыжа тылзын 1552 ийыште Шучко Йыван руш кугыжа Озаҥ ханствым сеҥен. Верысе калык у кугыжалан йӧзакым тулышаш ыле, но 1553 ийыште, шошым калык йӧзакым тӱлаш чарнен, кугыжа ваштареш сарым тӱҥалын. Кучедалмаш-влак икте почеш весе ылыжыныт, сандене Шучко Йыван ты кундемлаште ор-влакым шогалтылын. Тыге Йошкар-Ола шочын.  

Олам чоҥаш тӱҥалме дене ты кундемыш руш-влак толыныт. XVII курымышто ола воктене улшо ял-влак (Вараксино, Лапшино. Гомзово, Берёзово, Кожино, Марково, Пахомово, Ширяйково, Жуково, Княжна) вӱрыс В. Г. Ромодановскийын кид йымалныже лийыныт. Тачысе кечын нине ял-влак олан микрорайонжо улыт.  

Царевококшайск уездын рӱдолаже тӱҥалтыш гычак лийын. Олажымат, уездшымат воевода вуйлатен. Тыгак, тудо верысе сар гарнизонным вуйлатен, юрист сомылым шуктен, марий-влак деч йӧзакым поген.  

I Пӧтыр Кугыжа годым Царевококшайск Озаҥ губернийыш пурен.  

XIX курымышто Царевококшайскыш политический ссылкыш колтылаш тӱҥалыныт.  

XX курымышто Царевококшайскыште 13 урем, 300 наре тӱрлӧ пӧрт лийын, тыгаяк 1920-шо ийла марте кодын. 17 Пургыж 1919 ийыште Царевококшайсклан Краснококшайск лӱмым пуеныт. 18 Пеледыш, 1920 йыште тудо Виче губернийыш пурен. 4 Кылме 1920 ийыште Марий автономий областьым негызлыме нерген декрет лектеш, Кылме тылзын 25-ше кечынже Краснококшайск у областьын административ рӱдерже лиеш. 25 Шорыкйол 1928 ийыште Краснококшайск марий лӱмым налеш — Йошкар-Ола. 

Кугу Ачаэл Сар годым Йошкар-Олашке южо завод-влакым эвакуироватленыт. Тиде олалан кушкашлан йӧным пуен. 1959 ийыште Зеленодольск гыч олашке электричествым колтеныт, 1967 иыште газ пучым шупшын пытареныт. 1950—1960 ийлаште у полат-влакым чоҥеныт, олан администраций пӧртым, виктем пӧртым, «Йошкар-Ола» унагудым шогалтеныт, Изи Какшан эҥерын шола серыштыже ола шарлен — Сомбатхей микрорайон шочын.

Йошкар-Олан кызытсе сынже тыгайрак: 

Йошкар-Олан кызытсе ойыпшо Кугыжаныш геральдик реестрыш пуртымо. Ойыпышто сӱретлыме: кандалге тӱсан геральдик щитыште ший шордо сӱретлалтын. Шордын кӱчыжӧ да тӱкыжӧ шӧртньӧ тӱсан. Щит ӱмбалне вич пӱян ший тӱсан башенный короно кеча, обручышто марий тӱр.

Йошкар-Олан тистыжым 22 Пеледыш 2011 ийыште пеҥгыдемденыт. Кандалге тӱсан прямоугольный  ший тӱсан шордо сӱретлыме. Шордын кӱчыжӧ да тӱкыжӧ шӧртньӧ тӱсан.

Йошкар-Олан чапмурыжлан семым Андрей Эшпай семмастар возен. Почеламутым — Леонид Дербенёв. Чапмурым Эдуард Хиль мура.




#Article 34: Тисте (121 words)


Тисте — специал тӱсан тӱрыс геометрик (шукыж годым, тӧрлукан) форман аҥ. Шукыж годым тистын лӱмын ыштыме кыл (флагшток) уло. Тисте-влакым шымлыше шанче - вексиллологий ( гыч — «тисте», «ту»).

Кугыжаныш тисте ик кугыжаныш ӱжвата-влак гыч улеш. Кугужаныш тисте деч моло шуко кугыжаныш-влакын сар-теҥгыз да сатулымыш (коммерций) тисте-влак уло.

Российын сар-теҥгыз тисте Ондрий тисте улеш, тыгодым сатулымаш тисте (граждан флот карап-влакын тистыже) семын кугыжаныш тисте кучылталтеш. Южо эллаште, мутлан УАШышто, ик тисте гына чыла кум реш дене кучылталтеш.

Кугыжанышын гына огыл, посна регион, ола, калыкгокласе организаций (мутлан, УНО тисте), коммерций ыштыквер, калыкле толкын да диаспор, мер толкын, спорт команде-влакынат шке тисте уло.

Тылеч посна, флотышто карап гыч карапыш увертарымашым колташ сигнал тисте-влак кучылталтыт.

Рекламе да декораций реш дене тисте композиций кучылталтен кертат.




#Article 35: Купсола (Марийсола ял шотан илем) (110 words)


Купсола () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 141 еҥ (2005 ий), 170 еҥ (2010 ий).

Марийсола ял деч 1 километр кечывалвел-эрвелмогырно верланен.

Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «куп» + «сола» = «купсола».

Негызым XVIII курымышто Марисола гыч лекше-влак пыштеныт. Ялын лӱмжӧ кок мут гыч шога: куп да сола. Ялын куп воктене верланымыжлан кӧра тыге лӱмденыт. Кызыт куп-влак кошкеныт. 1917-ше ийлан ялыште 30 сурт шоген. Ял озавуй Озбеков Павел Иванович лийын. 

Кугу Ачамланде сар тӱҥалмеке, фронтыш 41 еҥ каен, 20 патыр пӧртылын огытыл. 2005-ше ий 1-ше шорыкйоллан ялыште 141 еҥ ила.

Пурлыклан: чодра, кумда пасу, Она эҥер, кӱсото шотлалтыт.




#Article 36: Пушкин, Александр Сергеевич (1656 words)


Пушкин, Александр Сергеевич ( — ) — руш почеламутшо.

Александр Сергеевич Пушкинын лекмыже толеш пӱтыралтше дворян Пушкин тукым деч, нӧлталалтше генеалогический легенде почеш «Марий дек чын» ратше, кызытсе Александр Невский. Пушкин ик гана гына возен огыл шке тукымжым, шке стихиштыже прозыштыжо; тудо ужын шке тукымыштыжо ончычсо тукымын образецшым, чын «аристократийым», чын шке элланже служитльышым. Ик гана огыл тудо куснен шке аважын образышкыже африканец Абрам Петрович Ганибал, кудо слуга лийын и Петр Первыйым воспитатлен, а вара военный инженер и генерал лийын.

Кочаже кочаж почеш Лев Александрович-артилерий полковник, гвардий капитан. Ачаже — Сергей Львович Пушкин (1767—1848), светский острослов и поэт — йоратыше. Пушкинын аваже — Надежда Осиповна (1775—1836), Ганибалын внучкыже. Дядяже ачаж почеш, Василий Львович (1766—1830), лийын палыме поэт карамзинын кругыштыжо. Йоча коклагыч Сергей Львович и Надежда Осиповна, Александр деч молыжо, илен лектыныт ӱдыржӧ Ольга (павлищевалан марлан лектын (1797—1868) и эргыже Лев (1805—1852).

Пушкин шочын 26 майыште 1799 ийыште Москва олаште. Метриченский черке книгаште Богоявление Елеховышто (кузыт тудын месташте шога Богоявленский собор) 8 июнышто 1799 ий тиде деч моло гычч ввозымо.

Кегеж тылзыште 1805—1810 поэт лийше эре коваж дене жапым эртарен аваж корно почеш, Мария Алексеевна Ганибал (1745—1818) мосва воктелсе Захарова селаште, Звенигород  воктене. Эр йоча ужмаш ончыкталтын икымше пушкинын возымаш поэмыштыже, варарак возымыжо (монах 1813, бова 1814), лицейский стихотворенийыште «Юдинлан колтымо» (1815) омо». Коваже возен, ом пале мо лектеш тудын деч.

Пушкин куд ийым Царсткосельский лицейыште эртарен 19 октябрьыште 1811 ийыште почмым. Тыште изи поэт 1812 ийсе Отечественный войнам илен лектын. Тыште тудо икымше гана почылтын и кушкӧ оценен тудын поэтын дарже. Ий шоналтыш, лицейыште эртарме лицейский братсво нерген ӱмыр мучко поэтын чоныштыжо кодеш.

Лицей жапыште Пушкинын шуко стихотворный произведений шамычше ышталтыныт. Тудым франсузкий поэт шамыч 17—18 тукымшо шӱмаҥденыт, кудын творществыштен изиж годым палме лийын, ачажын библиотекыж гыч книгам лудын. Йоратыме самырык Пушкинын Вольтер ден Парни писатель — шамыч лийыныт. Тудын эр лирикыштыже ушалтыныт французкий и руш классицизмын традицийже. Пушкинын туныктышо Батюшков лийыныт мастар «куштылго поэзийыште» и главный отечественный романтизмыште. Пушкинын лирикыже 1813—1815 ийысе периодыште мотив ден ушалтын илышын виян каймыж дене, кудо каласен ӱмӧ шумым наслаждений бытия куан дене. 1816 ий деч, Жуковский почеш тудо Элигий дек миен йодын, кушто кушкеш тиде мотивлан жанр: тӱрлӧ йоратымаш, самырыкым ончымаш, чон шижмаш. Пушкинын лирикыже подражательный, тич литератур штамп и условность, туге гынат шагал огыл уже тунамтӱҥалше поэт ойырен шке корныжым.замыкатльыде тиде камеран поэзийлан, Пушкин ончен йосырак темым, калыклан кӱлешан. «шоналтымаш Царский селаште (1814), сеҥен налме Державинын одобренийжым — 1812 ий тӱҥалтыште Пушкин стихотворенийым тудын ончылно лудын, 1812 ийысе Отечественный сарлан куснысо. Стихотворений 1815 ийыште «Российский музеум» кагазыште лектын,тичмаш авторын подписьшылан. А. Пушкинын колтымыжо «Лицинию» ончыкталтын кызытсе Россий илыш, кушто йоратыше деспот образыште Аракцев лектын. Уже шке тӱҥалтыш творщеский корныштыжо тудо интерес лектын руш писатель-сатирик — шамыч эртыше век гыч. Фонвизинын влиянийже шижалтеш Пушкинын сатирический поэмыже» Тень Фонвизина» (1815); Радищевын творществыштыже пижын» Бова» (1814) и «Безверие».

Июлыште 1814 ийыште Пушкин икымше гана печатьыште выступатлен лекме Москвасе журналыште «Вестник Европы». Латкумымшо номерышто стихотворений печатьлыме «друг лан — стихотворцу», возалтын псевдоним ден Александр Н.

Эше лицей воспитанник лийме годым, Пушкин пурен литератур обществыш «Арзамас», выступатльыше рутины ваштареши архаики литературный пашаште, и налын кугу пашам.

Пытыдыме кутырмаш пелашыжын ачаж дене А. С. Пушкиным сырыктеныт. Аважын колмыж деч вара чыла улмыжым тавален ноен (1836). Шыжын кумшо кечыжын Пушкинын йолташ — влак декше кагаз толеден.Тушто ватыжым осал мут дене возымо ыле. Эрлашыжым тудо кагаз нерген пален налын да чот шыдешкен. Тудо пален... Тиде Дантес лийын. Нылымше эрдене тудо Дантеслан серышым колтен. Тушто тудо дуэльыш ӱжын. Ик арня дуэльым ыштен огытыл. Варажым Дантель Пушкинын ватыжын акажым марлан налын. Но тиде дуэльым чарен огыл. Дуэль пургыж тылзын 27 кечынже лийын шем эҥер воктене. Пушкиным Дантес ранитлен. Тудо жапыште тиде ранениже чот лӱдмашан лийын. Икмыняр жап эртымеке Пушкин илыш ден чеверласен.

ПУшкинын кок йочаже лийын. Ӱдыр — Наталья, эрге — Александр.Пушкинын родыжо шуко вере илат. СШАште, Английыште, Германийыште, Бельгийыште. Александр але ксанрович Пушкин кызыт Бельгийыште ила.

Шошым 1836 ийыште Пушкинын аваже колен. Тудым Надежда Осиповна манын лӱмденыт. С. Пушкин пытартыш ийлаштыже гына аваж деке шӱмаҥын. Тиде шучко увер Пушкинлан пеш нелын эртен. Тудо шкетын гына аважым пытартыш корныш ужатен. Иктат лийын огыл. 1836 ийыште тудо французкий мурым кусарен. Кеҥежым Пушкинпытартыш цикылжым воза.

Пушкиным пеш мотор рвезылан шотлаш огеш лий. Кужу лийын огыл, 166 см веле. Шемалге чуриян, чурийже оҥай ыле. Шинчаончалтышыже чевер да яндар. Икманаш, поро айдеме.

Шошым 1820 ийыште Пушкиным ужыныт армий генерал-губернатор Петербургаграф М. А. Милорадович  умылтараш тудын стихотворенийжым молан кучен коденыт, государственный чиновникын статусшын йормо огылмыжо. Кутырмо каен тудын Сибирьыш колташ, или Словецкий монастырьыш.йолташ шамычыж полшымылан кора гына, эн ончыч Керамзин, шагалрак наказанийым ышташ логалын. Тудым столиций гыч колтат югыш кишиневский канцелярийыш И. Н. Инзов.

У слыжба месташ каймыж годым Александр Сергеевич воспаление легких дене черлана, Днепырыште йуштылжмеке. Торланаш манын Раевский шамыч луктын май мучаште 1820 ийыште черле поэтым шкенышт дене Кавказыш и вара Крымыш. Корнышто Раевскийын семьяже и А. С. Пушкин шогалыт Таганрогышто, эртыше градоначальникин П. А. Папковын портыштыже.

Гурзуфышто Пушкин пашам ыштен «кавказ пленник» позмыжым, возен эше ала мынярлирический стихотворенийым; южышт нунын кокла гыч Н. Н. Раевскийын удыршамычыжлан — Екатерина, Елена, и Мария лан возалтыныт. Тыште поэтын лектын поэме замысылже «Бахчисарайский фонтан»и «Евгений Онегин» роман. Илыш мучашыштыже тудо крым нерген шарналтен: «Тушто мыйын Онегинын колыбельже». Сентябрьыште 1820 ийыште Симферопыль кайме корныштыжо Бахчисараеште лийын. Сентябрь покшелне Пушкин арнянар Симферопольыште жапым эртарен, таврический губернаторын Баранов Александр Николаевичын портыштыже, шонго палмыже поэтын Петербург гыч. Шке ужмыжым Крымыш толмыжым Пушкин налын «Путешествий Онегинын» возен, кудо туналтыш гыч пурен «Евгений Онегин» поэме составыш приложений семын пурен.

Сентябрьыште гына тудо кишиневышке толын. У начальник снисходително Пушкинын службыжлан лийын, шуку жап дене разрешитлен тудлан унала кошташ йолташ шамыч деке, Киевыш каяш, путешествоватляш молдавийыште и Одессыш толаш (1821 ийыште). Кишиневыште Пушкин пура масонский ложышко, мо нерген шкеже воза шкенжын дневникыштыже. Если поэмыже «Руслан и люмила» лийын школын итогшо сай руш поэт шамычын то икымшыже «южный поэме» Пушкинын «Кавказский пленник» (1822) шынден тудым чыла глава кызытсе руш литературо, конден заслуженный палымем икымше поэтын, алмаштдыме тудлан мучаш 1820 ийлаште. Варарак 1830ше ийлаште налын эпитетым «Руш Байрон» 

Варарак лектеш вес «южный поэме» «Бахчисарайский фонтан» (1824). Поэма лектын фрагментан, пуйто шулышо шкенжын коргыштыже ала мо кутырен пытарме, мо и пуен тудлан особый моторлыкым, возбуждающий лудмо восприятийыште пенгыде эмоциональный пасум. П. Я. Вяземский возен Москва гыч тидын шот нерген. 

Пока июльышто 1823 ийыште Пушкин Одессыш служитляш каяш тырша граф Воронцовын канцелярийышкыже. Именно тиде жапыште тудо шкенжым шоналта профессиональный литератор семын. Начальникын ватыжым ухаживатльымыже а может быть и роман тудын дене и государств слубо йордыме виянденыт тудын отношенийжым Воронцов дене. 

Ныл ий лиймеке пушкинын югышто — у роман этап кушмо поэт семын. Тиде жапыште Пушкин палыме лиеш Байронын и Шеньенын творществыж ден. Байронын личность деке пижмеке, шке чын ойлымыж дене поэт «уш гыч каен» тудын деч. Икымше стихотворенийже, тудын сылкыште лукмыжо Элегия лийын» Йорыкталтын кечывал волгалтарыме», подзаголовыкыште пушкин отмечатлен: «Байронлан подражатльыме» 

Икымше самырык поэт тыште кенежым лийын 1817 ийыште, кузе шкеже возен тудын ик шкенжын автобиографийыштыже, очарован лийын. 1824 ийыште Москвасе полиций дене Пушкины ник письмажым почмо лийын, кушто тудо возен «атеистичесский туннеме» нерген возен. Тиде причинылан лийын поэтын отставкыжлан 8 июльышто 1824 ийышто службо деч. Тудым колтеныт шкенжын аважын именийышкыже, и эртарен тушто кок ий — тиде эн кужу Пушкинын лиймыже Михайловскийыш.

Шагал жап гыч Пушкинын Михайловскийыш толмыж деч вара тудын ачаж ден пеш кугу ячымаш лиеш. Шыже мучашыште Пушкинын чыла тукымжо Михайовский гыч каеныт.

Вопреки йолташ шамычын людмышт ден, шкетын ялыште кодмо Пушкинлан губительный лийын огыл. Ончыде посна неле шонымаш, икымше Михайловский шыже поэтлан плодотворный лийын, тудо шуко лудын, шонен, пашам ыштен. Пушкин чучкыдын сосед деке коштын имений дене П. А. Осипов-Тригорскийыштеи библиотекы дене кучылтын. Михайловский сылке гыч и пытартыш илышыж марте тыдым ушен йолташотношенийже Осипов дене и член тудын кугу семьяж ден. Тригорскийыште 1826 ийыште Пушкин ваш лийын Йылмысе ен дене, стих шамыч кудо лийыныт тудлан палыме 1824 ий гычын.

Пушкин пытара туналше Одессыште стихотворенийым «Кутырымо книгам ужалышын поэт дене», кушто формулирует шкенжын профециональный кредожым, «море дек» — лирический шонымаш айдеме судьба дене Наполеон эпоха и Байронын, осал вуйлатыше историй обстоятельствым личность умбалне», «Цыгане» (1827 ийыште) шуя возаш романым стихи ден. Шыжым 1824 ийыште тудо пашам туналеш автобиографичесский возымашым, кодымым эн туналтыш кишиневский порышто, и сюжетым шона калык драмым «Борис Годунов» (пытарыме 1825 возен лукмо 1831), воза мыскара поэмым «Граф Нулин». Чыла Михайловский поэтым ыштыме иктаж шудо произведений.

Тылзе гыч пытарме деч вара тудо толын «турмам коден кодышо»и Михайловкыште эртарен иктаж тылзым. Вес ий шамычым поэт чучкыдын толын тышке, каналташоласе илыш деч и возаш свободышто. Михайловскийыште 1827 ийыште Пушкин туналын романым «Арап Петра Великого».

Михайловскийыште поэт тыгак приобщился бильярд дене модаш, тыге гынат палыме модшо лийын огыл, но йолташ шамычын шорнымаш почеш, кий дене кучылтын чылт профессионал гай.

Кастене 3 гыч 4 сентябрьыште 1826 ийыште Михайловскийышке толеш нарочный псков губерний гыч Б. А. Адеркаса: Пушкин фельдьегеря ужатыме почеш Москваш толшаш лийын, кушто тудо жапыште Николай 1 лийын, короноватльыме 22 августышто.

Тиде жап лан поэтын творществыже ончыкталтын у савырнымаш. Орвуян исторический и социальный анализ чын дене сочетатлялтеш шонымо йосо чучкыдын мунчалтен кайше рациональный умылтарымаш йырваш туня, мо тема тудын тврществын шижмашыжым лудме шижмашыжым, нангаяширокий пурмаш фантастике, шочыкта горестный, тиде жап гыч черланыше шарнымашым, напряженный интересым колымаш деке.

Тудо жапыштак поэме почеш «потава» критикыште тудын деке отношенийже лудшо ужаш гыч йушто лийын.

Декабрьыште 1828 ийыште Пушкин палыме лиеш Наталья Гончарова дене Москвасе мотор удыр дене. Шкенжын признаний почешше, тудо йоратен шынден ик гана вашлиймеке. Апрель мучаште 1829 ийыште Федор Толстой Американца предложенийым ыштен Гончаровалан. Палыдыме ваш мутшо удырын аваже, Пушкин мут почеш «ушым йомдарыктыш». Тудо кудалын Паскевичын армийышкыже, Кавказыш, кушто тудо жапыште Турций дене война каен. Шкенжын кудалмыжым тудо возен «Арзрум путешествий».

Пушкин шижын илыше алмашталтмым. 1830 ийыште угыч тудын сватовство Наталья Николаевна Гончарова дене пале лийын и шыжым тыдо нижегородский именийыш кая шкенжын ачажын Болдино Кистенево ялын владенийышкыже пураш манын, суянлан ачажын полоклымыже. Холерный карантин шамыч поэтым кученыт кум тылзылан и тиде жап лан лияш перненпалыме Болдинский шыжылан, эн кугу точкылан Пушкинын творществыштыже, кунам тыдын пыстылже гыч лектын тич библиотек произведений шамыч: «Повесть колшо Иван Петрович Белкин», «Опыт драматический тунеммаш», «Евгений Онегинын» мучаш главаже, «Коломнаште порт», «Горюхина селын историйже», «Поп нерген йомак и пашаче балда», иктаж мыняр наброскым критический статьялан и иктаж 30 стихотворений.




#Article 37: Кудо (спорт) (373 words)


Кудо — спорт-сар кучедалмаш тӱрлык, тиде мут япон йылме гыч лектын. Тыш карате, бокс, тыглай кучедалмаш ушнат. Кудо манме спорт-сар кучедалмашлан японысо каратист Адзума Такаси тӱҥалтышым пуен. 

Таҥасымашын правилыж почеш тыглай кучедалмашын чыла приём дене пайдаланаш лиеш. Тыгак тавалышын капыштыже керек могай верышкыже кырен кертыда, тупым да шоягоремым веле тӱкаш огеш лий. Спортсмен-влакын вуйышт, эн ончыч чурийышт ӧшлӧк дене аралалтеш.

Японийыште кучедалмаш-влак шке корныштым Акрет годсо жап гыч тӱҥалыт. Но тыште вес паша. Шукерте огыл, а чынжым, 1981 ийыште Японийыште карате ик эн торжа толкынжо шочын. Тӱҥалтышыште тудо «дайдо дзюку каратэ-до» лӱмдалтын. Марий йылмышке кусараш гын, «карате-до школ гыч Кугу Корныш» семын кусаралтеш. Кучедалмашын тиде толкыным чоҥышо Адзума Такаси философ шинчымашым поген, сандене у кучедалмашын лӱмышкыжӧ тошто китайысе калык мутым пуртен: «Кугу Корныш лектышылан омса уке. Кажне айдеме эн ончыч тиде омсам шке шӱмыштыжӧ чоҥышаш, вара гына шке корно дене Йӧршеш Сайыш (Совершенство) шуышаш». 1991 ийыште Адзума Такаси таҥасымашыш российысе спортсменым Юрий Пироговым пуртен, тыге Российланат, да уло тӱнялан кучедалмашын шке толкынжым почын.

Молан «дайдо дзюку каратэ-до» гыч «кудо» лийын? Калыкгокласе Кудо Федерацийлан Олимпиадыш пураш жап толын шуын. Тидлан «каратэ-до» толкын-влак деч ойыртемалтман ыле. Кудо – карате огыл. Тышке бокс, кикбоксинг, самбо, дзюдо, туэквондо, кекусинкай-карате ушненыт. Кажне кӱрашымаш гыч эн виян, торжа да пайдале приёмым Адзума Такаси ойырен, сандене журналист-влак тиде толкыным утыждене торжа толкын лӱмденыт. «Кудо» толкынышто те йолденат, кидденат кырен кертыда. Тавалышын капыштыже кеч могай верыш логалын кертыда, такшым логарым, шоягоремым, тупым тарваташ огеш лий. Тыгак -шамычым тугымаш чарыме. Аралалташлан спортсмен вуйшко ӧшлӧкым чия. Тиде вуйчием чурийым пластик гыч ыштыме петыртыш дене арала. 

Мутат уке, кеч могай, японысо кучедалмаш – тиде философий. Адзума Такаси шке философийжым чоҥен. Каласаш кӱлеш, тиде айдемын туныктышыжо Масутацу Ояма кекусинкай-карате школым чоҥен, а тиде кумдан палыме кучедалмаш. 

Чынак, кудо – неле тунеммаш, кудыжым кажне эртен ок керт. Но тыште те йолташым муын кертыда, а йолташ эре полшаш ямде.

Вес ийын кокымшо Таҥасымаш эрта. Кучедалмашын Федерацийже кушкеш, вияҥеш, у мастар-влак лектыт, мемнан спортсмен-влак Японийыш таҥасаш кудалыштыт. 1996 ийыште Россий кӱкшытысӧ Кумшо калыкгокласе Таҥасымаш эрта. Тиддеч вара российысе спортсмен-влак японийысе кугу таҥасымашыш каеныт. Япон кучедалше-влак мемнан кучедалше-влакын мастарлыкланже ӧрыныт. Россий гыч толшо кок спортсмен шке категорийыштышт икымше да кокымшо верым айленыт. 

Кудо кучедалмаш гыч приём-влакым ужнеда гын, «Чек», «Я кукла», «Антикиллер», «Полковник», «Удар лотоса» фильмылаште кӱрашымашым эскерен кертыда.




#Article 38: Пейнтбол (562 words)


Пейнтболла модын, моткоч сайын жапым эртараш лиеш. Спорт модмаш коклаште тудо ик эн самырык улеш. Но тыгай кӱчык жапыште экстремал спорт тӱшкаште пейнтбол моткоч пагалыме лийын. Шукерте огыл тудын дене поян-влак гына модан кертыныт, а таче кеч кӧат пейнтбол клубш каен кертеш. Кеч шкетын, кеч пырля пашам ыштыше влак дене, кеч йолташ дене.
Пейнтбол — англичан мут. Пейнт — марлаже чия лиеш, бэлл — шар. Чия дене темыме шарик шамыч — теве пейнтболысо тӱҥ спортӱзгар.

Модмаш пасушто, чодраште, зданий кӧргыштӧ эртен кертеш.
Модмо годым эн тӱҥжӧ — тавалыше-влакетым лӱйкален пытараш. Но лӱйкалатше пневматический саркурал дене. Пульӧ олмеш изи шарик шамыч. Шарик кӧргыштӧ — чия. Еҥыш тыгай шарик дене лӱйет, вургемыштыже чия пале кодеш. Тиде модшо модмаш гыч лектеш да вес модмашым вуча. Теве пейнтболын принципше.

Икымше легенде почеш пейнтболын шочмо ийланже 1981 ий шотлалтеш. Америкыште ковбой-влак ушкалым автоматик пистолет дене палемденыт. Пистолетше чия дене лӱйкален. Ик гана тиде пистолет дене ваш-ваш лӱйкалаш тӱналыныт.

Канадец шамыч тыгаяк легендым шкаланышт шонен луктыныт. Но нунын йомакышт почеш ковбой олмеш чодразе шамыч лийыныт.

Уло сар версий. Спецслужбын пашаеҥже-влак иктаж могай сар операцийлат ямдылалтме годым краске дене лӱйкалыше саркурал дене пайдалаленыт. Тазалыклан энгекым кондыде, лӱкалыше шамыч кидыштым да шинчаштым лӱйкалымылан ямдыленыт.

Но шукерте огыл официал кагазым муымо. Тудын почеш чын каласаш лиеш:
краске дене лӱкалыше икымше пычалым Францийыште 1878 ийыште салтак-влакым ямдылымылан ыштеныт.

Эше ик легенде почеш, пейнтболым америкыште илыше кум йолташ шонен луктыныт. Гейнс, Гарни, Ноэл лӱман каче шамыч шкаланышт модмашым ыштеныт. Кузе нуно пейнтбол деке толын шуыныт, пале огыл, но лектышыжым таче ужын кертына.
Адакшым, тиде легендышке шуко ешареныт кертыныт.
Молан манаш гын, шуко ий тиддеч ончыч Жюль Верн «Робур Завоеватель» романыштыже 1881 ийыште каласкала, кузе салтак-влак ик методике дене тунемыныт, кудыжо пейнтболлан келшен толеш.
Францийысе армийыште чиям лӱйкалыше саркурал дене пайдаланаш йӧратеныт. Тыгай тунеммашым эртыше салтак-шамыч варажым сарыште шкеныштым сайын ончыктеныт. Россий гыч ончыл еҥ Францийыш толмекыже армийым ончаш пурен, ужын, кузе чиям лӱйкалыше пычал дене тренировкым эртарат. Российшке ныл пычалым конден, но российысе армийын кӱшыл еҥ-влак у толкыныш пураш кумылышт лийын огыл. А лишыл жапыште Францийыштат тидын нерген монденыт. Дюруа лӱман айдеме адакат чия дене лӱкалымашым армийыш пуртынеж ыле. Пайдаже лектын огыл, тудым воштылыныт гына.
Но пытартыш воштылчык — сайрак, калыкыште ойлат.

Америкыште ЦРУ службын пашаеҥже-влакым пейнтбол модмашыштак ямдылат.
Тиде йомак, легенде, историй, факт-влак кокла гыч мо пейнтболын ача-аважлан шотлалтеш, каласаш нелырак. Но пейнтбол дене таче кеч кӧат модын кертеш.

Статистике почеш 1989 ийыште тӱняште пейнтбол дене кеч ик гана миллион еҥ наре модыныт. Индеш ий гыч, 1998-ше ийыште — куд миллион еҥ. Тачысе кечын 10-15 миллион еҥ наре модыт.
Лӱдыкшыдылык шотышто адакат статистике дек куснаш лиеш. Уремыште ошкылмо годым, пашаште, мӧҥгыштӧ, чӱчкыдынрак сусыргат. Спортын моло видше дене таҥастарымаште, пейнболышто сусыргышо-влакын чотышт икмыняр пачашлан изирак. Молан манаш гын, правиле почеш пейнтбол клубышто тыланда шлемым, аралыше вургемым, пижым пуат. Правилы почеш чыла ыштеда гын, тиде модмаш тазалыкланда нимогай эҥгекым ок кондо.
Тыгак, правилы почеш, йоча-влак латкок ий гыч тӱҥалын, ача але ава пелен гына модын кертыт.
Модаш тӱҥалаш шонеда гын, тыланда ик-кок терминым палыман.

Ынде изиш ак шотышто кутырена. Клубыш толмеке тыланда шлемым, аралтыш вургемым, да МАРКЕРЫМ (чия дене лӱйкалыше пычалым пуат). Южо клубышто модмо деч вара тыланда ӱстел чесымат поген кертыт. Тыгерак гын, Йошкар-Олаште ик модашлан 500 гыч 1500 теҥгем луктын пыштыман.

Чӱчкыдын модаш шонеда гын, шлемым шкаланда шке налза. Гигиене шотышто шкендан маскыже сайрак лиеш.
Чия шарикым желатин гыч ыштат. Южгунам шарикше ок пудырго, сандене, тендам лӱеныт гын, эн ончыч ончалза, вургемыштыдо чия пале кодын мо? Вара гына сеҥалт кертыда.




#Article 39: Алтимат фрисби (341 words)


Алтимат фрисби ( гыч) -- диск дене спорт модмаш.
 

 
Диск дене спорт модмаш. Алтиматыште ваш-ваш кок команде таҥасат. Тыште футбол, баскетбол, регби — модмаш-влакысе йула пурен. Телым модмаш пасум баскетбол зал алмашта, кенежым — мини-футболлан келыштарыме стадион.
Кажне командыште шым ен. Икте весылан чонештыше дискым шуа, дискым кучымо годым куржталаш огеш лий. Дискым тавалыше-влакын пасушт мучаш марте колтен шукташ кӱлеш, да тушто мландыш пышташ. Тавалышын капшым эҥерташ ок лий, дискым кид гыч поген огыт нал. Мо эн оҥайже, алтимат фрисби модмашыште судья уке. Тудын пашажым модшо-влак шке шуктат. Чыла виктарчык пудыртымашым, фол-влакым модшо-влакак эскерат.

Мутат уке, модмаш годым тӱрлӧ лийын кертеш. Туге гынат фол-влак улыт, да адакшым нунын нерген модшо-влакак увертарат. Мутлан, модмо годым Васли Метрим кид гычыж кучен. Васли моло-влаклан тидын нерген каласа, да Метри ок келше гынат, садак дискым Васлилан пӧртылтат, да модмаш ик ошкылтышлан шеҥгеке кая. Нигӧмат пасу гыч поктен огыт колто. Ала-кӧ каласа: нимогай штраф уке гын, садак шолып шойышташ лиеш. Лиеш, такшым шояче-шамыч дене тыште огыт мод. Але те шойышташ шонеда, але Алтимат фрисби модмаш дене пайдаланен кертыда.
Керек могай спортын видланже тунемаш кӱлеш. Алтиматыштат тыгак. Тыгодым эн тӱҥ виктарчыклан Модмашын шӱлышыжӧ шотлалтеш. Аҥлычан йылмыште «Spirit of the Game» маналтеш. Марлаже, «Модмашын шӱлышыжӧ» лиеш. Мастарын модын кертыда, да вес модшым тӱкаш ок лий. Судья деч посна, кучедалмаш деч посна, кидыште дискым кучен, шуко жап шогымо деч посна — теве тыланда алтимат фрисби спорт модмаш.

 

Чыла виктарчыкым пеҥгыдемдыме, да 1968 ийыште икымше модмаш эртен. Газетлаште статья-влак савыкталташ тӱҥальыч. Тушто тыгерак возымо ыле: «Совет ушемлан да Америкылан фрисби дене модман, а ваш-ваш ракеты дене моктаныман огыл». Тачысе кечын калык кокласе таҥасымаш-влакат эртат. Марий Элыштат алтимат фрисби команде уло. «Йошкин кэтс» маналтеш. Командым чоҥымо деч вара «Йошкин кэтс» Российыште кугу пагалымашым сулен налын.

Вашлиймашын тыгай иктешлымаш: Икымше верым Угарманысе «Бивни» команде айлен. Ший медальым Перм оласе «Фреза» команде сулен, кумшо верыште Йошкар-Олан да Москон иктеш ушымо команде налын. «Йомск» тудым лӱмденыт.
Йошкар-Оласе «Йошкин кэтс» — визымше верыште.
Луымшо верыште Качырынола гыч «Лос быдлос Коммандос» лӱман команде.

Модмаш шӱлыш пӧлекым Йошкар-Оласе «Йошкин кэтс» сеҥен.
А эн мастар спортсмен лӱмым Перм гыч Тютиков Михаил сулен.




#Article 40: Баскетбол (318 words)


Команде дене модмо спорт модмаш. 
Баскетбол ын ойыртемже: тыште кошташат, куржталашат, трук шогалаш, тöршташ, мечым кучаш да шуаш, изиш кучедалашат мошташ кÿлеш. Тиде модмаш айдемын тазалыкжымат, координацийжымат саемда. Арам огыл, школышто тунемше-влак коклаште тудым вияндат. Вет баскетбол дене пайдаланыше-влакын капыштат кугурак лиеш, ик командыште улшо-влакым тиде модмаш ик еш семынак чумыра. Баскетболшыто ондалыше-влак койышыштым огыт ончыкто. Тыге спортсменын чоныштыжо чынлык вияҥеш.

Джеймс Найсмит уло тÿнялан баскетбол модмашым шонен лукшо семын пале улеш. Тудо 1861 ийыште Канадыште шочын. Эшке кунам шкежат школышто тунемын – у модмышын концепцийже вуйыштыжо чоҥалтын. Вара колледжыште физкультурым туныктышылан пашам ыштымыж годым умылен: Телым футбол да бейсбол дене сайын модын от керт. Стадионышто лум возеш, мечым поктен от керт. Ала мо весе кÿлеш. Кумда огыл верлан келшыше модмаш кӱлын. Теле тылзын 1891 ийыште Спрингфилд олаште Джеймс Найсмит шке туныктымо классланже у модмашым ончыктен. Иrымше гана футбол мече дене пайдаланеныт. А баскетбол оҥго олмеш корзинкам пырдыжышке пыжыктеныт. Пытартышлан увертарымаш оҥаште виктарчык дене кагазым сакеныт. Но модмаш деч вара тиде лаштык йомын. А икмыняр кече деч вара ик студент Джеймс Найсмит дек толын да каласен: Тиде мый кагазым налынам. Мый шонем, тиде модмашын моткоч кугу ончыкылыкшо уло, сандене тудым сувенир семын шкаланем налнем ыле. Но кызыт шонем, тудо тендан дене кийышаш.

Эртымгорныш пурышо икымше виктарчык-влакым Джеймс Найсмит ик шагатыште возен шуктен. Тудын виктарчыкыж гыч икмыняр ужаш:

Джеймс Найсмит баскетболын виянмыжым тÿткын эскерен. Вет модмаш шочын гына – кок ий гыч тудын дене шуко эллаште пайдаланаш тÿнальыч. А тачысе кечын тиде ик эн пагалыме спорт толкынлан шотлалтеш. Икымше гана Олимпиадышке баскетболым 1936 ийыште Берлин олаште эртыше модмашыште пуртеныт.

Мечым налме деч ончыч пален налман, кушто те модаш тÿҥалыда – уремыште але спортзалыште. Вет уремыште эн чÿчкыдын асфальтыште модыт. Асфальтлан келыштарыме мечым коваште дене ыштат. Тушто англичан буква дене Indoor але outdoor мут сералтыме лийышаш. Нигунамат мечым йол дене ида чумо, нигунам тудын валке ида шич. Тöр огыл мечы дене моткоч уда модаш. А пужленже тудо пеш писын кертеш.




#Article 41: Лапта (321 words)


Лапта –  кугу кумдыкышто модашлан келшыше спорт толкын. Пасум кок ужашлан шелыт. Ик тӱржым  кон маныт гын, весыжым – пöрт лÿмдат.
Команде дене модмо спортын видше.

Лапта модмашым Российыште тӱжем ий наре палат.  Каласаш кӱлеш, ятыр кундемыште тыгайрак сынан модмаш лийын. Кажне кундемыште модмашын шке лӱмжӧ уло. Мутлан, англичан калык – крикет манеш, американ-влак – бейсбол, софтбол семын палат, кубин калык – пелота, румын – ойма манын ойлат, финн-влак – песа пало дене модыт, а теве немыч-влак тиде модмашым шлагбал лӱмдат. Норвегийысе археолог-влак викинг калыкын илыме верыштым шымленыт, да тушто лапта тоям кычал муыныт. 
Историйым шергалын палдарена, Совет ушемыште 1957 ийыште лапта дене икымше официальный модмаш эртен.
Ик ий гыч – ССРУ кÿкшытысö чемпионат лийын.  Калыклан тиде модмаш моткоч келшен, да санденак тиде ийыштак тӱжем наре команде шочын.  1959 ийыште лаптам РСФСР калыкын Спартакиаде программышкыже пуртеныт. Туге гынат 1960-1970 ийлаште лапта модмаш шке кушмашыжым да виянмашыжым чарна. Чаманен каласаш логалеш, лаптам пытартыш жапыште мондаш тӱҥалыныт ыле.
Тыгодым шукерте огыл  Ростов олаште лапта дене Россий кӱкшытысӧ икымше таҥасымаш эртен.  А 1995 ийыште чемпионат деч вара лапта модмашын у радамым пеҥгыдемденыт. 1997 ий гыч регионгокласе мер организаций – Российысе руш лапта Федераций пашам ышташ тӱҥалын.

Модашлан изи теннис мече да метыр кутышан тоя кӱлеш. Модшо-влак кок командылан шелалтыт: кырыше, да вӱдышö. Кырыше команде гыч ик еҥ: - «кышкыше» (метальщик)  пасун тӱрышкыжӧ шогалеш да тоя дене мечым пералта. Тыге модмаш тÿҥалеш. Пералтыме деч вара «кышкыше», тоям шуен, пасун вес тӱрышкыжӧ куржеш, шукта гын – мӧҥгеш куржын пӧртылеш. Пӧртылмӧ годым ваштареш шогышо командын модшо-влак мече дене тиде еҥым эҥерташ тыршат. Огыт эҥерте гын – тиде модшо кон гыч пӧртыш куржын шуеш да угыч тоя дене мечым пералта.

Кон гыч пӧртылмӧ годым тавалыше-влак модшым мече дене эҥертен кертыт гын – команде-влак вер дене вашталтыт. Таҥасымаш пӧртыш логалмылан кая. Иктаж могай команде пӧртыш пурен кертеш гын – тоям налын, мечым пералта. Модышо мӧҥгеш пӧртылеш - тудын командыже ик очком налеш. Кӧ шукырак пога – тудо сеҥышыш лектеш. 




#Article 42: Иванов, Кирилл Иванович (1014 words)


Йыван Кырлa (Кирилл Иванович Иванов) (, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Купсола (кызыт Купсола) ял — , Свердловск вел, Краснотурьинск ола) — марий почеламутчо, киноактёр, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1937).

Рабфакыште тунеммыж годым Кырля сылнымутан литератур деке чот шÿмаҥеш. Марла книгам тудо ончычак, эше ялыште илымыже годымак, ятыр лудын ыле. Марий книгаче-влакын возгалымыштым тÿрлӧ спектакльла гычат пален. Куанен ончен Шернур педкурсын ончыктымо спектакльжым. Шабдарын поэзийже тулык рвезын шӱм-чоныштыжо сылне мутым йӧратыме ойыпым ылыжта.

Тунеммыж годым Йыван Кырля В. М. Васильевын, В. Т. Соколовын, Г. Г. Кармазинын, В. А . Мухинын лекцийыштым колыштын.  

Рабфакын библиотекыже «У вий» журналым, «Марий ял» газетым чарныде налын шоген. Поэзий дене искусство деке шӱмаҥше рвезе нуным йӧратен лудын. 

Марий поэт-влакын возымыштым лудмо дене пырляк Йыван Кырля рушла книгамат кидышкыже налеш. 

Рабфак Йыван Кырлян усталыкшым почын. Тудын деч посна ик концертат эртен огыл. Сцене гыч марий мурым мурен, тӱрлӧ пьесылаште оҥайын модын. Уста улмыжым ужын, Рабфакыште туныктышо-влак Йыван Кырлялан артистлан тунемаш каяш ойым пуэныт. 

Техникумышто тунеммыж годым Йыван Кырла киношто модын онча. 1930 ийыште тудо «Путевка в жизнь» фильмыште (фильмын режиссержо Н. Экк) беспризорник, марий рвезе Мустафан рольжым модеш. 

Ончычшым Йыван Кырла фильмыште тӱҥ рольым модын огыл. Тудым эпизодический рольым гына модаш ӱжыныт улмаш. Но изи эпизодымат мастарын модын ончыктымыжо Кырлам вучыдымын ончыл верыш луктын. Киноартист М. Жаров «Жизнь. Театр. Кино» мемуар книгаштыже (1967 ийыште лектын)  тидын нерген тыге воза:

Тыге икте-весе дене ончылгоч кутырен келшыде, чыланат ик йукын маньыч:

Тунамак, саде зал гыч лекдеак, келшышт: тымарте палыдыме ты рвезым Мустафан рольжым модаш шогалташ… Мустафан рольжым модаш тыге ойырен налме рвезе кинотехникумын студентше Йыван Кырля ыле».

Йыван Кырля – тиде артист веле огыл, тыгак эше уста поэт-лирик лийын. Почеламутым тудо Озаҥыште тунеммыж годымак возаш тӱҥалын. 1929 ийыште «Йошкар кече» газет ик изи информациыйштыже тыге увертара: «Озаҥ студент-влак эн сай литератур произведенийлан конкурсым ямдыленыт. Эн сайлан рабфакыште тунемше Иванов Кырлян почеламутшым шотлымо. Первый почеламутлажым тудо студент-влаклан лудын, южо возымыжым газет да журналышкат колтылын. Туҥалтыш жапыште возымыжо, очыни, печатлалтын огыл. Теве 1929 ийыште лекше 10 номеран «У вий» журнал Йыван Кырлялан тыгай вашмутым пуа: «Шошым толеш» почеламутет савыкташ ок йоро, ӱмбачынрак возымо».

Йыван Кырлан возымыжо первый гана тудын Москваш толмекыже, 1930 ийыште, «Марий ял» газетеш лектын. Тушто ме «Корным почо госрабфак», «Шошым кече», «Ӱдырамашлан», «Первый март» да моло почеламутым ужына. Изиш лиймеке, почеламутшо кугыеҥлан лукмо лудшаш книгаш печатлалтын. 

Me ударне улына: почеламут-влак (Мы — ударники: стихи). М.: ГИКЛ, 1931. 66 с. Автор-влак: О. Ипай, И. Кырля. Ончылмутым П. Ланов возен.

Революцийын йÿкшö дене муралтем мый йывыртен (Голосом революции пою я от радости). М.-Л.: ГИХЛ, 1932. 64 с.

Шочмо кече: почеламут-влак (День рождения: стихи). М.: ГИХЛ, 1935.  64 с. 

Шочмо кече: почеламут-влак (День рождения: стихи). Йошкар-Ола, 1957. 60 с. 

Муралтем мый йывыртен: почеламут ден шарнымаш-влак (Я от радости пою: стихи и воспоминания). Йошкар-Ола, 1969. 80 с.

Теве ынде нунын кокла гыч иктыже авамлан «уверым» луктын пыштен: «Таче «Онар» воктенсе комиссионкышто лӱйкален пуштмо еҥ-влакын шинчалыкыштым ужалаш туҥалыт». Сандене авам мыйым комиссионкыш колтыш. Ачамын шинчалыкшым мый тӱжемле шинчалык коклаште пален кертам ыле. Комиссионкышто тунам нимогай шинчалык уке ыле, зато «Онар» воктене Йыван Кырлам ужынам. Мый тудым ондакат ужынам, но тудын йырже эртак куанен-юарлен тӧрштылшо эрге-влак тӱшка дене поӧрдыныт. «Чонан Мустафа» деке лишке мияшак лийын огыл, а теве кызыт… Пожалуйста, ончо веле. Мый тунам Кырлан «Онарыште» кокымшо пачашыште ик веран номерыште илымыж нерген пален омыл. Туштыжо тудын деч ныл ий ончыч Мартемьян Рютинын соратникше, Сталинын «Краткий курсыштыжо» каргыме да мемнан дек ссылкыш колтымо Дмитрий Марецкий (кумдан палыме актриса Вера Марецкаян изаже) илен.

Ме, очыни, пеш оҥайын койынна: «Путевка в жизнь» йӱкан икымше кинофильмыште беспризорник Мустафан рольжым модшо, тӱня мучко кумдан палыме киноактер шога, а йырже рвезе-влак пӧрдыт, нуно тудым, вожылде, йыр могырым тӱслен ончыштыт. Кырла галстукан шем костюм, шляпа дене пелтыше кечан кечын орланен шогылтын, тудо ала-кӧм вучен, очыни, ӱмбакем ончалынат огыл.

Тӱня мучко чапым налше Йыван Кырлам 1937 ий тӱҥалтыште облисполком председатель И. П. Петров Москва гыч Йошкар-Олаш ужын конден, икмыняр тылзе гыч тудым шкенжымат репрессироватленыт.

Самырык актер пашам ышташ туналме жапыштак моткоч кугу сеҥымашке шуын. Тудын нерген шуко элысе газетлаште возеныт, лӱмжӧ Парижысе, Лондонысо, Берлинысе уремлаште рекламе тул дене волгалтын.

Поэт марий калык творчествым йӧратен. Могай кугу кумыл дене тудо кумдан палыме «Ой, луй модеш, луй модеш» мурым мура! Тиде калык муро семым Яков Эшпай келыштарен, а мутшым, калым мурылан эҥертен, поэт Петр Ланов (Лашманов) возен:

Ой, луй модеш, луй модеш

Кугу чодыра покшелнет.

Ой, мӧр куэш, мӧр куэш

Чевер олык покшелнет.

Каласкалыме почеш, Кырла пеленже блокнотым коштыктен, тушто ала-мом возкален, почеламутым серкален, очыни. Кырлам шахтыш колтеныт, тушто тудо 1943 ий 3 июньышто колен. Колымыж деч вара делаште актерын блокнотшо лийын огыл. Соломатин письмажым тыгай шомак ден кошартен: «Кушто кия — палем, но чыла молыжым — шӱдӧ ий гыч».

(Марий Эл. 2000. 1 март)

Йыван Кырля шӱмыштыжо мо уло, тудын нерген веле мура. Тудын поэзийжын тӱҥ лирический геройжо — тудо шкеже (Йыван Кырлян почеламутлаштыже тиде герой эре «Мый» манын выступатла), сандене тудын творчествыжым поэтический автобиографий семынат ончаш лиеш. Шонен лукмо, я историко-документальный материал гыч ойырен налме герой тудын произведенийыштыже лийын огыл.

Шкеж нерген чон почын ойлымыжо, чоныштыжо мо уло, тидын нерген веле возымыжо. Йыван Кырлям лудшо шӱм-чонжо деке чот лишемда. Лудшо еҥ поэтын кумылжым шке кумылжо семын вашлиеш. Тиде ойыртемже дене Йыван Кырлян возымыжо Сергей Есенинын поэзийжым ятыр шотышто шарныкта.

Йыван Кырля марий поэзийын йол умбаке пеҥгыдын шогалаш тӱҥалме жапше годым возен. Уло марий поэзий дене пырля шкат кушкын. Поэтын творчествыже кушмо пагыт дене кылдалтын, сандене тӱрсырат лиеден. Туге гынат поэт-киноартистын возымыжо шке акшым йомдарен огыл. Тудо моло марий мурызо-влак коклаште поэтический вийже дене ойыртемалт шога.

Йыван Кырлян поэт кумылжым иза-шольо калык писатель-влак эше тунамак ужын шуктеныт. Уста марий эрге нунын дене йолташла келшаш, пӱтынь элысе литератур илышыште вияҥ илаш тӱҥалын. Тидын нерген 1933 ий 11 декабрьште лекше «Литературная газета» ушештара. Газет СССР Писатель ушем оргкомитетын пашаже нерген воза.

Москваште пырля илыма гычак Йыван Кырлям кугу чуващ поэт П. Хузангай пагален шарна. «Кырля дене пытартыш гана, — воза тудо шке серышыштыже, —ме 1936 ийыште Йошкар-Олаш вашлийна. Тунам Марий автономийлан 15 и теме лӱмеш пайрем ыле. Вашлийна кӱчык жаплан гына, но тиде вашлиймына ушешем нигунам мондалтдымылан кодо. Ме тудын дене «Онар» гостиницыште илышна. Йыван Кырля лӱмеш почеламутым возышым». Тиде почеламутым 1963 ийыште марий йылмышке кусарыме».

(К. К. Васин. Поэт артист Йыван Кырля.  Йошкар-Ола, 1969)




#Article 43: Першуткин, Пётр Григорьевич (1315 words)


Пет Першут але П.Першут (Пётр Григорьевич Першуткин) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд,  Пайскурык ял — , Германий) — курыкмарий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

Пет Першут 1909 ийын идым тылзын 20-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд  Пайскурык ялысе кресаньык ешеш шочын. Тудлан сылнымутчо лияш П.Эмяш полшен: Першутым 1926—1929 ийлаште Сурский шымияш школышто, 1929—1932 ийлаште Чыкмасе педтехникумышто туныктен. Ондакше П.Эмяш Унчо школышто С.Чавайным, вара Н.Мухиным поэзий корныш луктын. Школышто возымыжым Першут «Мӱкш» рукописный журналеш вераҥден, педтехникумысо литкружокышто шуко моло cсерызе дене пырля кушкын. 1930 ийыште Марий кнага савыктышын курык марий филиалжым почмо да «У сем» журналым лукташ тӱҥалме. 1931 ийыште (3-шо №) журналыште тыге возымо: «Пет. Першутым шукын лыдыт. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ „У сем“ журналым сӹлнештӓрӓт». Педтехникум деч вара 1932—1936 ийлаште сылнымутчо совпартшколышто марий йылмым да сылнымутым туныктен, шуко гана чапкагаз да премий дене палемдалтын. Тиде ийлаште ятыр почеламутым возен: «Лыдышвлӓ» (1935) погыкым, «Йымыдымын мырыжы» поэмым луктын. Вес кугу поэмыже — «Незер гӹч уланыш» (1934): икымше ужашыште йорло Павылын йöсланен илымыжым сӱретлыме, кокымшо революций да граждан сар годсо илыш нерген. Поэмым тӱрлö ритм дене возымо, у рифма-влак сылнештарат. Тыге возаш тудо С.Чавайн да Н.Игнатьев деч тунемын. Икымше печатлыме почеламутшо — «Понгыжалт» («Кыралшы» газет, 1929 ий 29 Кылме). Тудо марий кресаньыкым у семын пашам ышташ да илаш ӱжеш.
Моло поэт семын Першут ондак калык  муро да такмак семын возен, почеламутшо-влакым «муро» манын: «У муро», «Моктымо муро», «У ӱдырамаш муро», «Куштымо сем». 1936 ийыште «Ленин корны» газетыште (12 Шыжа) поэт тыге каласен:

Тыге тудо «Иквӓреш пӱкш погаш» муро семеш «Иквӓреш клубышкы», «Ирӹ жерӓн шактӓ» семеш «Пöртӹш ашкед пырышымат» у «муро-влакым» возен. 1940—1941 ийлаште, МарНИИ-ште пашам ыштыме жапыште, шуко мурым, калыкмутым поген. Нуно институтын архивыштыже аралалтыт — «Кырык мары халык мырывлӓ» (2005) кугу кнагаш, «У сем» журналеш (1992) савыктеныт. 1937 ийыште кугу репрессий лийын, Першутымат вурсеныт — «буржуазный националист- влаклан» полшенат маныныт. Поэт öрдыжыш кораҥын утлен: музыкал техникумышто тунемше К.Беляев дене илен — «Кыткы сӱӓн» поэмым возен. 1939 ийыште эрык шукырак лийын — Першут «Пеледшӹ сӓндӓлӹк» альманахым редактироватлен, тушан (3-шо №) «Кутко сӱан» поэмыжым савыктен. 1940 ийыште тудым Серызе ушемыш пуртымо, тунам характеристикыште тыге возеныт: «Поэма в массах читателей имеет огромный успех». М.Казаков тыге каласен: 

Эн сай почеламутшо-влакым Першут 1940 ийыште «Пеледмӓш» книгаш савыктен. Тыште Шочмо эл, йöратымаш нерген, сатир да политике лирикым, йоча-влаклан возымым савыктыме. Южо почеламутшым калык йöратен мурен: «Йöратыме ӱдыр», «Таҥжым ӱдыр ужата» да молат.

Пет. Першут, ракш ӱпан, кандырак шинчан, кумда саҥган, чумыраш чуриян, икмарда капан, тореш вачан кумло ияш пӧръеҥ (шкежат почеламутлаштыже образын портретшым тыге сӱретлаш йӧрата ыле) ӱстел воктен шога, возаш тӱҥалше рвезе-влак дене семинарым   эртара , теҥгече веле печатлалт лекше  «Пеледшы сӓндалык» альманахын   лышташлажым   шерген-шерген,   почеламут дене  возымо моткоч оҥай  йомакым  лудеш. Йомакыште  шемыже,  сарыже,  йошкаргыже – пӱтынь  кутко калык , сад пакчаш погынен ,  шолеш веле,   сӱаным ышта. Мыланна шинча ончылно кутко тӱшка огыл,  а мемнан рӱж  келшен илыше ш шочмо  калыкнак лӱшка, мура, кушта, вет кажне  кутко  айдеме семынак муралтен, кушталтен, тавалтен  колта… Сӱаныш  погынымо  семынак  ик кугу вийыш чумырген,  кутко-влак шкеныштын йӧратыме  моторыштым утараш, шакше  тушманым  пытараш  икте  гай кынелыт, да адакат   тыге  чучеш ,  пуйто  мемнан  кугу, патыр совет калыкна шкенжын тыныс, мотор илышыже верч тушман дене кредалаш чыла велым рӱжге веле  лектеш. Да тыге чучдежат кертын огыл. Вет  тиде  1939  ийын  шыжым,  ноябырыште лийын. Тиде жаплан  тӱнямбалсе   кокымшо  сар  уже  тарванен  ыле… Тӱнямбалсе   тынысым  аклыше  чыла  честный, прогрессивный шонымаш еҥ-влак фашизмын  тиде осал  койышыжым  вурсаш,  ятлаш, каргаш  пижыч. «Кутко  сӱан»  йомакын авторжо,  поэт Пет.  Першут, ура чонан огыл, тыглай, тыматле  койыш-шоктышан  еҥ  ыле,  ӱмбач  ончен ,  сыренжат, кычкыралынжат ок  мошто,  шонет.  Но кунам  Гермагийысе  фашист-влак, тӱняштым монден, эше шкеныштын  элыштак  веле,  чот осалланыш, вӱрлан сутланаш тӱҥальыч, Пет. Першут. Тыгай  шакше  койышым   чытен  ыш  сеҥе,  пудеште: кугу шыдан, тул гай  когаргыше  почеламут-влакым,  икте почеш  весым, возаш да печатлаш, калык ончылан фашист-влакын   шучко  пашаштым  тӱжвак  лукташ,  каргаш  тӱҥале. Теве  тудын  кӱрен  тувыран  фашист-влакын  осал пашашт, шем саманышт нерген «Кӱрен  тувыр»  почеламутшо  печатлалтеш: Кӱрен  тувырет Чыла  леведеш. Вӱран  шем  тулет Тушан  пеледеш. Кӱрен   тувырыштет -  Ырес,  сагылян. Вӱран  кидыштет - Кестен, мугылян. А упш саҥгаштет- Ош  вуй  коҥгыра. Ош  вуй  коҥгырга - Тӱжем  шӱгарла. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . Нуно – фашист-влак. Нуно – бандит-влак. Поянын сут  кид-влак. Вӱран  паразит-влак. Тиде  почеш  « Кӱртньӧ пече кӧргыштӧ» почеламут лектеш. Тушто немыч коммунист Эрих  орлана.  Тудым  фашист-влак  кырат,  мыскылат.  Но  Эрих  чот ӱшана:  шемер   калык, иктыш  чумырген, фашист тӱшкам сӱмырен, кӱртньӧ печым садак пудырта!
Марий  поэт  Пет Першутат шке йӱкшым фашизмын агрессийже ваштареш нӧлталеш,  чаманен,  «Ой,  Абиссиний»,  а  республиканский   Испаний  верч  йӱлышӧ, тургыжланыше  чонжым  почын,  «Шӱмем тендан пелен» лӱмлӧ почеламутшым  печатла  да  тушанак  почеламут  гонорарже  республиканец-влаклан кучедалмаш  фондышко кайыже  манын  ончыкта. Почеламутшо  испан  мландысе  шучко  сӧйым  да  тушто  калыкын  чот  орланымыжым  сӱретлен  ончыкта. Поэт тудым  шӱм  гычак кышкалт лекше  виян, куатле мут-влак дене  пырля: О  фашизм,  каргем  йырвечын Тыйым,  янлык  ир  саман! Вет  айдем  деч  шылтет  кечым – Кузе  тидым  чытыман?! Шӱм  йӱла  тылат,  Гренада, Ӧрдыжеш  мыят  ом  код: - Орен  толшо  Франко-гадым Эй,  Испаний,  кыре  чот! Испан  сар  кум  ий   шуйнен.  Республиканец   ден  интернационалист-влак фашизмым  сеҥен  ышт  керт.  Фашизм  путырак  ажгыныш  веле, вашке тудо шкеж йымак  пӱтынь  Европым  темдале  да  1941-ше ийыште мемнан шочмо элна ӱмбакат  кержалте.  Мемнан   волгыдо  эыкан,  пелед,  умен  шогышо,  сылне мурым муралтен, пашам ыштыше шочмо элна ӱмбаке. Кузе ме тудлан куанен кушкынна ыле, кузе тудым Пет Першут йӧратен! СССР-на, Эн  чеверна, Патыр  да  куатле  пеш. Пеҥгыдемы Да  уэмын, Коммунизмыш  ошкылеш! — Йывыртен   тудо  «Шочмо  эл»  почеламутыштыжо. Йыр   ончал-ян, Мыняр  калык! Чылт  пеледышын  аршаш. Нуно  веле Таҥ-шӱмбелла Рӱжге  ошкылыт  пашаш, —куанен  поэт  тыге,  кумыл  нӧлтын,  ваш   келшен  илыше  шуко-шуко тӱрлӧ калыкын ик  шонымашан, ик  шӱлышан,  ик  оян  кугу  ешлан… Поэт  Юлын  сылне  ончыкыкшымат  мастарын  сӱретлен. Тыйым  ме,  пӱялен, Нолтена  вурс,  бетон  ден. Вара  тыйже  пуэт Кече  гай  сотымат. Тӱзатен  шындена Тыйым  ме, сылне  Юл. Лӱшкӧ! Лӱшкӧ! Лужге  мод,  толкыналт! Шочмо  элжын  эрыкан  моторлыкшылан  йывыртен,  тудо  мемнан  у  жапнам  моктен,  тудым  «У куан» манын лӱмден да тиде почеламут мучаштыже тыге каласен: У куан – сеҥымаш! Мемнан  шуко  куан. Социализм  илымаш – Весела  океан! Пет Першут,  фашизмым  шарлаш  тӱҥалмыж  годсекак  ужын  кертдыме , аяр шыде дене тич темше, тулла йӱлышӧ шӱман антифашист, вик кугу кучедалмашке ушна. «Ленин корны» Курык марий район газетеш шкенжын у почеламутшо-влакым  печатла,  марий  поэт  йолташыже-влак – Шадт Булат, Н. Ильяков, М. Казаков, В. Элмар – да  моло  дене  пырля  фашистский  захватчик-влакым  чот  кыраш,  лаштырташ  ӱжеш, садак мемнан армийна нуным элна гыч поктен луктеш, кырен шалата, фашистский Германийым сеҥен кудалта манын ӱшандара. Вашке  Пет Першут  почеламутшо-влакым,  «Фашизм ваштареш» лӱман посна  изи  книгаш  поген,  печатлен  луктеш. Теве  кӱдырчӧ   гай   куатле  кугу  шӱлыш  дене  шӱла,  толкыналт шергылтеш мемнан кӧргӧ вийнам кынелта, тургыжланыше чоным пеҥгыде ӱшан дене лыпландара «Партий ӱжмылан» почеламутшо. А вес почеламутшо тыге маналтеш: «Садак  сеҥена!» Тушто  поэт,  фашист-влакын шучко чурийыштым ончыктен,  шакше  шонымашыштым  почын,  калыкым  орландарен,  виешлен, пуштеден толашымыштым  сӱретлен, нине  вуран  опкын-влакым кузе сеҥаш манын, калыклан  ой  пуэн  ӱжеш. Нине почеламутшо деч вара Пет Першут шкежат, пашажым коден (тунам  тудо  Йошкар-Олаште Наукым шымыше марий институтышто ыштен),1941 ийыште шыжым Кугу Отечественный сарыш лектын кая. Ик кугу бойышто 1942  ий  сентябрь  тылзыште  артиллерист  Петр  Григорьевич  Першуткин Великие Луки ола воктене  тушман  ваштареш  пеш  чот шоген, талын кредалын. Но  тудлан  пиал  лийын  огыл:  нелын  сусырген,  вашке  ушыжымат  йомдарен. Полкат  верыштыже  шоген  сеҥен  огыл,  шеҥгекыла  чакнен  каен.  А  салтак шижмыжлан  тушман  кидышкат  логалын. Вара  тудым  да  тудын  гаяк  кугу  орлыкыш  верештше-влакым,  лагерь гыч лагерьыш кусарен, Германийыыш, кызытсе касвел  мландышкыже,  поктыл  каеныт.  А  тушто  тымык  илыш,  каторга  паша…. Петр  Григорьевич,  чынжымак, нелын  черланен.  Иктышт  ойлат,  тудо концлагерь гыч  шылаш  тӧчен,  но  кучалтын.  Садлан  фашист-влак тудым чот кыреныт,  орландареныт.  Весышт  маныт,  нелын  черланымыж  дене  пыкше веле коштын,  а  фашист-влак пашаш садак эр еда поктылыныт. Икана тудо стройышто  надсмотрщиклан  вик   каласен: «Тендан пашадам ыштен от  пытаре». Адак  кырымаш,   мыскылымаш,  орландарымаш.  Тетла  поэт  йол  ӱмбак  кынел  кертын огыл… Пытартышлан  тидымат  каласынем. Мыят шке жапыштем Пет. Першутын илышыжым,  возымыжым  шоне-шонен, тудын нерген да тудын дене ик ийыштак шочшо (1909),  вес  ик  ийыштак  (1943) колышо  йолташыже-влак Шадт Булат ден Йыван  Кырля  нерген  «Кум  эрге»  поэмым  серышым… «Арслан тукым» (Йошкар-Ола, 1985) книга гыч




#Article 44: Почеламутчо (107 words)


Почеламутчо () — почеламутым возгалыше сылнымутчо.

Поэзий да прозо коклаште ойыртем уло. Почеламутчым ойыртемалтше еҥ семын аклат, юмо тудлан кӱкшӧ мут-влакым возгалаш мастарлыкым пуен, манын ойлат. Тиде статуслан кӧра почеламутчо мутым термин семын аклаш огеш лий. Тиде мут дене калык айдемын возгалыме мастарлыкшым акла: сайын огыл возгалыше айдеме нерген «почеламутчо огыл» манын ойлат. Айдемым почеламутчо лӱмдаш тӱҥалышт манын, южгунам почеламутым возымаш але савыктымаш гына огеш сите.

Икымше марий почеламутчо шотышто ӱчашымаш кая. Школлаште С. Г. Чавайным икымше почеламутчылан шотлат. Тудын возымо «Ото» почеламутшо икымше марий почеламутлан шотлалтеш. Но Чавайн деч ончыч Павел Глезденёвын «Вараксим» лӱман почеламутшым савыктеныт. В. А. Мухин тиде почеламутым «марий поэзийын шедеврже» ман лӱмден.




#Article 45: Марий юмынйӱла (2218 words)


Марий юмынйӱла (чӱчкыдын Чимарий йӱла, Марий (марла) вера, Марий йӱла, Марий кумалтыш, Ошмарий-Чимарий лӱм-влак кучылталтыт) — марий калык религий, марий мифологий негызеш чоҥалтын. 

Кумалтыш-влак марий кечышот почеш эртаралтыт, тидын годым эре Тылзын да Кечын циклышт шотыш налалтыт. Кумалтыш-влак онаеҥ-влакын вуйлатымышт почеш кӱсотышто эртат.

Г.Яковлев палемда: олык марий-ылакын 140 юмо уло, курык марий-влакын — 70 наре. Марий юмынйӱла православий дене чот варалтын, южо яллаште еш кумалтышлаште кӱсотыш лекме годым Иисус Христослан кумалын кертыт.

Марий-влакын тӱҥ юмышт — Ош Поро Кугу Юмо, тудо каваште ила, чыла юмо-влаклан оза улеш. Мардеж - тудын шӱлышыжӧ. Южо кундемлаште Кугураклан Ош Поро Кугу Юмо олмеш кумалыт. Кугурак — марий мифологийыште кавасе юмо да мландыште илыше калык коклаште кылымы ыштыше. Марий Эл Республикысе рӱдӧ юмыйӱла ушем символыштыжо покшелне Кугуракын образшым сӱретлыме.

Кумалтыш деч ончыч мончаш пурыман, але вӱд дене йӱштылалтман. Вара киндым, мелнам, туарам, пурам, сортам ямдылат — тидым кумалтышышке наҥгаяшлан погыман. Надырым пышташлан солыкым, шовычым пырля налыт. Кӱсотышто кумалме лем да пучымыш дене сийлалташлан кӱмыж, совла да корка кӱлыт. Юмо деч ала мом йодаш шонышо-влак пырля шӱрашым да шинчалым налшаш улыт, ший тӱсан кӱртньӧ оксам вӱд дене шӱялтыман да яндар нершовычыш пӱтырал пыштыман. 

Эрдене яндар да йӧнлӧ вургемым чийыман (ӱдырамаш-влаклан йолашым чиен толаш ок лий, вуйышко шовычым пидман), пӧрт гыч лекме деч ончыч сортам чӱктен, юмылан пелештыман. Кӱсотыш пурымо деч ончыч вуйым сават, телефоным йӧрыктыман. Кумалтышыште фотографийым ышташ да видеом войзаш карт кугыза-влакын келшымышт почеш гына лиеш. 

Вӱрым, надыр семын пыштыме комбо, шорык ӱшыкыжым ньыктымым войзаш огеш лий. 
Кӱсотышто куржталаш, кычкыраш, кугу йӱкын ойлаш ок лий. Могай тулото воктене айдеме шогалын гын тудо верыштак кумалтыш мучко лийышаш.
Кӱсотышто памаш уло гын тушто чурийым шӱялтыман, вӱдым авызлен ончалман, пырля кленчаште памаш вӱдым мӧҥгышкӧ налаш лиеш. Памашымат пагалыман - вӱдым корка дене налыт.

Эше икана тушко толаш кумыл уло гын тӱҥ пушеҥге укшышто тасмым кылден кодат.

Кумалме годым айдеме карт кугыза деке толеш, кӱмыжыш шке «ший» оксажым пышта, вара онаеҥлан толмо амалже нерген ойла. Карт кугыза, толшым колыштмек, Ош Поро Кугу Юмо ончылно мутым пелешта, йодеш, вара толшылан сугыньым пуа.
Кӱсото гыч лекме годым шӱкым кодаш ок лий, карт кугыза-влаклан да кӱсотылан тауштыман. 

Мӧҥгӧ пӧртылмеке адакат сортам чӱктыман, пырля кондымо пучымышым, лемым ӱстембаке шындат, юмылан пелештыме мут деч вара родо да пошкудо-влакым сийлат. Кӱсотысо кочыкышым луктын шуаш, вольык, янлыклан пуаш ок лий.

Тӱня юмо - Ош Кугу Юмын ойыртемалтше тӱсшӧ, тудын кумда аҥаже, тыныслыкым аралыше вий-куат. Жап шот дене ончаш гынат, кумдык шот дене таҥастараш гынат, тудын Ош Кугу Юмо гаяк ни тӱҥалтышыже, ни мучашыже уке. Тӱня юмо чарныде вияҥеш, шӱлыш вийжым кугемден шога. Тудо чыла пӱртӱсвий-влакым шке шӱлышыж дене ылыжта, нунын коклаште кӱрлаш лийдыме, икте-весым пойдарен, ешарен, уэмден шогышо кылым виктара. 

Поро Тӱня юмылан марий калык ожнысек кумалын шоген. Тӱҥ Ош Кугу Юмо деч вара Тӱня юмо — ик эн чот пагалыме, илышлан тынысым пуэн шогышо. Тӱня юмылан чыла марий-влакат кумалыт. Курык марий-влак тудым Сото Тӱня юмо (Сотня юмо) маныт. Сото мут олык марла волгыдым
ончыкта. Чуваш-влак коклаште нигӧн да нимон полшымо деч посна ышталтше, нигунамат пытыдыме Сюттенче (Сюд — сото, волгыдо; Тюнзи — тӱня) — Кугу Сандалык нерген миф аралалт кодын. Чуваш-влакын шонымышт почеш, Сюттенче тӱням волгалтара, Ава семын илыше пӱртӱслан ылыжаш, илышым, моло пӱртӱс явлений-влакым шочыкташ вийым пуа. Ожно марий-влакат, очыни, тыгак шоненыт.

Ош туняште чылажат пешак кугу, висен кертдыме, нимучашдыме пасушко — Кава юмо деке погына. Шке верыштыже тудо кугу оза, пÿртÿсын вашталтмыжым тӱткын эскера да виктара. Тудын шудымӧ почеш мландӱмбалне умыр игече шога але мардеж тарвана, покшым возеш, тӱтыра, пыл-влак мландым авалтат, йӱр йӱреш. Кава юмо мландӱмбалсе илышымат тӱткын эскера, калыкым тӱрло азапыш логалме деч арала.

Кава юмын кум лӱҥгалтышыже уло. Нунын дене пайдаланен, кече, тылзе да шӱдыр-влак лӱҥгалтат.

Шӱдыр — калыкын ик эн шотлымо, мӱндыр ӱнаран юмыжо. Тудо ава семынак унарым пога, шочашлан вийым пуа. Кугу чер, азап, сой але мланде чытырналтме годым, тыгак у кугыжанышым чоҥымо пагытыште, элын рудо олажым ышташ тӱҥалме деч ончыч Шӱдыр юмылан да тудын Аважлан сӧрен кумалыныт. Сӧй годым кумалше-влак Шӱдыр Ава лумеш, тушманлан шижтарыде, кычкьдыме ялт ош тусан талгыде-влакым чара пасушко луктын колтат улмаш. Олам чоҥаш тӱҥалме годымат тудын лӱмеш йышт кумалыныт.
Пагалыме шӱдырлан Кугу Корка шӱдырым (южо вере тудым хант, селькуп, кет калык-влак семынак Шордо Шӱдыр маныт, рушлаже Большая Медведица) шотлат. Корка шӱдыр деке мыняр тура илет, тунар пентыде койыш-шоктышан лият. Тиде шӱдырлан кӧра йӱдвелне илыше чыла калыкын койышыжо тыматле, тыште икте-весе дене туманлен, кредал огыт иле. Марий калыкат Корка шӱдырлан тура ила. Сандене койышна кечывалвел калык деч чотак ойыртемалтеш. Корка шӱдыр калык койыш пужлымо деч аралаш полша, мемнам поро куатан вий дене пойдара.

Марий калык тыгак Шокте — Лудо Пыжаш шӱдырым (созвездие Плеяда), Вӱдвара шӱдырым (созвездие Орион), Кайыккомбо корным — Шочын Аван солыкшым (Млечный путь) пален. Марий калыкын ойлымыжо почеш, тӱня, чыла илыш сур лудын Шокте шӱдыр гычын кондымо индеш муныжо гыч ылыжын да шарлен. Кайыккомбо корным — Шочын Аван солыкшым — Кугезына-влак илышаш чоным пӧлеклыше вийлан шотленыт. Вӱдвара шӱдырын кок атыже пиал дене темыме манын ӱшаненыт.

Шӱдыр-влакым ончен, калыкна йӱдым кудо велыш кайышашым, кушто верланымым да шагат жапым пален моштен. Пагытым ушештарыше шӱдырлан Тулвуй шӱдыр (Козерог) шотлалтын. Ожно шӱдырым марий калык тиште але ойыртемыш пале манын ойлен.

Кава юмын кокымшо кашташтыже Кече Ава верланен. Кече Ава кавасе ӱлыл кашташте верланыше Вӱд Ава, Мардеж Ава, Пыл Ава, Волгенче да Кӱдырчӧ юмылан оза. Чевер кече мландым куча, шке пӱсӧ шинчаже дене пӱтынь тӱням ужеш, шыма шинчаончалтыш дене ырыкта, шымата. Тудо Тӱҥ Ош Кугу Юмо гаяк волгыдо. 
 
Кече Ава калыклан пеш кумылан, илаш полшышо ӱнар семын палыме. Тудо нигунамат яра огеш шого, шке йырже Мландым, Тылзым, шӱдыр-шамычым пӧрдыкта, шурным кӱкта, пӱртӱсым тӱзата, айдемылан чыла илыше кушкыл, янлык, кайык да моло чонан-влаклан тазалыкым пуен шога.

Тылзе - Мланде Аван суртпогыжо. Тудым Кава юмын ӱлыл каштасе вес могыр суртшылан шотлаш лиеш. Мланде дене тылзе пеш келшен илат, ваш-ваш полшат.  Вес галактик гыч толшо сандалык уна эн ондак тылзыш логалеш. Тыгеже, тылзе - Юмын мӱндыр унам вашлийме кудыжо.
Мланде йыр пӧрдшыжла, Тылзе Ава ӱлыч кайымыж годым, туран пӧрдмыж годымат мемнам эскера. Кӱлеш годым, Ош Кугу Юмын ойжым шуктен, мемнан пӱрымашнам иземден але ешарен сеҥа. Тылзе гыч уверым ме пылыш мурымо годым колына. Тиде жапыште ала-мо гынат ешаралт але мӧҥгешла, шагалем кертеш. Чыла тиде пашам Суксына шукта. Тудак мемнан мом ыштымынам Тылзе Авалан каласкален шога. Капысе тамга-шамычат увертарен шогат. Южо айдеме ончыклык пÿрымашыжым, кумыл шукталтшашым у тылзе шочмо годымак палаш тырша. Шочшо у тылзым пурла вачÿмбач ужат гын, тунам сай пÿрымаш вуча, - ойленыт ожно. шола вачÿмбач у тылзым ужат - őрмалгаш верештеш. Шола вачÿмбач тылзе петыралтмым ужмо, мőҥгешла, сайым конда. Могай гына шолагай але уда пашам тидын деч ончыч ыштенат - чыла ỹштылалт, эрыкталт кая, сулык касаралтеш. 

Тошто лызыште шындат да кӱнчат пареҥгым, кочушменым, ревым, кешырым, моло вожсаскам. У тылзе шочмеке шурным ӱдаш шотлан толеш. 

Шыдешкен коштшо, ажгыныше еҥ тичмаш тылзым ончалеш гын, чонжо паремдалтеш, эмлалтеш. Нунылан порылыкым, сайым тичмаш тылзе пуа. Сай койышан айдеме тичмаш тылзым ончышаш огыл. Тылзе тыгайым шкеж декат шупшыл керташ. 

Тичмаш тылзе годым нимогай кугу у пашам огыт тӱҥал, кужу корнышкат лектын огыт кае, вет тыгай годым тудо вес тӱня гыч палыдыме вийым нӧлта. У тылзе шочмо деч вара кок-кум кече эртымеке веле кугу пашалан пижман, лач тунам сӱаным тарваташ шотлан толеш. 

Вӱд Ава илышым аралыше, пойдарыше, вияҥгдыше да эрыктен шогышо кугу ӱнар. Тудо кава гыч мландеӱмбаке илыше вӱдым колтен шога, чыла илян-шамычым леве йӱржӧ, ночко лумжо дене сийла, илыш вийым пойдара, тӱням тӱзлаҥдара. Тунамак тудо мландеӱмбалсе осалым, неле черым мушкеш. Юмын шӱдымӧ почеш ташлыше кугу вӱдшӧ дене тиде тӱнямат темен шынден кертеш. 

Вӱд Ава шке вийже дене чыла тӱням авалтен шога. Тудын ӱнарже вес тӱняштат палдырна. Тоштыеҥын каласен кодымо ойжо гыч пале: вес тӱняшке логалше еҥын чонжо, шым ӱмырым илымеке, колыш савырна да Тӱня-влакым иктыш ушен шогышо вӱдйогын дене йӧршынлан ийын кая. 

Вӱд Ава ден Кече Ава кокласе кыл астрономический идалык (22 декабрь) почеш, Ош Тӱҥ Юмын савырнымекше (космический идалык эртымеке, 3 январь деч вара), 18-19 январь гутлаште путырак виян лиеш. Тиде жапыште Вӱд Ава кугу куатым налеш. Тудын ӱнарже кугемме нерген калык ожнысек пален. Тыгай татыште памаш але эҥер (ер) гыч налме вӱд эн яндар, кугу ӱнаран, тошто осалым эрыктен кертше шулык виян. Тиде кечын марий калык Вӱд Ава, Кече Ава лӱмеш тауштен пелешта. Православный верам кучышо-влакат тиде кечын кумалыт. Нуно Иисус Христосын тынеш пурымыжлан да тылеч вара налме кугу ӱнаржылан инанен, Юмо чыкыме кече, пайремым эртарат. 

Вӱд Аван мландӱмбалне шке ешыже, шочшыжо-шамыч улыт. Нунын коклаште - Теҥыз Ава, Эҥер Ава, Ер Ава.  

Теҥыз Ава-шамычын чумыргымо верыштым Кугу Вӱд Аван аҥапасужо (океан) маныт. Вӱд аҥан озажлан Вӱд Он шотлалтеш. Тудын ӱдыржӧ - вӱдӱдыр (русалка) уло. Тудо эҥерын, ерын, пӱян але кугу теҥызын койышыштым сӧрастара. Шке мурыжо, шинчаончалтышыж дене айдемым, вольыкым, кайыкым сымыстарен кертеш.  

Ик теҥыз ден вес теҥыз ушнымо верым але ик эҥер ден вес эҥер ушнымо верым вӱд йыжыҥ але вӱд аҥ маныт. Вӱд кушкыла йоген кайыме велым Вӱд Аван вуй могыржылан шотлат. Вуй деч пурла могыржым пурла кид-йол маныт, а шола велне шола кид-йол верланен. Йоген кайыше эҥерын вӱд почшо уло.  

Вӱд Ава калыкнам осал чер деч арала, айдемым таза капкыланым ышташ полша, чоным паремда. Тидланак верчын эрдене-эр, таве гыч вӱдым налме годым, ме Вӱд Авалан тау мутым ойлена, яндар вӱдшӧ дене чурийнам мушкына.  

Марий йӱла, юмынйӱла 

 
Марий-влак кеч-кунамат вес верам кучышо-влакым, нунын вераштым чытымышт да пагалымышт дене ойыртемалтыныт. Нуно кажне калык шке веражым кучаш праван, кажне верам пагалыман манын эреак шоненыт да тидлан ӱшанат. Вет юмылан кумалме чыла йӱла, обряд мландысе илышым саемдымашке, еҥ-влакын йӧныштым кумдаҥдымашке виктаралтын да кажне кечысе пашам шуктымашке юмын вийым да поро кумылым ушаш полшат. 
 
Марий юмыйӱлам шуктышо-влак моло конфессийын еҥже-влакын правашт ден эрыкыштым пагалат да весе-влак велымат шке йӱлаштым  пагалымым ужнешт. 
 
Марий юмыйӱлам кучышо да шуктен илыше «Марий кумалтыш» погынын  еҥже-влакын пашам ыштыме тӱҥ формышт тыгай: айдемын да мер калыкын илышыштыже тӱрлӧ илыш кече толмо годым  юмыйӱла радамым шуктымаш, Ош Кугу Юмо дене кылым пеҥгыдемдымаш, кумалтышмутым пелештыман погынымашым, мер кумалтышым чумырымаш, поро кумылын полышым пуымаш да тӱвыра поянлык дене уш-акылым волгалтарыме пашам эртарымаш,  кушкын толшо тукымым у шинчымаш дене шуарен куштымаш, юмо шӱлышан возымым савыктымаш да шарымаш. 
 
Кумалтышмутым пелештыман погынымаш, кугу кумалтыш кӱлешлык да статус шот дене (еш, мер, тӱня кӱкшытан улмо шот дене) общинын посна еҥже, але пӱтынь общинын пунчалже, але тудын кугыракше (старейшиныже)-влакын пунчалышт почеш, а кӱлеш лийме годым моло община-влакын але нунын кугыракыштын (старейшиныштын) кӧнымышт почеш эртаралтыт. Кумалтышын кӱлешан ужашыжлан шнуй шӱлыш дене волгалтарыме да вольыкым але сурткайыкым надыр шотеш пуымо налын шога. Тидыже тӱрлӧ семын эртаралтеш, тыгодым лач ты татлан пӧлеклалтше кумалтышмутым пелештат. Кумалтышыш надыр шотеш кондымо кочкышлан, вольыклан, сурткайыклан але оксалан шнуй шӱлышым пуртат. 
 
XX курым  тӱҥалтыш марте марий юмыйӱла марий калыкым иктеш чак чумырен шогышо, тудын наций улмо шкешамжым нӧлтымӧ, ойыртемалтше тӱвыра поянлыкшым шыҥдарен да пеҥгыдемден шогышо социальный институтлан шотлалтын. Моло тыгай вий лийын огыл. Тидын годымак калыкын религийже калык-влакым посна тӱшкалан ойыркалаш, шеледаш нигунам ӱжын огыл. Нуным икте-весышт ваштареш тавадаҥ шогалаш, кредалаш таратен огыл, ик калыкымат весын деч кӱшкӧ шындаш тӧчен огыл.
 
Марий юмыйӱлан вияҥме корныжо тӱрлӧ шӧрынан. Совет власть годым кумалтышым эртарымаште чаракым, поктылмашым шижын гын, 1991 ийыште марий юмыйӱла у шӱлышым налын. Икымше гана онаеҥ -влак кугу погынымашым эртареныт. Тудо пагытыште Госсекретарьлан ыштыше Николай Федорович Рыбаковын, Василий Васильевич Ивановын, Алексей Изергиевич Якимовын, Михаил Егорович Шиляевын надырышт моткоч кугу. Икымше вашлиймаште онаеҥ-влак «Ошмарий-чимарий» марий юмыйӱла ушемым  чоҥаш пунчалыныт, Уставым пеҥгыдемденыт да икмыняр жап гыч Россий Федераций юстиций министерствыште регистрироватленыт.   Александр Михайлович Юзыкайн марий-влакым Параньга район Олор ялысе отышко Тӱня кумалтышыш чумырен.  Вес ийын кугу кумалтышым Шернур районысо Купран отышто  Михаил Егорович Шиляев эртарен. Тушко Свердлов кундем гыч Борис Алексеевич Александров, Башкортостан гыч Шамыкаев Шамрат Шамратович да Юрий Адрашев толыныт. Кумалаш 1500 еҥ лектын. Вес кечынже пошкудо Чылдемыр ялыште онаеҥ -влакын марий юмыйӱлам аралымаш да вияҥдымаш теме дене регион кӱкшытан конференций эртен. Конференцийым В.Васильев лӱмеш марий шанче да шымлыше институтын этнологий пӧлкам вуйлатышыже Попов Никандр Семенович вӱден.  
 
Шиляев Михаил Ивановичын пашаш талын пижмыжлан 1993 ийыште ятыр ий гыч Киров кундем Советский районын Чумбылат курыкыштыжо у шӱлыш дене кумалтыш почылтын. Ынде марий-влак тӱрлӧ кундемла гыч кажне ийын пеледыш тылзын тушко кумалаш вашкат. 
 
Организацийым тудо пагытыште Александр Михайлович Юзыкайн вуйлатен, а тудын ӱмыр лугыч лиймекыже, онаеҥ-влак вуйлатышым кум ий сайлаш огыл манын мутланен келшеныт. Тиддеч вара тӱҥ онаеҥлан Степан Андреевич Милютин тыршен. 1998 ий гыч тӱҥ онаеҥ - Таныгин Александр Иванович. Палемдыде огеш лий, тудо жапыште организаций Россий Федераций юстиций министерствыште регистрацийым йомдарен. Садланак пашам уэш тӱҥалме. Эн ондак онаеҥ-влак районысо общинышке погынаш тӱҥалыныт да марий юмыйӱлан негызше нерген умылымашым пеҥгыдемденыт. 
 
Марий юмыйӱла ушемын Марий Эл Республикысе рӱдӧ юмыйӱла ушемже 2007 ий гыч Россий Федераций Юстиций министерствыште официально регистрироватлалтын. 
 
Кызыт тудын кандаш районысо погынжо (общиныже) уло: 

 
Марий юмыйӱлам кучышо да шуктен илыше-влакын шнуй верышт – кӱсото. Тушко арам пураш, шӱкшакым ышташ, кумалтыш годым вурседылаш, кочывӱдым подылаш да тамакам шупшаш огеш лий. Марий Эл Республикыште 327 кӱсото кугыжаныш аралымаште. «Тӱвыра наследий» лӱмын ыштыме программыж почеш 2010 ий гыч ото-влакым эрыктымаш паша тӱҥалын. Тыге кум ий жапыште 13 отым эрыктыме. 
 
Йӱлам вияҥдаш да тӱрыс чын шукташ манын Марий рӱдӧ юмыйӱла ушем кумалше-влаклан тӱрлӧ савыктышым луктеш: 2009-2011 ийлаште «Юмын йӱла» (Н.С. Попов, А.И. Таныгин) книгам да «Ото» журналым, 2012 ийыште «Ош сандалык ончылно» (А.И.Таныгин) да «Кӱсото» (И.А.Степанова) книга-влакым; 2013 ийыште «Ший мундыра» ( А.И. Таныгин) книгам, 2010-2014 ийлан «Марий кечышот» календарь.
 
Марий Эл Республикысе рӱдӧ юмыйӱла ушемын тамгаже уло. Тудым 2012 ийыште Россий Федераций юстиций министерствыште регистрироватлыме. Закон почеш тудын дене вес организаций-влак пайдаланен огыт керт.
 
Юмыйӱла паша Россий Федерацийын тӱрлӧ регионлаштыже вияҥеш. Онаеҥ-влак умылтарымаш пашам вӱдат, кумалтыш-влакым эртарат, вашлийын лекше йодыш-влакым рашемдат.  Марий Эл Республикысе онаеҥ-влак 2013 ийлан тӱрлӧ кундемлаште калыкын ӱжмыж почеш кумалтыш-влакым эртареныт: Ленинград областьысе Всеволожский районышто, Карелий Республикын Сегеж ола воктене отышто, Одо да Киров кундемыште. 
 




#Article 46: Шернур кундем (260 words)


Шернур кундем, Шернур район () — Марий Эл Республикысе район. Административ рӱдер — Шернур ола сынан посёлко. 

Марий Эл республикын йӱдвел эрвел могырышто Виче кӱкшакаште верланен. Кужэҥер, У Торъял, Поранча, Марий Тӱрек кундемла дене пошкудо, йӱдвел могырым Киров вел дене. Кундемын шочмыжлан 20 курымын колымшо ийлажым шотлыман. 1921 ий шорыкйолын 15 кечынже Шернур кантоным почыныт. Тудо Виче губернийын Вӱрзым ден Яраҥ уезд-влакым ушен шоген.  Кундемын кумдыкшо 1000 утла квадрат километр. 2004 ийысе перепись почеш районышто 27,7 тӱжем еҥ ила. 

Шернур кундемым эҥер, памаш, ер кӱкшака, олык , пасу кундем маныт. Эн ондак тиде мландыш одо марий-влакын тукымышт толын лектыныт. Шернур кундемын шуко топонимже-влак одо марий-влакын илымышт нерген ушештарат. 14-ше курым гычын марий-влак тиде кундемыш илаш толаш тӱналыныт. 

Шымлызе-влакын ойлымышт почеш, республикын йудвел-эрвел кундемым илаш йӧндарыме кок толкын дене эртен. Икымше толкынлан тӱҥалтышым 1374 ийыште пыштеныт. Тунам новгородец-влак Виче эҥер сереш Хлынов олам чоҥеныт. Яраҥ, Кокшар, Вӱрзым, Нолинск уезд-влакын топонимикышт ойла, Шернур кундемышке илаш толшо марий -влакын тукымыштлан кечывавел Кировысо марий-влак шотлалтыт. Верысе преданий почеш, Ананур, Купсола ял-влак ноля марий-влакын полшымо дене Ноля эҥер сереш шочыныт, Дубники яллан негызым Яраҥысе марий-влак пыштеныт.

XVI—XVII курымлаште Озаҥ ханствым Моско ола деке ушымо дечын вара, Шернур кундемым Юл гычын толшо руш-влак илаш авалташ тӱҥалыныт. Оно-Морко, Моркинер Шернур кундемысе ял-влакын лӱмышт ойла: тышке Морко кундемысе марий-влакат илаш толыныт. XVI—XVII курымлаште Моско кугыжанышын  марий кундемыште пеҥгыдемдашлан 1554 ийыште Вӱрзым, 80-шо ийлаште Кукарка олалам нӧлтеныт. Кызытсе Марий кундемнан йӱдвел-эрвел могыржо пӱтынек  Озаҥ уездын Алат корно составышке пурен. Марий кундемыште илем-влак шукыж годым памаш, эҥер, ер воктене шочеденыт. Мланде пашамат ышташ, кол кучаш сай йӧн лийын. 

Рӱдӧ: Шернур.




#Article 47: Васильев, Валериан Михайлович (860 words)


Ӱпымарий (Валериан Михайлович Васильев) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Тумна ял (кызыт Тумна сола)) — , Йошкар-Ола ола) — , шанчызе-энциклопедист,  литератор, филологий шанче доктор (1957), этнограф, фольклорист, почеламутчо, туныктышо, музыковед, кусарыше. Валериан Михайлович — шанче степеньым налше марий-влак коклаште икымше улеш. Марий шанчын ачаже — лӱмым илымыж годымак пуэныт.
Пошкырт Эл Янаул кундемысо Тумна ял гыч. Тудын лӱмжым Йошкар-Олан ик уремже да МарНИИЯЛИ нумалыт.
Валериан Михайлович - тиде чоклымаш деч варасе лӱм, 1902 ийыште тынеш пурен. Чоклымаш деч ончыч тудо Вастайн Кайсан Темьян () лийын.

Тумна шочмо ялыште Валериан Михайловичлан чапкӱ шога. Шочмыжлан 100 ий темме лӱмеш шочмо ялыштыже пӧрт-тоштерым ыштеныт.

Валериан Михайлович 1883 ий шорыкйол тылзын 13-шо кечынже (юлиан календарь дене — 1-ше шорыкйол кечын) Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Тумна (кызыт Тумна сола) ялеш улан чимарий кресаньык ешыште шочын. Изинекак шочмо йылмыжым, калык поэзийым йӧратен шынден. Шым ияш тунемаш тӱҥалын.

Шке ялыште 4 ий тунемын, вара туныктышо изам эргыж дене Ӱпыш наҥгайыш. Тушто кок классан школыш пуэн кодыш. Ӱпыштӧ Валериан кум ий гыч курсым пытарен лектын. Тулеч ончычшо тунемаш ачаже ыш колто. 1895 ийыште, тунем чарныме ий, шыжымак ачаже тудым шке Чараруш правленийышке возкалаш намиен кодыш. Ик-кок тылзыжым ялт тугак илен; варажым тудлан тылзылан кум теҥгем пыштышт.

Тунеммым чарнен гынат, адак умбакыже тунемшашым вуйыштыжо кучен илен; мондаш огыл манын, изиш тунемынат шоген. Тӱрлӧ правленийыште кум ий возкален эртарен,  Пӱрӧ олашке куснен: иктыланат каласыде, йыштак каен. Пӱрыштӧ туныктышылан ямдылыме школыш  пурен. Тушто, курс пытымекат, тунеммым чарнымыже шуын огыл. Шке уездысе Музек лӱман ялыште туныктышылан ик ий пашам ыштен да адак тунемаш каен, ындыже - Озаҥышке.

Тунам тудын гай шемер калык гыч лекшылан тунемаш корно пеш шыгыр ыле: шке окса дене тунемаш лийшаш огыл, казна чот дене поп лиймыла адак кугурак туныктышылан лекмыла веле лиеш ыле. Тудлан поплан туныктымо школыш пураш вереште. Тушечын кум ий гыч 1906 ийыште тунем лекте.

Попланже шым кае, Озаҥышак Каван ер воктенсе семинареш коден, тӱрлӧ йылме дене кнага возкалыме, лукмо верешыже. Кнагаже пеш шотанак огыл ыле: шукыжо Крестос тыныш савырыме, вес тӱня илыш нерген да монь. Ту книга-влак воктенак тудо шкеак моло тӱрлӧ кнагамат лукташ тӱҥалын: марий календарь, тӱрлӧ чер поремдыме, марий муро, тушто, йомак, тошто мут, молыжат. Книга лукмаште моло марийат полшышо шуко лие.

Кнага лукмо, шалатыме деч посна адак моло пашамат ыштен: вес семинарыште, ӱдыр-влак туныктымаште, марий йылмылан туныктен, тунамак мутерлан тӱрлӧ кӱлешан марий йылме гыч погаш тӱҥалын. Тудо коклаштак адак кугу школыш тунемаш пурымылат ямдылалт шоген. Тӧчен-тӧчен 1913 ийыште Озаҥысе кугу школышкат тунемаш пурен. Тиде школышто тӱрлӧ вер гыч самырык еҥ-влак лийыныт, йылме ойыртемыштат, калык ойпогыштат икгай лийын огыл.  Валериан Ӱпымарий тидым шижын да тунамак калык мурым, йомакым погаш пижын. Тунам Озаҥ олаште тӱрлӧ калыкын уста эргышт-влак тунемыныт, иленыт, нунын дене палыме лиеш да кылым вияҥден колта.

Озаҥ олаште 1912 ийыште «Марла календарь» луктын шоген. Тудым ямдылымаште Валериан Ӱпымарий Павел Петрович Глезденев дене пырля кугу пашам ышта. 

Марий-влак кокла гыч Васильев-Ӱпымарий эн ончыч манме гаяк Озаҥ университетыш тунемаш пура. Тыште ученый Бергын полшымыж дене марий муро-влак мутшыге, семжыге возен налеш. Тиде возымо Марий семым шымлымаште таче кече мартеат шке кӱлешлыкшым йомдарен огыл. Кугу шинчымашым погымеке Валерьян Михайлович тӱрлӧ вере рвезе калыклан шочмо йылме нерген келге, пеҥгыде шинчымашым пуэн шога. Тудо 30-шо ийла мучаште Марий пединститутышто туныктен. Тиде тургым жапыште тудлан шуко йӧсым чыташ логалын: калык тушман семынат титаклаш тӧченыт, поктылыныт, но тиде йӧсӧ жапым сеҥен лектын. Варажым МАрНИИ-ште йылмым шымлен шоген. Валериан Михайлович 1961 ийыште ага тылзын 3-шо кечынже лугыч лийын колен.

Валериан Михайлович эрекак сылнымутым возен шоген огыл. Тудо чылажат икмыняр произведенийым веле серен, но нуно таче кечыланат шкеныштын вийыштым йомдарен огытыл. Кӱчык, икмыняр корно гыч шогышо почеламут-влакым калык мыскара негызеш шочыныт да самырык тукымлан пӧлеклалтыныт. Тудын калык мыскара негызеш «Пырыс ден коля». Шонышже: кеч-могай пашаштат чоным тургыжландараш ок кӱл. «Пырыс ден шыл», «Поян веҥе» баснят пеш оҥай, пӱсӧ умдан. В.Ӱ. ик эн чапле, кызытат моткоч кӱлешан «Шочмо йылме» почеламут пеш виян манаш лиеш. В.Ӱ. шочмо йылмын кугу кӱлешлыкшым, вий-куатшым палемден. Шочмо йылме лиеш гын, калыкат илаш тӱҥалеш. Пыта гын, калыкат пыта. Садланак серызе, почеламутчо шочмо йылмым изинекак йӧраташ, тудын дене мутланаш, эреак перегаш ӱжын возен. Тыге  В.Ӱ. кажне шке почеламутыштыжо кӱлешан йодышым тарватен да шымлен лектын. Нунын школышто, йочасадыште кучылташ моткоч пайдале. Шочмо йылме вияндыме шотыштат полша.

Марий йоча прозышто Васильев-Ӱпымарий шке волгыдо сылнымут кышажым коден. Тудо икшывылан возымо прозылан шочашыже полшен. Сергей Григорьевич Чавайн дене пырля ӱшанле негызым пыштен манаш лиеш. 1909 ийыште «Марла ойлымаш-влак»  лектын. Серызын йочалан лудаш возымо ойлымаш-влак шке тӱсышт дене ойыртемышт уло. Нуно утларакшым калык ойлымаш, мыскара, шулдыран мут-влак негызеш чоҥалтыныт. Автор пеш кӱчыкын икмыняр ой дене гына раш возен моштен. Васильев-Ӱпымарий тыгак Л. Толстойын, К. Ушинскийын да молынат ойлымашышыштым шочмо йылмыш кусарен. Марий тӱсым пуэн. Икшывылан темлыме кажне изи ойлымаш могай-гынат кӱлешан йодышым шынден, мутлан, «Шултыш кинде» ойлымашыште автор шурным ончен куштымо нерген каласкала илышыште кресаньык пашан пеш кӱлешан  суапле улмыжо палемдалтеш. Йоча-влак кресаньык пашалан модыш гочат кумылаҥыныт. Лач тыгай шонымаш дене «Темрай ден Топкай» ойлымаш шыҥдаралтын. «Мӱкш пакчаште» ойлымаш паша усталык нерген мутым лукмо. Южо произведенийлаште порылык, ончыкылык рвезе тукым нерген шонымаш раш палдырна. Мутлан, «Шоҥгын вашмутшо» ойлымашын геройжо – илалше еҥ. Тудо кушкын толшо тукымлан сайым, порым ыштен кодынеже. В.Ӱ. йоча прозышто мыскарам вияҥдымаште тышен. Айдемын посна ситыдымашыжым мыскара йӧре ончыктен. Теве «Шамкай куван чывже» ойлымаште опкын койыш ваштареш виктаралтын.




#Article 48: Иванова, Альбертина Петровна (268 words)


Альбертина Иванова (Альбертина Петровна Аптуллина-Иванова) (, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Шойдӱҥ ял) – марий серызе, почеламутчо, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1983), Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1998), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1988).

Альбертина Иванова 1954 ийын сорла тылзын 11-ше кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Шойдӱҥ ялысе туныктышо ешеш шочын. 1971 ийыште Йӱледӱр кыдалаш школым тунем пытарен. Шке жапыштыже Альбертина Иванован ачажат возкален. Возкаленже рушла, «Марийская правда» газетеш савыкталтын. Чонжо дене тудо сылнымут деке моткоч лишыл лийын. Сарыште коштшо айдеме (сар гыч тудо гвардий капитан пӧртылын) гынат, кумылжо пушкыдо лийын. Ешыште кум ӱдыр кушкыныт. Ачашт эреак творчествылан кумылаҥден шоген.Тиде тӱҥалтыш лийын. А вара, Йӱледӱр кыдалаш школыш  тунемаш пурымеке, тусо моткоч виян, тале туныктышо-влак дене вашлийын. Школым тунем пытарымеке Озаҥ университетыш журналистлан заочно тунемаш пурен.Тиде жапыштак «Марий коммуна» газет редакцийыште стажёрлан пашам ышташ тӱҥалын. Но кунам Йошкар-Олаште университетым почыныт, тушко пураш угычын экзаменым кучен. 1972–1977 ийлаште Марий кугыжаныш университетын историко-филологичкеский факультетыштыже, руш филологий отделенийыште, тунемын, тыштак сылнымутым возаш тӱҥалын. Студент пагыт дипломым налаш ямдылалтме гына лийын огыл. Тиде поэт семын йолӱмбак шогалме пагыт лийын. Универитетыште тунеммыж годым Писатель ушем студент-влак дене пашам ыштен. Самырык-влак дене пашам ыштыме секцийым Семён Николаев вуйлатен. 

Альбертина Иванован лирике геройжо – яндар да ӱшанле, ныжылге да чолга, порылык да чынле кумылан, илышым йӧратыше, волгыдо чон верч кучедалше айдеме. Индешымше классыште тунеммыж годым икымше почеламутым возен Кужэҥер районысо «Ӱжара» газетышке колтен. 1976 ийыште А. Иванова «Кечан эрдене» лӱман икымше почеламут сборникшым савыктен. Тиддеч вара лудшо-влаклан «Каласынем тылат» (1982), «Короткое лето» (1984, Москва), «Шинчаваш ончен» (1988) книгаже-влакым пӧлеклен. Тудын возымо произведенийже руш, финн, эстон, венгр, одо да моло йылмылаш кусаралтыныт.




#Article 49: Модернизм (570 words)


Модернизм (,  ”кызытше жапыш”) XX-шы курымын тӹнгалтӹшӹн тӱвыра аренышке толше йогымаш. Тиде жепӹм тӱвыран эртымгорныштыже (”измвлäн”) жеп семӹнь палат: импрессионизм, экспрессионизм, дадаизм,  футуризм, сӱрреализм да молат. Модернизм ӹлянäшӹжӹ, 1860-шы ивлäнок ӹлянен, кынам француз поэт Шарль Бодлер (Charles Baudelaire, 1821-1867) ”Модерн ӹлӹмäшӹн артньыкшы” (Le Peintre de la vie moderne) артикльжым сирен, кыды модерниствлäн манифeстӹшкӹштӹ сäрнäлтӹн. Но кымдан шäрлен кеäш манын, М.-лäн XX-шы курым тӹнгäлтӹш дä ”измвлäн” культуры нырышкы толмышты якте вычаш варештӹн.

Модернизм вӹкӹ шукы семӹнь анжат. Техника монгырым анжаш гӹнь модернизм шӱлӹшäн кунст пашäвлä симультантан, тäнгäштäрӹмäшäн да маxань-шон монтажан ылыт, тӹ годымок модернизмäн пäшäвлäштӹ ӹлӹмäш вӹкӹ парадоксын тӹгӹржӹ вашт анжат, нӹнӹ проставлä агылеп, лачоклам анжыктымаш ӹмӹлеш кодеш, дегуманизаци шижäлтеш. Модернизм йöн доно сирӹмӹ cӹлнӹшаяшты традициштӹ ылшы шайыштмы структура пыжгаялтын, сирӹмӹ пäшäн тӹнг элементвлäжӹ махань-шон аллюзивлä, вес семьӹньжӹ йиждӹмашвлä, мифвлäн архетипвлä дä символвлä гӹц шалгат. Модерн сӹлнӹшая нарраторлан (шайыштмашым нäнгешӹлäн) хронологи дон фактвлäмäт лыгаш ирӹкӹм пуа.

Сӹлнӹшаям анжалаш гӹнь, М. сек келгӹ кишäвлäм поэзиэш коден дä тидӹжӹ сек пӹтäриок XIX-шӹ курымын мычашты Франциштӹ лиäлтӹн. Бодлер гӹц пасна раскыды дä виäн модерниствлäэш Поль Верлен (Paul Verlaine, 1844-96), Артур Рембо (Arthur Rimbaud, 1854-1891) дä Жулиам Аполлинер (Guillaume Apollinaire, 1880-1918) шотлалтыт. Модернизм йöнäн прозаиквлä логӹц сек кымдан пäлӹмӹ Марсель Пруст (Marcel Proust,1871-1922), кыды ”Ямдымы жепӹм кӹчäлмäш” кӹжгӹ романым сирен, Альберт Камӱ (Albert Camus, 1913-1960) дä Симон де Бавуар (Simone de Beauvoir, 1908-1986) ылыт.

Немӹцлä сирӹшӹ модерниствлä логӹц сек палӹмӹвлä поэт Райнер Мариа Рильке (Rilke Rainer (René) Maria, 1875-1926), прозаиквлä Франц Кафка (Franz Kafka, 1883-1924), Томас Манн (Thomas Mann, 1875-1955), Роберт Мусил (Robert Musil, 1880-1942) дä драматург  (Bertolt Brecht, 1898-1956) ылыт. Кокшы Тунымбал вырсы паштекш ӹ авторвлä логӹц Генрих Болльым (Heinrich Böll, 1917-1985), Зигфрид Ленцӹм (Siegfried Lenz, 1926) дä Гунтер Грассым (Günter Grass, 1927) пäлдӹртӹмӹлä.
Англла сирӹшӹ модернист-сирӹзвӹлä: Джеймс Джойс (James Joycey, 1882-1941, ”Одиссей” романжы, 1922), Вирджиниа Вульф (Virginia Woolf, 1882-1941), Т. С. Элиот (T.C. Eliot, 1888-1965), Самуил Бäкет (Samuel Beckett, 1906-1989), американвлä: ир поэт- модернист Волт Вайтман (Walt Whitman, 1819-1892), прозаиквлä - Ф, Скотт Фицджеральд (F. Scott Fitzgerald, 1896-1940), Уильям Фолкнер (William Faulkner,1897-1962), Эрнест Хемингуэй (Ernest Hemingway,1899-1961),  Бернард Маламуд (Bernard Malamud, 1914-1986), Йосеф Хеллер (Joseph Heller, 1923) дä Пилип Рот (Philip Roth, 1933),  поэт Валлас Стевенс (Wallace Stevens, 1879-1955), драматургвлä Теннесси Уильямс (Tennesse Williams, 1914-1983) дон Эуген О Нэйль (1888-1953).

Модернизм тӱнымбалныш культуреш, лӹмӹнок сӹлнӹшаяэш пиш келгӹ кишавлäм коден. Финн-угр литературывлäм анжалаш гӹнь модернизм йӧным эстон, финн дä венгр сӹлнӹшаявлäштӹ эче 1920-шы ивлäнок кычылташ тӹнгäлмӹ. Эстон модерниствлä логӹц Мариа Ундерӹм (Marie Under, 1883-1980), Хенрик Виснапуум (Henrik Visnapuu, 1890-1951) Уку Маасингым (Uku Maasing, 1909-1985), Яан Каплинским (Jaan Kaplinski, ш. 1943),  финнвлä логӹц шведлä сирӹшӹ поэтесса Эдит Сöдерграным (Edith Södergran, 1892-1923), Катри Валам (Katri Vala, 1901-1944), Ууно Кайласым (Uuno Kailas,1901-1933 ) Пентти Саарикоским (Pentti Saarikoski, 1937-1983), шведлä сирӹшӹ Клас Андерссоным (Claes Andersson, ш. 1937),  венгрвлä логӹц Адь Эндре (Ady Endre, 1877-1919) дон Аттила Йожефӹм (Attila József, 1905-1937) пäлдӹртӹмäн. Кӹзӹтшӹ гӹнь ти литературывлäштӹ кыцe прозаиквлä, тенгеок поэтвлääт лач М. йöн доно веле сирäт Мары сӹлнӹшаяшты М. вӹкӹ кужы жеп тӹрӹн анженӹт, тенге гӹнят тӹдӹ туан литературыштына ӹлянен да виäнгеш. Кырык мары сӹлнӹшаяшты модернизмӹн кишäвлäжӹм раскыдын поэзишӹт, лӹмӹнок Ондрин Валькан (ш.1954), этнофутурист Валери Микорын (ш.1960) дä Влад Самойловын (ш.1963) лыдышвлäштӹштӹ ужына. Прозаиквлä логӹц модернизм йöн доно Витали Петухов (ш.1954) сирä. Алык мары поэзиштӹ сек яргата модернистеш Валентин Колумбым (1937-1974) шотлат. Тӹдӹ гӹц пасна Албертина Иванова (ш. 1954) дон Зоя Дудинан (ш. 1963) лыдышвлäштӹ модернизм шулӹшäн ылыт.

Руш сӹлнӹшаяшты модернизм 1900-1917-шӹ ивлäн пеледын, но революци паштек пӹснен дä совет кӹлӹн урын валымыкыжы руш сирӹзӹвлä угӹц М. йöнӹм активно кычылтыт.




#Article 50: Юлсер кундем (234 words)


Юлсер кундем () — Марий Эл Республикысе муниципал кундем. Кундемын рӱдолаже – Юлсер ола ().

Юл эҥерын шола серыштыже, Марий Элын кечывалвел-эрвелныже верланен. Провой, Морко кундемла воктене, Суас Эл дене чек уло; тыгак, кечывалвелне Юл эҥер гоч Чуваший дене .

Кумдык — 913,86 км² (але 91 386 га).

Юлсер кундемышке «Марий Чодра» калыкле паркын кечывалвел-эрвел ужашыже пура. Кундемыште  Элнет эҥерын вӱдкумдыкшо верланен, тыгак, Юлсер вел мотор ер-влаклан поян: Кугыер (Яльчик), , , Елан Ер, Нужан Ер да т.м.

 жапыште кундемын мландыже Озаҥ ханлыкыште лийын. Руш кугыжан армийже толмо деч вара ты мланде Озаҥысе, Шавашарысе да Чарласе уездлаште (Озаҥ губерний) лийын. 

Юлсер ола — республикыште шкешотан муниципал кундем. Олаште  56 490 еҥ ила, нунын кокла гыч:

Кундемыште калыкчот почеш кокымшо верыште шогышо илымвер — Приволжский  (2003 ийыште 4300 еҥ илен).

Юлсер кундемыште 1 ола, 7 ял шотан илем, 76 илымвер (нунын кокла гыч 1 ола сынан посёлко — Приволжский) уло.  2008 ий 18 Шорыкйоллан кундемыш тыгай муниципал образований-влак пурат:

Приволжский  (54,40 км²):

Кугу Порат ял шотан илем (60,30 км²):

 Корамас ял шотан илем (88,00 км²):

Упшер ял шотан илем (104,56 км²):

 Пӧтъял ял шотан илем (268,40 км²):

Памар ял шотан илем (103,00 км²):

Сотнур ял шотан илем (102,00 км²):

 Эмеково ял шотан илем (133,20 км²):

Юлсер кундемын тӱҥ промышленностьшылан оҥам-пырням да кагазым ыштымаш шотлалтеш. Юлсер олаште Марий ЦКК верланен. 

Тыгакак, Кугыер (Ялчык) ерын серыштыже каныме базе-влак шогат.

Юлсер кундемыште «Марий Чодра» калыкле паркын ужашыже шога.




#Article 51: Чайковский, Пётр Ильич (279 words)


Пётр Ильич Чайковский ( — ).

Пётр Ильич Чайковский (25 вӱдшор 1840, Вятский губернийыште шочын, Российский империй 25 октябрь1893, Санкт-Петербург)- руш композитор, дирижёр, туныктышо, музыкально-общественный деятель, музык журналист.

Ик эн лӱмлӧ композиторлан музык историйыште шотлалтеш. 80 утла произведенийын авторжо, тыгак 10 оперын да 3 балетын. Тудын концертше-влак да вес произведенийже-влак фортепианолан, шым симфоний, ныл сюит, програмный симфонический музык, балет-влак «Лебединое озеро», «Спящая красавица», «Щелкунчик», да 100 утла романс-влак культурыш кугу надырым пыштымым ончыктат. 

Происхождений 

Композиторын кочаже, Петр Федорович, кокымшо эрге лийын Федыр Чайкан да тудын пе-лашыжын Аннан (1717). Тудо Киево-Могилянский академийыште тунемын, кушеч вара 1769 ийыште Санкт-Петербургысо военно-сухопутный госпитальыш кусаралтын. 1770 ийыште рус-ско-турецкий сарыште (эмлышын тунемшыже, вара эмлыше); 1776 ийыште оласе эмлышылан Кунгур, Пермский наместничествыште шогалтеныт; 1782 ийыште Вяткыш кусаралтын, кок ий эртымеке штаб-лекарь лийын, а вара дворянский званийым налын. 1795 ийыште городничий семын палемдалтын Слободской олаште, шукерте огыл тудым кусареныт Глазовыш, куштыжо пытартыш кечыж марте пашам ыштен. 1776 ийыште тудо 25 ияш ӱдырым марлан налын, Анастасия Степановна Посоховам, шукерте огыл ача деч посна кодшым.

Нунын 11 йочашт лийын. Илья Петрович композиторын ачаже 10-шо йоча лийын. Тудо Петер-бургышто Горный кадетский корпусым тунем пытармеке, Департамент солярных делыш пур-талтын. Пелашыжын илыш гыч каймыж деч вара тудо эше ик гана ӱдырым налеш, 1833-шо ийыште 20 ияш Александра Андреевна Ассиерым (1813-1854)француз скульпторын Мишель-Виктор Ассиерын уныкаже.

Петр Ильичын аваж ден ачаже музыкым йоратеныт. Аваже фортепиано ден модын да мурен, мӧнгыштышт оркестрин шоген, кудын шоктымыж почем Петр икымше гана Моцартым колын.

Училищым пытармек 1859 ийыште Чайковский титулярный советник чиным налын, да Мини-стерство юстициийыште пашам ыштен. Яра жапше годым оперный театрыш шуко коштын, куштыжо Моцарт ден Глинкан постановкышт чот келшеныт.

Консерваторийым пытармеке, Николай Рубинштейнын ӱжмыж почеш Москаш кусаралтын, кушто икымше местам профессорын свободный сочинений классым налын.




#Article 52: Сеул (289 words)


Сеул — ола, Кечывалвел Корейын рӱдолаже, ты кундемыште эн кугу олалан шотлалтеш. Калыкчот — 10 амион еҥ.

Корейыште илыше-влак рӱдолаштын лӱмжым [соуль] семын маныт. Соуль мут тоштокорейысе йылме гыч толын, соболь але сораболь мут дене рӱдӧ олам лӱмденыт. Тудо жапыште тиде мут дене Кёндж олам лӱмденыт. Латин транскрипцийыште тиде мутым йоҥылыш -влаклан шеледеныт, сандене европысо, руш йылмылаште сеул мутым йоҥылыш лудыт. Seoul — Seo-ul семын лудаш кӱлеш ыле, а лудыныт — французла — Se-oul.

Олан икымше лӱмжӧ Виресон, тудо Пэкче кугыжанышын рӱдолаж лийын (мемнан курым деч ончыч 18 ий гыч тӱҥалын). Корӧ жапыште Хасон лӱм дене палыме ыле. Чосон династийын курымыштыжо (1394 ий гыч) кугыжанышын рӱдолаже лийын, Ханян( 漢陽) лӱмдалтын. Вара Японий Корейым шке колонийышкыж савырен, тудо жапыште ола Кӧнсон лӱмым налын. 1945 ийыште Корей эрыкан лийын, да рӱдолалан Сеул лӱмым пуэныт.
 
Тӱҥалтышште ола йыр кугу, 7 метр марте кӱкшытан  шогалтеныт. Ир янлык, тушман, да -влак деч аралалташлан. Вара ола шарлен, пӧрт-влак орын вес велыштыже чоҥалташ тӱҥалыныт, тачысе кечылан оржат кодын огыл (олан йӱдвел ужашыштыже изиш аралалтын). Но тидо орын капкаже-влак тачат шогат, нунын кокла гыч эн палымыже — Намдэмун ден Тондэмун. Чосон тукым жапыште кажне кечын кугу оҥгыр йӱк почеш капкам петыреныт да почыныт.

Капкам нигӧ оролен шоген огыл, молан манаш гын, Корейыште 1-ше номеран калыкле поянлыкым иктаж-кӧн шалаташ кумылжо лиеш, манын, нигӧ шоненат огыл.

Корейысе сар жапыште Сеулым кок гана Йӱдвел Корейысе да Китайысе салтак-влак налыныт (1950 ийыште Пеледыш—Идым тылызылаште да 1951 ийыште Шорыкйол--Ӱярня тылзылаште). 191 000 чоҥымаш, 55 000 пӧрт, 1000  наре сар шалатен. Олашке ялла, да вес олала гыч калык (2,5 амион наре) толын, илымвер деч посна олаште иленыт.

Сар деч вара Сеулым моткоч писын тӧрлатеныт, тудо угыч кугыжанышын политик да экономик рӱдерыш савырнен. Тачысе кечылан тиде олаште илыше-влакын чотышт Кечывалвел Корей калыкын ик  лиеш.




#Article 53: Дайвинг (350 words)


Дайвинг мут англичан йылмысе dive мут гыч шочын. Марлаже вӱд йымалне ийымашым ончыкта. Дайвинг кок тӱрлыклан шелалтеш: 

Тыгай вӱд йымалсе ийымашын кум классже уло. 

Вӱд йымалне ийыме годым тӱрлӧ лийын кертеш: маске пӱжалтеш, вӱд йымал гыч куштылгылыклан кӧра тендам кӱш кӱзыктен кертеш. Кузе тидым эрташ, вӱд йымалне шкенетым кучымылан туныктен кертыт. Тыгай шинчымашым Вӱдйымал ийымаш ассоциацийыште пуен кертыт, тидын пелен сертификатым кучыктат. 

Вӱд йымаке кайыме годым ласте, маске, аквалангым, йолчиемым, вӱд келгытым тергыме ӱзгарым, шагатым, компасым, кӱзым, понарым налын кертыда. Йӱшто верыште ийын кошташ шонеда, але кугу келгытыш волынеда гын гидрокостюмым чияш лиеш. Тудо огеш нӧрӧ да айдемын кӧргӧ шокшыжым арала.

Кажныже дайвинг дене пайдаланен ок керт. Хирургий чер дене, шӱлымӧ шотышто, нер, логар, пылыш, шинча чер дене эмганенда гын, тугеже дайвер-влак радамыш пураш идаат шоно. Кугу келгытыште таза айдеме гына ийын кертеш.

Айдеме вӱд йымаке волашлан кум йӧным муын.
Икымше, тиде яра ийымаш. Тачысе кечынат шукын  кычалын тыге вӱд йымалне ийын коштыт. Такшым айдеме, шӱлыде, шуко жап чытен ок керт, сандене, вӱд йымалне лияшлан вес йӧным кычалыныт. Шонен шуктеныт: айдеме кумыктымо кугу кӱртньӧ коробкаш пура да тудым тыге вӱдыш волтат. Вӱдын  кугу огыл. Вара тыгай коробка-шамыч эркын-эркын субмариныш савырненыт.
А  шонен лукмо дене кумшо йӧн шочын.
Айдеме вӱдыш  чиен вола. Мланде дене тудым шланг гына кылда. Мландывалне кок айдеме туле дене южым шлангыш пуртат, тыге вӱдйымалне коштшо айдеме деке юж толеш. Ваш-ваш кандыра гоч кутыреныт. Скафандрым чийыше водолаз кандырам шупшыштын, кӱшкӧ сигналым колтылын.
Кандыра дене колтымо сигнал-влак:

А чӱчкыдын кандырам айдеме шупышышташ тӱҥалын гын «Мылам йӧсӧ, лукса мыйым», - каласынеже.

Дайвингын эртымгорнжытыжо ик эн кугу ошкылым Жак-Ив Кусто ыштен. Инженер Ганйан йолташыж дене пырля аквалангым шонен луктыныт. 
Айдеме тупышкыжо кӱртньӧ баллонным сакалта. Баллонышто - . Тудын дене айдеме вӱд йымалне шӱла да кӱшкӧ кӱзыде икмыняр шагат ийын кертеш.

 
Вӱд йымаке икымше волымаш нерген Кусто шкеже тыге ойла:

Ик кеҥежыште Жак-Ив Кусто йолташыж дене пырля 500 гана вӱд йымаке воленыт. Сар деч вара Кусто ден Ганьян шке фирмыштым почыныт да аквалангым ышташ тӱҥальыч. Дайвингыш шанчыеҥ-влакат ушненыт. Вӱд йымалне кином сниматлаш тунемыныт. Икмыняр идалык ОРТ телеканал дене «Подводная одиссея команды Кусто» фильмым ончыктеныт. Варажым Кустом Монако олан Океанографий тоштерын директоржылан сайленыт.




#Article 54: У Торъял кундем (181 words)


У Торъял кундем, У Торъял район () — Марий Эл республикысе муниципал район.
Административ рӱдер — У Торъял .

Марий Элын йӱдвел-эрвелныже верланен. Йӱдвелне Виче велын Пыжанъю кундем (Пижанский район) да Кукарка кундем (Советский район) дене, эрвелне Шернур кундем дене, кечывалвелне да кечывалвел-эрвелне У Роҥго да Кужэҥер кундемла дене, касвелне — Оршанке кундем дене . Тыге картыште ончалаш гын, ты Киров областьынат да Марий Элынат ик гай лӱман район-влак улыт – «Советский район», мо оҥай нуно ваш-ваш пошкудо улыт.

Кундем кумдык 920 км² (але 92009 га)-ыш шуеш.

Кундемыште 1043 га вӱд айла, куп-влак — 117 га наре. Кундем гоч Лемде, Толман да Шӱкшан эҥер-влак йогат.

Кугу чодра уке, но изи куэр, шопкер, кожла-влак улыт, марий кӱсото-влак — 12230 га-ште верланеныт.

РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын кӱштыкшӧ почеш 11 Ӱярня 1959 ийыште Пектубаевский районным пытареныт да тудын илмывер-влакше тӱҥ шотышто Новоторъяльский районыш пуреныт.

РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш 1 Пургыж 1963 ийыште у административлымаш системе почеш Марий АССРыште 7 ялозанлык район ышталтын. Новоторъяльский районым пытареныт, тудын мландыже Советский районыш ушнен.

Уке.

Кундемыште 2 ял озанлык предприятий шотлалтеш:

Уке.

Культура учреждений-влак:

Туныктымо учреждений-влак:




#Article 55: Марий Тӱрек кундем (364 words)


Марий Тӱрек кундем (Марий-Турек район, Марий Турек район; ) — Марий Элыште верланыше мунициапал район. Административ рӱдер —
Марий Тӱрек — .

Марий Тӱрек кундем Марий Эл Республикын эрвелныже верланен. Йӱдвел-эрвелне — Виче вел дене, кечывалвел-эрвелне — Татарстан республик дене, касвелне — Марий Элысе Шернур, Поранча да Морко кундем-влак дене .

Район кумдык 1500 км² (але 150 000 га) шуеш, .

Кумдык:1,5 тӱж. меҥ².
Кужыт: 76 меҥ.
Лопкыт: 36 меҥ.
Мландын кумшо ужашыжым чодыра налеш.
Тыште шуко корем, курык уло. Нур, олык, чодра, куэр-влак дене верысе пӱртӱс поян. Илем-влак эн чӱчкыдын ӱлнырак верланеныт, кӱкшытыштӧ огыл.

Марий Тӱреклан негызым 1699 ийыште пуымо. Марий Тӱрек кундем 1924 ийыште ышталтын.

Верысе марий-влак ты мландым «эрвел» манын лӱмдат. Марий Элыште лач ты кундемыште кече эн ончыч кынелеш. Тыште илыше-влакым ожно «эрвел марий-влак» лӱмденыт. «Турек» руш мут марий «тӱрек» мутын ыҥжым йӧршеш вашталтен. Чынжым, «тӱрек» мут «тӱр» мут гыч негызлалтын. Тышеч марий мланде тӱҥалеш.

Марий Тӱрек кундемын эртымгорныжо Виче вел дене кылдалтын. Виче эҥерыште Малмыж  шочын. Марий-влакын феодал ушемышт лийын, кызытсе Марий Тӱрек кундемын ужашыже тушко пурен. Озаҥым налмаш годым Малмыж он Полтыш, виче марий-влакын вуйлатышыже суас-влак велыште кредалын. А тунам курыкмарий-влак Акпарсын вуйлатымыж почеш руш-влаклан полшеныт.

Кунам Озаҥ сеҥалтын, марий мланде Москосо кугыжанышыш пурен, марий-влак эрык-верч кредалмашым тӱҥалыныт. XVI курымысо эртымгорнышто тиде кредалмаш-влак «черемис сар» семын возалт кодыныт. 

Верысе калыкым чыштырен кучашлан XVI курым мучашыште москосо виктем марий мландыште форпост-ола-влакым чоҥаш тӱҥалыныт. 1584-ше ийыште Вӱрзым эҥер серыште Вӱрзым  Уржум олаш савырненыт, тудо вигак уездын рӱдерже лийын, тушко кызытсе Марий Тӱрек кундемын ужашыжым пуртеныт. Ты жапыштак марий-влакын Малмыжым руш карманыш савыреныт. Ты верлаште марий-влаклан апшат пашм шукташ, ола деке лишемашат чареныт. Кугу эҥерла гычат нуным поктен колтеныт. Тунам Марий мландын тӱржӧ изиш касвелкыла куснен. Тӱрек ола гыч кайымеке, марий-влак у илемым чоҥеныт, тошто лӱмымак коденыт, тыге Марий Тӱрек шочын.

Кундемыште руш, марий, суас, одо-влак илат.

Кундемыш «Посёлок Мари-Турек» лӱман  да 5  пура:

(Шукерте огыл Тат-Китня сельсовет ден Алексеевский сельсовет-шамыч тышке ушненыт)
Административ рӱдер - Марий Тӱрек кугыял (посёлко).

(Шукерте огыл Сардаял сельсовет тышке ушнен)

Административ рӱдер — Косолап (Косолоп) села. 

(Шукерте огыл Нартас сельсовет тышко ушнен)
Административ рӱдер - Марий Пыламарий (Мари-Билямор) села.

Административ рӱдер - Мариец посёлко. 

(Шукерте огыл Опаринысе сельсовет тышке ушнен)
Административ рӱдер - Хлебниково села.




#Article 56: У Роҥго кундем (117 words)


У Роҥго кундем () — Марий Эл Республикысе муниципал район.

Кундем рӱдӧ — У Роҥго ()  ола сынан посёлко.

Кундем Марий Эл покшелне верланен. Йӱдвелне  — У Торъял кундем дене, эрвелне — Кужэҥер, кечывалвел-эрвелне — Морко, кечывалвелне — Провой, касвелне — Маскасола, йӱдвел-касвелне — Оршанке кундем-влак дене .

Кумдык — 1421 км² (але 142100 га).

У Роҥго кундемын 25 % мландыштыже (35000 га) чодыра кушкеш. Кож, пӱнчӧ, куэ, шопке-влак тӱҥ шотышто шогат.

Район кумдыкым 869 га вӱд да куп-влак айлат. Тӱҥ шотышто изи эҥер-влак йогат. Эн келге эҥерлан тыште Изи Кундыш да Изи Какшан шотлалтыт.

Полезный ископаемый-влак кокла гыч известняк, торф, чакарок, ошма уло.

Районышко Советский  да 7  пура:

Кундемыште тӱвыра, пӱртӱс да историйысе 55 памятник уло:




#Article 57: Провой кундем (156 words)


Провой кундем, Звенигово район () — Марий Эл Республикын муниципал районжо.

Кундемын административ рӱдерже — Провой ола. 

Каласаш кӱлеш рӱдолан лӱмжӧ калыкыште тӱҥ шотышто Звениге семын палыме, Провой лӱм мондалтме гай лийын. Марла савыктыме у картыште рӱдола Провой лӱмым нумалеш.

Провой кундем Юл эҥерын шола серыштыже верланен, кечывалвелне Юл гоч Чуваш республик дене пошкудо улеш, касвелне — Килемар кундем, йӱдвелне — Маскасола да У Роҥго кундемла, эрвелне — Морко да Юлсер кундемла дене чек уло. 

Кундем кумдык — 2 748 км² (але 274 800 га). 81,4 % мландыште чодра кушкеш, 11,3 % — куралме вер. 

Ты кундемыште Российын ик эн поян ялозанлык ыштыквер пашам ышта — «Совхоз Звениговский» да тудын пелен «Звениговский мясокомбинат».

Кундемыште 3 ола шотан илымвер, 7 ял шотан илымвер, 83 илымвер (нунын кокла гыч район кӱкшытан 1 ола — Звенигово, 2 ола сынан посёлко уло — Лушмара (Красногорский) да  Сӱзлэҥер уло.

Тыгакак, кундемыште уло: 

Районышто 9 наре мурышо да куштышо калык ансамбль уло.




#Article 58: Маскасола кундем (179 words)


Маскасола кундем, Медведево район () — Марий Элысе муниципал район. Административ рӱдер — Маскасола ола сынан посёлко.

Кундем Марий Эл республикын йӱдвел-касвелныже верланен. Йӱдвелне — Оршанке кундем, касвелне — Килемар кундем да Виче велын Шынчара кундемже дене, эрвелне У Роҥго кундем, кечывалвелне — Провой кундем дене .
Кумдык 2800 км² (але 280 000 га) шуеш.

Маскасола кундемлан негызым Теле тылзын 1943 ийыште пуымо.

Маскасола (Медведево) ола сынан посёлко (поселок городского типа) Йошкар-Ола деч 8 меҥге тораште верланен, чынжым Йошкар-Ола деч чот огешат ойыралт, эркын-эркын ола дене ушалтеш.

Кундемыш 2  пура (Медведевский да Краснооктябрьский), 19 (Азановское, Азяковское, Ежовское, Знаменское, Кузнецовское, Кундышское, Куярское, Люльпанское, Нужъяльское, Нурминское, Пекшиксолинское, Пижменское, Русско-Кукморское, Руэмское, Сенькинское, Сидоровское, Туршинское, Шойбулакское да Юбилейное).

Чылажге кундемыште 160 илмывер (населенный пункт) уло.

Кундемыште Изи Какшан да Кугу Какшан эҥер-влак йогат, тыгак 26 изи эҥер, 16 ер, 32 пӱя, 66 куп уло. Тыгакак Йошкар-Олан икмыняр микрорайонышкыж вӱдым мландейымалсе вӱдхранилище гыч колтат.

Кундемлан негызым Теле тылзын 1943 ийыште пыштыме.

Чылажге Маскасола кундемыште 2 ола шотан илем (городское поселение) да 19 ял шотан илем (сельское поселение) уло.:

Ежово, Маскасола, Люльпан, Арбан да т.м.




#Article 59: Шернур (109 words)


Шернур (Макарля) () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Шернур кундемын рӱдерже. Калыкчот: 9100 еҥ (2005 ий), 8686 еҥ (2010 ий).

Йошкар-Ола деч 89 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

Негызым 1749-ше ийыште Макарово ялыште пыштыме. Черкым чоҥымеке, ялым Благовещенский селаш кусарыме. Шернур волостьын рӱдыжӧ лийын. 1811-ше ийыште 167 еҥ илен. Черкым чоҥымеке, ял койын кушкаш тӱҥалын. Перепись годым тыгай Марий фимилий-влак архивеш кодын: Токсыбай, Пибулат, Пияндык, Чиндубай, Очибай, Очей, Паим, Аптыл, Ситыган. Шернур Йошкар-Ола деч йӱдвел-эрвелке 89 километр тораште верланен. 2005-ше ийлан 9100 еҥ ила. 

Пурлыклан: Мотор верысе кундем, чапланыше марий-влаклан да Кугу Ачамланде сар годым вуйыштым пыштыше-влаклан памятник – обелиск-влак, Архангел Михаил лӱмеш черке шотлалтыт.




#Article 60: Автоспорт (774 words)


Автоспортын шочмо ийжылан шукын 1894 ийым шотлат. 19 кечыште Теле тылзыште 1893 ийыште француз газетым савыктыше Пьер Жиффар увертарен: Автомашина-влак дене ӱчашен кудалыштмашым эртарена. Имньыдыме коляске-влак 22 кечылаште Сӱрем тылзыште танасышаш улыт ыле.  Париж гыч Руан ола марте 126 меҥге. Лач тиде корным эртыман. Но сеҥышым моткоч оҥайын ойыреныт. Икымше призым (5 тӱжем франк оксам) пуат тудлан, кӧ эн сайын машинам виктарен мошта, кӧ бензиным аныклыме шотышто ойыртемалтеш, да кӧ лӱдыкшыдымылыкым эскераш тӱҥалеш. Икымше таҥасымашышке 102 еҥ заявкым колтен.  Техник контроль деч вара 25 еҥ гына кодын. Сорла тылзын 19 кечынже машина-влакым эше ик гана тергеныт да эше ныл машинам таҥасымаш деч кораҥденыт. 

Палемдыме кечылан, 22 Сӱремлан стартым пуеныт. 21 автомашина Париж гыч кудал лектын. Ончыко маркиз Альбер де Дион вигак лектын. Тудын пар дене ыштыше «Де-Дион-Бутон» машинаже эн писе лийын. Корнын икымше ужашыжым эртыме деч вара чыла участник-влак Манте олаште каналташ шогалынт, да адакат таҥасымашке лектыныт. Чылажге 13 «Пежо» да «Панар-Левассор» Руан ола марте миен шуын. А теве пар дене ыштыше шым машина-влак коклаште кумыт гына корно мучаш марте миен шуыныт. 
Судья-влак чыла машинам тергыме деч вара икымше верым Пежо да Пан-Левасер машиналан пуен. А писынрак кудалше «Де-Дион-Бутон» машинан кужутшо да лопкытшо судья-влаклан келшен огыл. 

Но чын автомашина дене ӱчашен кудалыштмаш 1895 ийыште эртен, тыге южо-влак шонат. 1200 меҥгеаш Париж-Бордо-Париж корнышто таҥасымаш лийын. Таҥасымашым Францийысе автоклуб эртарен. Тиде клуб тачат уло. Трассым эрташлан 100 шагатым пуеныт. Но Левассор лӱман сеҥыше «Панар-Левассор» машина дене 48 шагат 48 минутышто эртен. Мо оҥайже: тиде корныштак икымше гана пневмошина дене пайдаланеныт. У йӧнын авторжо Андре Мишлен шкеак пневмошинан машина дене кудылын. Корно мучко полышкалышыжым шогалтылын, но чӱчкыдын шинным вашталтымашлан кӧра чот вараш кодын. 

Тудо жапыштак, тыгайрак сынан ӱчашен кудалыштмаш-влак Италийыште, Америкыште, Кугу Британийыште эртеныт. Пытартыш таҥасымаш чокым эртен. Молан манаш гын, 1896 ийыште «йошкар флаг нерген тӧртыкым» кораҥденыт. Тиде тӧртык почеш, кажне таҥасыше машинаште кок айдеме шинчышаш ыле, шагатыште куд меҥге писылык дене гын кудалын кертыныт, а машина ончылно, кидыште йошкар флагым кучен, айдеме ошкылшаш ыле. Тиде тӧртыкым кораҥдымеке, Лондон-Брайтон корнышто  эрыкан кудалыштмашым эртареныт. Сеҥыше-влак, пӧлек-влак деч посна.

Таҥасымаш асфальт корнышто эрта, спортсмен-влак икмыняр кругым эртышаш улыт. Тачысе кечылан тыгай корнын геометрийжым вашталтылыт. Корныжо тӧр круг огыл. Шуко вере савырныш кӱлеш, виктарыше-влак шкеныштын мастарлыкыштым терген кертыт. Оҥго дене кудалыштмаш ончышо-влак коклаште эн пагалыме улеш, вет эре ала могай машинам ужаш лиеш. Тыгак, машина-влак коклаште таҥасымаш чотрак ылыжеш. 
Оҥго дене кудалыштмаш радамышке тыгай таҥасымаш-влак пурат:

Раллиште гонщик-влак ик вер гыч вес верыш кудалшаш улыт. Оҥго дене кудалыштмашлан посна корным чоҥат. Ралли кугорнышто эрта. Южгунам тудым моло  машина-влаклан петырен кертыт, но чӱчкыдын спортсмен-влак тыглай виктарыше дене ик тӧр кудалыт. Корныжат тӱрлӧ лиеш: асфальт, лум, ий, изи кӱй, ошма, мланде. Тыгай корнылаште шуко трамплин уло, кажныже корным шке семын эрта. Нелылыклан кӧра, пилот-влак штурман дене пырля кудалыштыт. Штурман, картым кидыш кучен, корным эскера, ала могай нелылык нерген пилотлан ончылгоч увертара. 
Шуко жап ралли таҥасымашым калык ончен огыл. Но, телевидений вияҥме дене ралли-ат калыкыште пагалымашым сулен. 
Российысе чемпионатыште да Россий Кубоклан таҥасымашыште машина-влак корно правиле почеш кудалшаш улыт. Эн кӱчык жапыште корным эртыше сеҥышыш лектеш.

Эн чӱчкын чыла-вере коштшо машина (внедорожник) дене, южгунам грузовой машина дене, южгунам мотоцикл, Але тыглай автомашина дене корныдымо верыште кудалыштыт. Таҥасымашым эртарыше кудалышташлан эн начар верым кычалыт. Куп, вӱдан вер, чодра, луман пасу – тыгай таҥасымашыште вашлиялтыт. Кеч ӱчашен кудалыштмаш жаплан эрта, садак виктарыше-влак огыт вашке. Машина шамычым почыла-почыла колтат. Чӱчкыдын ик машинаште кокыт деч утларак еҥ шинча. Веет машина пижын шогалеш гын тудым лукташлан, кольмо, трос, лебедко дене пайдаланаш логалеш. Чӱчкыдын сеҥа тудо – кӧ чыла эртен кертеш. А шукын огыт керт.  Тазалыкланат эҥгекым пурташ лиеш, сандене тавалыше-влак (противник) ваш-ваш полшат. Тыгай мӱндыр-верыш журналист-влак гына ончаш толыт.

Марий йылмышке слалом мут фигурный кудалыштмаш семын кусаралтеш.
Корнышто меҥгым, когрышке-влакым шогалтылыт, ала кушто шеҥгел денге кудалман, ала кушто 180 градуслан савырныман. Тыгай таҥасымашыште виктарыше шке машинажын кужутшым, лопкытшым сайын шижшаш, кудалмылан эн сай траекторийым ойырышаш. Ик жапыште корнышко ик машина гына лектын кертеш, сандене ваш тӱкнымаш уке. Совет ушемыште тыглай виктарыше-влакым туныкташлан Слаломым пуртеныт. 

Виш корнышто гына таҥасат. Корнын кужутшо: 402 метр. Тиде корнылын келыштарыме машина-влак улыт, нуным драгстер лӱмдат. Тыглай автомашина 402 метрым 10 секундышто эрта. Тиде корным эрташлан драгстер 5 секунды деч шагалрак жапым налеш. Кӧ ӱчашен кудалыштмаш нерген кино-влакым ончаш йӧрата, мутлан, «Форсаж», «Кум пачашан форсаж» (Тройной форсаж) фильм-влакым ончен, але компьютер модмашыште машина дене кудалыштын гын пала мо тыгае нитрометан. Бензин дене ыштыше машинашке эше нитро-двигательым ешарат. Машина бензин дене эн кугу писылык поген шукта, да тиддеч вара виктарыше нитро-двигательым чӱкта машинан писылыкше кок пачаш кугемеш. Тыгай писылык дене вияш корнышто гына кудалышташ лиеш, сандене Дрэг-Рейсингыште нитрометан дене чӱчкыдын пайдаланат.

Тиддеч посна автотаҥасымашын эше шуко видше уло. Марий Элыштат чӱчкыдын ӱчашен кудалыштмаш-влак лийыт. Эн тӱҥжӧ Йошкар-Ола воктене верланыше Крутой Овраг лӱман лукышто эрта.




#Article 61: Речкин, Александр Сергеевич (181 words)


Александр Речкин (Александр Сергеевич Речкин, , Марий АССР, Курыкмарий кундем) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2008).

Александр Речкин икымше профессионал марий видеоклипым лукшылан шотлалтеш, марий мурызо-влак коклаште икымше лицензийан соло DVD-дискше лектын. «Полярная звезда» группын ончычсо да «Речкин-бэнд» группын кызытсе солистше. Йӱк — тенор.

Музык ешыште шочын. Ачаже Речкин Сергей Владимирович Йошкар-Олаште кумдан палыме баянист, У Торъял кундемыште шочын, аваже Ангелина Сионьевна сымыктыш школын директоржо, Курыкмарий кундем гыч. Сергей Владимирович ден Ангелина Сионьевна музык училищыште пырля тунемме годым палыме лийыныт, тунемын пытарыме деч вара ешым чумыреныт. Кужерысе музык школышто туныктеныт. Икымянр жап гыч Александр шочын. Речкинмыт еш Йошкар-Олаш пӧртылын, аваже йочасадыште, ачаже «Гармонь» ансамбыльште пашам ышташ тӱналын, вара «Калинушка» калык коллективым да пооупроводникым ыштыше заводын хоржым вуйлатен. 

Изинек Сашам да ешыште моло ишкыве-влакымат (шольыжо Сергей да шӱжарже Надежда) музык деке, сценыште шкем кучаш кумылаҥденыт. 

Школым пытарымеке, Александр Речкин 1997 ийыште Марий Кугыжаныш педагогик институтын историй-филологий факультетыштыже тунемаш тӱҥалын, тидын дене пырля тӱвыра да сымыктыш колледжыш эстада пӧлкаш пурен. Влад Николаев, Эльвира Попова, Светлана Зыкова, варарак Эльвира Токташева, Роза Искакова дене пырля шинчымашым поген. 




#Article 62: Ятманов, Александр Степанович (1142 words)


А. Мичурин-Азмекей (Александр Степанович Ятманов) , Россий империй, Озаҥ губерний, Шовакшэҥер уезд, Изи Моламас ял — , Марий АССР, Провой ола) — марий серызе, прозаик, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982), 1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

А. Мичурин-Азмекейын ачаже — Ятман Чопан (Ятманов Степан Ятманович) — Ӧрзалак (Арзебеляк) марий лийын, тушкак Кугу Моламас ял гыч шкаланже ӱмыр йолташым, Мария Михайловнам, конден. Ик ийын чот ташлыше вӱд суртпечылан кугу эҥгекым ыштенат, еш изи Моламасыш куснен. Тушто тунам улыжат шым-кандаш сурт лийын. Ондак изи, шыгыр пӧртыштӧ иленыт. Икмыняр ий гыч уржа пеш чаплын шочын, да тудым ужалыме окса дене Пӧтла (Кугу Иркин) ялыште вич пырдыжан, урем велыш вич тӧрзан пӧртым налыныт да Изи Моламасыш конден шынденыт.

Ты пӧрт кызытат уло. 1994 ий шыжа тылзын, писатель Мичурин-Ятманын (Азмекейын Сергей изажын) шочмыжлан 90 ий теме вашеш, тудын пырдыжешыже изак-шоляк Ятмановмыт лӱмеш шарнымаш оҥам почыныт.

А 2012 ийыште 28 шыжан, шочмыжлан 100 ий теме вашеш, Чакмарий ялыште, культур да каныме рӱдер ончылно, писательлан чапкӱм почмо. Тушан лӱмнержым, чурийжым да кумыл ойжым («Шочмо мландем! Тау тынар мотор улметлан!») велен шындыме.

Ятмановмыт ешыште кум эрге да кок ӱдыр кушкыныт: Сергей, Иван, Александр, Анастасия да Устинья. Эн изи эрге, ончыкылык Азмекей, 1920—1925 пошкудо Олыксоласе (кызыт тудым Чакмарий але Красный Яр  маныт) земский училищыште, вара Юл воктенысе Какшамарий  ял озанлык школышто шинчымашым налын. 1927 ийыште школ илыш нерген возен колтымо икымше заметкыже Москосо «Марий ял» газетеш лектын. 

Теперь перед нами основная задача — хорошо организовать учебно-воспитательную работу в школе, выполнить почётные задачи, которые возложены на учителя…

Таковы наши первые шаги. Безусловно, в условиях нашей, ранее отсталой национальной области масса трудностей в организации работы школ. Но трудности преодолимы. Мы даём слово, что сделаем нашу школу — Больше-Шигаковскую ШКМ — примерной, по-большевитски преодолеем все недостатки».Черетан тунеме ий пытымек, 1934 ий кеҥежым Александр Степанович Кугу Шигак гыч МАО-н рӱдӧ олашкыже куснен, Йошкар-Ола ронош инспекторлан пурен. Тушечынак армийыш каен. Румыний границыште, Тирасполь ола кундемыште, пограничник лийын. Лач служитлен пӧртылмӧ пӧртылмӧ жаплан, 1937 ий 15 шорыкйолышто, Сергей изажым, Чакмарий ШКМ директорлан ыштыше писатель Мичурин-Ятманым, арестоватлат, вара лу ийлан лагерьыш колтат.

Тидлан кӧра шольыжат («Марий коммуна» газет редакцийыш пашаш пурен улмаш) азапыш логалеш — тудын ӱмбак чыланат йӱштын, тушманлын ончаш тӱҥалыт. Тыгай койышым чытен кертде, А. Ятманов 1937 ий 31 ӱярняште ответственный редактор лӱмеш докладной запискым сера: «Чыла могырымат мыйын ӱмбакем шӧрын ончымылан кӧра паша ышташ йӧсӧ лийме дене 1 апрель гыч мыйым паша гыч кайымылан шотлаш йодам, эрла, 1 апрельыште, пашашке ом тол».Но редактор Елена Сидоркина самырык журналистым шкенжымак титаканлан шотла да шыде, негыздыме приказым воза: «Культур сектор вуйлатыше Ятманов йолташын кок кече годым пашашке лекдымыжлан тудым 1 апрель гыч паша гыч лукташ».Тудо ийын Писатель ушемыште ик погынымаш почеш весе эртен, я иктым, я весым ятлен вурсеныт. Вуйлатыше-влак Мичурин-Азмекейлан (тунам кинофикаций управленийыште пашам ыштен) уэш-пачаш шижтареныт: «Мом эре шып шинчет? Изатын осал пашаж нерген ойлен пу». Но тудо шке ӱмбакше тыгай языкым ок нал, да 1937 ий сорла тылзын ик погынымашын протоколешыже тыге серен шындат: «Степанов Азмекей, несмотря на ряд вопросов о его отношении к брату — врагу народа и будучи специально приглашён, на первое заседание 17 августа не явился, а 19 августа, хотя на заседании участвовал, не сказал ни слова. Заседание правления объявляет политическое недоверие к нему».Тидыже НКВД-лан сигнал гаяк лийын. Арестоватленат кертыт ыле. Но тӱкен огытыл. Векат, шылтык шагалрак улмаш.

Репресийын марий литературым «солен» кайымекше, самырык вийлан корным почшо лийыт. Сергей Николаевын, Георгий Ефрушын, Миклай Казаковын, Чалай Васлийын, Макс Майнын, Василий Рожкинын книгаштым писын гына савыктат. Азмекейланат черет шуэш: 1940 ий шошым «Патриот-шамыч» ойлымаш сборникше лектеш.

Тунам автор книга издательствыште пашам ыштен. Тушечынак 1941 ий теле тылзын армийыш каен. Юго-Западный фронтыш логалын. Вес ийын июньышто пурла кидше сусырген, а июль мучаште Сталинград кундемыште рота командирын алмаштышыже А. Ятманов, нелын сусыргышо, пленыш логалеш. Суртышто ватыже уверым вучен йӧслана. Миклай Казаковлан армийыш 1942 ий 17 идымыште возымо письмаште Юлия Ильинична чонжым тыге почын:«Йочам-шамыч изирак огыт лий гын, вуй-поч каем ыле. Мом ончаш, веет тиде Отечественный войнаште участвоватлыме деч почётный паша укеат мемнан. Манметла, тыге чонем тарватем да моткоч чот когаргем, пуйто уло шӱмем аяр тул дене йӱла, тушманым сеҥаш кайыме шуэш. Азмекей эреак, пытартыш жап марте (кайымешкыже), когаргыш. «Ынде неужели мые тиде войнаште участвоватлыде кодам?» — манеш ыле. Да,кузе кайыш, тугак пытыш ала мо, ынде кумшо тылзе письмажат уке, а шӱм моткочак чот коршта, шелшаш гай чучеш…

Но мо, тыге пӱралтын улмаш мыланна. Ме кызыт мартежат икте-весе дене ойырлен илышна: то тудо тунемеш, то туныкта — ӧрдыж велыште коштеш, то еҥ тушман илаш эрыкым ыш пу — тыге изи ӱмырна когыньнан эртен кайыш, ужат. Ала иктаж-могай пӱрымаш утарен коден гын, шкенжын пиалже дене огыл гын, эргыжын пиал денак коштын толеш гын веле. Теве тыге шоналтемат, кӧргемлан изиш куштылемеш…».Ятманов-Азмекейын пленыште лийме корныжо Польша, Германий да Чехословакий гоч эрта. Такшым ватыжлан чын ойлен улмаш: сарыште фашизм ваштареш кредалде кодын, 1945 ий марте тушман кидыште орланен. 1942—1945 ийла писательын шӱмешыже паремдаш лийдыме сусырым коденыт. Мӧҥгӧ пӧртылмек, тошто верыш, издательствыш, вуйлатыше В.Столяров-Юксернын алмаштышыжлан налыныт. Ик ий утла эртат, ала-кӧжӧ кӱшыл органыш вуйым шиеш: «Ончалза ян, книгам лукмаште ончычсо пленный-шамыч — Азмекей, Докукин, Кирпичников (Йыван Кырлан шӱжарын марийже) — пашам ыштат. Нуным кожен колтыман!»

Сталин жапыште ончычсо пленный-влакым тушманлан ужалалтшеш ужыныт. Санденак Мичурин-Азмекейлан книгоиздат гыч каяш логалын. Онын колымекше иже, 1955 ийыште, кокымшо книгажым («Чодырасе сӱан») луктын кертын. 1957 ий ага тылзыште СССР писатель ушемыш пуртеныт. Писатель кусарыме сомыллан ятыр вийым пуэн, публицистикымат ӧрдыжеш коден огыл. Но изиш ончычрак ешыже шаланен. Тугодсо закон почеш, тидын нерген газетыш серыман улмаш. Юлия Ильиничнат тыгак ыштен: марийже деч ойырлаш шонымо нерген «Марий комунна» газет гоч (1952 ий 11 ӱярня) увертарен, вара ты йодышым калык суд ончен (тунам еш Институтский уремысе 7-ше номеран пӧртыштӧ илен). Мутат уке, тиде савыртыш писательын чоныштыжо сусыр палым коден. Илен толын, Александр Степанович Писатель ушемын полшымыж дене Звенигово олаште шкаланже пачерым налеш да пытартыш ийлажым тушто эртара. Александр Степановичлан республикысе культурын заслуженный пашаеҥже лӱмым пуымо.

А. Мичурин-Азмекейын возымыжым тематике шот дене кум ужашлан шелаш лиеш: пӱртӱс нерген ойлымаш-влак, мыскара да социальный темылан возымо произведений-влак. Поснак кугу верым пӱртӱс теме налын шога. Тукым гыч тукымыш вожланен кодшо йомак-койдарчык ден пӱртӱс тушто-ондалчыкымат, илалшырак сонарзе-колызо-влакын пӱртӱс тушто гаяк «оксадыме, но поян» илышышт гыч шарнымашыштымат, но ойыртемынак лишыл да чонеш логалше улыт мыланна тачысе кечын кажне еҥым шочмо пӱртӱсын йолташыже да аралашыже лияш ӱжшӧ ойлымаш-влак.

Икымше ошкылым журналлашке возымо гыч тӱҥалын. «У вий» журнал 1929 ийысе 3-шо номерыште увертарен: «А. С. Ятмановын «У вий», «Шонышо», «У илышыш» почеламутлаже печатлаш огыт йӧрӧ». 1931 ийыште тышан икымше ойлымашыже («Чоя рывыж капканеш пижеш») савыкталтын. 1932—1933 ийлаште журналыш «Чодыра йӱклана», «Корай», «Элнетыште»  очерклаже пурталтыныт.

Шуко ойлымашыже-влак марла да рушла савыкталтыныт («Пӱртӱс мурызо», «Тул воктене», «Волгыжтӱр»).

Произведений-влак коклаште посна верым Мичурин-Азмекейын «Шап ерыште» ойлымашыже налын. Ойлымашын геройжо — сонарзе. Лудо лӱйымӧ олмеш тудо вараш-курныжым лӱа да лудым утара. «Шап ерыште» сборникым татар, чуваш, мордва, финн, эстон, коми, венгр йылме-влакыш кусарыме.   

Серызе шке ӱмырыштыжӧ марла кандаш да рушла вич книгам луктын шукта. Документ негызан, ямде «Мӱндыр ӱжара» повестьше таче мартеат ош тӱням ужын огыл.      




#Article 63: Эшпай, Андрей Яковлевич (192 words)


Андрей Яковлевич Эшпай () —  Совет Ушем да Россий кӱкшытан марий семлызе, пианист. Совет Ушемын Калык артистше (1981). Ленин лӱмеш премийын, Совет Ушем Кугыжаныш премийын (1976) лауреатше. Яков Андреевич Эшпайын эргыже, А. А. Эшпай кинорежиссерын ачаже.

Кугу Ачаэл Сар тӱҥалме дене Андрей Эшпай фронтыш каяш кумылым ончыктен, но ийгот дене келшен огыл. 1943 ийыште Оренбургысо кӱшыл зенитно-ракетный училищыш тунемаш пурен, кусарымаш курсым эртен. 1944 ийыште 1-ше Белорус фронтышто фашист-влак ваштареш кредалын. Йошкар Шӱдыр орденым, «За освобождение Варшавы», «За взятие Берлина», «За победу над Германией» медаль-влакым, «За Варшаву 1939—1945 гг», польшысо медальым кучыктеныт.

Сар деч вара Москосо консерваторий пелен сем училищыште фортепианный да композиторский факультетлаште тунемын. 1953—1956 ийлаште аспирантурышто тунемын.

А. Я. Эшпай семмастар — «Ангара» (1976), «Круг» (1980) балет-влакын, «Ленин с нами» (1968) кантатын, симфоний-влакын (1959, 1962, 1965, 1978—1980, 1986, 1988, 1991—1992, 2000), марий темылан симфонический куштымаш-влакын, оркестрлан концертын (1967), оркестр дене фортепианолан концертын (1954, 1972), оркестр дене скрипкын концертын (1956, 1977), «Венгерские напевы» лӱман скрипка дене оркестрын (1953), камерный ансамбль, эстрада муро-влакын авторжо.

А. Я. Эшпайын возымо сем да муро-влаклан семже витле утла советысе да российысе фильмылаште йоҥгат, нунын коклаште «Повесть о первой любви» фильм (тушто семмастар изи рольышто шкеат войзалтын).




#Article 64: Степанов, Ипатий Степанович (1595 words)


Олык Ипай (Ипатий Степанович Степанов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Тойметсола ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше. 

Олык Ипай 1912 ийын ӱярня тылзын 24-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Тойметсола ялыште шочын. Ачаже, Каври Степан, икмарда кресаньык лийын, ÿмыржӧ мучко мланде пашам ыштен, чодырам руэн, смола заводышто шÿйым, тегытым ямдылен ужален. Но илыш садак куштылемын огыл. Изинекак орлыкым ужын кушшыжла ончыкылык поэт еҥ ойгым, чолга уш-акылым умылаш тÿҥалын. А ял илыш, ял пÿртÿсын сöралже шÿм-чоныштыжо муро кумылым ылыжтеныт. Шочмо велысе мотор пÿртÿс ончыклык поэтын ушешыже келге да поро шарнымашым коден, а варажым шуко почеламутым возаш кумылым пуэн. Тидын денак кылдалтеш дыр «Олык» псевдонимжат. Псевдонимым вес умылтарымашат уло: тудым тудлан марий классик С. Чавайн «тулартен» пуэн.

Кандаш ийым темымекыже, 1920 ийыште, Ипай Арынысе пеле кыдалаш школ-интернатыш тунемаш пура. 1923–1927 ийлаште тиде школым С. Г. Чавайн вуйлатен. Школышто драматический, хоровой кружок-влак пашам ыштеныт, ялысе калыклан чÿчкыдынак спектакль, концерт ончыкталтын, туныктышо ден тунемше-влак шке произведенийышт денат выступатленыт. Мутат уке, тиде Олык Ипайлан ончыкылык илыш корныжым литератур дене кылдымаште моткоч кугу влиянийым ыштен. Арын школышто тунемме жапыштак Олык Ипайын икымше почеламутшо-влак шочыныт.

Олык Ипайым ынде моло калык поэт-влак сайын палаш тÿҥалыныт. 1936 ийыште Йошкар-Олаште Моско ола гыч кок рвезе поэт – Константин Симонов ден Евгений Долматовский – творчестве паша дене толыныт. Нуно Олык Ипай дене вашлийыныт, тудын дене мутланеныт. Жап эртымеке, Е. Долматовский Йошкар-Олашке колтымо серышыштыже возен: «Олык Ипай был милейший человек».

Олык Ипайын ончыкылык творческий планже кугу лийын. «Теҥыз гае кумда мыйын шонымаш, – возен тудо. – Чевер тÿня – кугу поэме. Онча, чикта, пукша у курым». Но поэт шкенжын поян шонымашыжым шуктен кертын огыл. Тудын илышыже 1937 ийыште 11 Кылме тылзын ÿмыр лугыч кÿрылтын. Олык Ипайым Кокшайск чодыраште, Мендур шÿгареш, тойымо, маныт. Реабилитацийже 1956 ийыште лийын.  

ВЛКСМ обкомын икымше секретарьже Георгий Микин, Малмыж марий, каласен: «Мухиным пытарыме дене национализм пытен манын шоныман огыл, эше Чавайн, Олык Ипай, Шабдар Осып да молат улыт». Тудо Ипай нерген шукыракат ойлен кертеш ыле. Вет пленум почылтмо ден ончыч гына, 17 ӱярня кечын, ВЛКСМ Йошкар-Ола горкомын бюроштыжо да вара пленумыштыжо поэтым чот почкеныт, тудым комсомол гыч поктен луктыныт, обком член радам гыч кораҥденыт. Микинат тушто лийын, трибун гыч каласен: «Налаш писатель организацийым. Ала-кöжö Олык Ипайым комсомол поэт манаш тÿҥалын. Тыгай лÿмым тудлан нигö пуэн огыл. Олык Ипай шке пашаж дене тушман-влаклан полшен. Олык Ипайым арален кодышаш верч комсомол организаций мом каласен кертеш? Нимомат... Молан комсомол радамыште Олык Ипай гай ÿшанле огыл еҥ-влак шогеныт? «

Илыш чыла шотыштат нелеммым шижын, Марий АССР писатель ушем вуйлатыше П. Карпов-Пÿнчерский 2 вÿдшöрын ВКП(б) Йошкар-Ола горком бюролан серышым воза, кузежым-можым умылтараш да шкенжым аралаш тырша. Письмаште тыгай ойсавыртышат уло: «Олык Ипай, Калашников, Ялкайн, Эрыкан имели большую связь с Кузнецовым. Подробный анализ их ошибок едва ли нужен в этом заявлении. Ими нужно заняться, не откладывая в долгий ящик». 6 ага кечын черетан погынымашым эртарат, тушко писатель-влак деч посна партий ден комсомол активым ÿжыт. Каҥашымаш обкомын пöлкажым вуйлатыше Кобозовын да Моско гыч толшо Новичын вÿдымышт почеш эрта. Тидын вашеш «Марий коммуна» газетеш савыктыме статьяштыже Ал. Эрыкан Олык Ипайым пыдал налаш тырша: «Тиде жапыште Шабдар Осып, П. Карпов да моло националист Олык Ипайым молемдаш, политик поэзий деч тораш пижыныт. Олык Ипайым лирик поэзийыш, пастернаковщиныш куснымекыже веле, марий литературын онарже- лак Ипайым призиратленыт, чын поэтлан шотлаш тÿҥалыныт. Карповым тылеч кок арня ончычак паша гыч кораҥденыт, партий гыч луктыныт да арестоватленыт. Уке лиймекше, його еҥже гына тудым ятлыде-вурсыде туркен. Илья Стрельников манын: Эрыкан ден Олык Ипай Карпов дене пырля пашам ыштеныт. А. Айзенворт: Калашников Карповын книгажым моктен серен, Олык Ипай йÿэш, тидлан молымат туныкта. Элнет Сергей: Рвезе кадр коклаште политик паша уке, сандене класс шижмаш нÿшкемын, илыш-йÿла шотышто пужлымаш коеш. Олык Ипай мистике оян Айдар йомакым серен. Нович: Молан ме Шкетанын хулиганланымыжым, политик шотышто осал ойжым чытен илена? Молан Олык Ипайын йöрдымö койышыжым чытен илена? Вет чыла тиде – тошто койыш. Мыланна тиде койыш ваштареш кучедалман. Шкетан ден Ипай йÿын коштмышт дене писатель лÿмым амыртат. Погынымаште Ипаят ойлен, но языкым касарыме шотан ойым вучышо-влаклан тудын мутшо йöршынак келшен огыл. Обкомышто серен ямдылыме да погынымаште йÿклен пенгыдемдыме пунчалын ик пунктшо тыге йоҥген: Собрание призывает всех членов кандидатов в МарССП немедленно приступить к разоблачению произведений врагов народа, также буржуазно-националистических тенденций в творчестве марийских писателей (Чавайн, Шабдар Осып, Олык Ипай и др.). Погынымаш деч вара вигак, манаш лиеш, поэт кечывалвел курортыш – лачак кушкыжым огына пале – канаш каен, тушечын июнь кыдалне иже пöртылын. Укеж шеҥгеч эше ик кугу мутланымаш лийын: 13 ага кечын писатель, литкружковец, искусство пашаеҥ да журналист-влак Марий АССР Конституцийын проектшым каҥашеныт. Обкомын кокымшо секретарьже Н.Н. Сапаевын докладшат, тудын почеш кутырымашат шке коклаште у деч у тушманым кычалаш ÿжмö шотан лийыныт. Тÿрлö ситыдымаш да йоҥылыш нерген ойлымо годым Олык Ипайынат лÿмжö мондалт кодын огыл. А Маргостеатр директор И. Ибраев каласен: Чавайн, Шабдар Осып, Олык Ипай дене пьесым возымо шотышто договорым ыштыме ыле, но иктыжат мутшым шуктен огыл. Поэтын курорт гыч пöртылмö жаплан марий интеллигенцийын радамже эшеат шуэмын улмаш. Ик тылзе коклаште С. Чавайн, Шабдар Осып, М.  Иванов, К. Алдиар, П. Григорьев-Эмяш, самырык критик Пумар Вöдыр (Ф. Казанцев), Ипайын ик эн лишыл йолташыже Сидыр Епрем (Сидорон), радиокомитет председатель Г. Смирнов, Марий пединститут директор А. Эльчибаев рестаныш савырненыт. Яндар чонан моло еҥ семынак, Олык Ипаят тыгай туткарыште кузе лийшашым да мом ыштышашым пален огыл. Туге гынат илыш да пашам ышташ кÿлын. 11 сÿрем кечын Писатель ушем правлений секретарь М. Калашников ден альманахын секретарьже Олык Ипай партий обкомын эн кугу секретарьже Чеслав Врублевскийлан серышым возат, лукташ тÿҥалшаш альманахлан лÿмым (латкум вариантым) темлат: Йошкар шÿдыр, У сеҥымашке, Сталин тукым, Рвезе вий, Ончыко, Октябрь тул, Коммунизм куат, Пеледше эл...

Писатель ушем вуйлатышылан шукерте огыл шогалтыме Василий Патраш (В.М. Петухов) 27  правленийын кумдаҥдыме заседанийжым пога. Тушто кок тÿҥ йодышым ончат: Октябрь революцийын 20-шо идалыкшылан Маргизын паша планже; марий литературышто буржуазный национализмын косажым куклен лукмо нерген. Мутат уке, рÿдö верым кокымшо йодыш налын. Тудым каҥашыме годым эн чотшо Николай Тишинлан логалын. Тыгак А. Пекпатырлан (А. Алёшкинлан), Я. Ялкайнлан, И. Осминлан шокшым пуртеныт. Заседанийыште Я. Ялкайнын Олык Ипай нерген шонымашыжым лагерь гыч 1938 ий ÿярня тылзыште СССР НКВД нарком Ежовлан да 1939 ий идым тылзыште Сталинлан возымо серышлаж гыч пален кертына. Сталинлан колтымо письмаштат Эрыкан тыгеракак воза: ме йолташ ыльна, ваш келшен пашам ыштенна, но элнан тушманже лияш шоналтенат огынал. Каласаш кÿлеш, 1930-шо ийлаште поэтын творчествыжым эн келгын да кумдан лачак тудо, А. Эрыкан, шымлен: 1936 ий кеҥежым Рвезе коммунист газетеш Олык Ипай нерген ик-кок мут ден Талантын пеледмыже статьялам савыктен. Олык Ипай 1933 ийысе ик почеламутшым Ал. Эрыкан йолташлан пöлеклен. Правленийын заседанийыштыже лийше самырык автор-влак, тыгак Ипайжат 25 ияш гына улмаш – тудын ончылно шке шонымыштым ойлаш тоштын огытыл. Мо-гынат, протоколышто нунын мутышт ончыкталтын огыл. Коло кече гыч ушем правлений уэш погыненыт, рвезе поэт-влак ончычсо кумирышт ÿмбак кÿм чолган кышкеныт. Нуно паленыт: Ипайым уже поген налме.

Моско пагытыште шагал огыл возымыжо Москваште лекше «Марий ял» газетеш савыкталтеш. Редактор Максим Кузнецов (Апшат Макси) эре поро каҥашым пуэн да икымше сборникым ямдылаш таратен. Тунамак Олык Ипай талантан поэт да киноартист Йыван Кырля дене палыме лиеш, нуно первый почеламут сборникыштым ямдылат «Ме ударне улына» (1931 ий, Москва).

Йошкар-Олаште, «Рвезе коммунист» редакцийыште пашам ыштымыж годым, Ипай колхоз ден заводлашке лектын коштеш, лудшо-влак ончылно выступатла. Тиде поэтын усталыкшым нöлтал колташ чот полша. Лишыл жапыште марий калыкын йӧратыме мурызышкыжо савырна. Руш кусарыше-влак Олык Ипайын возымыжым кусарат да «Огонёк» журналеш, «Горьковская коммуна», «Молодой ленинец», «Марийская правда» газетлаште печатлен луктыт. Олык Ипайын марий сылнымутыштыжо Н. Тишин семынак индустрий темым виян нöлта. Тыге тудо «Индустрийын вӱржö» поэмым, марий пашазе класс шочмо нерген шуко почеламутым, мурым воза.

Индустрий темылан серымыж годым марий пашазын шуаралтмыжым, куатле ешышке ойыраш лийдымын ушнымыжым чын факт-влак негызеш «Маргрэслан» (1933) кӱчык поэмыштыже ончыктен кертын. Индустрий нерген возымыжо але шукыж годым риторика сынан лийын, поэт фактым ушештарыме дене серлаген. Первый жапыште тудын возымаштыже агитаций шотан произведений-влак кугу верым налыныт. Поэт сылнымут дене сöрастарен каласышаш олмеш чÿчкыдын лозунг-влакым рифмоватлен. Ятыр годым шке произведенийжым тудо кугурак мурызылан подражаен возен, южгунамже еҥ дечат «кÿсынлен» да содержанийым кушеч налмыжым ончыктыде коден. 

Ага тылзе мучаште МАО-со Писатель ушемын икымше конференцийже ныл кече пашам ыштен. Тиде кугу погын лÿмеш поэт творческий программе сынан «Мыйын мурем» почеламутым серен:
Мурем мыйын кайыже уэмше яллаш,  мурем мыйын лудшо колхозник таҥем...  Комсомол билетан поэтлан могай сай пиал  комсомолын пагалыме мурызо лияш!  Мемнан йукна дене йонгалтше у ял.  Тыге вет, у муро йолташ?  У муро, мый тыйым пашашке ÿжам:  у йÿк ден йоҥгалтын тый тол... 
Тиде почеламутым Олык Ипай погынымашын трибунжо гыч лудын. Конференцийыште тудым «У вий» журналын секретарьжылан, П.Карпов-Пунчерскийым отвественный редакторлан шогалтат.

Олык Ипайын тÿҥалтыш произведенийлаж кокла гыч эн виянлан «Пиал» почеламутшо шотлалтеш. Поэт изиж годымак чал, черле кочаже деч сугынь ойым колын: «Каваште пиалым кычал». А уныкаже тиде сугынь дене ок кӧнӧ:
Илышын кочо тораште – умбалне:  Йÿлыш да шулыш Октябрь тулеш.  Пиалже улмашын мландÿмбалне,  Пиалже мемнан деч лектеш.
Шочмо кундемым, марий ялым моктен, пÿтынь тÿнямбал поэзийлан эҥертен, поэт шке калыкшылан чапле деч чапле шÿм мурыжым пӧлеклен, тыге 30-шо ийла кыдалне «Пайрем», «Ильичын лампыже йÿла», «Шем чодыра да пасу», «Элнет» почеламутлам савыктен луктын.

Олык Ипай калык ойпогым пеш йӧратен, тыге поэтын перож йымач «Пире» сылне йомак, тоштыеҥ шомак негызеш серыме «Актуган», «Айдар» поэме-влак шочыныт. Фольклорым аклен, поэт кугешнен ойлен:
Куэрла кайык деч мый тунемым  Муро семым шÿм-кылыш погаш.
Олык Ипай А. Пушкинын, Н. Некрасовын, В. Маяковскийын произведений-влакыштым устан кусарен. 

Олык Ипай 1935–1937 ийлаште эпос сынан произведенийым возышыжла лирике шÿлышан ятыр почеламутым возен: «Шыже кечын», «Тыланет», «Йолташем», «Ош висвисым тые кÿрлын», «Кок муро».

Почеламутым рушлат возаш тÿҥалын. Тыге тудо шкенжын икмыняр почеламутшым, Йыван Кырлян почеламутлажым рушлашке кусарен, нуным Горький оласе газетлаште савыктен. 

Комсомоллан пел курым темме жапыште 1968 ийыште ВЛКСМ Марий обком республикысе самырык талант-влакым кумылаҥдышашлан премийым негызлаш да тудлан Олык Ипайын лÿмжым пуаш пунчалын. Икымше лауреат лÿмым семлызе Эрик Сапаевлан да почеламутчо Валентин Колумблан пуэныт. 

Тыгак поэтын шочмо-кушмо кундемысе Кумыжъял школ 2002 ий годсек Олык Ипайын лÿмжым нумалеш.




#Article 65: Ӱярня (пайрем) (436 words)


 
Ӱярня — марий калыкын пеш тошто пайремже. Руш йылмыште тиде пайрем Масленица маналтеш. Тиде — телым ужатыме да шошым вашлийме пайрем. Тудо телымсе кечын у куатым налын ырыкташ тӱҥалмыж дене, йӱд ден кечын иктӧр лиймыж дене кылдалтын, садланак йӱла-влакшат шошо пагытысе шонымаш дене шыҥдаралтыныт. Шошымсо да телымсе йӱла радам пайремым моло деч ойыртемалтшым ыштен. Пайрем шке кышкарышкыже адакат мланде паша нерген азапланымым шыҥдарен. Пайремлыме радам пӱртӱс помыжалтмым, мландын у шӱлыш ден шӱлалтымым, айдемын, ешын шошо агам эртарен колташ у вий-куат дене пеҥгадемшашыжым шижтарен.

Ӱярням чыла марий-влак пайремлат. Совет жапыште тиде пайремым Телым ужатымаш лӱм дене эртареныт. Таче тиде пайремын чын тӱсшым уэш пӧртылтымӧ.

Ӱярня Шорыкйол пайрем деч вара, шым арня эртымеке, Пургыж мучаште — Ӱярня тылзе тӱҥалтыш толеш. Пайрем шочмын пура да ик але кок арня жап шуйна. Икымше арняже Кугу Ӱярня маналтеш, кокымшо — Изи Ӱярня. Южо вере, кушто пайрем ик арня шуйна, арнян икымше ужашыжым (изарня марте) Ончыл Ӱярня маныт, а изарня деч вара — Варасе Ӱярня семын ойыртемалтеш.

Пайрем модыш-влакым икымше кечынак тӱҥалыныт: шочмын эрден эрак ӱярня курыкышто мунчалтеныт. Акрет годым курык гыч мунчалтымашке кугу кумыл шыҥдаралтын. Кугезына-влак тыге чер деч аралалтыныт, у куатым чонышкышт налыныт. Ӱдырамаш-влак курык гыч мунчалтен волымышт годым лумышко кыне кычкым, шурным йоктареныт. Тыге нуно сай шурно лектышым налаш шонымо кумылыштым ончыктеныт. Тыге нуно сай шурно лектышым налаш шонымо кумылыштым ончыктеныт. Але сурт кӧргысӧ арвереш (тагынаш, волеш, уржа кылташ) шинчын мунчалтымышт денат нуно тыгакак пӱрсӱсын поро лектышыжлан ӱшаненыт. Кӱшкӧ кыне кушшо манын, курык гыч эн торашке мунчалтен волыман улмаш. Ӱярня пайрем ӱярня кашта деч посна эртен огыл. Тыгай курык гыч пар дене шогалын мунчалтеныт. Пӱгеш оҥгырым сакыме имне дене ял йыр кудалышт савырнымаш осал шӱлышым поктен колтымо семын умылтаралтын. Ӱярня арня мучко тӱрлӧ модыш дене модыныт, калык поснак Карта модышым йӧрата.

Пайрем ӱстел шуко тӱрлӧ кочкышлан поян лийын. Эн тӱҥ сийлан ӱян мелна шотлалтын. Шӱльӧ ложаш гыч кӱэштме ӱячам  шӧр ден кӱктымӧ тӱрлӧ йӧрварым, пурам уна-влак куанен тамленыт. Ӱстел ӱмбаке погымо сий толшаш идалыкыштат тыгаяк поян лектышым сӧрен. Пайрем жапыште ял калык унам вашлиймылан, унала коштмашлан кугу верым ойырен. Тиде пайрем еш кокласе кылым пеҥгыдемдаш полшен. Икымше йӱмаш йӱлам шукерте огыл марлан лекше ӱдыр-влак шуктеныт: пелашыже, ача лийше, ава лийше дене пырля нуно шочмо суртышкышт, ача-авашт деке унала лотыныт. Ӱярня арнян пытартыш кечынже Ӱярня ден чеверласыме йӱла эртаралтын. Тиде кечын пайрем годым погынышо шӱкым поген, варашке уржа култам келыштарен йӱлалтеныт да Ӱярня каен! манын кечкыреныт. Тыгодым самырык ӱдыр ден рвезе=влак тул ӱмбаач тӧрштылыныт. Тулото деч вара кодшо ломыжым нурышко наҥгаен шавеныыт. Тиде пайрем йӱлам южо ял калык тачат арален ила.
 П. Васильевын фотожо.
File:Масленица. Йошкар-Ола3. 25 фев. 2017.jpg|thumb| П. Васильевын фотожо.
File:Масленица. Йошкар-Ола4. 25 фев. 2017.jpg|thumb| П. Васильевын фотожо.




#Article 66: Колумб, Валентин Христофорович (913 words)


Валентин Колумб (Валентин Христофорович Колумб) (, РСФСР, Марий автоном область, Морко кундем, Мызэҥер ял – , Йошкар-Ола) – марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъенже (1961), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1968).  

В. Колумб чодыралан поян, сылне вер-шöран Морко кундемысе Мызэҥер ялеш шочын. 1936-шо ийыште  ончыклык поэтын ешыже Пумыр почингаш илаш куснен. Тунам Валентинлан улыжат идалык веле эрталтен улмаш. Мызеҥер ялеш шочшо ончыклык поэтын пÿрымаш корныжо вес кундемдене ÿмыреш кылдалтеш. Уш-акылым чумырымо да шындарыме пагытым Пумыр ялыште эртарыше  рвезе тиде вер-шöр нерген тыге манеш:
 

 
Валентин Колумб ешыште кокымшо йоча лийын. Ачаже – Христофор Степанович Декин волисполком секретарь пашам шуктен шоген, аваже –  Перасковья Николаевна Николаева колхоз пашаште тыршен.
Фамилийже нерген Валентин Колумб 1960 ий  20 декабрьыште руш поэт Н. Старшиновлан возымо серышыштыже тыге умылтара: «Фамилием кушеч лектын? Ала-могай святойлан кöра ачамым Христофор манын лÿмденыт. Тудо сайын тунемын. Нылымше классым моктымо лист дене пытарен. Сайын тунеммыжланак туныктышо Декин олмеш Колумб фамилийым налаш темлен».

Сар ийласе илыш Колумбын ешыжланат пеш неле да йӧсӧ лийын. Шкет кодшо аважлан шочшыжо-влакым, моло  деч ӱлнырак ынышт лий манын, пукшен-йӱкташат, чиктен шогалташат кӱлын. Чияш укелан кӧра Валентинланат кокымшо классыште тунеммыж годым школыш коштмым чарнаш пернен. Варажым тиде классымак «отличий» дене пытарен. 

Икымше  ойпогышкжо 1950–1954 ийласе мурсаскажым поген. Ты паша деч вара тудын поэзий шулдыржо чот лупшалатын, кӱшкӧ да кӱшкӧ нӧлталт шоген. Каласыман, самырык почеламутчо лудаш йӧратен да лудмо книгаште келшыше оҥай верым посна блокнотыш возгален шоген, тыгай блокнотшо икмыняре лийын. 

Колумб тыгак тале шымлызе, шочмо йылмыжын тамжым да ямжым возышо мастар лийын. Тудо марий йылмын сылнылыкшым поснак умылен моштен. Тудо марий мутвундым пойдарымаш верч толкыным тарватен, поэзийже ден илышым вораҥдаш, тӱвырам нӧлташ лым лийде тыршен.

Валентин Колумбын  ÿмыржо 1974 ий, 8 декабрьыште кÿрылтын. Тудо улыжат 39 ийым илен, но ме тачат тиде лӱмым кугешнен ойлена, кумдан да келгын, тыгодымак мунлын возымо мурпашаже-влакым куанен лудына.

Валентин Колумбын сылнымут деке корныжо Волаксола школышто тунеммыж  годым  почылтын. 1950-ше ийыште «Комсомольский билет» лÿман икымше почеламутшо «Марий коммуна» газетеш савыкталт лектын. 15 ияш рвезе  сылнымут корныш шогалеш. 

Варажым, студент пагытыште, 1954-ше  ий гыч 1959 ий марте Валентин Колумбын ятыр сылнымут пашаже калык коклаште шарла. Сылнымут институтыш тунемаш пурымекыже икымше тылзынак «Лышташ велалтме годым»  почеламутым возен. 

Валентин Колумбын творчествыже поснак  кудлымшо ийлаште пеледеш. Мурпаша
вияҥме корныштыжо  икмыняр ужашым ончыкташ лиеш. Икымшыже, мутат уке, школышто тунеммыж годым возымо да «Сборникем ямде!» манын кычкыралме пагытше. Тиде 1950–1954  ийласе мурсаскаже. Кокымшо, студент жапысе 1954–1959-ше ийла. Тиде жапыште  поснак йöратымаш темылан  ятыр почеламут-влак сералтыныт. Мутлан, «Первый йöратымаш», «Йöратымаш шуаралтме жапеш» да тулеч молат. Валентин Колумбын поэзийже литературышто поснак ойыртемалтше. Уло мурпаша корныжым тудо ийгот да шÿм-чон шижмаш шот дене самырыкак эртен, санденак иктаҥаш тукымжо да комсомол нерген йöратен, шÿм шолын возен. Валентин Колумб шкежак комсомол пашаш кушкын, комсомол деч илаш, келгын шонаш тунемын. Арамлан огыл марий комсомолын  Олык Ипай  лÿмеш премийжым эн ончыч Валентин Колумблан пуымо. 

Валентин Колумб поэзий шомакше дене тÿням, шочмо пÿртÿсым  поро кумылын, пагален ончалаш туныктен. Поэт калыкнан йÿлажым, фольклоржым, эртыше илышыжым  ÿмыржö мучко шымлен, тидын
негызеш ятыр произведенийым возен. Эн кугужлан «Порылык» да «Илыше вÿд»  поэме-влак шотлалтыт.

Кÿчык жапыште Валентин Колумб 12 сборникын авторжо лийын. Но уста поэтын пелед шушо илыш корныжо пеш ондак кÿрылтын. Тудын сылнымут вияҥме пашаже, шуко планже, шонымашыже  шукталтде кодын. «Мыйын лу илышем лиеш гын, пöлеклем улыжге тылат», – возен тудо ик почеламутыштыжо.  

В. Колумбын руш йылмыш кусарыме сылнымутшым тыгай книгаште муаш лиеш: Колумб В. Ойырен чумырымо ойпого. Т. 3: Тÿнямбал да руш классике, рушлаш кусарыме сборник-влак. Йошкар-Ола,  2007. С. 273-695.

Леена Лаулайайнен кусарен:

Арво Валтон кусарен:

Валентин Христофорович кусарыме пашалан нигунамат жапшым чаманен огыл. Тудо моло иза-шольо автор-влакын творчествышт деке лишкырак лийын, нунын сылнымут саскаштым пален шоген. Поэтын кусарыме произведенийже-влак моткочак шуко. Нунын коклаште куба поэт Николас Гильен, венгр Шандор Петëфи, суас Габдулла Тукай, чуваш Педер Хузангай, пошкырт Мустай Карим, мордва Никул Эркай да молат лийыныт. Руш поэзийым ойлыманат огыл. Валентин Колумб Москваште, Литинститутышто тунеммыж деч ончычат Н. Заболоцкийын, С. Есенинын, В. Маяковскийын, А. Сурковын, Н. Тихоновын, А. Твардовскийын да молынат творчествышт дене сайын палыме лийын.

Поснак йöратен да жаплен тудо Сергей Есенинын почеламут ден поэмылажым.  В. Колумбын творчествыж нерген ойлаш гын, тидланже амал ятырак. Эн ончычак нуно коктынат пӱртӱс лоҥгаште шочын-кушкыныт, ялын икшывыже улыт. Такшым ийгот шот дене ончалаш гын, нунын коклаште ойыртем ятырак. Марий рвезе Сергей Есенин деч 40 ий вара ош тӱням ужын, туге гынат нунын чон шижмашышт, тӱня умылымашышт пешак лишыл. 

Финно-угор сылнымут денат Валентин Колумб мемнам палдара. Мордва поэт Артур Морон, Евгений Пятаевын, венгр Шандор Петëфин, Юхас Ференцын, финн йылме дене возышо инкер-финн Армас Хийрин, эстон Михкель Вескен да молынат почеламут ден поэмылаштым ужына.

Тудо тыгак куштылгын да сотын йоҥгалтарен У. Шекспирын, И. Гётен произведенийлаштым да моло касвел классикымат. Валентин Колумб чыла кусарыме мутпогым пешак тÿткын ончен. Тыгодым марий ылмын чыла йöнжö денат тичмаш да моштен пайдаланен. 

Валентин Колумбын кусарымаш пашаже тудын усталыкыштыже кумда верым налеш. Кÿчык ÿмырым илен гынат, талантан мутмастар  тÿнямбалсе классик гыч тÿҥалын, пырля пашам ыштыме иза-шольо поэт-влакын мурсаскашт йотке эреак марлаҥден шоген.

Творчество корныш чолган тошкалше авторын  мурпашаже критикын
шинчашкыже вашке пернен. Сылнымут тергызе-влак Валентин Колумбын поэзийже  нерген кумыландыше поро шомакым каласеныт. Республикысе писатель – влакын кокымшо съездыштышт шке докладыштыже
писатель ушем правленийын председательже Сергей Николаев  тыге ойлен:

Валентин Колумбын поэзий корныжо эре тура лийын манаш огеш лий. Коклан-коклан поэтын ушыжым неле шонымашат авалтен, поэтический  шомакат куштылгынжак шочын огыл. Поэт лым лийде ончыко ончен, шке почешыже самырык тукымым ÿжын. Моткоч кугу лийын тудын творческий планжат.

Валентин Колумб критик, литературовед семын самырык творческий вийым куштымаште ятыр тыршен, поро кумылан наставник лийын.      

Валентин Колумб. «Ӱмыремым арам шым эртаре»: шарнымаш-влак / Лайд Шемъер чумырен. Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш, 1995. 352 с.

Книгаш тыгай шарнымаш-влак пуреныт: 




#Article 67: Марий Тиште кече (208 words)


Марий Тиште кече — йылме дене кылдылтше марий пайрем. 1775-ше ийыште Рушэл шанче академий Петербургышто «Сочинения принадлежащие к грамматике черемисского языка» лӱман книгам савыктен лукмо дене кылдалтын. Тиде книга марий  тӱҥалтышыжлан шотлалтеш. Тушко чылаже тӱжем наре шомакан мутым пуртеныт. Марий Элыште Тиште кече  ийла гыч пайремлалтеш, а 1998 ий гыч ты пайремым кугыжаныш кӱкшытышкö нӧлталыныт.

Марий Тиште кече уло марий калыкын пайремже семын Марий Элыште да тыгак марий калыкын тӱшкан  илыме ӧрдыж кундемлаштыштат пайремлалтеш. 

Марий-влак Тиште кечым эше  ийла гыч палемдаш тӱҥалыныт. Тунам марий калык погын тыгай пунчалым луктын:

Марий чоным тарваташ, марий еҥын шке марийлыкшым нӧлталаш, шке тӱвыраже дене, йылмыже дене кугешнен илаш тараташ манын, теле тылзын 10-шо кечыжым Марий Тиште кече семын палемдаш.

Тиште — тошто финно-угор шомак; ондакше тудо «шӱдыр» умылымашым ончыктен (таҥастаре ). Вара кумалтыш ушемын палыже лийын (пале — ), арам огыл вет знамям кызытат марла тисте манына — тошто ыҥже, пале, тыште раш палдара. Вара тудо ушемын палыжым гына огыл, шкенжымат ончыкташ тӱҥалын. А  ийлаште тиштын акрет годсо ыҥжым шарналтен, эсогыл  тиште манаш тӱҥалыныт. Тушечынак эше вес мутым шонен луктыныт: тиштер — алфавит.

А 1990 ийыште, кунам у пайрем нерген мут лектын, тиде акрет годсо шомакым шарналтен, тудлан у шӱлышым пуэныт — тудымат вет ожно уверым пуымо, иктаж-мом шижтараш кӱлмӧ годым кучылтыныт.




#Article 68: Тойдемар, Павел Степанович (129 words)


Павел Тойдемар (Павел Степанович Тойдемар (Стекольников)) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кожлаер ял — , Йошкар-Ола ола) — икымше профессионал марий мурызо, Марий АССР-ын Калык артистше (1949).

Павел Тойдемар 1889 ийын пеледыш тылзын 14-ше кечынже  Озаҥ губерний Чарла уезд Кожлаер ялыште шочын. 1919 ийыште армийыш каен. Кӱсле да шиялтышым пелен налын. Армий деч вара Марий театрыште пашам ыштен. 1927 ийыште Марий Кужер телефильмыште рольым модын. Тудын рольжо - самырык рвезе, кӱслезе. 1930 ийыште Москосо Шыжа революций лӱмеш музык училищыш тунемаш пурен. Вара тушечын Новосибирск олашке пашам ышташ куснен. 1940 ийыште Йошкар-Олаш пӧртылын. 1958 ий марте Марий филармонийыште пашам ыштен, кӱслезе ансамблем вуйлатен. Ӱзгар ансамблын  икымше гана 1920 ийыште А. Мамуткин да Н. Смирнов дене пырля тыршен. Шкеже шӱвыр дене шоктен, Мамуткин - скрипке дене да Смирнов музекан дене.




#Article 69: Еремеев, Никандр Сергеевич (190 words)


Никандр Лекайн (Никандр Сергеевич Еремеев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кораксола (кызыт Кораксола) ял – , Йошкар-Ола) – марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1960), Марий АССР-ын Калык серызыже (1957), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
 

Никандр Лекайн 1907 ийын пеледыш тылзын 1-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Кораксола (кызыт Кораксола) ялеш икмарда кресаньык ешеш шочын.

Ончыклык писатель ача суртышто илымыж годым сайжым пеш шагал ужын. Изинек шуко ойго-йӧсым, орлыкым чыташ логалын.

Революций деч вара Кораксола школыш 18 ияш марий рвезе Иван Данилов туныкташ толеш. Тудо шке гыч шонен возаш йӧратыше-влакым чумыра, кружокым почеш. «У илыш» журналым кид дене серен луктедат. Тушан Никандр Еремеев 5 ойлымашыжым вераҥда.

Лекайн арестоватлыме 1932 ийыште Марий область ГПУ-н распоряжений почеш. ГПУ-н пунчалже почеш тудым Карелийыш кучен колтеныт. Тыге Никандр Сергеевич кум ий наре жапым (1932–1935 ийлаште) лагерьыште, Беломор-Балтий каналым  чоҥымаште, рестан семын эртара, репрессий атмаш логалеш. 

Лекайным Калинин лӱмеш колхоз нерген очеркыштыже «кулак агент, подкулачник-влакым» моктен возымылан титакленыт. Книгаште йылморгаж-влак колхозым почшо Пашкановым амал деч посна кулак агентыш, подкулачникыш луктыныт.

Никандр Лекайн суд деч поснак шинчен лекташыже пернен гынат, тудым лӱмжым общество шкеак реабилитироватлен, чапшым совет печать ден историй науко арален коденыт.




#Article 70: Николаев, Сергей Николаевич (282 words)


Сергей Николаев (Сергей Николаевич Николаев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Овдасола (кызыт Овдасола) ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1946), Марий АССР-ын Калык серызыже (1958), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1980). 

Сергей Николаев 1908 ийын ӱярня тылзын 23-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Овдасола (кызыт Овдасола) ялеш кресаньык ешеш  шочын. Тыштак йоча жапше эртен. Эн ондак шочмо ялысе тӱҥалтыш школышто, вара Арын шымияш школышто тунемын. Школышто С.Чавайнын вуйлатыме литератур кружокыш коштын, спектакльлаште модын. Тыге калык усталыкше дене сылнымут деке шӱмаҥын.

Сергей Николаевын тылеч варасе илышыже, пашаж деч кӱрылтде гаяк Йошкар-Олаште эрта. 1925 ий гыч тудо Марий педтехникумышто тунемеш. Комсомолец-активист семын мер пашаште тырша. Тиде жапыште сылнымут да сымыктыш илыш дек утларак кумылаҥеш. Лачак тиде жапыште тудо Иван Степанович Ключников-Палантай дене палыме лиеш. Уста семлызе деч калык семын ямжым, сылнымутшым умылаш, шижаш тунемеш. А вара шкежат яллашке лектын мурым пога. Калык мурым уло чон дене йӧратымыже ончыкылык драматурглан кугун полшен. Педтехникумышто Семен Николаев изирак ойлымашым, почеламутым возкалаш тӱҥалеш, южышт техникумышто лекше журналеш да пырдыж газетеш савыкталтыныт. А 1929 ийыште техникумым пытармек, Семен Николаев Йошкар-Оласе марий шымияш школышто шочмо йылме ден сылнымутым туныкта. Тыште тудын йырже сылнымут ден сымыктышым йӧратыше йоча-влак чумыргат. Да пырля сылнымут да драм кружокым почыт, кид дене возымо сылнымут журналым лукташ тӱҥалыт, спектакльым ямдылат да яллашке лектын коштыт.

Марий калык Семен Николаевым эн ончычак драматург семын пала. «Салика», «У саска», «Вӱдшӧ йога», «Айвика», «Кугу толкын», «Комиссар-влак» - нине да моло пьесыже-влакым калык йӧратен лудеш. Семен Николаевын усталык корныжо эше 30-шо ийла тӱҥалтыштак палемдалтын. Икымше произведенийже – «Ош когарш», ныл кыдежан пьесе. Тудо 1930 ийыште савыкталтын. Вес тӱҥалтыш опытшо – «Тревога» лӱман йоча пьесе.




#Article 71: Степанов, Максим Степанович (1040 words)


Макс Майн (Максим Степанович Степанов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Непот ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, журналист, кусарыше, РСФСР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1941), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1974), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Макс Майн кресаньык ешеш шочын. Изинекак тулыкеш кодын. Ачаже империализм сар гыч черланен толын да 1915 ийыште колен. Тыге изи Максимын лудын-возен моштыдымо аваже Анна Васильевна ныл йоча дене марийже деч посна кодеш. Сылне пӱртӱс лоҥгаште вераҥше, чодыран, ужар посто гай кумда олыкан кундемеш тудын йоча да рвезе годсо жапше эртен. Изи годсек тунемаш тыршен. Шочмо ялысе тӱҥалтыш классым пытарымек, 1927–1931 ийлаште Йошкар-Оласе марий шымияш шоклышто тунемын. 

Тыште тудым сылнымут деке марий йылмым да литературым туныктышо С.Н. Николаев шӱмаҥден.

Тиде жапыштак почеламут ден ойлымаш-влакым возаш тӱҥалын. Южо произведенийже «У вий» да «Пионер йӱк» журналыште савыкталтыныт. Тыштак С. Чавайн, И.А. Борисов, К.Т. Коряков, Олык Ипай да молат полшен шогеныт. 

Техникумым пытарымек, Йошкар-Олашке толын. Шинчымашым шке нӧлташ тӧчен: шуко возен, савыкталтын. 1934 ийыште «Шольымын возымашыже гыч» да «Ямде улына» йоча-влаклан возымо ойлымаш книга-влакым савыктен.

Тиде жапыштак Марий радиокомитетыште, Медведево райгазетыште пашам ыштен. Шке сылнымутшым почеламут, ойлымаш, очерк, да статья-влак дене пойдарен.

Фронтышто салтакат, автоматчикат, минометчикат, артиллеристат, связистат, санитарат, разведчикат лияшыже логалын. Кредалмаште лӱддымылыкым ончыктымыжлан Йошкар Шӱдыр орден да вич медаль дене палемдалтын. Сар тул коклаштат поэт шкенжын мурпашажым чарнен огыл. «За Родину», «Гвардия» да моло фронтысо газетла дене кылым кучен шоген. Икана огыл тудын нергенат возеныт:«В атаке  Степанов был впереди, увлекая за собой товарищей. Раненный в ногу, решительно отказывался покинуть поле боя… Таков он, наш военкор!» Тыгак «Марий коммуна» да «Марийская правда» республикысе газетлашке возен шуктен. Кум почеламут книгаже лектын: «Клятва» (1942), «Родина верч, Сталин верч» (1943), «Патыр-шамыч» (1945). Произведенийлаште тудо совет калыкан фронтысо да тылысе подвигшым але марте нигунам уждымо-колдымо кӧргӧ вий-куатшым моктен воза. Сеҥымашлан ӱшан йоҥгалтеш тудын кажне почеламутыштыжо. Садланак сар жапысе возымо шуко почеламутшо утларак публицистике сынан. 

Сар пытымек, 1946-1951 ийлаште Максим Степанович «Марий коммуна» газет редакцийыште литпашаеҥ да пӧлка вуйлатышылан ыштен. 

Тыгак Марий Эл республике да Татар АССР-ын парламентыштын Президиумышт грамот дене палемденыт. Тылеч посна правительствын, тӱрлӧ писатель ушемын, ведомствын Чап грамотым налын.

Макс Майн ош тӱням 5 май 1988 ийыште коден каен. Пытартыш кечылаже нерген Светлана ӱдыржӧ шарналта:

Пелашыже, Ольга Иосифовна Яковлева (Степанова) 1920 ий  сорла тылзын 14 кечыштыже Шернур район Пӱнчерйымал ялеш шочын. Илыш корныжым корректор семын тӱҥалын да ӱмыржӧ мучко ты пашам ыштен. Пытартышлан чӱчкыдын черланен, вара шинчаже ужмым чарнен. 2005 ий ӱярня тылзын 15 кечыштыже илыш дене чеверласен.

Кугурак икшывыже, Диана Максимовна Степанова, - юрист. Кок йочаже уло – Ольга ден Максим.

Изирак икшывыже, Светлана Максимовна Чайка, - экономист. Наташа ӱдыржӧ уло.

М. Майн сылнымут корныш 1920 ийла мучаште шогалын. Ончыч Йошкар-Оласе марий шымияш школышто тунеммыж годым пырдыж газетлашке возен шоген. Южо возымо текстшым шке лӱмжö дене савыктен огыл (мутлан, «Пӱкш»). Шымияш школышто тунеммыж годымак журналеш кок почеламутшо лектын – «Олий», «Чавайн йолташлан». Икана, уремыште ужмекышт, артист Пӧтр Пайдуш тудлан тыге каласен:«М. Степанов тый улат мо? Журналеш лекше почеламутетым лудым. Оҥайын возенат, мылам келшыш».Кумлымшо ийла гыч тӱҥалын, М. Майн пытартыш шӱлышыжӧ марте марий сылнымутым вияҥдымаште тыршен. Тиде жапыште шуко почеламутым, ойлымашым, статья, очерк-влакым возен. Тыгак тудо пьесе ден поэме-влакын авторжо семын палыме лиеш. Йомак ден балладымат савыктен. Чылаже 20 утла книгаже марла да 7 книга рушла савыкталтыныт.

Марий поэзийын келге шонымашан, куатле шӱм тулан йӱкшӧ поснак сар жапыште шуаралтын, пеҥгыдемын. Сар тӱҥалмеке, икымше кечылаштак, поэт «Марий коммуна» газетеш фашизмым кырен шалаташ ӱжшӧ у почеламутым савыкта, рушла гыч А. Суриковын, В. Лебедев-Кумачын возымыштым кусара.

Поэт совет калыкын илышыжым чапландара. Совет Ушемыш тӱрлӧ калык-влакын келшен илыме, элын у илыш корныш шогалме нерген куанен воза. Тиде Маргизыште савыкталтше тыгай сылнымут книгалаштыже раш палдырна: «Патырлык нерген муро», «Почеламут-влак». 1952 ийыште Макс Майнын рушла «Гусли поют о счастье» сборникшым Москосо «Советский писатель» савыктыш луктын.

Макс Майнын творчествыштыже кугу верым сар жап налеш. Шукыжым тудо сарын кышаже, ӱмыреш коржшо тошто сусыр тынысле илышын тушманже-влак нерген воза. Поэтын лирике геройжо фашист кашак ваштареш пырля кредалме фронтысо йолташыже-влакым шарналта. Тудын койыш-шоктышышт, кӧргӧ шижмашыжт гоч совет еҥын характержым ончыкта да иктешла. Тыгай произведенийлаште эртыше кугу сарым, война деч варасе у илышым сӱретлымаш тыныслык, эрык да пиал верч кучедалме теме дене пеш чак кулдалтын.

Макс Майн Марий кундемын коммунизм корныш шогалмыжым Совет Элын ямже дене иктышке уша. Тидын нерген 1964 ийыште лекше «Марий мланде» почеламут сборникше каласкала:

Мланде йӱк – кӱсле кылым моштен темдалмаш,  Шӱвырнам оҥарен, шокталтен моштымаш.  Мландын йӱкшӧ – пеледыш лыжган пеледмаш,  Пасуэш кушшо шурнын лойген тайналтмаш.  Мландын йӱкшӧ – пушеҥге лышташ лӱҥгалтмаш,  Эн мотор кайыкнан чарныде мурымаш.  Мландын йӱкшӧ – мемнан пӱтынь калыкын йӱк.  Мландын йӱк – заводнан, фабрикынан лӱшкымаш,  Электрический станций-влакнан волгалтмаш.  Мландын йӱк – космонавтын лӱдде кӱзымаш,  Планет йыр савырнен, чоҥештен пӧртылмаш.  Мландын йӱк – коммунизмыш виян тошкалмаш,  Шӱмбел Ленинын знамям нӧлтен ошкылмаш.

Макс Майн Кугу Сар деч вара тыгак шке вийжым драматургий жанрыштат терга. 1964 ийыште Йошкар-Оласе калык театр тудын «Тул вошт» драмыжым шынден, а Марий республикысе курчак театрлан поэт «Ший памаш» (1966), Кӱтӱчын ӱдыржӧ» (1968), «Айдар» (1970), «Илен рывыж иге» (1972) пьесе-йомаклажым пӧлеклен. 1971 ийыште М. Шкетан лӱмеш Марий музыкально-драматический театрын артистше-влак Максим Степановичын возымо ик эн кугу произведенийжым – кум кыдежан «Ануш» драмыжым – модын ончыктеныт.

Тыгак поэт йоча литератур вияҥдымашке шуко вийым пыштен. «Кудывечым кӧ ӱштын» (1959), «Коремыште» (1963), «Пионерий ошкылеш» (1967) ойлымаш сборникше-влак, Москосо Детгизыште рушла «Пуговица» (1960), «Кто подмел двор» (1964), В. Муравьев дене пырля ямдылыме «Заветный родник» (1961) йомак-влак книгаже савыкталтыныт.

Автор тыгак балладе жанрлан кугу верым ойыра да тиде сылне лирике жанрым марий поэзийыште пеҥгыдемдаш шуко вийым пышта. «Йошкар знамя нерген балладе», «Волгоградысе тополь» да молат тыныс илыш, эрык верч уло усталык, уло кӧргӧ чон-кумыл дене возеымо улыт.

Поэтын мыскара умдыжат пӱсӧ. Тудо общественный да еш кокласе илышым лугышо тӱрлӧ порволышашлык, кӱлдымаш койышан еҥ-влакым – бюрократым, йӱшым, арамлогарым – почка.

Газет редакцийште пашам ыштымыж годым шуко статьям, корреспонденцийым, очеркым, фельетоным, сценкым возен.

Макс Майнын творчествыжлан кушкаш кусарыме пашат чот полшен. Нылле ий наре шочмо калыкын сылнымутшым пойдарыше-влак радамыште лийын, тудо руш да моло иза-шольо поэт-влакын шуко мурсаскаштым марий йылмышке кусарен: А. Пушкиным, М. Лермонтовым, Н. Некрасовым, М. Исаковскийым, А. Сурковым, Д. Бедныйым, С. Маршакым, С. Михалковым, Ш. Руставелиым, Т. Шевченком, Д. Джамбулым, М. Рыльскийым, М. Джалильым, Г. Тукайым, Я. Райнисым, Я. Купалым, Э. Межелайтисым, П. Хузангайым, А. Кешоковым, Г. Гейным, Эмми Сяом да тулеч молат.

Макс Майнын эн сай произведенийже-влак руш йылмыш, тыгак татар, мордва, удмурт, башкир, чуваш, эстон йылмыш кусарыме улыт.




#Article 72: Столяров, Василий Степанович (370 words)


Василий Юксерн (1940-1950 ийлаште — Волжский, В. Степанов, С. Васильев) (Василий Степанович Столяров) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кугусола ял (кызыт Йошкар-Ола) — (, Марий Эл, Маскасола кундем, Сидорово ял) — марий серызе, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1950), Марий АССР-ын Калык серызыже (1978), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1979), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

Василий Юксерн 1818 ий шорыкйол тылзын 13-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Кугусола (кызыт Йошкар-Ола) ялеш кресаньык ешеш шочын. Изирак классым тунем пытармек, Йошкар-Оласе школеш тунемын (2-шо ступень). 1932-шо ийыште, ачажын колмыж деч вара школым кудалтен, колхозыш пашам ышташ пура. 1933-шо ийыште педагогический рабфакыш тунемаш пурен. 1935-ше ий гыч 1940-ше ий марте МГПИ-н студентше лиеш. Пытартыш курсышто тудлан инженер паша ден секретарь Марийского обкома комсомола пашам темленыт. 

Мӧҥгӧ пӧртылмек, Марий книган издательствын директорже лийын. 1954-ше ий гыч «Ончыко» журналын тӱҥ редакторлан пашам ышта. Ик мыняр жап «Марий коммуна» газетым вуйлата. 1964-ше ий гыч марий телевиденийыште ышта. 1967-ше ийыште «Пачемыш» журналын тӱҥ редакторже лиеш. 

Возкалаш 1930-шо ий гыч тӱҥалын. Ондак кусаркален. Н.Островскийын «Рожденные бурей» романжым, Н. Гогольын, А. Островскийын, А. Софроновын театорлан марлаш кусарен. 

Пытартыш ийлаште В. Столяров критик да литературовед семын шоген. 1960-шо ийыште «Литература – илышын вӱршерже» литературно-критический статьям луктын. Тушто А. Конаковын, С. Николаеван да молынат творчествыжым анализироватлен.

Икымше эн кӱкшакан повестьлан «Атаманыч» шотлалтын. Тудо 1949 ийыште лектын. Умбакыжым тудым тӧрлалтен возымо. Повестьым шуко йылмыш кусарыме. Патриотизм шӱлыш моло повесть-влакышкыжат возын. Мутлан: «Волгалтшаш лишан», «Айдемат шулдыран», «Иленыт кок йолташ».

В. Юксернын документальный повестьшат лийын: «Вӱдшӧ йога – серже кодеш», «Кӱсле», «Чарла».

В. Юксернын «Чоя рывыж» кум кыдежан да куд сӱретан пьесе. Пьесыште улшо герой-влак: мераҥ, ур, рывыж, пире, маска, автор. «Кандра кеч-мыняр шуйныжо, мучашыже садак лиеш». Арам огыл книга тыгай калык мут гыч тӱҥалеш. Вет чынжымак, нимо тиде илышыште курымлык огыл. Чылажынат мучашыже уло: сайжынат, осалжынат. Тиде пьесыште рывыжын чояжым ончыктымо. Кузе тудо вес янлык-влакым окмакеш ужын, шкенжым саеш коден, илышыжым куштылемдынеже ыле. Но тиде шонымаш илышыш ыш кусно. Кузе калыкыште маныт: «Кеч-могай ӱнаран тый лий, садакат тиде ӱнарлан вес ӱнар лектеш». Тыште тыгакак лекте. Осал шонымаш чын ден тӧр шоген ыш керт. Поро поро дене кая, а осал шке корно дене. Нуно нигунамат пырля шоген огыт керт. Вет чын эре кӱшнӧ улеш. Тудым нимогай осаллык, чояллык сеҥен ок керт. 




#Article 73: Матюков, Геннадий Иванович (381 words)


Геннадий Матюковский (Геннадий Иванович Матюков) (, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Кыльыкал (кызыт Эрсексер) ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1949), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1972), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1980), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1986). 

Геннадий Матюковский курык марлат, олык марлат моткоч устан возен. Г.И. Матюковский 1926 ий пургыж тылзын 14-ше кечынже Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Кыльыкал (кызыт Эрсексер) ялыште кресаньык ешеш шочын. Шке ялысе тӱҥалтыш школ деч вара Йоласъял кыдалаш школышто тунемын. Почеламутым школыштак возаш тӱҥалын. Варажым, 1941 ий тӱҥалтыште нуныжо «Счастливый ыльымаш» альманахеш лу почеламутан циклым савыктеныт.

Г.И.Матюковский изинек чулым, кожмак лийын, кугыеҥ-влак  дене пырля чыла кресаньык пашам ыштен. Сылнымутым йӧратыше, тунемаш да почеламутым возаш кумылаҥше, 1942 ийыште тудо Марий педагогике институтыш тунемаш пурен. 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сар жапыште институт Чыкмасе педучилищын пӧртыштыжӧ верланен, а педучилищым Юриныш кусареныт. 2-шо курсышто студент изиш веле тунемын. 1943 ий кылме тылзыште тудо армийыш каен. Мӱндыр эрвелыште авиацийыште служитлаш тӱҥалын. Армийыште лийыж годым почеламут ден поэме-влакым возен. А 1944 ийыште «Сеҥымаш корно дене» поэмыже республиканский конкурсышто 2-шо верым налын. Тыгай лӱм денак самырык почеламутчо 1945 ийыште икымше почеламут сборникым луктын.

Геннадий Матюковский 1945 ийыште сарыште Японий ваштареш кучедалын. 1947 ийыште, армий гыч толмек, Марий пединститутыш пӧртылын, ик жапыштак Москошто Горький лӱмеш литератур институтышто заочно тунемаш тӱҥалын. Студент жапыште шуко почеламутым возен. Да 1949 ийыште «Мир верц» сборникым да посна книга дене «Петю» поэмым луктын. Пединститутым пытармек, Марий шанче-шымлыше институтышто ыштен, вара Марий АССР серызе ушемын ответственный сектетарьжылан сайлалтын. 1953 ий гыч профессиональный серызе лийын, газет редакцийыштат пашам ыштен. Тидын годым шуко возен, почеламут сборник-влакым савыктен луктын. 1967 ийыште Москоште кок ияш Высший литературный курсым пытарен. Вара адакат Серызе ушемын ответственный сектетарьже, а 1970 ий гыч правленийын председательже лийын. «Пачемыш» журналымат вуйлатен шоген. 70-ше ийлаште тыгай книгаже-влак лектыныт: «Ида вашталте мылам шӱмым», «Кум эргы», «Шӱдыр аршаш», 80-ше ийлаште – «Туан сандалык», «Сеҥымаш корно дене» роман. Пытартыш ийлаште «Калевала» карело-финский эпосым марлаш кусарен. Тылеч посна Г. Матюковский шуко критический статьям, очеркым, ойлымашым возен. Курык марий серызе-влакын ойпогыштым иктыш чумырен, тӱрлӧ сборникым луктын. «Почет Тамга» орден да медаль-влак дене палемдалтын, 1972 ийыште «Ида вашталте мылам шӱмым» сборниклан Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийым сулен налын. Чылаже коло утла книган авторжо. 1980 ийыште Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо лӱмым пуымо.

Геннадий Матюковскийын илышыже 1994 ий шорыкйол тылзын 22-шо кечынже кӱрылтын.




#Article 74: Юзыкайн, Александр Михайлович (156 words)


Александр Юзыкайн (Александр Михайлович Юзыкайн) (, РСФСР, Башкир АССР, Краснокам кундем, Чормак ял – , Йошкар-Ола) – марий серызе, Марий Эл Республикын Калык серызыже (1996), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1984), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1988). 

Александр Юзыкайн 1924 ийын ӱярня тылзын 14-ше кечынже Башкир АССР Карснокам кундем Чормак ялеш кресаньык ешеш шочын.
Шке ялыштыже тунемын, вара Ӱлыл-Татьясе шымияш школышто. Латвич ияш Краснокамскысе педучилищыш тунемаш пурен. 1947 ийыште тунемын пытарен, Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтыш тунемаш пурен.

Кӱшыл шинчымашым погымеке Туныктышо-влакын квалификацийым нӧлтымӧ Марий институтышто методистлан ыштен, книга савыктышыште редакторлан тыршен, МарНИИ-ште изирак шанче пашаеҥлан ыштен, радиовещаний корреспондент да редакторлан, «Ончыко» журналын литсотрудникшылан пашам ыштен. 

Моско гыч пӧртылмеке, телевидений редактор лийын, МАССР тӱвыра Министерствын кугурак инспекторжылан ыштен, «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжылан. 18 ий профессионал серызе семын шуаралтын. 1984—1988 ийлаште «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжылан ыштен.

Александр Юзыкайнын романже-влак: «Кугызан вуй» («На царской горке») (1967), «Маска вынем» («Медвежья берлога») (1972), «Тулото» («Костёр») (1978), «Эльян» (1979).




#Article 75: Николаев, Семён Васильевич (292 words)


Семён Николаев (Семён Васильевич Николаев) ( РСФСР, Свердловск вел, Красноуфимск йырвел, Вӱддымӧ Сарсаде ял – , Марий Эл, Йошкар-Ола) – марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1967), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1970), МССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1991), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (1996).

Семён Николаев 1936 ийын идым тылзын 7-ше кечынже Свердловск вел Красноуфимск йырвел Вӱддымӧ Сарсаде ялыште кресаньык ешеш шочын.

Тунемын пытарымеке, институтыштак марий йылме кафедрыште ассистентлан пашам ыштен, марий фольклор курсым вÿден, ВЛКСМ-ын секретарь лийын. Варажым марий радиошто тыршен, корреспондент да редактор лийын, МАССР-ын Тÿвыра Министерствын инспекторжолана шоген, телевиденийыше редактор, варажым тÿҥ редактор лийын, «Пачемыш» журналын тÿҥ редакторын алмаштышыжылан ыштен. 1975–1984 ийлаште – «Ончыко» журналын тÿҥ редакторжо. Писатель ушемын консультант лийын. Вараже – РМЭ-н госсекретарьын советникше лийын. Шуко ий республикысе калык усталык рÿдер пелен самырак возгалыше паша шотышто лабораторийлан вуйын шоген.

Самырак пагытыштак почеламут-влакым возгалаш тÿҥалын. 1956 ийыште – икымше почеламуткорно-влак савыкталтыт. С. Николаев студент нерген, ялысе ÿдыр да рвезе-влак нерген, йӧратымаш, келшымаш, романтике шÿлышан шонкалымаш нерген йӧратен возен.1962 ийыште – икымше почеламут сборникше «Шулдыраҥме пагыт» («Когда вырастают крылья) ош тÿҥям ужын. Ойырыме темым автор вес книгаштат «Латкандаш ияш-влак» («Восемнадцатилетние») шуэн. «Мустафа», «Менсуло», «Йошкар оҥан кайык» («Красногрудая птица») поэме-влакын савыкталтме деч вара С. Николаев кумдан палыме лийын.

Семён Николаевын почеламутшо, поэмеже-влак «Нева», «Волга», «Октябрь» журналлаште, «Литературная Россия» газетыште лектеденыт. Кум книгам рушла Москошто да Йошкар-Олаште савыктыме. Шуко вийым, куатым С. Николаев талантан самырык-влакым кушташ пуа. Кызыт тудым шке наставник-туныктышо семын А. Иванова, Г. Сабанцев, В. Осипов-Ярча, С. Эсаулова да молат маныт.

С. Николаевын произведенийже-влакым руш, украин, эстон, финн, удмурт, мордва, чуваш да моло йылмылашкат кусарыме. Тудо шочмо йылмыш В. Шекспирын, Мольерын, А. Островскийын пьесе-влакым, карел-финн эпосым «Калевала» кусарен. Тудо «Элнет» (по роману С. Чавайна), «Сар» (по трилогии М. Рыбакова) опер-влаклан либреттым возен. 




#Article 76: Логинов, Иван Иванович (1172 words)


Осмин Йыван (Мин. Йыван, И.Ошкер, И.Иванов) (Иван Иванович Логинов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кушнэҥер ял) — , Марий Эл, Провой кундем, Кушнэҥер ял) — серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1940), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1993), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (1997).   

Осмин Йыван – марий поэзийын кугу мастарже. М. Казаков манмыла – ура чонан мурызо. Тудак шке йолташыж нерген тыге манын: 

Осмин Йыван 1915 ийын вӱдшор тылзын 3-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Кушнэҥер ялыште кресаньык ешеш шочын. Ванёкын (ялыште тудым тыге маныныт) йоча жапше шочмо кундемын сылне пÿртÿсшö дене, чодыра, олык, ер да эҥер-влак дене пеш чак кылдалтын. Илен-толын, шочмо кундем, кугезе мланде нерген теме писательын мурпашаштыже кугу верым налын.
Поэтын шочмо кундемыште мланде ошма йöршан, тудо сай лектыш дене куандарен кертын огыл, сандене еҥ- влак  оксам ышташ моло йöным кычалыныт: колым кученыт, сонарыш коштыныт, чодырам руэныт. Ванёк чыла тидым изинек тунем кушкын. Да эше тудо книгалан моткоч шÿман лийын, С. Чавайнын, Н. Мухинын, О. Шабдарын почеламутшым поснак сот йöратен. Йоча да самырык годым ужмо- колмо, шонен коштмо да лудмо негызеш вараже шуко почеламут («Муро ден жап», «Керебеляк», «Элнет» , «Пÿнчерыште» , «Шочмо мланде» да молат) почын.
Йоча годсо илышыжым, школышто тунеммыжым шарнен, шоҥгеммекше, поэт тыге возен:Ала-кушечын у вий пурыш Туле гай капыш. Кечыйол. Модеш яндар вÿд дене урылт Йочан шинчаштыже мочол? Ме чарайолын, чаравуйын Тöрген, шижде тул гай ошмам, Столовыйышко куржна – школыш – Ваш перкален кÿмыж совлам.Керебеляк тÿҥалтыш школым тунем пытарыше эргым ачаже Йошкар-Оласе марий семилеткыш намиен коден. Но латкок ияш йочалан еш деч тораште илаш неле лийын, сандене кокымшо ийжылан Ванёкым туш колтен огытыл. Суртоза эргыжым Ярамарий ялыш, ватыжын шольыж дек, наҥгаен коден. Ончыкылык поэт тушто илен, а тунемаш пошкудо Сотнурыш, шымияш школыш, коштын.

Иван Логиновлан  ушан педагог-влак логалыныт. Теве тÿҥалтыш школышто С. Чавайнын ялже гыч Никифор Сидорович Сидоров, икымше марий сÿретче Е. Д. Атлашкинан шÿжарже Татьяна Дмитриевна, Чавайнын Озаҥ семинарий годсо йолташыже Иван Васильевич Коротков туныктеныт. Нуно творческий кумылан, икшывым умылен да тудын чонышкыжо корным муын моштышо еҥ лийыныт. Сотнурышто тунемме ийлаште Ванёклан ачаже ик  радаман гармоньым налын пуэн. Тиде жап гыч ты семÿзгар Логиновын ÿмырашлык  йолташышкыже савырнен. 

Эргын тунемашак шонымыжлан ачаже тореш лийын огыл. Тыге шымияш школ деч вара Ваня Логинов Йошкар-Оласе педтехникумыш тунемаш пурен. Вес ийжылан техникум Звениговыш кусаралтын. Тыште шинчымашым погаш, творчески кушкаш уда огыл йöн лийын. Лач студент улмо жапыште кресаньык эрге Ванёк поэзийлан чот шÿмаҥын. 1931 ий декабрьыште «Марий ял» газетеш «Осмин» подпись дене «У муро» лÿман почеламутшо (поэтын ош тÿням ужмо икымше мурсаскаже) савыкталтын. Шке тукымысо кугезын лÿмжö гыч ыштыме тиде фамилий вараже писательын тÿҥ псевдонимышкыже савырнен. 

Педтехникум деч вара «Марий коммуна» газет редакцийыште корреспондентлан пашам ыштен. Тунам редакцийыште кугу опытан журналист-влак пашам ыштеныт. Тыште тÿҥалше  литератор Осмин Йыванлан илышым утларак кумда ончалтыш дене авалтен аклаш, тыгак шке возымым савыкташат сай йöн лийын.

Тугодсо пуламыр пагытыште  илыш толкын Осминым тыш да туш кышкылтын. Редакцийыште талук утларак ыштымек, Йошкар-Ола лишнысе Шеклянур школышто марий йылме ден литературым ик талук туныктен. Тунамак Москосо Литератур институтышто заочно тунемаш тÿҥалын. 1938 ий март гыч 1940 ий июнь пытымешке Татар АССР-ысе Элнет кыдалаш школышто пашам ыштен. Творчестве нергенат монден огыл. 1940 ийыште «Рвезе ÿмыр» кокымшо книгаже савыкталтын.

Тудо ийын кеҥежым Йошкар-Олашке пöртылынат, ик жап Писатель ушемыште литератур консультант лийын. Тушеч МарНИИ-ш шанче пашаеҥлан куснен. Дирекций тудлан калык муро книгам чумыраш шÿден. Поэт мо кÿштымым шуктен, но мурпого 1945 ийыште гына савыкталтын. 1938 ий мучаште марий альманах лекташ тÿҥалын. Ондакше тудым И. Музуров ден В. Эльмар редактироватленыт. Нунын армийыш кайымекышт, ты пашам Осминлан кучыктен пуэныт. Тиде жаплан тудо СССР писатель ушем член (1940 ий теле тылзе гыч) лийын. Сар тÿҥалме ийын кумшо – «Йöратем» лÿман – книгаже лектын. 

Иван Иванович 60 ий утла шуйнышо творчестве корныштыжо шке лÿмнержым книгалаштыже кок семын ончыктен. 1945 ий марте сборниклаже («У тукым», «Рвезе ÿмыр», «Йöратем», «Онар» да «Алал кумыл дене») «Осмин Йыван» подпись дене савыкталтыныт.  Икшывылан серыме   «Шочмо мланде» книгаште (1948 ий) автор «И. Осминыш» савырнен. Тыге чырык курым утла шуйнен. Тиде пагытыште мурызын лу утла сборникше калык коклашке шарлен. Иктешлыме ойпого шотан «Йыжыҥан муро» книга (1976 ий) комеш автор адакат рвезе годсо лÿмжым шынден: «Осмин Йыван». Тиде вашталтышым ышташ писательым самырык тосшо, Валентин Колумб, таратен манын шонаш лиеш. 1974 ий вÿдшорын тудлан, «Ончыко» журналын тÿҥ редакторжылан, колтымо письмаштыже Иван Иванович тыге возен: «Тый Осмин Йыван манын савыкташ йöратет. Айда тыйын семынак лийже!»
Литератур пашаште сеҥымашке шумыжлан 1946 ий июньышто Иван Ивановичым «За трудовую доблесть» медаль дене палемдалтын. Но вашке тудын вуй ÿмбалныже шем пыл чумырген: суд поэтым совет власть ваштареш шолып кучедалшылан шотлен да лу ийлан четлык коклашке шындаш пунчалын. Чыным муаш манын, Осмин тÿрлö инстанцийыш возкален, но ниможат полшен огыл. Сталинын колымекше срокшым вич ий марте кÿчыкемдат, да марий калыкын мурызо эргыже эрыкыш лектеш, Башкирийысе степьыште у оламчоҥыма гыч Йошкар-Олашке, ешыж дек, пöртылеш. Арам йомшо жапым пöртылташ тыршыме семын, 1957 ийыште иканаште кок книгам луктеш ( «Мыйын шулдырем», «Кава ден мланде коклаште»). Вара – эше да эше.
Октябрь революций деч изиш ончыч шочшо писатель ÿмыржын тÿҥ ужашыжым совет жапыште илен эртарен. 70 ий утла коклаште элна чыла шотыштат ончыко тошкалын, калыкын илышыже саемын, у айдеме кушкын. Но творчествылан тичмаш эрык лийын огыл. Литератур ден сымыктыш мастар-влаклан шке пашаштым Компартийын политикыжлан келыштарен шогаш пернен. Тидлан кöра шочыныт Осминынат «Ленин партий программым пуэн мыланна, коммунизмыште ме илаш тÿҥалына», «Чоҥештена ме коммунизмын кечыш ик ешыште изижат, кугужат», «Кеч толын теле, но элемым чот ырыкта шÿмбел ЦК» гай шуко строка. Мом ыштет, тыгай моктеммуро деч посна тунам ик сборникымат печатьыш колтен огытыл. 

Элыштына цензурым пытарымеке, Иван Иванович, 75 ийым эртыше аксакал, шкенжын илыш книгажым – «Кава ден мланде коклаште» кугу шарнымашым – сераш шинчын. Тиде роман – хронике 1993-1995 ийлаште ужашын-ужашын «Ончыко» журналеш печатлалтын, да тÿҥалтыш кок книгаже 1996 ийыште посна савыктыш дене лектын. Чаманен ойлаш перна, тазалыкше начареммылан кöра писатель шке пашажым мучашке шуктен кертын огыл. Шарнымаш ойпого поэтын вич ий шуйышо тамык деч вара Йошкар-Олашке пöртылмö сÿрет дене пыта.

Осмин Йыван марий лудшым тÿнямбалсе да СССР-ын калык-влакын литературышт дене палдарыме шотышто кугу пашам ыштен. Иван Иванович тыгай «Акпатыр» икымше марий оперым шочыкташ полшен. Тудо да кок йолташыже (Г. Матюковский ден М. Якимов) С. Чавайнын драмыже негызеш Эрик Сапаевын опержылан виян либреттым сереныт. Вес семастар-влак: А. Искандаров, К. Смирнов, Н. Сидушкин, И. Кузьмин да молат – Осмин Йыванын ятыр почеламутшым сылне мурыш савыреныт.

Варашрак кодын гынат, сылнымут мастарын пашажым, усталыкшым кучем кÿкшытыштö кÿлеш семын аклыме. 1993 ий теле тылзын тудлан марий Эл Республикын С.Г. Чавайн лÿмеш Кугыжаныш премийжым, а 1997 ий 24 пургыжын Марий Эл Республикын калык поэтше лÿмым пуымо. Но илышаш кечыже шагал кодын улмаш: тудо ийынак, 6 вÿдшöрын, шÿмжö кырымым чарнен. Иван Ивановичым шочмо кундемешыже тойымо. Жапын-жапын тушто Осмин лудмаш эртаралтеш. 

Шке гыч возымо дене пырля И. Осмин марий лудшо-влакым моло иза-шольо калыкын сылнымутшо дене палдарымаштат ятыр тыршен. Тудын ик пайдале ойыртемжым палемдыман: тудо оригиналын ямжым лийме семын аныклаш тырша, но тунамак марий йылмылан келыштара. Пример шотеш англичан В. Шекспирын, испан Лопе да Веган, Н. Гогольын, В. Гусевын пьесыштым, И. Тургеневын повестьлажым, тÿнямбал, руш да совет класик-влакын почеламутыштым кусарымыжым ушештараш лиеш. Посна ойыртемалт шога «Шÿдö поэт» сборник (1962 ий). Тушко Осмин ден Миклай Казаков тÿнясе калык-влакын эн тале поэтыштым, мурсаскаштым чумыреныт.




#Article 77: Тарьянов, Иван Иванович (233 words)


Иван Горный (Иван Иванович Тарьянов) (, РСФСР, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Олыктӱр ял – , Йошкар-Ола) – курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1984), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1976), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (2003).

Иван Горный 1933 ийын теле тылзын 23-шо кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Олыктӱр ялеш кресаньык ешеш шочын. 

Усола кыдалаш школышто тунеммыж годымак чоныштыжо сылнымут сескем ылыжын, почеламутым возаш кумылаҥын. Школым тунем лекмеке, ялысе кресаньык пашам ыштен, мландылан шӱман улшо еҥ-влак нерген утларак пален налын. Колхозышто кыртмен ыштен, вара Маркнигоиздатын Курыкмарий филиалыштыже корректор лийын. 1951 ийыште И. Горный журналист пашашке ушнен. Пӱтынь илышыже да корныжо печать паша дене кылдалтеш: кусарыше, райгазет пӧлкавуй, армий гыч толмек, журналистике Всесоюзный кок ияш леторийыште, КПСС ЦК пелен Кӱкшӧ партшкол (печать пӧлка)...  

Иван Горный 1940 ийла мучашыште возаш тӱҥалын. Икымше почеламутшо-влак 1950 ийыште «Пеледшӹ сӓндӓлӹк»  альманах да газет лаштыклаште печатлатыныт. Курыкмарла кандаш книгаже савыктылтын: почеламут ден ойлымаш, поэме ден легенде, повесть-влак, нуно руш да моло йылмылашке кусаралт лектеденыт. Шкежат олыкмарла гыч курыкмарла йылмыш шуко повестьым, ойлымашым, поэмым, тыгак фольклор погым чумырен. А. Твардовский, А.С. Пушкин, У. Шекспир да молат кусарымаштыже кугу верым налыныт.  

И. Горный сылнымут пашажымат эреак вияҥден шоген. Мурызо ятыр почеламутым, поэмым калыклан пӧлеклен. Нуно «Кечӹ лӹвӓлнӹ» («Кече йымалне»), «У и вадны» («У ий кастене»), «Анжалам сӓндӓлӹкем» («Ончалам сандалыкем»), «Мӹнь тӓндӓм ӱжӓм» («Мый тендам ӱжам»), «Ӧфи» да моло сборникышкат чумыралтыныт.  




#Article 78: Петров, Юрий Данилович (163 words)


Юрий Петров (Юрий Данилович Петров), (, РСФСР, Нижний Новгород ола — , Йошкар-Ола) — руш серызе, почеламутчо, журналист, мер пашаеҥ, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1977), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980). 

Юрий Петров 1920 ийын ага тылзын 28-ше кечынже Нижний Новгород олаште шочын. 1921 ийыште ешыже Краснококшайск (Йошкар-Ола) олашке илаш кусна. Школым тунем пытарыме деч вара 1939-1940 ийлаште Юрий Петров Нархозучётын Управленийыштыже статистиклан пашам ыштен.  1941 ийыште РККА-н Ленинградысе сар-юж академийын лаборантше лиеш. 1943 ийыште 185-ше заводыш контроль мастерлан пашам ышташ кусна. вес ий гыч 1953 ий марте НКВД-ште, МГБ-ште пашам ышта.
Заочный курс дене Марий кугыжаныш педагогике институтым тунем пытара. 1953-шо ий гыч сулен налме канышыш лекме марте «Марийская правда» газет редакцийыште тырша. Литсотрудник лийын, литератур, тӱвыра да сымыктыш пӧлкам вуйлатен. Сылнымут лаштыкым вӱден. 

Юрий Петров поэт семын палыме улеш. Йоча да кугурак-влакланат возгален. 1970 ийыште самырык-влаклан «Паша и Маша» книгам савыктен луктын. Варажым вес ойпого-влакат лийыныт.

Юрий Петровын пашажым кӱкшын аклен, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже лӱмым 1980 ийыште пуэныт.




#Article 79: Гордеев, Геннадий Филимонович (235 words)


Геннадий Гордеев (Геннадий Филимонович Гордеев) (, Марий АССР, Поранча кундем, Яндемерсола ял) — марий серызе, драматург, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе В. Колумб лӱмеш литератур премийын лауреатше (1995), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1999), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2017).  

Геннадий Гордеев 1960 ийын сӱрем тылзын 5-ше кечынже Марий АССР, Поранча кундем, Яндемерсола ялеш шочын.
Геннадий Гордеев ондак Ермучаш тӱҥалтыш, вара Матородо (Куракин) кыдалаш школышто тунемеш. Школ деч вара Совет  армий радамыште служитлен.
Марий кугыжаныш университетыште историй-филогогий  факультетыште тунемын, тыгодымак ойлымаш да повесть-влакым возен шога, «Ончыко» да  «Кече» журналлаште, газетлаште савыкта. Университет деч вара 1987-1996 ийлаште «Пионер йӱк» журналыште  литератур редакторлан, «Кугарня» газетыште тӱҥ редакторын  алмаштышыжлан, «Марий Эл» газетыште обозревательлан пашам ыштен. 1996-2002 ийыште – марий телевиденийыште ондак «Вӱршер», вара «Чон почын» да «Мый тыге шонем» общественно-политический передаче-влакын редакторжо да вӱдышыжӧ. Марий телевиденийыште ыштыме жапыштак журналист, публицист, драматург Г. Гордеев марий сымыктышыште у сомыллан пижеш – «Чоныштем илет» телефильмлан сценарийым воза да тудым эфирлан ямдылымаште редактор сомылым шукта. А 2001 ийыште «Чоныштем илет»  фильмын авторжо семын Саратов олаште эртыше «ТелеПроФи» лӱман тӱнямбал фестивальын дипломантше лиеш. Кызыт Марий самырык театрыште сылнымут пӧлкам вуйлата. 1999 ийыште Г. Гордеев ожнысо илыш трилогийжылан Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий дене палемдалтын, а 2005 ийыште Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже лиеш да 2010 ийыште тудын оҥышкыжо Марий Эл Кугыжанышын «Йыван Кырля. Калык верч тыршымаш» юбилейный медальжым пижыктат. 




#Article 80: Черных, Семён Яковлевич (478 words)


Семён Черных (Семён Яковлевич Черных) (, РСФСР, Марий автоном область, Шернур кундем, Кугэҥер ял – , Йошкар-Ола) – марий серызе, туныктышо, шанчызе, йылмызе, профессор (1993), филологий шанче доктор (1997), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1989), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (1998), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2000).

Семён Черных 1929 ий 11 июнышто Шернур район Кугэҥер ялыште кресаньык ешыште шочын. 

Первый шинчымашым Койсола шымияш школышто налын. Туныктышо-шамыч Семён Яковлевичым чӱчкыдынак пример шотеш конденыт, моткоч тыршен тунемше, маныныт. 

Кодшо курым 50-ше ий тӱҥалтыште пединститутышто руш да йот эл литератур кафедр пелен аспирантур почылтеш. Семён Яковлевич, конкурс гоч эртен, ты кафедрын аспирантше лиеш. Научный вуйлатышылан Озаҥ университетын профессоржым, филологий науко доктор А.Н. Вознесенскийым пеҥгыдемдат. Но ик идалык гыч С.Я. Черных Москвашке, Ломоносов лӱмеш кугыжаныш университетыш кусна. МГУ-што шукерте огыл СССР-ысе литературым шымлыме у кафедрым почыныт. Ты кафедр пелен аспирантур пашам ышташ тӱҥалын. Йошкар-Ола гыч куснышо аспирантынтын вуйлатышыже филологий науко доктор, профессор К. А. Зелинский лийын.

Моско аспирантурышто кок ий наре тунемме жапыште Семён Яковлевич «Марий литературын классикше М. Шкетанын сылнымут прозыжо» лӱман диссертацийым воза да тудым МГУ-со филологий ден журналистике факултет-влакын Учёный советыштышт сайын арала. Семён Яковлевич шымлыме пашаже-влак дене чӱчкыдынак конференцийлаште, симпозиумлаште выступатлен. Тудо Гогольын юбилейже лӱмеш эртарымеВсесоюзный научный сессийыште (1984, Полтава), финн-угровед-влакын VI Тӱнямбал конгрессыштышт (1985, Сыктывкар), СССР Науко академийын Миклухо-Маклай лӱмеш Этнографий институтын Всесоюзный научный сессийыштыже (1986, Йошкар-Ола), XVII Всесоюзный финн-угор конференцийыште (1987, Ижевск) доклад-влакым ыштен.

Филологий науко кандидат лӱмым сулен налше С.Я. Черных Н.К.Крупская лӱмеш Марий педагогике институтыш пӧртылеш, студент-влаклан руш да марий литератур дене лекцийым лудаш тӱҥалеш. Историй-филологий факультетыште деканын алмаштышыжылан ышта. 

Семён Яковлевич тунамсе Совет ушемын тӱрлӧ вузлаштыже туныктен ончен. 1958–1960-шо ийлаште Узбекистанысе Кашка-Дарьинский пединститутышто лекцийым лудын.

Е.Н. Мустаевын статьяж гыч: «Ты лӱмлӧ учёныйын илыш-корныжо, суапле паша лектышыж нерген ойлена гын, эше ик йыжыҥ нерген каласаш кӱлеш. Тиде – Черныхмыт еш. Калык ойла: могай вож, тугаяк кушкыл, вожшо пеҥгыде – кушкылжат виян.

Зинаида Яковлевна Черных, шӱжарже, пединститутым тунем пытарен, эре школышто пашам ыштен, йоча-влаклан историйым туныктен.Кызыт тудо сулен налме канышыште, Йошкар-Олаште ила. Кодшо курымын 50-ше ийла мучаштыже Зинаида Яковлевна дене пырля тачысе Параньга районысо Кугу Пумарий школышто пырля пашам ыштышна. Уста туныктышо семын ойыртемалтын. Мураш, кушташ мастар ыле. Чӱчкыдынак концертыште выступатлен. Вара тудым марий телевидинийыш ӱжаш тӱҥальыч. Канде экран гоч икана веле огыл калык мурым устан йоҥгалтарыш. 

Семён Яковлевич шкежат мураш кумылан лийын. Тачат шарнем: пайрем ӱстел коклаште эре гаяк ик мурым йоҥгалтара ыле.

Калык ойла, ой, ойла,-

Мутшо шарла, ой, шарла-а-а.

Шуко еҥын шуко мутшым

Колышт илаш тӱҥалат гын,

Ӱмырнажат эртен кая-а-а.

Ой, ший йӱла, ший йӱла,

Ӱштӧ мучаш ший йӱла, 

Шуматкечын, рушарня ваштареш

Йорга еҥын чон йӱла.

Кажне еҥ илыме курымыштыжо поро пашаж дене могай-гынат кышам кодышаш. Иктын надырже изирак, весын тудо шӱдырла йӱла. Тыгай еҥын лӱмжӧ калык ушеш кужу жаплан кодеш. Лач тыгай айдеме ыле Семён Яковлевич Черных. Тудын лӱмжӧ дене кугешна марий калык».

Семён Черных илыш дене 2012 ийын шыжа тылзын 20-шо кечынже чеверласен.




#Article 81: Пчёлкина, Татьяна Александровна (380 words)


Татьяна Пчёлкина (Татьяна Александровна Пчёлкина-Иванова) (, Марий АССР, Морко кундем, Кабаксола ял) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2002), Россий Серызе-влак ушемынын йыжъеҥже (2012), Тӱнямбал Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2013), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2019).  

Татьяна Пчёлкина 1970 ийын шорыкйол тылзын 6-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Кабаксола ялеш шочын. 

Школышто тунеммыж годым Татьяна шуко марла книгам, газетым лудын шоген. Поэтессе эше школышто тунеммыж годымак почеламут-влакым сераш тӱҥалын. Икымше почеламутшо 4-ше классыште возалтын. Тудо олмапу пеледме жап нерген лийын. Шке возымо почеламутлажым, мыскаражым, кӱчык ойлымашыже-влакым «Ямде лий» редакцийыш колтылын. Йоча газетын юнкоржо лийын. Ик гана самырык поэтессын почеламутшым газетын икымше лаштыкыштыже савыктеныт. Тиде жапым поэтесса шке усталык корнышко шогалмыжлан шотла. Изиж годым Татьяна Александровна «Ямде лий» газетын эртарыме юнкор слётыштыжо кок гана лийын.
Татьяна Пчелкинан сылнымутыштыжо кугу верым йӧратымаш теме налын шога. Ты мотор шижмаш нерген тудо уто мут деч посна, эплын, эсогыл важмалдыкын пелештен колта ик почеламутыштыжо:Мыйымат ончале Йӧраталме пагыт, Юарлен вашйӱкла, Ужын савырнен. Кумылемым налын, Пыртак вожылалтын, «Вученат мо?» манын, Йодо ӱшанен.
Тудо йӧратымашым модышлан ок шотло, ӱдыр ден каче коклаште «ӱмыл эре коштеда» гынат, ончыкылык пиалан кечылан ӱшаным ок йомдаре. Тидын годым тудын кокланже шыдыжат овара: «Мылам огеш кӱл йӱштӧ кумыл, ала-куш йомо чон йӱкет. Арамак угыч мутым луктын, тетла ит вашке мый декем» манын колта.

Поэтессын почеламутлаже «Эрвий» альманахыште савыкталтыныт. Вич сборникше ош тӱням ужын. 50 утла почеламутшылан семым келыштарыме

Поэтессын почеламутшо-влак лирике сынан улыт, тидын годымак автор шочмо кушмо-верым, мландым йӧратыме нерген воза. Лачак тидын дене Татьяна Александровна шке стильжым ыштен. Тиде стильым нимогай поэт от луго. Шке почеламутшым тудо ӱдырамашын шӱм-чонжо, аван йӧратымашыже дене «ырыктен», калыклан, мландылан, шочмо-кушмо верлан чон гыч лекше йӧратымашыжым почеламутла гоч пӧлекла. Татьяна Пчёлкинан поэзийже илыш гаяк мудреч.

Татьяна Пчёлкина 60 наре мурын авторжо улеш. Эн палымыжлан «Кузе илет авай?» мурым шотлаш лиеш.

Кызыт 13 ий «Кугарня» газет лукмаште тырша. Одо, Татарстан, Киров, Пошкырт кундемлаште илыше марий-влакын илышышт нерген каласкала, рекламе сынан статья-влакым возкален шога. Шке жапыштыже  Регион-влак кокласе социал институтышто (МОСИ) пиар да рекламе шотышто менеджерлан тунемын. Тыгак тудым массажист семын палат.   

Татьяна Пчёлкина Александр пелашыже дене 27 ий пырля улыт, кум ӱдырым ончен куштат. Кугуракше – Ольга кооператив техникумышто тунемеш. Мария ӱдыржӧ М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын актрисыже. Изирак Анастасия ӱдыржӧ школышто тунемеш, «Акварель» студийыште кушта. 




#Article 82: Мосолов, Василий Петрович (487 words)


Василий Петрович Мосолов (, Россий империй, Ильна губерний, Вӱрзым уезд, Марий Тӱрек сола (кызыт Марий Тӱрек ола сынан посёлко) — , Моско ола) — марий шанчызе, агроном, растениовод, ялозанлык шанче доктор (1935), профессор (1925), академик ВАСХНИЛ (1935), ВАСХНИЛ-ын вице-президентше (1939 — 1951), марий-влак кокла гыч икымше академик, мер пашаеҥ. 

Василий Петрович 1888 ий сорла тылзын 25-ше кечынже Россий империй Ильна губерний Вӱрзым уезд Марий Тӱрек (кызыт Марий Тӱрек ола сынан посёлко) солаште марий кресаньык ешеш шочын.  
Верысе тӱҥалытш школым тунем лекмеке, Нартас ӱлыл ялозанлык школыш шинчымашым погаш пурен. Тудым 1907 ийыште отличий дене тунем пытарен. Тунам кресаньык рвезылан шанче пашаш тошкалме корно куштылго лийын огыл. Ӱлыл школышто тунеммылан оксам тӱлыман улмаш. Тидлан шийвундым ыштен налаш манын, рвезе тунемме кокла гыч Нартас вакшыш тарзылыкеш пурен да туштак илен.

Ӱлыл ялозанлык школым тунем лекмекыже, тудо шке специальностьшо дене пашам муын кертын огыл. Сандене, тӱҥалтыш школышто туныктышо лияш шонен, экстерн дене экзаменым сдатлен. Тыге тудын корныжо Озаҥ губернийысе Масловка селашке шуйналтын. Тушто 7 ий земский училищыште пашам ыштен, ял озанлык классым да тунемме озанлыкым вуйлатыше лийын. Ты жапыштыжак В.П.Мосолов уездный учитель лийшашлан экзаменлан ямдылалтын да тудым сайын кучен. Тылеч вара Озаҥ губернийысе ремесленный школышто мданде пашалан туныктышын должностьшым айлаш йӧн лийын. Тиде школышто 1914 ий гыч 1917 ий марте тыршен. 
Вараже Озаҥыште тунемме фермын управляющийжын полышкалышыжлан ыштен. 18 ий мучаште Озаҥ земельный училищыште экзаменым куча да участковый агроном лийын лектеш. Тыге тудо Шернурышто пашам ышташ тӱҥалеш. Идалык гыч Озаҥ олаште политехник институтын агроном факультетышкыже тунемаш пура. Да 2 ий гыч К.А.Тимирязев лӱмеш Москосо ялозанлык академийыш кусна, тудым адакат отличий дене тунем пытара. Вара аспиратурышто шинчымашым келгемда. Шымлыме пашаже Моско областьыште кокияш пырчан культурын телым пытымыж дене кылдалтын. 1924 ийыште Василий Петровичым Озаҥысе ялозанлык да чодыра озанлык институтын земельный кафедрын доцентшылан сайлат. Ик идалык гыч профессор лиеш, кафедрым вуйлаташ тӱҥалеш.  
Озаҥыште тыршымыже утларак чапле лектышан лийын. Тудын вуйлатымыже почеш севооборот, такыр мландым пушкыдемдыме да ӱяҥдыме шотышто шуко опытым ыштыме, ятыр йодышым рашемдыме. Мутлан, кокияшым, икияш шыдаҥым, шӱльым, шожым, тарым, пареҥгым, кечшудым, сакырушменым, кукурузым, клеверым, люцерным ончен куштымо агротехникым келгын шымлен налме. Тыге А.П.Мосоловын шымлыше школжо ышталтын.

Академикын Кугу Ачаэл Сар жапысе пашаж нерген поснак каласыман. Неле ийлаште калыкын тӱҥ кочкышыжо пареҥге лийын. Шошым урлыкаш пареҥге эреак ситен огыл. Чыла тидым шотыш налын, марий шанчызе да тудын изирак ӱдыржӧ пареҥгым ончен куштымо шотышто чыла шымлымашым писын гына иктешлен да пален налын: пареҥгым нерже  гыч пӱчкын налын шындаш лиеш. Тыге тудын кугурак ужашыжым кочкышлан кучылташ йӧн лектын. Ты йодыш дене экспериментым эртарат. Тиде шымлымашым «Агротехника картофеля при посадке верхушками» брошюрышто иктешлыме. Ты пашажлан Мосоловлан 1943 ийыште Кугыжаныш премийым пуат. 

В.П. Мосоловын полшымыж денак 1937 ийыште Марий ялозанлык опытный станций почылтеш. 

Мосолов еҥ кумылым саврен моштышо, поро чонан, кеч-колан полшаш ямде лийын. Тудо моткоч ушан-шотан еҥ лийын, шке вачыштыже ВАСХНИЛ-ын секцийже ден  институтшо-влакым витарен шоген.
Мосоловын ӱмыржӧ 1951 ий 10 Пургыжышто кӱрылтын. Тудо 63 ийыш тошкалын ыле. Шымлызын пашажым тудын тунемшыже-влак умбакыже шуят. Кушкыдым ончен кушытмо йодыш шотышто тудын возымыжо тачат мотко кӱлешан улеш. 




#Article 83: Мухин, Владимир Алексеевич (2669 words)


Владимир Сави (Сави) (Владимир Алексеевич Мухин), (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Тыгыде Морко ял — ) — марий серызе, шанчызе, йылмызе, литературовед, этнолог, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934), Икымше Тӱнямбал сарын участникше.

Владимир Алексеевич Мухин — мер пашаеҥ, литератор-публицист, педагог ден шанчызе, почеламутчо, музыкант. Литературышто тудо «Сави» псевдоним ден палыме. Марий республикын историйышкыже Мухин революционный демократийын волгыдо представительже семын пурен.

Владимир Сави 1888 ий сӱрем тылзын 1-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Тыгыде Морко ялыште кресаньык ешеш шочын. Изинекак неле кресаньык пашам пален. Ачаже колымо годым тудлан вич ият уке лийын. Казанский учительский семинарийым тунем пытарыше да ялыште туныктышылан ыштыше изаже тунемашат, илашат полшен. Владимирынат туныктышо лиймыже шуын.

Ялысе школым тунем пытарымыж деч вара 1903 ийыште В. А. Мухин инородческий учительский семинарийын икымше курсыштыжо тунемаш тÿҥалеш. 

Тунемме ий-влак 1905 ий дене келшен толыныт. Семинарист-влак Казаньысе пашазе дене пырля революционный шÿлышым авалтеныт. В. А. Мухин Казаньыште революционный литература дене палыме лиеш да шолып политический кружокын пашаштыже участвоватлаш тÿҥалеш. Семинарист-влак К. Марксын, Ф. Энгельсын пашаж дене палыме лийыныт.

Семинарийым пытарымеке, В. Мухин ялысе туныктышо лиеш. Ондак Унчо школышто ыштен, вара Помар двухклассный школышто. Кресаньык коклаште тудо эреак общественный ден естественно-научный шинчымашым шаркален, тунемше-влак гыч шогышо хорым ыштен.

Икымше тÿнямбал сар тÿҥалмеке, В. Мухиным кугыжан армийыш налыт да училищыш тунемаш колтат. 1916 ийыште прапорщик школым тунем пытара да взвод командир лиеш.

Февральский буржуазный революцийын кечылаштыже тудо полкысо салтак комитетым вуйлата. 1917 ий август гыч Румынский фронтышто лиеш. Тушто революционный шÿлышан салтак-влакын влиянийышт почеш большевик-влак деке кусна. Октябрь революций жапыште, революций ваштареш кайыше генерал ден офицерым арестоватлыме деч вара, 9 армийысе илышыш 29 корпусын командиржылан сайлалтеш. Шукат ок эрте тиде корпус Социалистический гвардий лÿмым налеш да ошо-влак ваштареш кучедалаш тÿҥалеш. 

Ондак шоненыт: Татаро-Башкирский Республикышке татар ден башкир-влак гына пурат. Но совещаний кайыме дене Юл воктенысе моло калык нергенат шоналташ кÿлын. В. Мухин совещанийыш толшо-влакым шке калыкшын наказше дене палымым ыштен, Татаро-Башкирский Республикым ыштыме нерген шонымашым марий-влак сайлан шотлат манын, ончыкылык республикын границыжым кугемдаш ойым луктын, тушко марий-влакымат пурташ ойлен. Мухин правительственный комиссийын составышкыже пура, Татаро-Башкирский Совет Республикым ышташ полшаш тÿҥалеш. Тиде автономный республикым ышташ граждансар чаракым шынден. 

Средний Поволжье ден Приуральем ошо-влак деч утарыме деч вара, у исторический условийыште, Башкир, Татар автономный республика, Чуваш, Марий, Удмурт автономный область-влак шочыт. Шуко йодышыжым Мухинлан иза-шольо республикын представительышт дене пырля кутыраш логалын. 

Марий центральный отдел Марий кундемыште шуко школым, педагогический курсым, художественный академийым, театрым почаш задачым шынден, журналым, книгам, брошюрым лукташ, газет изданийым кугемдаш ыштен. 1918 ий 24 сентябрьыште Наркомнацын марий отделже пелен печать подотдел почылтын, а тудым вуйлаташ В. А. Мухиным шогалтеныт.

Шочмо калыклан Совет правительствын, партий съездын пунчалжым умылтарен, научный коммунизмымн идейжым шыҥдарен, тудо чÿчкыдынак шке ойжым поэтический очерк дене, агитстихотворений дене, пьеса-инсценировка («Кö титакан?», «Марий да Совет», «Поян да йорло», «Йошкар кече») дене шуен. Колчак фронтыш кайыше йошкарармеец-влаклан кажне митингыште В. Мухинын спектакльжым шынденыт. 

Эрвел фронтышто Колчак ваштареш кучедалме годым армийысе «Красный солдат» газетым редактироватла. Азинын дивизийыштыже политотделыште пашам ышта. 

Социалистический революций жапысе заслугыжым, мемнан кундемыште национальный политикым илышыш пуртымаште рольжым шотыш налын, партий, Совет правительство тунам ыштыме. Марий автономийыште кÿкшö постым пуэныт. 1921 ий январьыште ВЦИК Президиумын пунчалже почеш тудо Марий автономный областьын Ревком составышке пурен. А пел ий гыч облисполком Президиумын составышкыже сайленыт да областьысе калык образований отделым вуйлаташ шогалтеныт. Тиде жапыштак марий партий обкомын пропоганда да агитаций отделжым вуйлатен, «Голос мари», «Йошкар кече» областной партийын газетым редактироватлен. 1922 ий тÿҥалтыште Марий партий обкомын ответственный (первый) секретарьжын пашажым шуктен. Варарак Татар партий обкомын марий секцийыштыже ыштен, рабфакыште туныктен да Казаньысе университет пелен марий рабфакым вуйлатен. Тиде жапыштак педагогический институтышто тунемын. 1930 ийыште, Москваште Эрвел калык-влакын институтшо пелен аспиратнурым тунемме деч вара, марий научно-шымлыше институт директор лиеш. Педагогический инситутышто философийым, зарубежный литературым, театральный студийыште музыка теорийым туныкта. 1927 ийыште Мухин ВКП ХV съездын пашаштыже уна семын лиеш. 

Мемнан республикын экономикыжым шымлаш тудо кугу вниманийым ойырен. МарНИИ директор улмыж годымак промышленность ден ял озанлык вияҥме йодышым шымлен. Шуко статьялаште техника, экономика, механизаций да тунамсе производствым уэмдыме нерген раш шоналташ ÿжын. Марий торфяниклан эҥертен, кугу ГРЭС-ым ышташ, Юл воктене кагаз комбинатым ышташ ÿжын. 

Тыгай тÿрлö — тÿрлö шымлымашым наҥгайымыжым тыге умылтарыман очыни: высший образованийым тудо химико-биологический факультетыште калык образованийын эн кÿкшö институтыштыжо налын, варажым восточно-педагогический институтышто тунемын, а аспирантурым филологий дене пытарен.

Кумлымшо ийлаште тудын илышыштыже ончыл верым научно-педагогический шымлыме паша налын. Тудо лекцийым лудын, йылме да литература дене школлан книгам ыштен, атеизм йодыш дене статьям возен, научно-популярный литературым, марксизм-ленинизм классик-влакын пашаштым кусарен. Марий кундемыште революций корнын да просветительствын историйжым тудо ик эн ончыч шымлаш тÿҥалын. 

В. Мухин художественный творчествым шымлыше, литературовед, фольклорист, искусствовед семынат оҥай научный поянлыкым конден. 1919 ийыште первый гана савыкталтше статьялаж гыч тÿҥалын, В. Мухин литературоведческий ятыр статьяштыже марий сылнымутан литературышто С. Чавайнын тÿҥ рольжылан чын акым пуэн. Тудын творчествыжын социальный тÿҥалтышыжым почын. Первый марий поэзийжым тÿҥалше-влакын пашаштым шымлен, руш классик-влакын творчествышт дене таҥастарен. Чавайнын творчествыжым фольклор шÿлышын да А. С. Пушкин гыч тÿҥалтышым налше творческий идей ден образ-влакын ваш ушнымыштын результатше семын ончен. 

Н. Мухинын почеламутлаштыже тудо А.Кольцов ден И.Никитинын пеш кугу влиянийжым ужын. Але шочаш гына тÿҥалше серыше марий литературын калык деке чак шогымыжым В. Мухин художественный творчествын партийностьшын проблемыж дене пеш чак кылден ончен. 

Облоно вуйлатышылан ыштымыже годым, тудо пеле профессиональныйлан шотлатлтше марий театр пелен кугу квалификациян актер-влакым ямдылаш студийым почмо шотышто шуко тыршен. Тудо тыге шотлен: национальный искусствылан умбакыжат кушкашыже  калыклан шке шочмо мландыж нерген кинофильмат кÿлеш. В. Мухин тÿҥалтышыж почеш «Восток кино» Москвасе студий марий калыкын илышыж гыч «Марий Кужер» фильмым сниматлаш тÿҥалын. Тудо первый кохоз-влакым ыштыме нерген каласкала. Тиде фильмын идейжым да статьяжымат В. Мухин ямдылен. Фильмыште тÿҥ роль-влакымат марий артист-влак А. Янай, П. Тойдемар да молат модыныт.

Владимир Мухин марий литературышто поэт, прозаик да драматург семын пеш волгыдо кышам коден. Лудшо-влаклан  тудо В.Сави семынат палыме, Марий литературын классикше М. Шкетан ик публистический статьяштыже возен: «Чавайн шочмо сылнымутан корным почын, а Н. Мухин ден В. Сави тиде корным кумдаҥдаш полшеныт...».

В. Мухин революций деч ончычак возаш тÿҥалын. Руш йылме дене возымо тудын первый статья дене очеркше-влак ял кундемысе  тÿрлö изданийлаш савыкталтыныт. 1917 ийыште «Ӱжара» газетеш тудо Буковинысе украин калык нерген очерк-влак циклым савыктен. 1918 ий гыч тÿҥалын В. Сави кызытсе жаплан келшыше 10 утла почеламут, ойлымаш да пьеса сборникым луктын. Мутлан, «Йÿд» поэмыште (1926 ий ) у тÿнясе айдемын шочмыжым, социалистический илышын эржым романтический чия дене ончыктен. Тиде пеш чапле поэтический произведений тыгай сÿрет дене пыта: кресаньыкын шÿкшӧ пöртыштыжö эр ÿжара годым эрге шочеш. Эр кече пöрт кöргыш ончалеш да икшывылан йолжым лыжган шуя, пуйто каласынеже: тек тудо мыйынат эргым лиеш. Поэтын кумылжо почеш, рвезе онарле куатым пога да волгыдо кече деке кидшым шуя. Поэт тидым тыге умылтара: тиде рвезе  тÿням уэмдыше да чыла шемерын изаже лийшаш,тÿнян моторжо лийшаш. Поэмысе страницыласе сÿрет айдемым космический кÿкшыт марте нöлтен да Кугу Октябрьын исторический значенийжым палемден. «Йÿд» поэмыште революционный жапын шÿлышыжö рашак шижалтеш, Октябрьын пеш кугу пашажлан гимн шокта. 

Ӱмыржын пытартыш ийлаштыже В. Мухин-Сави историко-революционный темылан икмыняр ойлымаш ден очеркым возен. Тиде — «Муро орлаҥге», «Камзай изай», « Намысым пытарышт», « Композитор Палантай» да молат. Юл сереш Марий кагаз комбинатым чоҥышо-влаклан пöлеклалтше «Целлюлоза» романым возен. Тудын рукописьше аралалт кодын огыл. Архивласе документла, йолташыже-влакын шарнымашышт да печатьысе уверла гыч пален налме: тудо «Марийская литература периода гражданской войны» сылнымутым шымлыме монографийым ямдылыме пашажым 1936 ийлан мучашыш шуктен. Марий йылмын научный грамматикыжым возен, марий фольклорын антологийжым чумырымо шотышто ямдылыме пашам шуктен. Шымлыше-влак группа дене пырля марий кундемын историйже нерген очерк-влак книгам (пеш ожнысо жап гыч социализмын сеҥымыже марте) ямдылен. 

Владимир Алексеевич йоча литературыланат кугу вниманийым ойырен. Учебник-влак деч посна тудо «Изи коммунист», «Илыш йÿк», «Лавыра», «Сурт кайык», «Чодыра да нур», «У вий» да моло лудшаш книгам луктын. 

Колымшо ийлаште В. Сави «У илыш» журналеш марий поэзий нерген кок статьям савыктен — «С. Г. Чавайнын 1905—1909 ийласе произведенийже-влак» да «Марий поэт-влак». Чавайн нерген статья-20-30 ийласе марий литературышто эн сай литературоведческий произведений. Тышечак марий литературышто писатель-влакын творчествыштым тунемме тÿҥалеш.
 

Мухин-Сави Писатель ушемыште 1934 ий гычак шоген. 

В.Мухин-Сави шуко произведенийым пÿртÿс нерген возен. Пÿртÿсым чын художник семын йöрата да тудым сÿретлаш эн ныжылге шомакым муэш. Чоян шыргыжалын, кумыл нöлталын каласкала. Тидын годым ятыр поэтический корныжо калыкмутым шарныкта. Мутлан, «Коля» почеламут диалоган калык йомаклан моткоч келшен толеш. Мераҥын пирылан ойлымыжо гын, чылт йоча шотлышмут гае:

Ӧрдыж корныш кораҥ кай!

Мыйым тые лÿдыктет!

Шинчавÿдым йоктарет!»

Революций у айдемым шочыкта-граждан сар жапысе поэзийын ик эн тÿҥ идейже, шонымашыже. Тиде жапыште В. Сави «Йÿд» поэмым возаш тÿҥалеш (чумыр поэмыже 1926 ийыште печатлалт лектын). Поэт революций волгыдеш, эрык кече куатеш чылт у айдеме-тÿнян озаже шочмым кумыл нöлтын, кугу пафос дене сÿретлен пуэн. Йöсым, шем йÿд ойгым сеҥен, у айдеме шочеш. В.Сави тудлан куанен возен:

Изи илыш-изи эрге,

Ава модыш-чевер иге,

Тÿням веле ужалале,

Тудым кече шупшалале.

Марий вате тидым ужо,

Куаналын шыргыжале:

Эркын тудо пелештале.

Эр кече годым шочшо айдемым саламлен, эр кечылан куанен, поэт манеш:

Эй, аза, 

Таза лий! 

Чевер кечын эрге лий 

Нужна еҥын таҥже лий! 

Тый кушкат, 

Тый шуат, 

Ушан, тале, сай лият, 

Чылалан йолташ лият! 

Марий поэтын чолга образше-путынь тÿня тургымым иктешлыше образше, революций саманын кумылжо дене иктыш ушнен, марий поэзийыш 1917-1920 ийласе руш поэзийын, вес эл поэзийын традицийыштым ешарен. Адакшым кече эркын-Кечамышын образше шочмо фольклорна гыч «Йÿд» поэмыш вончен. 

Поэт фольклор образым космос пафосан шонымаш дене иктыш ушышыла чумыр марий сылнымутын муро кумылжылан моштен эҥертен. Молан манаш гын революций саманысе марий поэзий агитлозунгым, абстракле ойым фольклор чия дене иктыш ушен. «Айдеме» шомак тунам «марий» шомак дене моткоч чын йыгыре вераҥын.

Музыкым В.Сави нимо деч чот йöратен. Устан рояльым, пианином шоктен. 1912 ийыште калык хорын регентше (директоржо) лияш экзаменым Озаҥыште экстерн дене сдатлен. В.Сави-тÿҥалтыш марий композитор кокла гыч иктыже. Тудо ятыр почеламутлан семым келыштарен. Н. Мухинын «Куралше» почеламутшылан семым келштарен. Мурыжо 1918 ийыште «Ӱжара» газетеш печатлалт лектын. Композитор пашаштыже Владимир Алесеевич шкенжым эре уым кычалше новатор семын ончыктен. Тудо марий профессиональный музыка шочмо жапыште традиционный пентатоника, йÿк радам гыч кораҥаш, диатоникын йöнжö дене пайдаланаш тоштын, тыге марий семын ямжым шке семынже вияҥден. В.Сави марий музыкым руш да моло калык музыка негызеш пойдараш, талыштараш кÿлеш манын шонен. 1921 ийыште марий туныктышо-влак съездыште ойлен: «Мыланна шкенан симфонический оркестрна, балетна кÿлеш». А 1925—1926 ийлаште, Облонам вуйлатымыж годым, тиде ойлымыжым илышыш пурташ пижын. Историй документла гыч палена, И.Палантайын колымыже деч 2 идалык ончыч С.Чавайнын «Окавий» повестьше негызеш марла оперым сераш пижын, либреттом. Либбреттон текстше аралалт кодын огыл, но 1927 ийыште тиде либретто гыч ик мурым книгаш савыктыме. 

Теве тиде муро:

Олык тÿрын сылнылайже

Чевер снеге лиялеш.

Чашкер кöрган йытыраже

Виян тумо лиялеш.

Чевер снеге тумо деке

Эркын-эркын тошкалеш.

Чевер снеге-Окавийже

Акпаш веке сöралеш (вуйым савалеш).

Виян тумо сай Акнашыже

Ӱдыр веке сöралеш.

Лöза тумо, чевер снеге

Ваш-ваш ончен сай илат.

Акнаш ден Окавийже

Икте-весым йöратат.

В.Сави марий музыкым научно шымлен, ятыр статьям печатлен. «Марий калык музыка», «И. Палантайын творчествыже», «Марий революционный фольклор» да молат.

Марий калыкын уста эргыже Владимир Алесеевич Мухин (В. Сави) изинекак музыкым йöратен. Куд ияшыж годым нота почеш семым мурен кертын. Нотым палаш тудым ялысе учитель-Семон изаже туныктен. Шкенжын шарнымашыштыже В. Мухин тыге воза: «Моцартын «Кеҥеж кас» мурыжым мурымем ялысе калыклан пеш келшен, а вет ончычшо пошкудо-влак нотылан тунеммым оккÿллан шотленыт, эсогыл урядниклан вуйым шийнешт улмаш. Тидым умылаш лиеш: але марте нота почеш мурымым ялыште ик ганат колын огытыл».

Музыклан Владимир Алексеевич Озаҥ учительский семинарийыште тунеммыж годым кыртмен пижеш, хор дене мурымашым шымла. Тиде жапыштак тудо Озаҥ оласе газетлаште да Петербургышто арня еда лекше «Вестник знания» журналыште марий нерген статья ден информацийым печатла. Тыгат школлаште хор дене мурымо нергенат воза. В.Мухин рояль, скрипка дене устан шоктен моштен. 

В. А. Мухин первый марий композитор-влак кокла гыч иктыже. Тудын улыжат «Ӱжара» газетеш печатлалтше кок мурыжо гына аралалт кодын. 

В. А. Мухин шкенжым музыковед семынат ончыктен. «МАО-лан 15 ий» юбилей сборникыште Совет власть жапыште музыкын вияҥ толмыж нерген обзорым ыштен. Палантай лÿмеш погымо научный сессийыште доклад дене выступатлен. Тудо Палантайын творчествыжым кÿкшын аклен, да композиторын чын корнышто улмыж нерген ойлен. А 1936 ийыште «Палантай» лÿман чапле очеркым возен. Мухин марий искусство техникумышто театральный отделенийыште музыкальный грамотылан туныктен.

В. А. Мухинын лÿмжö марий шемерлан шуко поро, чапле паша дене палыме. Тудо уста общественный деятель, тале организатор, пагалыме педагог да ученый лийын. Марий культурым вияҥдымаште тыршымыже поснак кугу.

Тудо ончыкылык писатель да учёный шемер калыкым орлык деч утараш лийын, эн ондак пычкемышым сеҥаш, чыла еҥым грамотылан туныкташ кÿлешлан шотлен. 

Просветительский пашаже школыш туныкташ кайымекыже чот вияҥеш. Семинарий деч вара Унчо ден Помар школлаште ышта, сылнымутым йöраташ йоча-влакым туныкта. Унчышто тунемше поэт Н. Мухин шарнымыж гыч пале: «Владимир Алексеевич урок годым тунемше-влаклан рушла гыч тÿрлö почеламутым, кÿчык ойлымашым кусараш пуэн. Тыгодым шкеат кусарен. Шкенжын хрестоматийлаштыже савыктыме ятыр произведенийым Н. Некрасовын «Мазай кочай да мераҥ», А. Кольцовын «Йолагайлан» почеламутыштым да молымат».
 
Писательын ик эн сылне произведенийжылан «Муро орлаҥге» (1935) шотлалтеш. Автор каклык мурын шочмыжым, кеҥеж пÿртÿсын  тÿрлö семын йÿкланымыжым пеш сылнын почын пуэн. 

В. Мухин революций деч ончычак возаш тÿҥалын. Руш йылме дене возымо тудын первый статьяже ден очеркше-влак ял кундемысе тÿрлö изданийлаш савкталтыныт. 1917 ийыште «Ӱжара» газетеш тудо Буковинысе украин калык нерген очерк-влак цикылым савыктен. 1918 ий гыч тÿҥалын В. Сави кызытсе жаплан келшыше 10 утла почеламут, ойлымаш да пьеса сборникым луктын. Мутлан, «Йÿд» поэмыште (1926 ий) у тÿнясе айдемын шочмыжым, социалистический илышын эржым романтический чия дене ончыктен. Тиде пеш чапле поэтический произведений тыгай сÿрет дене пыта: кресаньык шÿкшӧ пöртыштыжö эр ÿжара годым эрге шочеш. Эр кече пöрт кöргыш ончалеш да икшывылан йолжым лыжган шуя, пуйто каласынеже:тек тудо мыйынат эргем лиеш. Поэтын кумылжо почеш, рвезе онарле куатым пога да волгыдо кече деке кидшым шуя. Поэт тидым тыге умылтара: тиде рвезе тÿням уэмдыше да чыла шемерын изаже лийшаш. Тÿнян моторжо лийшаш. Поэмысе страницыласе сÿрет айдемым космический кÿкшкыт марте нöлтен да Кугу Октябрьын исторический значенийжым палемден. «Йÿд» поэмыште революционный жапын шÿлышыжö рашак шижалтеш, Октябрьын пеш кугу пашажлан гимн шокта.

Ӱмыржын пытартыш ийлаштыже В. Мухин-Сави историко-революционный темылан икмыняр ойлымаш ден очеркым возен. Тиде — «Муро орлаҥге». «Камзай изай», «Намысым пытарышт», «Композитор Палантай» да молат. Юл сереш Марий кагаз комбинатым чоҥышо-влаклан пöлöклалтше «Целлюлоза» романым возен. Тудын рукописьше аралалт кодын огыл, Архивласе документла, йолташыже-влакын шарнымышт да печатьысе уверла гыч пален налме, тудо «Марийская литература периода гражданской войны» сылнымутым шымлыме монографийым ямдылыме пашажым 1936 ийлан мучашыш шуктен. Марий йылмын научный грамматикыжым возен, марий фольклорын онтологийжым чумырымо шотышто ямдылыме пашам шуктен. Шымлыше-влак группа дене пырля марий кундемын историйже нерген очерк-влак книгам (пеш ожнысо жап гыч социализмын сеҥымыже марте) ямдылен. 

Владимир Алеексеевич Мухинын лÿмжö марий шемерлан шуко поро, чапле паша дене палыме. Тудо уста общественный деятель, тале организатор, пагалыме педагог да учёный лийын. Марий культурым вияÿҥдымаште тыршымыже поснак кугу.
 
В.Сави-первый марий писатель кокла гыч иктыже. Тудо С. Чавайн, Н. Мухин, Г. Микай семынак марий сылнымутын тÿҥалтыш корныштыжо шоген. М.Шкетан «Вийна уло мо?» статьяштыже тыге каласен: «Чавайн сылне литературыланна корным почын гын, В. Сави тиде корным кумдаҥдаш полшен».

Владимир Сави 1935 ийыште кум ужашан «Муро орлаҥге» ойлымашым возен. Писательын тиде произведенийже уым кычалше шÿлышан: илышым чын почын ончыктымаш романтизм шÿлыш дене кылдалтын. Автор калык чонышто илыше кугу талантым-поэзий шочмашым-почын ончыктен. 

Ойлымаш лирический описаний дене, калык муро дене пойдаралтын. Садланак тудым прозо дене возымо поэме манаш лиеш. В.Сави шкежат произведенийжым поэмылан шотлен. 

Поэмын кум ужашыжат пÿртÿс дене айдемын чак кылдалтмыштым ончыкта. Икымше ужаш «Тÿня мура» маналтеш. Автор марий ÿдырамашын муро гоч пÿртÿс ужмашыжым ончыкта. Ава шке мастарлыкшым эргыжланат пöлеклен. Йыр улшо кушкылым, илышым чонан семынак ужын мошташ туныктен, йочажым поро кумыланым кушта.
 
Кокымшо ужашым В.Сави «Шÿм мура» манын лÿмден. Ужашыште автор тÿнян илышыжым кучен шогышо кугу вийым моштен сÿретла. Чынак, айдеме, шочмекыжак, аважын кугу йöратымашыж дене лÿҥгалтын кушкеш. Тиде нимучашдыме шижмаш йочажым осал дечат, йоҥылыш корно дечат ÿмыржö мучко арала. 

Умбакыже пöръеҥ ден ÿдырамаш кокласе йöратымаш сÿретлалатеш. Эвика азажын тÿсыштö пелашыжым ужеш: марийже ден йöратымашыже эргыже декат вончен да самырык ешым моткоч пиаланым ыштен. Йöратымашат сылне деч сылне мурым шочыкта. 

Тыгеже, В. Сави айдемын ÿмыржö мучко кумылжым нöлтен шогышо вий семын мурым ончыкта. Мура айдеме пÿртÿс вийым, йыр улшо илышым моктен; мура айдеме йöратымашыжлан куанен, ойгыш логалын. Муро корнышто вашлиялтше туткарым сеҥаш, умбакыже илаш вийым ешара. Тидыжым, очыни, ойлымашын тÿҥ шонымашыжлан шотлыман.

Произведений йомак семын возалтын. Кум ужашыштат нойышо герой-влак мален колтат. Омыштышт нунын шонымашышт илыш вийым налыт: пеледыш, кайык-влак мурат, сцене гыч мурышо мотор ÿдыр ял гыч толшо рвезым йöратен шында, чылаштымат муро иктыш чумыра. Таклан огыл ойлымаш шкежат марий калык мурым ушештара. Тыште оҥай таҥастарымаш («ош мамык пун гай», «порсын шовыч гай», «пушеҥге лышташ семын»), эпитет («шыма муро», «шем мардеж»), олицетворений («кече пелештыш», «поҥго тÿшка муралтен колтыш»), йÿкоҥартыш («Выче-ваче...», « Йö-ра! Йöрра!..») вашлиялтыт.




#Article 84: Монча (294 words)


Монча (мо-ча, мо - ?, ча - вӱдыште але вӱд воктене илыше наста) — изи лӱмын ыштыме пӧрт, кушто мушкылташ да выньык дене кыралташ лиеш. Молгунамсе мончаште пеш шокшо. Марий монча-влак чучкыдын вӱд воктене вераҥдат. Мончам писте, кож, нулго, пӱнчӧ але шопке гыч чоненыт. Писте мӱй ӱпшым пуа, иман пушеҥге-влак кишак ӱпшым пуат да шопке - шудо ӱпшым. Кӱ-влакым тӱрлым пайдаланыт. Марий-влак ошкӱм йӧратат, тудо эркын да шыман шокшым пуа. Чодыран кундемыште илыше моло калыкын семынак, марий монча пура руэн ышталтын, кӧргыштыжӧ – лукышто – вӱдым ырыкташлан, шокшым ышташлан кӱ коҥга, воктенже выньык дене кырашлан лапкавал (лӧка) лийын. Тачысе саманыште мончам олтымо годым шикш тӱньык гыч лектеш гын, а ожно шикш мончаш лектын, а вара шикш тупрашыште улшо тӱньык гоч каен, тыгайым шем монча маныт. Монча гыч лектын монча ончылно каналташ лиеш, а теве мончан леведыш ожно пушеҥге кӱр гыч, олым гыч, оҥа гыч ышталтын, кок могырышко кечалтын улмаш.
Марий монча тӱҥ сомыл деч посна эмлыме, тазалыкым пеҥгыдемдыме вер лийын. Южо йӱла, сӱан, кумалтыш, колышым уштымо шотымат тышанак эртареныт, озанлык сомылланат вургемым, йытын ден кыне кылтам кошташлан монча пеш йӧрен. Палемдыман, ожно ӱдырамаш-влак азам мончаште ыштеныт. Аза шочмеке, вӱдыш ший оксам пыштен, йочам мушкыныт. Ший - илыш волгыдылыкым, поян илышым, да осал дечын арален шогымашым ончыкта. Тылеч вара йочам, ачажын йӧратыме икшывыже лийже манын, тудын тувырешыже пӱтыралын пӧрт коҥга ӱмбак пыштеныт. Мончашке самырык авам шкенжым колташ огеш лий – осал вий айдемым авалтен кертеш. Чынжымак, марий монча юзо виян манын кертына. Мончашке пурет могырет кана, яндар кап-кыл дене гына огыл, чон денат яндар да волгыдо монча гыч лектат. Монча кугыза ден монча кувалан эреак таумутым ойлаш кӱлеш, но икмыняр еҥ тиде пашам ышташ огеш кӱл маныт. Мончашке пурен лекмеке чайым, пурам йӱаш лиеш, но кочо вӱдым ида подыл, тазалыкланда пеш кугу эҥгекым конден кертыда.




#Article 85: Васинкин, Аркадий Афанасьевич (447 words)


Аркадий Васинкин (Аркадий Афанасьевич Васинкин), (, Марий АССР, Марий Тӱрек кундем, Лӱсэҥер ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, шанчызе, йылмызе, туныктышо, литературовед, литератур критик, филологий шанче кандидат, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (колымыжо деч вара) (2008).

Аркадий Васинкин 1950 ий сӱрем тылзын 30-шо кечынже Марий АССР Марий Тӱрек кундем Лӱсэҥер ялыште туныктышо ешыште шочын. Ачаже ӱмыржӧ мучко шочмо школыштыжо пашам ыштен, йот йылмым пеш сайын пален, аваже самырыкше годым пеш тале комсомол пашаеҥ лийын, колхозышто бригадирлан коштын.

Оршанкыcе туныктышо-влакым ямдылыше училищым тунем пытарен. Вараже шочмо Арбор школышто туныкташ толын. Тунамак школ директор тудлан икымше тӱҥалтыш классым тыгай шомак дене пуа:

Но идалык сайын эртен, салтакыш каяш жап толын. Салтакыш каяш ямдылалтше рвезе педагогым школ директор отсрочкым налын кода, а вараже, тунемме ий мучаште, тудым пӱтынь школ дене салтакыш ужатат. Армийыште танк водитель лиеш.

Салтак гыч пӧртылмекше, шочмо йылмым, сылнымутым йӧратыше да тудым умбакыжат шымлаш кумылаҥше специалист 1972 ийыште, Марий кугыжаныш университет почылтмеке,  факультетыш Марий йылме да   тунемаш пурен. Университетыште - сай тунемше студент-влак радамыште лиеш. Аркадий вич ий жапыште сылнымутым шымлыме пашалан утыр шӱмешкен да 1977 ийыште МарНИИ-шке пашаш толеш да шым ий «языкшым касара», «киш подышто» шолеш. Ни пачер, ни оласе прописке уке, шым ий  илен пашам ышта.

Тыште изирак шанчызе гыч тӱҥалын институтын сылнымут пӧлкажым вуйлатыше марте кушкын. Москосо Тӱнямбал сылнымут институтышто асптрантурышто тунемын, Марий да Юл кундемысе серызе-влакын Кугу Ачамланде сар нерген возымо произведенийлашт негызеш кандидатлык диссертацийым сайын арален. Аркадий Афанасьевич МарНИИ-ште сылнымут пӧлкам вуйлаташ тӱҥалмешке, эн ончычак кадр йодышым шотыш кондаш да пӧлкам йол ӱмбак шогалташ кӱлмым палемда. А тиде тыглай паша огыл. Самырык-влакым туныкташ, могай корно дене виктарен колташ шонаш кӱлын.

Шымлыме пашаште Аркадий Афанасьевич Васинкин прозым шымлаш кумылаҥын. Но тиде моткоч кугу теме, коло ий наре жапым авалтышаш да ятыр лӱмлӧ серызын  айлышаш. Тиде шотышто Аркадий Афанасьевич тыге каласкала:

Аркадий Васинкин чумыр усталык пашажым иктешлен ончалаш гын, жаплен палемдаш кӱлеш: шагал огыл ыштыме. Шанче лӱмым сулен налаш диссертаций темыже тыгай лийын «Роман о Великой Отечественной войне в литературах народов Поволжья». Тыгай шонымаш арам огыл толын, вет тудо ончычат Сар жапысе марий сылнымут нерген ятыр шымлымаш пашам ыштен. Чылаже шӱдӧ кумло наре шымлымаш пашам савыктен луктын гын, сылнымутын тӱрлӧ могыржымат, шуко авторын тусталыкыжым лончылен, , МарНИЙын сборниклаштат, школ хрестоматийлаштат посна ужаш але серызе нерген возымыжым савыктен луктын. Аркадий Афанасьевич «Героические годы» лӱман шымлымаш книгам савыктен. Пытартыш жапыште Валентин Колумбын усталыкым шымлен, шӱдӧ витле лаштыкан «Поэтический мир Валентина Колумба» монографийым тӱрыс ямдылен шуктен.

Шуко ий МарНИИ-ште ыштыме жапыште Аркадий Афанасьевич Марий сылнымут эртымгорным тӱҥге-вожге шымлен, шӱдӧ дене  статьям, В.Колумбын усталык нерген кугу шымлымашым, монографийым, ятыр моло пашам возен.

Уста шымлызе, поро йолташ Аркадий Афанасьевич Васинкинын 2008 ийын 17 шорыкйол тылзыште ӱмыржӧ лугыч лийын. Тудын нерген поро шарнымаш Марий калыкын чонешыже эрелан кодеш.




#Article 86: Абукаев-Эмгак, Вячеслав Александрович (502 words)


Вячеслав Абукаев-Эмгак (Вячеслав Александрович Абукаев) (, Пошкырт Эл, Мишкан кундем, Токтар ял —  , Марий Эл, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, прозаик, драматург, кусарыше, журналист, театр пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1991), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1990), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше (1998), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1999), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2007), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2006).

Вячеслав Абукаев-Эмгак Пошкырт кундемысе Мишкан район Токтар ялеш 1958 ийыште 5 шорыкйолышто шочын. Шкеж нерген тудо тыге ойлен: 

Рвезе школышто тунеммыж годымак «Ямде лий!» йоча газет дене кылым кучен, йöратен лудын. Газет дене икымше вашлиймашыж нерген тыге возен: «Авай мемнан Пÿнчер ялын лийын. Тушко унала кошташ пеш йöратенна. Ты ялыштак первый гана «Ямде лий!» газетым ужынам, окенам, шолыштынам, Токтарыш конденам». 5 класс гыч юнкор семын возаш тӱҥалын. 

Абукаев-Эмгак 1975 ийыште Марий кугыжаныш университетын историй- филологий факультетышкыже пурен. Студент жапыште палынак творчество деке шуманын. Тиде жап нерген писатель тыге шарнен: 1975 ий 19 июльышто тенгечсе выпускник Йошкар-Олаш тольым. Куртньыгорно вокзал гыч, еҥ-влак деч йодыштын, Ямде лий редакций деке миен лектым. Исинеков В.Б. лекте да пеҥгыдын каласыш: 

Университетым тунем лекмекыже, Вячеслав Абукаев «Ямде лий» газет, «Ончыко» да «Пионер йӱк журнал редакцийлаште тырша. 

Вячеслав Абукаевын воктенже эре Люба пелашыже лийын. 18 ий нуно ваш умылен, полшен иленыт. Нуно коктынат Пошкырт кундемысе Мишкан район гыч улыт. Но пӱрымаш нуным Йошкар-Олаште ваш ыштен. 
Ӱмыржӧ вучыдымын 2008 ий 29 агаште кÿрылтын.

Марий литературышто Вяч. Абукаев-Эмгакын творчествыже тÿрлын почылтеш. Тудо шуко жанрыште пашам ыштен: прозышто, поэзийыште, драматургийыште. Тудлан чыла жанржат ик семын лишыл да шерге лийын. Тудо марий композитор-влакын мемышт почеш кок шӱдӧ утла мурылан мутым возен. 

Вяч. Абукаев-Эмгаклан поэзий тÿняшке икымше ошкылым туныктышыжо, йылмызе С. С. Сайфулин ышташ полшен. 
 (С.С. Сайфуллин)

Тылеч вара эшеат чӱчкыдын газетлаште, «Ончыко» журналыште почеламут, ойлымаш, повестьше-влак савыкталташ тÿҥалыт. «Шочмо тувыр» романже кок книга дене лектын. 2003 ийыште «Вӱротыза» почеламут сборник лектын.1985 ийыште М. Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш драме театр «Ушкал йомын огыл» икымше комедийым шында. Марий театрын сценылаштыже тудын лу пьесыже почеш спектакль шындалтын: Ушкал йомын огыл, Юзо шиялтыш, Шем оржан ош поран, Шӧртньӧ пукш, Изуремыште кугу суан, Ошкече йымалне да молат. Абукаев шуко мурын авторжо улеш, тыгак уста толмач моло калыкын шуко пьесыжым марий йылмыш кусарен. 
Тудын произведенийже-влак Российыште илыше калыкын шуко турло йылмылашке кусаралтыныт.

Марий лудшо ден зрительлан тудо тыгак уста кусарыше семынат ушеш кодын. Републикысе театр-влаклан 20 утла пьесым марлаҥден. Ты шотышто А. Чеховын «Дядя Ваня», А. Островскийын «Лес», Н. Колядан «Мурлин муро», Т. Минуллинын «Четыре жениха Диляфруз», Ш. Башбековын «Железная женщина», Ф. Крецын «Без меня меня женили». Н.Д. Дьяконовын «Свадьба с риданым», В. Шекспирын «Сон в летнюю ночь» пьесе-влакым палемдаш лиеш.

В. Абукаев-Эмгак критик семынат кугу кышам коден. Тудо шуко статья ден рецензийым, сылнымутын проблемышт-влак да марий орфографий нерген возен. 

Ойлымашыже да пьесыже-влак тӱрлӧ ийлаште тÿрлӧ конкурслаште сеҥышыш лектыныт да марла гына огыл, тыгак коми, мордва, удмурт, хант да манси, эстон, чуваш, татар, пошкырт. Украин да руш йылмыла дене лектыныт. Нуным лудшо-влак куанен вашлийыныт да критик-влакат кÿкшын араленыт.

Писательын произведенийже-влакым йочасадын, тӱҥалтыш да общеобразовательный школын, вуз-влакын программышкышт пуртымо. 




#Article 87: Угинде (166 words)


Угинде — Сорла тылзыште эртарыме пайрем.

Угинде пайрем чыла кундемаште илыше марий-влак йӱлаштышт уло.

Угинде пайрем уржа-сорла пашам тӱҥалме деч ончыч, Илян кече годым (2 Сорла гутлаште) эртаралтеш. Утларак йӧнанлан кугарня кече шотлалтеш.

Угинде - шыже пагытыште эртыше пайрем-влаклан тӱҥалтышым ышта. Тиде пайремым шыже сомылым - тӱредмым, йоҥыштымым, пырчым поген оптымым - тӧрлаш кӱлмӧ нерген шижтара. Пайремын тӱҥ шонымашыже - у кинде лектышым налаш йӧным ыштыше Юмылан тауштымаш, ончыкыжымат у куат дене, у шонымаш дене тыгак таза уш-акыл дене илаш йӧным йодмаш.

Угинде пайрем еш кумалтыш семын эрта. Ожныракше тудым кажне еш шуктышаш улмаш. Пайрем кечын у шурно пырчым йоҥыштен, киндым кӱэштыныт, пурам шолтеныт. Ешын кугырак айдемыже але ӱжмӧ карт пырчан терке тӱреш сортам пижыктен чӱктен, Юмылан пелештен, у шурным куштен шогалташ полшымыжлан тауштен, моло сомылымат тӧрлен колташ йӧным, тазалыкым, еш куатым йодын. Тиде кумал пелештымаште уло еш лийын, родо-тукымат, пошкудо-влакат ӧрдыжеш кодын огытыл. Икымше кинде шултышым Перкем (улан илышым, поянлыкым) кучен илыше айдемылан кучыктеныт, варажым моло-влакат сийлалтыныт. Южо кундемлаште, отыш лектын, Перке Юмылан надырымат пуэныт.




#Article 88: Семык (300 words)


Семык — кеҥежым эртаралтше ик кугу марий пайрем.

Пайремым Марий Элыште илыше олык марий-влак, эрвел марий-влакат эртарат.

Семык Кугече деч вара, шым арня эртымеке, вӱргечын пура да рушарнян Тройчын кечын мучашлалтеш.

Семык толмо дене ме кеҥежын толмыжым умылена. Кеҥеж пагыт ятыр тыглай огыл йӱлам конда. Нуно эше кугезына-влакын тыглай огыл тӱняумылымашышт дене, еш кокласе илыш радамжым йӧнештарен колташ, родо-тукым дене пеҥгыде кылым кучен, келшен илаш полшен.

Йӱла радам ожно пайремын чыла кечыштыжат шукталтын. Радамым кажне айдеме, еш, тукым шуктышаш улмаш.

Вӱргечын да изарнян - пайремын тӱҥ кечылаштыже. Кугезына-влак вес тӱняште улшо родыштым унала вучен вашлийыныт, мончашке пуртеныт, тукымышт дене пырля уштеныт, тыгодым кажне тоштыеҥлан сортам чӱктен, уштымо кочкыш-йӱыш дене сийленыт, вара ужатен колтеныт.

Вӱргече гыч изарняш вончымо йӱд осал вийым озаланыме жаплан шотлалтын. Тудо уда шоныш дене суртышко ынже логал манын, оза-влак кӧгӧн дене омсам петыреныт, тулым ылыжтеныт, шке суртыштым, ялыштым ороленыт, тӱрлӧ йӱк-йӱаным луктын, осал шӱлышым поктеныт. Самырык-влак тиде йӱдым мыскарамат ыштылыныт, рвезе-влак, мутлан, капка ончык пырням ораленыт, леведыш ӱмбак кӱзен, тӱнтык рожым петыреныт, мончаште вӱд подым кумыктен кертыныт. Варажым тӱшкан олыкыш воленыт да ӱжара нӧлтмеш модын, мурен-куштен эртареныт, ӱдыр-влак пеледышым погеныт.

Изарня тӱвыт кече маналтеш. Кече лекмеш мончаш пурымо йӱлаже шке шотан лийын.

Пайрем годым калык ятыр ойӧрӧм эскерен: мланде пашам ышташ огеш лий улмаш, ӱдырамаш-влак шӱртым чиялтен, вынерымат ошемден огытыл. Тиде чарымым шуктыдымо койыш шолемым але тӱтаным пасушко конден кертын. Кугарня, калыкыште тудым лопка Семык маныныт, тӱшкан жапым веселан эртарыме кече лийын. Мер калык кӱсле, шӱвыр сем почеш кап-кылым лывыртен, чоным куандарен. Ӱдыр-рвезе-влак самырык пагытыштым ончычсо семынак веселан эртареныт. Тиде кечын чӱчкыдынак сӱанымат тарватеныт. Шуматын але рушарнян пайрем мучашлалтын. Тидын деч вара яра кеҥеж але сыҥга жап (уржа пеледме, шыркам колтымо пагыт) тӱҥалын. Тудо 2-3 арня шуйнен. Тиде жапыште мланде пашам ышташ чаралтын.

Кызыт Семык пайрем шуко шотышто тошто сынжым йомдарен, туге гынат посна йӱла-влак аралалт кодыныт.




#Article 89: У пучымыш (193 words)


У пучымыш (вес лӱм-влак: Кышал, Немыр) — ик марий пайремже.

У пучымыш пайремым чыла марий калык пайремла.

У пучымыш але Кышал уржа-сорла пашам пытарымеке, шыжа-кылме тылзыште, 21 шыже деч ончыч эртаралтеш. Южо вере тиде пайремым Покро деч ончычсо шуматкечын увертарат, а южо вере Озаҥысе 4 кылме деч ончыч толшо шуматкечын але тиде кече деч вара, кугарнян, эртарат.

У пучымыш пайрем ялысе калыкын илышыштыже кугу верым налын шога. Тудо шыже паша тургымым иктешла да йӱла почеш у шурным кочкаш тӱҥалаш йӧным ышта. Пайрем йӱла порылык шӱлыш, тауштымо кумыл дене эрта.

Пайрем кышкарышке тауштен, тоштыеҥым шарнен кумалмаш, пайрем ӱстел, мурен-куштымаш шыҥдаралтын. Южыжо колышо родо-тукымышт лӱмеш сортам чӱктен пелештеныт. Кумалтыш Перке Кугу Юмылан да Кинде Перке Юмылан вуйым савыме лийын. Пайремлан шӱльӧ пучымышым шотленыт, тамле шергинде кӱэшталтын. Оза-влак родыштым, еш йолташыштым, юмын таҥыштым унала ӱжыныт. Пучымышым тамлымеке, кӱслем, шӱвырым шоктен, жапым веселан эртареныт. Тиде пайремыште калык мыняр шукырак, туран оза оҥчыкыжым уланрак, поянрак лиеш манын шоненыт. Вет шултыш киндым да совла пучымышым кочшо уна кок пачаш шукырак шке почешыже кода. Пайрем кечын кажне суртоза пакчаш лектын, шыжывучым пуалтен да шке куанле пайремже нерген молыланат увертарен. Пайрем йӱлам шуктымо годым агун озамат кинде да пучымыш дене сийленыт.




#Article 90: Майоров-Шкетан, Яков Павлович (2805 words)


Майоров-Шкетан (Шкетан, М. Шкетан), (Яков Павлович Майоров-Шкетан) ( Россий империй, Илна губерний, Яраҥ уезд, Тошто Крешын ял – , РСФСР, Марий АССР, Оршанке кундем, Оршанке ола сынан посёлко) – марий серызе, журналист, драматург, литератор, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже. «Шкетан» алмашлӱм «шкет» але «шкетын» мут деч шочын.

Марий сылнымутлан негызым пыштыше-влак радамыште М. Шкетанын лÿмжö С. Чавайн дене йыгыре тöр шога. Кок кугу писательын творчествышт икте-веыштым ешарат, келгемдат, пойдарат. М. Шкетан шочмо кундемын ХХ-шо курымысо илышыжым кумдан, воштончышышто ужмо гай сÿретла. 

М. Шкетан шуко йыжыҥан писатель. Уста прозаик, чолга драматург, тале публицист да мер пашаеҥ, тудо марий да Российысе сылнымутым шуко ойлымаш, «Эреҥер» роман, латныл пьесе, нылшÿдö утла статья, очерк, фельетон дене пойдарен. Тылеч посна, Яков Павлович поэзийыште шке вийжым терген, ятыр почеламутым, мурым серен. Тудын чумыр возымыжо –марий калыкын совет власть жапыс илышыжым тичмашын сÿретлыше шке шотан энциклопедий, сылнымут летопись, манаш лиеш.

М. Шкетан илымыж годым калык пиатель лÿмым налын огыл. Туге гынат тудо марий шемерын ик эн йöратыме сылнымут мастаже семын кумдан палыме, чынжымак калык писатльышке савырнен. Тудо илышым эреак шымлен, йогынжым тÿҥге-вожге ужын. М. Шкетан ойпого тÿняште мемнан калыкын уш-акылжым шыҥдарен, шÿм-чонжым ойыплен, койыш-шоктышыжым негызлен. Тудын сÿретлыме шукогеройжо чынжымак илыше еҥ улыт, да калык йылмыште шукертсекак кумдан кучылталтыт, оҥарен лÿмдалтыт.

Майоров-Шкетан Оршанке кундем Тошто Крешын ялеш 1898 ийын шыжа тылзын 17-ше кечынже шочын. Кем ургызо, йорло Логин Пагулын ешыште Яков Шкетан кумышо йоча. Еш нужна гыч мучыштен огыл гынат рвезе тунемашак шонен, 1912 ий 8 сӱремыште Ирмучаш черке-приходской кок классан училищым пытарымеке, туныктышо-влакым ямдылыше Кукарка оласе семинарийыш каяш шона. Кок гана пураш точыш, но семинарист радамыш ыш логал. 

Тылеч вара тудо мöҥгыштö илен, озанлык пашаште полышкален. Яра жап годым, кастене, пайрем кечын руш да тÿнямбал сылнымутым лудын. «Мöҥгыштö илаш логале. Ачам якынлан поктыш – ыжым кае. Изием годымак оп кашак деч лÿдам ыле. Яра жапыште эре книгам лудым. Ернур библиотекысе тÿрлö романым, повестьым чыла лудын пытарышым, – шарнен писатель самыык годсо жапшым. – Пеш сай шарнем: эн ондак Тургеневын «Отцы и дети» романжым лудым. Еш коклаште книга лудмемлан каргашымаш ынже лий манын, улак верыш каен возам да лудын кием ыле. Шуко лудмем дене, мыйын ушемат илышын оргажан корныжым умылен нале» (Шке илышем нерген, 2.XI.1930 ий). Тылеч вара кызыт Килемар кундемыш пурышо Шаптун ялысе тÿҥалтыш школышто тунытышылан пел ий наре ыштен.

 

Ожно, Марий областьым почмо деч ончыч, Оршанка вер-шöр Вятке губернийысе Яраҥ уездыш пурен. 1920 ий шошым Я. Майоровым Яраҥ уездысе исполком пелен ыштыме национальность пöлкаште (уотнацыш, рушла – уздный отдел национальностей) пашам ышташ ÿжыт. Ончыч инструкторлан, вара секретарьлан шогалтат, а 1920 ий сорла тылзе гыч Яков Павлович Яраҥ уотнацын вуйлатышыже лиеш. Ик ий утла Яраҥыште илыме, паша ыштыме жапыште тудо тÿрлö сомылым виктарен, 1921 ий ага тылзе кыдалне уездысе марий креаньык-влакын погыныштым эртарен. Марий автономный областьым почмо нерген куан уверым налмек, Я. Майоров Йошкар-Олаш толеш, тыште тудын илышыштыже йöршеш у йыжыҥ тÿҥалеш.

Марий театр 1919 ийыште драмкружок негызеш шочын, вер гыч верыш кусныл коштын, утларакшым ола воктенсе яллаште спектакльым ончыктен. Неле шужымо ийла жапыште тиде театр чот шолдырген, вара йöршеш шаланен, петырнен. М. Шкетан театрым почаш кÿлмö нерген «Йошкар кече» газетыште шуко статьям савыктен. Тудын тыршымыжлан кöра театр угыч 1923 ийыште писательын «Сардай» пьесыж дене почылтын. Тиде ийыштак писатель, газет деч кÿрылтде, Марий куснылшо театрыш пашам ышташ толын. 1924 ий 10 январьыште тиде театрын вуйлатышыже лиеш. Я. Майоров-Шкетан (шке лÿмжым тунам документлаште тыге возен) приказым луктын: «15 январь гыч мый антрепренерын обязанностьыш шке шогалам».

Йол ÿмбак шогалаш гына тÿҥалше театрыште ончыч тÿҥ верым еш кокласе кылым, йöратыме йÿлам ончыктышо, агитаций сынан пьесе-влак налыныт. М. Шкетан 1920–1923 ийлаште «Утышо», «Шошым сеҥен», «Сардай», «Ачийжат-авийжат» пÿсö социальный драме-влакым, варарак калык мыскара тÿсан «Ормыж», «Важык вуян йыдал», сатир сынан «Кугече йÿдым» (1925), «Ораде» (1927) комедий-влакым возен. Тыге марий драматургий ден театр искусство вияҥмаште у йыжыҥым палемден.

М. Шкетанын колымшо ийла тÿҥалтыште возымо пьесыже-влак – «Сардай» ден «Ачийжат-авийжат» – кумдан палыме улыт, кызытат сценыште шындалтыт. Икымше драмыже – социально-психологический жанр дене возымо – марий поянын опкын тÿсшым келгын сÿретлен. «Кайыкат шке пыжашыжым шке пунжо дене ок опто, – манеш Сардай. – Илышыште эре тыге лиеш». Совет властьым сÿмырал шуымек, тудо шке кундемын озаже лияш шона. «Окса чер дене черланыше» еҥ айдеме тÿсшым йомдарен, ача-ава пуымо Вачай лÿмым-тÿсым амыртен, лавыртен. Пошкудыжо-влак тудлан ялысе сут поян Сардайын лÿмжым мыскылен, игылт пуэныт. «Шöртньö иялан» вуйжым пуышо, чын илыш корно деч торлышо Вачай-Сардайын шÿм-чонжо шÿч гай шемемын. Калык кокла гыч лекше, кöргö ÿнаран еҥ илышыште йоҥылыш корныш тошкалын, шуко шемерым ондален, пызырен. Сардайын арже йылт йомын огыл, садлан чонжым «пырыс удыркала», уш-акылжым йöсландарен, чот шоныкта. Малымыж годым пошырна, омо лугыч тöрштен кынелеш. Мо-гынат, Сардайын «йыпше темын». Совет кылкучем тыгай тÿшкалан корным петырен. Драме мучаште Сардай, осал пашаж дене пичкаен, шÿм-чон тургыжмым чытен кертде, нарÿмыжым йÿэш да кола.

М. Шкетан сылнымутыш толмыжо, ушнымыжо годым поэзий декат кумылын шоген. Колымшо ийла тÿҥалтыште тудо шагал огыл почеламутым возен, икмыняржым «Йошкар кече» газетеш савыктен. Келге социальный шонымашан рушла возымо «Заря»,  ныжылге кумыл дене шыҥдаралтше «Йöратымемлан», «Шкет чон», «Молан ойгыраш», шочмо пÿртÿсым моктышо «Жап шуын», «Шошо толын» почеламут-влак, мыскара сынан «Марий сÿан» – поэтын тÿрлö темым келгын шыҥдарен моштымыжым, тÿрлö стильым кучылтмыжым ончыктен. 

М. Шкетан сылнымутышто эре йоҥгыдо, у корным кычалын. Драматургийым кушкыжмо, поэзий деке кумылаҥме деч вара тудо прозышко кусна. 1923–1925 ийлаште шуко ойлымашым воза: «Юмын языкше», «Калык вашталтеш», «Нужна туныктен», «Юмын закон почеш», «Ӱчашымаш», «Вашталтыш», молат. Религийын калык уш-акылым аҥыртарымыже, тошто йÿлан осалже, амыше улмыжо – нунын тÿҥ проблематикышт. Кÿшнö ончыктымо ойлымаш коклаште 1924 ийыште Москваште посна книга дене лекше «Юмын языкше» ойлымаш утларак кумдан палыме.

У илышым чоҥымо дене пырля шемерын юмылан ÿшанымыже мöҥгештын, изем толын. Тидым писатель раш ужын да ятыр ойлымаште ончыктен. Теве «Нужна туныктен» ойлымашын тÿҥ геройжо, йорло марий Тымапи Вöдыр, попын опкын  улмыжым ужын, йÿшывуя юмылташ толшо юмын еҥым, шоягоремже гыч кучен, тÿгö поктен луктеш. Почешыже юмоҥам уремыш луктын кудалта. Тыге Вöдыр юмылан ÿшанымым чарна.

М. Шкетанын тунамсе прозыжын вес проблемыже – еш коклам у йÿла шÿлышеш негызлымаш, марий ÿдырамашын тошто коса деч эрнымыже, волгыдо да эрык корнышко нелын толмыжо. Тиде темылан «Палыде», «Вакшагур», «Чодыра лоҥгаште», «Микась Майрук» ойлымаш-влак возымо улыт. Кугу Октябрь ÿдырамашлан пöръеҥ дене тöр праван лияш йöным пуэн, но тошто шинчыр деч утлымаш вик эртен огыл, рÿдаҥше ората чот мешаен. Мутлан, «Вакшагур» ойлымашын героиняже, пычкемыш марий ÿдырамаш Майруш, опкын марийжын, Тарай Вайсан, мыскылмыжым чытен кертде, вакшагурыш тöршта. Ир койышан, сут тÿшкалан верчын тудын ÿмыржö кÿрылтеш.

Еш илышым сÿретлыше произведенийлаш автор келге шонымашым шыҥдара. Шергалына сюжет да чоҥалтме шотышто пеш проста улшо «Чодыра лоҥгаште» ойлымашым. Тудын тÿҥ героиняже Олю техникумышто тунемын, вара тошто койышан ачажын-аважын ойышт почеш тунеммым чарнен. Ялыште йокрокланен илымек, чодыра ороллан марлан лектын. Икана тушко Олюн ожно келшыме таҥже Пöдыр толын лектын. Кок рвезыеҥын шÿмыштышт тул гай йöратымаш кумыл угыч ылыжеш. Пич чодырам, марийжым коден, Олю Пöдыр дене пырля олаш кая, адакат педтехникумышто тунемаш тÿҥалеш. «Тений рвезыеҥлан шÿдыр гай калык ончылно йолген шогыман» манын, писатель самырык тукымым тунемаш, шке илышым шочмо калыкын пÿрымашыжым куштылемдыме, саемдыме чолга паша дене пеҥгыдын кылдаш ÿжын. 

М. Шкетанын литератур да мер пашаже тÿҥалтыш гычак газет дене кылдалт шоген. Шочмо йылме дене печатлыме мут Кугу Октябрьын марий калыклан кондымо ик эн шергакан пöлекше лийын. 1921–1923 ийлаште «Йошкар кече» редакторжо С. Чавайн лийын. Тудо М. Шкетаным шке декыже, редакцийыш пашам ышташ поро кумылын ÿжын, самырык авторлан творчески кушкаш сай, йоҥгыдо корным почын. Кок кугу писатель, йолташла келшен, марий калыкын революционный шÿлышан газетшым луктыныт.

Печатьыште пашам ыштымыже М. Шкетанлан у илышым чоҥымаште агитатор да пропагандист лияш, мер илышыште эре ончылно шогаш полшен. Колымшо ийлаште тудо «Йошкар кече» газетеш да тудын пелен 1925–1927 ийлаште лекше «Арлан ден Кестен» мыскара журналеш 300 утла статья ден фельетоным, очеркым, кÿчык ойлымаш ден корреспондецийым печатлен. Писательын публицистикыже илыш гай кумда, тÿрлö йыжыҥан, тунамсе саманын йогынжым тичмашын сÿретлен, моткоч шуко да пÿсö проблемым шыҥдарен. 

Поснак тидым палемдыман: писатель колымшо ийла тÿҥалтыштак озанлыкым йол ÿмбак шогалтымаште, илышым саемдымаште кооператив шемер кресаньыклан моткоч кугу пайдам пуэн кертмыж нерген раш умылтарен, шуко возен, марий калыкым кооператив ушемлашке ушнаш ÿжын.

М. Шкетан бюрократ, арамлогар, калык погым шолыштшо-влак ваштареш лым лийде кучедалын. Тудо тунамак командно-административный системын тупрÿдыжым ужын, чаманыде почкен.

Уста публицист вес элласе калыкын илышыжымат эскерен шоген, сайын пален, шочмо кундемым тÿнямбалне сургалтше тÿрлö событийла дене палдарен. Империалист тÿшкан сарлан ямдылалт шогымыжым тÿжвак луктын.

М. Шкетан литературный критик семынат тыршен, самырык поэт-влакын возымыштым лончылен, кушкашышт уло кумылын полшен. Тудо марий йылмылан кугу верым ойырен, шочмо йылме чот вияҥже, йоҥгыдо, раш, поян лийже манын шуко статьям савыктен.

Кумлымшо ийла М. Шкетанын творчествыштыже у йыжыҥ семын палемдалтыныт. 1929 ийыште, Йошкар-Олам коден, писатель шочмо Тошто Крешын ялышкыже илаш толын, чумыр вийжым сылнымут пашалан пуэн. Тиде пагытыште эн сай произведенийже-влакым возен – тÿрлö жанр дене, шуко тÿрлö темылан. Писательын чапше тунам моло вереат шарлен. Горький олаште (кызыт Нижний Новгород) савыкталтше «Натиск» журнал – тиде крайысе писательмытын органышт 1933 ийыше (7–8 номер) тыге палемден: М. Шкетан – Юл кундемыште ик эн тале да кумдан палыме писатель».

Илыш йогыным келгын шымлаш тыршен, Яков Павлович шке ойпогыжым мер паша дене чак кылден: шочмо ялыштыже колхозым ышташ полшен, ревиз комиссийым вуйлатен, Оршанке райисполкомын членже лийын, культур пашам виктарымаште тыршен, тыглай колхозник семынат пашам ыштен. Ӧраш логалеш: кузе тудо творческий пашалан, сылне произведений-влакым возаш жапым муын?! Мо-гынат, писатель шолын шогышо илыш дене илен, шочмо калыкын социализмым чоҥымаште сеҥымашыж дене кумылаҥын. «Вий шутымем семын социализмым ышташ полшем», – возен тудо ик серышытыже.

Марий кундемышке кумлымшо ийла кугу вашталтышым конденыт. Акрет госек лапчык аҥажым шога дене коркалыше кресаньык тÿшка пашашке ушнен, колхоз имне дене пырля тракторым кушкыжын. Олаште промышленный предприятий-влак шукемыныт. Но тунамсе пагытым тоталитаризм режимын вияҥмыже, сталинизмын озаланымыже койдарен, чот локтылын. Коллективизаций тÿҥалмек, чыла вере «класс тушманым», «кулакым», «троцкистым», «бухаринецым», моло «калык тушманым» кычалаш, вожге куклен лукташ тÿҥалыныт. Пÿтынь элыште ятыр миллион титакдыме еҥ репрессийыш логалын. Марий кундемат тыгодым öрдыжеш  кодын огыл, тÿжем дене эн ушан-шотан эргыже-ÿдыржö-влакым йомдарен. Тиде туткар саманын чын тÿсшым писательмыт раш ужыныт, умыленыт гынат, шке произведенийыштышт вик ончыктен кертын огытыл. Вет чыла вере, газет ден журналлаште, партийный цензур лийын. Садлан тораш ужшо, келгын шонышо кугу писательмыт тунам илышын осалжым сÿретлаш важмалдыкын каласыме-шыҥдарыме шонымашан произведенийлам возеныт, савыктеныт. Шукышт садак репрессийыш логалыныт.

М. Шкетан «Ме тоштым сеҥена» (1931) очерк книгаште Марий кундемыште эн ончыч Оршанке МТС ыштымым ончыктен. Кугу верым кресаньыкым тÿшка озанлык дене илыме корныш вончыштарымылан ойырен. Ме ужына: колхозым виеш чоҥымо жапыште ялысе илыш граждан сар годсо гай, пачемыш пыжаш семын лийын. Вет лач тунам «совет элысе калыкмытын йöратыме ачашт», социализм чоҥымо годым класс кучедалмаш утларак пÿсемеш манме шояк теорийым шонен луктын, незер ден улан кресаньыкмытым икте-весе ваштареш таратен, кредалаш кынелтен. Тидын негызеш ялыште социальный конфликтын чот келгеммыжым писатель «Кодшо румбык» (1931) ден «Шурно» (1933) драмылаштыже моштен ончыктен. Нуно икте-весым ешарат, кокытыштыжат колхоз ыштыме жапыште ялысе калыкын илышыже пужлымым, икте-весе дене пуредылмым, туманлымым, ваш-ваш чогымым, улан-поян еҥым НКВД-лан кучен пуэн, ссылкыш колтымым, четлыкыш петырымым сÿретлыме. Кок драмыштыжат мыняр-гынат тиде ойган саманыште «класс кучедалмашын» келгеммыж нерген пунчеж шонымаш шижалтеш. Тунамак палемдыман: М. Шкетан кеч-кунам шке произведенийлажым пÿсö социальный конфликтеш негызлен, чоҥен, вияҥден. Тÿрыснек ончымаште, нине драме-влак коллективизаций годсо жапым пеш чын ончыктат.

Колхоз виеш ышталтын гынат, мыняр-гынат саемын, тÿшка пашаште тудын шонымашыже весемын, вашталтын. Колхоз илыш у марий кресаньыкым шочыктен, йол ÿмбак шогалтен – тыгай ойым шыҥдарен писатель шкенжын ятыр ойлымашыштыже. Тиде радамыште «Карпуш», «Лукаш», «Капка орол», «Какшан воктен», «Корнышто» ойлымаш-влак поснак кумдан палыме улыт. Карпуш, тыгаяк лÿман произведенийыште тÿҥ герой, шке илышыштыже эн тÿҥлан колхоз пашам шотла. Но тудо ешыште шкенжым кучен ок мошто, ватыжым ондала, ÿдырамашым ок акле. Пошкудышт полшымо дене Карпуш титакшым умыла, ойлымаш мучаште ватыж дене угыч ушна. Айдемым чын корныш шогалтымаште коллективын вийже пеш кугу, куатле, пайдале – тыгай сай ойым шыҥдарыме тыште.

Кумлымшо ийлаште Яков Павлович революций ден граждан сар темылан ойлымаш циклым пöлеклен: «Революций, мый тыйын айдемет улам!», «Революций водын», «Илыш ÿжеш», «Корнышто», молат. «Революций, мый тыйын айдемет улам!» ойдымашым прозо дене возымо поэме манаш лиеш, вет тудо Кугу Октябрьым чапландарыше сылне моктеммур семын йоҥга. Кумыл нöлтын, шÿм вургыжын каласен, автор тыгай шулдыран ойым чоҥен: «Тау, Революций! Тый нимодымо еҥым уланым ыштенат. Кредалаш моштыдымым кредалаш туныктенат. Мый тыйын айдемет улам!» Каласыман: кызытсе саманыште южышт Октябрь революций калыкын ÿшанжым сулен кертын огыл маныт. Тыгай ойышто икмыняр чын уло, но тÿслен шымлымек, икте раш: личность культ, тоталитарный кылкучем ок сеҥе гын, кумда элна чынак демократий сынан социализмым чоҥен, революцийын сöрымыжым пÿтынек обществыште шыҥдарен кертеш ыле. Революцийын шемер ончылно нимогай титакше уке, да тудын саскажым шке лавыран кидышкыже Иосиф Джугашвили-Сталин пÿтынек поген налын, илыш-корным важык колтен.

М. Шкетан тале мыскараче лийын, колымшо ийлаштак тыгай сынан ятыр произведенийым возен. Воштылчык – айдемын илышыже, йÿлаже, койышыж гыч тÿрлö уто-сите косам, изи-кугу ситыдымашым кожгатен, когартен лукмо куатле йöн, вес семынже тудым литературышто, литературоведенийыште «юмор», «сатир» жанр-влак манын палемдат. Писатель, марий калык мыскарам шымлен, шотыш налын, тудын ойыртемжым пален, мемнан сылнымутыш оҥай термин-влакым пуртен. Колымшо ийла тÿҥалтыште весела, калык мыскара шотан комедийже-влакым, нунын юмор тÿсан ойыртемыштым палемден, автор «оҥарчык», «койдарчык» манын, а сатир койышан «Ораде» пьесыжым арам огыл «мыскылчык» манын лÿмден.

М. Шкетан мыскара ойлымашым 1935–1936 ийлаште поснак шуко возен: «Патай Сопром», «Вуйлатышын пондашыже», «Опой кува», «Сöсна поминка», «Команмелна», «Ече», «Парашют», «Шымле ик подкинде», «Маскам лош», «Мераҥ лу», «Радиошойыштмаш», молат. Нунын чоҥалтмышт шке шотан, оҥай, лудшым сымыстарыше. Шукыштын геройышт мыланна койыш-шоктышышт нерген шкешт каласкалат, тыге чын тÿсышт, уш-акылышт лудшо ончылно рончылтеш, рашемеш. Тунамак авторын герой-влак деке отношенийже коеш. Ме ужына, кузе амызе годсо, тошто косам сеҥен, ялыште у йÿла вожым колта, вияҥ толеш.

Ойлымаш-влакын тÿҥ геройышт шукыж годым тыглай еҥ, колхозник улыт. Автор нуным пагала, но илыш деч, культур шотышто шеҥгелан кодмыштлан аярын воштылеш, сай корныш колтынеже. Мутлан, Патай Сопром – илалше, тÿрлым ужшо, пашам йöратыше колхозник, лавыраште, таракан да умдыла дене пырля илен тунемын. Уста столяр лийын гынат, шке озанлыкшым саемдыме нерген шонен огыл. Икана Сопром сарыште пырля коштмо йолташыж дене уна лийме годым пеш кугу вожылмашке пурен. Тылеч вара тудо шке йолташыже, Гордей Вöдыр семынак, илышыжым у йÿла негызеш чоҥаш шонен пышта.

М. Шкетан кызытсе пагыт дене келшен толшо мыскарам шуко муын, устан сÿретлен. Тиде радамыште – «Ече», «Парашют» – мемнан элыште физкультур ден спортын кумдан шарлымыштым, таза да пеҥгыде самырык тукымым ончен куштымаште кугу верыштым ончыктат. «Ече» ойлымаште ик тыглай ешым ужына. Суртпечын озаже Васли (тудо мыланна шке «ече чер» дене уло ешге черланымышт нерген каласкала) эргыжын йодмыж почеш ечым налеш. Икмагал жап гыч ватыжат, Марпа, мунчалташ тÿҥалеш, тазалыкшым пеҥгыдемда. Ечылан верчын вате-марий коклашке «шем пырыс» кудал пура. Молан манаш гын, Васлилан «вожым торкален, ече дене коштшо ÿдырамаш» ок келше. Ончет гын, тудо шкеже илыш деч почеш кодын, тошто йÿла дене авыралтын. Ик теле кечын Марпам Горький олаш, крайысе ударник-влакын погынышкышт делегат семын колтат. Йошкар-Ола гыч Горький марте делегаций ече дене мунчалтен кая. Лач тидыже Васлим йöршеш öрыктара, да тудо кече еда тора вел гыч ойган уверым вуча: пуйто тудын ватыже корнышто, чот черланен, кылмен колен. Но икмыняр кече гыч газетыште ватыжын сÿретшым ужеш, ойлымо ойжым лудеш. Ватыже таза, весела кумылан пöртылмек, Васли Марпа дене сöраса, сÿмсыр койышым сеҥен, шкежат йÿдым, ватыж деч йышт, ече дене кошташ тÿҥалеш. Шуко гана камвозеш, но сайынак тунем шуэш. Мучаште Васли мыланна тыге увертара: ынде чумыр ешыже ече дене мунчалта, да тудын кум ияш эргыжат йодеш: «Ачий, мыланемат есе клес...» Пытартыш ойсавыртыш авторын йоча йылмым сайын палымыжым ончыкта.

М. Шкетанын мыскара ойлымашлаштыже ик ойыртемым поснак палемдыман: автор лудшо еҥым эре ужын, шижын шога, тудын дене пеҥгыде кылым кучаш тырша, кумылаҥден мошта. Нине ойлымаш-влак калык мутланыме йылме дене возымо улыт да шонымашым кÿчыкын, сылнын да раш шыҥдарыме дене ойыртемалтыт. Тÿрлö йöрдымö койышым воштылын, автор лудшо еҥым яндар чонаным, поро ушаным, волгыдо йÿла дене илышым ужаш, ышташ шонен. Кеч-кунам шочмо калыкын вийжылан эҥертен, тудлан полшаш шонен, эре ончыко каен, у произведенийым возаш тыршен.

М. Шкетанын 1930-1933 ийлаште возымо, 1933 ийыште Йошкар-Олаште посна книга дене савыктыме эпический сынан тиде произведенийже писательын ойпогыжо рÿдö верым налеш. « Эреҥерым» сераш Яков Павлович ончычсо пÿтынь творчествыж дене, колымшо ийлаште илышым келгын шымлымыж дене ямдылалтын. Тунамак ял озанлыкым, кооперацийым, мланде пашам, экономикым вияҥдыме нерген моткоч шуко статьям, очеркым, фельетоным савыктен. Чыла тиде варажым романым возымаште поян материал лийын. 

Романыште нэпын шуко йыжыҥжын вияҥмыже – тудын сай ден осал могыржо, яжо да торжа чурийже – мыланна раш, воштончышто ужмо гай коеш. Автор нэпым, колымшо ийлам вес илыш-корнышко наҥгайыше тÿҥалтыш йогын, эрыкан социализмын эр эҥерже семын палемда.

Романыште интеллигецийлан кумда верым ойырымо. Революций деч ончычсо интеллигеций тÿҥ шотышто шемер калык деч торлышо лийын. Кугыжан кылкучем дене келшен илен, тудлан вуйым савен. Совет власть жапыште у марий интеллигенций кушкын. 

Роман мучко ме марий калыкын у илышым чоҥымашке неле, оргажан, лакылан корно дене толмыжым ужына. Акрет годсек тошто радаман ялын негызше шкет озанлык лийын. Шкетвуя илыш куным виктарыме паша лектышым иземден, экономикым ÿлыкö волтен.

Марий пÿртÿсын сöралжым, поянлыкшым М. Шкетан романыште ятыр вере устан сÿретлен, поэт семын моктен. Пÿртÿс мемнам пукша, йÿкта, чикта, йол ÿмбак шогалта, шке моторжо-чеверже дене куандара. Садлан ме пÿртÿсым аралышаш, поянлыкшым моштен кучылтшаш улына манын, пеш кÿлешан ойым шыҥдарен.

Яков Павловичын ÿмыржö корно кыдале 1937 ийын ага тылзын 18-ше кечынже кÿрылтын. Тудо Оршанке районысо больницеш шодо пуалме чер дене колен. Вилям кочшо курныж гай шем шулдыржым шарен, 1937 ийысе шучко жапын толмыжым ужын, писатель тÿргоч колянен, тургыжланен. Черланымыжым шижын, тудо шкеак Оршанкыш эмлалташ каен, тöрланаш шонен, но тушеч мöҥгеш пöртылын огыл.
 

Марий серызе-классикым калык тачат ик эн сайын пала да пагала. Тудын лӱмжым Марий Элыште икмыняр объект нумалеш:




#Article 91: Агавайрем (472 words)


Агавайрем — тошто юмынйӱла марий пайрем. Совет жапыште атеизм лие, тиде пайремым чареныт, садлан юмынйӱла Агавайремым мер Пеледыш пайрем вашталтен. Тыгодым Агавайремым пайремлаш угыч тӱҥалыныт.

Тиде пайремым тӱҥ шотышто олык да эрвел марий-влак коклаште аралалт кодын. Марий Элын йӱдвел-эрвел кундемлаштыже тиде йӱлам поснак тичмашын шуктат. Пошкырт Элыште илыше южо марий-влак Агавайремымат, суас Сабантуйымат пайремлат. Туге гынат тиде Сабантуй марий Пеледыш пайрем гыч толын лектын. 1990 ийла тӱҥалтыш гыч тиде пайремым Йошкар-Олаште эртарат.

Агавайремым эртарыме жап ик семын ок тол. Тудым шошо ага тӱҥалме деч ончычат пайремлат, но шукыж годым - шошо агам мучашлымеке - кеҥеж Миколо (22 Ага) ден Мланде шочмо кече (Кугече деч вара 50 кече эртымеке) коклаште. Утларак раш кечыж ден жапшым карт-влак кутырен палемдат. Тыгодым нуно у тылзе шочмым шотыш налыт. Марий Элыште кажне ийын эртаралтше Оно Морко Агавайрем (Шернур кундем) чыла марий калыкым иктеш чумыра да тиде пайрем радамыште пытартыш лиеш. Тудо Кугече деч вара 8 арня эртымеке, шуматкечын - Индеш кугарня куд кече ончыч эртаралтеш.

Агавайрем - кугезына-влакым мландым жаплыме пайремже. Тиде пайрем мландын куатшым чапландарыше, пӱртӱс вийын порылыкшылан ӱшаныме чапмуро семын лийын. Пайрем годым кугезына-влак шошо пагытын йӱла радамжым мучашленыт. Садланак йӱлам шуктымаш ойыртемалтше тауштымо кумыл дене эртаралтын. Йӱла радам чылажат шошо пагытысе сомыл, шошым у куат дене шӱлалтыше пӱртӱс дене, озанлык тургым дене пеҥгыдын кылдалтын. Пайрем йӱла шурным ӱдымӧ пашан лектышыже сай лийже, мланде шке куатшым аралыже, шурно кушкыл сайын нӧлталт кушшо, сай кинде лектышым шочыктыжо манме шонымашым шыҥдарен.

Пайрем кышкар ял озаҥлык пашам ю шӱлыш дене авалтыше кумылан лийын. Тыште тӱшкан погынен Юмылан мелна, муно, пура дене надырым пуымаш ээртаралтын, весела модышат мондалтын огыл. Кумалмаш тӱрлӧ кумдыкым авалтен: ончыч ик ял, вара икмыняр ял, вара кундемысе кумалмаш эртаралтын.

Агавайремлан калык шот дене ямдылалтын: сурт кӧргым, озаҥлыкым, уремым арум ыштен, кочкыш сийым ончылгоч ямдылен, поснак муным шуко погеныт. Вет муно Агавайремын кугун йӧратыме кочкышыжо лийын. Пайрем кечын мончаште мушкылтыныт, ару вургемым чиеныт, ваш-ваш мелна, когыльо, салмамуно, туара, пӱрӧ дене сийленыт.

Агавайрем кумалтышыш але шелыкыш пайрем вургемым чиен лектыныт. Калык карт дене пырля Агавайрем юмо деч, пӱртӱс вий деч шурнан пасум аралаш, сай игечым колташ, осал мардеж, йӱр-тӱтан деч, тӱрлӧ шукш-копшаҥге деч аралаш, кумал шогышо калыклан поро шулык ден серлагышым пуаш йодын.

Кумалтыш деч вара шочыктен шогышо вийын символжо - муно дене - тӱрлӧ йӱлам шуктеныт. Муным самырык ӱдырамаш-влаклан кучыктеныт, шуко икшыван лияш сугыньленыт, нурышко лектын мландыш уреныт, пушеҥге гоч кышкеныт - муно гай шолдыра шурно лийже манын ойленыт. Куржталмаште, имне дене кудалыштмаште эн писе, эн чумыл койышым ончыктышылан тӱрлеман солыкым, муным карт деч ялысе кугырак-влак, нурышко лектын, шӱвырым шоктен савырненыт.

Эрвел марий-влак Агавайрем годым сӱрем мужым поктымо йӱлам эртареныт. Тыге нуно шке илыме верыштым, кундемыштым осал деч араленыт.

Пайремын кокымшо кечынже сурт еда коштын пура дене силалтыныт. Самырык-влак Солын пуэн, Вӱд йоген да т.м. модыш денат вӱд воктен модыныт, лӱҥгалтышыште лӱҥгалтеныт.

Пайрем кечын ойӧрӧм эскереныт: шӱртым чиялташ, вургемым мушкаш, кугу йӱкын мутланаш ок лий улмаш.




#Article 92: Иванов, Вениамин Михайлович (651 words)


Вениамин Иванов (Вениамин Михайлович Иванов) (, Марий автоном область, У Торъял кундем, Човыксола ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, драматург, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1964).

Вениамин Иванов 1923 ийын кылме тылзын 8-ше кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Кульчубай ялыште кресаньык ешеш шочын.
Писатель жап дене пырля кушкеш, чарныде ум кычалын, сылнымут куатым пога. В. Ивановынат илыш ден мурызо корныжо лач тыгаяк. Тудо 1923 ий 8 ноябрьыште Марий автоном область У Торъял районысо Човыксола ялыште шочын.

Изинекак шочмо пÿртÿсын моторлыкшым ужын, тÿткын эскераш кумылаҥын. Кресаньык эрге мланде пашан кÿлешлыкшым вашке пален налын. Ялысе йоча-влак дене пырля тÿрлö пашам ыштен, шочмо колхозшылан полшен.

Чобык ял ожнысекак уста шÿвырзö, гармоньчо, мурызо-влак дене чапланен. В. Иванов мотор семан ятыр сылне мурым колын. Илен-толын, шке возымаштыже калык мурым, келшышын, кумдан кучылташ тÿҥалын.

В. Ивановым сылнымутын юзо вийже изинекак сымыстарен. Руш ден марий писатель-влакын возымыштым йöратен лудын. Шке гычат тÿрлö заметкым, статьям возаш тÿҥалын. Сайым моктен, ситыдымашым тÿжваке луктын.

Ялысе шымияш школым тунем пытарымеке, В. Иванов 1938 ийыште У Торъял педучилищын студент ешыш ушна. Шинчымашын тÿрлö йыжыҥжым пален налме, шуко лудмо рвезын уш- акылжым пÿсемдаш полшат. Рвезын чоныштыжо шке гыч возаш кумыл утларак вияҥеш. Тудын кумылжо, чон шижмашыже «Элем», «Шöртньö шурно», «Муралте, Джамбул» да моло почеламутлаште почылтеш. Тÿҥалше автор нуным Май Веню лÿм дене возен. В. Ивановын нине почеламутшо-влак сылнылык шотышто але огыт ойыртемалт. Но возымо сай койыш шижалтеш: самырык автор чумыр элын вÿршержым колышташ тырша.

Педучилищым тунем лекмеке, В. Ивановлан рвезе тукымым туныкташ ок логал. Шочмо элжым, эрыкым тушман деч аралаш шке кумылын кая. Омск оласе военный училищыште икмыняр жап лиймеке, тудо тул йÿран кужу cap корным эрта. Мемнан элысе салтакын чон яндарлыкшым, кугу патырлыкшым ужеш, келшыше поэзий шомак дене сÿретлен ончыкташ тырша. Мутлан, «Фронтовой эр» почеламутышто мемнан элысе салтакын чыла йöсым сеҥен лекмыжым, моло калыкланат эрыкым кондымыжым поснак палемдыме. 

Самырык лейтенант, рвезе поэт Сеҥымаш волгыдо кечылан чот ÿшанен.
 

В. Ивановын кугу cap жапысе поэзийже тÿҥ шотышто йöратымаш лирика корно дене вияҥын. Тудо салтакын ныжылге чон кумылжым, лыжга койышыжым сÿретла. Теве «Фронт гыч серыш» почеламутын лирический геройжо — элын ÿшанле, патыр эргыже — cap тул кокла гыч келшыме ÿдыржылан серышым воза, шÿмыштыжö чаткан нумалме яндар чон шижмашыжым, кугу ÿшанжым почын каласа. Кажне мутын кöргö вийжым шотыш налын, автор кÿчыкын, раш возаш тырша.

Поэтын лирикыштыже «Окна воктене», «Шыже эрдене», «Коктын ик шÿдырым ончена» да моло почеламутат волгыдо кумылан улыт. Нуно чын йöратымашын кугу вийжым почын пуат.

Сеҥымаш кечым В. Иванов моло семынак куанен вашлиеш. 1946 ийыште тудо шочмо марий кундемышкыже пöртылеш. Рвезе писатель книгам лукшо марий издательствыште пашам ышташ тÿҥалеш. Ончычшым корректор лиеш, а варажым — редактор. Моло-влакын возымыштым шуко лудеш, терга, сылнымутлан калык лоҥшаш лекташ полша. Шке гычат мурсаскам вияҥдаш пижеш. Воза тудо шуко вучымо тыныс пагыт, келшымаш, айдемын шÿм-чон чеверже нерген. Писательын шинчаончалтышыже кумдаҥеш, илышын вÿршержым тÿткын колыштеш. В. Ивановын келге шонымаш дене шыҥдаралтше кÿчык почеламутшо- влак поснак оҥай, шÿмеш логалше улыт. Мутлан, «Турий» почеламутышто автор моткоч суапле кресаньык пашам чапландара. Пасу патыр-влакым турият саламла.

В. Иванов шке сылнымут сынже денак ныжылге лирик. Тудо йöратымаш нерген шке семынже, лывыргын, шыман возен мошта. Теве «Сирень пеледеш» чонеш логалше почеламутшо кумдан палыме мурылан шулдырым пуэн. Автор, таҥастарымаш ден метафора йöным келшышын кучылтын, виян кöргö шижмашым мокта.

В. Иванов шке вийжым поэме жанрыштат терга. Писательын лыжган возымо сынже прозыштат шижалтеш. 

В.Ивановын ойлымашыже-влакат лудшын кумылжым савырат. Писатель илышын тÿрлö йыжыҥжым сÿретла, поро вийын сеҥен толмыжым ончыкта. Автор шке геройжын порылыкшым, молылан полшаш ямде улмыжым, чын верч тыршыме койышыжым поснак палемда. Писатель В.Ивановын драматург кумылжат лийын.
Марий литературышто В. Иванов лирический повесть жанрым палынак вияҥдаш полшен. Кажне повесть шке тÿсан, ойыртемалтше, лудшын кымылжым авалтен налын кертше. 

Тыге Вениамин Ивановын прозыштыжо тÿрлö жап сÿретлалтын, тÿрлö илыш йодыш шымлалтын. Тудын илыш чыным возымыжо моло калык коклаштат палыме. 
Марий писательын произведенийлажым руш, эстон, татар, удмурт, чуваш да моло йылме денат савыктен лукмо. Шкежат шочмо йылмыш А. Пушкинын, М. Лермонтовын, С. Щипачевын, А. Кутуйын да молынат возымыштым кусарен.

В. Иванов шочмо литературнам ятыр сылне произведений дене пойдарен, сылнымутышто волгыдо кышажым коден.




#Article 93: Менделеев, Дмитрий Иванович (315 words)


Менделеев Дмитрий Иванович (8 Пургыж 1834 – 2 Пургыж 1907) — руш химик.

Руш химик Димитрий Иванович Менделеев Тобольскышто шочын, гимназий директоржын ешыште. Гимназийыште тунемме годым тудын сай отметкыже лийын, поснак сай латин йылме ден. 1850 ийыште тудо естественный шанче пӧлкашке физикоматематике факультетыш Петербургышто тӱҥ пединститутыш тунемаш пурыш. Тушто профессоржо физик Э.Х. Ленц, химик А.А. Воскресенский, математик М. В. Остроградский лийыныт. 1855 ийыште институтым шӧртньӧ медаль ден пытарен, да вуйлатыше туныктышо Симферопольысо гимназийыште лийын. Вара Крым сар верчын Ришельен лицейыш туныктышылан Одессыш кусарен.

Тиде жапыште тудо шке тӱҥ  «Вишкыдылыкым шолен шындашлан температуро» почын. Таче тиде критический температуро маналтеш. 1860 ийыште вес рушла химик дене тӱнямбалсе конгрессын пашашке ушнен. Туштак С.Канницаро молекуляр теорийлан шке интерпретацийжым каласен лектын. 

Тиде ийыштак Менделеевым технический химий профессорлан пеҥгыдемденыт. Кок ий деч вара тудо органик огыл химий капедрым вуйлалтен. 
Кунам органик огыл химий лекцийым лудаш тӱҥален, тиде нерген нимогай полшыкым муын огыл. Тунам тудо тӱҥалеш шке пашажым «Основы химии» возаш. 1869 ийыште ончылмут тунемме кнагалан   ыштен, а 1869 ийыште ӱарняште рушла химик мер погынышто Н.А. Меншуткин Менделеев лӱм дечын периодик четлык нерген каласен.

Тиде четлык тунемме кнагам ышташлан тӱҥ полшык лийын. Менделеев илыме годым «Основы химии» 8 гана лектын, адакат 5 луктыш англичан, немыч да француз йылмыш кусарыме лектыныт.

Вара адак кок ий тиде четлыкыш Менделеев тӧрлатымашым да рашемдымашым ыштен. 1871 ийыште кок статьям возын «Естесственная система элементов и применение ее к указанию свойств некоторых элементов» (рушла) да «периодическая законность химических элементов» (немычла).
Шке статьян верчын Менделеев атом висыкым тӱҥлыкын тӧрлатен, да моло палыме огыл тӱҥлык нерген шонымашым луктын, тудо нунын малпого нерген шонымашым лукташ лӱдын огыл.

Икымше жапыште Менделеевын шонымаш-влакым шанче мер йӱштӧ вашлийын. Такшым тӱҥлыкын «экаалюминий» (галлий), «экабор» (скандий) да экасицилий (германий) почмо деч вара тиде периодик тӧртык пагалымашым налын.

XIX курым мучашыште XX курым тӱҥалтыше почмо инертан газ да радиоактиван элемент тӧртыкым пеҥгыдемденыт. Изотопын почмаш могай гынат пудыртымашым тӧртыкышто умылтареныт.

Атоман  теорий ыштыме, вара пытартыш Менделеевын тӧртыкшым пеҥгыдемденыт.




#Article 94: Шабдаров, Иосиф Архипович (1323 words)


Шабдар Осып (Иосиф Архипович Шабдаров) (, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Вичкудо ял – , Йошкар-Ола ола) – марий серызе, почеламутчо, драматург, литератур критик, публицист, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934). 

Шабдар Осып 1898 ийын ӱярня тылзын 27-ше кечынже Озаҥ губерний Чарла уезд Вичкудо ялеш йорло кресаньык ешеш шочын. Тудын ачаже, Архип Тимофеевич, ялозанлык, столяр пашам ыштен. Серызын аваже – Мусий Марья – тулык ӱдыр, Чодыраял гыч лийын. Мария Мусиевна самырыкше годымак шодо пуалме дене черланен колен. Тикын Арпик ныл шочшо – кум эрге да ӱдыржӧ – дене кодын. Еш йорлын илен. «Ачам-авам йорло ыльычат, путырак начарын иленна, а ныл ияшем годым авам колышат, пеле сокыр ачам изи йоча дене кодо», – возен Осып. «Илышем» лӱман статьяштыже Иосиф Архипович тыге шарна:

Поэт лиймекыже, Шабдар пӱртӱс сӱретлан ятыр сылне почеламутшым пӧлеклен:
Пӱртӱс сыным ожнысек Мые пешак йӧратем…
Лач сылнымутышто, мотор пӱртӱсыштӧ гына рвезе шӱмжылан куаным муын, калыкын йомартле ойпогыжо тарзе илышын орлыкшым сеҥаш полшен. Шабдар йорло еш гыч лийын гынат, тунемашак тыршен. Анна Архиповна, писательын шӱжарже, тудын йоча жапше нерген тыге ойлен:

Тарзе, кӱтӱчо илышыжым шарналтен, Шабдар, педтехникумым пытарымекыже, «Кӱтӱчын мурыжо» (1923) сылне почеламутым возен: 
Кумда тÿня – суртем уло, Вольык кÿтÿ – сай ешем, Изи шÿвыр – таҥем уло, Ужар олык – тöр вакшем. Каван печет – шемылай кожер, Мÿкш отарем – пундышла. Пура-пÿрем – яндар эҥер, Уло пого – муш сола. Ой, шÿвырем, шÿвырем,  Ӱмыр мучкаш сай таҥем. Олык воктен эр – касат Ший йÿкет ден муралтат. Кастеныжат шокталтет – Сай кумылем тодылалтеш, Эрденыжат муралтет – Шÿмем-кылем нöлталтеш…
Але теве Койсола гыч П.Ф. Анисимовичын шарнымыж гыч:

Октябрьын сеҥымыж нерген уверым тудо мӧҥгыштӧ куанен вашлийын. Икмыняр жап Токтай-Белякыште счетовод курсышто тунемын, кооперативыште, вара Шернур ЧК-ште пашам ыштен. Тиде жапыштак яллашке лектын, у илыш нерген докладым, беседым эртарен, бандит-влак ваштареш кредалын.
Ончыкылык писательын илышыштыже у йыжыҥ палемдалтеш. Тудо 1918 ийыште Шернур селаште почылтшо педагогический курсыш (вара тудо техникумыш савырна) тунемаш пура.

Педтехникумышто тунемме жапыште (1918–1923 ийла) Шабдар 50 наре почеламутым, пьесе-влакым возен, В.И. Ленинын илыш корныжым марий йылмыш кусарен. 

Иосиф Архипович Шабдарын ойпогыжо ойыраш лийдымын туныктымо пашаж дене кылдалтын. Тудо виян педагог лийын, йоча уш-акылым, школ илышым келгын пален шоген.
Шернур педтехникумым тунем пытармеке, Шабдар 1923 ий гыч Кужэҥерысе 2-шо ступенян школышто пашам ыштен, руш литературым туныктен. Кок ий гыч тудым школ вуйлатышылан шогалтеныт. Тале, шотан вуйлатыше, у илышым чоҥымаште школын эре ончыл верыште лийшашлыкше нерген шонен да пашам чот ыштен. 20-шо ийла кыдалне Марий кундемыштына школ-городок-влак туныктымо да воспитатлыме паша шотышто ончыл верым налын шогеныт. Нунын кокла гыч Куженерысе III Интернационал лÿмеш школ-городок ик эн сайлан шотлалтын. Тудын тале пашаж нерген верысе да Москосо газет ден журналлаште моктен возеныт. 1927 ийыште Шабдар шкежат «Туныктымо паша» журналыште школ нерген статьям савыктен.
Тунамсе городокышто 1-ше ден 2-шо ступенян школ-влак, интернат, йоча пöрт, библиотек, тÿрлö мастерской-влак верланеныт.
Городок ялысе туныктышо-влак дене пеҥгыде кылым кучен да нунылан эреак полшен. Пошкудо школла гыч йоча-влак экскурсий дене чÿчкыдын коштыныт. Кундемысе туныктышо-влакын конференцийыштат эреак городокеш эртен.
Школыш толмо тÿҥалтыш ийыштак Шабдар шке предметше дене гына серлаген огыл, тудым учебно-воспитательный комиссийыш пуртеныт. Тиде комиссий туныктымо методикым вияҥден, школлан программым ямдылен, урок-влакым эртараш план-влакым рашемден.
Иосиф Архиповичын вуйлатымыж дене туныктышо ден тунемше-влак ялысе илыш-йÿлам, культурым, озанлык пашам шымленыт, фольклорым погеныт.
Иосиф Архипович Шабдаровын городокышто пашам ыштымыже серызын творчествыжымат пойдарен. Ушештарена, 1931 ийыште тудын «Кориш», «Тÿшка вий дене» йоча повестьше-влак савыкталтыт. «Архивысе документ-влак теве мом ончыктат, – воза Марпединститутын доцентше Р. Хакимова: – Марий калыкын йöратыме писательже О. Шабдар ончыл шонымашан уста педагог лийын, калыкым туныктымо пашаште мондалтдыме, ик эн волгыдо кышам коден». Поэт-педагог Шабдар тÿрлö школлашке, педтехникумлашке миеден, студент ден йоча-влак коклаште поэзий тул шочмым пален налаш да тудым куштышаш верч чарныде тыршен.

Родо-шамыч, тунемза! Илыш йöным палыза. Тошто койышым кодыза. Волгыдышко лекталза! Нигö дечат ида лÿд, Огеш сеҥе тендам йÿд!..
Шабдарын педагогический усталыкше ойыртемынак Н.К. Крупская лÿмеш марий кугыжаныш педагогический институтышто пашам ыштымыж годым (1933–1937) палдырнен. Институтышто Иосиф Архипович марий литературым, методикым туныктен, студент-влак дене педагогический практикым эртарен.
Тудын келге содержаниян да сылнын лудмо лекцийжым студент-влак йöратен колыштыныт. Доцент Иосиф Архипович студент-влаклан сай поро кугурак йолташ, тале лектор, творческий да шымлыме пашаште виян вуйлатыше семын ушештаралтеш.
Иосиф Архипович пединститутышто пашам ыштымыж кокла гыч школ нерген шонымыжым чарнен огыл. Шочмо литературым школлаште келгын, наука негызеш, сылнын туныктышаш верч тургыжланен. 1934-ше ийыште Шабдар шочмо литературым туныктымо шотышто икымше программым возен. Тиде программ негызеш пединститутысо студент-влак марий литератур дене рабфакыште урок-влакым эртареныт. Ик ий гыч тудын марий литератур дене хрестоматийже-влак савыкталтыт.
Шабдар Осып критика ден литературоведенийланат кӱлеш верым ойырен шоген, самырык автор-влаклан тудо тале туныктышо да тургыжланыше воспитатель лийын.
 

Элыштына 30-шо ийлаште социально-политический илыш чот нелеммылан кöра марий литература илышат палын пужлен. Марий сылнымутыш тунам шагал огыл литературный карьерист, шкеныштым тÿрлö чоя йöн дене ончык лукташ тыршыше еҥ-влак толыныт. 
О. Шабдар 1937 ий 22 апрельыште ВКП (б) ЦК-н партконтроль комиссийышкыже да «Правдышке» 5 страницан йодмашым возен. Но арам. Тудо Моско гыч осалым чактараш, чыным пöртылташ полшышо вашмутым вучен шуктен огыл… 

НКВД тройкын пунчалжым 1937 ий 11 ноябрьыште 7 шагат кастене палач-влак шуктеныт, нуно Шабдар Осыпым лÿен пуштыныт. 

Шабдарын икымше почеламутшо «Помыжалт, марий!» (1918) эше педагогический курсыш тунемаш пурымыж деч ончычак, шыжым, шурным шийме жапыште, шочын: Марий калык, малыше калык, Кунам тые помыжалтат? Помыжалталын, вуй нöлталын, Кунам йырваш ончалат?.. Пич йÿд эртыш ÿмбачет, Ӱжара, ужат, коеш… Теве вашке сай кечет Тыйым лектын ончалеш!
 

Ынде, родо, тарване! Кечет шаҥгак легылден, Казаматетшым коден, Эрык дене куане!

Тÿрлö вер гыч погынен, Ик сай ойым пидына. Каҥаш кылым чот моктен,  Эрык мурым мурена! … Муро йÿкна, талышнен, Кÿдырчыла мÿгырыжö. Марий калыкым нöлтен, Ончык корным виктарыже!

Тыгеракын, Шабдарын «Йывырте!» почеламутшо Шернур мландеш шочын, эрвел марий кундемыште калык коклаште шарлен. Тышан тудын чын илышыже тÿҥалын. Кокымшо гана вич ий гыч шочын-ындыже Марий автономийын рÿдö олаштыже — Краснококшайскыште. 
Марий калыкын мурызыжо, И.С. Палантай, талантан композитор, «Йывырте!» почеламутлан волгыдо, марш гай семым возен… 1-ше март, 1926 ий, Марий областьыште Совет- влакын VI съездышт эртен. Концерт лийын. Дирижёр кидшым нöлталеш, йÿксö шулдыр семын солалтен колта. Тунамак у театр куатле сем дене темеш… 

Повестьын тӱҥ геройжо – Прокоп Васли – тошто илыш ората гыч лекташ тыршыше, илышыште чыным кычалше икмарда кресаньык. Тудын образшым автор кушмаште, вашталтмаште почын пуэн.
Повесть тӱҥалтышыште Прокоп Васли элыште, ял коклаште илышын пудыранаш тӱҥалме вожшым але умылен ок керт: «Эй, атан! Могай илыш тольо, нимо мучашымат муаш ок лий. Иктыже ик семын ойла, весыже вес семын, кумшыжо кумшо семын кукта. Ала-кӧлан ӱшанаш? Ала-кушто чын, ала-кушто шоя – палашат ок лий…»
Коммунист Орай Пӧтырым поян-влакын янлыкла пуштмышт Васлин шинчажым почеш:

Шке повестьыштыже серызе у еҥ-влакым-фронт гыч пӧртылшӧ йошкарармеец Орай Пӧтырым, Васли Йываным, Кузьман Йываным сӱретла. Нуно чыланат илышым саемдыме верч кучедалыныт. Ялысе поян Тайлан Выльып, Вӧдыр Микал, Кугу Семон, черке орол Сидыр гай еҥ-влаклан у илыш келшен огыл, нуно тошто семынак оза лийын коднешт. Совет властьлан чаракым шындылыт, шемер калыкын тале эргышт-влакым пуштедат.

Теве кузе тиде произведенийым аклен серызе Ким Васин: «Повесть, написанная глубоко, проникновенно, сильная изображением человеческих характеров, была созвучной и типологически родственной таким повестям, как «Перегной» Л. Сейфуллиной, «Всадники» Ю. Яновского, «Жребий» К. Наджми. Недаром в переводе на русский язык издательство «Художественная литература» опубликовало её в антологии многонациональной прозы…» 

Идейно-тематический могырым «Кориш» повесть М. Шкетанын «Мичун уке ачажат», А. Конаковын «Тулык ÿдыр», В. Сузын «Вараш ача» йоча произведений-влакым шарныкта. 
Повестьын йылмыже лывырге, поян. Йочан психологийжым келгын почын пуаш писатель тӱрлӧ афоризм-влакым кучылтеш. 
Марий учёный И.С. Галкин «Шабдарын йылмыже нерген» статьяштыже тыге палемда: «…Кö «Ӱдырамаш корно» романым, «Кориш» повестьым лудын гын, тудо каласа: «Эй, вет йылмыже, могай сылне йылме, памаш вÿд гай яндар да мÿкш умдо гай пÿсö».

Эн кугу чапым Шабдар шкенжын «Ӱдырамаш корно» романже дене налын. Писательын творчествыжым иктешлыше произведенийын посна ужашыже-влак 1929 ийысе «У вий» журналын кум номерлаштыже, адак 1930 ийыште «Акыр саман» повесть дене пырля ик книгаште, тичмашын Москошто «Художественная литература» издательствыште 1937 ийыште савыкталтын. 
Роман жанр деке лишемаш Шабдарым чумыр творчествыже ямдылен. Тугак марий литературышто улшо роман-влак: Н. Игнатьев «Вурс мардеж» (1932), «Савик» (1933), «Туан сäндалык» (1935), М. Шкетанын «Эреҥер» (1932) – сылне, келге содержаниян, социально-психологический произведенийым возаш йöным ыштеныт. Адак тидымат мондыман огыл, Шабдар самырыкше годымак руш классик-влакын романыштым шуко лудын. 
Мо нерген вара шке романыштыже Шабдар Осып возен? Серызе ÿдырамашын социалистический обществым ыштымашке корныжым, революций деч вара совет марий ÿдырамашын угычын шочын-кушмыжым ончыктен. 




#Article 95: Ньютон Исаак (300 words)


Ньютон Исаак (,  –  [Юлиан кечышот почеш 25 Теле 1642 - 20 Ӱярня 1727]) — англичан физик, математик, астроном. Классический физикын икыт негызлыше лийын. «Тыглай философийын математикыл тӱҥалтше», кушто тудо кум механик да «тӱнямбалсе шупшвий»  возен, кудо классический механикын негызле лийын. Дифференциальный да интегральный исчисленийым, тӱсын теорийым, да шуко моло физик да математик шонымашым пуэн.

Исаак Ньютон  фермерын эрге же лийын. Вулторп ялыште шочын Г.Галилеон колмо да гражданский сар годым. Ачаже шочмо годым марте илен шыч шу. Рвезе черланыше шочын. Тудлан ачан лӱмым пуэныт. Шочмашже рошто кечылан логалын, тидым Исаак пиалын знаклан шонен. Черланыше лийын гынат, тудо 84 ий марте илен.

Ньютон шонен урлыкжын шотландысо дворян вож уло, кеч кузе гынат эртымгорно шанчызе-влак шонат пуйто тудын вожжо 1524 ийыште нужна кресаньык лийыныт. XVI курым мучашлан поян лийыныт, мландеозаеҥ разрядыш пуреныт.

Отчим 1653 ийыште Ньютоным лишке шогышо Грентемысо школыш тунемаш пуэныт, кушто тудо аптекарь Кларк пӧртышто илен. Шукерте огыл рвезе пеш кугу  ончыктен, кеч кузе гынат 1659 ийыште аваже тудым мӧҥгеш налын, да озанлык пашам пуйнеже лие, кеч кузе гынат тидым аваже сеҥен огыл. Исаак чыла деятельность деч йоратен кнагам лудмаш, да тӱрлӧ механизмым ыштымашым. Тиде жапыште Анналан тольо Ньютонын туныктышоже Стокс, да туннемашым шуяш тудлан ӱедаш тӱҥале. Тиде йодмылан чучу Уильям да аптекарьын родоже кембриджкысо университетын член ушнен. Пытартышлан шке шонымашышкышт нуно тӱшка вий дене шуэныт. 1661 ийыште Ньютон школым сай тунем пытарен, шинчымашым умбакыже шуяш кембридж университетыш каен.

Колледж, чыла университет гай йосо жапым тунам илен. Тунам (1660 ийыште) Английышто кугыжаэлым тӧрлатеныт, Карл II чӱчкыдын университетлан тулымашым кучен шоген, шуко туныктышым  Тринити-колледжыште чылажге 400 еҥ илен. Ты тӱшкашке студент-шамыч, тарзе-влак да 20 кӱчызӧ нунылан колледж тӧртык почеш подаянийым пуышаш ыле пуреныт. Тунемме процесс шӱкшӱ лийын.
Ньютоным студент сайзер разрядыш шынденыт, нунын туннемашлан тӱлымашым нален огытыл. Кагазпогык-влак да шарналтымаштиде жап нерген шагал коден.

Тиде жапыште койышыжо пытартышлан пеҥгыдемден шанче кумыл.




#Article 96: Моцарт, Вольфганг Амадей (114 words)


Вольфганг Амадей Моцарт (27 Шорыкйол 1756 — 5 Теле 1791) — австрийысе семлызе, дирижер.

Моцарт Зальцбург олаште мурызо ешыште шочын. Шочмыж деч вара, кокымшо кечынак Шнуй Рупертын Черкыштыже тынеш пуртымашым эрта. Крешын кнагаште тудым лӱмжым Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus (Gottlieb) Mozart семын возат. Ончылно шогышо кок мутшо шнуй Иоанн Златоустын лӱмжӧ, илышыште Моцартым лӱмдымӧ годым тиде мут-влакым кучылтын огытыл. А нылымше мутшо (Theophilus) жап дене вашталтын. Латин ылме дене Amadeus, немычла Gottlieb, итальянла Amadeo семын возалтеш, Юмын йӧратымыже семын тиде лӱм кусаралтеш.

Изигодсек ачаже , клавесин да орган дене шокташ туныктен. 1762 ийыште ешыж ден Веныш, Мӱнхеныш каят. Тушто Моцарт Анна шӱжарже дене концертым пуат. Калык нуным сайын вашлийын. Икымше сочинений же Парижыште лектеш.




#Article 97: Смирнов, Кузьма Алексеевич (116 words)


Кузьма Алексеевич Смирнов (Ошламарий,  — ) — XX-шо курымышто ик эн тале марий семлызе, шанче-фольклорист, Шыжа революций дене иктаҥаш лийын. 

Ончыкылык семлызын йоча жапше Маскасола кундемыште Шихмамат ялыште эртен. Изинекак гармоньлан шӱмаҥын да кушмыж семын сайын шокташ тунем шуктен. Геннадий Матюковский дене вашлийын мутланымыж годым чон почын каласен: «Пӱтынь тӱням мый сем гоч ужынам». Тидыжак, очыни, рвезым музык дек утларак кумылаҥден да шым ияш улмыж годым, икмыняр меҥгым ончыде, Йошкар-Оласе черкыш куржталын, тысе хорышто мурен.

Тиддеч вара Кузьма Смирнов уэш тунемаш кӱлмӧ шонымаш дене ылыжеш да Ленинградысе консерваторийын семлызе-влакым ямдылыме факультетышкыже тунемаш пура. Тунамак кумдан палыме да мастар профессор-влак марий рвезын шкешотан талантшым ужын шуктат. Самырык музыкантын ончыкылык шонымашыжат кумда лийын. Но тиде жапыште сар тӱҥалын.




#Article 98: Шкеыҥжым муашлан Йакобин алгоритмже (108 words)


Шкеыҥжым муашлан Йакобин алгоритмже — вещественле симметрий матрицын чыла шке ыҥжым да чыла шке вектор-влакым муашлан шотпал йӧн. Тиде йӧным Карл Густав Йакоб Йакоби икымше гана 1846 ийыште темлен.

Шонкалена, A - тиде симметрий матрице да G = G(i,j,theta;) - тиде Гивенсын савыралмашын матрицыже. Тунам:

симметрий улеш да A матрицелан келшыше улеш.

Тылеч гоч, Aprime; матрицыште тыгай тӱҥлык-влак улыт:

кушто s = sin(theta;) да c = cos(theta;).

Нуно келшыше улыт, садлан A да Aprime; икгай Фробениусын нормыжым кучат ||·||F , туге гынат ме theta; тыгайым ойырен кертына: Aprime;ij = 0, туге гын Aprime; матрицыште диагональыште шогышо тӱҥлык-влакын квадратын чумыржо утларак лиеш:

Тидым укелыкыш савырена, да тидым луктын налына:




#Article 99: Скелетон (323 words)


Скелетон (англич. skeleton — скелет, каркас) — Телымсе Олимпиадын спорт тӱрлыкшӧ. 
Спортсмен, издерыш возын, ий курык гыч мунчалтен вола. Скелетонын лишыл родыжо бобслей да издер дене тыгалай мунчалтымаш. Но скелетонын издерже ойыртемалтеш. Тыглай издер деч нелырак. Руль уке. Спортсмен мунчалтымыж годым издерыште вуй ден ончыко, мӱшкыр валне кия. Кем денже издерым виктарен кертеш. Кок але ныл волымаш деч вара погымо очком ушат да сеҥышым ойырат.

Канаде мландыште илыше индеец-влак ожнысек издер дене курык гыч мунчалташ йӧратеныт. Нунын издерышт тобогган лӱмдалтын. Икымше гана тыгай модмаш нерген XVI-шо курымысо книгаште возеныт. А вот таҥасымаш-влакше шукерте огыл тӱҥалыныт. XIX курымышто англичан-влак Швецарийыште канымышт годым издер дене мунчалтеныт. Коклаштышт таҥасымашым эртареныт. 

А икымше скелетон-издерым Швейцарийыште 1887 ийыште Санкт-Мориц олаште ыштеныт. 
Тиде ола воктенак таҥасымаш-влак чӱчкыдын эрташ тӱҥалыныт. Тунам таҥасымашште пӧръеҥ-влак гына шке вийыштым тергеныт. 

А теве скелетон 2-шо Телымсе Олимпиадын программышкыже пурен. Тунам Олимпиаде лач тиде Санкт-Мориц олаште эртен. Икымше чемпион лӱмым скелетон модмашште американец Дженнисон Хитон сулен. Ший медальым тунамак шольыжо Джон Хитон налын. Кумшо верым Великобританийысе спортсмен Дэвид Эрл оф Нортеск айлен.

Но кокымшо гана скелетон дене Олимпиадыште 20 ий эртымеке гына таҥасеныт. Адакат Санкт-Мориц олаште. Молан манаш гын, лач тиде олаште гына скелетон дене таҥасымашлан ий курык лийын.

Телымсе Олимпиадын программышкыже тиде спорт тӱрлык угыч 2002 ийыште пура. Тиде Солт-Лейк-Сити оласе олимпиадыште лийын. 
Россий шкенжым скелетонышто тергаш тӱҥалын гына. 1994 ийыште, тӱнямбалсе таҥасымашште. Тудо жапыште мемнан эн сай лектыш – тиде 18 вер гына ыле. Но Солт-Лейк сити оласе Олимпиадыште Екатерина Миронова 7-ше верым налын. А вара тӱнямбалсе таҥасымашште ший медальым сеҥен, да эше тудо корнышто писылыкым погымашште у рекордым шынден шуктен. Российысе спортсмен-влакын скелетонышто тиде икымше медальышт лийын. А Ванкуверысе олимпиадыште Российысе скелетонист Александр Третьяков той медальым налын кертын. 

Скелетон издер тӱҥалтыште шагатыште нылле меҥге писылык дене кудалеш. Эн кугу писылыкше 130 меҥге марте лийын кертеш. 
 почеш спортсменын да издерын ушымо нелытше 115 килограмм марте гына лийышаш. Удырамаш-влакын таҥасымашште – 92 килограмм марте. Южгунам спортсменын нелытше ок сите гын издерым кӱртнӧ дене нелемдат.




#Article 100: Война увер (287 words)


Война увер (оригинал лӱм – Война увэр) – икымше марий йылме дене возымо газет. 1915 ийын пургыж тылзын 4 кечынже Вяткыште икымше номерже савыкталтын. Тидлан негызым Павел Петрович Глезденев пыштен. Икымше Тӱнямбал сар нерген уверым умылтарен. Павел Глезденёв тиде газетым кум йылме дене возен: марла Война Увер, суасла Сугыш хабарляре, одо йылме дене Войнаысь ивор.

Тылзыште кок гана савыкталтын, ик номерлан возалтмаш ак 1 теҥгеат 20 ыр палемдалтын. Тӱжвач ончымаште тунемшын тетрадьшыла койын. Материал-влак кандаш страницеш кок радам (колонко) дене вераҥдалтыныт. Газетын икымше кок номерже аралалт кодын огыл, 30 номерже мемнан жап марте шуын.

Чумыр тираж 1300 экземплярыш шуын.

П. П. Глезденев  калык образований комиссийлан докладым  «О ближайших задачах губернского земства  по школьному и внешкольному образованию инородцев Вятской губернии» ямдылен. Тудо посна пункт дене калык образований программыш, инород йылме дене савыктыме пашам виктарен шогаш палемден.

Газет калык коклаш сар уверым конден шоген. Ик шотшо дене тидыже ок лий гын, тудым лукташыжат огыт пу ыле. Но вес могырым, тиде амал веле лийын, П. Глезденев тудым моштен кучылтын, адакшым марий-влакат вет ты  сӧйыштӧ кредалыныт, нунын ешыштланат сар уверым палдараш кÿлын. Газет утларакшым герман сарын кузе каен шогымыж нерген возен. Кугыжан  кучемын кÿштымыж почеш лекше газетыште кугыжалан полшаш кÿлмӧ нерген ÿжмашат уло. Тиде ок лий гын, газетшымат огыт луктыкто ыле. Редактор газетышке ялт тыныс материалымат шуко пуртеден.Тыште  ялозанлык сомылым шуктымо, вольыкым ончымо, тунемме нерген статья-влак эреак савыкталтыныт.Павел Петрович Глезденевын просветитель шÿлышыжат тыште ончыкталтеш. Туныктымын, шинчымашын, книган айдеме илышыште моткоч кугу верым налмышт нерген шонымашыжым газетыште эше ик гана ушештара : «Калыкым почаш , волгыдыш лукташ кок корно уло – газет ден книжка-влак. Тиде кок корнын керек-кӧланат йӧршашыже, куштылгыракше – газет да книжка-шамыч. Газет ден книжка – шамыч кушко гына огыт пуро? Тÿньык окнан шем пӧртышкат пурат» (1916 ий, 12 ноябрь).--




#Article 101: Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погын (101 words)


Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погын (Марий Калыкын Икымше Всероссийский Съездше, але Икымше Марий Погынымаш) — Пӱрӧ олаште эртаралтын. 15 Сӱрем - 25 Сӱрем 1917 ий. Чылажге 178 делегат-влак толын.Эн палыме: Павел Петрович Глезденев, Валериан Михайлович Васильев, Леонид Яковлевич Мендияров.

Делегат-влак шуко йодыш-влак нерген каҥашеныт:

Марий калыкым аралашлан, шочмо марий йылме вияҥмашлан уло вий дене полшаш кӱлеш. Кӱлдымаш варваризм-влакым луктын кудалташ, да чыла ер-влакын да эҥер-влакын да ял-влакын марий лӱмым да айдемын лӱмым да  саемдаш да арален кодаш.

Ялыште марий калыкын  нӧлталаш пеш тыршеныт. Арака нерген посна каласышт. Могай тудо осалым мер илышлан да айдемылан пуа. Тыгодым уло аракам тӱҥге-вожге пытараш тыршеныт.




#Article 102: Глезденёв, Павел Петрович (1623 words)


Пагул Ача (Павел Петрович Глезденёв) (, Ӱпӧ губерний, Белебей уезд, Тымбагуш ял  — , Илна ола) — марий серызе, йылмызе, кусарыше, туныктышо, , этнограф, журналист, мер да шанче пашаеҥ. Марий-влак коклаште кÿшыл шинчымашым икымше радамыште налше лиеш. Марий калыкын икымше журналистше да редактор-издательже. Марий йылме дене савыкталтше «Война увэр» икымше газетын редакторжо. Валериан Васильев дене пырля «Марла календарьым» негызлыше да икмыняр жап савыктыше.

Шочмо лӱмжӧ — Мендиарын Ислам-Гарей ().

Тынеш пурымо деч вара — Павел Петрович Глезденёв.

Семинарийыште тунеммыж деч вара миссионер пашаж годым калык тудым Пагул Ача (отец Павел) манын лӱмден. Тиде лӱмым Глезденёв южо журналист пашалаштыже алмашлӱм семын кучылтын.

Павел Петрович Глезденёв 1867 ий 21 вӱдшорышто (южо вере 22 вӱдшор шочмо кечылан палемдалтеш) Ӱпӧ губернийысе Белебей уезд, Тымбагуш ялеш (кызыт Шараҥ кундем) шочын. Шочмо годым Мендиаров Исламгарей Яковлевич лӱмым нумалын). Ачаже кресаньык лийын, но кок эргыжым туныктен лукташ йӧным муын. Вес эргыже, Леонид Яковлевич Мендиаров (1881—1948), шке жапышыштыже марий тӱвыра илышыште лÿмлӧ еҥ лийын. 1892 ийыште тынеш пурымо деч вара Исламгарей Мендияров Павел Петрович Глезденёвыш савырнен. 

Ялысе школым тунем лекмеке, 1887 ийыште самырык рвезе Пÿрӧ оласе туныктышо семинарийым пытара да Белебей уездысе Токбердино школышто туныкташ тÿҥалеш. Тылеч вара латик ий наре тÿрлӧ школлаште ышта, умбакыже тунемаш кумылаҥеш. 1898 ийыште Ӱпӧ оласе духовный семинарийыште шинчымашым погаш тÿҥалеш. Тудым кок ий гыч пытарымеке, ончыч якынлан шога, вара Новоникольск селаште священник лиеш.

Озаҥыште Глезденёв духовный семинарийыште тунемше Валериан Михайлович Васильев-Ӱпымарий дене палыме лиеш. Икмыняр жап гыч нуно коктынат творческий кыл дене ушалт, пырля пашам ышташ тÿҥалыт. Нунын пашаштлан кӧра шуко брошюр, книга, журнал да газет-влак шке шочмо йылме дене ош тÿням ужыныт. Павел Глезденёв ден Валериан Васильев тидын дене, марий калыкын моло калык деч ойыртемалтдыме, шке кушмо корныжо, историйже уло манын ончыктеныт.

Революций деч ончыч Павел Глезденёв эркын-эркын просветитель пашам марий калык коклаште тӱҥалеш. Лач мер ден политике пашаже келгын шындаралт толыныт гынат, религий ден кылдалтше виянме паша корныжо лушкыдырак лийын шоген.

Ныл ий академийын миссионер пӧлкаштыже тунемын, 1906 ийыште экзаменым куча да марий кокла гыч ик эн ончыч кÿшыл шинчымашым налеш. Академийым пытармекыже, тудо Озаҥ учитель семинарий пеленсе школышто пашам ышташ тÿҥалеш, иканаштак ÿдырамаш школышто марий йылмым туныкта.

Эше ондакак да поснак Озаҥыште тунеммыж годым Глезденёв марла книгам ямдылаш пижеш. Ончыч Шнуй Гурийын братствыже манме пелен Кусаркалыше комиссий гоч религиозный содержаниян тÿрлӧ книгам кусаркала. Изиш варарак В. М. Васильев да П. М. Кунаев дене пырля «Марла календарьым» луктеш.

Тыгодым П. П. Глезденёв туныктымо литературым ямдылен. В. М. Васильев дене пырля  1907 ийыште «Тÿҥалтыш марла книга» да «Вес марла книгам» савыктеныт. Нуным куштылго, умылаш лийше йылме дене возымо. Книгалашке изирак ойлымашым, ятыр мурым, туштым, калыкмутым пуртымо, нуным сайын сӧрастарыме. Тыште Глезденёвын «Вараксим» почеламутшат лийын (тиде почеламут Чавайнысе Ото почеламут деч ончыч возалтын). «Марла шот» арифметике учебникым печатлен луктын. Тудын марте але тыгай чапле марий учебник лийын огыл. Школлан П. П. Глезденев изиш варарак эше ик книгам ямдылен. Тиде — «Икымше книга да букварь эрвел наречий черемис йылме дене лудаш» (1914 ийыште Озаҥыште лектын). Марла календарь, арифметике, лудшаш книгаже-влак дене Глезденёв марла книга йылмым вияҥден колташ полшен.

Марла книгам возымо пашаш тудо 1905 ийысе революций гутлаште ушнен. Но тунам але тудо революций паша деч тораште шоген. Калык илышым саемдыме чын корным ужын моштен огыл. Шочмо калыкшым нӧлталаш, тудым моло дене тӧр шогалташ туныктымаш гоч веле лиеш, шонен. Санденак уло шинчымашыжым да вийжым тидланак веле виктарен.

Газет империализм сар жапыште лектын шоген. Сандене утларакшым сар паша нерген возен. Глезденев шке газетышкыже ялт тыныс илыш материалымат — тÿрлӧ чер деч аралалтме, вольыкым ончымо, ялозанлык пашам ыштыме, тунемме нергенат статья-влакым чÿчкыдынак пуртеда. «Война увер» газетшымат кум йылме дене — марла, удмуртла да татарла — редактироватлен.

Октябрь революций деч вара П. П. Глезденёв миссионер вургемым кудаш кудалта. Революцийын икымше ийлаж гычак тудо у пашаш уло кумылын пижеш. Ынде марий калыкат шочмо йылмыж дене уло йÿкын кутырен кертеш, ынде марият калык шотышко лектеш. Тидлан йывыртен, Глезденёв пÿтынь шинчымашыжым шке калыкшылан пуа. Революций деч вара тудо Виче губернийысе земствыште изи калыкым туныктымо пӧлкам вуйлаташ тÿҥалеш. Тиде пашаште тудо Коммунист партийын политикыж велке мелын шогымым ончыкта. 

Отец Павел православный лийын гынат, чимарий верам нигунам монден огыл. Тудо марий калыкын веражым моло вера дене тӧр шынден.

Тунам, кунам марий калык «помыжалтын» веле, Глезденев да моло сотемдарче-влак марий опера, калыкле сем ансамбль, калыкле тоштер, театр нерген шоненыт. Глезденёв шÿм вургыж ойлен: «Вашке у жап толеш. Марий калык лудын-возен моштышо лиеш. Но тидлан чот тыршыман».

Павел Петрович 1923 ий ага тылзын 28-ше кечынже колен. Тудым Вяткыште тоеныт.

П. П. Глезденёвым драматург семынат ужын кертына. «Мужедше» — икымше марла пьесе кокла гыч иктыже. А шке жапыштыже тудын пьесыжым самодеятельный артист-влак ятыр гана ончыктеныт. Пьесым шымлыдымылан кӧра тудын значенийжат марий литературышто иземдалтын. Идейность ден художественностьшо кугу кÿкшытыштыжак огыл, но тÿҥ проблема-влак кызытат пÿсын шогат.

Тудын пыштен кодымо саскаже Совет властьын 50 ий жапыштыже палаш лийдымын лӧзаҥын. Марий калыкын чолга эргыже шке калыкшылан каласаш лийдыме суапле пашам ыштен коден. Моло сотемдарче-влак дене пырля марий культурылан вияҥашыже негызым пыштен.

Ныл ий академийын миссионер пӧлкаштыже тунемын, 1906 ийыште экзаменым куча да марий кокла гыч ик эн ончыч кÿшыл шинчымашым налеш. 1906 ий август тÿналтыште кусарыме сомыл дене Кужэҥер кундемыште лиеш. Кусаркалыше комиссийын марий пашаеҥже ден членже-влакын погынымашышт Кужэҥер селаште 9 августышто эртен. Марлаҥдыме Евангелийым (Лука ден Иоанн деч) кидвозышым (тудым Озаҥ П. Глезденев конден) каҥашыме да келшышылан шотлымо. Вара духовенствын инородец ден руш ужашлаж коклаште лекше келшыдымаш нерген мутланыме да тыге каласыме: «Инородческий духовенствым вурсаш нимогай амалат уке». Умбакыже миссий пашам саемдышашлан мом ыштышашым палемденыт:

Погынымашыш толшо-влак каҥашыме жапыштак книжка ден брошюр-влакым лукташ 120 тенге оксам погеныт, тыгаяк сомылым шукташ мисионер Громовлан шÿденыт. Кусаркалыше комиссийын пашажлан вуйын шогышо марий-влак начальстве деч тыге йодыныт: чыла инородческий школышто Н. И. Ильминскийын туныктымо системым тÿрыснек илышыш пурташ, марий школлан учебник-влакым руш кугу педагогын системыжлан келшышын лукташ ты пашашке  Озаҥ духовный академийым тунемын пытарыше священник П. Глезденевым ушаш.

У пашашке ушнымо ийынак кок тылзе гыч Вятка Православный миссионер комитетын шÿдымыж почеш П. Глезденев Купрансола ялыште (кызытсе Шернур кундем) лиеш. Лиеш веле огыл, тусо черкыште чыла кумалме сомылым моло священник дене пырля шочмо йылме дене шукта. Шернур вел Купран Кÿкшывал кÿсотым ожнысо калыкат, кучемат «Языческий» але «Черемисский Иерусалим» маныныт. Амалжат уло: тиде кÿсотышто шуко гана Кугу марий кумалтыш эртаралтын. Ик тыгай кумалтыш 1828 ий 3 декабрь кечын лийын. Тиде кече историйыш «Начало отдела о черемисских жрецах, сновидцах и жертвоприношениях черемис и вотяков, послужившего поводом к посылке мисссионера священника Покровского епархию» лÿм дене пурен. Пеш шуко еҥын ик верыш погымыжо да тошто марий религийым чот пагалымым ончыктымыжо кугыжан кучемымат, православный духовенствымат тургыжландареныт. Кумалаш лекташ кумылаҥдыше кум карт (Семен Васильев, Василий Евсеев да Иван Токметов) следствий кидыш логалыт. Кок арня гыч, 15 декабрьште, шнуй Синод вес калык илыман епархийлаште уезд еда миссийым почмо нерген пунчалым луктеш. Тыгай шÿдымашымак шуктен, Вӱрзым ден Йӱледӱр черке-влакын священникышт В. Рязанцев ден К. Кафтанников Вӱрзым уездыште, а Яраҥ уездыште Чарла да Яраҥ олаласе черке-влакын священнослужительышт Н. Курбановский ден П. Кувшинин марий коклаште миссионер сомылым шукташ пижыт.

Павел Глезденевын миссионер пашаже марий коклаште гына огыл, тыгак удмурт  калык коклаштат вияҥ шоген. Кеч удмурт-влак христиан верам налын шоген гынат, пашаште чий верымат ӧрдыжеш коден огытыл. Епархий инородческий миссионерын полышкалышыжлан палыме одо туныктышо Карлыган школым почшо Кузьма Андреевич Андреев, Н. И. Ильминскийын шогалтымыж почеш лийын шоген.

Вятка олаште миссионер инород курс 1905 ийыште почылтын. Тушто инородческий приходлан пастырь-влакым ямдыленыт. Вара утларак талыже поп але якын лийын кертын. Тидыжак руш духовенствылан йӧршеш келшен огыл, вет тудлан религий пашам шуктымаште уто конкурент кÿлын огыл, сайрак да поянрак инородческий приходлашке логалаш руш духовенстве эре ямде лийын. Курсым арален кодаш П. П. Глезденев шагал огыл тыршен. Тушто тудо инспеторлан шоген да туныктен. 1908-1909 тунемме ийлан курсыш  37 йодмаш пурен, тышечын 22 еҥже  — одо, 8 — марий, 3 — суас, 3 — чуваш, 1 — бесермян. Тунемаш 7 одо ден 7 марий, 2 татарым да 1 бесермяным налыныт. Образований шот дене нуно тыге шеледалтыныт: икте туныктышо  семинарийым тунем пытарше лийын, визыт — рÿдӧ школым, кандаше — второклассный школым, икте – оласе училищым, икте — духовный училищым; ик еҥ самообразований шот дене тунемын.

Черкызе-влакым марий, одо йылмылан кунар — гынат туныкташ манын, П. Глезденев 1912—1913 ийлаште йылмым тунемме курслам пога. Кÿчык жаплан чумырымо курс-влак благочинный улман верлаште почылтыныт, занятийжым тыште П. Глезденев шкеак эртарен. Икымше тыгай курс Шернур селаште 1912 ий июльышто почылтын, тыште 7 священник, 7 якын, 9 псаломщик тунемыныт. Тергымашым эртараш Озаҥ гыч В. М. Васильев толын.

Тиде 1907 ийыштак П. П. Глезденёв, адакат В. М. Васильев дене пырляк, кокымшо марла тунемме книгам ямдыла. Тудо «Вес марла книга» маналтеш. Тиде  — «Тÿналтыш марла книган» мучашыже. Тыште марий илыш да пÿртÿс темылан возымо шкешотан ойлымаш-влак улыт. Книгашке тыгак шагал огыл фольклор материалым, марла возымо ик почеламутым пуртымо. Лÿмжӧ — «Вараксим муро»

Пӧрт вуйышто вараксимже,
Выче-выче вычымалта.
Шулдыр йымал чапайжым,
Лый-лый ыштен шогылалтеш.
Меат варасемже гае
Молан огына вычымате?
Молан гына вычыматен,
Меат пырля огына иле.

XVIII курымысо 3 изирак почеламутым шотлаш огыл гын, тиде — марла савыталтше икымше почеламут. 

Тиде книгат тугаяк куштылго, мотор марий йылме дене возалтын. Марла туныктымо пашаште нине кок книгажат чот полшеныт. Нунын гоч шочмо йылме деке ик тукым марий икшыве веле огыл шÿмештаралтын.

Лудшаш книга-влак деч посна П. П. Глезденев 1908 ийыште «Марла чот (шот)» книгам савыктен. Тиде — тÿҥалтыш класслаште марий рвезе-влакым арифметике дене туныкташ ямдылыме книга. Тыште марий йылмылан икымше гана арифметике термин-влакым келыштарыме. Нунын кокла гыч теве икмынярже: ушымаш, налмаш, шукемдымашет, пайлымаш, кок гана кокыт, мунарлан шукырак, мунарлан шагалрак, мунар гана шагалрак, тесте (десяток), чотлымаш (счет), икте (1), т. м. Автор марий мут-влакым терминлан моштен келыштарен. Нуно, тÿҥ шотышто, кызытат кучылталтыт.

Вяткыште илымыж годым П. П. Глезденев марий калыклан да тудын культуржылан эн кугу суапым ыштен — икымше марла газетым луктын. Тымарте марийын газетше нигунамат лийын огыл. Кугыжан Российыште мутшат тидын нерген лектын кертын огыл. П. Глезденев кучемым ÿшандарен кертын да икымше империалист сар нерген умылтарыме амал дене марла газетым лукташ тÿналын. Газетын лÿмжӧ — «Война увер».

Газет империалист сар жапыште, 1915—1917 ийлаште кум йылме дене — марла, суасла, одыла лектын.




#Article 103: Марий Талешке кече (281 words)


Марий Талешке кече — Марий Талешке-влакым пагалымаш, патыр-влакым шарнымаш кечыже. Пайрем кажне ийын 26 Вӱдшорышто эртаралтеш. Тиде кечын 1556 ийыште кугыжан сарзыже-влак дене кредалмаште Малмыж орым аралыме годым марий талешке Полтыш колен. 

Пайремым эртарыме йӱла, радам але пеҥгыдемын шуын огытыл. Школлаште, книгагудылаште тачысе чолга еҥ дене вашлиймаш, лудмаш, вуй савымаш-влак эртаралтыт гынат, уло калыкнам иктеш ушышо паша таче але уке. Ты шотышто мер ушем-влак мучаш мартеак  шке йöныштым кучылтыт манаш огеш лий. Мер Каҥаш Йошкар-Оласе чапкӱ-влак воктеке пеледыш аршашым, вуй савыме йӱлам шуктымо радамым мер ушем-влаклан шукташ темлен ыле. Туге гынат Йошкар-Олаште, В.Мосоловым, И.Палантайым, С.Чавайным да молымат шарналтен, чапкӱышт, шарныме оҥашт ончыко калыкым чумырымо огыл. Районлаште да яллаште улшо чапкӱ, кугезына-влакын шӱгарлашт нергенат ты кечын шагал еҥ шарналтен. Икмыняр ий ончыч ты кече вашеш кугезына-влакын шӱгарыштым тöрлымö пашам тӱҥалме ыле.

Талешке кечын Йошкар-Оласе самырык-влак Марий паркым почмо йӱлам илышыш пуртеныт ыле. Кызыт Марий парк уке. Садлан марий ӱдыр-рвезе-влак утларак куатле йöным кычалыт. Тидын нергенак ойла тений нунын «Тый марла кутырет?» акцийлан ямдылалтмышт. Ты кечын студент-влак Йошкар-Оласе уремлаште шке таҥашышт деке ик йодыш дене лектыт: тый марла кутырет? Вашештыше кажне еҥым öрыктарыше пöлек вуча.

Марий-влак Кукаркакугызан, Чумбылатын да Акпатырын шӱгарлашкышт кумалаш да надыр пуаш коштыт. Нунын поро илышым конден кертмыштлан ӱшанат.

Марий Талешке кечым икымше гана 1917 ий гыч палемдаш тӱҥалме. Тунам, Пӱрӧ олаште эртыше Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погыныштышт тиде пайрем нерген марий интеллигенций кумдан увертарен. Тыге марий ончылъеҥ-влак XX курымышто шке эртымгорныжым кумдан да кӱкшын аклен ончалыныт.

Варажым Шыжа революций тургым, , шужен ий, у экономик политике, коллективизаций, шучко 30-шо ийла, Кугу Авамланде Сар, а умбакыжым совет идеологий тиде шонымашым ӱмылтеныт, атыланышыже пуэн огытыл.

Марий Элыште да вес кундем-влаште илыше марий-влак пайремлат. 1993 ий гыч Марий Талешке кечым Эстонийыште пайремлат.




#Article 104: Чурийым палымаш (225 words)


Чурийым палымаш — фотосӱрет але видео-йогынын кадрже гыч автоматик семын айдемын идентификацийым але верифицийым ышташлан компьютер программе. Тидым ышташ тыгай йӧн уло - фотосӱретысе чурийын ойыртемжым базыште улшо чурий-влак дене таҥастараш.

Чӱчкыдын лӱдыкшыдымылык радамлыклаште кучылталтеш. Вес биометрий дене таҥастараш лиеш: парняпале але .

Южо алгоритм-влак чурийым палымашлан айдемын чурийын фотосӱретше гыч палем, але палдыртымашым налыт. Мутлан, алгоритм шинчан, нерын але оҥылашлун ваш верланымашым, кугытшым але сыным муын кертеш. Вара тиде палдыртымаш-влак почеш вес фотосӱрет-влакым кычалат. Вес алгоритм-влак чурий дене фотосӱрет погыным нормализироватлат, чурийын палым ишат, чурийым палымашлан кӱлешан палым гына кодат. Вара фотосӱрет-влак тиде ишыме пале-влак дене таҥастаралтыт.

Эн чӱчкыдын кучылтмо алгоритм-влак: PCA (Principal Component Analysis), шкечурий (eigenface), LDA (Linear Discriminant Analysis), Elastic Bunch Graph Matching, шылтыме Марковын модельже да Dynamic Link Matching.

Кум-вел кугытлыкан чурийым палымашлан кум-вел кугытлыкан сенсор-влак кӱлыт. Тунам чурийын сын палым пален налаш лиеш. Тиде пале варажым чурий ӱмбалсе ойыртемым кычал муашлан кучылталтеш, мутлан шинчан чек, нер але оҥылашлу.

Ик чарак гына уло - чурийын . Чурийын чоншижмашыже изометрий семын лийже манын, метрик геометрийын йӧн-влакым кучылташ лиеш.

Тӱрлӧ биометрийысе йӧн-влак коклаште чурийым палымаш эн ӱшанле да пайдале огыл. Но тудо йывыштык лийын кертеш, айдемылан чурийым палымашлан нимогай сомылым эртараш огеш кӱл. Аэропортышто але вес шуко еҥан верыште сай ыштыме радамлык калык лоҥгаште айдемым муын кертеш. Вес биометрий радамлык-влак, мутлан парняпале але йӱк гыч палымаш тигай калык ораште сканированийым ыштен огыт керт.




#Article 105: Парняпале (107 words)


Парняпале — чыла вере парняште йыгалтмашын рӱдӧ крачже-влак. Йыгалтмашын рӱдӧ крачже-влак - тиде  але  кӱшкӧ нӧлталтше эпидермисын ужашыже-влак. Южгунам тидым эпидермисын крачже-влак лӱмдат. Козыра ӱмбач парням ниялтымаш годым тиде эпидермис крачже-влак чытырыкташым кугемдат. Садлан сигнал-влак сенсорный нерв-влак марте сайрак шуат. Тиде крачже-влак коштыра да йывыжа настам кидыш налаш.

Эпидермис крачыште пӱжвӱд ту-влак верланат. Нунын лектыш гыч парняпалым ышташ лиеш. Але эше чернила дене парняпалым ышташ лиеш. Чернила дене парням лавырандат, вара парням тӧр йывыжа ӱмбаллыкыш пыштат. Парнян крачын чоҥгаже гочын чернила ӱмбаллыкыш пижын кодеш. Тыглай парняпале пытартыш парня йыжыҥ гоч парня мучаш марте шаралтеш. Молгунамсе, ӱлыл парня ужашым пален налат (Тудо тыгак идентификацийыште кучалтеш).

Файл:3DFingerprint.jpg|thumb|400px|Кум-вел кугытан парняпале




#Article 106: Интернет (235 words)


Интернет (марла тыгак Интервот , альтернатив марий лӱм - Вапштӱня) — компьютер вапш-влакым ваш-ваш ушнышо тӱнямбал радамлык. Тӱнямбалне камысыр пайдаланыше-влакым  иктӱрлӧ протоколым кучалтеш - TCP/IP. Тиде вапш коклаште верланыше вапш. Интернетыште шуко увераҥар ресурс да сервис-влак улыт, мутлан, тӱнямбал эҥыремышвотын ваш-кылдалтын гипертекст документ-влак, але электрон почтылан кӱлешан инфраструктур.

Вапштӱняште эн пайдаланыме да чӱчкыдын кучылтмо йылме - тиде Аҥгличан. Ондак компучыр-влакыште Увераҥарым ваш-ваш вашталтыме шотышто америкысе стандартле код (ASCII) кучыталтын.

Аҥгличан йылме (27%) деч посна, Тӱнямбал эҥыремышвотышто эн пайдаланыме йылме-влак тыгай улыт: китай йылме (23%), испан йылме (8%), япон йылме (5%), португал да немыч йылме (4% кажне), араб, француз да руш йылме (3% кажне) да корей йылме (2%). Регион почеш, 42% вапштӱня пайдаланыше Азийыште верланен, 24% Европышто, 14% Йӱдвел Америкыште, 10% Латин Америкыште да Каррибыште, 6% Африкыште, 3% Покшел Эрвелыште да 1% Австралий да Океанийыште. Пытартыш ийлаште Вапштӱня технологий ончыко каен, поснак Юникодым кучылтмаште. Юникод чыла тӱня йылме дене коммуникацийлан да программе ышталтмыжлан полша.

Мӧнгыштӧ тыглай вапштӱняшке лекмаш метод-влак улыт: dial-up, broadband (коаксиал кабель, оптик кабель, вӱргене кабель гоч), Wi-Fi, спутник да 3G/4G кӱсен кутырчык гоч. Мер верыштат вапштӱняшке лекташ лиеш, мутлан, кнагапӧртышто але вапштӱня-кафеште. Аэропонтышто, кафеште да моло верыштат кызыт вапштӱняшке лекташ лиеш.

Кызыт Ушнышо Наций-влак организаций вапштӱняшке лекмашым айдемын права семын ыштынеже.

Южо эллаште вапштӱняшке лекмаш тугат айдемын праваже улеш, мутлан, Эстонийыште але Грецийыште. Да тиде айдемын праважым ойырен налаш (тӱкаш) ок лий. Чыла айдемылан вапштӱняшке лекмашым пуаш - тиде вапштӱня провайдер-влакын порысше улеш.




#Article 107: Кармазин, Гурий Гаврилович (3418 words)


Гурий Эвайн (Гурий Гаврилович Карамзин) (чимарий лÿмжö — Эвай Кутлукай () (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пÿрö уезд, Чураев волость Эшым (кызыт Эшым) ял — ) — марий серызе, йылмызе, шанчызе, кусарыше, туныктышо, фольклорист, , этнограф, мер пашаеҥ.

Гурий Эвайн 1882 ий ӱярня тылзын 15-ше кечынже (юлиян календарь дене — ӱярня тылзын 28-ше кечынже) Россий империй Ӱпӧ губерний Пÿрö уезд Чураев волость Эшым (кызыт Эшым) ялыште кресаньык ешеш шочын.  
Ачаж ден аваже моло семынак мланде паша дене пöрдыныт, киндым куштеныт, кужун вучымо эргыштымат ты пашаланак йöршö лийже манын, онченыт. Ондак Гурий ялысе школышто тунемын, тудым 1896 ийыште тунем пытарен. Тыге рвезе тÿҥалтыш шинчымашым налын. Книгалан шÿман рвезым тиде гына, мутат уке, куандарен огыл. Но революций деч ончыч марий йочалан шинчымаш тÿняш кок корно веле лийын: инородческий манме учительский але духовный семинарийыш. Г. Кармазин учительский семинарийым ойырен налын. Тыге 1896 ийыште сорла тылзын 20-шо кечынже Гурий Кармазин Пÿрö оласе учительский семинарийыш тунемаш пурен да 1901 ийыште пеледыш тылзын 8-ше кечынже тунем лектын. Пÿрыштак тынеш пурен, да тыге Эвай Кутлукай Гурий Гаврилович Кармазиныш савырнен. Векат, тынеш пурымыж годым тудлан кресача шотеш Пÿрö уездысе калык училище-влакын инспекторышт Гавриил Евстафьевич Кармазин лийын – чимарий икшывылан шке фамилийжым пуэн.

Тиддеч вара самырык туныктышо шкеж гаяк марий йоча-влаклан шинчымашым пуаш тÿҥалеш, лу ий утла эрвел марий коклаште тÿрлö школлаште туныктышылан шога. А 1912 ийыште марий кундемышке кусна да туныктымо пашам умбакыже шуя.

Гурий Кармазин Пошкырт Элын Дӱртӱлö ялыштыжат 2 классан училищым вуйлатен.

Революций деч вара Томск губернийысе школлаште ыштен, а 1924 ийыште Йошкар-Олаш толын. Марий кундемыште Кармазин педагогический институтын преподавательже лийын, марий совпартшколышто туныктен.

Г. Г.Кармазинын возымо икымше учебникше – «Тÿҥалтыш марла букварь» – эше 1914 ийыштак лектын. Тиде ийыштак школлан возымо икымше книга-влак шочыныт. Нуным Г. Г. Кармазин да В.М. Васильев ямдыленыт. Книга-влакын лÿмышт – «Наглядный черемисский букварь и первая книга для чтения на луговом наречии», «Наглядный черемисский букварь и первая книга для чтения на восточном наречии». Нуно 1914 ийыште Озаҥыште савыкталтыныт. Варажым саемдыме букварь 1918-1929 ийлаште эше шуко гана лектеден.

Но тунемше-влаклан возымо эн кугу кнагаже «Марий йылмэ лончыш» лийын да 1926 ийыште 2 том дене лектын. 1929 ийыште тудо угыч савыкталтын. Тиде кнага школлан веле огыл, шанчыланат кÿлешан лийын. Тудо марий йылмым икымше гана тÿрлö могырым шымлен ончыктен.

Гурий Гаврилович 20-шо ийласе йылме чоҥымашын чолга участникше лийын. Тудо марий кундемыш 1924 ийыште толын да вигак йылме пашан рÿдö йогынышкыжо верештын. Шочмо калыкше верч тургыжланыше еҥ йылме вийныктарыме пашаш вуйжыге шуҥгалтын, марий йылмым илышыш пуртымаште (тунам тыгай термин лийын) ик эн тале йылмызе лийын. Тудын кидше да пÿсö ушыжо логалде тунам, 20-30 ийлаште, ик йылме сомылат ышталтын огыл, манаш лиеш. Тудо В. М. Васильев семынак чыла вере шуын, уш-акылже чылалан ситен, мутерым пойдарымаш ма тиде але марла возымашым тöремдымаш, школлан учебниклам ямдылкалымаш але шанче пашам виктарымаш. Но эн келге кышам тудо марий  илышыште литератур йылмым вораҥдыме сомылжо дене коден. Марий литератур йылмым вияҥдыме корнышто Г. Г. Кармазин кок кугу суапым ыштен коден.

Тыштыжат, туштыжат тудо шкенжым тале йылмызе, марий йылмын ончыкылык корныжым чын ужын моштышо шанчызе семын ончыктен. Тудын тыршымыжлан кöра тунамсе марий йылме ятырлан ончык тошкалын, лывырген-сöрастаралтын, у, социализм илышым чоҥаш йöрышыш савырнен. 

Марий йылмышанче тÿняш Г.Г. Кармазин 1918 ийыште толын. Тунам шымлышын «Основы транскрипции языка мари» лÿман статьяже Озаҥ олаште савыкталтын. Тыште Кармазин марий фонетике ден грамматикын южо могыржым шымлен лектын. 20-шо ийлаште утларак шымлымаш пашам тÿҥалын. 1924 ийыште Гурий Гаврилович марий кундемыш толын. Лач тиде жапыште йылме йодыш нерген кугу ÿчашымаш каен шоген. Тудат йылмым чоҥымо пашаш кумылын ушнен. Облоно-н шанче-методика бюрож пелен улшо у мутым ыштыше комиссийыш пурен. 1924 ийыште лингвистике терминын да литератур йылмыш пуртышаш шомак-влакын спискыштым ямдылен. Национальный паша вияҥмаш тÿҥалме годым фольклор да диалектологий материалым поген, шке гыч шонен, тунемме пособий-влакым возен.

Шымлызе марий йылмын эртымгорныжым ончен лектын да теоретический материалжым кумдан шымлен. Кармазинын тыгай пашаже-влак возалтыныт: «О склонении имен существительных и об установлении количественных падежей в марийском языке» («МАО» журналеш), «Из истории финно-угорских гласных в исходе именительного падежа единственного числа имен с двусложной основой в марийском языке» (аспирантурышто тунеммыж годым возен, тудо 1928 ийыште СССР Наука академийын 10-шо номеран «Доклады» бюллетеньыштыже савыкталтын) да тулеч моло.

Г. Г. Кармазинын «У илыш», «Туныктымо паша», «Марий илыш» журналлаш, «Марий ял», «Йошкар кече» газетлаш шочмо йылмын поянлыкше, вий-куатше, мут чоҥымо йöнжö нерген шуко статьям луктын. 

Кармазинын теоретический шымлымашыж нерген ойлымо годым тудын «Марий йылмэ лончыш» кок томан книгажым öрдыжеш кодаш ок лий. Тудо школлан ямдылыме книга семын савыкталтын гынат, кÿлешлыкше школ учебник кышкар гоч торашке вончен. Тыште шке шотан ятыр шонымаш уло, марий грамматикым у семын ончалмаш палдырна.

Краснококшайскысе Облисполком пелен 1924 ийыште шанче-методике бюром ыштыме улмаш. Тудын тÿҥ пашаже – литератур йылмым у илышлан келыштарен вияҥдаш. Бюро пелен лÿмын мут кычалше комиссий ышталтын. У мут-влакым шочыктымаш, тÿрлö термин-влакым кычалмаш тудын тÿҥ сомылжо лийын. Комиссийыш В. Васильев, Г. Кармазин, Ф. Егоров пуреныт. Г. Кармазин тиде комиссийын ик эн тале еҥже лийын. Тудо марий йылмым ятыр у шомак дене пойдарен.

Газет дене журналлаште номер еда тудын ыштыме у мутлаже савыкталтыныт. 1923 ийыште «Йошкар кече» газетеш марий йылмыш пуртышаш мут  пуалтын. Нунын кокла гыч шукынжо марий йылмылан моткоч келшен толыныт да кутырымаште тунам кумдан кучылталтыныт.

Мутлан, тыгай шомак-влак:

Моткоч марла йоҥгалтыт да умылтараш лийше улыт.

А кызытсе грамматике термин-влакым чылаштым гаяк Г. Г. Кармазин шонен луктын. Ынде кажне тунемшылан  лÿм мут, пале мут, почеш мут, ой, кореш, пуртымо мут да тулеч моло термин-влакат палыме улыт. Тыгеракын, нине шомак-влак уста йылмызын икшывыже улыт манаш лиеш. Шымлызе у мут-влакым моло шанчыланат шонен луктын.

Шанчызе литератур йылме верч тургыжланен, тудо сылнын йоҥгалтше манын, шонен. Литератур йылмым вияҥдымаште Кармазинын надырже моткоч кугу. Ондак тудо марий йылме гыч чыла йот мут-влакым кораҥдаш шонен пыштен, пуйто тыге йылме «яндар» лиеш. Но вараже тиде шонымаш деч кораҥын. Марий йылмым вияҥдашлан чыла йӧнымат кучылтман манын ÿшанен. Эн ондак мут ышталтмым да диалект поянлыкым шотыш налын.

Но южгунамже йоҥылышымат ыштен. Мутлан, литератур йылмылан эн сай негыз семын эрвел диалектым шотлен. Тудо манын, пуйто тудым латин алфавит дене возашат утларак йöнлö. Марий сылнымут йылмын вияҥаш тÿҥалмын икымше пагытыштыже Гурий Гаврилович моткоч чот тыршен, марий возыктышым ыштымаште чолгалыкым ончыктен, а пÿтынь марий литератур йылмым ыштыме годым орографийым уэмдымаште эн кугу надырже коеш.

Литератур йылмым вияҥдыме шотышто Г. Г. Кармазин кок кугу суапым ыштен коден. Нунын кокла гыч иктыже – марий йылмын мутвундыжым пойдарымаш. 20-шо ийлаште тудо марий йылмыш ятыр у мутым пуртен, иктыштым шке гыч шонен луктын, весыштым, значенийыштым вашталтен, у илышлан келыштарен, кумшыштын – суффикс значенийыштым кумдаҥден. Икманаш, тÿрлö семын йöнештарылын, йылмынам у шомак дене пойдараш шонен.

Вес суапше – марла возымым тöрлатылмаш. Тыштат тунам ятыр тöрсыр лийын. Г. Г. Кармазин нуным кертмыж семын кораҥден шоген. Тыштыжат, туштыжат тудо шкенжым тале йылмызе, марий йылмын ончыкылык корныжым чын ужын моштышо шанчызе семын ончыктен. Тудын тыршымыжлан кöра тунамсе марий йылме утларак ончык тошкалын, лывырген-сöрастаралтын.

Г. Г. Кармазин 1925 ийыште лукмо икымше марий орфографийын авторжо лийын. Ты орфографийым тунамсе марла возымашым шуко шотышто тöремден. Тыште Г. Г. Кармазин л' ден н' йÿкым ончыкташ посна буквам пуртен, я, ю, е, ё буква-влакым алфавит гыч кораҥден, кÿсынлымö мут-влакым марлаҥден возаш темлен. Тиде орфографий марла серымаште 1938 ийысе йылме реформо марте кучылталтын. Шуко шотышто тудо марий йылмылан келшыше лийын.

Алфавитым тöрлатыме годым фонематический принцип тÿҥлан шотлалтын. Кармазинын шонымыж почеш, алфавитыште руш буква-влак лийшаш улыт, но эше 7 у пале ешаралтшаш, а орфографий орфоэпий дене кертме семын икгайрак лийшаш улыт.

Эн ондак просвещений пашаеҥ-влакын II-шо погыныштыжо Кармазин латин тиштерым марий йылмылан келыштараш ок лий манын шонымаш дене палдарен, но вара, 30-шо ийлаште, Г. Г. Кармазин марла серымашым латинлаш тöчышö-влакын онаеҥышкышт савырнен. Тыге тудо 30-шо ийла кыдалне руш тиштер негызеш келыштарыме орфографийым саемден тöрлаташ пижын. 1937 ийысе конференций вашеш марий орфографийын тöрлатыме проектшым тöремдаш пижын, латин графике негызеш у марий тиштерым ямдылен. Тудо 36 буква гыч шоген. Тыге у шонымо проект В. А. Мухин ден И.С. Капитоновын проектышт ваштареш виктаралтын. Алфавитым марий йылмылан пеш моштен келыштарыме, йе, йо, йу, йа кылдыш-влакымак кодаш мутым лукмо улмаш. Но чыла шонымаш проектешак веле кодын. Тиде толкын тунам вашке шарлен шуктен огыл, лывыжген да 1933 ийыште йöршеш чарнен.

Южышт Г. Г. Кармазиным латинлаш тöчымыжлан титаклат. Но тыштат тудын йоҥылышыжо уке. Тиде толкын тунам пÿтынь Совет Ушем мучко тарванен улмаш – Г. Г. Кармазин улыжат ты йогын почеш веле каен. Тиде толкынын вашке шолдыргымекыже, Кармазин ончыч тошкымо корнышкыжо угыч вончен.

Гурий Кармазин изи годсекак калык ойпого деке шÿмаҥын улмаш. Изи Гурий пошкудыжо-влак деч сылне калык мурым, оҥай йомакым, шулдыран мутым, шоныктышо туштым колын, шÿм-кылешыже поген. Калык поэзий, тÿрлö шке шотан йÿла чонжым куандарен, шуко уым пален налаш полшен. Школышто тунеммыж годым тÿрлö йомакым, мурым, легендым, такмакым, калыкмутым уло кумылын погаш тÿҥалын. Варажым,  туныктымо пашам шуктымо годым, ятыр калык ойым чумырен.

Г. Кармазин «Куралше» («Пахарь») ялозанлык марий журналын редакторжо лийын. Тудо 1918 ийыште Озаҥ олаште лектын шоген. Журнал ял озанлык паша нерген возымым савыктен, шемер калыкым волгыдо илышыш ÿжын шоген. 

Гурий Гаврилович шочмо калыкын тÿвыра илышыштыже эше революций деч ончычсо жапыштак литератор-кусарыше семын палыме улмаш. 1917 ий деч ончыч тудо икмыняр почеламут ден ойлымашым возен, рушла гыч ятыр почеламутым, мурым кусарен. Нуно «Марла календарьыште», букварьыштыже лектыныт, но шукыжо савыкталтде кодыныт.

Кармазин Л. Толстойын, Д. Ушинскийын ойлымашыштым, А. Кольцовын «Что ты спишь, мужичок?» («Йолагайлан») почеламутшым марий йылмыш кусарен.

Г. Эвайнын Совет власть жапысе серыме произведенийлаж гыч эн сайже – «Марий пионер марш». Тиде почеламутлан композитор И. Палантай мотор семым йöнештарен.  Г. Эвайнын пионер маршыштыже совет пионер-влакын икымше мурыштлан («Взвейтесь кострами, синие ночи») келыштаралтмыже шижалтеш. Поэтат, композиторжат руш пионер мурын текстшыланат, семжыланат эҥертеныт. «Марий пионер марш» шомак содержанийже денат, сем интонацийже денат «Взвейтесь кострами, синие ночи» мурым икмочоло ушештара.

А.С. Пушкин семын 

Теҥыз воктен элыште, 
Лум лумдымо верыште, 
Илал тöча колызо, 
Йокрок серын мурызо. 

Тудын уло куваже, 
Ӱдырамаш-осалже. 
Шоҥго колым кучалеш, 
Кува шÿртым шÿдыра пеш. 

Шоҥго мурдам колталеш, 
Кол логалмым вучалеш. 
Шупшын луктеш мурдажым, 
Луктын кышка ненчыжым. 

Адак мурдам колталеш, 
Мöҥгышкыжö пöртылеш. 
Эр миялын ончалеш, 
Яра мурдам лукталеш. 

Мокым луктын кышкалын, 
Уэш мурдам пышталын. 
Эрден миен лугылда – 
Ший кол пижын легылда. 

Шке изи, шке чевер, 
Кок шинчаже тул-чевер, 
Тупшо шийын йÿлалеш, 
Капше шöртньын коялеш. 

Теҥыз вÿдыш колталал», – 
Ший кол пешак сöрвала, 
Йылмым луктын инала1.  

Ош кугыза аптыраныш, 
Кок шинчажым ялт карыш: 

Кол йÿк колшашат улмаш. 

Пöртыл, кае, мий теркет, 
Шочмо-кушмо верышкет, 
Порылыкем ит мондал, 
Кÿлеш годым ит кодал», – 

Манын, шоҥго кутыра, 
Изи колжым утара. 
Пöртыл шуэш эр чайлан, 
Ойлен пуа куважлан: 

Мый кучышым ший колым. 
Шке изи, шке чевер, 
Кок шинчаже тул-чевер. 

Еҥ гаяк ойлен мошта, 
Кутырашат пеш уста. 
Шийым-шöртньым сулале, 
Мом йодам – пуа ыле. 

Мые тудым чаманальым, 
Вÿдыш уэш колтальым. 
Тудын мынярак шылже. 
Чон шон'геммеш илыже». 

Вует чылт акылдыме. 
Мо шинчат ден ончышыч, 
Молан тудым колтышыч?

Тувыр волна шелылден. 
Волым нал, мий, йодылден!» 
Кугыза пÿгырналеш, 
Ойгырен шÿлалталеш. 

Лектын кая серышке, 
Кол кучымо верышке. 
Теҥыз вÿдым ончалеш, 
Изи колым вучалеш. 

Манын йодеш ший колжо. 
Упшым налын йылерак, 
Ойла коча вашкерак: 

Кувам вурса, каргаша. 
Илен-илен, вол шеле. 
У, сай волым пу ыле!» 

Теҥыз вÿдшö пеш ласкан 
Ший деч ошын йылгыжеш. 
Чевер почшым кожгатал, 
Изи колжо пелешта: 

Теркет пöртыл веле, кае. 
Лиеш тыйын у волет, 
Йывырталеш кумылет». 

Пöртыл шуэш теркыже, 
Налаш лектеш куваже. 
У вол ямде куважлан, 
Угыч пижеш шоҥгыжлан: 

Вует чылт акылдыме: 
Ты вол дене мынярак – 
Полат кÿлеш вашкерак!» 

Шоҥго кая серышке, 
Тошто мийыме верышке. 
Муҥаен шÿшкалталеш, 
Ший кол лекмым вучалеш. 

Манын йодеш ший колжо. 
Шоҥго кол ден палласа3, 
Вуйжым савен каласа: 

Пояш тöчен толаша. 
Сога-сога ваш пижеш, 
У кÿ полатым йодеш». 

Изи колжо каласа: 

Тыйын пöртыл шумешкет, 
Лийын шинчеш у пöртет». 

Пöртыл шуэш теркыже, 
Налаш лектеш куваже. 
Лийын шинчын у кÿ пöрт – 
Князьын уке тугай сурт. 

Кува пижеш йошкарген, 
Карме гае пеш сырен: 

Возын колен кертдыме! 

Кÿ полатет мынярак, 
Куржын миен, йод адак. 
Шем еҥ лийын ом иле, 
Ош дворян лиям ыле!» 

Кугыза пÿгырналеш. 
Кок шинчажге вÿд налеш. 
Мом ышташат ок шинче. 
Пулдырыш лектал шинче. 

Кынел кая серышке, 
Ший кол ужмо верышке. 
Муҥаен шÿшкалталеш, 
Шинчавÿдым ÿштылеш. 

Йÿштö мардеж шыплана, 
Теҥыз вÿдшö тарвана. 
Шоҥго колым вучалеш, 
Вÿд пундашке ончалеш. 

Манын йодеш ший колжо. 
Шоҥго коллан каласа: 

Кечын-кечын шäплана, 
Пойымо семын сутлана. 
Шем пашалан öркана, 
Дворян лияш тылана». 

Кугыза кадыргале, 
Кок шинчажге вÿд нале. 
Ош кугызам чаманал, 
Тыге ший кол мутлана: 

Теркет пöртыл веле, кае. 
Куват тыйын молемеш, 
Тылат паша нелемеш…» 

Пöртыл шуо теркыже, 
Мом ужылда шинчаже? 
Пöртшö темын, лыҥ уна, 
Йот еҥ-влакат лыҥ гына. 

Тошто шоҥго куваже – 
Йомак эргын аваже. 
Луй кÿрыкым чиялын, 
У ший шуркам упшалын. 

Шöртньö шергаш – кидыште, 
Суран ката – йолышто, 
Ик пöрт темын – вургемже, 
Вес пöрт темын – шем кулжо. 

Изиракшым совкала, 
Кугуракшым чумкала. 
Шкеже тöреш шинчылден, 
Мындер4 воктен возылден. 

Толын пура кугыза – 
Почылт кая пöрт омса; 
Лавыра йыдал йолышто, 
Рожын шляпа вуйышто. 

Уна-влак ден палласа,  
Куважланат каласа!

Реза лие кумылет»5.  

Кува йол тошкал ыжгыра – 
Шоҥгым тÿгö пастыра6. 
Кугыза пÿгырналеш, 
Кок шинчажге вÿд налеш. 

Эртал кая ик арня, 
Эртал кая вес арня. 
Адак кува кычкыра, 
Шоҥгым кол дек пастыра: 

Кугыжа лиям эллан!» 
Ялт аптыранен ты мутлан, 
Шоҥго ойла куважлан: 

Мом каласа ушанже! 
Йöсык7 ойлен от мошто, 
Калыкым ит воштылто!» 

Кува кынел шогале, 
Орышо пий гай ончале. 
Ӱстел оҥам шодыр кыра, 
Йолым тошкен кычкыра: 

Мыйым туныкташ шонет?! 
Тыманмешке миен шу, 
Тыманмешке толын шу…» 

Кугыза пÿгырнале, 
Кок шинчажге вÿд нале. 
Лектын кая серышке, 
Ший кол илыме верышке. 

Тарванен, мардеж лектеш, 
Вÿд ÿмбалже шемемеш. 
Изи колжым кычкыра. 
Теҥыз вÿдшö мÿгыра. 

Манын йодеш ший колжо. 
Вийым налын, шуэнрак 
Ойла шоҥго вашкерак: 

Тыш коштынат нойышым. 
Виге кулжым чумкала, 
Шÿргем гычын совкала. 

Теве куван акылже: 
Ош кугыжа лийнеже». 
Изи колжо каласа: 

Ит шорт тые, ит муҥае, 
Теркет пöртыл веле, кае! 
Куват лиеш кугыжа. 
Элым кучен илыза». 

Пöртыл шуэш теркыже, 
Налаш ок лек куваже. 
Куржын пура пöртышкö, 
Ончал колта тöрышкö. 

Карен онча шинчажым, 
Огеш пале куважым. 
Чиен кува у кемым, 
Вичкыж порсын вургемым. 

Пешак шуко салтакше. 
Тылечак шуко князьше. 
Йÿыт, кочкыт, кутырат, 
Сарым лукташ каҥашат. 

Шоҥго палыш куважым, 
Сукен шинче варажым: 

Реза лие кумылет?» – 

Манын йодо куваж деч 
Мÿндырч гына, омса деч. 
Кува ышат тарваныл, 
Шинча шöржат ыш ончал. 

Шоҥгым кÿштыш пастыраш, 
Тÿгö луктын чумкалаш. 
Поген нальыч кугызам, 
Луктын колтышт пöрт омсаш. 

Ужшо калык игылтеш, 
Умшам карен воштылеш: 

Тудым луктыч чумкален!» 

Эртен кая ик арня, 
Толын шуэш вес арня. 
Кува адак, öрканен, 
Шоҥгым кычалаш колтен. 

Кычал коштыт ик кече, 
Муын толыт вес кече 
Саде шоҥго кугызам – 
Тодеш улмаш у мурдам. 

Конден шуктен вес каслан, 
Пурен, ойлат куважлан. 
Шоҥго пурен шогалеш, 
Кува тыге шÿрдылеш: 

Тöра лиям теҥызлан! 
Теҥыз лийже тек суртем, 
А ший колетше – кулем!» 

Шоҥго пелешташ лÿдеш, 
Лектын, кол деке куржеш. 
Куржын мия серышке, 
Ший кол илыме верышке. 

Осал мардеж гÿж-ж лектеш, 
Теҥыз вÿдым лупшыштеш. 
Толкын вÿдшö шаула, 
Кÿэш пернен мÿгыра. 

Ойгыралтен, шÿлалтен, 
Кок шинчажым ниялтен, 
Кугыза муралталеш, 
Колжо лекмым вучалеш. 

Манын йодеш ший колжо. 

Колыштал, мый мом ойлем. 

Кувам азнен вуйжылан, 
Вуй лийнеже теҥызлан. 
Вÿдеш суртым ыштынеже, 
Тыйым куллан налнеже…» 

Ший кол ышат пелеште 
Тиде гана ужмаште. 
Пурен кайыш келгышке, 
Еҥ пурдымо верышке. 

Вучен-вучен – кол ыш лек, 
Кайыш кугыза куваж дек. 
Пöртыл шуэш теркыже 
Мом ужылда шинчаже: 

Тÿрын шога кудыжо, 
Шелалден кия волжо. 
Кува шÿртым шуялеш, 
Шоҥгым ужын, вожылеш. 

Пидын тошто йыдалжым, 
Чиен рожын мыжержым. 
Монден тошто куатшым, 
Поян илыме пагытшым. 

Кугыза кадыргале, 
Кок шинчажге вÿд нале. 
Кува кодшо йомакеш, 
Ынже кончо йÿд омеш. 

Умылтарымаш-влак

Г. Кармазинын литератур псевдонимже Гурий Эвайн улмаш, тиде лÿм дене тудо почеламутым, ойлымашым да молымат шуко возкален.

Поэтын «Ава» почеламутшат ятыр тукым рвезе калыклан сай палыме. Гурий Эвайн икшыве-влаклан икмыняр  ойлымашымат возен.

Нуно тÿҥ шотышто калык мыскара негызеш шочыныт. Икышывылан келшышын, автор тÿрлö илыш йодышым тарватен. Мутлан, «Пытартыш курика» ойлымаште айдемын шÿм-чон порылыкшо ончыкталтын.

Писательын ятыр ойлымаштыже айдемын йöрдымö посна ситыдымашыже сÿретлалтеш. Теве «Орадым шорвондо туныкта» ойлымаште шочмо йылмым пеш вашке мондышо еҥ нерген мыскара йöре ой радам чоҥалтын.

Самырык тукымлан возымо ойлымаш-влакын шке сылнымут тÿсышт палдырна. Нуно пеш кÿчык улыт, икмыняр ойым гына кучат. Тунамак нунын раш каласен пуымышт икшыве кумылым савыра, лудаш тарата. 

Шöртньö муно

Ик еҥын чывыже шöртньö муным мунчен. Чывын кöргыштыжö шуко шöртньö уло манын, тудо еҥ сурт кайыкым шÿшкылын. Мÿшкырыштыжö шöртньö нимат уке улмаш.

Кышал 
Ик марий омешыже кышалым ужын. Кочкаш тöчен, да совлаже лийын огыл. Эрлашыжым марий совлам куча, малаш возеш, но кышал ок кончо. 

Пытартыш курика 
Нужна еҥ дек кÿчызö толын пурен. Озан ик курика киндыже веле улмаш. Куваже тудым нумалтен колта.
Кÿчызö лектын кая, кува кудывечыште коштеш. Тудо ужеш: капка меҥгеш мÿкш еш пÿтырналтын. Туддеч вара нужна еҥ мÿкшан лийын, улан илаш тÿҥалын. 

Тулык рвезе 
Йыванын ачажат, аважат коленыт. Рвезе тÿҥ тулык кодын. Мÿшкыржат шужен, чияш вургемжат уке… Телым уремыште кылма. Йÿдым шужен мала. Шкетак муралтен-муралтен коштеш: 
Кÿзальым курыкын вуйышкыжо, 
Шогалальым мардежлан ваштареш. 
Шогал-шогал, сÿсанальым, 

Менлыш 
Ожно Менлыш пурсам ÿден. Турня аҥаш мияш тунемын. Менлыш аракам налеш, пурса аҥаш намиен шында. Эрлашыжым миен онча: латкок турня руштын кия. Пеш чот йывырта. Турня-влакым сапкерем дене йолышт гыч пидеш, мöҥгышкыжö шупшеш. 
Турня-влакын ушышт пуренат, Менлышым нумал каеныт, Виче вес могырыш кудалтеныт. Лач шÿргыж дене волен возын. Шÿргыжö какарген шинчын, мен лийын. Сандене марийлан Менлыш ешартыш лÿмым пуэныт. 

Куку 
Ожно Куку Кукуклан марлан каен улмаш. Шошо шуынат, Кукукшо чодырашке полдыран погаш каен. Тушан аҥырген, куваж деке пöртыл кертын огыл. Сандене шошым Куку эре тыге кычкырен коштеш: Ку-кук! Ку-кук! 
Кукукшым кычалын, Куку пÿкташат ок ярсе, муныжым моло кайык пыжашыш опта. 

Орадым шорвондо туныкта 
Ик еҥ эргыжым олашке тунемаш колтен. Тудыжо кеҥежлан мöҥгыжö пöртылын. Ачаже ойла: «Эргым, шорвондым нал, шудо удыраш каена»–«Ачий, шорвондыжо мо лиеш?» – йодеш эрге. Вашмутым вучен ок шукто, кудывечыш лектеш. Шорвондо шаршудышто комдык кия улмаш. Йоҥылыш тошкал колта. Шорвондо вурдо саҥгаж гыч брлоп шелын пуа. «Кö тиде шорвондым пыштен коден?!» – рвезе чон лекшаш гай кычкырал колта. Лÿмжым иканаште пален. 

Йолагай вате 
Ик йолагай вате тÿредмаште аза ончышо ÿдыржылан йыштак каласа: «Изиш лийжат, тый азам чывыштал!» 
Изиш лиймеке, ÿдыржö кычкыра: «Авий, ынде азам чывышталам мо?» 

Ораде чаҥа  
Чаҥа ужеш: кöгöрченым сайын пукшат. Тудо шкенжым кöгöрченла чиялта да нуным коклашкышт пура. Кöгöрчен-влак пален огытыл, пуртеныт. Изиш лиешат, шке йÿкшым луктеш. Сылне кайык-влак чаҥам чÿҥгаш тÿҥалыт, поктен колтат. 

Йöным муын 
Ик марий олашке уржа ужалаш миен. Рушла ойлен огеш мошто улмаш. Имньылан йöраш пижеш – ложаш уке. Ложашлан лапкышке кая. Ужалыше рушыжо марла ок умыло. Коктын ваш ончат, ик мутымаш огыт пелеште. 

Рушет марийлан ложашым висен пуэн. 
Йылмет лиеш гын, ик вереат от йом, кажне вере вуча йöн. 

Ава 
Йöсым ужын, орланен, икшывым кö куштен? 
				Ава. 
Изида годым пеш тыршен, порын тендам кö ончен? 
				Ава. 
Йÿдшö, кечыж век малыде, рÿпшен, тендам кö малтен? 
				Ава. 
Амыртыме шем вакшдам, век йырныде, кö мушкын? 
				Ава. 
Шакшыдамат эрыктен, чызе  шöржым кö пукшен? 
				Ава. 
Вуйда корштен, аҥырген, тунам тендам кö ончен? 
				Ава. 
Шужен толыда мöҥгышкö, тунам тендам кö пукша? 
				Ава. 
Шÿмжö корштен, ойгырен, икшывым кö онча? 
				Ава. 
Лектын каеда öрдыжкö, толмыдам ончен, кö вуча? 
				Ава. 
Осал пашам те ыштеда, чонжо тунам кöн коршта? 
				Аван. 
Ушаҥын кушкеш рвезе, чонжо тунам кöн куана? 
				Аван. 

Йолагайлан 
А. Кольцов семын 

Молан малет, пошкудем? 
Кынелшаш ыле, родем! 
Пагыт шуын куралаш, 
Шурным луктын ÿдалаш. 
Кынел, тарване, помыжалт, 
Шуко мален, мом ужат?! 
Ожно ыльыч тый поян, 
Толшо-лекшылан сиян. 
Йÿыч, кочкыч,куанышыч, 
Шонымет ден илышыч. 
Олмет ыле тöрыштö, 
Лÿмет – мланде шöрыштö. 
Ыле коя вольыкет, 
Оралте тич кайыкет. 
Ынде тыйын мо кодын? 
Кушто суртшо ачатын? 
Тÿрын каен шем пöртет, 
Моло оралте – коҥгаштет. 
Яра шинча клатет, 
Ярсен кодын шондыкет. 
Пырче уке пураште, 
Олым падыраш шагыште, 
Аҥат кия куралде, 
Шурнет шога тÿредде. 
Мардеж почка шурнетым, 
Йÿржö шÿкта шудетым. 
Теве пасу почылтеш, 
Тыйын шурнет тошкалтеш… 
Кынел, тарване, помыжалт,– 
Шуко мален, мом ужат?! 
Погаш тöчö шурнетым. 
Чумырен шынде шудетым. 

Куд ий эртымеке, 1937 ийыште ÿярня тылзын 21-ше кечынже, НКВД управленийын кумшо отделенийыштыже, рушарнян, тыгай пунчал шочын: «Гражданин Кармазин Гурий Гаврилович контрреволюционный националистический организацийын членжылан шотлалтеш. Эрыкыште лиеш гын, тудо следствийлан чаракым ыштен да шылын кертеш, сандене петырен шындаш кÿлеш».

Тиде кечынак эше ик документ шочеш. Тушто Гурий Кармазинын суртыштыжо обыскым ышташ да шкенжым арестоватлаш кÿлмö нерген возымо. Тыге Гурий Гавриловичым арестоватленыт да Йошкар-Ола гыч Горький олашке йодышташ наҥгаеныт. Тусо жаплан келшышын, тыгерак ыштеныт: тый, арестоватлыме еҥ, тылеч ончыч шындыме еҥын лишыл палымыже лийынат, тудден пырля пашам ыштенат але тыглай кылым кученат, тугеже шкежат тушман улат, тугеже тыйынат верет – тюрьмаште але вес тÿняште. Кармазин шотыштат схеме тÿрыс ямде лийын. Тудын А. Сайн дене палыме лиймыжак веле следователь могыр гыч вигак кугу тÿткылыкым шочыктен. Кокымшо допрос вÿдшор тылзыын 27-ше кечынже, арестоватлыме деч 1 тылзе эртымеке, лийын. Тидын годым Кармазинын ойлымыжым тугерак савыралаш тыршеныт, пуйто тудо чыла осал пашажым «эстон шпион» Сайн дене иквереш шуктен шоген. Эше 1 допрос вÿдшор тылзын 29-ше кечынже эртен, но титаклыме заключений лач 9 сÿрем кечын веле возалтын. Тиде жапыште Кармазиным четлык коклаш шындаш шонышо-влак кÿлеш материалым кычалыныт. Нуно архив гыч 1931 ийысе дела-влакым муын луктыныт да, мо кÿлешым возен налын, Кармазинын «папкышкыже» урген шынденыт. Кагазлан ÿшанаш гын, нине еҥ-влак Кармазинын йöрдымö пашажым тÿрлö велым почын пуэныт.

Делашке ургымо кагаз лапчык увертара: марий шанчызым Озаҥ олаште 1938 ий ага тылзын 11-ше кечынже лÿен пуштмо, тидын нерген акт ССРУ НКВД-се 1-ше спецотделын особый архивыштыже аралалтеш, 10-шо том, 494-ше ластык.

Кармазинын пелашыже, Зоя Ефимовналан, увертареныт, пуйто тудын марийже 1942 ий сÿрем тылзын 26-шо кечынже колен. Каласыман, ÿдырамашым шкенжымат пелашыж почеш поген налыныт да 1940 ий шорыкйол тылзе марте петырен шинчыктеныт.




#Article 108: Палымут (339 words)


Йылмылончыш шанчыште палыму́т — лӱммутын але олмештышмутын палыжым (могай улмыжым) ончыктышо ойлымаш ужаш. Палымут могай?, кусо? да кунамсе? йодышлан вашмутым пуа.

Южо палымут кужун да кӱчыкын каласалтеш: ошо - ош, шеме - шем, йошкарге - йошкар, ужарге - ужар, кошарге - кошар, ныжылге - ныжыл. Лӱммут ончылно рашемдык семын кӱчык формо кучылталтеш, мутлан: ош куэ, ужар лышташ, шем чодыра, кошар тоя. Лӱммут почеш але шкетшым каласыме годым тыгай палымут кугу сынан лиеш, мутлан: куэ ошо, лышташ ужарге.

Наста-влакын икгай палышт тӱрлӧ ойыртеман — изи але кугу — лийын кертыт. Тидым каласен пуаш йылмын посна йӧнжӧ уло. Тудым таҥастарымаш таҥдыш маныт. Тыгай таҥдышыже кокыт уло: таҥастарыме да превосходный.

Таҥастарыме таҥдыш ик настан палыже вес настан деч утларак але шагалрак улмым ончыкта. Таҥастарыме таҥдышын кок сынже уло: тыглай да йыжыҥан. Тыглай сынжым -рак супикс ышта, мутлан: Памаш яндар, мо яндар — яндаррак мемнан шӱмна. Мардеж писе, мо писе — писырак ме улына. (Б. Данилов) Таҥастарыме таҥдышын йыжыҥан сынже утларак шомак полшымо дене ышталтеш, мутлан: Вес пӧлемже утларак кугу да волгыдо. (А. Юзыкайн)

Таҥастарыме таҥдышан палымут ойлончышто рашемдык але предикат лиеш.

Палымутын превосходный таҥдышыже марий йылмыште ушныман сынжан гына. Тудо моло настан качествыж дене таҥастарымаште эн кугу качествым ончыкта.

Превосходный таҥдыш кок семын ышталтеш:

Ышталтме ойыртемышт дене палымут-влак кок кугу тӱшкалан шелалтыт:

Палымут-влак вес шомак гыч кум йӧн дене ышталтыт:

Южо палымут лӱммутыш вончен, тыгай улыт, мутлан: рвезе, шоҥго, поян, нужна, йорло, икмарда. Нуно палымут семынат, лӱммут семынат кучылталтыт: Ужар шӱман рвезырак олмапу тӱҥыш мераҥ нултымо деч кож лӱсым шондаш гай пидме. Шкеже Иван Васильевич вич кугурак рвезым пеленже налешат, руэн, кылме олмапу пундышым куклаш тӱҥалеш. (Шабдар Осып)

Йыгыр палымут-влак кок йӧн дене ышталтыт:

Ушалтме йӧн дене лийше йыгыр палымут-влак пырля возалтыт, мужыран йыгыр палымут-влак — кореш гоч.

Лӱммутан йыгыре кучылталтмыштым алмаштен, палымут ойлончышто лӱммут семын шкетынак кучылталтеш да , , лица дене вашталт кертеш, ойлончын тӱрлӧ йыжыҥже лиеш, мутлан: 1. Юл гыч Чарлашке йошкарге-влак толыт. (С. Чавайн) 2. Ожно изи ешанынат мландыже кугу лийын, кугу ешанже изи мланде дене илен. (Д. Орай) 3. Эр марте йошкаргылан полыш толын шуын. (С. Чавайн)




#Article 109: Лӱммут (535 words)


Йылмылончыш шанчыште лӱ́ммут — настам ончыктышо ойлымаш ужаш. Лӱммут кӧ? але мо? йодышлан вашмутым пуа.

Обращений семын каласалтше лӱммут ойлончо йыжыҥ ок лий.

Кӧ? йодышлан вашмутым айдемым ончыктышо лӱммут-влак веле пуат. Мутлан: ко? — ӱдыр, рвезе, туныктышо, колызо, гармоньчо, йылмызе. Моло лӱммут, чонанжат, чондымыжат, мо? йодышлан вашмутым пуа, мутлан: мо? — ушкал, имне, кол, куэр, шопкер.

Чонан лӱммут-влак куд вочмык дене веле вашталтыт, мутлан: И. ава, Р. аван, Д. авалан, В. авам, Ср. авала, Совм. аваге. Чондымо лӱммут-влак чыла вочмыкышто каласалтыт: И. вуй, Р. вуйын, Д. вуйлан, В. выйым, Ср. вуйла, Совм. вуйге, М. вуйышто, Н. вуйыш(ко), О. вуеш.

Икгай наста-влаклан пуымо лӱмым нарицательный лӱммут маныт, мутлан: ер, газет, ял, эл, эҥер.

Посна насталан пуымо лӱмым собственный лӱммут маныт, мутлан: Таир ер, Ямде лий газет, Учимсола, Марий Эл, Юл.

Собственный лӱммут-влак улыт:

Собственный лӱммутым кугу йӱкпале дене тӱҥалын возат. Кнага, журнал, газет, сӱрет, кинофильм, спектакль, завод, фабрик да южо моло собственный лӱммут кугу йӱкпале дене тӱҥалын возалтыт да кавычкеш налалтыт, мутлан: Шӧртньӧ падыраш повесть, Пачемыш журнал, Морко мланде газет, Мӱкш отар спектакль.

Лӱммутын кок чотшо уло: шкет да шуко. Шуко лӱммутым кок чотыштат каласаш лиеш: ял - ял-влак, урем - урем-шамыч, ава - авамыт, пасу - пасулаште.

Лӱммутын чотшо гыч наста мыняр улмым пален налына. Шкет чот ик настам каласен пуа. Шуко чот икте деч шуко икгай наста улмым ончыкта.

Лӱммутын шуко чот сынжым ышташ -влак, -шамыч, -мыт, -ла супикс-влак кучылталтыт.

Юмо лӱммутым шкетй чотышто веле каласаш лиеш. Тыгай улыт, мутлан:

Шотлымо чотмут почеш, тыгак шуко, шагал, ятыр, икмыняр шомак почеш шогышо лӱммут шкет чотышто возалтеш, мутлан: Урем дене кок еҥ кая. Погынымашке ятыр еҥ толын.

Нине, нуно олмештышмут почеш шогышо лӱммут шуко чотышто лиеш, мутлан: Нине олмапу-влак кугу йӱштымат чытат. Нуно ял-влак уэш кушкаш тӱҥалыныт.

Лӱммут чот да вочмык дене вашталтме семынак лица денат вашталт кертеш. Лица настан кӧн але мон улмыжым палаш полша. Тидым лица супикс-влак каласен пуат.

Лӱммутын кок чотысо кум лицаже уло (а лица сынже - кудыт), мутлан:

Лӱммутын икымше лицаже ойлышо еҥын настажым ончыкта: мыйын кнагам, мемнан кнага.

Лӱммутын кокымшо лицаже, ойлышо еҥ кӧ дене кутыра, тудын настажым ончыкта: тыйын пӧртет, тендан пӧртда.

Лӱммутын кумшо лицаже, кӧ але мо нерген ойлат, тудын насташтым ончыкта: тудын аваже, нунын авашт, колхозын пасужо, пушеҥгын лышташыже.

Лӱммутыш лица супикс ешаралтеш гын, лӱммутым мыйын, тыйын, тудын, мемнан, тендан, нунын олмештышмут-влак деч поснат ойлаш лиеш, мутлан: тыйын ачат - ачат, нунын пакчашт - пакчашт.

Шкет чот икымше да кокымшо лицаштыже возалтыт:

Пералтышдыме йоҥйӱк мучашан лӱммутым шкет чотысо икымше ден кокымшо лицаште каласыме годым пералтышдыме йӱк лектын возеш: корн-ем, корн-ет, имн-ет, печ-ет.

Шкет чотын кумшо лицаштыже да шуко чотын кум лицаштыжат пералтышдыме йоҥйӱк ы йӱкыш савырна: пече - печы-же, печы-на, печы-да, печы-шт.

Родо-тукымым ончыктышо южо лӱммут (шольо, чӱчӱ, чӱчӱньӧ, шешке, веҥе, оньо) шкет чотын кокымшо лицаштыже -ч супиксым налеш, мутлан: эргы-ч, шольы-ч, чӱчӱ-ч, чӱчӱньы-ч, веҥы-ч, шешкы-ч, оньы-ч.

Ик мутвожан лӱммутым тӱҥ лӱммут маныт, мутлан: ола, ял, пӧрт, вуй, кид.

Вес шомак гыч ышталтше лӱммутат шагал огыл. Нуно кум йӧн дене ышталтыт:

Пытартыш кок йӧн дене  лӱммут-влак ышталтыт.

Ида мондо! Шинчымаш, погынымаш да тыгаяк чыла моло шомакыште -маш супикс ончылсо ы йӱкпале лӱммутын 2-шо спряжениян глагол гыч ышталтмыжым палдара.

Кок але кум шомакым иктыш ушен але мужырын каласен иштыме лӱммутым йыгыр лӱммут маныт, мутлан: кандывуй, кугырӱдывондо, иза-шольо, уш-акыл.




#Article 110: Вес-вереш колтымаш (185 words)


Вес-верек колтымаш але колтымаш командле интерпретаторын кертмашыже, стандартле йогын-влакым пайдаланышылан кӱлшӧ верыш колтымаш.

Unix-гай операций радамлыклаште программе вес-верек колтымашым dup2(2) каласымаш дене але freopen(3) да popen(3) кӱшылрак stdio-гай каласымаш дене ыштен кертеш.

Шукыж годым, колтымашым специальле  ушнымаш дене ыштат. Синтаксис тыгай:

команде1  файл1

команде1 командым ыштен шукта, лектыш файл1 файлыш кая. Тиде команде file1 файлыште уло палым пӱчкедеш. Файл мучашке лектышым ешарашлан  операторым кучалташ кӱлеш.

команде1 

команде1 командым ыштен шукта, файл1 файл гыч пуртымашым нала (клавиатуро олмеш).

команде1  лектфайл

кок кертмым ушна: команде1 пуртфайл гыч лудеш да лектфайл-ыш воза.

Программе-влакым пырля тӱҥалын ышташ лиеш, ик программе вес программын лектышым лудеш, тудын коклаште нимогай файл огеш кӱл:

команде1 | каманде2

команде1 командыш ыштен шукта, тудын лектышыже кокымшо command2 коммандылан пуртен пурымаш гай улеш (Пучалымаш лӱм дене кумдан палыме, |  ожнысек пуч, аҥгл. pipe маналтеш). 

Тиде ӱлнӧ возымо кок колтымаш команде да жаплан ыштыме файллан келша:

команде1  жфайл
команде2 

Интерактивдымо командле интерпретаторышто изиш интерактивлыкым налашлан echo (йӱксавыш) командым чӱчкыдын кучыт. Тиде командле пучалымашым сай кучылтмаш улеш, мутлан: 

echo -e пайдаланыше\nшолыпмут | ftp localhost

Тиде FTP клиентым тӱҥалеш, пайдаланыше пуртымашым пышта, return-ым (\n) темдала, вара шолыпмут-ым пуртен пышта.




#Article 111: Пале мут (1475 words)


Пале мут – предметын палыжым, могай улмыжым ончыктышо ойлымаш ужаш. Пале мут могай? Кусо? Кунамсе? Йодышлан вашмутым пуа. 
Пале шомакын значенийже моткоч кумда. Тудо предметын тÿрлӧ – тÿрлӧ признак ойыртемжым умылтарен пуа: тÿсым (ошо, шеме, канде), кугытым (изи, кугу, пычырик), кужытым (кужу, кÿчык, метран, километран), нелытым (вич килограмман, ныл пудан, вич кремган), вер-шöрым (пасусо, чодырасе, оласе), жапым (ожнысо, шукертсе, тачысе), тамым (тутло, тамле), ятыр моло. Тиде семантический ойыртем. Предметын признакшым ончыктен шогымылан кöра пале мут предложенийыште кок тÿҥ синтаксический рольым шукта: 

Лум мутан сочетанийым алмаштымыж годым але лум мут почеш  каласалтмыж годым пале мут предложенийын моло членжат лийын кертеш, мутлан: 

Шке значенийже да грамматический (морфологический) ойыртемже дене пале мут кок кугу тушкалан шелалтеш: качественный да относительный пале мут – влак. Кумшо изи тушка – качественно-относительный пале мут – влак.

Качественный пале мут предметын палыжым, вес шомак полшыде, шке лексический значенийже дене ончыктен пуа. Тудо тыгай палым лумда: 

Качественный пале мутын чыла шомакым авалтыше грамматический ойыртемже кум турло:
а) кажне пале мут мера ден степеньым ончыктышо наречий дене пырля кучылталт кертеш: пеш йошкарге, моткоч тале, птырак тамле, утларак вожылшан;
б) чылаштынат танастарыме степеньышт ышталтеш: ужарге – ужаргырак, тутло – тутлырак, кужу – кужурак, пайдале – пайдалырак, виян – виянрак;
в) чыланат качествым танастарыде аклыме форман лийыт: канга – кангарак, шуэ – шуэрак, кугу-кугу; 
Моло грамматический ойыртемышт дене качественный пале мут – влак тыгыдырак тушкалан шелалтыт: 

Кужу форма тыгай годым кучылталтеш: 
а) лум мут але олмештыш мут почеш, мутлан: Курезыже ошо – ялт уян туара; Ик укшыжо ужарге, весыже нарынче, кумшыжо олача.
б) икмыняр пале мут определений лийме годым запятой ден ушем мут ончылно, мутлан: Тиде жапыште Юл умбач эртыше пароходын ужарге, йошкарге да кандалге тул волгыдыжо путырак соралын койын кодо; Ошо ден шем ожемже тушто коктын чумедалыт;
в) южо частица ден вес суффикс ончылно (-ат, -ак частицыла ончылно ударенийдыме гласный – влак лектын возыт), мутлан: йошкарге – йошкаргат, ужарге – ужаргак; Шудо паша пытен. Уржа але ужаргырак шогыш.
г) лум мутан сочетанийым алмаштен, лум мут семын кучылталтме годым, мутлан: «Мемнан – влак сенат, ошо – влак куржыт!» - шоналта Эчан, адак шинчаже петырна. 
Южышт лум мут ончылнат, определений семын, кучык да кужу форман лийыт: ныжыл – ныжылге, кошар – кошарге. Удырамашын ныжылге чонжо… 

Ышталтме ойыртемышт дене качественный пале мут – влак кок тушкашке чумыралтыт: 

Признакым ончыктымо ойыртемышт денат качествен¬ный пале мут-влак кок турлб лийыт:	

Качественный пале мут-влакын эше кок ойыртемыштым палемдаш кулеш:

Тыште пале мутын вияш да вончештарыме (ешартыш) значенийлаж нерген ойлаш лиеш. Метонимизаций негызеш пале мутын предметность значенийже ешаралтеш, тыге качественный да предметный признакше пырля ушалтеш. Тидыже пале мут-влакын -рак суффикс але мера да степень наречий дене пырля кучылталтмышт годым поснак раш коеш, мутлан: A  илен пеш шонгго (О. И.). Шужышо ялыште йорло-влак коклаште эн йорлыжо — Гусев Пöтыр (С. Ч.). Эсогыл йорлыракшат семыклан мом-гынат шопашла (Ш. О.). Южо тошто койышан шÿкшö куват, коклан рвезыракыштат Маринам шöрын ончен коштыт, огыт йöрате (Ш. О.). Кумшо бри¬гада—шонгырак-влак, нуно посна делянкым руат... (М. Ш.) Але тый дечет уланрак-влаклан пуэна (Н. Л.). Самырыкракышт ÿстел ончылно йолым тыртештен шинчылтыт... (Н. Л.)

Пале мут, предметын палыжым тиде предмет деч ок ойыро, а тудын ойыраш лийдыме признакше семын ончыкта, мутлан: ош лум, канде кава, кужу корно, нарашта  удыр. Ош кид, шем кид да нарынчат— тÿняште эн мотор, букет! (В. К.) Пале мут предметын эреак лийше признакшым ончыкта, садлан шукыж годым лÿм мут пелен кучылталтеш.
Раш категорийдыме мут предметын палыжым контекстлан келшышын веле ончыкта -  утларакше лÿм мут ончылно, а глагол пелен действийын признакшым, кузе ышталтмыжым умылтара, предмет да действий деч ойыралтын каласалтмыж годым отвлеченный предметым он¬чыкта, мутлан: А Союз йыр цгече сай, паша муро шергылтеш (М. К.). Шÿшпык сай мура гын, пыжашыжымат сай опта (М. Ш.). Тыге контекслан келшышын шке значенийжым тÿрлын вашталтыше шомакым пале мут¬лан шотлаш ок лий. 

Качественный пале мут-влак вашталт кертше, тÿрлö вий дене палдаралтше признакым ончыктат. Ик признакынак тÿрлö ойыртемжым каласен пуаш посна грамматический форма уло. Тудым танастарыме степень маныт. Тыгай степень кокыт уло: тангастарыме да превос¬ходный.
Пале мутын тÿналтыш формыжо тыглай признакым лумда, тудын качество ойыртемжым ешарен ок  рашемде, мутлан: чапле шурно, лыжга мардеж, кумда пасу, ужар олык. Тыште предметын палыже, вес предметын-палыж дене ок танастаралт, эре икгай лийын шогышо признак семын ончыкталтеш. Тыгай пале мут-влак предметын могай улмыжым шкетынак умылтарат.
Танастарыме да превосходный степеньлаште качество эреак моло предметын качествышт дене але тиде предметынак вес жапысе качествыж дене тан-астаралтеш, мутлан: (Автозаводын) куд пролетшо — куд урем. Кажныже Йошкар-Оласе Совет урем деч лопкарак (С. Ч.).
Танастарыше степенян пале мут вес предметын але тиде предметынак вес жапысе признакше деч кугырак признакым ончыкта. Тиде степень кок йöн дене — синтетический (простой) да аналитический  (сложный) йöн дене ышталтеш. 
Танастарыме степеньын простой формыжым -рак суффикс ышта, мутлан: Памаш яндар, мо яндар—яндаррак мемнан шÿмна. Мардеж писе, мо писе — писырак ме улына... (Б. Д.) Кö  йöрлын кертеш, тудо виян, а кö  кынелеш гын, тудо эше виянрак (калык мут). 
Тиде тагсастарыме степень деч почеш мутан лÿм мут дене пырля каласалтше пале мутышто поснак раш палдырна, мутлан: Курык деч нелырак, пелйÿд деч шемырак возо шÿмышкем неле шонымаш! (С. Ч.) Туныктышо. Шомакшак могай... Шкет деч изи ийготаным веле огыл, южгунам кугыракымат, шкет деч ушанрак енымат туныкташ перна.
Танастарыме степенян пале мут эре, утыр, эше шомакла дене пырля каласалтмыж годым вашталтше, кугем толшо качествым ончыкта, мутлан: Каврийын кольмыжо ок чарне, вудлан эре келгырак, лопкарак корным ышташ полша (С. Ч.). Туге гын, эргым, эше пенгыдырак лияшет кулеш (Я. Я.). 
Качествын кугырак степеньже мут сочетаний дене ончыкталтеш: пале мутын т.). Но качествын кугырак степеньжым ончыктымо тиде йöным морфологический категорийлан шотлаш ок лий: пале мут шкеже танастарыме степеньын суффиксше деч посна каласалтеш уналтыш формыжо деч почеш мутан лÿм мут але причастий дене танастарен каласалтеш, мутлан: Ачат деч кугу лийын от керт!(А. К.) Аван шомакше шерге шöртньö дечынат (Ш. Б.).
Танастарыме степеньын аналитический (сложный) формыжо утларак шомак полшымо дене ышталтеш, тыгодым пале-мут тÿналтыш форманак кодеш, мутлан: Кас утларак кумда койышан (Н. Л.). Сар жапыште ынде тудлан (Епремлан) киндым шуко ышташ  утларак йöнан (Н. Л.). Уке, Даша, тый шкеже утларак чоя улат (А. А.).
Качественный пале мутын превосходный степеньже марий йылмыште аналитический (сложный) форман гына. Тиде степень моло предметын качествышт дене танастарымаште эн кугу качествым ончыкта. Тудо кок семын ышталтеш:

Кок йöнжö денат предметын эн кугу качествыжым ончыктышо тичмаш грамматический идиома ышталтеш. Тудын дене пырляк признакын эн кугу степеньжым нигö деч, нимо деч, чыла деч сочетанийла полшымо дене каласаш лиеш, мутлан: Но садак нигö дечын пиалан мемнан кече... (В. К.) Векат, ава  нигö деч  куатан... (В. К.) Векат, паша тамым шижаш  умшаште тÿняште тутло нимо дечат (В. К.)
Тиде йöнын танастарыме степеньын грамматический категорийжылан шотлаш ок лий.

Качественный пале мут признакын тÿрлö степеньжым танастарыде ончыктен кертеш. Тидлан марий йыл¬мыште морфологический, синтаксический, фонетичес¬кий да фонетико-синтаксический йöн-влак полшат.
Морфологический йöн годым качествын тÿрлö степеньжым утларакше -рак суффикс, посна мутлаште -алге -та (-ата), -ака суффикс-влак ончыктат.

Южгунам -алге суффикс моло шомакышкат ушалтеш, значенийже дене адакат тичмаш огыл качествым ончык¬та, мутлан: Кастене мланде ÿмбач кумыл лыпландарыше левалге тÿтыра кÿза.  (А.З.). «Огонь! Огонь!»—сургалтын чыла вечын. Кылмалге мланде тайнышт лÿнгалтен (М. К.). Рвезалге вÿр ал чапше дене перен-перен колта, кычкалтынат гын, шогалаш ок лий манын (А. С.).

Южо тыгаяк шомакыште суффиксым кызыт ойыраш ок лий, тудо мут вож дене кÿэмалт шинчын, мутлан: Яшката, йоштката, чурката, топката, тапката. Шарарак шинча ончалтышыже тудын (Сергейын) тап¬ката, весела... (Д. О.) Шукерте мо ыльыч изи пачката? А тач'е, ужат, лийынат топката (М. К.). Вик манаш гын, марий вате иктаж нылле вич ияш, шкеже але топката пеш.

Южо шомакыште -ака суффиксат кызыт ок ойыралт: вудака, чуяка.
Качествым тангастарыде аклыме нине -алге, -та (-ата), -ака суффикс-влак –рак суффикс дене ушаштыт, но пале мутын значенийже ончычсо гаяк субъективный оттенкан лийын кодеш, танастарыме степень ок ышталт, мутлан: Йолташыже — кумло вич ияш яшкатарак марий (Н. М.). Эчан кужакарак шургывылышан ÿдыр ончыко миен шинче (Н. J1). ярня кечылаште, кечывал могырым левалгырак мардеж пуаш тÿналме годым, завод калыкат шке семынже пайремым ышташ лектеш (А. Э.). 
Синтаксический йöн годым ик мутаr пачаш-пачаш каласалтеш, да качествын кугырак степеньже ончыкталтеш, мутлан: Кудывече покшелне лопка-лопка кудо шинча (Я. Э.). Кастене пушкыдо-пушкыдо у лум ешаралт возын (М.-А,). Игече, ойлыманат огыл, путырак сай, леве-леве... (М.А.) 
Качественный пале мутын признакшым синтаксичес¬кий йöн дене кугемден аклаш тыгак пеш, моткоч, путырак шомак-влак полшат, Нунын пелен пале мут предме¬тын утларак кугу качествыжым палемда, мутлан: Шукерте ожно илен калык — пешак кугу, пеш куатле... (С. Ч.) Ончалза Туното вес тÿрышкырак: тушто пеш чапле, пеш кугу оралте коеш (С. Ч.). Уло шомак моткоч тутло — лиеш  киндыла кучен налаш (В. К.). 
Фонетический йöн годым пале мутын ик гласный йÿкшö ойыралт каласалтеш; эмфатический ударенийым налын, пÿтынь шомак кугу кумыл дене йонгалтеш, тыге адакат качествын у степеньже, но танастарыде ончыкталтеш, мутлан: «Пазар покшелне ку-угу магазин шинча, шонем»,— умбакыжойла Раман .(Д. О.). Ял велыште мланде тÿр гыч нугыдо ше-ем пыл виян кÿза (Д. О.). «У-уй-й, пазарет, ончыза ынде, могай кугу-у!» — маныт (Д. О.). Умаже могай та-амле (В. Кос.). 
Фонетико-синтаксический йöн годым ик шомакак пачаш-пачаш каласалтеш да ик гласныйже шуйдаралтеш, мутлан: Шинчет, южгунам ÿдырет теве тиде ка-анде-канде кава гай яндар шинчаж дене туге шыман ончал шында—мыйын ушем кайыме гай лиеш: чылт аваже!. (В. Кос.)




#Article 112: Чотмут (576 words)


Чотмут — настан мыняр улмыжым, радам вержым да числам ончыктышо ойлымаш ужаш. Чотмут мыняр? мынярымше? могай? йодышлан вашмутым пуа.

Лӱммут ончылно чотмут ок вашталт. Моло годым  дене вашталтеш. Лӱммут деч посна кучылталтше чотмут ойлончышто тӱрлӧ  лиеш.

Мутлан: Кумыт да кокыт — визыт. Латкокытым нылытлан пайлыза. Кудымшо классыште тунемына. Нылытыш визытым ушена гын, индеше лиеш. Тылзе эрта, кокыт эрта, кумытат эртен кая. (М. Шкетан) Темше имньын йолжо кандаше. Имне ныл йолан гынат, шӱртня. Шӱдӧ теҥгет ынже лий, шӱдӧ таҥет лийже. (Калыкмут-влак)

Ышталтме ойыртемышт дене чотмут-влак тыгай лийыт: тыглай, йыгыр да йыжыҥан.

Тыглай чотмут-влак иктышт тӱҥ чотмут улыт, мутлан: ик, коко, шӱдӧ; весышт супикс дене ышталтыт, мутлан: икымше, нылымше.

Йыгыр чотмут-влак кок йӧн дене ышталтыт:

Йыжыҥан чотмут-влак икте деч шукырак чотмутым пырля каласыме дене ышталтыт, мутлан: шӱдӧ лу, кумло нылыт, шӱдӧ нылле визыт.  Йыжыҥан чотмутышто тыглайат, йыгыраят лийыт.

Йыжыҥан чотмутыш пурышо чотмут-влак посна возалтыт, мутлан: тӱжем индеш шӱдӧ индешле кумыт.

Раш огыл числам ончыктышо мужыран йыгыр чотмут-влак кореш гоч сералтыт, мутлан: кум-ныл, лу-латкок, шымле-кандашле.

Тӱжемым ончыктышо йыжыҥан чотмут-влак посна возалтыт, мутлан: вич тӱжем, индешле тӱжем.

Мыняре? йодышлан вашмутым пуышо чотмутым шотлымо чотмут маныт.

Шотлымо чотмут-влак икте гыч индеше марте кӱчык да кужу сынан улыт: ик - икте, кок - кокыт, кум - кумыт, ныл - нылыт, вич - визыт, куд - кудыт, шым - шымыт, кандаш - кандаше, индеш - индеше. Моло чотмутым ыштыме годымат нуно кӱчык да кужу сынанак лийыт, мутлан: латик - латикте, коло вич - коло визыт.

Шотлымо чотмут лӱммут ончылно шогымыж годым кӱчык сынан лиеш, мутлан: кок кнага, вич йоча.

Чотмутын пералтышдыме пытартыш е, о але ӧ  родительный, дательный, винительный, местный да направительный вочмыклаште ы йӱкыш савырна да ы йӱкпале возалтеш, а обстоятельственный вочмыкыште лектын возеш, мутлан: шӱдӧ, шӱдын, шӱдылан, шӱдым, шӱдыштӧ, шӱдышкӧ, но: шӱдеш.

 дене пытыше чотмутлаште родительный, винительный, местный да направительный вочмык мучашышт ы йӱкпале дене тӱҥалеш, мутлан: визытын, визытым, визытыште, визытышке.

Местный да направительный вочмыкла мучаште пытартыш йоҥйӱк-влак муттӱҥысӧ пералтышан йоҥйӱклан келыштаралт возалтыт, мутлан: ныллышке, кудлышто, шӱдыштӧ.

Шотлымо чотмут да ияш палемут кучылталтмыш терминыш савырнен огыл гын, посна возалтеш, мутлан: вич ияш йоча, ик ияш олмапу; терминыш савырнен гын, пырля возалтеш, мутлан: вичияш план, икияш шыдаҥ.

Латикте гыч латиндеше марте шотлымо йыгыр чотмут-влак кок муттӱҥыш -ат частицым ушымо дене ышталтыныт: лу+ат+икте. Тыгодым лу чотмут гыч у йӱкшӧ лектын возын: латикте, латкокыт, латкумыт, латнылыт, латвич - латвизыт, латкудыт, латшымыт, латкандаше, латиндеше.

Луан чотмут-влак единицан чотмутыш лу чотмутым ушымо дене ышталтыныт, тыгодым пытартыш у йоҥйӱк муттӱҥысӧ пералтышлан кӧра тӱрлын вашталтын: коло (кок+лу), нылле (ныл+лу).

Радам чотмут шотлымо чотмут гыч -мше (-мшо, -мшӧ, -ымше, -ымшо) супикс дене ышталтеш.

Йоҥйӱк дене пытыше шотлымо чотмутыш -мше (-мшо, -мшӧ) супикс ушалтеш, мутлан: витле - витлымше, коло - колымшо, шӱдымшӧ.

Шотлышо чотмутын пытартыш [м] йӱкшӧ дене супиксын тӱҥалтыш [м] йӱкшӧ ваш ушалтыт: кумшо, шымше, тӱжемше. Состав дене лончылымо годым кум, шым, тӱжем мутвожым да -мшо (-мше) супиксым каласыман.

Соҥйӱк дене пытыше чотмутыш -ымше (-ымшо) супикс ешаралтеш, мутлан: ик - икымше, кок - кокымшо, ныл - нылымше.

Радам чотмут лӱммут деч посна кучылталтмыж годым веле вочмык дене вашталтеш, мутлан: Латкандаш ийым темен, латиндешымшыжлан Сергей элым аралаш шке кумылын кая. (Д. Орай)

Йыжыҥан радам чотмутышто пытартыш мутшо вочмык дене вашталтеш, мутлан: шӱдӧ коло кумшылан.

Дробан чотмут тичмаш настан але числан ужашыжым ончыкта. Тудо ышталтме ойыртемже дене кок тӱшкалан шелалтеш: тыглай да йыжыҥан. Нуно чыланат шотлымо чотмут радамыш пурат.

Дробан тыглай чотмут-влак тыгай улыт: пел, пеле, чырык (нылымше ужаш), сылнымутан литературышто осмушка (кандашымше ужаш) вашлиялтеш.

Дробан йыжыҥан чотмут-влак кок йӧн дене ышталтыт:

Кок чырык манме дробан чотмут кутырымо стильыште веле вашлиялтеш.




#Article 113: Олмештышмут (726 words)


Олмештышмут — ойлончышто лӱммут, палымут але чотмут олмеш кучылталтше ойлымаш ужаш. Олмештышмут могай ойлымаш ужашым алмашта ,тудын семынак вашталтеш я ок вашталт. Ойлончышто олмештышмут утларакше подлежащий, дополнений да  лиеш.

Мутлан: 1. Ушан кресаньык ояр ий деч ок лӱд. Тудо мландыжжым лум вӱд денак кеҥеж гочашым вӱдыжтен коден мошта. (С. Чавайн) 2. Аҥаш вес тӱрлӧ саска, шудо ӱдалтыт. Нунылан вес тӱрлӧ ӱй кӱлеш. 3. Мый Орлай Костям гын савырен моштем, тугай еҥым тӱняште шуко ужынам. (Я. Ялкайн)

Личный олмештышмут-влак луммут олмеш кучылталтыт. Нунын чот ден лицашт уло, лӱммут семынак вочмык дене вашталтыт, но ныл вочмык сынышт веле уло:

Личный олмештышмут ойлончышто утларакше подлежащий ден дополнений лиеш, мутлан: Ивановын почеламутшо але тӧрсыр. Садлан лиыйн ме тудлан тунемаш, адакат ончык каяш кӱлеш манына. (М. Шкетан)

Родительный вочмыкыште каласалтше личный олмештышмут шукыж годым рашемдык лиеш, мутлан: 1. Аваем, Россий, лач тый гана эсен лий, тыйын эсенетлан ме йывыртена. (Сем. Николаев) 2. Марий Элна, мемнан чонышто эн келгыште тый улат. (М. Якимов)

Указательный олмештышмут-влак иктышт наста ыҥан улыт: тиде, тудо, ты, ту, нине, нуно, саде; весышт настан палыжым каласен пуат: тыгай, тугай; кумышышт настан мыняр улмо дене палдарат: тынар, тунар.

Нуно ойлончышто лӱммут ончылно шогат да чот денат, вочмык денат огыт вашталт, шукыж годым рашемдык лийыт, мутлан: 1. Корем ты могырымат, корем ту могырымат эртен кайыше-влакым Павыл кугыза каван вуй гыч ончен. (Д. Орай) 2. Молан теве нине ушкал-влак таза, тичмаш улыт, а нуно ушкалышт — явык? (С. Чавайн) 3. Садыште тыгай сӧремалтше мландым кучаш ок йӧрӧ. (Шабдар Осып) 4. Кумло куд ий еҥ кидыште илышым. Тунарак орлыкым чытышым. (Я. Элексейн)

Определительный олмештышмут-влак ойлончышто лӱммут деч посна каласалтмышт годым вочмык дене вашталтыт да тӱрлӧ йыжыҥ лийыт, лӱммут дене кылдалтмышт годым огыт вашталт да рашемдык лийыт, мутлан: 1. Пашаче еҥ коклаште кушшо, шкежат пашачак лиеш, кеч-могай пашам йӧратен ышта. (Шобдар Осып) 2. Икте иктым ойла, весе — весым. (К. Васин) 3. Керек-кӧланат шочмо кундем шерге, — вашешта Муро Апшат. (К. Васин)

Шке олмештышмут пелен лӱммут але личный олмештышмут лиеш гын, кок мутге вочмык дене вашталтеш, мутлан: И. мый шке, Р. мыйын шкемын, Д. мыланем шканем, В. мыйым шкемым. Але: И. ачам шке, Р. ачамын шкежын, Д. ачамлан шканже, В. ачамым шкенжым.

Йодышан олмештышмут-влак тӱрлӧ нерген йодмым ончыктат — наста нерген: кӧ? мо?, качестве нерген: могай?, мынярлык нерген: мыняре? кунаре? мочоло?, тыгаяк настала коклаште вес настан вержым: кудо?.

Йодышан олмештышмут-влак йодышан ойлончышто кучылтатыт, мутлан: 1. Чынак, муро куатым, усталыкым Кождемырлан кӧ пуэн? Кӧ тудлан сылне, ямле семым эн сай саскала сӱвызен конден?! (К. Васин) 2. Можо тыге кумылым тарвата? Можо тыге шошым кечын айдемым ала-кушко ӱжеш, ала-мом эре кычалыкта? (Шабдар Осып) 3. Вара таче могай каҥашым ыштышда?— йодеш вате. (С. Чавайн) 4. Вара мыняр еҥ кнагам лудаш налеш?— мый лудмо пӧрт вуйлатыше деч йодым. (М. Шкетан) 5. Кудыда старшой?— адак йодо еҥ. (Я. Ялкайн)

Кӧ? мо? олмештышмут-влак ныл вочмык дене вашталтыт: И. кӧ? мо? Р. кӧн? мон? Д. кӧлан? молан? В. кӧм? мом?

Молышт лӱммутан кучылталтмыш олмеш шкетын кучылталтмышт годым чыла вочмыкыште каласалтыт, мутлан:

Йодышан олмештышмут-влак вочмык дене вашталтмышт годым ойлончышто тӱрлӧ йыжыҥ лийыт.

Относительный олмештышмут-влак йыгыр ойлончылаште ик тыглай ойлончым весе дене кылдаш кучылталтыт гын, йодмо ыҥыштым йомдарат да ушеммут шотан мут лийыт, садлан нуным относительный (ойлончо-влак кокласе кылым ончыктышо) олмештышмут маныт.

Нунат ойлончышто тӱрлӧ йыжыҥ лийыт, мутлан: 1. Кӧ пашам ышта чот, тудлан почет. (Калыкмут) 2. Кӧ мом кычалеш, тудым муэш. (Калыкмут) 3. Лийын дыр тудынат ныжыл ӱдыр, кӧн шинчаште кава кандалге. (М. Казаков)

Неопределенный олмештышмут-влак ончыктат:

Неопределенный олмештышмут-влакат ойлончышто лӱммут деч посна кучылталтмышт годым вочмык дене вашталтыт да тӱрлӧ йыжыҥ лийыт, лӱммут дене кылдалтмышт годым огыт вашталт да рашемдык лийыт, мутлан: 1. Ала-кӧ толеш— Якуня омса велке йол йӱкым колын кычкырале. (К. Васин.) Кождемыр могай-гынат осал паша лийшашым шиже. (К. Васин) 3.Чачи, пареҥгыда уло гын, иктаж-мынярым эрыктет гын, йӧра ыле (С. Чавайн) 3. Империалист сар тӱҥале. Марий шемер-влак, вуйыштым сакен, ешыштым шортарен коден, ала-мо верч, ала-кӧн верч, ала-кӧн ваштареш кредалаш каеныт. (С. Чавайн)

Икмыняре да иктаже шомак деч моло неопределенный олмештышмут-влак чыланат кореш гоч возалтыт.

Отрицательный олмештышмут-влак настам, тудын палыжым да чотшым шӧрен каласат. Нунат лӱммут деч посна каласалтмышт годым вочмык дене вашталтыт, ойлончын тӱрлӧ йыжыҥже лийыт, мутлан: И. нигӧ, Р. нигӧн, Д. нигӧлан, В. нигӧм. Але: И. иктат, Р. иктынат, Д. иктыланат, В. иктымат.

Лӱммут дене кылдалтмышт годым отрицательный олмештышмут-влак огыт вашталт, ойлончышто определений лийыт, мутлан: 1. Мемнан чонышто ок лий нимогай ойгыжат! (М. Казаков) 2. Шып, нимо йӱк уке. (И. Ломберский)

Отрицательный олмештышмут-влакым ыштыше ни- приставке пырля возалтеш.




#Article 114: Кужэҥер кундем (176 words)


Кужэҥе́р кундем, Кужэҥер район () — Марий Эл Республикысе район. Административ рӱдер — Кужэҥер ола сынан посёлко.

Кужэҥер кундем Марий Эл покшелне верланен. Йӱдвел-эрвелне — Шернур кундем дене, эрвелне — Поранча кундем дене, кечывалвелне — Морко кундем дене, касвелне — У Роҥго кундем, да йӱдвелне У Торъял кундем дене .

Кумдык 852 км² (але 85 283 га) наре лиеш.

Кужэҥер кундем 25 Шорыкйол 1935 ийыште ВЦИКын Президиумжын кӱштыкшӧ почеш  негызлалтын. Марий автономий областьым негызлыме деч ончыч Кужэҥер кундемын мландыже Вятский губернийын Уржум уездын Кораксоласе, Ирмучашысе, Коҥганур да Шернур волостьлаште лийын.

Тӱҥ шотышто кундемыште марий-влак илат. Тыгак, руш, суас-влакат улыт. 

Кундемыште , , 90  уло, нунын кокла гыч икте – ола сынан посёлко — Кужэҥер.

Ӱлнӧ кӱжгӧ шрифт дене административ рӱдер-влак палемдалтыныт.

Кужэҥер ола шотан илем:

Иштымбалысе ял шотан илем:

Руш Шойысо ял шотан илем:

Салтакъял ял шотан илем:

Токтайбелякысе ял шотан илем:

Тумньымучаш ял шотан илем:

Шорсоласе ял шотан илем:

Шӱдымарий ял шотан илем:

Юледӱрысе ял шотан илем:

Муниципальное образование «Куженерский муниципальный район»
Вӱдым, газым, шокшым, электричествым кундемыш тыгай компаний-влак пуат:

Тыгак «Куженерских хлебобулочный комбинат ышта




#Article 115: Поранча кундем (180 words)


Поранча кундем, Параньга район (, ) — Марий Эл республикын районжо

Административ рӱдер — Поранча .

Поранча кундем йӱдвелне — Шернур кундем дене, эрвелне — Марий Тӱрек кундем дене, кечывалвелне — Морко кундем дене, касвелне — Кужэҥер кундем дене . Ты мландыштак Элнет эҥер вӱд йогынжым тӱҥалеш.

Поранча кундемын кумдыкшо — 800 км² шуеш.

Кундемын йӱдвел ужашыштыже йӱдвел-эрвелкыла Буй эҥер (Виче эҥерын пурла притокшо) йога. Буй эҥерыш Сереньга да Ляжмаринка изи эҥер-влак пурат.

Поранча район мучко кечывалвел-эрвелкыла Ноля эҥер (Уржумка эҥерын шола притокшо) йога. Ноля эҥерыш Кочан энер, Йошкарэнер, Ильмовка, Койла, Токсубайка, Кошпайка, Купайка, Верхний Лаж, Ирсолька, Олорка, Ольминка, Тектенер, Тошкемнурка изи эҥер-влак ушнат.

Эн кугу вӱдлан Элнет эҥер шотлалтеш. Юлын шола притокшо кечывалвел-касвелкыла йога.

Озаҥ сеҥалтме деч вара суас-влак шке мланышт гыч куржыныт. Шукын марий мландыш толыныт. Поранча кундемыште илыше калык гыч пелыже – суас-влак лийыныт.
XVIII курымын икымше пелыштыже кызытсе Поранча кундемын кумдыкыштыжо 20 илмывер наре лийын. 1719 ий гыч икмыняр илмывер Уржумский уездыш пурен, молыжо Озаҥ губернийын Озаҥ уездыште лийыныт.

Кундемыште 1  да 8  уло.

Портянур ялыште чывефабрике пашам ышта. Парыш кугу лектеш, верысе калыклан пашаверым пуа.




#Article 116: Йӱрнӧ кундем (146 words)


Йӱрнӧ кундем (, ) — Марий Эл Республикысе кундем. Район рӱдер — Йӱрнӧ (Юрино) ола сынан посёлко.

Кундем Юл эҥерын шола серыштыже, Марий Элын касвелныже верланен. Угарман велысе Воскресенский, Воротынский кундемла дене, эрвелне — Килемар кундем, кечывалвелне — Курыкмарий кундем дене . Вӱтла эҥер Йӱрнӧ кундемым кок ужашлан пайла.

Кундемын кумдыкшо 2154 км² (але 215400 га)-ш шуеш. Мландын 75 %-ште чодыра кушкеш. Тӱҥ шотышто мланде тӧр, курык-влак деч посна. Кундем гоч Юл, Вӱтла, Люнда, Дорогуча эҥер-влак йогат, шуко изи эҥер, ер уло.

Мландыште торф, чакарок, ошма ситышын уло.

Кундемлан негызым 28 Сорла 1924 ийыште пуымо.

Тӱҥ шотышто руш-влак кундемыште илат, марий-влакат улыт.

Кундемысе промышленный предприятий-влак пу ыштымаш дене илат, оҥам, брусым пӱчкедат, фанерым ыштат, торфым луктыт. Чодрам руышо да пум обрабатыватлыше предприятий-влак кундемын промышленный секторыштыжо 65%-аш ужашым айлат, топливный промышленность — 1,8 %, перерабатыватлыше — 32%.

Ял озанлык гыч лектыш тӱҥ шотышто шӧр да шыл дене.




#Article 117: Оҥартышмут (4299 words)


Оҥартыш мут () — ужмым, колмым да шижмым оҥарен ончыктышо ойлымаш ужаш.  Оҥартыш мут ок вашталт. Ойлончышто утларакше (действий кузе лиймым) умландарыше йыжыҥ лиеш.

Мутлан: 1. Шарик южымат, мландымат ок ӱпшыч тетла, эре ончыко муть-муть-муть, муть-муть-муть кудалеш. (Ю. Артамонов) 2. Теве неле, кӱреналге-йошкар тӱсан бархатный занавес шыр-гор-гор  почылт кайыш. (В. Косоротов) 3. Теве тыге мутланенат, чонланат лыж-ж-дак  веле чучеш. (Н. Лекайн)

Шке ыҥышт дене оҥартышмут-влак кум тӱшкалан шелалтыт:

Ужмым оҥарыше шомак-влак шке значенийышт дене тыгай тӱшкам ыштат: 

Колмым ончыктышо шомак-влак шке семантикышт дене поснак поян улыт. Нуным тыгай тӱшкалан шелаш лиеш:

Шижмым каласен пуышо шомак-влак коклаште тыгай тӱшкам ужаш лиеш:

Ик явленийымак тӱрлӧ сынан сӱрет гай ончыктымыжлан кӧра оҥартыш мут синоним ешлан поснак поян. Тиде кеч колмо, кеч ужмо, кеч шижме образ лийже, садыгак шукышт йылмыштe шонанпыл тӱсышт дене ончыкталтыт. Но моло синоним тӱшка деч ойыртемалтын, тыште тӱҥ, эҥертыш, але доминанта, шомакым ончыкташ ок лий, очыни. Шке значенийышт дене икте-весыштым алмаштен кертше шомак-влак, посна ешыш чумыралтын, илышын ик йыжыҥжым сӱретлен ончыктат, но тудлан тӱрлӧ-тӱрлӧ сыным гына пуат.

Д. В. Бубрих манмыла, оҥартыш мутлан тыглай воштылмаш уке, а тӱрлӧ семын воштылмо мучашдыме шуко йӧн уло. Марий йылмат тидым моткоч раш ӱшандарен ончыкта. Ме кузе гына огына воштыл! Сылнымутан произведенийла гыч налына:

А умылаш лийдымын ойлымо кузе шокта? Адакат тӱрлӧ семын, мутлан:

Нер йукат оҥай, мутлан: Опанас кугызат олымбачын кынеле, нержым чыж-ж-чыжок нуштале ... (Д. Орай. Осып Ваня, 9). Жап шукат ыш эрте - кор-р-р да кор-р-р нер йукым веле лукто (А. Волков. Каче-влак, 56). «Шопо», - ышталеш Ваню, катык олмам кувар умбак шолен колта, нержым шроп шупшылеш (Ю. Артамонов. - «Ончыко», 5№, 1980, 82). Адак портышто Серге ватын малыме нер йукшо гына кыр да кыр шушкылмо шорык гae -лырга (Д. Орай. Осып Ваня, 77). 
Шулышат эре икгай ок лий, мутлан: А Синопон кыж-кыж¬-кыж чучкыдын шулен кия (Н. Лекайн. Куртньо вий, 123). Черле йоча шинчажым кумалтыш, хыр-хыр шулаш тунале (туштак, 125). Но Андри Йыван ик мутымат ок пелеште, шушкылмо уш¬кыж гай логар пундаш дене лор да лор шулен кая (туштак, 118). Земский начальник кынел шогале, пож-ж шулалтен колтыш (Н. Лекайн. Куртньо вий, 123). Кожик-кожик погалтен шулалтен, аваже йук деч посна, шнчавуд деч посна эргыжым чаманен шортеш (М. Шкетан. 109). Чачук шыпланыш, кышт-кашт шyлен мален колтыш (В. Иванов. Тутан, 360). A шулышыжо неле, ик¬тор огыл: южгунам писештеш, кыр-гор-р шокта, южгунамже йом¬мо семын лиеш (В. Юксерн. Атаманыч, 101). Тудо Васли Йыван деч чотак шонго ... кыжик-кожик нелын шулыштеш (Ю. Артамонов. - «Ончыко», 5№, 1980, 84). Южгунам ... ушкалла кужун пош-ш шулалта... (туштак, 21).

Ошкылмо, куржмо, тавaлтыме йук шке синоним ешыж дене йонгалтеш, мутлан: Кертеш гын, Максим йол умбак шога¬леш ыле, йочала топ-топ-топ куржын колта ыле («Ончыко», 5№, 1979, 49). Нуно икте почеш весым, ваче гыч кучен, палемдыме верыш тын-тын-тын куржык¬тат (Н. Лекайн. Кугу сарын тулыштыжо, 315). Ик ия омсам комдык лупшалтарен колтышат, салтак могырыш шыдын ончале, вара кем таганжым мурыктен, колт-колт-колт ошкылын, порт покшеке миен шогале (туштак, 96). Коридорышто шолт-шолт йол йук шокта ... (М._ Шкетан. IV, 100). Эчан армийыштe улмыж годсо гай рошт-рошт-рошт ошкыл лектын кая (Н Лекайн. Куртньо вий, 243). Нунылан сокыр йудат, витне, нимат огыл, дыве-дово шок¬та, икте-весыштым поктеден модыт (А. Acaeв. Ошвичыжат йуксы¬жат, 301). «Коштан» кокла гыч Пикай Выльып тулык ватым кучыш да омсадурыш тын-тын-тын веле куржыктыш, луктынат кудалтыш (Н. Лекайн. Мондалтдыме умыр, 25) .... Водыр попым, шоягорем гыч руалтен, тон-дон-дон омсаш луктынат колта (М. Шкетан. 53). «Ой, вожылдымо! Ой, тептердыме!» - кугу капан Кори вате, дун-дyн тошкалын, марийжылан сырен лектын кайыш (В.Сапаев. Кудырчан йур годым, 119). Шут-шут тошка-лашет ший куварет лийже (калык муро). Секретарь, лушт-лушт ошкылын, типографий гыч тольо (М. Иванов. Тайыл ваштареш, 137). Теве рово-рово йол йук муралте (Н. Лекайн. Шортньо падыраш, 57). Порт воктенет эртен ошкылмыж годым тун-тун сур¬гыктен кода (Д. Орай. Осып Ваня, 78). Ужгам чийыше eн, пыт-¬пыт тошкыштын, Микит Элексе дек лишеме (Н. Мухин. 16).

Перыме, кырыме, совымо годым монь турло йук шергылт кая, адакат онартыш мут тидлан посна-посна синоним ешым пога: пырлоч, чолт, роп, шлоп, тын, дун, шулт, шолт, йон, кыт-кыт, йошт, шырлоп, ток-ток, туп, дуб, пызльоп, лоч, шроп, чжок, шып-шоп, полт да ятыр молат. Макси толын энерта - капка тукылымо. Рун-рун тукалтен кычкыралеш ... (Д. Орай. ¬Tутыpa. вошт, 90). Торчан тояж дене шолтик-шолтик пералтен, верышкыже миен шогале (В. Юксерн. Атаманыч, 71). Омсам тык¬-тык-тык пералтышат, шешкышт тунамак почын пуртыш, манеш (Н. Лекайн. Куртньо вий, 63). Тыгодым ала-ко окнам колт-колт¬-колт пералтыш (В. Косоротов. Илыш ушан, 38). «А-а-а, тый мый¬ым пуштат!». - чол-л муралт кайыш шурго, вес могырым чол! (Н. Лекайн. Кугезе мланде. 104). Но райыш ом шу: трук шен¬гечын ушкалыше саде пермак чыр-рон сакалта мылам «кнечым». (Ю. Галютин.-«Ончыко», 5№,1979, 81).

Колышталына кайык йукым. Марий шушпык, мутлан, кузе гына ок муро! Тиде - писатель-влакын эн йоратыме кайыкышт. Теве южо семже: Коремыште, арама лонгаште, куэран идым печыште, ломберан пакчаште шушпык шушка: «Чийоп -чоп - чоп, чийоп-чоп-чоп» (Д. Орай. Осып Ваня, 28). Эре колыштмет гына шуэш сар шушпыкын латкок лукын кадыртылын чиопкен налмы¬жым: «Чип-чоп! Чип-чоп! Чопин-чопин! Чопи-чо-чо-чо-чо! Чоп!» (В. Сапаев. Кудырчан йур годым, 173) . 
Коракынат шке йук аршашыже уло: «Кор-рак, кор-рак!..» - кычкыра шоло вуйышто корак (С. Чавайн, 72). Тыге икмыняр жап шинчылте да карал колтыш: «Кар-р! Кар-р!» ( В.Иванов. Арслан, 46). Теве шырчык толеш, шем корак коак-коак! манеш. (М. Шкетан.349). Эрдене эр туго лектым, ончем – мемнан пакча куэ вуйышто кр-рак-рак магырен шинчат (Шабдар Осып. Кориш, 101).

А марий агытан кузе соралын муралта: «Kyкypeкре-э-эк! – лыкын-лукын шуйдарен, агытан муралта (М. Шкетан . 110). « Ку-ку-ре-ку-у! » - йуд пычкемышым шелын, агытан йук шергылте (А. Асаев. Ошвичыжат йуксыжат, 136). «Кекырек-кыпе-эк, поран петыр-ре-эн». -ялын шагатше ... муралта (Я. Ялкайн. Кечан кече. 52). Купеч шуйжым шуялта, логар aным парня мучаш дене тукалта да агытан йукым луктеш: «Кы-кырик-кыри-ик!» (В. Исенеков. Вуд умбалне, 116). (Ведат кугыза) кидшым агытан шулдыр семын лупшен, онжым кадыртыш да муралтыш: «Ке-крек-кре-э-эк! ¬Мунет кушто, турка вуй! - Пе-трен-крем» (В. Иванов. Тутан, 159). «Ку-ку-ру-туред-эк!» -слободаште агытан, йук (М. Шкетан. 59).

Эсогыл шудышырчыкынат кумыл семже лык-лукан: Ала-кушто, ял ордыжто, шудышырчык, шыр-чыр-чыр шке улмыжым палдара (Д. Орай. Осып Ваня, 102). Олыкышто шудышырчык чырык-чырык йыгылен шинча. (Д. Орай. Чолга шудыр, 90). Тудо ала-кушто кашын-кашын, чыр-р-р муралта, вашке шудо жап шушашым шижтара (Н. Лекайн. Куртньо вий, 196).

Пият турлын опталта, мутлан: Лачак капка йымачын, Потырын ошкылмо йукшылан льып-ляп ыштен, пий-влак опталтат (М. Шкетан, 44). Вольык такыр кожерыште ньык-няк, ньык-няк шокта, ала-кон пийже мераным покта (М. Шкетан, 267). Эчук (пийла). Ав, ав, ав, р-р-р ... (М. Шкетан, 120). Стапан Йыванын ола пийже, капка ончыч тарванен, хам-хам хам, хам-хам-хам ляпкашат тунале (Н. Лекайн. Куртньо вий. 153 ). Адак Онтон кугызан ола шуян кугу пийже, урем орол коштмым шижын, кок-кум гана уп-уп! ышта (Д. Орай. Осып Ваня, 102). Кенета, мундырнат огыл, шыде пий оптымыла гав-гав шоктен кодо (А.Бик. Тул-вуд вошт, 145). Tyдын йукшо чарныдыме ам-ам-ам шокта (Н. Лекайн. Кугезе мланде, 30). Тудо чиялтыме серган окна йымак мияш туналын ыле, гом! гом! шоктыш (туштак, 160). Эчан капкам почаш туналын ыле, хом-хом шоктыш. (Н. Лекайн. Кугезе мланде, 76).

М. Шкетанлан ужаван йукшо теве кузе йыжынлалтеш: бых-х, хо-хо-хо-хо-хо-хо, кха-кха-кха, кх-кх-кх, хр-хр, кха-ха-ха-ха (М. Шкетан, 377).

Чонан-влак веле огыл, чондымо предметат турло йук семже дене йылмыш онартыш мут лийын пурен.

Турло онгыр – турло сем, но садыгак синоним еш иктак: Шарнем, мемнан обществыш волостной старшина Мартынов шкеак тройка дене, йынгыран пугым лон-лон-лон мурыктен, староста дене кудал пурыш (Н. Лекайн. Мондалтдыме умыр, 24). Пугышто кечыше онгыр, мыйын кумыл волымемым шижме гай, тиде гана шулыкын гына йукым лукто: йын-йон, йын-йын, йы-йон… (А. Волков. Каче-влак, 112). Кечывал жапыште кылдин- кылдин онгыр йук шоктыш (Д. Орай. Осып Ваня, 82). Тошкалмыж едат алдий-алдий шуй онгыржым мурыла йуклыкта (Д. Орай. Осып Ваня, 79).

Йылгыжме тусын синоним ешыже шке шотан: чыл-чыл, йыл-йыл, йыли-юли, чыли-чули, йыл-юл, йылде-йылде, тулеч молат. Каваште шудыр-влак чыл-чыл-чыл йулат (Д. Орай. Осып Ваня, 24). … Тужем дене шудыр-влак чыли-чули волгалтыт (Н. Лекайн. Кугезе мланде, 188).

Финн-угор йылмышанчыште онартыш мутым шымлымаште сай туналтышым Д. В. Бубрирх ыштен. Автор шке пашаж дене кум тун йодышлан вашмутым пуа: эн ончычак, тудо изобразительный мут-влакын грамматике ойыртемыштым шымла; вара фонетике тусыштым почын ончыкта; пытартышлан, сeмантике поянлыкышт дене палдара.

Чын, Д.В.Бубрих онартыш мутым междометий радамыште онча. Чыла междометийым тудо кум тушкалан шелеш:

Теорий могырым аклыме годым ученыйын пашаже моткоч кулешаныш лектеш. Г. Е. Корнилов деч ятыр ончычак Д. В. Бубрихлан «звукоподражание» термин келшен огыл. Тудо Н. И. Ашмаринын темлыме «мимема» шомаклан энерта да воза: «звукоподражение» термин чын огыл, вет мимема йукым гына огыл, тыгак движенийым, кузе коймым («световой впечатленийым»), тыгак эмоцийым да чонлан кузе чучмым ончыктa. Тыгодымак Д. В. Бубрих шижтара: нине мут-влакым междометий манашат кугу йонылыш, молан манаш гын мимемын междометий деч торлен шогышо раш значенийже, морфологий, синтаксис да стилистике ойыртемже уло. Тидым шотыш налын, Д. В. Бубрих мимемым изобразительный мут манаш темла.

Коми йылмысе изобразительный мутлам тудо грамматике, фонетике да семантике могырым шымла. Ученый эн очычак нунын семантикыштым тичмашын умылтарен пуа. Изобразительный мут-влак, манеш автор, действенный ситуацийын турло могыржым колмо, ужмо але шижме семын ончыктен пуат. Действийым рашемден шогымыштлан кора изобразительный мут-влак шкештат турло йон полшымо дене действийым ончыктен шогымо марте нолталтыт». Тыге шуэн лиеда, манеш ученый да тидыжым мут ыштыме йон семын ончаш темла. Ужмым да шижмым йук семын ончыктышо изобразительиый мутыш савыраш лиеш, моланже раш: вет изобразительный мутлаште, манеш Д.В.Дубрик, тради¬ционно-условный момент моткоч сайын каласалтын. Колмо негызеш турло движений ончыкталтеш - кырыме, лупшымо, почкымо, тодыштмо, курыштмо, пучкедыме, удыркалыме, йыгыме да т. м. Нуно торжа але ныжылге йук эффектым ыштат. Шижмым ончыктышо изобразительный мут-влак вес кок тушка дене танастарымаште шагалрак шарленыт. Колмым да ужмым ончыктышо изобразительный мут-влак икте-весышт деч чот ойыртемалтыт. Кажныжын, шкенжын посна изи туняже уло.

Действенный ситуацийын тиде але вес моментше, манеш, Д. В. Бубрих шижме негызеш моло кок тушка деч пеш шуэн он¬чыкталтеш, садлан, вик ойлаш гын, посна тушкам огытат ыште, колмым ончыктымо ден иктак улыт манаш лиeш.

Изобразительный мутын иктешлыше вийже путырак изи, палемда Д.В. Бубрих. «Изобразительный шомак, мутлан, лач тыг¬лай кырымым веле ок пале, тудлан шотлен пытарaш лийдыме чыла турло кырыме йон уло. Тудо тыглай гынa волен вочмым ок пале, тудлан шотлен пытараш лийдыме чыла турло волен вочмо йон уло. Тудо тыглай гына коштмым ок пале, а шотлен пытараш лийдыме чыла турло коштмо йон уло. Тудо шып шинчымым ок пале, а шотлен пытараш лийдыме чыла турло шып шинчыме йон уло.»

Д. В. Бубрих изобразительный мутын вес тусшымат палемда: тыгай шомак каласыме предметын, явленийын ойыртемыштым ончыктен ок керт. Изобразительный мутлан лач тыглай пучмаш уке, а пучмо годым лекше йук уло. Тудлан лач тыглай йулымаш уке, а йулымо годым лекше йук уло. Тудлан шужымаш уке, а шу¬жымо тус уло. Тудлан куан уке, а шыргыжше тус уло да молат. Вес семын ойлаш гын изобразительный мут-влак ужмо, колмо, шижме предмет ден явлений умбач мунчалтен гына каят, а нунын коргышкышт огыт пуро. Нуно объективный тунясе йук-йуаным, волгалтмым да перкалалтмым ончыктат, но тиде объективный тунян корго ойыртемжым але огыт палдаре. Садланак изобразителъ¬ный мут-влак чын лийше ситуацийын турло жапшым веле ончык¬тат, но предметше дене палымым огыт ыште. Нуно предмет нерген шижтарен, предметын образшым суретлен пуэн гына кертыт. Но тиде шижтарымашыже адакат предмет дене лийше ситуа¬ций дене веле кылдалтеш. Предметын образше чын, ситуацийын образше негызеш ышталтеш. «Изобразительный мут-влаклан тыглай предмет, чын ситуаций деч ордыжысо предмет уке».

Але марте онартыш мут нерген тыге раш ойлымым вашлиял¬тын огыл ыле. Д.В. Бубрих онартыш мутым, чылт у семын шеле¬ден, йоршеш вес турло кум тушкашке ойыра: 1) ужмым, 2) кол¬мым да 3) шижмым ончыктышо онартыш мут-влак нерген ойла. Онартыш мутын иктешлыше вийжым ученый ончычсо деч путы¬рак онайын почын пуа, нине шомак тушкам кузе чын шымлы¬шаш корным раш ончыкта.

Онартыш мутым шукертак шымлыше-влак коклашrе В. И. Алатыревын лумжо вашлиялтеш. Изобразительный мутлан, ав¬торын шонымаштыже, «междометий» термин йоршеш келшeн ок тол: тудым мут коклашке огыт «кышкылт», предложенийыште тудлан могай-гынат верым ойырат. Удмурт йылмыште наречий категорий уло, изобразительный медометный повтор-влакат тиде категорийышкак ушалтыт да изобразительный междометно-наре¬чный повтор лийыт. Нунын синтаксический позицийышт - умыландарыше членын верже.

Ышталтмышт шот дене нине изобразительный междометно-на¬речный повтор-влакым В. И. Алатырев кок тушкалан шелеш: 1) де¬формированный огыл - йоршеш икгай ужашан повтор-влак, мутлан, тёп-тёп - вуд чучалтышын йук образше; 2)деформирован¬ный - кокымшо ужашыште йук вашталтышан повтор-влак, мутлан, тып-топ - шыдыланен писын ошкылмын йук образше. 3наченийышт дене нуно адакат кок тушкаланак шeлалтыт: 1) турло йук образым ончыктышо междометно-наречный повтор-¬влак, мутлан, чир-чир - чарган кычкырымын йук образше; айдемын, вольыкын да чондымо предметын тарванылмыштым, кузе коймыштым да молымат ужмым ончыктышо междометно-наречный повтор-влак, мутлан, тутьвать айдемын, вольыкын, кайыкын онайын ошкылмыштым ончыкта.

Коми-зырян йылмысе изобразительный мут-влакым шымлен, М. Сахарова нуным турло ойлымаш ужаш еда шеледа: изобразительный наречий, изобразительный глагол да изобразительный междометий нерген ойла. Авторын шонымашыштыже, тыгак изобразительный лум мут ден изобразительный пале мут вашлиялтыт. Но онартыш мутын посна ойлымаш ужаш лийын кертмыж нерген М. Сахарован пашаштыже ик шомакымат каласыме огыл.

Варажым тыгаяк шеледымаш коми грамматикыш кусна: онартыш мут то изобразительный наречий ужашыште, то изобразительный междометий ужашыште ончалтеш. Глаголым «звуковой, зрительный да моторный признак» могырым рашемдыше наречийым коми грамматика изобразительный наречийлан шотла. Пуртус йукым, вольык, янлык, кайык кычкырымым да айдемын кап-кыл пашаж дене кылдалтше йукым онарыше «звукоподражательный мут-влак» изобразительный междометий лийыт.

Ойыркалыме амалышт онай: изобразительный мут предложенийысе иктаж-могай мут дене ок кылдалт гын, тиде изобразительный междометий лиеш; глагол дене кылдалтеш гын - изобразительный наречий.

Тиде корно денак удмурт грамматика ошкылеш. Тудат определительный наречий радамыш изобразительный мутлам пурта, междометий тушкаште «звукоподражательный междометийым» онча.

Тыгак коми-пермяк грамматика пеш чын ышта: изобразительный мутым тыште посна лексико-грамматический мут тушка семын ончат. Значений шот дене чылаштымат кок кугу тушкалан шелыт: 1)звукоизобразительный да 2)образоизобразительный мут-влак.

Коми-пермяк йылмысе онартыш мутым А.С. Кривощекова-Гантман шымла. Тудат изобразительный мутлам тыгаяк кок тушкаште онча.

Онартыш мут шуко гынат, финн ден венгр грамматика-влакын авторышт нуным посна ойлымаш ужашыш огыт ойыро. К.Е. Майтинская, мутлан, венгр йылмысе междометий радамыште звукоподражательный да изобразительный мут тушкам палемден, кум примерым пуа. Финн грамматикыштат междометий ужашыште шекланенрак каласыме: «Звукоподражательный да описательный мут-влакым посна ойыраш лиеш, нуно шке грамматический ойыртемышт дене междометий дек лишемыт. Тыгай шомак-влакым ономатопоэтический маныт. Нуно ни шижмашым, ни кумылым огыт ончыкто. Междометий семынак предложенийын посна членже лийын огыт керт».

Саам йылмысе онартыш мут дене В.В. Сенкевич-Гудкова палдара. Тудо изобразительный мутым сам йылмыште моткоч шуко улмыжым палемда. Саам йылме, манеш автор, ятыр турло фонема ден нунын вариантыштлан путырак поян. Ты поянлык дене вокализмат, консонантизмат ик семынак ойыртемалтыт. Кажне фонемын турло-турло количественный да качественный вариантше шуко уло. Лач тидыже саам йылмыште йук онартышлан тувыргын пеледалташыже сай негыз лийын. Тиде поянлыкым автор значений шот дене кок кугу тушкалан шеледа:

Онартыш мутым финн-угор языкознанийыште шымлыме историйым кучыкын ончен лекма гыч раш лиеш: тыштат келге вашмутым вучышо йодыш але ятыр. Эсогыл ойлымаш ужаш системыште тудын вержымат чылаж годым кулеш семын палемден шуктымо огыл. Южо грамматикыже (мордва, удмурт, коми) онартыш мутым я наречий, я междометий дене луга.

Шке семантикыж дене оҥартышмут илышыште, пуртусышто, пашаште мом ужмым-колмым, шум-чонлан, кап¬-кыллан кузе чучмым сурет але йук образ семын ончыкта, мутлан: Тыгай тымыкыште Оник ломбер велне кайык быр-р чонешта, чuк-чuйык иукшo шокта. Изuш лиймек, Ужава купышто ужава лорек-лорек кычкыралеш... (Я. Э.). Таве гынa Качырu луман удырым мыскылен йуклана: качырu-и, кочырu-и, качырu-u, кочыр-и (А. В.). Вуй гуж-ж: лийын колтыш (И. Л.).

Предложенийыште оҥартышмутын синтаксический рольжо турло-турло. Утларакше действийын кузе лиймы¬жым умылтара, садлан глагол пелен кучылталтеш, мут¬лан: Сава-влак йыл-йол, йыл-йол веле койыт... (С.. Ч.). Леваш умбалым йур кыж-гыж-гыж мурыкта (М. Ш.). Омса кочырик почылтеш (А. Э.) Южгунам свай менге курыштмо шокта. Рут-рут-рут ондак шокта да вара шодыр-р шоктен шургалтеш ... Адак ик семын шыж-ж-ж манын, ий кая... (М. Ш.).

Действийын кузе ышталтмыжым умландарыше член лияш - oнартышмутын тун синтаксический функцийже. Но тудо тыгак лиеш: 

Оҥартышмут предложений коргыш ойыраш лийдыме ужаш семын пурталтеш да эреак могай-гынат член лиеш, но шкетынат кучылталт кертеш да тичмаш предложени¬йым ышта, мутлан: Вуй умбалнынак шушпык шушкалтыш: «Тли-тли-тли, тли, чоп-чоп-чоп, чоп, тли-чоп, тли-чоп, тли-¬чоп ... » (В. И.). «Чип-чи, чип-чи!» - манын, кож вуйышто киса мурен шинча (С. Ч.). «Дуп-дуп-дуп!» - шоктыш nулдырышто (Я. Я.). Лин-лин-лин!.. Урем корго онгыр йук дене шергылтеш (А. В.). «Трьрьрьрь!» - кондуктор шушкалтыш (А. Айз.).

Моло знаменательный ойлымаш ужаш дене танастарымаште утларак конкретный лексический значениян улмыштлан кора оҥартышмут-влак кокла гыч шукышт ик знчениян гына улыт. Нуно илышын могай-гынат ик палыжлан мут образ сыным пуат. Тыгай шомак-влак чыла лексико-семантический тушкаште ваш¬лиялтыт. 
Оҥартышмут полшымо дене, мутлан, мыланна шке йукыш¬тым пуат: ам-ам, ав-ав - пий, мо-о - презе, му-у - ушкал, хрю-хрю - сосна, кыт-кыдет - чыве, кукареку - агытан, чи-чирик - порткайык, ку-ку - куку, кор-рак - корак. Чондымо предмет-влакынат шке йук палышт уло: кылдин-кылдин - куслен, рия-рия - шувырын, туп-туп -тумырын, лин-лин – онгырын, дон-дон - чанын. Ятыр моло явлений йук онартыш дене сыл¬нештаралтеш, мутлан: апчи - турвычмо, йын - йын - йонгалтме, груп - йорлмо, гур-р - мугыралтыме, шоик - шушкалтыме.

Ужмо суретынат посна-посна тусшо волгалтеш, мутлан: йыл-¬йыл - йылгыжме, кыч-куч - писын тарванылме, лыбе-лыбе -¬ турво тарваныме, мызыр-музыр - юватылынрак, пыкше тарва¬нылме, мыгыль-мугыль - вудакан коймо, муль-ль - шорын, окымеш ончале, шыргыжалме.

Шижмым ончыктышо оҥартышмут коклаште ик значениян шомак-влак вашлиялтыт, мутлан: копыж - каплан кузе чучмым ончыкта, шуй - шумлан. 
Тыгодымак турло лексический значенийым каласен пуаш ку¬чылталтше оҥартышмутат шагал огыл. Нунын иктешлыше куа¬тышт икмыняр шарла, но садыгак ойлымо конкретный ситуаций дене чак кылдалтеш. Мутлан, выж-вуж оҥартышмут, контекст¬лан келшышын шке значенийжым вашталтылын, турло ойыш пурталт кертеш да ончыкта:

Южгунамже (икымше примерысе гай) колмо ден ужмо сурет ваш ушалтеш, -мутлан: Калык выж-вуж шаланаш тунале (Ф. Майоров. «Ончыко». 3№, 1980, 50).
Лач тыгаяк выж-ж шомакын лексический значений ешыже, мутлан:

Эше кок Оҥартышмутым ончалына: выр-выр да выр-выр-выр. Нунат йылмышкына пеленышт турло значенийым пуртеныт да ончыктат:

Ик значенийжат, шуко значенийжат Оҥартышмутын моло шомак дене кузе кылдалт шогымыж гыч лектын шогат. Тидым адакше воктенсе моло ой умылен-пален налаш полша. Шуко значений улмо годым нунын коклаште южгунамже ваш лишемдаш лийдымыла чучшо-влакат вашлиялтыт. Чынак, ужмо, колмо да шижме икте-весышт деч кугун торлен шогат. Но Оҥартышмутын турло-турло значенийжылан садыгак могай-гынат ик семантический кылым муаш лиеш. Садлан веле ик шомакын шуко значенийже нерген ойлаш ситыше амал лектеш.

Тиде йодышым марий наукышто эн ончыч Ф. И. Гордеев шымлен. «Современный марийский язык. Морфология» (1961) книгаште оҥартышмутым лончылымыж годым тудо тыгай пос¬на ужашым пуа: «Морфологические особенности подражатель¬ных слов.» Но автор чынже дене морфологический ойыртемым огыл, а оҥартышмутын структура тусшым почын пуа. Садлан, конешне, шке формыжым вашталтыше шомак тыште иктат ок пуалт. 
Структура могырым ончышыжла, Ф. И. Гордеев кум тушкам палемда: 

Вара Ф. И. Гордеев нине тушка-влакын значений ойыртемышт нерген кучыкын ойла. Шкет оҥартышмут-влак дене танастарымаште, манеш тудо, пачаш-пачаш каласалтше шомак-влак он¬чыктымо явленийын писын эртымыжым палдарат. Нунын дек шке значенийышт дене мужыран оҥартышмут-влак лишем шо¬гат. Нинышт ончыктымо явленийын писылыкше дене пырля икшырымын огыл эртымыжым суретлат. Шке шонымыжым автор тыгай примерлa дене пенгыдемда: Рвезе кыж-кож торштен кынелеш (Шабдар Осып. Кориш, 13). Потырын ошкылмо йукшылан льып-ляп ыштен, пий-влак опталтат (М. Шкетан. Эренер, 27).

Но ала-мо шот дене Ф. И. Гордеев пытартышлан наречиян предложенийым пуа: «Каврий тырын-турын, тырын-турын лие (С. Чавайн. Ойпого, 145). Раш, тыште -ын суффиксан наречий пурталтын. Тудо тур лум мут гыч лийын.

Умбакыже автор гласный йук вашталтышан мужыран оҥартышмут-влакым ушештара: кокымшо ужашысе о, у, у а глас¬ный-влаклан икымше ужашыште эреак ы гласный келшен шога, манеш тудо. Мутлан: Устембалне мо улым кып-коп пурлеш (Д. Орай. Тутыра вошт, 27). Поезд тарвана, каяш кулшо скоростьым налын кылт-калт, кылт-калт каен колта (Д. Орай. Чол¬га шудыр, 149).

Но чынже дене гласный алмаштыш тылеч кумдарак, мутлан: рышт-рошт, тирит-торот, жи-жу, тра-та-та да молат.

Ф. И. Гордеев тыгак гласныйышт да туналтыш согласный¬ышт дене ойыртемалтше мужыран оҥартышмут-влакым палем¬да, но лач исключений семын веле ончыкта, мутлан: Порт кок¬лам эрыктымет, вольыкым ончымет, кочкаш-йуаш ямдылымет, тылеч моло кырча-марчa пашат эре мариян ватын умбалныже кия (Шaбдар Осып. Удырамаш корно, 61). Эвай арик-турик ни-можымат ыштен огыл (М. Шкетaн. Эренер, 16).

Адакат Ф. И. Гордеевын тиде «исключений» манмыж дене нигузе келшаш ок лий. Молан манаш гын, гласный ден согласный алмаштышан тыгай шомак, авторын манмыжла «икмыняр» гына огыл шол, а ятырак погына. Икманаш, оҥартышмут ышталтме посна йон раш палдырна. Тидын нерген ме изиш варарак каласена. 
Конешне, Ф.И.Гордеевын шымлымыж дене серлагашат ли¬еш ыле. Тудо оҥартышмутын чоналтме ойыртемжым тун шо¬тышто чын почын пуэн. Но йодышым кумданрак да келгынрак ончалме годым - вашталтышымат ятыр ешараш амал ситышын уло.

Эн ончычак классификаций нерген мутым луктына. Ф. И. Гордеевын ойжым ме огына кopaнде, а рашемдена гына.

Оҥартышмут-влакын чоналтме да йылмыште кучылталтме ойыртемыштым шотын налын, нуным мемнан шонымаште, тугай кум кугу тушкашке ойыраш лиеш; простой, сложный да составной. Нине термин-влак шомакын чоналтме тусшым утла¬рак чын почын пуат да йылме наукышто кумдан кучылталтше семын келшен толыт. Кажне тушкаште тыгыдырак моло тушкам палемдаш лиеш.

Простой оҥартышмут-влак ик мут тунан улыт. Йук ойыртемышт дене нуным кок тушкалан шелын кертына.

Иктыже - йук вашталтдыме простой оҥартышмут-влак, мутлан: Рома упшыжымат кувар умбак бырлоп! кудалта (М. Шкe¬тан,135). Пагул, тон шогалын, ала-мом шоналта, вара, нимом ыштыде, кидшым рузалеш да адак ошкылеш (М. Шкетан. IV, 302). Эвай орткышо гай кок кидше дене кок эрдыжым роп перен колта (М. Шкетан. IV, 18). Остап ден Микале, чурк лийын, ончал колтат - Епишым ужыт (М. Шкетан, 241). Шодыр шоктыктен, туто пырче идым чараш шерланен возеш, да озажат тудын ончалеш (М. Шкетан, 82). Шодыр шоктыктен, Водыр юмона-влакым омсаш кышка (М. Шкетан, 53). Шенгелне шыдырок шокта (М. Шкетан, 273). Ала-кон урем капкаже кылдырдок шокта (М. Шкетан, 15).

Вес тушкаже - йук вашталтышан простой оҥартышмут-влак. Нунат турло улыт: 

Сложный Оҥартышмут-влак икгай, лишыл але турло мутвож-влакын мужыралтмышт дене лийыт, садлан нуным мужыран оҥартышмут-влак манашaт йонылыш огыл. Ышталтме ойырте¬мышт дене нунат турло тушкашке чумыралтыт.

Тыгак йук алмаштышан сложный оҥартышмутлаште кокым¬шо ужашыже пачаш-пачаш каласалтеш, мутлан: Руданше тошто перо кагаз умбалне кор-гор-гор муралтеш (Н. Лекайн. Кугезе мланде, 214). Самбар ончылно куд мужыр чай чукыр волгалт шинча, порт гыч ошкыл колтымо годым кыр-гыр-гыр шоктен кодыт (Д. Орай. Чолга шудыр, 24). Макси ден Тимош ... коклан йукын воштыл колтат, енлан шоктыдымын кыж-гыж-гыж ойлен кият (Д. Орай. Тутыра вошт, 21); Ялыште пожар деч кодшо моло порт-влакат тыр-дыр-дыр-дыр-р! чытырналтыт ... (Н. Лекайн. Кугу сары тулыштыжо, 387). 
Сложный мутын туналтышыжат пачаш-пачаш каласалт кертеш, мутлан: Тудо (турий) тыге мура: «Тури-тур-тур! Тури¬-тур-тур!» (Н. Лекайн. Кугу сарын тулыштыжо, 235). Аэроплан местечко умбач савырнен толят, то-то-тот йукланаш тунале (Н. Ле¬кайн. Куртньо вий, 33). 

Составной оҥартышмут-влак шке структурыштышт турло посна шомакым ушен шогат. Тыште кок тушкам ончыкташ лиеш: ушем мутдымо да ушем мутан. 

Тыге, оҥартышмутым структура ойыртемже дене посна тушкалан шеледыме годым простой, сложный да составной манме термин-влак утларак чын лийыт.

Туня… Пуртус ... Илыш ... Тиде тужемле йыжынан сем, кечыгут - йудвошт йонгалтше йук-йуан. Тиде шонанпылын чыла чевер¬же дeне йулышо тус, чарныде вашталт-алмашталт толшо койыш¬-шоктыш, сурет-кочкыш. Тыште айдеме патырлыкше да уш-акыл¬же дeне оза. Но моло чонанат, эсогыл чондымыжат йук-йуанышт дене, койыш-артамышт дене илышнам тузатат, пуртусым ылыжтарат, йырым-йыр ямландарат. Тыгай пуртус поянлыкым - йуксем ден тус-сурет погымо айдеме йылмыш кусараш могай суапле паша! Ко туням утларак шижын-умылен мошта, кон пылышыже чулым, шинчаже пусо, тудо илышын чыла лык-лукшым мут дене каласен пуашат тугаяк чолга лийын кодеш. Tыгодым ушанле ик энертыш - оҥартышмут, туня илышым айдеме йылмыш кусарыме йон.

Онартыш мутын йылмым сорастарыме вий-куатше чылт кугу Юлын гай. Келге-келге. Кумда-кумда. Нимучашдыме. Арамак огыл писатель-влак шке возымыштым ылыжташ лумынак oнapтыш мутым икте почеш весым сылнырак деч сылныракым пуэныт.

Ятыр оҥартышмут-влакым почеламутлаште муаш лиеш. С.Чавайн «Кенеж» почеламутыштыжо оҥартышмутым пеш моштен кучылтын. Антонов Ивукын «Шошо муро» почеламутыштыжо, А.Богдановын «Весела почеламут» книгаж гыч «Йылмызе кайык» почеламутыштыжо, М.Ивановын «Эр пеледыш» почеламут книгаж гыч «Зоопарк» луман почеламутыштыжо мастарын кучылтмо.

С.Чавайнын «Чодыра йук» почеламутыштыжо оҥартышмут чодыралан сылне семым пуа. Тиде пуртус суретым автор калыкын кумылжылан келшышын ончыктен, калыкын ойгыж дене кылден. Тиде почеламут 1908 ийыште возалтын.

С.Чавайнын «Ужара» почеламутыштыжат оҥартышмутым муын кертына.

Э. Анисимовын «Пиалан куэ» почеламутыштыжо тыгай оҥартышмутым вашлийына.

В.Гороховын «Кайык-шулдыран тана» циклже гыч турня нерген почеламутыштат Оҥартышмутым ужына.

А.Федоровын пеш онай «Полдыш» луман почеламутшо уло. Тыштат оҥартышмутым палемдыман.

Оҥартышмутын сылнымут функцийже тыште турло сынан. Тудо эн ончычак синтаксичесний параллелизм йонын негызше: кажне строфа туналтышым ик радам дене чонымо. Тыге вес йон шoчын - строфасе синтаксический анафора: чыла строфам туналтыш гыч оҥартышмут денe тузландарыме. Ваш-ваш ик кылдыш дене чоткыдын ушалтше, шинча ончылно ылыжалтше сурет шочын. Йук сылнылыкше симфоний сынан. Кажне корнышто оҥартышмутын рольжо - действий лийме моторлыкым каласен пуаш. А тиде моторлыкын келге вожшо - калык поэ¬зийыште калык шум дене ырыктен перегыме мурышто: 

суан муро ожнысек марий чоным, вучка. Шарлака вожеш поэт у сынан мypo-пушенгым куштен, шке кумылжо дене атыландарен. 
Оҥартышмутын действийым copacтapымe куатше лач тыгай почеламутлаште веле тичмашын почылтеш манаш ок лий. Посна ойсавыртышлаштат тудын ямже сайын аралалт кодеш. Илыш корнышто ошкыл еда вашлиялтше йук-йуан сылнымут пашаште у шулдырым налеш-тичмаш мурпаша образым чонымаште кулешан ужаш лиеш . 
Теве лудмо гутлаште писын вашталтше йук сем шергылт кая - шыдешкыше eнын ура писылыкше палдырна: 

Шонкалаш турлын лиеш гынат, утларакше ик шонымашке толын лектына: мардеж гай писылыкын куатше – йук онартыш. «чот-чот-чот» тавыме сем деч ок ойыртемалт.
Оҥартышмут чучкыдынак айдемын паша тургыжмым ончыктышо йон семын вашлиялтеш да турло-турло сомыл йукым чонанше суретыш савыра. Мутлан, апшаткудын мурыжо:

Йук онартыш предложений тусшо денак мыскара суретлан келшен толеш:

Чонан-влакат шке йукышт дене мурпаша погым пойдарат да сылнештарат. Теве турий муро оҥартышмут шулдыр дене йырым-йыр шарла:

Энгек-туткарыш логалше талгыдын йол йукшо мут дене пырля йонгалт толеш:

Оҥартышмут-влак шонымашым иктешлен-кошартен каласыме йон семын кучылталтыныт. Нуно, глаголым алмаштен, глаголын куатшым кусынлен, ойым чаткан чонаш полшат. Эн шергаканже – сылнылык да рашлык.

Йук суретым Оҥартышмут дене турлаш В.Колумб уш-акыл сескемжым чаманен огыл.

Оҥартышмутым эллипсан ойсавыртышлашке пуртылаш Ю.Галютин тале.

Почеламут корно-влакын йонгалтме йукышт сылнештше манын, Оҥартышмут-влак нуным онгылат, мутлан:

Поэзийыште веле огыл, прозыштат Оҥартышмутын эстетический функцийже раш коеш. Тудлан кора илышын турло йыжынже шинчаш чулымын суретлалт кодшо сыным налеш, пылышлан онайын йонгалтше куат дене ойыплана. Мутлан, Д. Орай воза: «Шершот йукат шергылтеш, шылт, шолт-шолт, шылт, шолт-шолт веле шокта» (Осып Ваня, 9). Уто шомак деч посна умылена: паша шолеш.

Оҥартышмут дене ылыжше моло суретым ончалына: Ончыч оралте умбал шыр-шыр шоктен гын, ындыже шор-р шоктен, кугу йукым луктеш (Н. Лекайн. Кугезе мланде, 134). Вара чыр-чор лийын, дур-дур-дур сургалте (туштак, 35). Томкан-томкан ужар куэрын кудыр вуйжо Ономорко марий ватын, Шернур марий деке унала толын, тайныштал шогылт колтымыжла лый-й-луй-й лийылден, лыж-лыж-лыж муралта (Д. Орай. Тутыра вошт, 25).

Ятыр оҥартышмутан предложенийым М.Шкетанын «Лукаш» ойлымашыштыже, И. Одарын «Таргылтыш» ойлымашыштыже йоча-влакын суанла модмышт – чылажат событийым онайым умылаш йоным ышта. А. Федоровын «Пинь-пинь» ден «Зинь-Зинь» йомаклаштыже ужына.

Владимир Сузын «Вакш йонышта» ойлымашыж гыч икмыняр тыгай предложений-влакым палемдаш лиеш. Йыл-юл волгенче койын колта. Теве кудырчо йук утларак кугун дурр-р-р шоктен колтыш. Йорышо тамак сигаркыжым понар тул гыч пижыктымыж годым тул йорен кайыш, ту жапыште кудырчо йук тьор-р-р шергылте, пылышешыжат чон-н-н веле мурен кодо, вакш омса шолт шоктыш, почылт кайыш.

Драматический произведенийыштат оҥартышмут-влак шке верыштышт улыт. Нуно ик герой ден вес герой коклаште мутланыме годым вашлиялтыт.
Икманаш, илыш ойыртемым шомак образыш савырен суретлымаште оҥартышмутын эн кугу вийже почылтеш. Тыште тудын кулешлыкше да сораллыкше.

Оҥартышмутын кулешлыкше нерген ойлымо годым, тидымат палемдыман. Оҥартышмутын значенийже моткоч кугу. Тудым сылнымутан произведенийыште веле огыл калык фольклорыштат ужаш лиеш. Теве, мутлан, калыкмутым налаш.




#Article 118: Почешмут (227 words)


Почешмут — ойлончышто самостоятельный мут-влак кокласе кылым ончыктышо служебный ойлымаш ужаш. Почешмут ок вашталт. Южганум лица супикс дене каласалтеш. Ойлончышто йыжыҥже ок лий, но вес мут дене пырля ойлончо йыжыҥ составыш пура.

Мутлан: 1. Пӱнчӧ йыр куралде кодымо изирак сӧрем уло. (А. Асаев) 2. Андрий ала-мо йӱк деч кенета помыжалте. (Я. Ялкайн) 3. Григорий Петрович музык нерген веле огыл, моло нергенат ойлен мошта. (С. Чавайн)

Почешмут тӱрлӧ знаменательный ойлымаш ужаш дене пырля каласалтеш:

Шкет почешмут-влак: дене, деран, деч, деке, гыч, гоч, семын, гай, годым, марте, даҥыт, йотке, наре, еда, гана, кӧра, верч, чоло, виса, нерген, утла, пачаш, шотышто да молат.

Йыжыҥан почешмут-влак: деч ончыч, деч вара, деч посна, деч гоч, дене пырля.

Ятыр почешмут наречий гыч лийын: вашеш, ваштареш, воктене, воктеч, гоч, йыр, вошт, почеш, олмеш, пелен, йымалне, йымаке, йымалан, йымачын, лишне, лишан, лишыч, лишке, покшелне, покшеке, покшелан, покшеч, ончылно, ончыко, ончылан, ончыч, ӱмбалне, ӱмбаке, ӱмбач, ӱмбалан, шеҥгеке да молат.

Нуно наречий семынат почешмут семынак кучылталтыт. Икте-весышт деч ойыраш ойлончышто мут-влак кокласе кыл полша.

Лӱммутан кучылталтмыште лийа супикс-влак кок семын кучалталтыт — лӱммутышто але почешмутышто, мутлан: вует гыч — вуй гычет, тупышт гыч — туп гычышт.

Олмештышмутан южо кучылталтмыште лица супикс почеш мутышто гына каласалтеш, мутлан: мый денем, тый денет.

Паша гыч мастарлык памаш шочеш. (В. Колумб) Авай! Айдеме тыйым пӱтынь ӱмырлан эр кече гаяк шӱмыштӧ ашна. (С. Николаев) Нимо деч гоч ом чыте тулым... (В. Колумб)




#Article 119: Койыш мут (654 words)


Койыш мут але глагол —  ончыктышо ойлымаш ужаш. Койыш мут чот, лица, жап да  дене вашталтеш. Ойлончышто койыш мут утларакше сказуемый лиеш.

Мутлан: 1. Шарлен кийыше кумда нуржо леве йӱр ден ужарга. Куандарыше сылне мурыжо пасу мучко йыр шарла. (Олык Ипай) 2. Порым палыметым ит шылте. (Калыкмут) 3. Туге шол, кажныжат ончылныжо улшо чыла чаракым сеҥынеже. (А. Асаев)

Ужарга, шарла — ед.ч., 3-шо л., кыз.-ш.ж., изъяв. накл. Ит шылте — ед.ч., 2-шо л., пов. накл. Сеҥынеже — ед.ч., 3-шо л., желат. накл.

Койыш мутын лица, чот, жап да  дене вашталтмыжым  маныт. Койыш мутын кызытсе-шушаш жапыште вашталтме ойыртемжылан кӧра кок  палемдат: икымше  да кокымшо .

Кажне  шке лица мучашыже-влак улыт (нуно тыгодымак чотымат ончыктат).

Койыш мутын  утларакше  чотысе 1-ше лица мучаш гыч пален налына:

Мом ышташ? да мом ыштыман? йодышлан вашмутым пуышо койыш мут-влакым  сынжан койыш мут маныт. Нуно  лӱмдат гына, чотым, лицам, жап ден  огыт ончыкто.

 сынан койыш мутын суффиксше -аш да -ман лиеш, мутлан: толаш, ойлаш, толман, ойлыман.

Каяш, мияш гай койыш мутлаште суффиксым чын муаш манын, нуным тыге вашталташ кӱлеш: кай-аш, мий-аш.

 сынже койыш мутын чыла моло сынжым ыштыме негызлан шотлалтеш.

Южо койыш мут  каласымым аклен ончыкта. Ты ойыртем дене кок тӱшка палдырна: иктыже — ныжылге сын, весыже — игылтме сын. Нуным каласаш посна суффикс-влак кучылталтыт.

Ныжылге сын -ал, -алт, -ылд, -дал, -ылдал суффиксла дене ышталтеш, почешышт тыгак -ал суффикс ешаралт кертеш, мутлан: 1. Кӱзальым — курык, волальым — олык, ошкылал колтышым вӱд воктен. Шоктале муро, кояле солык — угычын шинче вӱд кандалген. (С. Вишневский) 2. Моркин йыштак лудылдалеш. (Яныш Ялкайн) 3. Сергейын шола могырыштыжо полевой сумка кечалта. (Д. Орай) 4. Эше ынеж каласе вет, воштыл-воштыл толдалеш. (Д. Орай)

Игылтме сыным -ышт ден -алышт суффикс-влак ыштат, мутлан: 1. А мый, шонет, таклан тыге кутырыштам. (А. Асаев) 2. Ӱстелтӧрыштӧ кум икшывыж дене яра шӱрым подылыштыт. (Я. Элексейн) 3. Сайпола вате ойго йӱкшӧ дене ятыр жап вӱдылыштӧ. (А. Эрыкан)

Ныжылге да игылтме сынан койыш мут-влак чыла жап ден  каласалтыт, мутлан: малдалеш, малдале, малдалын, малдал, малдалнеже, почаҥыштеш, почаҥыште, почаҥыштын, почаҥышт, почаҥыштнеже.

 — чынак лийше але чынак лийдыме, тыгак ышташ кӱштымӧ, шонымо  каласаш полшышо . Мутлан: тунемам — чын лийше , ом тунем — чынак лийдыме , тунем — кӱштымӧ  (чын лиймыже пале огыл), тунемнем — шонымо  (но ышталтеш але ок ышталт — пале огыл).

Нине ойыртемым каласен пуаш марий йылмын посна йӧнжӧ (мутмучаш ден суффикс) уло, садлан кум  палемдаш лиеш:

  чын лийше але чынак лийдыме  каласен пуа. Тудын чыла чот, лица да жап сынже уло. Мутлан: 1. Мардеж шӱшка тумна йӱк дене, урем лӱшка - кугу пайрем. (Олык Ипай) 2. Йӧратымаш чеверлыкым ок терге. (А. Бик) 3. Чолпан ден Даша пӧрт гыч кид кученак лектыч. Окалче эскерен ончен кодо. (А. Асаев) 4. Пушеҥге-влак ужар сывыным чиен шогалыныт, нарашта лышташышт дене ваш-ваш мутланат. (М. Шкетан)

Кызытсе-шушаш жапысе койыш мут лица да чот дене вашталтеш. Тудын  да  чотысе куд лица сынже уло. Чыланат пеҥгыдемден каласыме да шӧрымӧ сынан лийыт.

Шӧрымӧ сыным ышташ кок чотысе кум лицан шӧрымӧ частицыже уло, а койыш мутшо чот денат, лица денат ок вашталт.

Шӧрымӧ сыныште 1-ше  койыш мут-влак неопреденный сынын -аш суффиксдыме муттӱҥжӧ дене пыта гын, почешыже муттӱҥысӧ   дене келшышын е, о але ӧ возалтеш.

Кызытсе-шушаш жап койыш мут-влак тыгай  ончыктат:

Эртыше жап койыш мут ойлымо деч ончыч лийше  ончыкта. Эртыше жап сын кок тӱрлӧ: тыглай да йыжыҥан.
Тыглай эртыше жап ик койыш мут дене каласалтеш да кок тӱшкалан шелалтеш.

Йыжыҥан эртыше жап кок мут дене ышталтеш: иктыже - койыш мут, весыже частице. Мутлан: толеш ыле, толеш улмаш, толын ыле, толын улмаш.

Икымше эртыше жап тӱрлӧ  койыш мут гыч тӱрлӧ йӧн дене ышталтеш.

Икымше эртыше жапын ышталтме ойыртемже:

Кокымшо эртыше жап тыге ышталтеш:

Кокымшо эртыше жапын ышталтмыже:

Йыжыҥан эртыше жап тыге ышталтеш:

Мутлан: 1. Молгунам школыш утларакшым рвезе-влак погынат ыле. (А. Эрыкан) 2. Япык кугыза чодырашке кая да арня, кок арня коштеш улмаш. (С. Чавайн) 3. Землянке деч кумло ошкыл наре куржынна ыле, адак волгенче волгалте. (И. Ломберский) 4. Аркамбалне ик колызо илен. Тудо телыже-кеҥежше Элнетыште колым кучен илен улмаш. (С. Чавайн)




#Article 120: Марий автоном вел (921 words)


Марий автоном вел — территориал вел, ССРУ-н ужашыже. 1920 ийыште Кылме тылзын 4-шо кечыныште ыштыме, 1936 ийыште Теле тылзын 5 кечыныште Марий АССР-ыш кусарыме.

Вес могырым, марий яллаштат ваш-ваш шогымаш шочын. Большевик партий да Совет  яллашке кулак-шамычын уто кидым погаш пычалан продотряд-влакым колтеныт. Нунылан полшаш йорло комитет (йорком, рушла комбед)-влакым чумыреныт, тушко тӱҥ шотышто йолагай, еҥ кӱшеш илаш йӧратыше, аракалогар, шотдымо еҥ-влак ушненыт. Нунылан, кидышкышт саркуралым кучыктен, поян-шамычын киндыштым кычалыктеныт. Шуко вере ял калыкын чытышыже пытен, да тудо продотряд-влак ваштареш восстанийым тарватен (Ямангаш,  Оршанке да т.м.).

Тунамсе марий мер пашаеҥ-влак чыланат кресаньык еш гыч лектыныт. Яллаште мо ышталтмым ужын, нуно Совет кучемлан ӱшаным йомдараш тӱҥалыныт. Тиде 1918 ий пеледыш тылзыште Озаҥыште эртаралтше Марий калыкын 2-шо погыныштыжо тӱжвак лектын. Совет кучем деке отношенийжым каҥашыме годым тудлан ӱшаным пуаш ӱжшӧ пунчалым ӧрдыжкӧ кораҥденыт да коктеланыме пунчалым луктыныт: чумыр марий калык, шемер кресаньык улмыжлан кӧра, тугай кучемлан ӱшаным пуышаш, кудо шке политикыжым шемер калыклан келшышын виктараш тӱҥалеш. Оҥай: тыгай пунчалым тиддеч ончыч Совет кучем верч чот шогышо кок еҥ - Озаҥ марий комиссар В.А.Мухин да Ӱпӧ марий комиссар А.К.Калистратов - темленыт.

Кокымшо Марий погынын пунчалже почеш Совет правительствыште, калык-влак коклаште пашам виктарыше Калык комиссариат (рушла Наркомнац) пелен, Марий пӧлкам почмо. Тудым вуйлаташ Марий погын И.Н.Коведяев-Умшарым темлен. Но тудо эссер улмаш. Сандене тудым огыл, а большевик-шамыч деке мелын шогышо Н.А.Алексеевым вуйлаташ шогалтеныт.

Идым тылзын 1-ше кече гыч В.А.Мухин ден Н.А. Алексеев Озаҥыште большевик шӱлышан Йошкар Кече газетым лукташ тӱҥалыныт, Ӱжарам вашке петыреныт.

Тыге демократий шӱлышан марий ончылъеҥ-влакын эрык верч кучедалаш тарваныме пашашт кӱрылтын. Нунын ончылно ынде неле чон йодыш шогалын: але у кучем дене келшен илаш, але тудын ваштареш шогалаш. Шукыжо, мер-политик корно деч кораҥын, тӱвыра, сылнымут да туныктымо пашалан пижыныт. Вет тидым ышташ у кучем йӧным петырен огыл. Шочмо йылме дене туныктышо школ, газет да кнага лукмо паша шарлен, тоштер да театр почылтыныт. Чыла тиде пашам коммунист-влак тӱткын эскереныт гынат, шочмо калыкын уш-акылжым вияҥдаш полшышо паша ончыл марий еҥ-шамычлан чоныштым лыпландарен.

Элкӧргӧ сар мучаште Совет кучем дене пырля пашам ышташ нунылан эше ик кугу сомыл лектын - Марий автономий нерген йодышым илышыш пурташ.

Эше 1918 ийыштак Совет правительство руш огыл калык-влаклан автономийым сӧрымыжым шукташ тӱҥалын. Тунам Суас-Пошкырт Республикым ыштыме нерген декрет лектын. Икмыняр ӱчашыме-каҥашыме деч вара тушко марий, чуваш да Юл-Урал кундемысе моло калыкымат пурташ келшеныт. Но тунам тиде кундемым Элкӧргӧ сар авалтен, пырля автономийым почаш йӧн лийын огыл. Тышеч ошо-влакым поктен колтымо годым Пошкырт Беспублика йол ӱмбак шогалын. Элкӧргӧ сар мучаште лишемме жапыште суас пашаеҥ-влак идалыкат пеле ондак тӱҥалме пашам мучашке шукташ кӱлмӧ нерген мутым тарватеныт. Но ынде пошкыр-шамыч тореш лийыныт. Тунам В.И.Ленин каласен: ме пошкырт-влаклан посна шкевуя республикым пуэнна, тыгаяк пашам моло эрвел калык шотыштат шуена. Тыге марий калыкланат шкевуя кундемым почаш йӧн шочын. Да мер пашаеҥ-влак тыгай пашам ышташ тӱҥалыныт.

Картым тыгай верлан ышташ кӱлын, кушто марий-шамыч чот дене пеле утла лийышт. Тунам, иктешлымеке, раш лийын: пӱтынь марий калыкым ик шкевуя кундемыш ойырен лукташ огеш лий; эрвел, тоншай, пижай, малмыж да шуко моло марий ӧрдыжеш кодыт; марий калыкын пеле нарыже веле чумыр велыш ушнен кертеш.

Картам да моло кагазым ямдылыме жапыште Суас республикым (ага тылзыште) да Чуваш автоном велым (пеледыш тылзыште) почмо. Тудлан кӧра Озаҥ губернийым пуженыт, Чыкма уездым Угарманлан кучыктеныт, Чарлам Виче губернийлан пуэныт. Шовакшэҥер уезд пӱтынек (ты шотышто кызытсе Провой кундем да Юлсер кундем ужашыже) Чуваш велыш логалын. Тыгеже, марий-влакын илыме мланде, иктыш чумыралтме олмеш, эше чотрак шаланен.

Но тӱрлӧ комиссийлаште тиде йодышым почеш-почеш угыч лончыленыт. Н. Ф. Бутенин вара шарналтен: Ме шӱлыкаҥынна, вет Шыжа революций кумшо идалыкше лӱмеш шочмо калыклан сай пӧлекым пуаш чот тыршена. Чылажат ямде лийын огыл гынат, содыки тыгай пӧлекым ыштен кертыныт. Пайрем деч ончыч, 2 кылмыште, Совнаркомын эше ик заседанийже лийын. Тушто Черняковын докладше почеш Марий автономий нерген декретеш В. И. Ленин кидшым пыштен, а 4 кылмыште тудым ВЦИК вуйлатыше М. И. Калинин пеҥгыдемден.

Но тиде декретыште автономийым увертарыме гына. Ончыктымо огыл: могай вер-влак шкевуя велыш пурат, могай тудын рӱдӧ олаже, вуйлатыше . Сандене С. А. Черняков у декретым ямдылен, да тудым 25 кылмыште пеҥгыдемдыме. Марий автономвелыш Чыкма да Чарла уезд-шамыч, Вӱрзым, Яраҥ, Шурдӱҥ уезд-влакын ужашышт пурталтыныт; рӱдӧ олалан Чарлам увертарыме. Тидын годым Шавашар уездыш пурышо Юлын шола серысе марий мланде шотышто коктеланен возымо: тиде йодышым МАО да ЧАО-н вуйлатыше илтарман-влак, пырля каҥашен, келшен, решатлымаш улыт.

Велым вуйлатыме шотышто палемдыме: жаплан, Совет-влакын 1-ше вел съездышт марте, Революционный комитет лийшаш. 1921 ий 5 шорыкйолыште тудым ВЦИК пеҥгыдемден. Тушто 5 еҥым пуртымо: И. П. Петров, С. А. Черняков, А. В. Григорьев, В. М. Моисеев да В. А. Мухин. 14 шорыкйолыште Ревком икымше заседанийжым эртарен, вуйлатышылан тушто Иван Петрович Петровым шогалтыме. Тыгодым Чыкма уездысе РКП(б) комитетым вуйлатыше А. В. Григорьев олмеш тушко Чарла РКП(б) комитетын секретарьже И. Н. Смирновым пуртымо.

Ынде 25 кылмысе декретыште ончыктымо верлам иктыш чумыраш кӱлын. Шорыкйол-пургыжыште тидым ыштыме. Велым кум кантонлан пайлыме: Йошкаркакшан (Краснококшайский), Чыкма (Козьмодемьянский) да Шернур (Сернурский). Да Шкевуя Марий кундемым чумырен шуктымым пайрем семын палемдыме шуын. Ревкомын пунчалже почеш тыгай пайремым 1 ӱярняште эртарыме. Шабдар Осып марий калыклан йывыртыме илыш толеш манмылан ӱшанен, куанен возен (а Иван Степанови Ключников-Палантай) тидлан чапле семым серен):

Ме кызыт, 1960 ий гыч тӱҥалын, Марий автономий кечым 4 кылмыште,декрет лукмо кечын, палемдена. 1931 ий марте 1 ӱярняште палемденыт, а вара шуко ий пеледышын 20-шо кечыласе рушарнян пайремым эртареныт. Молан?

Декрет дене кӱшыч шогалтыме Ревком олмеш велын исполкомжым тунамсе Конституций дене келшышын съезд сайлен. Тудым вуйлаташ ик ой дене И. П. Петровым шогалтеныт, исполком президиумыш В. А. Мухин, С. А. Черняков да моло ончылъеҥ сайлалтыныт.

Жап тунам пеш неле лийын. Но тунамсе пашеҥ-влак, ончыкылыклан ӱшанен, шке вийыштым, уш-акыл куатыштым, моштымыштым калык илышым сӧрастарымашке пыштеныт. Автономий марий калыклан озанлык да тӱвыра илышым, тунемме пашам вияҥдаш йӧным пуэн.




#Article 121: Ӱпӧ (621 words)


Ӱпӧ (Ипон) (, ) — ола, Россий Федерацийысе эн кугу ола-влак радамыште, Пошкырт Элын рӱдӧ олаже, Уфа районын административ рӱдерже (район составыш ок пуро). 

Российын эн кугу экономик, тӱвыра да шанче рӱдер-влак коклашке пура.

Ош Виче эҥер серыште, Ӱпӧ да Дёма эҥер-влакын Ош Виче эҥерышке йоген пурымо верыште верланен. Олан кумдыкшо 707,9 км². 

Ола йымалне 20 наре шке шочшо курыкпомыш (пещера) да штольньо уло, тушеч гипсым луктыт. Эн келге курыкпомыш - Дудкинский, кужутшо 2,5 меҥге утла. Моло курыкпомыш-влак 800 метр деч кужырак огытыл.

Ӱпӧ ола Екатеринбург ола дене ик жап дене илат. UTC деч ойыртем — +5:00 шагат. Москосо жап деч кок шагатлан эррак ила, Российыште тиде жап MSK+2 семын палемдалтеш.

Марий Ӱпӧ лӱм руш Уфа лӱм гыч шочын. Ожно тыгаяк лӱман ола лийын, Ӱпӧ эҥер серыште шоген. Тудын нерген XVI курым гутла гыч палыме. Ты велыште илыше ногай хан-влак тыге шке олаштым ожнысек лӱмденыт. Варажым тиде лӱмым угыч чоҥымо олалан пуеныт.

V—XVI курымлаште Ӱпӧ олан шогымо верыштыже Кыдалаш Курымысо ола шоген. 1367 ийласе европысо картылаште Кама ден Яик эҥерла коклаште, Ош Виче эҥер воктене Паскерти олам палемдыме. XIV курымышто илыше Ибн Хальдун лӱман араб серызе шке возгалымаштыже Шӧртньӧ Ордан эн кугу олала-влак коклаште Башгирд (Башкорт) олам шижтара . 

XVI курымшыто тиде верыште Ногай Ордан кугыжан пошкырт наместникшын телмысе илымверже шоген. 

Кунам Башкортостанын касвел ужашыже Москосо кугыжанышыш пурен (1557 ий) пошкырт-влак Йыван IV кугыжа деке йодмаш дене толыныт — нунын мландыштышт олалан негызым пышташ. Озаҥыш йозакым коштыкташ пошкырт-влаклан неле да лӱдыкшӧ лийын, сандене кугыжа тиде темлымаш дене келшен.

Ӱпӧ уездым вуйлаташ икымше воеводам Иван Нагойым колтеныт. Воевода тӱҥ административ тӧнежым --- Ӱпӧприказной пӧртым вуйлатен. Тудын кид йымалныже 150-200 еҥан стрелец отряд лийын. Кунам ола йыр печым печеныт да посадым чоҥеныт Ӱпӧ острог (карман) кремль лӱмдалташ тӱҥалын. Кремль йыр пырня-влак гыч частоколым чоҥеныт, кужутшо 440 метр наре, тумо пырня гыч ыштыме пырдыжвуй (башня) лийын. 

XVII курым кыдалне ола шке ойып тамгажым (гербовый знак) налеш. Озаҥыште Ӱпӧ приказной пӧртын печатьшым ыштеныт, печатьыште кудалше луй сӱретлыме (варажым тиде сӱретымак Ӱпӧ олан ойыпышкыжо вераҥдат). Тиде жаплан олаште тӱжемат пеле еҥ илен.  XVII курымын кокымшо пелыштыже Смоленск гыч Ӱпыш Юмоаван юмоҥажым кондымо лӱмеш кремль покшелне Смоленский соборный черке чоҥалтеш (тиде верыште кызыт Келшымаш монумент (монумент Дружбы) шога. 

Тиде гутлаштак 1773-1775 ийласе Кресаньык сар дене кылдалтше ойган жап толын. Пугачёвын восстанийже годым 1773 ийын шыжым Пугачёвын йолташыже яицкий казак Иван Чика Зарубин Чесноковка села воктене шогалын, Ӱпӧ ола деч 10 версташте, верысе яллам бунтыш кынелтен, Ӱпӧ олам петырен, манаш лиеш. Бунтовщик шамычын чотышт латвич тӱжем еҥ марте шуын, олам тӱжем еҥ наре гына арален. Олаште кочкыш, пу, вольыклан шудо пыташ тӱҥалын. Бунтовщик-влак кок ган Ӱпӧ пырдыж деке лишке толыныт, но сеҥен налын кертын огытыл.

XVII—XVIII курымлаште Ӱпӧ ола карман гыч верысе кугу административ да экономик рӱдерышке савырнен. 1708 ийыште Озаҥ губернийыш пурен. 1728 ийыште Ӱпӧ провинцийын рӱдерже лийын, тудын воеводаже Сенатын кид йымалныже лийын. 1744 ийыште Ӱпӧ олам Оренбург губернийыш пуртеныт. 1781 ий Теле тылзе гыч Ӱпӧ наместничествын рӱдерышкыж саврнен, наместничествын губернаторжылан Иван Варфоломеевич Ламбым шогалтеныт. 1796 ийыште Олам угыч Оренбург губернийыш пуртеныт. 1802 ийыште Ӱпӧ ола губернский олашке савырнен, тушто губернаторын резиденцийже да губернский тӧнеж-влак верланеныт.

Российыште граждан сар тӱҥалме дене 5 Сӱрем 1918 ийыште Ӱпӧ олаште большевик-влак ваштареш шогышо Чехословацкий корпусын подразделенийже-влак шогалыныт. 

Уфимский губернийым ВЦИКын «О расширении границ Автономной Башкирской Социалистической Советской Республики» декретше почеш 14 Пеледыш 1922 ийыште шелыныт. Уфимский, Бирский, Белебеевский да Златоустовский уезд-влакым Автономный Башкирский Социалистический Советский республикыш пуртеныт. Тушкак Челябинский губернийысе Миасский уездын Тургоякский, Сыростанский да Миасский волость-влакым ешареныт (варажым угыч кораҥденыт. Изи Башкирий гыч Челябинский губернийыш Яланский кантоным пыжыктеныт. Уфимский губернийын Мензелинский уездшым 1920 ийыште Татар АССРыш пуртымо. Ӱпӧ ола Башкир АССРын рӱдолаже лийын.

Сар жапыште Ӱпӧ олашке Совет Ушемын касвел ужашыж гыч промышленный предприятий, кугыжаныш тӧнеж, шанче да шымлыше институт-влакым, Коминтерн пашаеҥ, серызе-влакым да Украинысе Шанче Академийым кусареныт.




#Article 122: М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр (399 words)


М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр (калыкыште Шкетан театр) — марий калыкын эн тошто кончерже. Йошкар-Олаште верланен. Шочмо кечыжлан 1919 ийын Кылме тылзын 29 кечыже шотлалтеш. Тиде кечын Советского Передвижного театра народа мари Тыныш Осыпын пьесыж почеш шындыме Закон шӱмлык икымше спектакльым ончыктен.

Кызытсе М.Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрлан негызым 1 Кылме 1919 ийын пыштыме. Ноябрь тӱҥалтыште Озаҥ губернийысе калык туныктымо пӧлкан театр шотышто секцийже Царевококшайск кундемысе Ошламучаш ялын драма кружокшо негызеш «Марий калыкын икымше куснылшо театржым почмо нерген» пунчалым луктын. Тиде коллектив 29 ноябрьыште Сенькан ялысе школеш Тыныш Осыпын (И.А.Борисов) «Закон шумлык» пьесыж почеш икымше спектакльым модын ончыктен.

Театр шочмо ийын О.Тынышын «Закон шумлык» пьесыж деч посна эше И.Ошламучаш (И.Беляев) ден Арпикын (А.Белков) «Тупела илышыжым» сценыш лукмо. Кок пашамат режиссер семын И.Беляев шынден. 1920 ийыште драматург семын А.Конаков, Николай Мухин кончат, вара театрыш Сергей Чавайн ден Майоров-Шкетан толыт. Тылеч вара 1937 ий марте, рушла гыч кусарыме икмыняр пьесе деч посна, репертуарым тӱҥ шотышто лач нине кок драматург пойдареныт.

Тыге, 1921 ий гыч 1937 ий марте марий кончерыште С.Чавайнын 10 пьесыже шындалтын: «Автономий», «Кайыклудо», «Пудыранчык Эрмак», «Ямблат кӱвар», «Кугуяр», «Илыше вӱд», «Мӱкш отар», «Марий рота», «Акпатыр» да «Окса тул». М.Шкетанын сценеш «иланыше» икымше драматургический произведенийже «Сардай» лийын. Тудым писатель шкежак режиссер семын шынден да тӱҥ рольым модын. Тугодсо репертуар списке почеш М.Шкетан С.Чавайн деч шагалрак шындалтын. 1923-24 ийласе «Ачийжат-авийжат» ден «Шошым сеҥен» драмыже-влак деч вара у пашаже-влак 1933 ийыште гына ончыкталтыныт: «Шурно», «Важык вуян йыдал». 

М.Шкетан колымеке, а С.Чавайным «калык тушман» семын лӱен пуштмеке, театрыште утларакше кусарыме пьесылам шынденыт. 1938 ийыште С.Николаев драматург семын конча: «Салика» ден «18-ше ий» пьесылаже сценыш лектыт. 1944 ийыште у автор семын Николай Арбан («Янлык Пасет») ден И.Смирнов («Асан ден Кансыл») палыме лийыт. 1949 ийыште икымше гана театр сценыште А.Волков «Шочмо ялыште» пьесыж дене конча.

Театр шочмо почеш спектакльлам артист да драматург, тыгак ӧрдыж гыч толшо  режиссер-влак И.Беляев, А.Янаев, М.Шкетан, Н.Календер  шынденыт. Икымше марий профессионал-режиссер семын А.Маюк-Егоров (1933 ий гыч) палыме. Но тудым 1938 ийыште «калык тушман» семын лӱен пуштыныт. Вес марий режиссер С.И.Иванов (1956 ий гыч) лийын. Вара семын театрым вияҥдымаште С.Кириллован, В.Пектеевын, О.Иркабаевын надырышт кугу. М.Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драма театрын тӱҥ режиссержылан Марий Элын калык артистше, киноактер В.Домрачев ыштен. Кызыт театрын тӱҥ режиссержылан Марий Элын сулло артистше Роман Алексеев тырша.

Но марий кончерын 85 ияш историйыштыже кугу рольым эше ятыр режиссер модын. Нунын кокла гыч ниныштым поснак палемдыман: Н.Станиславский, Г.Иоселиани, Г.Крыжицкий, Н.Леготин, И.Бабенко, М.Толчинский, Н.Лузгинов, В.Рудзей да ятыр молат.




#Article 123: Философий (136 words)


Философий — тӱҥ фундаментальне проблеме нерген шанче, проблеме тыгай ыҥ-влак дене кылдалтын: илыш, палымаш, ак, амал, уш-акыл да йылме. Тыгай ыҥым шымлыше вес йӧн деч ойытемалтеш: философий нуным критикле шымла.

Акрет философий - тиде Грек да Рим туняште философий, 585 ий мемнан курым деч ончыч тӱҥалын да 6 курым марте лийын. Чӱчкыдын кум ужашыш шеледалтеш: Сократ осыгечын, Платон да Аристотель пагыт, да Аристотель деч вара пагыт (Элленистик). Нылымше ужашым южгунам ешарат: Неоплатонысе, да Варасе Акрет жапын Христиан филосов-влак. Эн сулло: Платон да Аристотель.

Акрет философийын тӱҥ йодыш-влак: сандалыкын фундаментальне причиныже; шыжедыме наста нерген йӧдыш-влак, мутлан, чот, тӱҥлык, юмо да моло; сай илыш да могай палымаш да умылымаш кӱлеш тиде сай илышым шукташлан; юстиций нерген умылтарымаш да тудын тӱрлӧ политик радамлык дене кыл.

Тиде жапыште сравоч философий метод шымлалтын: шинчаончалтышыш критикле шот, причин да аргументаций деке ӱжыктымаш.




#Article 124: Изарня (105 words)


Изарня () — арнян нылымше кечыже, вӱргече да кугарня коклаште. 
Изарня марий йула дене кылдалтын, мутлан, Семык пайрем арняште, изарнян тӱвыт кечым палемденыт. Кече лекмеш мончаш пуреныт. Но тиде кечын мончаш пурымо йӱлаже шке шотан лийын. Тидын годым кум вер гыч вӱдым налыныт: эҥер, памаш да таве гыч. Коҥгашкат шолыштмо пу дене олтеныт. Эсогыл кырыме выньыкшымат тӱрлӧ пушеҥге гыч воштырым налыныт. Выньык дене кырымышт годым тыге ойленыт «Нылле ик тӱрлӧ воштыран выньык дене шымлу шым тӱрлӧ осалым, шӱкшакым, лавырам поктен колтем». А эше тӱвыт кече эрдене самырык-влак «сӱмыраш» лектыныт. Аньык варам нумал каеныт, капкам пу сорым дене чаракленыт, монча тӱньыкым петыреныт, да моло семынат орадыланеныт.




#Article 125: Мӱкш (171 words)


Мӱкш (. Мӱкш-влак кӱшылйамагатыш пура, ) — .
Тӱняште 20 тӱжем наре мӱкш тӱрлык уло. Антарктидым шотыш налде, мӱкш-влакым Мландын кеч могай лукыштыжо муаш лиеш. Нектарым да  кочкыт, нектар - вийым, пеледыш пурак -  да моло кӱлешан  пуа. Нектарым погаш мӱкш кужу нержым пайдалана. Кажне мӱкшын кок мужыр шулдыржо уло. Шеҥгел шулдыр мужыржо изирак.

Мӱкш  паша денже пеледше кушкыл-влаклан шукемаш полша. Нектар да пеледыш пуракым погымо годым ик пеледыш гыч весыш чоҥештылеш, капштыже кушшо ӱп дене пеледыш пуракым пога. Ӱп коклашке пеледыш пурак пижеш. Мӱкш шке мӱшкыржым йол денже эрыкта да пеледыш пуракым шеҥгел йол коклаште верланыше калташке пога.

Пелдыш пурак ден нектар иктеш варалтыт, тиде нугыдым караш| оптат, ӱмбакыже мӱкш муным пыштат, вара караш петыратлтеш. Ялозанлыклан мӱкш-влак кугу пайдам кондат. Мӱйым ыштыме дене гына огыл, пеледышым шыркаҥдымаш - моткоч кугу пайда.  шыжым ик кечыште 2000 муным пышта, мӱй погымо жапыште 1000 гыч 1500 муно марте.

Южо мӱкш тӱрлык-влак пеледыш пурак олмеш пеледыш ӱйым гына погат. А Meliponini лӱман мӱкш тӱшка колышо шыҥа-копшаҥгым кочкыт - пеледыш пуракым огыт пого. Нунын  уке.




#Article 126: Корчемкина, Вероника Николаевна (145 words)


Вероника Корчемкина (21 Сӱрем 1966 ий, Морко кундем Ӱшӱтӱр ял) —- марий мурызо, почеламутчо, туныктышо.

Морко кундемын Ӱшӱттӱр ялеш шочын-кушкын, ӱдыр годсо фамилийже - Сидоркина. 
Изиж годым Вероника шукырак жапшым коваж пелен (ачажын аваже марий ӱдырамаш лийын) эртарен. Шке манмыжла, туддечак марла чын кутыраш, шомакын чевержым, нелытшым палаш тунемын. Кован каласкалыме ятыр йомакше ушеш лакемыныт да ӱдырым шонаш таратеныт.
Аваже Киров кундем гыч толшо руш еш гыч лийын, но марий йылмым сайын пален.

Вероника Сидоркина 1983-1988 ийлаште Марий кугыжаныш пединститутын филологический факультетыштыже шинчымашым пога. Тунем лекмек, Морко школышко руш йылмым да литературым туныкташ кая. Тунамак У муро ансамбльышке кошташ тӱҥалеш. Творческий корныжо лач тиде ансамбль гыч тӱҥалеш. 
Марлан лекмек, пелашыже Вячеслав Андреевич Корчемкин дене У Торъял кундемыш илаш куснат. Ныл ийым Масканур школышто ыштымеке, пелашыжын шочмо поселкыш, У Торъялыш, куснат. Коктынат школышто туныкташ тӱҥалыт: Вероника Николаевна - марий йылмым, Вячеслав Андреевич - физикым да информатикым.




#Article 127: Бэнди (537 words)


Бэнди - команде-влак дене таҥасыме телымсе спорт модмаш. Ий валне эрта, кок команде таҥаса, ик командыште лу еҥ - тыглай модшо, икте - капкаорол. И валне кошташлан чыла модшо-влак коньким чият. Клюшко дене ик командын хоккеистше-влак мечым тавалыше-влакын капкашкышт пуртышаш улыт. Капкаорол-влак оролымо пашам клюшко деч посна шуктат. Модмаш жап кок ужаш гыч шога. Ик ужаш - 45 минут. Утыждене йӱштӧ годым арбитр модмо жапым вашталтен кертеш (3 ужаш (тайм) 30 минуто дене). Тавалышылан эн шуко мечым капкашке пуртышо команде сеҥышыш лектеш. 
Модмаш Российыште да Скандинавийыште эн сайын шарлен да тӱзланен. Но бэнди модмашым Европо, Азий да Америкыштат сайын палат. 
Российыште официалле терминлан хоккей с мячом шотлалтеш. Англичан йылмыште bandy лӱм дене палыме. Марий йылмыште тиде спорттӱрлыклан посна лӱмым пуымо огыл. Хоккей с мячом лӱмым марий йылмылан келыштараш йӧсырак, сандене Марий Википедий бэнди лӱмым ойырен. Российыште бэнди модмашым руш хоккей лӱмденыт, молан манаш гын, шайбе дене хоккей Канадыште шочын. Пытартыш жапыште, англичан да моло йылмылаште руш хоккей мутым чӱчкыдынрак кучылтыт. 
Бэнди модмашын шарлыме эллаште федераций да ассоциаций-влак чоҥалтыт (Российысе мече дене хоккей Федераций калык-влак кокласе бэнди Федерацийыш (Federation of International Bandy) пура.
Калык-влак кокласе Олимпий комитет бэнди модмашым телыме спорт тӱрлык-влак радамыш пуртен, но але марте Олимпиадын программышкыж ешарен огыл (лач VI-шо Телымсе Олимпий модмашште 1952 ийыште Осло олаште бэнди спорт тӱрлыкым калыклан ончыктеныт.

Бэнди модмашлан негыз акрет жапыште пышталтын. Уло тӱняште йоча-влак ожно тоя дене мечым поктен куржталыныт. Археолог-влак Акрет Египет, Акрет Греций, Акрет Рим, Японий, Ацтек империй да моло эллаште тыгай модмаш дене кылдалтше сӱрет-влакым муыныт. 
 жапыште Британ отролаште тыгай сынан модмаш-влак шарленыт: бенди - англичан-влакын, бендо - валлий калыкын, шинти - Шотландий мландыште,  хёрлинг - ирланд-влакын.
Тачысе бэнди-н эртымгорныжо XIX курымын икымше пелыштыже тӱҥалеш. Английыште модмаш шарла. Англичан-влак модмашым чот саемденыт. Бэнди  Европыш да Скандинавийыш кусна. Тыге калык модмаш эркын-эркын спорт тӱрлыкыш савырнен. У спорт тӱрлыкын шыҥдаралтмын эн кугу ошкылжо - бенди дене икымше Европо кӱкшытысӧ чемпионат. Швейцарийыште 1913 ийыште эртен. Но Икымше тӱнямбал сарлан кӧра бэнди кужу жаплан йомын.

Совет Ушем шелалтме дене калык-влак кокласе бенди-шке Казахстан, Беларусь, Эстоний, Латвий, Киргизий ушненыт, а 2006 ий гыч чемпионатлашке Монголийын сборныжат ушна.

Бэнди модмашын шочмо верланже Англий, футболын шочмо элже, шотлалтеш. Санденак, очыни, 1891 ийыште лекше бэнди виктарчык-влак футбол дене чот кылдалтыныт. Адакшым, шайбан хоккей бенди дене родо улыт, нунын коклаштат келшыше ойыртем-влак улыт. Тыге, бэнди ик шот дене футболлан келшен толеш, вес шот дене - шайбан хоккейлан.
Бэнди модмашлан футбол пасулан келшыше кумдыкым ойырат, но таҥасымаш ий валне эрта. Бэнди модмашште пенальти уло, но тудым 12 метран штраф пералтымаш маналтеш; модшо-влак клюшко дене куржталыт, но поктылыт мечым, шайбым огыл. Виктарчыкым пудыртышо модшо-влакым хоккеист-семынак ала могай жаплан модмаш деч кораҥдат, но ты годым арбитр картычкым ончыкта (ошо - 5 минутлан кораҥдымаш, канде - 10 минутлан; кажне командыште 11 модшо уло, нуно кеч могай жапыште кеч мыняр гана  модшо-влак дене вашталт кертыт. Кызытсе виктарчык почеш модмаш жапыште тренер-влак тайм-аутым налын кертеш, а угловой годым модшо-влакым огыт вашталте. 
Содыги бэнди модмаш футбол деч шукырак налын. Модмо жап (кок ужаш, кажныже - 45 минут), кунам ешартыш жап кӱлеш, эше кок таймым 15 минут дене арбитр пуа, но тыште модмаш шайбан хоккей семын эрта - икымше пуртымо гол марте; стандарт-влак (угловой, штрафной), офсайд уло; бэнди хоккеист-влаклан кид дене модаш чарыме,  штрафной кумдык гыч лекмеке кид дене модын ок керт.

  




#Article 128: Футбол (556 words)


Футбо́л ( - «йол мече») — команде дене таҥасыме спорт тӱрлык. Модмашште тӱҥ -  капкашкыже мечым пурташ, да шке капкам оролаш. Тачысе кечылан футбол - тӱняште эн чот ончымо спорт тӱрлык; спортсмен-влак кокла гыч эн шукын лач футболыштак шуаралтыт.

Тачысе футбол гае модмаш-влак ожнысек шуко калыкын лиеденыт, но икымше  1848-ше ийыште возалтыныт. Футболын шочмо кечыжлан 1863 ий шотлалтеш, тунам икымше футбол Ассоциацийым чоҥеныт, шотан виктарчык-влакым возеныт. Но тыгай сынан модмашлан тӱҥалтышым акрет жапыштак пуеныт. Мутлан, Египет, Германий, Китайыште футбол гае модмаш-влак лиеденыт. Мемнан футболын кугезе родыжлан гарпастум модмашым шотлаш лиеш. Тудым Италийыште шонен луктыныт. Но кунам англичан-влак футбол дене модаш тӱҥалыныт, гарпастум писын мондалтын. У модмаш уло тӱня мучко шарлен. 

Посна налме футбол модмаш матч маналтеш, ик матч кок ужаш (тайм) гыч шога, кажныже - 45 минут. Кок тайм коклаште 15 минут кужытан каныме жап лийышаш. Каналтымеке, кокымшо таймыште команде-влак капка дене вашталтыт. 
Модмашшке иканаште кок команде ушна. Кажныштыже - 7 гыч 11 еҥ марте лийын кертеш. Команде гыч ик еҥ () шке капка воктеныже палемдыме верыште (штрафной площадь) кид дене модын кертеш, тудо шке капкажым мече пурымо деч аралышаш. Моло модшо-влаклан кид дене мечым тарваташ ок лий. Кажне футболистын шке пашаже. Полузащитник - пасу покшелне модыт, нуно защитник але форвард-влаклан полшат. Форвард (нападающий) тавалышын капка деке лишкырак пурышаш улыт, нунын пашашт - голым пуртылаш. Модмашште тӱҥ - шукырак мечым тавалышын капкашкыже пурташ, да шке капкам гол деч аралаш. Могай команде шукырак голым пурта - тудак сеҥышыш лектеш.
Кок тайм жапыште счет ик гай гын, але ничья дене матч пыта, але регламент почеш сеҥышым ойырат. Арбитр ешарыме жапым пуен кертеш (эше кок тайм, 15 минут гыч кажныже). Тӱҥ да ешарыме жап коклаште каныме жап лийышаш. А кок ешарыме там коклаште лач капка дене вашталташ жапым гына пуат. 
Ик жапыште футбол модмашште шӧртньӧ гол правиле лийын - могай команде голым эн ончыч пурта - тудо сеҥа. Тачысе кечын ешарыме жап почеш сеҥыше ой ойыралт гын матч деч вара пенальти-м чумаш тӱҥалыт: капка деч 11 метр тора гыч вич гана тӱрлӧ модшо-влак мечым чумат. Пенальти дене пуртымо гол-влакын чотышт когынек командын ик гай лиеш гын, пенальти-м почыла, мужыр дене чумат. Кӧ мечым капкашке пуртен ок керт - тудо сеҥалтеш.

ФИФА-н палдарымыж почеш, 2001 ийыште Мландыште футбол дене 250 миллион еҥ модын. Нунын кокла гыч 20 миллион - ӱдырамаш-влак. 1,5 миллион команде да 300 000 профессионал клуб регистрацийыш пурен. 
Эл-влак коклаште икымше верыште УАШ (18 миллион еҥ, 40 % ӱдырамаш-влак), вара Индонезий (10 миллион), Мексике (7,4 миллион), Китай (7,2 миллион), Бразилий (7 миллион), Немыч Эл (6,2 миллион), Бангладеш (5,2 миллион), Италий (4 миллион), Россий (3,8 миллион).

Ик модмашым весе деч ойырашлан тичмаш англичан лӱмым (англ. association football) пуртеныт. Пытартыш жапыште футболын шуко тӱрлыкшӧ шочын, мутлан, регби (англ. rugby football). 1880-ше ийылаште Америкыште «соккер» (англ. soccer) мут шочын. Тыге футболым лӱмденыт, но Английыште тиде мут дене шке модмашыштым огыт лӱмдӧ.
Моло йылмылаште модмашым але англичан мут дене лӱмдат (кузе Российыште - футбол, Португалийыште - порт. futebol);
але шке йылмыш кусарат, кузе немыч (нем. Fußball), грек (греч. ποδόσφαιρο), финн (фин. jalkapallo), иврит (ивр. כדורגל)‎ да карел — (карел. jalgamiäččy) йылмылаште;
але чумаш, йол мутым вашталтымеке у мутым чоҥат, кузе итальян (итал. calcio), хорват (хорв. nogomet) йылмылаште.

Тиде модмашын шуко тӱрлыкшӧ уло. Футдаблбол (кок мече дене модыт), пляж футбол (ошма валне модыт), футзал (мини-футбол) (спортзалыште модыт),  (кеч кушто, кеч мыняр модшо-влак дене эрта), куп футбол (купышто модыт), футбол фристайл (финт, трюк-влакым ончыктымаш).




#Article 129: Батут ӱмбалне тӧрштылмаш (286 words)


Батут ӱмбалне тӧрштылмаш — спорт тӱрлык. Тыгай дисциплине-влаклан шелалтеш: 

Батут - тиде кӱшкӧ торштылашлан арвер. 

Айдемылан батут моткоч кӱшкӧ тӧршташлан йӧным пуа. Тыге шке жапыште ик фотографий тӱняште чот шарлен ыле. Айдеме дене кенгуру иканаште кӱшкӧ тӧрштат. Но айдеме батут гыч. Тӧрштымӧ кӱкшытышт икгай. Тиде фотографийым ужмек тыгак тӧрштылаш шукыштын кумылышт шочын. 
Америкыште батут ӱмбалне тӧрштылмаш дене икымше кугу таҥасымаш 1948 ийыште лийын.
Мемнан элыште (а тунам Совет Ушемыште) батут дене эн ончыч космонавт-влак ямдылалтмаш семын тӧрштылаш тӱҥалыныт. Вет лач 60-шо ийлаште батутым Совет мландыш конденыт. Космонавт тыге кӱшкӧ тӧрштылмыж годым невесомость але Тылзысе гравитацийлан сайын ямдылалт кертеш. А космонавтым ямдылымаш программышке тиде спорт арвер тачат пура. 

Батутым тачысе кечын тиде кӱртньӧ рамышке пыжыктыме резине сынан материал гыч ыштыме сетке. Да батут ӱмбалне тӧрштылмашым Олимий модмаш программышке пуртеныт. Тидлан кугу надырым батутым ыштышыже Джордж Ниссен пыштен. Умыржӧ мучко шке ыштыме спорт арвер денже тӱрлӧ трюкым ыштылын. Кӧ пала, ала тидланак кӧра Ниссен 96 ийым илен, да тений гына пневмоний чер деч колен?
А теве Олимпий программыште эше вӱдышкӧ тӧрштылмаш уло. Тиде спорт тӱрлык батут ӱмбалне тӧрштылмаш ден пенгыдын кылдалтын. Вет спортсменлан лач моторын тӧрштымыжлан, да южышыто трюкым ончыктымыжлан баллым пуат. Кушто эше тыгай техникым спортсмен поген кертеш? Лач батутышто гына. 
Але эше ик спорт тӱрлык - фристайл. Ечызе але сноубордист курык гыч вола, да трамплиныште тӧршта. Чоҥештымыж годым южышто тыгак тӱрлӧ трюкым ышта. Мастарлыкым нунат батут дене гына погат. 
А чынжым каласаш гын, кеч могай спортсменлан батут ӱмбалне тӧрштылмаш пайдам гына конден кертеш. Футболист, волейболист, тӧрштылшӧ-влак, моло спортсмен-влаклан ямдылалтмашште батут чот полша. 

А батут-влакым спортзалышке шукырак шындаш, да сеткым саклташ гын, спейсболла модаш лиеш. Волейбол але пионербол модмаш гае, но спортсмен-влак батут ӱмбалне тӧрштылыт, мечым кугу кӱкшыт гыч пералтат. Слэмбол спортсмен-влак батутышто тӧрштылын баскетбол оҥгыш мечым кышкат.




#Article 130: Тиштер (171 words)


Тиштер (грек. ἀλφάβητος) —  тӱрлык, кӱемалтше тамга-влак дене чоҥалтеш, йылмыште кучылталтше чыла тиште-влак. Тиштерыште ик тамга - буква - ик йӱкым ончыкта. Но кутырымо йылмыште чӱчкыдын йӱк буквалан келшен огыт тол. Тиштер пиктографий тиште деч ойыртемалтеш. Пиктографий возымаште ик тамга ала могай  ончыкта (шемер калыкын ). Морфем да логографий возымашште ик тамга ик морфемым (китайысе возымашште) але мутым ончыкта. Тиштерын икмыняр тӱрлыкшӧ уло:

 тиштер - -влак ,  ончыктат.

Консонант тиштер - йӱкпале-влак  гына ончыктат. -влакым посна тамга системе-дене палемдат.
Йӱкпале-влакым тиштерыште пеҥгыдемдыме радам дене шогалтыме. Тиде радам почеш мутер, энциклопедийлаште мут-влакым вераҥдат.

Тӱрлӧ йылмыште тӱрлӧ йӱк-влак улыт. Сандене тиштер-влакат кугыт дене ойыртемалтыт. Гиннесс рекорд кнагашке кхмер йылмын тиштерым пуртеныт - 72 йӱкпале тушто уло. А эн шагал йӱкпале ротокас йылмын тиштерыштыже - 12 (a, e, g, i, k, o, p, r, s, t, u, v). Тиштерын эн тошто йӱкпалыже - «о». Мемнан курым деч ончыч 1300 ийыште финикий тиштерыште тудым пуртеныт да тачат шуко йылмыште тиде йӱкпале кучылталтеш. Но финикий йылмыште тиде йӱкпале дене соҥйӱкым палемденыт, тачысе «о» тудын деч шочын.




#Article 131: Мӱй (110 words)


Мӱй - мӱкшын тыршымыж дене ышталтше шере кочкыш йорвар. Мӱй 13-20 %-лан вӱд гыч, 70-80 %-лан углевод (глюкозо, сахарозо, фруктозо) гыч шога. В1, В2, В6, Е, К, С, провитамин А-каротин, фолиевый кислота витамин-влаклан поян. Мӱй айдемын тазалыклан кугу пайдам конда, сандене тудым ожнысек кочкыныт, чайыш оптен йӱыныт, кочкышым ямдыленыт, вес шот денат кучылтыныт.
 

Ожнысек мӱйым ыштыше-влак коклаште Россий тӱнямбалне ончылно лийын. Кеч тачысе кечын изиш шеҥгелан кодынна гынат, Российын тӱрлӧ лукыштыжо мӱкшым ашныме паша тӱзлана гына. Тыге Пошкырт Элыште, Алтай, Краснодар, Пермь мланделаште, Адыгей, Ростов, Кна, Марий Эл, Рязань, Воронеж, Орынбор велыште мӱкшызӧ-влак шукын улыт. 
Йот эл-влак кокла гыч эн шуко мӱыйым Китай, Франций, Украина, Казахстан, Греций да Австралийыште ыштат.




#Article 132: Черлидинг (103 words)


Черлидинг (, «cheer» мут — поро кычкыралтыш семын кучылталтеш, «lead» — наҥгаяш, виктараш) — гимнастика, аэробика, шоу-куштымашым иктышке ушышо спорт тӱрлык.

Черлидинг Америкыште эше XIX курымын 70-ше ийлаштыже шочын, но лач 100 ий эртымеке гына кумдан шарлен. Спортсмен-влак дене пырля таҥасымашшке чӱчкыдын тӱшка дене ӱдыр-влак кудалыштыт. Рушла нуным «группа поддержки» маныт, нуно таҥасыме деч ончыч, каныш жапыште мотор куштымашым ончыктат, командым куандарыше мутым мурен кычкырат. 1970 ий гыч тыгай тӱшка-влак спортсменлан полшаш тӱҥалыныт, да эркын-эркын ӱдыр-влак кугурак пагалымашым суленыт. Калыкыш лекмылан нуно чот ямдылалтыт, спорт таҥасымаш годым виян, кумылым нӧлтышӧ куштымашым ончыктыман, сандене черлидинг у спорт тӱрлыкыш савырнен. Кызыт черлидинг кок тӱрлӧ уло:




#Article 133: Мухин, Николай Семёнович (1052 words)


Николай Мухин (Николай Семёнович Мухин) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Олыкъял ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, туныктышо, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).

Ачаже, Семён Алексеевич (1862—1895), ялысе учитель улмаш. Тудо Озаҥ оласе учительский семинарийым тунем пытарен. Аваже — лудын-возен моштыдымо ӱдырамаш. 

Вич ийыш тошкалше Миклай тулыкеш кодеш. Поэтын аваже, кум изи ньога дене тулыкеш кодмеке, вес марийым пуртен. Ача лийше пеш осал логалын. Тудо кече еда гаяк йӱын, ешыжым кырен. Микалылан — эн кугурак икшывылан — шуко орлыкым ужашыже верештын. «Автобиографийыштыже» Н. С. Мухин возен: «Ты шучко жапым шарнаш йӧсӧ, шарнаш неле. У ача деч вес икшыве-влак каяш тӱҥальыч. Куд эрге, ик ӱдыр — манаш веле! Кугу ачан икшывыже иктат шотышто ыш лий. Кочмо-йӱмӧ годымат мыйын вер «ӱдырамаш пусак» ыле. Оккӱлланак бляхан ӱштӧ дене кыралтмым ойлашат шучко. Телым йӱштӧ чатламаште шудо лоҥгаште малышым, чара йоланым уремыш кожен лукмаш ала-мыняр пачаш лиеден. Икана, кеҥежым, ачам лийшем, йол гыч кучен, тавышке унчыли сакалтыш. Пий илыш. Чын, авамже мемнам чамана, мемнан верч ыле, садланак тудын ӱпшат ыш код — изи марийже кӱрын пытарыш».

Неле илышым сеҥыме йӧным, ачаже семынак, тунеммаште ужын. 1898 ийыште кандаш ияш йоча, изачаж деч шылын, Арын школыш (двухклассный училищыш) тунемаш пура, а 1903 ийыште тудым пытара. Тиде тунемме жапше нерген поэт тыге шарна: «Кум меҥге коклаш, шӱкшӧ, тумышанайзям мыжерым чиен, йыдалым пидын, шӱкшӧ картуз дене, чатлама йӱштыштӧ коштым. Тунемме годым арнялан ик сукып киндым чыкен каемат, куд ужашлан кӱзӧ дене пайлен кочкам ыле. Кинде деч моло эше пареҥгыжат ыш лий…».

Кок ий смола завдышто пашам ышта да кеҥежым кӱтӱм кӱта. 1905 ийыште Унчо селасе Святитель Гурийын школыштыжо тунемаш тӱҥалеш. Унчо школ моло школла деч прогрессивный шӱлышан лийын. Тыште С. Г. Чавайн, И. П. Петров, В. Н. Никифоров, А. К. Эшкинин, Д. Ф. Соколов да моло лӱмлӧ еҥ-влакат тунемыныт. Нуным революционер-влак: П. Г. Григорьев, В. А. Мухин да кумдан палыме Н. Ф. Бутенин — туныктеныт.

Унчо школым 1907 ийыште тунем лекмекше, Н. С. Мухин Ямбатыр школышто туныкта, а вес ийын Вончӱмбал школышко кусна (Морко кундем). Рвезе туныктышо икшыве-влакым шочмо йылмым, калыкым йӧраташ, пӱртӱсым да вер-шӧрым аралаш да сӧрастараш кумылаҥден шога. 

Предъявитель сего Мухин Николай Семёнович, крестьянин деревни Олыкъял Себе-Усадской волости Царевококшайского уезда Казанской губернии, родившийся ноября 12 1890 года, ныне на основании утвержденного мая 21 1874 года Министерством Народного просвещения дополнительной статьей к правилам о специальных испытаниях по Министерству Народного просвещения подвергшись полному испытанию в Педагогическом Совете Казанского учительского Семинария и выдержав оное удовлетворительно, удостоен звания учителя инородческого начального училища для черемис. В удостоверении чего и дано ему, МУХИНУ, настоящее свидетельство за надлежащими подписями и с приложением печати семинарии. Следующие за настоящее свидетельство по положению деньги три рубля взысканы. 

Казань, февраля 24 дня, 1910 года.  Подписи: Богданов, Михеев, Николаев, Салонский, Емельянов, Ерлыгина, Федоров»

Тиде документ Н. К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогик институтын архивыштыже аралалт кодын. Документ гыч раш коеш: Н. Мухин деч экзаменым приниматленыт марий да чуваш историк Н. В. Никольский, удмурт просветитель, тале педагог И. С. Михеев, ончыкылык этнографий профессор А. И. Емельянов. Нуно ончыл шонымашан еҥ лийыныт. 

Учительский семинарийыш экзаменым сдатлыме жапыште тудо летератор-просветитель В. М. Васильевым икымше гана вашлийын да варажым тудын дене кылым кучен шогаш туҥалын, фольклор материалым: калык мурым, тоштыеҥ мутым, йомак-влакым — поген, Васильев деке колтен шоген. А Мухинын колтен шогымо материалжым В. М. Васильев «Марла календареш» печатлен. «Кайык-шамыч» ден «Йолагай ден Пулагай» йомакшым 1909 ийыште лукмо «Марла ойлымаш-влак» сборникышкыже пуртен. Тыге Н. С. Мухинын возымыжо (авторын фамилийжым ончыктыде) икымше гана печатлалтын.

Уста туныктышо илыш дене тӧр ошкылаш тыршен да шке шинчымашыжымат эреак келгемден шоген. 1913—1914 ийлаше тудо Чарлаште тылзаш педагогике курсышто да кок арняш сад паша курслаште тунемын. 

Самырык туныктышын илыш-койышыжо священник Теминлан келшен огыл, тудын пашажым теpгаш пижын. Школышто марла туныктымым чараш кӱштен, учительын ӱстeлже гыч марла книга-влакым луктын кудалтен. 

Кугу Октябрь революцийым Н. С. Мухин куaнен вашлиеш. Салтак гыч пӧртылшыжла, тудo Озаҥ олaште лекше «Ӱжара» газет редакцийыш пура, «Марий калык, помыжалт!» почеламутшым пуэн кода. Тудо 1917 ий 20 Телын лекше «Ӱжара» газетеш савыкталтын.

Пӧртылмекше, Н. С. Мухин угычын Турун школышто туныкташ тӱҥалеш. Тыгодымак кундемыште Совет властьым ыштыме пашашке уло кумылын ушна, калык коклаште у илышым чоҥымо нерген кумда умылтарымаш пашам виктара, иктыш ушнаш ӱжеш. Тыге тудо 1918 ий 24 апрельыште Турун обществыште калык сходым эртара, тушто докладым ышта. Совет властьым почмо нерген пунчалым увертара. Тыштак ялысе Советыш членым да делегат-влакым ойырен сайлат. 

Алсола школышто туныктымо пагытыште (1918—1924) поэт самырык автор-влакым ямдылыме пашам виктара, рвезе-влакым почеламутым, йомакым, ойлымашым сераш да калык ойпогым чумыраш туныктен шога. Тыге, ятыр материалым поген, 26 муран, почеламутан да йомакан «Кӱдырчӧ» лӱман сборникым ямдыла. Но тудо савыкталтде кодын, кызыт Марий Эл Республикын архивыштыже аралалтеш.

Эше салтак улмыж годымак поэт «Ӱжара», «Йошкар салтак», «Марий Эл» газет-влак дене лишыл кылым кучен, «Йошкар кече» газетын ик тӱҥ корреспондентше лийын, ик жап ты редакцийыште пашам ыштен. «Колхоз вий», «Колхоз йӱк» газетлаш, «У вий», «У илыш», «Марий ӱдырамаш» журналлаш шке произведенийлажым савыктен шоген.

Н. С. Мухин уста просветитель да писатель веле огыл, тале организатор семын кумдан палыме лийын. Тудын тыгай улмыдо эше 1911 ий гычак, Турун кундемыште туныктымо пашаштыжак, палдырнен. Алсола школышто пашам ыштымыж годым тудо марий театрлан шыркаҥашыже, а варажым кушкашыже уло кумылын полша, сылнымут да драматический кружок-влакым почеш да вуйлата. Арын школышто туныкымо жапыште тудо С. Г. Чавайн дене пырля тошто коса ваштареш кучедалын, у илыш-йӱлам калык коклашке шыраҥден. Нуно Морко кундемыште ий еда «Йошкар пеледыш» пайремым эртареныт, «ликбезым» почын, ял калыкым лудаш-возаш туныктеныт, кружок-влакым вӱденыт. 1929 ийыште Н. С. Мухин ялыште коллективизацийым эртарыме пашашке ушна. Шочмо Олыкъялешыже «Поэтнур» колхозым почеш да вуйлатышыже лиеш. Тиде ийынак пошкудо Муналмаш ялеш «Кӱкшнур» колхозым ышта. 

А 1932 ийыште В. Т. Соколов да моло-влак дене пырля 5-ше ий тунемше-влаклан «Марий йылме» учебникым савыктен луктеш. Тиде ийынак эше 4-ше классыште тунемше-влаклан « Марий йылме» книгам савыкта.

Н. С. Мухин 1924 ий гыч Марий пролетар писатель-влак ассоциаций член лиеш, а 1934 ийыште тудым СССР писатель-влак ушем радамыш пуртат. 1936 ийыште поэтын пашам ыштаж тӱҥалмыжылан 30 ий темеш. Тиде ийын юбиляр Москошто «Эрык саска» почеламут сборникшым савыктен луктеш.

Лач тиде пагытыштак элыштына у илышым чоҥышо ончылъеҥ-влакын вуй ӱмбалнышт шем пыл палыдымын оварген. Шуко, моткоч шуко калыкым амал деч посна титаклен репрессироватлаш тӱҥалыныт. Тыге Н. С. Мухинымат «калык тушман» манын лӱмденыт да 1937 ий 18 Ӱярнян Морко пачережыже арестоватленыт. Тиде ийынак, 11 Кылмын кастене, тудым Йошкар-Олаш лӱен пуштыныт. А эше ик тылзе наре эртымек, поэтын пелашыжым, М. С. Мухинамат, лу ийлан Йӱдвел йӱштӧ кундемыш кучен колтеныт, ныл изи икшыве тулыкеш кодын.




#Article 134: Сугыньлык (106 words)


Сугыньлык (, ) — физический лицан колымекыже ик могыран граждан правоотношений-влакын варасе пӱрымашыштым рашемдыше норматив акт. 

Сугыньлык кагазеш возымо лийшаш да нотариусын але моло уполномоченный лицан кидпалыж дене пеҥгыдемдалтшаш. Кажне айдемын кеч-мыняр сугыньлыкым возаш  уло, тыгодым кажне у возымо сугуньлык ончыч пеҥгыдемдыме документым шӧра. Сугыльлыкым возышо физический лица тиде актым вашталтен серыме нерген нигӧланат каласышаш огыл. 

Сугыньлыкым возышо еҥын пашам ыштен кертдыме родо-тукымжын кертыжше пудырталтеш гын, сугыльлык шотшышто суд ӱчашымаш лектын кертеш. Пашам ыштен кертдыме лишыл еҥ-влак сугыньлык йодмашым ончыде пайыш пурен кертыт. 

Шонен моштыдымо, але иктаж-могай амаллан кӧра ушым йомдарыше физический лицан возымо сугыньлыкым юридический вийым огеш нумал. 

Сугыньлык почеш налме пого наследований лӱмым нумалеш.




#Article 135: Шочмо нерген таныккагаз (239 words)


Шочмо нерген таныккагаз - йоча шочмым регистрацийыш пуртымо нерген пеҥгыдемыше кагаз. Тиде документыште йоча да ача-ава нерген возымо. Шочмо нерген таныккагаз йочан 14 ийым теммешкыже ик тӱҥ  улмым палдарыше документ. 
   

ХХ курым мучаште шочмо нерген таныккагаз изирак ужар тӱсан кнага семын лийын. Кызытсе жаплан тиде А4 кугытан кагаз да вӱд тамга-влак дене палемдалтше документ. Шочмо нерген таныккагазыште серий ден номер палемдалтеш. 

Шочмо нерген таныккагазыш данный-влакым кид денат, возышо машине полшымо денат сераш лиеш. Данный-влак кид дене возалтыт гын, лудаш йӧрышо канде але шем тӱсан возымо пасте дене погалтшаш улыт. Возышо машине але компьютер дене данный-влак палемдалтыт гын, шем тӱсан чия дене возалтшаш улыт. Возымо чиян , пастын качествыже сай лийшаш. Документыште возымо пале-влак аралалтме жапыште лудаш йӧрышо кодшаш улыт. Шочмо нерген таныккагазыш данный-влакым пуртымо годым тӧрлатылмаш амыртымаш мут кӱчыкемдымаш лийшаш огыл. 

Шочмо нерген таныккагазышке Ешшот серкалыме пӧлкан пашаеҥже але таныккагазым пуышо вес кугыжаныш кучемын (мутлан консульствын) пашаеҥже кидпалым пыштышаш. Кидпале воктене тукым лӱм, лӱм, ача лӱм рашемдалт возалтшаш да печать дене пеҥгыдемдалтшаш. 

Кызытсе жаплан шочмо нерген таныккагазыште ача-аван  графа кумыл дене возалтеш, але удыралтыш пале шындалтеш.  пуымо годым шочмо нерген таныккагаз пелен посна калыкым ончыктышо кагаз пуалтеш, а таныккагазыште тидын нерген пале кодеш. 

Тошто эллык нерген палемдымашан кагазын йочан 14 ийым теммыж марте юридик вийже уло, сандене тудым вашталташ нимолан.

Йочан шочмо нерген таныккагазым ача-ава, ийготыш шушо икшыве шкеак, опекун але -влак налын кертыт, документым Ешшот серкалыме пӧлкаште пуат. 
Шочмо нерген таныккагазым йомдарымеке, илыме верысе Ешшот серкалыме пӧлкашке увертарыман.




#Article 136: НИДС (306 words)


 (налме иммунитет дефицит синдром, рушла - СПИД, синдром приобретенного иммунодефицита; англ. AIDS)  --- айдемын капышкыж -инфекций логалме дене тӱҥалше чер.

Вӱрыштӧ CD4+ лимфоцит-влакын иземме дене, капыште моло инфекций-влак шарлыме дене ойыртемалтеш. АИВ (ВИЧ)-инфекций вӱр, , ӱдырамаш вожгокласе секрет, ава шӧр гоч вес еҥын капышкыж логал кертеш. Шӱвылвӱд, шинчавӱд да кидкучымо гоч АИВ ок кусно. Тыге АИВ ик айдеме деч весе деке куедылмаш, вӱрым пуымаш, вирусан име да шприц гоч, кусна. Черле мӱшкыран ӱдырамаш деч йочаж деке вирус куснен кертеш.

Южо шанчыеҥ-влакын ойлымышт почеш АИВ-инфекцийын шарлымашыже пандемий сыным налын. 2008 ийыште АИВ дене илыше-влакын чотышт 33,4 миллион еҥ, инфекцийым налше-влакын - 2,7 миллион, да НИДС деч колышо-влакын чотышт 2 миллион еҥ ыле. 
Молекул филогений метод дене шанчыеҥ-влак пален налыныт: АИВ Касвел-Покшел Африкыште XIX-ше курым мучашште, XX-шо курым тӱҥалтышште шочын. 1981 ийыште УАШыште чер-влакым эскерымаш Рӱдерыште икымше гана НИДС-нерген возеныт, тиде черым шочыктарыше, АИВ-инфекций нерген 1980-ше ийлаште возеныт. 

АИВ-инфекцийым да НИДС-ым эмлымаш чер вияҥмым иземда, но тачат АИВ ваштареш вакциным ыштен огытыл, тачысе кечылан ик еҥат чер деч тичмашын эмлалт кертын огыл. АИВ-инфекцийым эмлымаш нелын эрта, моткоч шерге, сандене АИВ/НИДСын пандемийым пытарымаш пашаште профилактике гына полшен кертеш.

АИВ-инфекциян еҥ-влакын чотышт дене 2006-2007 ийлаште эл-влак коклаште Индий (6.5 млн), КАР (5.5 млн), Эфиопий (4.1 млн), Нигерий (3.6 млн), Мозамбик (1.8 млн), Кений (1.7 млн), Зимбабве (1.7 млн), УАШ (1.3 млн), Россий (1 млн) и Китай (1 млн) ончылно улыт. АИВ-эпидемийын тӱҥалме гыч чылажге 60 миллион еҥ черланен, 25 миллион еҥ НИДС дене кылдалтше чер деч колен. 2008 ийыште 430 000 йоча наре АИВ дене шочын. У АИВ-инфекций-влакын чотышт эмлалтше еҥ-влакын чотыштым чот ончылта: кажне кок эмлалташ тӱҥалшылан - вич черланыше логалеш.
Африкыште черланыше-влак эн шукын улыт: АИВ дене илыше-влак кокла гыч тыште 67 % еҥ ила. Черланыше йоча-влак кокла гыч Африкыште 91 %-ше ила.
Эпидемийлан кӧра кокласе ийгот иземын (мутлан, Ботсвана элыште 2006 ийыште 65 гыч 35 ий марте)




#Article 137: Рок-н-ролл (215 words)


Рок-н-ро́лл ( — мар. лӱҥгалте да пӧрд) — кумдан шарлыше семтолкын, 1950-ше ийлаште УАШышто шочын, рок-семын ик тӱрлыкшылан шотлалтеш. тыгай сем почеш куштымашым, тыгак рок-н-ролл лӱмдат, рок-н-ролл лӱмымак тыгай стиль дене возымо сем композицийым лӱмдат. Но ме тиде статьяште рок-н-ролл семтолкыным шотыш налына. 

Ик минутышто тӱмыр 140-180 гана пералта, размер - 4/4 (ныл чырык), семӱзгар-влак кокла гыч электрогитар, бас, тӱмыр да пианино эн чӱчкыдын кучылталтыт. Рок-н-ролл аптыраныде, куштылгын йоҥгалтаралтеш.

Американ сем-влакын ойыртемышт иктышке ушненыт - тыге у семтолкын - рок-н-ролл шочын. Икте весе дене кутырыде, УАШын кечывалвелныже музыканче-влак эн куштылго, ял сынан сем-влак дене экспериментым эртараш тӱҥалыныт. Негр-влак кугу надырым тыште пыштеныт, нунын кутырымашышт гыч мут-влак рок-н-роллын ойыртемже лийыныт. 
У семтолкын шотышто шукын ӱчашат, могай муро икымшылан шотлалт кертеш. Но эн ончыч да эн кумдан тудо жапыште Айк Тӧрнерын «Rocket 88» мурыжо шарлен. 1951-ше ийыште шочын. 

Рок-н-ролл шочмекыже моткоч писын да кумдан шарлен, но тыге, кӱчык жап гыч изиш пытен огыл. У семтолкыным чоҥышо-влакше йомыныт: Элвис Пресли-м армийыш кок ийлан налыныт, Литл Ричард муро деч кораҥын, Бадди Холли да моло мастар-влак колен пытеныт, Чак Берри четлык коклашке логалын. Моло музыканче-влак вес жанырыште пашам ышташ тӱҥалыныт. 
У илышым рок-н-роллыш Европо гыч семлызе да мурызо-влак пуртеныт. 1960 ийлаште Битлз уло тӱнялан шке сем-влакшым рашкалтылаш тӱҥалын. Тошто рок-н-ролл муро-влакым нуно угыч мура тӱҥалыныт. Тунамак рок мутым кучылташ тӱҥалыт.




#Article 138: Элвис Пресли (831 words)


Элвис Аарон Пресли () 1935 ий шорыкйол тылзын 8 кечыштыже Тьюпело оласе Миссисипи штатыште Вернона ден Глэдисын ешыштыже шочын. Преслин ешыже нужна лийын: ачажын тюрьмаш логалмыж деч вара илаш эше чот неле лийын (ачажым кок ий гыч веле луктыныт). Изи годсек Элвис муро дек шӱмаҥын: черкыште хорышто мурен шоген: черкыш эре коштын шоген да черкысе хорышто мурен. Аваже изинекак кугурак-влак дене сай кылым кучаш туныктен. 1941 ийыште Элвис школыш каен. Латик ийжылан ача-аваже велосипед олмеш гитарым пӧлекленыт. Икмыняр тылзе ончыч тудо ярмиҥгаште калык мурым мурымыжлан призым налын. Тиде Преслин икымше выступленийже лийын.

Преслин ачажлан пашам кычалаш куштылгырак лийже манын, 1948 ийыште кылме тылзын Преслин ешыжлан Мемфисыш каяш логалын. Ик ий наре ешыже шӱкшӱ пӧртыштӧ илен. Варажым нунылан кугыжаныш кум пӧлеман пачерым пуэн. Лач Мемфисыште веле Пресли кызытсе муро дене интересоватлалташ тӱҥалын, радио дене кантрим, илыш-йӱла эстрадым , тыгак блюзым, буги-вугим, ритм-н-блюзым колыштын. Мемфисыште Биль-стрит кварталыш коштеден. Тышечын тудын сынле чийыме вургем стильже ойыралтын. Пресли шарналтен: «Мый гитарым налынам да эскеренам, кузе еҥ-влак тудын дене модыт, да мый изиш модаш тунемынам. Но мыйизиш вожылынам да калык ончылно мурымем шуын огыл». Кандашымше классыште тунеммыж годым музык ден туныктышыжо мурашлан умылыдымашыже уке манын, но вес кечыланак Элвис мӧҥгешлыкым доказатлаш шке гитарыжым конден да «Keep Them Cold Icy Fingers Off Me» хитым шергылтарен. Изи Пресли вожылшо лийын, сандене тудым чӱчкыдынак мыскыленыт. 1950 ийыште тудо гитаре дене шокташ полшымо занятийыш кошташ тӱҥалын. Тудым Джесси Ли Денсон, кок ият пелылан кугурак пошкудыжо эртарен. Пресли да эше кум эрге, нунын кокла гыч изак-шоляк Дорси ден Джонни, шке группым ыштеныт, кудыжо тӱҥжым кантрим шоктен. 1950 ийын идым тылзыште тиде группо Левын Кугыжаныш театрыштыже выступатленыт. 1953 ийын вӱдшор тылзыштыже Элвис кажне ийын эртыше «Humes’s Annual Minstrel» фестивальыште участвоватлен. Пресли нигунамат музык образованийлан тунемын огыл да йӱк дене модаш тунемын. Тудо чӱчкыдынак музык магазинлашке коштын. Тудо «Hank Snow»-н чыла мурыжым пален да тыгак Рой Акаффын, Эрнест Таббын, Тед Даффанын, Джимми Роджерсын, Джимми Дэвисын, Боб Уилссын возалтме мурылажым колышташ йӧратен.

Кумдан шарлыме мурымаште икымше верыш лекмыже, Элвис Преслилан Голливудыш кугу корным почын. Тидын дене Том Паркер пайдаланен: тудо 20th Century Fox да Paramount студий-влак дене контрактым кучен. Элвис Преслин модмыж дене «Люби меня нежно» фильм лийын. Тушто тудо второстепенный рольым модын да ныл кӱчык мурым шергылтарен, но лач тудым ончалаш веле калык миллион дене кинотеатрыш каен. Элвисын шукертсе шонымашыже шукталтын. 1957 ийыште эше кок фильмже лектыныт: «Любить тебя» да «Тюремный рок».
Чон кӧргыж дене Пресли драматический рольла дек шӱмаҥын, но музыкант улмыжлан кӧра киностудий тудлан куштылго рольлам пуэден, кушто герой мурен коштын. Преслин нылымше фильмже – «Кинг Креол» (1958) – киношто эн артистичный пашажлан шотлалтеш. Преслин икымше фильмласе музык материалже кугу кӱкшытанлан шотлалтеш. Тиде паша дене тӧрак 1957-59 ийлаште икымше верым налын шогышо икте почеш вес сингл-влак лектеден шогеныт: «Too Much», «All Shook Up», «Don’t», «A Big Hunk O’Love» да т.м.

Армийыште Пресли чылашт дене тӧр икгай пашам ыштен шоген. Туге гынат, шке яра жапыштыже Парижысе кабарелаште коштын, Италийыш кудалыштын, манинлам наледен. Шке йолташыже-влак дене пырля посна пачерыште илен. Изиш варарак печатьыште тидым «Мемфисысе мафий» манын лӱмденыт. «Ма-фийысе» южо еҥже Элвисым школ гычак паленыт, южышт дене армийыште служитлымыж годым палыме лийын. Эркын-эркын «Мемфисысе мафий» тӱшка погынаш тӱҥалын. Нуно Преслим ӱмыржӧ мучко эр-кас авырен шогеныт. Лач эн сай йолташыже-влак тудым Германийыште 14 ияш Присцилла Булье дене палым ыштеныт. Ончыкыжым тудо Преслин илышыштыже эн кугу верым налын шогаш тӱҥалеш.

Армий деч варасе икымше фильмжылан «Солдатский блюз» шотлалтеш. Тушто америкысе призывникын Германий армий радамыштыже служитлыше солдат нерген  каласкалалтеш. Чот эскерыше рецензийланат кӧра, тиде фильмже эн сеҥымашан пашажлан шотлалтеш. Тиддеч вара «Полыхающая заря» да «Дикарь» фильм-влак лектыныт, но пеш кугу верым налын огытыл. Нине фильмлаште муро шагал лийын, сандене угычын музыкально-комедийный жанрыш пӧртылаш логалын. Тудын итогшылан «Голубые гавайи» (1961) фильм лийын, кудыжо мурызын ончыклык корныжым ойырен налаш полшен: Пресли ончылгочсо гай альбомлам возымыжым чарнен.
Ончыклык фильмлажын сюжетыштыже Элвис Пресли 10-12 муро наре мурышаш улмаш, сандене роль шотыштат тӱрлӧ герой-влакым модаш логалын. Южо фильмлаже лӱмынак Элвис Преслилан возалтыныт: но туге гынат, Пресли дене ик радамыште Голливудын шӱдыржӧ-влакым шогалташ лиеш: Чарльз Бронсон, Энн-Маргарет, Нэнси Синатра, Урсула Андресс, Анджела Лэнсбери, Мэри Тайлер-Мур эсогыл кӱчык эпизодышто модшо Курт Расселат. Фильмлаште Пресли йыр эреак шуко ӱдыр лийын., но туге гынат фильмлажым еш дене ончаш лийын.

Пресли дене вашлиймаш The Beatles-лан кугу кышам коден. А Преслим шкенжым тӱрлӧ чон-шижмаш авалтен, вет лач The Beatles дене вашлиймаш деч вара Америкыште поп-мурым аклымаш эркын-эркын пыташ тӱҥалын. 

NBC-ште телешоу Преслилан музыкыш пӧртылаш кугу ӱшаным конден. 1969 ийыште Чипс Моман дене пырля теле мучко «American Studios»-што возалтеш. Тыршымыже тиде ийынак лекше кок альбомлаштыже «From Elvis In Memphis» да «Back In Memphis» погалтын. Мурызын творчествыштыже тиде кок альбомжо ик эн сайлан шотлалтыт. У сингллаже адак икымше верыш кӱзеныт.

NBC-се шоу деч вара палым ыле, Пресли угыч калык ончылно выступатлаш тӱҥалеш, мурызо шкежат тӱнямбалсе тур нерген увертарен. Концерт верлан Лас-Вегас ойыралтын. Преслилан Том Джонс, 1960 ийла мучаште Лас-Вегасын отельлаштыже выступатлыше, пример семын лийын.

Пеш вашке Пресли сценысе образшым муын. Пургыж тылзын 1970 ийын у сезоныштыжо мурызо йылгыжше ош костюм-комбинезон дене лектеш. Кажне сезонжылан але концертшылан Преслин шуко тӱсан тӱрлӧ-тӱрлӧ костюмжо лийын. Лач Элвисын тиде имиджше кызыт мартеат палыме.




#Article 139: Косметике (360 words)


Косметике (грек. κοςμητική — «шотыш конден кертше» деч) — айдемын чурий моторлыкшым саемдыме йӧн нерген туныктыш. Тыгак косметике мут дене коваштым, ӱпым, кӱчым шотыш кондымо арвер, каплан да чурийлан моторлыкым пуышо веществом лӱмдат.

Южо шанчыеҥ-влакын ойлымышт почеш, косметике мут латин «cosmetae» мут гыч чоҥалт кертын. Рим империй годым тыге озажым сай пушым пуышо ванныйыште йӱштылаш пуртышо  лӱмденыт.
Марий йылмыште тиде мутлан посна терминый ойырымаш шотышто мутланымаш кая. Марий Эл Радио-н эфирыштыже посна тиде темылан мутланымаш эртен. Калык йодыштмаш деч вара косметикым лӱмдаш тыгай мут-влак студийыш толеденыт: чурийтӱр, чурийвылыш, чурийтӱс. Англичан, немыч, итальян, да моло йылмылаште эн чӱчкыдын шке йылмылан келыштарыме косметике мутымак кучылтыт. Но ты жапшытак косметике мутлан нунын шке синонимышт уло (англ. make-up)
Икымше гана косметике мутым 1867 ийыште Париж олаште эртыше Калык-влак кокласе ончерыште кучылтыныт. Тушто парфюмерий ден  шке сатуштым фармацевтике сату деч тораштырак, посна шынденыт. Вара парфюмерий ден шовыныштыше йӧнозанлык иктышке ушнен у йӧнозанлык укшым почыныт. Тудым таче косметик йӧнозанлык (косметическая промышленность) манын лӱмдат.

Тачысе кечын косметике лӱмерыш моткоч шуко веществом пуртымо:

Кажне кугыжанышыште тӧртык дене пеҥгыдемдыме косметике   уло. Тыге южо эллаште шовыным косметике лӱмерыш огыт пурто. Российыште косметике лӱмерыш эфир ӱй-влакым, аромотерапийын тӱҥ арверже-влакым пуртымо.
Кызытсе жапыште косметике фармацевтике деке лишемеш. Кызыт южо косметике сатум эм семын кучылташ темлат. Тиде толкын космецевтика лӱмым налын. Но УАШ-ышто да южо эллаште тиде йӧнозанлыкым айдемын тазалыкшылан эҥгекым конден кертшылан шотлат. Да ыштыше-влак деч эмым косметике деч ойыраш йодыт.

Чурий тӱсым саемдымаш семын аклаш гын, косметикын эртымгорныжым сайын шымлен огытыл. Акрет Римыште илыше Цельсий (Celsius) лӱман эмлызе шке книгалаштыже коваштым да ӱпым саемдымаш шотышто возгален, Плиний Изирак, да рим эмлызе Диоскорид химий йодыш деч посна шке книгалаштышт косметике препарат-влак нерген возгаленыт, а медицинышке кугу надырым пыштыше Клавдий Гален эше «ceratum refrigerans» (кылмыктыше, йӱкшыктарыше крем) эмым шонен лукшо семын чапланен. Тудо жапыште медицине ден косметикын варалтмыжым эскерен шукташ лиеш. Акрет Римыште илыше-влак туртынаш тӱҥалме деч мазь-влак дене пайдаланеныт, искусственный пӱйым шыныдылыныт, искусственный шинчапуным пыжыктылыныт.

Макияжын (мар. чурийтӱр, англ. make-up) эртымгорныж нерген кутырымо годым ме тачысе кече дене висаш тыршена. 
Акрет Египетысе сӱретыште чиялтыме шинча фараоным ончыктен. Тачысе кечын тиде моторрак кояш тыршыме семын аклалт кертеш. Акрет жапыште шинчам айдемын шӱмышкыжӧ пурымо омсалан шотленыт. А шинчам чиялтымеке айдеме осал вий деч аралалтын.




#Article 140: Месси, Лионель (258 words)


Лионе́ль Андре́с Ме́сси () (24 Пеледыш 1987, Росарио Аргентина) — аргентинысе футболист, испанийысе Барселоно команде да Аргентинын чумыр командын модшыжо. Чӱчкыдын тудым Марадона дене таҥастарат.
Изи капшылан (169 см) да талын модмыжлан йолташ-влакше тудым Шуршо манын лӱмдат.

Месси 1987 ийыште Пеледыш тылзын 24 кечынже Аргентиныште, Росарио олаште шочын.
Ачаже - Хорхе Месси, фабрике пашаеҥ, аваже - Силия Месси (Кусситини), арулыкым эскерышылан тыршен. Лионельын кок изаже да ик акаже уло. 
Футбол деке Месси 5 ияш годымжо шӱмаҥын. Тудын ачаже верысе клубым ямдылен шоген. 1995 ийыште Ньюэллз Олд Бойз командыш модаш куснен. 10 ияш годымжо тудын соматотропин (кушмаш гормон) дефицитым муыныт. Эмлалтмаш ик тылзыште 900$ шоген, ача-аваже, верысе клуб тыгай оксам тӱлен кертын огытыл. Ты жапыште Барселонын спорт директоржо Карлес Рексач Месси нерген пален налеш. Йочан модмыжым тергымеке испан клуб тудын дене контрактым пеҥгыдемда, да медицин эмлымым тӱла. Лионельын ешыже Испанийыш илаш кусна. Тыште Месси клубын самырык-влак командыште модеш.

Тыге 13 ияш годымжо нужна ешыште шочшо йоча тӱнямбалне ик эн виян клубыш логалеш. Икымше матчыштак покерым ыштен. (Тиде кунам ик футболист ик матчыште ныл голым пурта). Умбакыже кажне модмашыште кеч ик голым да пурта. 

А Барселоно клуб деч икымше голжым 2005 ийыште Альбасете командын капкашкыже пуртен. Тидын дене Испаний Чемпионатын эртымгорныштыжо ойыртемалтше-влак коклаште эн самырык футболист лийын.
Тунам тудлан 17 ий ыле.
Шижалтеш, Барселонын тренерже Лионельым чот пашам ок ыштыкте, перега, но кеч 10 минутлан тиде футболист пасушко лектеш - тавалыше командын стратегийже вашталтеш, модмаш пӱсырак лиеш, а пасушко кажне лекмыжым, мечым налмыжым ончаш толшо калык куанен, кычкырен, совым вашлиеш.

(2011 ий 20 Пеледышыште тӧрлымӧ)

(2011 ий 20 Пеледышыште тӧрлымӧ)




#Article 141: Микрофон (117 words)


Микрофо́н (грек. μικρός — изи, φωνη — йӱк деч) — йоҥгалтше йӱкым электровий толкыныш савырыше электроакустик прибор. Йӱкым возымаш, але кугемдымаш пашаште йӱк эн ончыч тушко логалеш. 
Пашам ыштыме шотышто микрофон-влак тыгай улыт:

Микрофон-влакым шуко вере кучылтыт. Кажне верлан посна келыштарыме аппарат-влак улыт: 

Гидрофон – вӱд йымалне йӱкым налашлан келыштарыме прибор. Гидроакустикыште вӱдйымалсе йӱкым возашлан кучылталтеш. Южо гидрофон-влак йӱкым налыт гына огыл, эше шке йоҥгалтарен кертыт. Мутлан, дельфин-влаклан сигналым колташлан, нунын йӱкышт дене гидрофон йоҥгалтарен кертеш.

Тӱҥалтышште Эдисонын шӱй дене ыштыме микрофонжо чыланыштым ӧрыктарен. А тиде шӱй микрофон шотышто шке жапыште кугу тарванен. Россий Империй гыч Махальский, а вара Голубицкий изобретатель-влак шке праваштым шӱй микрофон-шотышто вурсен аралынешт ыле. Тачат тиде икымше микрофон кучылталтеш, телефон аппарат-влакым ыштыме годым.




#Article 142: Гимнастике (142 words)


Гимнастике — ик эн чӱчкыдын вашлиялтше спорт тӱрлык. Спортгимнастикыште калык-влак кокласе турнирлаште 14 медаль комплектым пуат. Олимпиадын программыште 1896 ий гыч.

Эр зарядкым ыштымаш, школышто, пашаште физкультминуткым эртарымаш — тидат шке шотан гимнастике. Тиде тазалыкым пойдарыше гимнастике. А спортгимнастике ныл ужашлан шелалтеш:

Мутшо мемнан деке Акрет Греций гыч толын. (грек. gymnazo — ямдылем; але акр. грек йылмысе gymnos — чара деч.) Пӧръеҥ-влак ондак вургем деч посна таҥасеныт. 

Тыште турлӧ упражненийым сем почеш ышташ кӱлеш. Спортсменке-влак обруч, мече, булава дене лектын кертыт. Ондак гимнастке-влак шке моштымашыштым фортепиано сем почеш ончыктеныт, кызыт оркестр йӱкым фонограмме дене колтат. Но кажне упражненийым ончыкташлан 1,5 минут деч шукырак огыт пу. Пытартыш жап марте художественный гимнастике дене ӱдыр-влак гына таҥасеныт, но XX-шо курым гыч японийысе гимнаст-влакын тыршымышт деч вара ынде пӧръеҥ-влакат художественный гимнастикыште шуаралташ тӱҥалыныт.

Скандинавийыште шочын. Спортсмен-влак эрыкан упраженийым ыштат, изи батутышто пырля тӧрштылыт, акробатик моштымашыштым ончыктат.




#Article 143: BMX (674 words)


bmx [бэ-эм-икс] - велосипед спортын ик тӱрлыкшӧ. Велосипедше тыглай, проста огыл, кӱкшыт денже изирак, рульжо вияш, ӧртнӧржӧ (сиденьыже) моткоч ӱлнӧ, кудалыштше тушко огешат шич. Тыгай велосипед писын кудалышташлан огыл, тудын дене оҥай да сӧрал трюкым ыштат. Трамплиныште тӧрштыме годым, южышто сальтом ыштат, шке йыр савырнен шуктат. Тиде экстремал спортын тӱрлыкшӧ ВМХ маналтеш. 

bmx - англичан йылмысе мут кӱчыкемдымаш. Вело-мото кросс семын кусаралтеш. Тиде мут 1972 ийыште шочын. Велоспортсмен-влаклан велосипед дене тыглай кудалыштмаш шерым темен, да нуно шкаланышт экстримым кычалаш пижыныт. XX-шо курымын 70-ше ийлаштыже Америкыште у велосипедым ыштеныт. Колесаж тудын изи, рамыже моло велосипед деч кок-кум пачаш чоткыдырак. Велосипедлан «Харо спорт» лӱмым пуэныт. У технологий дене пайдаланен мастер-влак руль шотышто кугу пашам ыштеныт. Ынде руль шке йырже пӧрдын кертын. А вет рульыштак эше кид тормоз верланен. 
Тудо жапыште велоспортсмен-влак писылык шотышто гына таҥасеныт. Но тыгай велосипедым ыштымеке шукын у спортыш ушненыт, кудылан лӱмжӧ - ВМХ. 

Таҥасымашлан кок-кум трамплиным чоҥат. Нунын кӱкшытышт кок метр наре лийшаш. Спортсменлан таҥасымаш нерген иктаж могай пале кодшо манын, вашла шогалтыме трамплин коклаште южгунам лавырам оптат. Спортсмен писылыкым поген, трамплиныште тӧршта, да чоҥештымыж годым 360 градуслан шке йырже пӧрдеш. Вес трюк денат ойыртемалт кертеш, вет шукорак трюкым ышта – судья шукорак очком тудлан пуа.

Эрыкан койышланымаш, тыге англичан йылме гыч тиде мут кусаралтеш. Бэ-эм-икс спортсмен уремыште шке мастарлыкшым велосипед дене ончыкта. Трюкым ыштыме годым спортсмен шкаланже йол дене полшышаш огыл. Кушто кертеш – тушто кудалыштеш. Кеч кырлеч перилаште, кеч тошкалтышыште, теҥгылыште, кушто лиеш да кушто огеш лий – чыла вере фристайл туравелыкын спортсменже-влак шке вийыштым тергат. Молан манаш гын, таҥасымаш деч ончыч нигӧат нунылан нимогай темлымашым ок пу. Судьям да ончышо-влакым ӧрыктарашлан спортсменын вич минут наре уло. 

Тиде стиль изиш фристайл дене келшен толеш. Таҥасымаш тыгак, уремыште эрта, но ты гана яклака асфальтыште. Ешарен каласена, ВМХ-лан келшыше велосипедыште шеҥгел колесаште педальым вераҥдыме. Нуныжо пэг маналтыт. Тыге ВМХ-ер ончыл колесам кӱш нӧлталын, шеҥгел колеса валне шоген шуко у да оҥай трюкым ыштен кертеш. Ойырымо жапыште эн шуко да эн неле трюкым ышташ кӱлеш.

Кӧ мотоцикл дене спорт таҥасымашым ужын гын, тудо пала, мо тыгае мотокросс. Спортсмен-влак, тӱрлӧ препятствийым эртат, лавырам, пырдыжым, трамплиным, ты годым тыйым эре ончылташ тыршат. Сусыргашат лиеш, но тыш лӱддыме-влак гына толыт, вет тиде экстремал спорт. ВМХ-кроссышто мотоцикл олмеш велосипед дене таҥасат. Но тидын дене нелылыкше огеш изем. ВМХ туравелык-шамыч коклаште кроссым калык эн чот ончаш йӧрата. 

Эн чӱчкыдын вашлиялтше велоспортын туравелыкше (направленийже). Кӧ англичан йылмым сайын пала – тудо пала, хэлф пайп мут «пучын пелыже» семын кусаралтеш. Пучым кужут гочынжо Пеле гыч пӱчкаш гын, велосипедлан пеш сай кудалыштме вер кодеш. Тудым «рампы» лӱмдат. Велосипедист рампышке кудал пура да тушто трюкым ышташ тӱҥалеш. Шке йырже пӧрдеш, сальтом ышта, ончыл колеса валне гына кудалыштеш, чыла тидым каласен шукташ огеш лий. Тидым умшам почын гына ончыман. 

Эн куштылго таҥасымаш. Ондакак корным ямдылат, тушто 12 препятствий да 6 савырнымаш марте лийын кертеш. Аканаште корныш 8 спортсмен наре лектеш. Кӧ эн писын мучаш марте кудал шуэш – тудо сеҥа. Рэйс таҥасымаште спортсменын ийготшо 6 гыч витле ий марте лийын кертеш. Тидым официалkt правилыште пеҥгыдемдыме.

BMX-лан тунемаш шонеда гын, шуко вийым пыштыман. Тиде спортышто вигак шагал мом ыштен кертат. Кече гыч кечыш, арня гыч арняш, тылзе гыч тылзыш, ий гыч ийыш эре ямдылалтман. Йолташ-влак дене пырля тӱҥалыда гын – каньылрак лиеш. Уремыштыда баскетбол пасу уло гын тушто тренировкым эртарен кертыда. Кузе ВМХ-мастар-влак ойлат, тӱжем гана камвозат гын –тунемын шуат. Вургемым велоспортлан посна ойырыман. Эн тӱҥжӧ - йолаш ден йолчием. Йолаш кумда лийшаш огыл, уке гын, шинчырыш пӱтыралт кертеш. А таҥасымаш годым тиде сайыш ок кондо. Южо –влак шорто манме вургемым чият, но пулвуйдам чаманеда гын, йолашым чийза але кевытыште аралтышым налза. 
Йолда педальыште да пегыште кучалтын кертеш мо – тиде йолчием деч шога. ВМХлан келшыше йолчиемым поснак ойырыман. Эн сай – кеде, но пундашыже вӱчкыж лийшаш огыл – тыгай кеде ик кечыште шӱтлен кертеш. Эн сай – резине гыч ыштыме пундашан йолчием – тудо кӱртньышто сайын кучалтеш.
Кедым налме деч ончыч ончалза, кузе пундашыжым ургеныт, йолым тӱкет гын йолпарнят аралалтеш мо.
Пундашыже утыждене пушкыдо лийшаш огыл, кугу кӱкшыт гыч тӧрштет гын – йолетым сусыртен кертат. Кедым тугал ончалза – тугалтеш гын весым кычалза.




#Article 144: Армрестлинг (114 words)


Армспорт (Армрестлинг) спорткучедалмаш-влак радамыш пура. Олимпиадын программышкыж пуртымо огыл. Армрестлингым тыгак эше ристрестлинг лӱмдат. Марий йылмыш кидвурго дене кучедалмаш семын кусаралтеш.
 

Моткоч шукертак тиде таҥасымаш шочын, а 1960-шо ийлаште Америкыште угыч шыҥдаралташ тӱҥалын. 

 

Армрестлинг спортсмен-влак верыште шинчат, шуко огыт тарваныл да санде южо шоналтат: «Нимо нелыже уке, кид виян лийже веле». Палыман: таҥасыме годым спортсменын  200 тӱкалтымаш марте кӱза. Тыгак сусыргымаш лийын кертеш.

Южгунам тавалыше-влак кидыштым колтат. Профессионал таҥасымашште тыгайын икымше гана лийымыж деч вара спортсмен-влакын кидыштым ӱштӧ дене кылдат. 

Правиле почеш эн спортсменын кӱчыжӧ пӱчмӧ лийышаш. Ӱстелыште ыштыме кылым киде дене кучаш лиеш. Тыгак спортсменын лӱмжым каласеныт, таҥасымашшке лекташ ӱжыныт, да кок минут жапыште тудо лектын ок шукто гын – сеҥалтше-влак радамыш логалеш.
 




#Article 145: Шайбан хоккей (397 words)


Шайба́н хокке́й — ий валне эртыше спорт модмаш, хоккей радамыш пурышо спорт тӱрлык. Кок команде ваш-ваш таҥаса, клюшко дене икте весылан шайбым колтен, тавалышын капкашкыже шайбым пурташ, да ты годымак шке капкаштым аралаш тыршат. Кӧ тавалышын капкашкыже шукырак шайбым пурта - тудо сеҥа.

Клюшкы дене мечым эше XVI-шо курымыштак Голландийыште поктыл модыныт. Варажым тиде онай жап эртарымаш Английыште да Скандинавийыште шарлен. Модмаш семын тудо Канадышке куснен. А Канадыштыже моткоч шуко ер уло, тылым нуным ий налеш. 
Тудо жапыште кугу неле мечы дене модыныт. Шинни тудо маналтын. 1879 ий гыч кажне канадысе пайремыште хоккей дене таҥасеныт

Резине гыч ыштыме шайбыже хоккейыш канадысе спортсмен Робертсонын темлымыж почеш пурен. 

XX-шо курым. Стэнли Кубоклан профессионал-влак гына танасаш тунальыч. Нуныжо оксалан кора модыт. А профессионал огыл-влаклан бизнесъеҥ Монтегю Алан шке призым кучыкташ туналын. Тудыжым Алан Кубок лумдаш туналыныт.

А виктарчык-влак жап дене вашталтыныт.

Европышто чемпионат-влак 1910 ий гыч эртаралтыт. Икымше турнирыште Кугу Британийын командыже сеныше лийын. Вара кум гана почыла Чехийын чумыр командыже икымше верым сулен. 

Сар деч вара икымше кугу танасымаш 1948 ийыште лийын. Канадын чумыр командыж воктек эше ик виян команде шогалын. Чехословакий. Но катастрофылан кӧра эн тале спортсмен-влакым Чехословакий йомдарен. Ынде тиде чумыр команде тунямбал вашлийымашыште кугу кӱштыш кӱзен ок керт. 

Чехословакийын вержым кум ий гыч Швеций айла. Кум гана тудо тӱнямбал чемпион лийын.

Мемнан историйыште тиде лӱм-влак кодыт: Валерий Харламов, Владислав Третьяк, Геннадий Цыганков, Александр Якушев… Нуно мемнан хоккейым уло тунялан ончыктеныт.

У жапыште экономикыште вашталтыш-влаклан кӧра шуко спортсмен вес элыш шуаралташ каеныт. Россий Федераций хоккейыште шуко жап ойыртемалт кертын огыл. Но 2008 ийыште Квебек олаште, кажныже 8 сеҥымашым налын, финалыште адакат Канадын да Российын чумыр командышт вашлийыныт. Коктынжат тиддеч ончыч шуко ий сеҥымаш деч посна кодыныт ыле. Тиде матч историйыш кеч кузеат пурышаш ыле. Кокымшо минутышто Александр Семин икымше голым пурта. Но варажым Канаде мыланна 15 минутышто кум голым чыка. Изиш вучалтен, Семин эше ик гол дене ойыртемалтеш, но тидлан Канадын сборныйже нылымше голым вашмут семын пуа. 4:2 счет. Россий шеҥгелан кодеш. Чылан шӱм вургыжын вучат, мо ынде лиеш… 
Модмаш жапын кумшо ужашыже тӱҥалын.
Тӱҥ тренерна Вячеслав Быков икмыняр вашталтышым стратегийыште ышта. Алексей Терещенко мемнан деч кумшо голым чыкалта. Счет 4:3. Ме садак шеҥгелне улына. Канадысе спортсмен-влак сенымашыштым кучынешт. Тыште Илья Ковальчук, кудыжым шукын вурсеныт счетым тӧрла. 4:4. Ынде чыла ик гол вашталтен кертеш. Матч пытымеке ик минуто гына кодын. Илья Ковальчук шке кокымшо, шӧртньӧ голжым пурта. 15 ий гыч, Россий хоккей дене угыч тунямбал чемпион лийын.




#Article 146: Танкист (234 words)


Танкист --- танк экипажын кеч могай еҥже (командир, наводчик, механик-виктарыше, зарядым чыкыше).

Сар годым, тунемме паша годым танк командир экипаж пашам вуйлата да виктара. Танк командир танк взвод командирын кид йымалне улеш. Российысе Сар Вийыште штат  - танк командир (руш. Командир танка). Штатысе сар званий - сержант.

Орудийым виктарыше танк командирын алмаштышыже улеш. Сар пашам шуктымо годым наводчик танкысе  да пулемёт гыч лӱйкала. Орудийым виктарыме да цельыш логалме дене мастарлыкшым ончыкта.
Российысе Сар Вийыште штат сомылвер - наводчик-оператор. Штатысе сар званий - ефрейтор.

Механик-виктарыше командирын кид йымалне улеш, танкын кудалме шотлан вуйын шога. Механик-виктарыше танкым кеч могай годым сайын виктарен моштышаш (колоннышто, подразделенийын сар радамыште), авыртышым, неле корным эртен моштышаш. Тыгак кредалме кумдыкым эскерышаш, у цель-влак лектыт гын, нунын нерген командирлан шижтарен шуктышаш, наводчиклан лӱйкалаш куштылгырак лиже манын, танкым сайын шогалтышаш. 
Танк керек-могай жапыште кредалмашке пижаш ямде лийже манын механик-виктарыше техникын паша ыштымыжым эскера, кӱлеш гын - ачала,  пытарымым эскера.
Российысе Сар Вийыште штат сомылвер - механик-виктарыше (руш. механик-водитель). Штатысе сар званий - рядовой.

Зарядым чыкыше экипажыш радамыш пура, танк командирын кид йымалне улеш. Наводчик дене пырля тудо орудийым кредалмашлан ямдыла. Тыгак тудо кыл йӧным (средства связи) ямдылыкшым эскера, кредалмаш кумдыкым эскерен шинча. Зарядым чыкыше наводчикын пашажым сайын палышаш, кӱлеш гын - тудым алмаштышаш. Зарядым чыкышын паша радамышкыж механик-виктарышылан топливым да вӱдым танкыш темаш полшышаш, пулемет гыч лӱйкален моштышаш.
Российысе Сар Вийыште штат сомылвер - зарядым чыкыше (руш. заряжающий). Штатысе сар званий - рядовой.




#Article 147: Крокет (437 words)


Кроке́т (кроке́т, croquet) — спорт модмаш. Модшо-влак пу чӧгыт дене пайдаланен пасушто радам дене шогалтыме изи капка гоч шар-влакым колташ тыршат.
Модмаш Кеҥежымсе Олимпий модмашын программыштыже лийын, сандене крокет олмеш чӱчкыдын йоҥылыш крикет (cricket) нерген кутырат.

Крокет модмашыште утыждене вийым пыштыде сайын жапым эртараш лиеш. Модшо-влак кидышкышт пу чöгытым налыт, да шар шамычым изи капка гоч колтылыт. Тиде жапыштак тавалыше шке шар шымычыжым покта. Тÿрлö элыште модмо радам ойыртемалтеш. Но тÿҥлан Крокет Ассоциацийын калык-влак кокласе виктарчыкше шотлалтеш. Английысе крокет, гольф-крокет, руш крокет, да урем крокет дене кугу таҥасымаш-влак эртат. Крокет дене яклака пасушто модыт. Пасуш кокыт гыч 8 еҥ марте иканаште лектын кертыт. 

XIII курымышто францийысе кресаньык-влак вольыкым кÿтымö годым кÿтÿчö тоя дене пайдаланен тыгай модмашым эртареныт. Но шагал кö тиде модмаш нерген пален. XVII курымышто гына крокет модмаш Ирландийыште угыч шочын. Джон Джакс лÿман айдеме крокетлан икымше чöгытым да шарым ыштен. Кÿчык жапыште у модмаш Великобританийыште да колоний-влакыште шарлен. Эше икмыняр ий эртымек поян пöртыштö гына огыл, уремыштат, йоча-влак чöгыт дене шарым поктылаш тÿҥальыч. Клуб-влак чоҥалтыныт, кеч кöат тушко пурен кертын. Эн кугу клублан Уимблдонысе ушем шотлалтын. Модмашым Кугыжа-влакын спортышт лÿмдаш тÿналыныт. Уло Великобританийлан крокет келшен. Газет-влак кажне номерыште тудын нерген репортажым савыктылыныт. 

Лу ий модмашлан темын, да тудым мондаш тÿналыч. Молан манаш гын, тиде жапыште теннис шочын. 
Но содыги крокет илен лектын. 1900 да 1904 ийлаште крокет Олимпиадын программышкыже пуртеныт. А 14-ше гыч 26 ий жапыште 120 калык-влак кокласе турнир эртен. Калыкыште модмаш угыч пагалымашым сулен. Лач Америке гына вараш кодын. Бостон олаште крокетым арака йÿымö чер дене ик тöр шогалтеныт. Но 20 идалыкыште Голливудысö актер, режиссер, продюсер-влак кажне кастене пу чöгытым кидыш налын шар шамычым поктылыныт. 
Кокымшо Тӱнямбалсе Сар модмашын шарлымашыжым изиш темдалын. Но пленыш логалше нерген Калык-влак кокласе конвеций почеш, модмашым концлагерьыш колташ лиеш ыле. Англичан шамыч пленыш логалше йолташ-влаклан крокет шарыш документым да оксам оптеныт. Плен гыч куржашлан йöн лийын. 
Сар деч вара крокет модмаш угыч шочын, манаш лиеш. Самырык-влак школлаште, колледжлаште, университетлаште модыныт. Тунемме программышкат крокет пурен. 
Тачысе кечын Европышто, Америкыште Австралийыште крокетым гольф да теннис семынак пагалат. Английыште гына крокет дене 400 утла клуб почылтын. 
Кажне ийын Тÿнямбалсе крокет федераций 100 утла турнирым эртара. 

Российшке крокет Англий гыч толын. Тÿвыра пашаеҥ шамыч, да аристократ-влак модмашым чот пагаленыт. Руш Кугыжан ешыже, Федор Шаляпин, Анна Павлова, крокет мастарлан шотлатыныт. Серызе-влак Максим Горький ден Герберт Уэллс эре ваш-ваш таҥасеныт. Кремльысе эмлызе-влак крокет модмаш дене политик-влакым эмленыт. Вет тиде спортодмаш суставым пеҥгыдемда, шÿмышкö тыныслыкым пурта. Вÿрыш адреналин логалме дене айдеме куана.
Чаманен каласаш логалеш ССРУште крокет кугу пагалымашым сулен огыл. Кеч Санкт-Петербург олаште Регионгокласе Крокет Федераций почылтын гынат, тудо спортфедерацийлан ок шотлалт. Российште крокет спорт радамыш ок пуро. Тудым спорт тӱрлык реестрышкат пуртен огытыл.




#Article 148: Вӱд поло (382 words)


Вӱд по́ло — команде дене таҥасыме спорт тӱрлык. Кок команде вӱдыштӧ иен мечым тавалышын капкашке пурташ тыршат. Модмаш бассейныште эрта. 

Ик команде деч иканаште модмашышке шым еҥ ушна. Куд модшо да ик капкаорол. Ийымаш упшын тӱсшым шеревам кудалтен ойырат. Капкаорол-влак 1 але 13, тыгак 15 номеран йошкар тӱсан упшым чийышаш улыт. Командылаште модмаш годым модшо-влак коклаште вашталтыш лийын кертеш.

Модмаш ныл ужаш гыч шога. Олимпийысе вӱд поло модмашыште ик ужаш 8 минут шуйна. Модмашым кӱчык жаплан шогалтат гын, жап шотлымашымат шогалтат. Ик командын кидыштыже мече 30 секунд деч шукырак лийышаш огыл. Кажне гана кунам ик команде мечым тавалышын капка велышкыж кудалтен голым пурташ тырша, секундомерын ончыктымыжым ӱштыт, да мече кучымо жапым ноль гыч шотлаш тӱҥалыт. Командылан мечым кучашлан угыч 30 секундо пуалтеш. Кажне команде тӱҥ жапыште минуто кужытан кок тайм-аутым да ешарыме жапыште ик тайм-аутым налын кертеш. Но лач мечым кучышо команде гына тайм-аутым налын кертеш. 

Командын ик модшыжо капкаорол пашам шукта. Тудо гына мечым кок кид дене кучен кертеш. Моло модшо-влак дене таҥастарымашште капкаорол пасун шке пелыштыже эре лийышаш. 

Модшо-влак пасым пуен шке йолташыштлан меым колтен кертыт, лиеш, мечым ончылнет шӱкен, ончыко ияш. Кӧ мечым ок кучо, тудым тӱкаш ок лий. Кунам  мечым кучышо еҥ валке кержалтеш, тудлан мечым вӱд йымалне кучаш ок лий. Кугу йоҥылышым ыштымылан модшым 20 секундлан але тавалышын атаке пытыме марте вӱд гыч луктыт. Штраф жап эртымеке спортсмен угыч бассейныш пӧртылеш. Йоҥылыш кугу огыл гын эрыкан кудалтымашлан йӧным пуат. Эрыкан кудалтымашым тавалышын капкашкыжат колтен кертыт, капка мӱндырнӧ гын пас-влак дене мечым модылтат. Вӱд поло модмашште уло вич метрын правилыже. штраф кудалтымаш-влак капка деч вич метр тораште эртат. Тыгай кудалтымаш жапым шуйкалыде эртышаш. 
Тыгак, 3 кораҥдымашым налше спортсмен ийымаш упшыжым кудашеш да анык модшо-влакын теҥгылыш модмаш пытыме марте шинчеш. 

Вӱд поло модмашым XIX курым мучашште Великобританийыште илыше спортсмен Вильям Вилсон шонен луктын. Негызеш регби модмашым налын. Тӱҥалтышште модшо-влак мече верч кредалыныт, мечым поген налашлан тавалышым вӱд йымалне кученыт. Капкаорол пасушто (вӱдыштӧ) огыл лийын, вет мечым серыш пышташ тыршеныт, капкаорол серым арален шоген.Тачысе сыным модмаш XIX курымын 80-ше ийлаштыже налын.

Вӱд поло дене шуко эллаште модыт, но эн кугу пагалымашым модмаш Венгрийыште да ондаксе Югославийыште сулен.

Олимпиадын программышкыж вӱд поло ик эн ончыч пурен, 1900 ийыште. Ӱдырамаш-влак 2000 ий гыч таҥасаш тӱҥалыныт. Пӧръеҥ-влак кокласе вӱд поло дене тӱнямбал чемпионат 1973 ий гыч эрта, Ӱдырамаш-влак коклаште - 1986 ий гыч.




#Article 149: Президент (111 words)


Президент Кугыжаныш але территорий-административ образований вуйлатше, иктаж могай коллегий орган, мер ушем але коммерций организаций председатель. Чынжым, президентым сайлышаш улыт. Южо эллаште (мутлан, УАШышто да Турцийыште тиде пашам шуктышо айдемылан ӱмыр мучкылан тиде чап лӱмым кодат. Президент виктарымаш кугыжанышлаште президент эше исполнительный кучемын озаже улеш, парламентан кугыжанышлаште - лач кугыжаныш вуйлатыше гына. Южо эллаште, конституций почеш, президент эше  вуйлатыше сомылым шукта. 

Президент мут мемнан йылмыш ончылшинчыше семын кусаралтеш (лат. prae (ончылно) + sedere (шинчаш)), руш председатель мут тиде латин терминын кусарымашыже лийын. Тачысе мер ушем президент, фирме президент да т.м. тиде мут декак лишеммым ончыктат.

Экс-президент - президент пашаште тыршаш чарныше айдеме.
Вице-президент - президентын , президент деч вара кокымшо еҥ.




#Article 150: Шудо хоккей (132 words)


Шудо хоккей (руш. хоккей на траве) - кумдан шарлыше спорт тӱрлык, Кеҥеж Олимпий Модмашын программышкыж пура. Калык-влак кокласе шудо хоккей федераций таҥасымаш-влакым эртара. (Federation Intenationale de Hockey, FIH).
Шудо хоккейын ик толкынжо уло - индорхоккей, но тудым посна шогышо спорт тӱрлык семын аклат, вет модмо вержат, модмо кумдыкшат, модшо-влаын чотыштат ойыртемалтеш. 
Шудо хоккей Кугу Британийыште да ондак британийын кид йымалныже улшо эллаште (Индий, Пакистан, Австралий) шарлен. УАШыште да Канадыште тиде модмаш дене колледж да университетлаште ӱдыр-влак модыт. 

Тыгай сынан модмаш дене Акрет Египет, Акрет Грецийыште эше мемнан курым деч ончыч модыныт. Кызытсе  Кугу Британийыште XIX курым мучашште шонен шуктеныт, туддеч вара модмаш чот вашталтын огыл. Шудо хоккей дене икымше тӱнямбал чемпионат 1971 ийыште эртен. Шудо хоккей Олимпиадын программышкыж 1908 ий гыч пурен. Ӱдырамаш-влак олимпиадыште тиде спорт тӱрлык дене 1980-ше ий гыч таҥасат.




#Article 151: Футбол дене тӱнямбал чемпионат (246 words)


Футбол дене тӱнямбал чемпионат (руш. Чемпионат мира по футболу, тыгак Футбол дене тӱнямбал Кубок, ФИФА-н Тӱнямбал чемпионатше, мундиаль (исп. Copa Mundial de Fútbol деч) чӱчкыдын лӱмдат.) - футбол модмаш дене калык-влак кокласе таҥасымаш. ФИФАшке ушнышо эл-влак гыч пӧръеҥ-влакын чумыр командышт тӱнямбал чемпионатыште таҥасаш толын кертыт. 
Финал турнир-влак 4 ий жапыште ик гана эртат, но верлаште турнирлан ойырымаш-влак 3 ий жапыште эртат. 2010 ийысе тӱнямбал чемпинатыш ушнашлан 204 команде таҥасен. Ойырымаш деч вара финал турнирыште ик тылзе жапыште 32 команде таҥаса (31 - команде ойырымаш гоч эртен, 1 команде - оза элын чумыр командыже).
Футбол дене тӱнямбал чемпионат-влакын пытартыш матч-влакышт шуко ончышо-влакым пога, южгунам Олимпиадымат ончышо-влакын чотышт дене ончылта.

Чыла тӱнямбал чемпионат-влакым шотыш налаш гын, 8 эл гына чемпион лӱмым сулен кертын. Эн шуко гана Бразилий - 5 сеҥымаш, Италий Тӱнямбал Кубокым 4 гана сеҥен, Германий - 4, Аргентине ден Уругвай - 2 сеҥымаш гыч кажныже, да ик сеҥымаш гыч Англий, Франций, Испаний налыныт.

Тӱнямбал чемпионатлаште модшо семын кум гана чемпион лӱмым лач Пеле гына сулен (1958, 1962 да 1970 ийлаште. Но чемпион титулым налмашште шке шотан рекордым Марио Загало шынден - кок гана модшо семын (1958 да 1962 ийлаште), ик гана тренер семын (1970), ик гана тренерын тӱҥ полышкалышыже семын (1993)

Тӱнямбал футболын эртымгорныштыжо Тӱнямбал чемпионат - икымше таҥасымашлан шотлалт ок керт.

Кугу кӱкыштан калык-влак кокласе таҥасымашлан лач Олимпиаде гына шотлатын. 1924 ден 1928 ийлаште Уругвайын командыже сеҥен. Профессионал спорт чот вийым погаш тӱҥалын, вуйчо команде-влак деч чот ойыртемалын, сандене ФИФА тӱнямбал чемпионатым эртараш шонен пыштен.




#Article 152: ФИФА (237 words)


Калык-влак кокласе футбол федераций (фр. Fédération internationale de football association, кӱчык. FIFA (транскрипций: [fiːfə]), кӱчыкемдымаш мемнан ылмылан келышышын ФИ́ФА семын йоҥгалтеш) — тӱнямбал футболым виктарыше ушем. ФИФА-н  Швейцарийыште, Цюрих олаште верланен. Кызыт президент пашам Зепп Блаттер шукта.

XX-шо курым толмо дене футбол чот шарлен. Калык-влак кокласе таҥасымаш-влак эрташ тӱналыныт, модмаш кугу пагылымашым сулен. Тӱнямбал футболын пашажым виктараш кӱлеш лийын. Тӱҥалтышште виктарыме пашам Английын футбол ассоциацийже шуктен. 1904 ийыште Ага тылзын 21 кечынже Париж олаште Калык-влак кокласе футбол федераций чоҥалтын. Европо гыч шым эл (Англий деч посна) тиде ушемым чоҥен. Сандене кызытсе тӱҥ термин да кӱчкыемдымаш-влакыште француз йылме кучылталтеш. ФИФА-н икымше президентшылан Робер Гереным сайленыт.

ФИФА-н вуйлатымыж почеш икымше таҥасымаш-влакым 1906 ийыште эртареныт. Но эртарымашыште кугу лектыш лийын огыл. Тиде да экономике амаллан кӧра Герен олмеш президентлан Дэниэл Вулфоллым сайленыт. Вулфолл - Англий гыч, тиде эл ФИФАшке тудо жаплан ушнен. Вес кугу таҥасымаш семын 1908 ийысе Олимпий Модмашын футбол турниржым палемдаш лиеш. Лондон олаште эртен, тыштат изи нелылык-влак вашлиялтыныт. 
Калык-влак кокласе футбол федераций кугемаш тӱҥалын. 1909 ийыште КАРын футбол Ассоциацийже тушко ушна, 1912 ийыште Аргентинын футбол Ассоциацийже, 1913 ийыште УАШын футбол Федерацийже. ФИФА Европо кумдыкышто гына огыл, уло тӱня мучко шарлаш тӱҥалын.

Кокымшо Тӱнямбал Сар ФИФА-н тӱзланымыжлан нелылыкым пуртен, Ушем изиш шаланен огыл, Кугу Британий тушеч лектын, но Сар деч вара ФИФА угыч вийым поген. Кугу Британий тушко угыч пӧртылын, Совет Ушем пурен. Чыла континетлаште ФИФА-н тистыже нӧлталтын, кызыт ушнышо эл-влакын чотышт дене Тӱнямбал Футбол ушем ООН-ымат ончылта.




#Article 153: Шакиров, Станислав Алексеевич (174 words)


Станислав Шакиров (Станислав Алексеевич Шакиров) (, РСФСР, Башкир АССР, Пӱрӧ кундем Курмызак ял) – марий мурызо, семлызе, Марий Эл Республикын сулло артистше (1997), Марий Эл Республикын Калык артистше (2000), Пошкырт Элын сулло артистше (2012).

Станислав Шакиров 1967 ийын ӱярня тылзын 23-шо кечынже Башкир АССР Пӱрӧ кундем Курмызак ялеш шочын. 1985 ийыште тыштак кыдалаш школым тунем лектын. Кок ий армийыште служитлен. Но чонжо дене мурызак лияш ӱжын. Тыгай шонымаш дене Станислав Йошкар-Олашке толеш. Экзаменым сайын кучен, И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыш  пура. Но тушто шуко ок тунем. Шкенжын вий-куатшым эстрадле муро-влакым мурымаште терга. 1989 ий гыч Марий кугыжаныш филармонийыште пашам ышташ тӱҥалеш. 

Тыште тудо Мари лӱман эстраде-фольклор тӱшкам пога. Икымше концерт программышт ончышо калыкын кумылжым вигак налын. А вуйлатышын шыма йӱкшӧ да поро гына шинчаончалтышыже угыч да угыч  гоч вашлиймашке ӱжыныт. Какшан сер ӱмбалне ломбо - тыге маналтын почеламутчо Геннадий Матюковскийын мутшылан возымо семлызе Кузьма Смирновын мурыжо. Тудым марий радион фондышкыжат серен налме. Марий телевиденийысе Шӱмсем пӧлек передаче тудын выступленийже деч посна шагал кунам эрта. Станислав Шакировын муро-влакше чӱчкыдын Марий Эл Радион эфирыштыже йоҥгат.




#Article 154: Еврохоккейтур (109 words)


Еврохоккейтур — европысо чумыр хоккей команде-влак кокласе хоккей турнир. 1996 ий гыч эртаралтеш.

Турнирыште ныл чумыр команде таҥаса - Россий, Швеций, Финляндий, Чехий гыч (икмыняр гана евротурын южо ужашыштыже Канаде таҥасен, тудын командышкыж Европышто модшо-влакым ӱжыныт, да тыгак Словакий таҥасымашшке ушнен. Евротур ныл ужаш дене эрта:

Чехийыште - Чех Хоккей Модмаш (руш. Чешские хоккейные игры, чех. Czech Hockey Games)

Финляндийыште - Карьял Кубок (руш. Кубок Карьяла, фин. Karjala-turnaus)

Российыште - Первый Каналын Кубокшо (руш. Кубок Первого канала)

Швецийыште - LG Хоккей Модмаш (руш. Хоккейные игры LG, англ. LG Hockey Games)

Кажне турнирыште налме балл-влак мучашште ушалтыт. Кӧ ныл турнирым эртымеке эн шуко очком поген кертын - тудо сеҥышыш лектеш.




#Article 155: Харламов, Валерий Борисович (1186 words)


Вале́рий Бори́сович Харла́мов (14 Шорыкйол 1948 — 27 Сорла 1981) — тале хоккеист, ЦСКА командын да Совет Ушем чумыр командын форвардше. Совет Ушемын сулло спорт мастерже (1969). 2 гана Олимпий чемпион (1972—1976), 8 гана тӱнямбал чемпион лӱмым сулен. Совет Ушемын эн сай хоккеистше (1972, 1973). 70-ше ийлаште шочмо элыштыже гына огыл, йот эллаштат кугу пагалымашым сулен.

Ачаже — Борис Сергеевич Харламов — «Коммунар» заводышто слесарьлан ыштен. Аваже — баск калык гыч, Бильбао олаште шочын, чын лӱмжӧ — Арибе Аббад Хермане (Бегонита), 1937 ийыште изи ӱдыр улмо годымжо Совет Ушемыш Испаний гыч сар деч утарашлан конденыт. 1940-ше ий гыч Борис дене пырля ик заводышто тыршеныт. 

Валерий Харламов Москошто Шорыкйол тылзын 13 гыч 14 кече кокласе йӱдым шочын. Эргылан Валерий Чкалов лӱмеш лӱмым пуэныт. Вара Харламовмыт ешыште Татьяна лӱман ӱдыр шочын. 

Изи годсек Валерий футбол да хоккей дене модын. Коньки ӱмбаке икымше гана 7 ияш годымжо шогалын. Ачаже заводысо командыште чӱчкыдын хоккей дене модын, эргыжымат пырля чӱчкыдын наҥгаен. Эрге йӱштыштӧ ынже кылме манын, тудлан коньким йолышкыж чиктен да ий валке луктын. 

Но ачаже вес семын шонен. Кунам 1962 ийыште кеҥежым Ленинград  кеҥеж катокым почыныт, 14 ияш эргыжым тушко, хоккей секцийыш колтен. Аважлан нимом каласен огытыл. Тудо ийын 1949 ийыште шочшо рвезе-влакым гына тушко налыныт, но Валерий изи капан, каҥга лийын, тренерым шоешт кертыныт. Валерийым Вячеслав Тазовын тӱшкашкыже налыныт. Икмыняр жап гыч шоя почылтын, но сайын модмыжлан эргым луктын колтен огытыл. Хоккеистым Андрей Старовойтовын тӱшкашкыже кусареныт. Тудын дене ныл ий тунемын.

Ты жапшытак кум тылзыште ик гана ача ден эрге эмлымверыш, шӱмым тергаш коштыныт. Изиш жап эртымеке самырык Валерий чыла чер-влакым сеҥен, тӧрланен, да уло вий дене хоккей дене модаш тӱҥалын.

Талантан эргым ЦСКА-н тӱҥ командышкыж налаш темленыт, но армий клубын да Совет Ушем чумыр командын тӱҥ тренерже Анатолий Тарасов самырык Харламовым кӱкшын аклен огыл. 
Совет Ушемын юниор чемпионатын пытартыш турнирыштыже Минск олаште 1967 ийыште Харламов шкенжым моткоч талын ончыктен. Москошко пӧртылмеке ЦСКА спортшколын тренерже Виталий Ерфилов командыш тудым ӱжын. Тиде ийынак, кеҥежым Валерий Кудепст олашке сборыш кая. Тушто кап нелытым, патырлыкым поген.

Эркын-эркын Харламовым тӱҥ составыш пурташ тӱҥалыныт. 1967 ийыште Шыжа тылзын 22 кечынже икымше гана ЦСКА командыште модаш лектын. «Сибирь» ваштареш модыныт. Армий команде куштылгын, 9:0 счет дене сеҥен, но Валерий ойыртемалт кертын огыл. Мастарлыкым погашлан тудым вес ийын кокымшо лигыш, «Звезда» командыш колтат. Тарасов «Звезда» командын тренержылан инструкцийым пуэн: «Те тудлан кажне кечын кум гана модаш йӧным пуышаш улыда. Вашлиймаш-влак годым — кеч-кузе модмаш эртыже - Валерий ий валне 70 процент деч шагалрак лийшаш огыл.»

Харламов «Звезда» командылан кугу пайдам конден — 40 модмашыште 34 шайбым пуртен, калык тудым чот йӧратен шынден. 1968 ийыште Харламовым угыч Москошко ӱжыт. Ӱярня тылзын 7 кечынже «Звезда» командыште пытартыш матчым модмеке, хоккеист мӧҥгӧ пӧртылын. Пӧртылӧ кечынак Тарасов тудым ЦСКА командын тренировкышкыж ӱжын.

Тудо ийынак Харламовым ССРУ-н кокымшо чумыр командышке ӱжыныт. Тиде команде Чехословакийын командыжым Москосо калык-влак кокласе турнирыште алмаштен. Турнир пытымеке Харламовым Совет Ушемын тӱҥ чумыр командышкыж ӱжыныт. Канаде ваштареш модмашште Валерий когынек гана модаш лектын. Тиде модмаш-влакыштак ССРУ чумыр командыште Михайлов — Петров — Харламов тройко кӱемалтын.1969 ийыште  нине кум форвардым чӱчкыдын ӱжыныт, а вара Стокгольм олашке Тӱнямбал чемпионатыш налыныт.

Чемпионатыште сеҥымаш-влак деч вара Совет Ушем Чехословакийлан сеҥалтын. Вара, швед-влакым сеҥымеке (кум шайбыге Петровын тройкыжо пуртен), угыч Чехословакийлан сеҥалтын. Тренер-влак капкаоролым да Харламовым титакленыт. Туге гынат, ССРУ чумыр команде тӱнямбал чемпион лийын (мучашште Совет Ушем, Чехословакий, Швеций ик семын очком погеныт, пуртымо да налме гол-влак кокласе ойыртем дене ме ончыко лектынна).
Москошко пӧртылмеке Харламов, Петров, Михайловмытлан сулло спорт мастер лӱмым пуэныт.

ЦСКА командын форвард тройкыжо кум ий жапыште чоҥалтын. Эн ончыч ЦСКА-шке Борис Михайлов толын. 1967 ий гыч Владимир Петров ушнен. Тиде кок спортсмен верлан ваш-ваш ӱчашен огытыл, тренер-влак нуным пырля шогалташ тыршеныт. Тӱҥалтышыште Вениамин Александров дене пырля модыныт, вара нунын дек Харламов ушнен.

Ты годым кажне спортсменын модмо ойыртемже лийын:

Совет хоккейыште тиде тройко эн ончыч вий дене таҥасен модын.

Харламов тыге ойлен:

Хоккеист-влак ий валне модмо годым сайын ваш-ваш умыленыт, но илышыште коклаштышт сай келшымаш лийын огыл.

Совет Ушемыште 1970-ше ийлаште самырык Харламов ик эн тале хоккеист лийын. Модмо техникыже, коньки дене мунчалтымашыже, шайбым вӱдымыжӧ — чыла сай. 1970—71 ийласе Совет Ушемын чемпионатыштыже тавалыше-влакын капкашкышт 40 шайбым пуртымеке эн сай бомбардир лӱмым сулен. 1971 ийысе тӱнямбал чемпионатыште Харламовын голжылан кӧра Совет Ушем финалыште Швецийым сеҥен, а хоккеист кумшо гана тӱнямбал чемпион лӱмым налын. 

А Олимпий турнирыште эн сай бомбардир лӱмым лач Харламовак сулен. Кажне модмашыште (Чехословакий ваштареш модмым шотлыде) голым пуртылын, кок гана хет-трикым ыштен (финн да поляк-влак ваштареш модмо годым). Тыге Совет Ушемын чумыр командыже вич гана сеҥымеке, ик модмашым ик гай счет дене эртарымеке икымше верым налын. Валерий Харламовын Олимпий модмашыште тиде икымше шӧртньӧ медальже лийын.

Канадысе профессионал-влак дене 1972 ийысе модмаш радамыште Валерий Харламов калык-влак кокласе пагалымашым сулен. Третьяк да Якушев дене пырля тудо Совет Ушемысе хоккей ончылно лийын.

Эн сайын Харламов шкенжым Канадыште ончыктен кертын. 1-ше модмашыште Валерийын тыршымыж дене Совет Ушемын командыже ончыко лектын. 7:3 счет дене матч эртен. Вашлийымашым иктешлыме деч вара эртарыше-влак Харламовым матчын эн сай модшыжлан сайленыт.

Канадысе модмашын пытартыш модмашыштыже Харламов ик гол пас дене гына ойыртемалтын. Но командылан пайдам конден, вет модмаш 5:3 счет дене пытен.

Умбакыже  суперсерийын москосо модмаш-влакше тӱҥалыныт. Харламов тыштат талын модын. Икымше модмаш 5:4 счет дене пытен.

Тыгодым Кларк штрафым гына налын, модмаш гыч тудым кораҥден огытыл. Тулыкеш кодшо командына 2:3 счет дене сеҥалтын.

Харламовын илышыштыже Суперсерий-74 кугу кышам коден. 8 модмашыште тудо 2 шайбым гына пуртен, но когыньек голжо шедеврлан шотлалтеш.

Шыжа тылзын 3-шо кечынже Москошо Харламов эше ик ӧрыктарыше шайбым пурта. Анатолий Тарасов тидын нерген тыге ойла:

Совет командын эмлызыже Олег Белаковский ойлымыж почеш, тиде модмашыште канадец-влак Харламов ваштареш пеш торжан, шот дене огыл модыныт:

Тиддеч вара Лэй Совет Ушем командын тренировкышкыж толын да Валерий ончылно .

Мужыраҥме деч ончыч Харламов шкетын Тушиношто илен. Вара самырык ешлан кум пӧлеман пачерым пуэныт.

Ага тылзын 26 кечынже Харламовмыт уна гыч пӧртылмӧ годым аварийыш логалыныт. Руль воктене шинчыше Валерий эркын кайыше грузовикым ончылташ тӱҥалын. Ваштарешыже эше ик грузовик каен. Трук ваштареш толшо грузовик шеҥгечын такси лектын кудалын. Шола велыш рульым пӱтыралмеке, Валерий корно гыч кудал волен да меҥгыш тӱкналтын.

Хоккеист кок ӧрдыжлум пудыртен, пурла йолвургыжым шалатен, вуйторык чытырналтмым налын (Ватыже сусырген огыл). Эмлызе-влак тудлан спорт пашажым мучашлаш темленыт. Но эмлалтмеке тудо садыгак модаш шонен пыштен. 2 тылзе гыч, Сорла тылзын икымше ошкылым ыштен кертын.

Шыжым Харламов рвезе-влак дене катокышто мунчалтен кудалышташ тӱҥалеш. Эркын-эркын вийым погымеке, ЦСКА клубын модшо-влак денже ямдылалташ тӱҥалын. Тренер-влак тудым матчым пурташ шонен пыштеныт. «Крылья Советов» ваштареш модмашышке Валерийым ӱжыныт. Матч деч ончыч тренер ден эмлызе спортсмен-влак деке лектын, увертареныт: «Харламов модаш тӱҥалеш», да торжан огыл модаш йодыныт. Кылме тылзын 16 кечынже Харламов модаш лектын. «Лужники» Ий полатыш толшо-влак тале хоккеистлан шуко жап совым кырен шогеныт. Михайлов ден Петров йолташыже-влак тудлан голым пурташ йӱным пуаш тыршеныт. 4 минутыштак Харламов шайбым пуртен кертын, ончышо-влак гына огыл, «Крылья» командын модшыжо-влакат Валерийым совым кырен саламленыт.

Харламов умбакыже модеш, сеҥымаш-влакым налеш. 1979 ийыште Михайлов-Петров-Харламов тройко шке тӱжемше шайбыжым пурта. 1980-ше ийыште Михайлов-Петров-Харламов тройко шалана. Михайлов модаш чарна, Петров вес вере модеш. Харламов самырык-влакым шке воктеныже ямдыла.

Тойымашышке Совет Ушем чумыр командын модшыжо-влак толын кертын огытыл. Нуно Виннипег олаште ты годым лийыныт. Тушто совет хоккеист-влак каҥашымашым эртареныт, тушто пеҥгыдемденыт: Валерий Харламов лӱмеш Канадын Кубокшым сеҥаш кӱлеш. Совет спортсмен-влак сӧрымыштым шуктеныт, финалыште Канадым 8:1 счет дене сеҥеныт.




#Article 156: Йӱштӧ Кугыза (570 words)


Йӱштӧ Кугыза (Йӱштӧ Коча, руш. Дед Мороз) — У ий пайремын эн тӱҥ персонажше.
Йӱштӧ Кугыза марий-влак коклашке руш йомак-влак дене пырля толын. А тушко славян мифологий гыч. Вӱдым кылмыктыше апшат, теле йӱштын чурийже Йӱштӧ Кугызаш савырнен. 
Йӱштӧ Кугыза канде але йошкар мыжерым чия, кужу ош пондашым нумалеш, кидыштыже – тоя, йолыштыжо – портышкем. Кум имньым кычкен, издерыште кудалыштеш. Лумӱдыр дене эре пырля улеш. 

Поснак шуко Йӱштӧ Кугызан вургемже нерген ӱчашат. Совет Ушем жапыште тунемынна йошкар мыжерым ужаш, а пытартыш жапыште ала могай канде тӱсан мыжерым йӱштӧ кугыза-влак чият. Но тӱҥалтышыште Йӱштӧ Кугыза канде да южгунам ош мыжерым чиен. Вара гына, XX курымышто йошкар тӱс вургемыште озаланен. Йошкар тӱс Совет Ушемын тӱсшылан, а вес шот дене Европысо Санта-Клаусын тӱсшылан келшен. 

А Российыште 2005 ий гыч Кылме тылзын 18 кечынже Йӱштӧ Кугызан шочмо кечыжым пайремлат. Кечым йоча-влак ойыреныт. Калык пале почеш тиде кечын Великий Устюгышто чот йӱштӧ тӱҥалеш, теле шке вийжым налеш.

Йӱштӧ Кугызан илышкорно тӱҥалтышыже славян мифологий дене кылдалтын. Мороз, Морозко, Трескун, Студенец – лӱм-влак дене тудым лӱмденыт. Акрет славян-влак изи капан, чал кужу пондашан кочам сӱретленыт. Шӱлалта гын – мландыште йӱштӧ лиеш. Шинчавӱдшӧ — . Кылмен шичше мутшо – покшым. Ӱпшӧ - лум поран. Йӱштӧ Кугызан пелашыже – Теле. Теле пагытыште Йӱштӧ Коча олык, чодыра, уремлаште куржталеш да шке тояж дене перкала. Перкалымыж деч кугу йӱштӧ эҥерым, урем вӱдым, ер-влакым ий дене леведеш. А пӧрт лукыш тояж дене пералта гын – пырня шелеш. 
Кӧ кылмымылан шортын шинча але кылмымыж нерген кычкыра – тыгай-влакым Коча ок йӧрате. А йывыртыше, весела-влаклан тудо кап пеҥгыдылыкым да чевер чурийым пӧлекла. Кылме тылзе гыч ӱярня тылзе марте Йӱштӧ Коча моткоч виян улеш, туддеч Кечат лӱдеш.
Тӱҥалтышыште Йӱштӧ Коча осал юмо-влак радамыште лийын. Эре сырен коштшо Йӱдвел оза нерген Некрасов «Мороз, Красный нос» поэмым возен. Тушто Йӱштӧ коча чодыраште кресаньык тулык ватым кылмыктен пуштеш, ӱдырамашын йочаже-влак шкет кодыт. Островскийын «Снегурочка» пьесыштыже Йӱштӧ Кугыза осал да виян коча улеш. 
Славян-влак пӱртӱс вийлан ӱшаненыт. Сандене тӱҥалтыште Йӱштӧ Кугыза шке калык надырым поген коштын, уда йоча-влакым мешакыштыже наҥгаен. Но жап дене койышыж вашталтын. Лумӱдыр дене пырля кошташ тӱҥалмыж дене Коча эше шке веле пӧлекым пуэда.

Икымше гана Йӱштӧ Кугыза 1910 ийыште Роштолан калыкыш лектын. Но кумдан шарлен огыл. Совет жапыште Йӱштӧ кугызан имиджше вашталтеш: тудо У ийлан йоча-влак дек пӧлекым конда. Тиде образым советысе кинематографист-влак 1930-шо ийлаште кучылтыныт. 1935 ийын Теле тылзынже Сталинын лишыл еҥже – Павел Постышев «Правда» газетыште статьям савыкта. Йоча-влаклан у пайремым темла. Харьковышто эн ончыч йоча-влаклан у ий утренникым эртареныт.
Пайремлашке уныка – Лумӱдыр дене пырля толеш. 
Но ойлат, Йӱштӧ Кугызан кызытсе образшым Шнуй Николай – Санта-Клаусын, да славян-юмо-влакын койышышт гыч чоҥеныт.
Совет Ушемысе фильм да мультфильмлан ӱшанаш гын, Йӱштӧ кугыза Йӱдвел Полюсышто ила. 

Ик шот дене Черке Йӱштӧ Кугыза ваштареш шога, вет тудо эше пӱртӱслан ӱшаныме жап гычак кодын. Чимарий йӱла семынак, Йӱштӧ Кугыза Черке йӱлалан келшен ок керт. А вес шот дене - тиде калык тӱвыра гыч персонаж. 2001 ийыште Вологдысо да Кугу Устюгысо епископ Максимилиан (Лазаренко) каласен: Йӱштӧ Кугызан официал биографийыштыже Кочан тынеш пурымыж нерген возалтеш гын, РТЧ Кугу Устюг - Йӱштӧ Кугызан шочмо верже проект дене келша, да полша.

Вологдо велыште 1999 ий гыч тиде проект Юрий Лужковын тыршымыж дене шыҥдаралтын. 1999 ийыште Теле тылзын 25 кечынже Кугу Устюг олаште Йӱштӧ Кугызан пӧртшӧ почылтыныт. Олашке турист поезд-влак Моско, Санкт-Петербург, Вологда олала гыч коштыт. Кызыт автобус маршрут-влакым келыштарыме. Проект тӱҥалме гыч Йӱштӧ кугызалан тӱрлӧ элла гыч миллион утла серыш толын, олаште сатукоштмаш (товарооборот) 15 пачаш кугемын, пашадымылык иземын.

Адрес Марий Элыште:




#Article 157: Лумӱдыр (165 words)


Лумӱдыр (руш. Снегу́рочка) — У ий пайремысе персонаж, Йӱштӧ Кугызан уныкаже. Марий тӱвыраш руш йомак-влак гыч логалын. Славян калыкын Лумӱдыр Йӱштӧ Кугыза да Шошын шочшыжлан шотлалтын.

Руш калык йомакыште лум гыч ыштыме ӱдыр нерген ойлалтеш. Кузе коча ден кова лӱм ӱдырым ыштеныт, а тудо илыше еҥыш савырнен.
А. Н. Афанасьев «Поэтические воззрения славян на природу» шанче пашаштыже 1867 ийыште Лумӱдыр нерген йомак-влакым шымлен. 

Умбакыже, XIX курым мучашште — XX курым тӱҥалтышыште Лумӱдырын образшым У ий пайремлан ямдылыме сценарийыште кучылтыныт да шыҥдареныт. Революций деч ончыч Лумӱдырын фигуркыжо-влакым у ий кожыш сакаленыт, ӱдыр-влак тудын вургемжым чиеныт, йомак, пьесе да опера гыч южо ужашым кучылтын, пайремлаште модышым ончыктылыныт. Тудо жапшыте Лумӱдыр пайремым вӱден огыл.
Кызытсе сынжым Лумӱдыр 1935 ийыште, Совет Ушемыште налын. Тунам кӱшычын У ий пайремым пайремлаш темленыт. Лумӱдыр Йӱштӧ Кугызан уныкаж семын тудлан йоча-влак дене кутыраш, модаш полша. Йӱштӧ Кугыза ден Лумӱдыр пырля икымше гана 1937 ийыште москосо Ушем Пӧртыш кож пайремыш толыныт.
Сар деч вара Лумӱдыр Йӱштӧ Кугыза деч посна у ий пайремыш огешат тол. 




#Article 158: Адвокат (260 words)


Адвокат ( —  деч — ӱжам) — физический лица, кудын сомылышко юридический могырым калыклан (посна енлан тыгак гражданстве деч посна элыште илыше енлан) полышым пуымаш, тыгак судыштат енын праважым аралымаш. Адвоктаура профессий семын акрет годсек палыме.

Российыште адвокат - правовой йодыш дене кылдалтше йодыш-влаклан полышым пуышо профессионал каҥашеҥ ( советник). Адвокат профессий эрыкан профессий тӱшкашке пура (тыгак эрыкан журналист, шкевуя практикым эртарыше эмлызе-влак тиде тӱшкаш пурат). 

Икымше адвокат-влак Акрет Римыште лектыныт. Кумдан палыме руш юрист Е.В.Васьковскийын ойлымыж почеш Римыште икымше адвокатлан патрон-влак шотлалтыныт. Нунын сомылыштышт кок профессий ончыкталтын: юрисконсульт да адвокат. Акрет Римын республикысе пагыт годым адвокатура эрыкан профессий лийын да нимогай ушем чуымрген огыл. Профессионал еҥын правам аралыше-влакын корпорацийышт Акрет Римын Империй пагыт годым мемнан эра деч ончыч чумырген. Адвокат- влакын корпорацийышке тыгай йӧн дене логалаш лийын: эн ончычак мартикул манме лумын келыштарыме спискыш шке лумым да окса парыш кугыт нерген данныйым пуртыман вара право дене экзаменым кучыман. Чыла тиде процедурым эртымеке корпорацийыш логалаш лийын. Акрет Римыште Империйысе пагыт годым чумыргышо профессионал адвокатура классический сынан лийын. Кызытсе жап мартеат южо элын адвокатура системыже Акрет Римысе адвокатурын палыжым нумалеш. 

Акрет Русьышто шуко курым адвокатура виян кертын огыл, молан манаш гын, тортыкым пудыртышо еным Юмын суд почеш судитленыт, а Юмын судшо лачак истец да вашмутым пуышо ответчикын мийымыжымат ситышылан шотлен. 

Икымше гана профессионал аралыме ен дене эртыме суд нерген руш летописьыште 15 курымышто палемдалтын. Икымше профессионал адвокатын полышыж дене пайдаланые нерген акрет Новгородын Уставной грамотышто палемдыме. тиде грамото почеш кажне тортыкым пудыртышо ен судышко ӱшанле еҥым конден кертын. А теве Псковысо Суд Грамота (1397-1467) почеш тыгай ӱшанле еҥым чылалан кондаш чаралтын.




#Article 159: Теле йӱштылмаш (339 words)


Теле йӱштылмаш, моржланымаш () — почмо вӱдыштӧ телымсе йӱштылмаш. Ий леведын огыл гын, вӱдын температуржо «йӱштӧ» (+15 гыч +4 °C марте) категорийыш пура. Ийыште вакым руэныт гын, вӱд  (+4 градус гыч -2 марте) категорийыш пура. Тӱрлӧ эллаште телым йӱштылшӧ-влакым тӱрлын лӱмдат. Российыште морж дене таҥастарат гын, Финляндийыште — , нерпе, тюлень дене, Йӱдвел Америкыште — ош маска дене таҥастарат.

Вакыште вӱд тарванылеш гын — кылмен ок керт. Эн чӱчкыдын тиде тарванылмашым вӱдйымалсе  але пропеллер дене ыштат. Вӱдыш пурашлан южо вере олалаште шокшо кӱварым пыштат. А тыге вакыште вӱдыш волашлан оҥа гыч тошкалтышым ыштат. Пураш-лекташ куштылгырак. Тыгак йӱштылмӧ вер воктене вургемым кудашаш-чияш, солык дене ӱштылалташлан верым чоҥыман. 

Йӱштылаш тӱҥалнеда гын, шот дене ыштыман. Теве  ойкаҥашыже:

Теле йӱштылмашым эн чот Финляндийыште йӧратат. Финн культуро да сауныш пурымо йӱла дене кылдалтын. Шокшо мончашке пурымо годым жапын-жапын мончазе-влак йӱштӧ вӱдан бассейныш але вӱд вакышке тӧрштат. Финляндийыште ик арняште 1-2 гана йӱштылалтше-влакын чотышт — 120 000. Финляндийыште 1989 ий гыч теле йӱштылмаш дене чемпионат эрта. Икымше гана 110 еҥ таҥасаш толын, 2000-ше ийыште — 1250. Икымше тӱнямбал чемпионат Хельсинки олаште 2000-ше ийыштак эртен. 2008 ийыште теле йӱштылмаш чемпионат икымше гана Финляндийыште огыл эртен — Лондонышто. 

Йӱдвел Америкыште морж-влакым ош маска лӱмдат. Эн тошто  Нью-Йорк олаште верланен. Нуно Атлантик тептеҥызыште Шыжа тылзе гыч Вӱдшор тылзе марте кажне рушарнян йӱштылыт.

Китайыштат теле йӱштылмаш шарлен. 1940-ше ийлаште туҥалыныт, а 2006 ийыште йӱштылшо-влакын чотышт 200 000 еҥ наре лийын.

Кузе илыш да специалист-влак ончыктат, теле йӱштылмаш айдемын тазалыкшылан, эҥгек дене таҥастарымашште, пайдам шукырак конда. Вӱр сайын кошташ тӱҥалеш, ваче, туп корштымаш пыта, айдемын шӱлыкан кумылжо йомеш. Тыгак, астме, омодымылык пыта. Ревматизм ден фибромиалгий чер деч эмлалташ полша.

Таҥасымаш виктарчыкым эн ончыч (2000 ийыште) Финляндийыште пуртеныт. Кок ий гыч нуным вашталтеныт, кызыт нуно тыге койыт 

Таҥасымаш-влак кажне ийын эртат. Спортсмен-влак шкетынат, эстафете денат 25 метрым иен эртышаш улыт. 

Тыгак уло:

Телымсе марафон ийымаш — финн таҥасымашлан моткоч келшен толеш, но вӱдын температуржо 15 градус деч йӱштырак лийышаш, ийыме корно — 200 метр. 

Телымсе спорт ийымаш — ийыме писылык дене таҥасат. Корно 25 метр гыч 200 метр марте лийын кертеш.




#Article 160: У ий (630 words)


У ий пайрем — шуко калыкыште палемдыме пайрем. Идалыкын пытартыш кече ден у идалыкын икымше кече коклаште палемдат. У ийым мемнан курым деч ончыч кум тӱжемше ийыште Месопотамийыште пайремленыт.

Рим кугыжа Юлий Цезарь шорыкйол тылзын 1-ше кечынже пайремлаш темлен. Лийын тиде мемнан курым деч ончыч 46 ийыште. Римлян-влак тиде кечым Януслын — омса, пурымаш-лекмаш, тӱҥалтыш, негызлымаш юмылан пӧлекленыт. Январь лӱмым тылзе Янус юмын лӱмжӧ гыч налын. Юмым кок чурияным сӱретленыт. Ик чурийже ончыко онча, весе — шеҥгеке.

Эн шуко элыште У ийым шорыкйол тылзын 1-ше кечынже, григориан кечышот почеш, идалыкын икымше кечынже палемдат. Южо эллаште тылзе кечышот почеш пайремлат.

Телыме  деч вара Тылзе цикл мучашлалтмеке у тылзе шочеш. У тылзе шочмылан Китайыште калык У ийым пайремла. Григориан кечышот почеш китайысе У ий 21 шорыкйол ден 21 пургыж кокласе кечылан логалеш. Туге гынат, кугыжаныш У ийым ончыч 1 шорыкйоллан пайремла, вара йӱла почеш У ийым палемда. Российысе Тошто У ий пайрем семын. Кажне у ий 12 янлык кокла гыч да 5 элемент кокла гыч иктыж дене кылдалтеш. У ийын икымше кечынже фейерверк-влакым колтылыт. Тул уда вийым поктен колта, ешыш тыныслыкым да пиалым пурта. Кече мучашште кажне ешыште юмо-влакым вашлийыт, вет юмо-влак тиде кечын вес тӱняшке идалыкым иктешлаш миеныт. Тыгак, тиде кечын тошто еҥ-влаклан тауштат.

Китай калык-влакын шонымышт почеш, тиде икымше кечын пӱртӱс помыжалтеш, у идалыкын кечышотшо тӱҥалеш, мланде илана. Хань калык гына огыл, изи калык-влакат пайремлат, мутлан, маньчжур, яот, монгол, чжуан, гаошан, даур, дун, лиян да молат.

Вьетнам У ийым тылзе кечышот почеш пайремла. Пайремым Тет (Тэт) лӱмдат, у ийын у тургымын икымше тылзын икымше кечынже палемдат. Эрвел кечышот почеш У ий пайремын кечыже кажне гана вашталтеш, но 20 шорыкйол — 20 пургыж коклаште кодеш.

Тылзе кечышот почеш пайремлыме У ийым «китайысе У ий» лӱмдат. Тиде чын, вет Эрвел Азийыш шуко могай йӱла Китай гыч толын.

Вьетнамын йӱдвелныже пӧртлаште тиде пайремлан пеледше персик укшым але саскаан мандарин пушеҥгым шогалтат. Йӱла почеш, саска ден пеледыш-влак пӧртыш поянлыкым кондат. Тиде жапыште персик, абрикос, мандарин, миндаль пушеҥге-влак пеледаш тӱҥалыт. Пеледше укш ден пеледыш аршаш-влак дене уремымат сӧрастарат. 

Кечывалвелне пӧртыш абрикос укшым пуртат. Мо оҥайже, абрикос-пеледышын вич лышташ лийышаш. Тыгак ӱстембалне арбуз лийышаш. Арбузын йошкар кӧргыжӧ шушаш ийыште пиалым конда. Кум кече жапыште кажне ешыште пайремлыме годым тошто еҥ-влаклан тауштат, надырым пыштат. У ий кастене уремыште чылан дракон куштымашым куштат. Пычкемышалтме дене парк, сад, уремлаште тулото-влакым ылыжтат. Тушко еш дене погыныман.

Иран калык, да тыгак, иран кечышот почеш илыше-влак у ийым (Навруз — перс. نوروز‎, «у кече») 21 але 22 ӱярнян, шошо  кечын. Наврузлан пӱртӱс уэмдалташ тӱҥалеш.

Казах калыкын У ий шошо кечытӧр дене келша, 22 ӱярнян толеш. Казах-влак тудым «Наурыз мейрамы» лӱмдат. Казах Йӱштӧ Кочам Аяз Ата лӱмдат. Мемнан гай Йӱштӧ Кугыза нунын уке, Кыдыр-баба уло, тудо шошо кечытӧр вашеш йӱдым уло мландым коштын эрта, у кушкылым шындылеш.

Наурызлан калык урем пайремым ышта, модыт, имне валне кудалыштыт, таҥасымаш-влакым эртарат. Ешлаште «Наурыз-коже» кочкышым ямдылат. Тудо шым ужаш гыч шога: вӱд, шинчал, шӧр, пырче да т. м. Ожно тиде кечын родо да йолташ-влак деке миен коштман ыле, увер-влакым ваш-ваш ойылен, у пашам пырля тӱҥалыныт. Телым ик илем гыч вес илемыш кошташ йӧсӧ, сандене тиде йӱла шочын.

Казахстаныште У ий пайрем 1-2 шорыкйолын, да Наурыз мейрамы пайрем 21-23 ӱярнян палемдалтыт.

XV курым марте Русь у ийым юлиан кечышот почеш 1 ӱярнян палемденыт. Тидын нерген руш йылмысе (марий ылмыштат кучылтмо) южо тылзе лӱм-влак шижтарат: октябрь лат. octo — кандашымше, ноябрь лат. novem — индешымше, декабрь лат. decem — лумшо. 

Григориан кечышот дене келшышын У ий пайремым Российыште лач 1919 ийыште гына палемдаш тӱҥалыныт. 1930-шо гыч 1947 ий марте 1 шорыкйоллан чылан пашам ыштеныт. 1992 ийын идым тылзын 25-ше кечынже Россий Федерацийыште 2 шорыкйол кечеат каныш кечыш савырнен. 2005 ийыште 1 гыч 5-ше шорыкйол марте У ий каныш кечым палемдыме, тиде кечын пашам огыт ыште, Рошто пайрем дене кылдалтше каныш кече-влак дене пырля Российыште илыше-влак 8-10 кече наре канат.




#Article 161: Теле (пагыт) (246 words)


Теле — идалыкын ныл пагытше гыч иктыже. Шыже да Шошо коклаште верланен. Теле кум тылзе жапыште эрта: Теле, Шорыкйол да Пургыж. Телым йӱштӧ, южын температуржо термометрыште 0 градус деч ӱлнырак, Мландыште южо вере лум лумеш.

Астрономий теле пагыт телымсе кечышогымаш () гыч шошымсо кечытӧр () марте эрта (Мландын Йӱдвел полушарийыштыже 22 Теле гыч 21 Ӱярня марте, а Мландын Кечывалвел полушарийыштыже тиде жапшыте кеҥеж пагыт.

Кечышот почеш теле кум тылзе жапыште эрта: Мландын Йӱдвел полушарийыштыже — Теле, Шорыкйол, Пургыж (90 кече, кужемдыме ийлаште — 91 кече), Мландын Кечывалвел полушарийыштыже Пеледыш, Сӱрем, Сорла тылзылаште. 

XVIII курым деч ончыч Москосо кугыжанышыште телым Рошто пайрем (25 Теле) гыч Благовещений пайрем (25 Ӱярня) марте шотленыт. Тошто кечышот почеш идалыкын кажне пагытшылан 91 кече да шагатын  логалын.

Игычым эскерыше-влакын ойлымышт почеш теле йӱштӧ игече толмо дене тӱҥалеш. Кунам термометр кокласе температурым ноль деч ӱлнырак ончыкташ тӱҥалеш — теле толын.

Эн йӱштӧ тылзе — Шорыкйол (теҥыз воктене йӱштӧ вараш кодеш, садене тушто эн йӱштӧ тылзе — Пургыж). Но 1981—2010 ийысе нормо почеш Российын Европо ужашыштыже эн йӱштӧ тылзылан Пургыж тылзе шотлалтеш. Теле тылзыште пычкемыш эн шуко жап шога, но Мландын атмосферыже вигак йӱкшен ок шу, сандене январь тылзыште умбакыже йӱкша. Российыш теле йӱдвел-касвел гыч толеш.

Калык кечышот почеш теле покшым налме дене тӱҥалеш, лум шулаш тӱҥалме дене пыта. Игече вашталтыш-влак дене телым шотлаш гын, тудо 111 кече (27 Кылме гыч 17 Ӱярня марте) шуйна, кум тургымлан шелалтеш:

Игечым эскерыше-влак кок тӱрлӧ телым палемдат: Леве теле (лум шагал, пешыж йӱштӧ огыл) да йӱштӧ теле.




#Article 162: Григориан кечышот (182 words)


Григориа́н кечышо́тым католик йӱла почеш илыше эл-влакыште папа Григорий XIII 4 Шыжан 1582 ийыште, тошто юлиан кечышот олмеш пуртен. Тунам изарня, 4 Шыжа деч вара вигак 15 Шыжа тӱҥалын. Григориан кечышотышто идалыкын кужутшо — 365,2425 сутка. Кужемдыме идалыкыште 366 кече, тыглай идалыкыште — 365 кече.

Григориан кечышот ик суткалан садыгак вараш кодеш, но тиде сутка 10 000 ий жапыште погына (юлиан кечышотышто — 128 ийыште).

Григориан кечышот почеш идалык 12 тылзылан шелалтеш, тылзыште 28 гыч 31 кече марте лийын кертеш.

Юлиан кечышот почеш илымеке, калык шижын — пагыт пайрем-влак кечышотлан келшен огыт тол. Мутлан, шошо кечешогымаш дене Кугече кечым палемденыт, но Кугечылан тылзе темшаш. А каваште тылзе нигузе тиде жаплан темын шуктен огыл. Григорий XIII деч ончыч проектым Павел III ден Пий IV шукташ тыршеныт, но пашашт лектышан лийын огыл. Григорий XIII папан йодмыж почеш реформым Христофор Клавиус ден Луиджи Лилио астроном-влак ямдыленыт.

Тыге, жап эртыме дене юлиан кечышот григориан кечышот деч чотрак да чотрак ойыртемалтеш: кажне 100 ий жапыште ик суткалан.

Российыште григориан кечышотым 1918 ийыште Совнаркомын декретше почеш пуртеныт. Тыге 1918 ийыште 31 Шорыкйол деч вара вигак 14 Пургыж тӱҥалын.




#Article 163: Клюшко (216 words)


Клюшко — шайбан хоккей, бенди, мече хоккейыште, флорболышто да эше икмыняр спорт тӱрлыкыштӧ пасушто шайбым але мечым поктылашлан кучылтмо спорт арвер.

Шайбан хоккейыште тиде спорт арвер шайбым наҥгайме, пасым пуымо, да капка велыш перымылан кучылталтеш. 
Клюшкын кужутшо 150-200 см. наре. Тудын вургыжо уло, ӱлнӧ тиде вурго кумдаҥеш да вӱчкыжемеш. Кумда, вӱчкыж мучашыжым тӱҥгыртымӧ - тудым  лӱмдат. Ыргака-н кужутшо 25-40 см наре. Лач тудак шайбе дене тӱкналтеш. Ик клюшко весе деч ойыртемалтеш, вет модшо-влак тӱрлӧ капан улыт, шолагай ден пурлагай-влаклан тӱрлӧ клюшко кӱлыт. Клюшко вурго да ыргака коклаште 135°-ан луко кодеш. Клюшкын вургыжо чоткыдо, тыгодымак лывырге, сандене профессионал клюшко дене шайбым пераш куштылгырак.
Ыргакым чӱчкыдын тӱҥгыртат - модшо тыгай клюшко дене шайбым ий валчын нӧлтал кертеш. Шола да пурла велышкат тӱҥгыртат - тыште шола кид да пурла кид дене кучышо-влак шкаланышт келшышым ойырат.
Капкаоролын клюшкыжо пасу модшын клюшкыж деч изиш ойыртемалтеш. Тудын ыргакаже кумдарак, вурго да ыргака коклаште луко изирак. Но ыштыме йӧн, кучылтмо материал когынек клюшкыштат икгай.

Ондак шайбан хоккейлан клюшко-влакым ваштар але вӱдуа гыч ыштылыныт, но тиде пу материал толмо иземын, сандене, вара куэ да тумо пушеҥгым гына кучылтыныт. 1920-шо ийла гыч лач тумо гыч гына клюшко-влак ышталтыныт.

Кызыт клюшко-влакым композит материал-влак гыч ыштат (стекловолокна, углерод волокна, кевлар). Композит клюшко-влак куштылгырак улыт, нуным тӱрлӧ сынан да форманым ыштат. Но тыглай клюшко дене таҥастарымашште акше шергырак.




#Article 164: Зайниев, Гельсий Зайниевич (189 words)


Гельсий Зайниев (Гельсий Зайниевич Зайниев) (, Башкир АССР, Мишкан кундем, Кульчубай ял) – марий серызе, журналист, кусарыше, литературовед, краевед, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1988), М.А. Кастрен Обществе премийын лауреатше (2002), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2005), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше (1999), «Марий Элын идалыкысе книгаже» конкурсын лауреатше (2006, 2016).

Гельсий Зайниев 1940 ийын шорыкйол тылзын 8-ше кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Кульчубай ялеш кресаньык ешеш шочын. Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын историй-филологий факультетшым тунем пытарен. Журналист корныжо «Марий коммуна» газет гыч тÿҥалын. Тушто 23 ий утла тыршен. Корреспондент, тÿвыра, сымыктыш да сылнымут пöлкам вуйлатыше, ответственый секретарь, кусарыше лийын. Вара кум ий наре «Кече» журналыште тÿҥ редакторын алмаштышыжлан ыштен. 1993-2005 ийлаште – «Ончыко» журналысе пöлкан редакторжо. Г.З. Зайниев – марий сылнымутын да сымыктышын палыме еҥже-влакын биографийыштым шымлыше, 300 наре материалын авторжо (тушто марий сылнымут историйже почылтеш), С.Г. Чавайн лÿмеш национальный библиотекын кажне ийын савыктыме «Календарь знаменательных и памятных дат Марий Эл» савыктышын чолга участникше. Гельсий Зайниевич ик гана веле огыл «Марий Элын идалыкысе книгаже» конкурсын лауреатше лийын: 2006 ийыште – «Илыш муро» кнгигалан, 2012 ийыште – «Колымшо курым» книгалан




#Article 165: УЕФА Чемпион Лиге (139 words)


УЕФА Чемпио́н Ли́ге () — УЕФА ушемын эн лӱмлӧ Европо кӱкшытысӧ клуб-влак кокласе футбол турнир. Кажне ийын эрта.
Чемпион лигым 1955-ше ийыште чоҥеныт. Европышто эн виян футбол клуб-влак тушто таҥасат. Сандене тӱҥалтышыште тудым Европо чемпион-влакын Кубокышт лӱмденыт. А кызытсе лӱмым 1992-шо ийыште гына налын. Чемпион Лигыште мадридысе «Реал» эн шуко гана сеҥымашым налын – 9 гана. 

Европо Чемпион-влакын Кубокышт таҥасымашым эртараш 1955 ийыште журналист Габриель Ано шонен пыштен. Йолташыж дене пырля Европын Кубокшым эртареныт. Вара таҥасымаш-влак УЕФА ушемын лӱм денже эртаралтыныт. Шуко жап эртыме радам тыгае ыле: кажне кугыжаныш деч ик эн виян клуб толын. Кок модмаш деч вара кок клуб гыч иктыже таҥасымаш гыч кораҥын.
Чыла куштылго ыле, сеҥалтат – мӧҥгӧ кает.

Таҥасымашын чапмурыжлан Фредерик Гендельын «Священник Садок» семым ойыреныт. Чемпион Лиге турнирын кажне матч деч оныч лач тиде сем йоҥга, кунам футбол стадион покшелне кугу тистым шарат…




#Article 166: Пелота (171 words)


Пело́та (баскла — pilota) — спорт модмаш, теннисын родыжо. 

Модшо-влак (нуным пелотари лӱмдат) пырдыж ваштареш шогалыт. Иктыже теннис мечым кидыш налын — пырыдыжыш кудалта. Тавалышыже тиде мечым ракетке дене але кид копаж дене перен шуктышаш. Чыла теннис семынак, но мече кӱвар деч огыл — пырдыж деч торшта. Теннис семынак пелота модмашыште кок ен гына огыл танасен кертеш. Командыш ушнен, нылытынат, кудытынат модаш лиеш. Тыгай танасымашлан кугу пырдыж кӱлеш. Кужутшо 18 метр марте лийын кертеш, кӱкшытшо — 9 метр. Тидым виктарчыкыште пеҥгыдемдыме.

Мечым каучук гыч ыштат, коваштым йыр пӱтыралыт. Тыгай мечым пелота лӱмдат — тышечак модмашын лӱмжо шочын.

Пелота модмашым Олимпиадын программышкыже ик гана, 1900-шо ийыште пуртеныт.

XII курым гыч тӱналын, пелота модмаш дене Испаний мландыште, Баск кундемыште модыт. Кызыт модмаш Мексике, Кубо, Италий, УАШ марте шарлен. Акрет годсо йӱла почеш, пелота дене поръен-влак гына модыт. Ондак пелота мечым тыге ыштеныт: изи кӱйым шорык межыш пӱтыралыныт. А вара, чот темден, валчын коваште дене леведыт. Мечын нелытше -100 грамм наре. Кунам ракетке олмеш тыгай мечым кид копа дене перат — копа пуалын кертеш.




#Article 167: Биатлон (434 words)


Биатло́н ( — кокыт да  — таҥасымаш гыч) — ече дене куржмаш да винтовко гыч лӱйкалмаш гыч шогышо телымсе спорт тӱрлык. Олимпиадын программышкыж пура.
Винтовкым вачыш сакалтен спортсмен ече дене куржеш. Ече корнын ик ужашыжым эртымеке, мишень марте куржын шуеш да лÿйкалаш тÿҥалеш. Эн тÿн нелылыкше – кок тÿрлö спорт тӱрлык-влакын ушымашыште. Сайын лÿйкалашлан кöргышто чон ласкалык лийышаш. А кунам икмныр меҥгым ече дене куржат, вӱр модеш, шӱм чот кыра, мишеньыш логалаш йӧсырак.

XX-шо курымын тÿҥалтышыштыже биатлон шке вийжым пога. Мутлан, иктаж 30-шо ийлаште Йошкар Армийыште тыге салтак-влакым ямдыленыт. Нуно 50 меҥгым сар вургем да саркурал дене ечым чиен куржыныт. Тиде куржталмаш эркын-эркын вашталтын, спорт таҥасымашыш савырнен. 
Моло эллаштыжат тыгай спорт шарлен. Мутлан, икымше Телымсе Олимпий Модмашыште (тудо 1924 ийыште Шамони олаште эртен) ече дене сар куршталмашат пурен. Но биатлон марте тудо эше кушкын шуын огыл. Иканаште икмыняр еҥ куржамашым тӱҥалыныт, вет армийыштыже патруль дене куржталыт. Но тиде спорт тӱрлыкм калык ужын, аклен. 1957 ийыште ече дене сар куршталмаш биатлоныш савырна. 
Россий кӱкшытысӧ икымше биатлон чемпионат 1957 ийыштак Свердловск воктене эртен. Икымше чемпионын лӱмжӧ – Владимир Маринычев. Тиде чемпионат биатлоным ончыко чот шӱкалын. 
Ынде тиде спорт таҥасымаш дене чемпионат-влак кажне ийын эртаралтыт.
Вес ийын Австрийыште биатлонист-влак икымше тӱнямбал чемпионатым ыштеныт. Тышечак тиде спорт тӱрлыкын шочмо кечыжлан 2 Ӱярням ойыреныт. 

Ондак тыге лийын: спортсмен 20 меҥгым ече валне куржеш. Куржмо годымжо ныл гана шогалаш логалеш. Кажне шогалмыж годым 5 мишеньыш лӱйыкала. Кум шогалмашыштыже кеч кузеат лӱйыкалаш лиеш, а вот нылымше лӱйкалыме верыште - шогышыла гына. Ик мишеньыш ок логал - куржмо жапышке 2 минут ешаралтеш. Варажым виктарчыкыш икмыняр вашталтымаш пурен: лӱйкалыме вер деч мишень витле метр тораште верланен. Мишень шем тӱсан улеш. Кунам спортсмен винтовко гычыж логалтара - шем мишень ош клапан дене петырналтеш. 

Пӧрьеҥ-влак 10, а ӱдырамаш-влак 7,5 меҥгым куржыт. Икымше лӱйыкалымаш кийышыла эрта, кокмшо гана шогышыла. Спортсмен влак почыла-почыла куржмашышке ушнат. Кажно логалтыдымылан 150 метрым куржмашышке ешарат. 

Пӧръеҥ-влак 12,5, ӱдырамаш-влак 10 меҥгым куржыт. Лӱйкалашлан чылажге ныл гана шогалман. Почыла-почыла куржаш тӱҥалыт. Эн ончыч спринтым куржын эртыше спортсмен поктымаш куржмашым тӱҥ. 

Пӧреҥ-влак 15 меҥгым куржыт, ӱдырамаш-влак 12,5-ым. Тыште чылан пырля куржаш тӱҥалыт. Тышке кодшо куржталмаш гыч 30 эн виян спортсмен ушна. Кажне мишеньыш логалтыдымылан, тыгак, 150 метрым таҥасыше ешарен куржеш. 

Пӧрьеҥ-влак эстафетыште ныл этапым куржыт. Кажныже 7,5 меҥге. Таҥасымашыште кажне командыште 4 еҥ лийышаш. Кажне этапыште кок лӱйыкалыме вер уло. Иктыште кийышыла, весыште шогышыла лӱйкалат. Спортсменын вич мишеньлан кандаш патрон уло. Чыла мишеньым петырен огеш керт гын, спортсменлан адакат 150 метрым куржталме корнышкыжо ешарат. 

Биатлон эн чот Российыште Германийыште да Норвегийыште шарлен. Тыгак Франций, Швеций, Украине, Италий, Китай, да Йӱдвел Америкыште биатлонист-влак шке мастарлыкыштым сайын ончыктат. Чылажге Тӱнямбал чемпионатыш 40 кугыжаныш гыч спортсмен-влак ушнат.




#Article 168: Колызо-влакын кечышт (161 words)


Колызо-влакын кечышт Сӱрем тылзын кокымшо рушарнян эртаралтеш. Совет Ушемын Кӱшыл Каҥаш Президиумын кӱштыкшӧ почеш 1968 ийын Кылме тылзын 1 кечынже тиде кечым пайрем семын палемденыт.

Россий мландыште шуко эҥер, ер, пӱя уло. Колызо-влакат эре лийыныт, но лач совет жапыште колызо-влакын пашашт чот шарлен. Совет Ушемын южо регионлаштыже кол кучымаш тӱҥ озанлыклан шотлалтын. Шуко калык тиде пашаште тыршен, сандене колызо-влакым ушышо пайремым шонен лукмо.

Тиде кечын колызо бригаде-влак ваш-ваш таҥасат. Колым эҥыр дене кучат. Сеҥыше-влакым тӱрлын палемдат: эн кугу, эн изи колым кучымылан; эн шуко, эн шагал кучымылан, да т.м.
Тиде кечын колызо-влак эҥер да ер-влак серыште погынен, колым кучат, пайремлат. Тиде кечын колызо-влакым саламлаш лиеш. Совет Ушем шаланыме дене пайрем Российыште шарлен. Колызо-влакын кечыштым Украиныштат пайремлат. Кызыт пайрем лӱмеш открытке, сувенир да моло пӧлек-влакымат муаш лиеш.
Тиде пайрем колызо-влакым ийгот, пӧръеҥ/ӱдырамаш улмо дене, ок пайле. 
Совет Ушемыште колызо-влакын кечыштлан урем, стадион концерт-влак эртаралтыныт. Мурманск ола колым кучышо флот пашаеҥ-влакын кидышт дене чоҥалтын, сандене колызо-влакын кечышт Мурманск олаште Ола Кече семын пайремлалтеш.




#Article 169: Кол кучымаш (паша) (132 words)


Кол кучымаш кок тӱрлӧ лиеш:

Паша шӧрынжым ончалаш гын, кол кучымаш нерген кутырымо годым теҥыз да эҥер кол кучымым коштыш налыт. Колым кочкыт, кол гыч коям луктыт.

Кол кучымаш - айдемын акрет годсо пашаже. Шанчыеҥ-влак тудым палеолит пагыт (2,6 млн ий ончыч) гычак эскерат. Тыге южо калык кол кучымашым тӱҥ пашалан ойырен, мутлан, Йӱдвел Америкыште.
Саскам погышо да сонарзе-влак дене пырля колызо-влак уло калыкым пукшеныт. Но вольыкым ончышо калык колым кучен огыл. 
Акрет годсо кол кучымо йӧн-влак дене тачат пайдаланат: пӱям пӱат, вапшым вӱдыштӧ шындат, эҥыр да моло арвер дене кучылыт. Ужалмаш шочмо дене колым кучышо-влак оксам ышташ тӱҥалыныт, а таче кол кучымаш посна озанлыкыш савырнен.

Кучымо шотышто кол-влакым тыге пайлаш лиеш: теҥыз кол (теҥызыште гына илат); эҥер-теҥыз кол (теҥызыште илат, эҥерлашке мӧртньым кышкаш куснат); да эҥер кол (эҥер, ер, пӱяште илыше-влак).




#Article 170: Малымаш (430 words)


Малымаш - омо мутын кокымшо ыҥже. Айдеме, кол, кайык, янлык, южо шыҥа-копшаҥге-влакын физиологий процесс. Малме годым вуйторык паша ыштымыжым иземда. 
Уло эше йоҥлен малымаш (руш. летаргический сон), анабиоз (янлык-влакын пагыт малымашышт), гипноз омо, кома (медицин термин).

Нормо почеш айдеме кажне кечын, кажне 24 шагат гыч малышаш. Омо пычкмыш але йӱдыштӧ эртышаш. Кунам айдеме пычкемышыште кодеш (тулым йӧрыкта, мутлан), капыштыже мелатонин гормон ышталтеш. Капыште тиде гормон вияҥме дене айдемын омыжо шуеш. Йӱд омо деч посна южо эллаште кӱчык кечывал омо - сиеста уло. Манеш-манеш почеш айдеме тунемалтме жап деч эррак помыжалтеш гын - мален ок тем. Чынжым, мален темашлан кӱлеш жапым гына малыман.

Мален колтымо деч ончыч айдемын:

Айдемын да южо янлык-влакын омышт икмыняр ужашлан пайлалтеш. Нине ужаш-влак йӱдым икмыняр гана угычтаралтыт.
Таза айдемын омыжо тымык омын (медленный сон) икымше стадий гычыж тӱҥалеш. Тудо 5-10 минут наре шуйна. 
Вара 2-шо стадий тӱҥалеш. Тудо эше 20 минут наре шуйна. 
Эше 30-45 минут наре 3-4 стадий-влак эртат. Кумшо да нылымше стадий эртыме годым айдемым моткоч йӧсӧ кынелташ, ты годым айдеме омым ужеш, южо-влак омышто кошташ тӱҥалыт, омо дене кутырат, лӱдын колтат, йоча-влак вакшыш шалын кертыт. Но тидым нимомат айдеме шарнен ок код.
Тиддеч вара малыше тымык омын 2-шо стадийышкыж пӧртылеш. 
Умбакыже писе омын икымше эпизодшым ужын шукта (5 минут наре). 
Тиде черет цикл лӱмдалтеш. Икымше цикл 90-100 минут наре эрта. Вара цикл-влак угычтаралтыт, эркын-эркын тымык омо жап шагалемеш, писе омын жапше кугемеш. Таза айдемын омыжо тичмаш цикл эрта. 
Писе омо - омын визымше стадийже. Шанчыеҥ-влак тудым 1953 ийыште почыныт. Электроэнцефалографий почеш, писе омо годым айдемын вуйторыкшо кечывал пагыт семын пашам ышта. Но, мо оҥайже, ты годым айдеме тарванен ок керт, чогашылже лушкыдемеш. Лӱдыкшӧ омым ужмеке, омыштыжӧ тӧршталтыме шукта гынат, тарванен ок керт. Адакшым айдемын  писе омо годым  йымалне пеш писын тарванылаш тӱҥалеш. Ты пагытыште айдеме помыжалтеш гын шке омыж нерген сайын каласен кертеш. Но писе омо годым айдемым кынелташ йӧсырак, да лӱдыкшырак. Уш-акылжат пудыраҥ кертеш, садене кӱрылтшӧ писе омо деч вара мален колтеда гын, тудым вес цикл-влак алмаштышаш улыт.
Шанчызе-влакын ойлымышт почеш, сокыр шочшо-влаклан сӱрет олмеш йӱк да шижмаш-влак омеш кончат.

Надпочечник-влакын гормонышт чот секретым луктыт, вуйторыкыш вӱр чот толеш, шӱм чотрак кыраш тӱҥалеш, вӱр темдыме куат кӱза-вола, пӧръеҥ да ӱдырамаш-влакын вож коклаште эрекций лийшаш. Уке гын - айдеме черле.

Таза айдеме суткаште 6-8 шагат наре мала, но южо еҥ-влаклан мален темашлан вес жап кӱлеш (4-10 шагат наре). Тӱрлӧ амаллан кӧра айдеме южгунам икмыняр минут але икмыняр сутка наре мален кертеш. 

Айдеме огеш мале гын икмыняр кече жапыште вуйторыкшо пашам начар ышташ тӱҥалеш; мо йырже ышталтеш - айдеме ок умыло, южгунам уш йомдарен камвозеш. Тыге кучымо шпион да тушман салтак-влакым сар годым йодыштеденыт.




#Article 171: Омо (278 words)


Омо мутын кок ыҥже уло:

Омым шымлыше шанче онейрологий маналтеш. Малыме годым айдемын вуйторыкыштыжо икмыняр стадий эрта. Ик стадий годым айдемын шинчаже писын тарванылаш тӱҥалеш. Тиде стадий кажен 1,5-2 шагат жапыште угычтаралтеш. Пуйто ала мом эскерен, еҥын шинчаолмаже шинчагомдыш йымалне тарванылаш тӱҥалеш, айдеме чӱчкыдын шӱла, вӱршерже чот кыра, чогашылже лушкыдемеш. Айдемылан омо йӱд вошт кончен кертеш, но лач тиде стадийыште омо шарнымашеш кодеш. 
Кажне айдеме омым ужын кертеш, но, помыжалтмеке, кажныже шке омыж нерген каласен огеш керт. Южо-влаклан тӱсдымӧ омо коеш, а сай воображений дене еҥ-влаклан да йоча-шамычлан тӱрлӧ тӱсан омо конча. Посна эше умылымо омо уло. Ты годым айдеме малмыжым умыла, южгунам омыжым шке виктарен кертеш.

Акрет годсек айдеме омым умылаш тыршен. Кугезына-влак омо гоч еҥын ончыкылыкшо нерген мужеш тыршеныт. Нуно ӱшаненыт: айдемылан юмо лач ончыкылыкшо нерген шижтарашлан омым колта. Акрет годым южо калыкыште омо кусарымаш пашам карт-влак, але тидлан посна тунемше-влак шуктеныт. Омым кусарашлан омо тогедыш-влак возалтыныт. Омо тогедыш книга марий йылме денат возалтын. Тыге омо кусарымаш нерген ик эн тошто книга - «Онейрокритика» (грек омо тогедыш) мемнан курым деч ончыч II—III курымышто возалтын. 

Южгунам айдеме иктаж мом ыштымыж годым умыла: лач тыгак ала кунам лийын. Тиде верыштак, тидымак тудо ыштен. Шанчыеҥ-влакын ойлымышт почеш дежавю шижмашын сӱретше эн ончыч малме годым омыштына конча, а вара илышыште угычтаратлтме годым, айдеме умылен колта - тыге ала кунам лийын.

Омо феномен сымыктышыште чӱчкыдын кучылталтеш. Сӱретче, семлызе, почеламутчо-влак омышто кончышым шке пашаштышт кучылтыныт. Омо нерген симфоний, классик сем, опер-влак возалтыныт, Шекспир Кожла кокласе омо (руш. Сон в летнюю ночь) пьесым возен, Марий Кугыжаныш театрыште марий йылме дене шындалтын. Марий мурызо-влак омо нерген муро-влакым йоҥгалтарат. Санян Вачи мурызын йоҥгалтарыме Омо мурыжо Марий Эл Радион Идалыкысе хит-парадыштыже 2010 ийыште 6 верым айлен.




#Article 172: Третьяк, Владислав Александрович (160 words)


Владисла́в Алекса́ндрович Третья́к (25 Вӱдшор 1952, Орудьево села, Дмитров район, Моско область) — тале совет хоккеист, капкаорол.

Спорт дене Владислав Третьяк 11 годымжо шӱмаҥын. ЦСКА клубын самырык спорт школыш тудым аваже конден. Тренер-влак эн ончыч коньки дене шеҥгеке кудалыштын моштышо-влакым ойыреныт. А Третьяк тиддеч ончыч кажне рушарнян катокышто мунчалтыме мастарлыкым поген. Сандене, тудым, да эше кум эргым москосо клубыш налыныт. Тӱҥалтышыште Третьяк форвард олмышто модын, но тудын  лийын огыл. Чыланыштлан вургем ситен огыл. А тудо жапыште командын капкоролжо лийын огыл. Владислав тренер дек толын да каласен: Мыланем профессионал вургемым пуеда гын, мый капкам оролаш тӱналам.

 - тыге самырык хоккеист ойлен. Кеҥежым команде кечывалвелыш каен, Владислав самырык-влакын командыш пӧртылын. 
Совет Ушемын самырк чумыр командыже Европо чемпионатыш кая, Владиславым кокымшо капкаорол семын налыт. Команде кокымшо верым налеш, шочмо элыште нуным огыт мокто. Но шке командыж дене Третьяк Моско чемпион лӱмым сула, эн сай капкаорол семын пӧлекым налеш. Ик ий гыч Гармиш-Партенкирхен олаште Совет Ушем икымше лиеш.
Владислав Третьяк 20 номер почеш модын.




#Article 173: Мӱзикыл (325 words)


Мӱзикыл () (южгунам музык комедий лӱмдат) – сценыште шындыме музык произведений. Тыште герой-влакын кутырымашышт, муро, сем, куштымаш-влак ик произведенийыш кылдалтыт. Сюжет-влакым чӱчкыдын кумдан палыме произведений-влак гыч налалтыт: Бернард Шоу, Шекспир, Сервантес, Чарльз Диккенсын драме-влакыштым кучылтыт. Мьюзикл театр сымыктыш радамышке кызыт пура, а вет шуко жам тудым театрал-влак шотышко налын огытыл. 
Мюзикылым шындаш – шуко оксаш шуеш. Америкыште спектакль-влак кажне кечын икмыняр ий жапыште эртат, оксам шуко погат, сандене тӱрлӧ спецэффект-влакым тыгай мӱзикыллаште кучылтыт. Театр жанр-влак коклаште мӱзикыл ик эн шуко оксам конда. Уло мом калыклан ончаш, теме-влак улыт, актер ойыртемлан йӧн шуко.
Формо дене мӱзикыл эн чӱчкыдын кок акт гыч шогышо спектакль семын лиеш.

Мӱзыкыл шочмо деч ончыч сценын ятыр куштылго жанр-влакше пырля варалтыныт: варьете, француз балет, драме интерлюдий. 1866 ийыште Идым тылзын «Black Crook» постановко эртен - романтик балет, мелодраме, моло жанр-влак тыште варалтыныт. Тудымак у мӱзикыл жанрын тӱҥалтышыжлан шотлалтеш. Англичан продюсер Джордж Эдвардс Хористка хитшым музык комедий семын лӱмден. Музык комедийыште тӱҥ - сюжет огыл. Тӱн - йӧратыме мурымаш номер-влак. Эн йӧратыме мурызо-влак йоҥгалтареныт. Эдвардсын постановкыжо-влак Нью-Йоркышто моткоч чот келшеныт, сандене XX-шо курым тӱҥалтыш марте мӱзикыл жанрыште чылан англичан-влак почеш ошкылыныт.

Икымше тӱнямбал сар деч ончыч талантан эмигрант-влак (Херберт, Фримель, Ромберг) Америкыш илаш кусненыт да тушто мӱзикыл жанрым шыҥдараш пижыныт. 20-шо, 30-шо ийлаште тиде пашашке у американ семлызе-влакын (Джером Керн, Джордж Гершвин, Кол Портер) пашашке ушнымышт дене мӱзикыл «американ тӱсым» налеш. 
Семыште джаз, рэгги стиль-влакым кучылташ тӱҥалыныт. Мӱзикыл гыч южо сем-влак классик сем-влак радамыш пуреныт. 
Кокымшо тӱнямбал сар деч вара мӱзикыл-влакын сюжетышт шотанрак лиеш. Куштымаш-влакат виян да талырак лийыт.

XX-шо курымын 60-шо ийлаштыже мӱзикылым жанр семын аклаш тӱҥалыт. Ӱп («Hair», 1967) спектакль тудо пагытысе хиппи-влак нерген темым авалта. 70-ше ийлаште спектакль-влак чот иземеш, но декораций да костюм-влак шергырак лийыт. Эндрью Ллойд Уэббер семлызын «Иисус Христос суперзвезда» («Jesus Christ Superstar» 1971) мӱзикылже тиде жанр шыҥдарымашыште моткоч кугу надырым пыштен. А эн шуко оксам погышо мӱзикыллан тиде семлызенак Призрак Оперы («The Phantom of the Opera») произведенийже шотлалтеш. Тудо триллер ден детектив жанр-влак деч шуко налын.




#Article 174: Шайбе (Шайбан хоккей) (108 words)


Хоккей шайбе — Шайбан хоккей модмашыште кучылтмо спорт арвер. Хоккей шайбым пластик але  резине гыч ыштат. Модмо шайбе шем тусан улеш. Тренировкышто кучылтмо нелемдыме шайбе - йошкарге-нарынче тӱсан, куштылемдыме - канде, капкаорол-влакым ямдылыме - ош тӱсан. Шайбын кугытшо: кӱкшыт 2,54 см, диаметр 7,62 см, нелыт 105-185 грамм. Модмо годым шайбе ынже тӧрштыл манын, матч деч ончыч тудым икмыняр шагат кылмыктат.
Модмо годым, кунам уло вий дене хоккеист клюшко дене пера - шайбе кугу писылык дене (160 меҥ/шаг) чоҥешта, ончышо-влаклан кугу лӱдыкшым конда. Сандене модмо ий йыр печым шогалтат, пече ӱмдалне аралтыш яндам шогалтыме, а капка шеҥгелне верланыше трибуным аралтыш четлык але вапш авырышаш. Ончышо-влак чӱчкыдын чоҥештыше шайбе дене сусыргеныт. 

 




#Article 175: Шайбан хоккей дене тӱнямбал чемпионат (292 words)


Ша́йбан хокке́й дене тӱнямба́л чемпиона́т (руш. Чемпиона́т ми́ра по хокке́ю с ша́йбой) ---  Калык-влак кокласе Хоккей Федерацийын вуйлатымыж почеш кажне ийын эртыше спорт таҥасымаш. 1920-шо ий гыч эрта. Тӱҥалтышыште Олимпий модмаш радамыште эртен. 1930-шо ий гыч таҥасымаш кажне ийын эрта (лач 1940-1946 ийлаште Кугу Ачаэл Сарлан кӧра лийын огыл, да 1980, 1984, 1988 ийлаште Теле Олимпий модмаш Тӱнямбал чемпионатым авырен. 1968 ий марте Олимпиадым эртарыме годым хоккей дене Олимпий турнир Тӱнямбал чемпионатлан шотлалтын.

Шайбан хоккейыште кызытсе тӱнямбал чемпион лӱмым (2010 ий) Чехийын чумыр командыже сулен.

Турнир кум ужаш дене эрта.

Тиде ужашым квалификаций лӱмдат. Кодшо 12 команде кок тӱшкалан (E, F) шелалтеш. Икымше этап деч вара тӱшкалаште 3 команде гыч кодын, ынде «E = A+D; F = B+C» формуло почеш нуным кок тӱшкашке ушат. Тиде ужаште кажне команде ондаксе кок тавалышыж дене да кызыт у тӱшкашке логалше кум команде дене таҥаса. Погымо балл-влакым (да моло лектышымат) икымше этап семынак, кокымшо этапыштат шотлат. Ты ужашыште балл-влакым тиде радам денак пуат. Ешартыш жап нине матчлаште 5 минут кужутан, умбакыже - буллит-влак. Кажне тӱшка гыч 4 команде кумшо этапыш лектеш.

Тиде ужашым (плей-офф) лӱмдат. 8 команде гына кодын. Кумшо этап  (руш. 1/4 финала),  (руш. 1/2 финала), 3-шо вер верч матч, да финал матч гыч шога. Тиде этапыште сеҥалтше команде лектын кая. Финал чырыкыште сеҥыше финал пелыш логалеш. Сеҥалтше таҥасымаш гыч кораҥеш. Финал пелыште кок сеҥыше команде финалыш логалыт, нунын коклаште Кубок модылтеш. Пел финалыште сеҥалтше-влак кумшо вер верч таҥасат. Финалын чырык, пелыштыже, тыгак, кумшо вер верч таҥасымашлаште тӱҥ жапыште команде-влак ик тӧр модыныт гын, 10 минуташ ешартыш жап пуалтеш. Икымше гол марте модыт. Финалыште овертайымын кужутшо 20 минут. Тӱҥ жапыште сеҥыше лектын огыл гын команде-влак кум буллит гыч лупшат. 3-шо верым налше команде той медальым налеш, 2-шо - ший, 1-ше шӧртньӧ медаль-влакым да чемпион кубокым.




#Article 176: Калык-влак кокласе Ий хоккей федераций (367 words)


Калык-влак кокласе Ий хоккей федераций, Калык-влак кокласе Шайбан хоккей федераций (, ) — шайбан хоккей, инлайн-хоккей, ролик коньки дене модмо хоккей шотышто пашам да йодыш-влакым эскерыше калык-влак кокласе ушем.
Уло тӱня мучко тудын пашаже шарла гынат, садыгак, СШАште да Канадыште ИИХФшке уло вийжым ончыктен огеш керт, тушто эн кугу да эн виян хоккей ушемлан Националле хоккей лиге (НХЛ) шотлалтеш. Канаде ден США гына, ИИХФшке пурен, шке виктарчыкыштым шотышко налыт.

Официалле лӱм-влакым пуртымо шотышто тӱрлӧ ийым палемдат - англичан йылме 1920, 1978, 1946, немыч йылме 1954. 
Кызыт ИИХФ Уставын 8 статьяж почеш ик официал йылме гына уло - англичан йылме, но ты годым немыч да руш йылмылашке синхрон кусарымаш лийшашак.. Француз йылмым 1908 ийысе Конгрессыште официал йылмылан сайленыт, но чынжым, тачысе кечын тудо официалле лӱмлан ок шотлалт.

Тӱҥ паша:

ИИХФ-н уставше почеш чыла официал таҥасымашлаште кугыжаныш тисте-влакым нӧлтат, кажне матч деч вара да пӧлекым пуымо годым сеҥыше-влакын кугыжаныш чап мурышт йоҥгалтеш.

Тиде ушемыш 69 эл гыч Калык хоккей организаций-влак пура. 49 калык федераций пӧръеҥ-влак кокласе таҥасымашлашке ушна, 33 калык федераций - ӱдырамаш таҥасымашлашке. ИИХФ-шке пурышо-влак кум категорийлан шелалтыт:

Калык-влак кокласе Олимпий комитет дене пырля Хоккей Федераций Телымсе Олимпий модмашыште пӧръеҥ да ӱдырамаш-влак коклаште шайбан хоккей дене турнирым эртарымылан вуйын шога. Ончылгоч модмаш деч посна тӱҥ турнирыш эн виян команде-влакым вигак пуртат. Моло-влак квалификаций матч гоч эртышаш улыт. 
Шайбан хоккей дене икымше турнир 1920 ийыште, Кеҥежымсе Олимпий модмаш радамыште эртен. 1924 ий гыч шайбан хоккейым Телымсе Олимпий модмаш радамыш кусарат. Ӱдырамаш-влак Олимпиадыште шайбан хоккей дене 1998 ий гыч таҥасен кертыт.

Хоккей федераций 5 категорийыште 25 тӱнямбал чемпионатым эртара.

Калык чумыр командылан тӱнямбал чемпионат деч посна эше самырык-влакын (20 ий марте ийготан-влак коклаште) да юниор-влакын (18 ийы марте ийготан-влак) тӱнямбал пӧръеҥ чемпионат-влак лиедат, тыгак шайбан хоккей дене ӱдырамаш-влак кокласе тӱнямбал юниор чемпионат (18 ий марте ӱдыр-влак таҥасат).
Ий хоккей дене тӱнямбал чемпионат ныл дивизионышто эрта: (ТОП-дивизион, 1-ше, 2-шо да 3-шо), чумыр команде-влак мастарлык кӱкшытышт дене нине дивизионлашке логалыт. Кажне пӧръеҥ дивизион эше кок тӱшкалан («A» да «B») шелалтеш. 

Азийыште пӧръеҥ-влак кокласе хоккей таҥасымаш уло. 2008 ий гыч эрта. Нине эллаште хоккей виян огыл, сандене Азий эл-влак ӱлыл хоккей дивизионлаште верланеныт. Нунын матч-влакышт кок период гыч гына шогат. Ик период 18 минут наре эрта.
Азий да Океанийын чемпионатше уло. 1984-2002 ийлаште эртен.




#Article 177: Олимпий модмаш (651 words)


Олимпий модмаш-влак (южгунам Олимпий модыш-влак) - калык-влак кокласе эн кугу комплексный спорт таҥасымаш. Тудо кажне ныл ийлан ик гана эртаралтеш. Ондакше Акрет Олимпий модмаш Грецийыште Олимпий Олаште м.к.д.о. VIII гыч, V курым марте эртаралтын. XIX курым мучаште барон Пьер де Кубертен Олимпий модмашым угыч тӱҥалаш тыршен. Садлан 1894 ийыште Интеркалык(ын) Олимпий Комитетым(ИОК) почын. Кок ий эртен, да Тыгодсо Олимпий модмаш-влак Афиныште эртаралтыныт. Вара Олимпий Модмаш-влак да  шотышто  тӱҥ вуйлатыше улеш. Тыгак эше Олимпий Хартий уло, кушто радам-влак да кӱштымаш-влак сереныт, кузе тыгай таҥасымашым эртараш.

XX курым годсек Олимпий Толкын пеш шуко вашталтын. Тидлан кӧра ИОК модмашым вашталтен, саманым шотыш налын. Кудо-икте саемдымаш-влак: Теле Олимпий модмаш-влак лум да ий спорт тӱрлыклан, Паралимпий модмаш-влак кап-кыл шотышто ситыдымаш дене еҥлан да Самырыктукым Олимпий модмаш-влак самырык спортъеҥлан. Тӱрлӧ политике, экономике, технологий шот дене ИОК Олимпий Модмашым эше уэмден. Таче Олимпий Модмаш-влак кымылзо-влак да йӧратыше-влак кокла (кузе Кубертен ондакше шонен) гыч лектын да кызыт профессионал спортъеҥлак пайдаланат тудым. Тӱшкаувер йӧнык-влак кӱлешлык корпоратив спонсорлык да коммерциализаций шотышто йодышым шынден.

Кызыт Олимпий Йогын Интеркалыкын спорт федерацийым, Калыкын Олимпий комитетым да кажне Олимпий модмашлан организационный комитетым куча. Тудо  улеш, садлан тудо кажне Олимпий модмашлан  сайлымашлан  улеш. Оза ола модмаш пайремым да радам шотым Олимпий Хартий дене келшен эртарашлан вуйшогын улеш. ИОК Олимпий программым да могай спорт тӱрлык-влак Олимпий модмашыште улшаш палемдалта. Олимпий пайрем шуко йӱлам да -влакым налеш (мутлан, Олимпий тистыже да Олимпий тул), тыгак Почмаш да Петырымаш  улыт. Чылаже 13.000 шукырак спортъеҥ-влак Кеҥеж да Теле Олимпий Модмашыште 33 тӱрло спорт тӱрлык шотышто таҥасат. 400 тӱрлӧ -влак. Икымше, кокымшо да кумшо сеҥыше-влаклан шӧртньӧ, ший да вӱргене медальым пуат.

Модмаш тыгай кугу лийын, кажне калык тудым модеш. Тыгай кушмаш тӱрлӧ азапым ыштен, мутлан, бойкот-влак, допинг,  да терроризм. Кажне кок ийыште Олимпий модмаш-влак да ТУЙ йҥже, палыдыме спортеҥлан калык (южгунам калык коклаште) чапым нӧлталашлан кертмешетым пуат. Модмаш-влак тыгеже эше оза ола да эллан шке кояшлан кертмешетым пуат.

Акрет Грецийысе Олимпий модмаш-влак Олимпий Олаште эрталалтше йӱла да спорт дене кылдалтше пайрем сынан лийыныт. Модыш-влакын кузе шочмышт нерген пале-влак йомыныт, но ты событийым сӱретлыше икмыняр легенде аралалт кодын. Модмаш-влак тылеч ончыч лийыныт гынат, документ дене палемдалтше икымше тыгай пайремлымаш  776 ийыште лийын. Негызым Геракл пыштен. Модмаш-влакым эртарыме жапыште  увертаралтын, тыгодым сар-влакымат чареныт (чарыман улмаш), кеч тиде пунчал эрежак эскералтын огыл. 
 
Римлян-влак толмо дене Олимпий модмаш-влак шке сыныштым палынак йомдареныт. Христиан тыным налме деч вара нуно чий тын дене кылдалтшылан шотлалташ тӱҥалыныт да 394 ийыште император Феодосий I нуным чараш кӱштен.

Олимпий шонымаш акрет таҥасымашым чарыме деч вара йӧршынлан йомын огыл. Мутлан, Английыште XVII курым жапыште «олимпий» таҥасымаш да ӱчашымаш-влак ик гана веле огыл лийыныт. Варарак тыгай таҥасымаш-влак Франций да Грецийыште эртеныт. Туге гынат, нуным  изи сомылкалан веле шотлаш лиеш. Кызытсе Олимпий модмаш-влакын эн тӱҥ ончычсо «Олимпий»-влак лийыныт. Нуно 1859-1888 ийлаште эреак эртаралт шогеныт. Олимпий модмаш-влакым уэш пӧртылмаш нерген шонымашым Панайотис Суцос почеламутчо темлен, а илышыш тудым мер пашаеҥ Евангелис Заппас шыҥдарен.

Кубертенын шонымыж почеш, француз салтак-влак 1870-1871 ийласе Франко-прусский сарыште начар тазалыкыштлан кӧра сеҥалтыныт. Тыгай сӱретым тудо француз-влакын кап-кыл тазалыкыштым шуарыме дене вашталташ тӧчен. Тидын годым калык эгоизмым кораҥдаш тыршен да тыныслык ден калык кокласе келшымаш верч шоген. Тӱнямбалсе самырыктукым шке вийжым кредалмаш пасушто огыл, а спорт таҥасымашлаште тергышаш. Олимпий модмашым угыч нӧлталмаш тудын шонымыж почеш ты экшык-влакым тӧрлашлан эн сай йӧн лийын.

Икымше Олимпий модмаш-влак кугу сеҥымаш дене эртеныт. Тушто 241 атлет (41 эл) гына лийыныт гынат, модмаш-влак акрет Греций пагыт годсек эн кугу спорт сомылкаш савырненыт. Грецийысе официал еҥ-влаклан да калыклан тиде моткоч келшен, садлан нуно модмаш-влакым Грецийыште ончыкыжат эре эртараш кӱлмӧ нерген темлымашым пуэныт. Но ИОК модмаш-влакым эртарыме верым кажне ныл ий вашталтыме нерген тӱрлӧ эл коклаште пунчалым луктын.

Икымше сеҥымаш деч вара Олимпий модмаш икымше нелылыкымат чытен. 1900 ийысе Парижысе (Франций) II Олимпий модмаш да 1904 ийысе Сент-Луисысе (Миссури, УАШ) III Олимпий модмаш тӱнямбал ончер дене ушнен шоген. Спорт таҥасымаш-влак тылзе дене шуйненыт да ончышо калыклан оҥай лийын огытыл. Сент-Луисысе модмаште утларакше американ спортъеҥ-влак лийыныт, молан манаш гын Европысо калыклан теҥыз гоч вончаш технический амаллан кӧра моткоч неле улмаш.




#Article 178: Юмызо (326 words)


Ю́мызо (руш. священник) - калыкыште кучылтмо ыҥ - религий культ пашаеҥ. Иудаизмыште юмызо мутым кучылтмашыште тӱткӧ лийман (кызыт иудаизмыште юмызо уке, раввин-влак юмызылан огыт шотлалт).
Рим-католик, танле, моло христиан конфессийлаште юмызо - епископ ден дьякон кокласе чинан черкысе службым шуктышо еҥ. Епископ (архиерей) чиныште улшо айдемым юмызо лӱмдымаш - йоҥылыш.

Чимарий йӱлаште юмызо олмеш онаеҥ-влак улыт.

Епископ ден дьякон кокласе чинан черкысе службым шуктышо еҥ. Таинстве (рукоположений таинстве деч посна), да богослужений эртарен кертеш. Юмызым эше иере́й але пресви́тер ( — кугыза, старейшина) лӱмдат. 
Юмызо чиным архиерей (епископ) рукоположений таинстве пуен кертеш.
Тыглай юмызо да  илыш дене илыше юмызылан (иеромонах) Ваше преподобие манын ойлат, протоирей, игумен ден архимандритлан - Ваше Высокопреподобие. Калыкыште юмызым чӱчкыдын бачышка (батюшка) але ача лӱмдат, мутлан, Пагул ача, Миклай ача. Йотэлысе руш танле черкыште пелашан юмызылан Ваше благословение ойлат.
Российыште юмызым калыкыште чӱчкыдын «поп» лӱмдат. XIX курым мучаш гыч тиде мут лӱмдылтыш семынат кучылталтеш. А 1755-1760 ийла марте тиде официалле званий лийын. Екатерина II-ын юмызо Иван Панфиловын тыршымыж дене кугыжаныш кагазлаште священник ден протоирей мут-влакым кучылташ тӱҥалыныт. Поп мут грек ылмысе папас (юмызо) мут гыч чоҥалтын. У грек йылмыште паппас - тиде папа римысе.

Католик черкыште танле йӱла семынак юмызо-влак кокымшо кыдежан священстве радамыш пурат. Юмызо шым таинстве гыч визытым шуктен кертеш. Свяществе (хиротоний) да миропомазаний таинстве-влакым гына нунылан шукташ ок лий. Юмызыш айдемым епископ пурта. Православий семынак юмызо-влак тыште манак (шем духовенстве) да епархий юмызо-влаклан (ош духовенстве) шелалтыт. Католик черкын латин йӱлаште юмызо-влак целибат почеш илышаш улыт. Вес семын каласаш гын - пелаш деч посна. Эрвел католик черкылаште манак да епископ-влак гына целибат почеш илышаш улыт. Юмызылан католик-влак ача (лӱм) манын ойлат.
Юмызо-влак йӱла почеш сутаным чийышаш улыт. Литургий годым юмызо альбым, орнатым (казула эше лӱмдат) да столам чият.

Протестантизм черке мерым кугыза (руш. старейшина) (пресвитер) да проповедник-влак вуйлатат. Проповедник юмызылан ок шотлалт, тудо службышто тырша. Проповедник-влакым министрант эше лӱмдат. Пресвитер ден министрант-влак консисторийыш пурат. Консисторий черкыш толшо-влаклан йодшыштлан вашмутым пуа, нунылан йӧн лийме дене полша. Протестантизмыште манак да монастырь-влак уке улыт.




#Article 179: Электрокыл (259 words)


Электрокыл (, )  — радиотолкын, оптик-волокна кабель але электровоштыр гоч электро сигнал йӧн дене информаций колтымаш.

Йӱк, сӱрет, текст-влакым первичный электросигналыш савырат. Первичный электросигнал передатчик гоч вторичный электросигналыш савырна, тудым ынде кыл линий гоч колташ лиеш. Умбакыже, радиотолкын, оптик-волокна кабель але электровоштыр гоч вторичный электросигнал приемник деке миен шуеш. Вторичный сигнал-влакым приемник мӧҥгешла йӱк, сӱрет але текстыш савыра.

Информаций тӱрлыкым кусарыме шот дене кызытсе электрокыл йӧн-влак кум турлыклан шелалтыт: йӱк, видео, текстым кусарыше-влак.

Кусарыме йӧн дене электровий, оптик, да радио- кыл-влакым палемдат.

Первичный сигнал-влак радамыш телефон, йӱк вещаний, факс, телевидений, телеграф электрон сигнал-влак пурат.

Пӱртӱс йырвелыште шарлыме шот дене кыл линий-влак 

Информацийым колтышо/налше-влакын тарванылме шот дене стационар (ик верыште пыжыктыме) да мобил кыл-влакым палемдат.

Сигнал тӱрлык-влак коклаште аналог да электрон (цифровой) кылым ойырат. Аналог кыл — информацийым (мутлан, йӱкым але мутланымашым) чарныде колтымаш. Электрон (цифровой) кыл - цифре-влак гоч (дискрет формо) информацийым колтымаш. Кызытсе саманыште электрон кыл дене чӱчкыдынрак да чӱчкыдынрак пайдаланат, вет аналог сигнал-влакымат электрон сигналыш савыраш лиеш.
Аналог сигнал () - физик термин. Жапыште да пространствыште аналог сигналын вашталтмыже, мутлан напряжений вашталтмаш (але ток, частота, фазе да т.м.) ойлымым ончыкта. Сигналын шке параметр-влакше уло: кӱкшыт H (динамике диапазон), кумдык F (спектр кумдык), кужут T (сигналын шуйнымо жапше).
Сигналын  V = FHT формуло дене шотлен луктыт.
Сигналым колтымо годым тудын йоҥгытшо вашталт кертеш. Вет сигнал шкежат тыгай вашталтыш гоч эрта:

Кыл шотышто тӱнямдал стандарт-влак кӱлыт, вет кыл оборудований-влак (сото телефон-влак, мутлан) паша шотышто ваш-ваш келшышаш улыт. Кыл стандарт-влак шотышто икмыняр калык-влак кокласе организаций пашам ышта:

Тыгак, стандарт-влакым чӱчкыдын электроникым ыштыше ончыл озанлык-влак палемдат да пеҥгыдемдат. Молышт почешышт каят.




#Article 180: Модмо автомат (азарт модмаш) (356 words)


Мо́дмо автома́т — модмо пӧртыштӧ  шогалтыме азарт модмаш-влаклан келыштарыме аппарат. Модшо-влак тудын дене оксам сеҥен налаш тыршат. Модмо пӧртын пашаеҥже-влак модмашышке огыт ушно.

Тачысе кечын ятыр автоматым муаш лиеш

Российыште тыгай аппарат-влак 2005 ий марте шогеныт. Вара у тӧртыкым пуртымо. Тудын почеш модышлан автомат деч эн изи парыш 90 % деч шагалрак лийшаш огыл.
Икымше механик автомат-влак рычаг дене пӧрдаш тӱҥалыныт. Варажым барабаным пӧрдыкташлан паҥгам шынденыт (рычаг тошто автоматым шарналтыме семын кодын).

Тачысе кечын электронике вияҥме дене модмо автомат-влакын тӱрлыкышт кугемеш гына. У автомат-влак ышталтыт. Барабан-влакат электрон дисплейышке кусненыт. Ынде экраныште тӧр шогалтыме вич диск коеш. Диск тогымышто тӱрлӧ сӱрет-влакым вераҥдыме. Барабан-влак пӧрдыт, шогалтмеке, ала могай сӱрет ваш-ваш келшен толыт гын, модшо сеҥен кертеш.

Процессор блок, окса налме аппарат, видеомонитор гыч шога. Моло слот-автомат-влак деч программыж дене ойыртемалтеш. Электрон покер модмаш кызыт сенсор экран дене эрта.

Рушла нине автомат-влакым столбики манын лӱмдат.
Тӱҥалтышыште: кӱртньӧ оксам автоматыш пыштет, экраныште шым цифре коеш. Вара цифре чотым вашталтылаш тӱҥалыныт, кум, вич цифран экран-влак лийыныт. Южгунам тыгай автомат кӧргыштӧ оператор шинчен. Тыгай автомат-влак урем, пазар, сатулымо рӱдер-влакыште шогеныт. Вара шуко тыгай автоматым киоскышко ачален савыреныт.

Модмо автомат-влак бизнесыште ик эн кугу парышым пуат. Системын администраторжо тӱҥалтышыштак программышке парышым лукмо процентым шында: мутлан модшылан 80 % окса пӧртылеш. Тиде процент 80-95 процент наре. Тӧртык почеш, 80 деч изирак проценым шындаш ок лий. Но 80 %-тан автомат дене модмо годым 100 теҥгем чыкымеке вигак 80 теҥгем вучыман огыл. Сеҥымаш тыланет огыл, а почешет толшо айдемылан логал кертеш. Але мӧҥгешла, тый дечет ончыч айдеме оксам шӱшкын, а тый ик оксам пыштенат да тыланет джек-пот логалын. Сеҥымаш ден сеҥалтмаш чокым лектеш. 
Кунам айдеме модмашым тӱҥалеш, экраныште пуйто -влак пӧрдыт. Кӱлеш радам дене тамга-влак шогалыт гын, айдеме сеҥа. Но экраныште койшо сӱрет - кумылым нӧлташлан гына. Чынжым, модмашым тӱҥалмеке модшо нимом вашталтен ок керт, кеч могай паҥгам умбакыже темдал - автомат ончылгочак шкаланже палемден - оксам пуаш але пуаш огыл. Айдемын кумылжым кучашлан гына экран кӱлеш. Пытартыш жапыште кино, мультфильм-влак гыч сӱрет-влакым кучылтыт, айдемым тидын дене автомат воктене шогыктынешт. Айдеме онча, нунын дене пырля модам, - шона, а чынжым автоматын процессоржо икымше секундо гычак оксам пуымо шотышто шкаланже пашам палемда да экраныште цифр--влак дене модаш тӱҥалеш.




#Article 181: Филологий да журналистике факультет (МарКУ) (182 words)


Филологий да журналистике факультет (), 2008 ий Сӱрем тылзын 1-ше кечынже шочын. МарКУ-н историй да филологий да МКПИ-н гуманитар факультетше негызеш ышталтын. 

Филологий пӧлкам тунем пытарыше-влак Филолог. Преподаватель квалификацийым налыт. Курык марий йылме дене специализаций уло. Филолог-влак гуманитар шинчымашын, тӱвыран, йылме-влак кокласе йодыш-влакшым шымлат. Студент-влак йылме-влак, российысе да йотэлысе литератур дене шинчымашым налыт; университетым пытарымек,  шанче-шымлымаш да моло пашашкат ушнен кертыт.

Руш йылме да литератур пӧлкам тунем пытарыше-влак Руш йылмым да литературым туныктышо квалификацийым налыт. Тӱнямбал да художественный культур, Руш танле культур() спецализаций-влак улыт. Студент-влак руш йылмым да литературым туныкташ ямдылалтыт. Тиде пӧлкаште психологий, педагогик, у йӧн-влакым кучылтын урокым эртарымылан туныктат. 

Журналистике пӧлкам тунем пытарыше-влак Журналист квалификацийым налыт. Периодическая печать да Радиовещаний специализаций-влак улыт. Журналист квалификацийым налше-влак газет, журнал, радио да телевидений пашам, пашан эртымгорныжым шымлат, увер-влакым погымо, ямдылыме да савыктыме нерген келге шинчымашым налыт. 

Кызыт филологий да журналистике 

факультетыште кум кафедр уло: 

Кафедрылаште литератур, руш йылме, руш йылмым туныктымо методике, журналистик дене аспирантур-влак пашам ыштат. 
Тыгак, факультетыште Журналистик, Руш йылме да литератур пӧлкалаште заочно туныктат.
Шанче лӱм да степеньым налше еҥ-влакын чотышт - 90%, нунын коклаште шанче доктор, профессор-влак - 20%.




#Article 182: Параплан (102 words)


Парапла́н (кок руш мут гыч: ПАРАшют ПЛАНирующий чоҥалтын) — двигатель деч посна чоҥештылше аппарат. Мӱндырчын пыстыл гае коеш, парашютын родыжлан шотлалт кертеш. Айдеме, чоҥештымыж годым парапланым виктара, тыге шке кумылжо почеш кеч кушкат чоҥештен кертеш.
Мыскараче-влак парапланым чипс дене таҥастарат.

Юж деч нелырак чоҥештылше аппарат-влак коклаште параплан эн юстырге чоҥешта. Чоҥештыме писылыкше - шагатыште 20-70 меҥге. Но изи писылыкланже кӧра эн лӱдыкшыдымо. Трукышто мландыш волашлан параплан дене чоҥештылшылан изи верат сита. Сандене тиде аппарат чоҥешташ тунемаш моткоч куштылго. Да парапланын шке нелытшат кугу огыл (5-7 кг гына), акшат ок ӧрыктаре (1000 евро наре). Виктарыме чоҥештылше аппарат-влак коклаште эн шулдо да эн куштылго.




#Article 183: Тӱлымаш терминал (193 words)


Тӱлымаш терминал () --- электрон программе почеш пашам ыштыше аппарат, еҥ-влак деч тӱлымӧ оксам налеш. Тӱлымаш терминал шуко пашам шке, оператор деч посна ыштен кертеш. Терминал-влакын пашаштым Интернет гоч эскераш лиеш.

Тӱлымаш терминал-влак тыгай тӱрлыклан пайлалтыт:

Тӱлымаш терминал гоч:

Кызыт эн чӱчкыдын сенсор экранан терминал-влак вашлиялтыт. Айдеме экран меню гоч тӱлымӧ верым ойыра, кӱлеш реквизит-влакым палемда (телефон номер, лицевой счет номер, да т.м.). Экраныште лекше инструкций почеш чыла ыштымеке, оксам пуртымо рожыш кӱлеш оксам колта да Тӱлаш () паҥгам темдалеш. Терминал чын-шоя оксам да тудын кугытшым шке пален налеш.
GPRS-модем але иктаж могай вес кыл гоч терминал пуртымо данныйым тӱлымаш системын серверышкыже колта, тушто чыла данный-влакым шотыш кондат. Тиддеч вара терминалыш колтымо окса айдемын счётышкыж толеш, терминал тидын нерген чекым луктеш.
Южгунам тиде паша радам ойыртемалт кертеш. Мутлан, южо терминал-влак реквизитым пуртымо форматшым гына терга (чын але уке возымо), а окса толын але уке - огеш эскере. Тыге йоҥылыш возымо реквизитлан терминал оксам налеш, но окса айдемын счетышкыж толын ок шу. Тӧрлаташлан терминал оза компанийын техник полыш службыш йыҥгыртыман.
Терминал дене пайдаланымашлан терминал оза пайдаланыше-влак деч оксам налын кертеш. Эн чӱчкыдын тиде пуртымо окса деч изи процент, але оксам налше организаций деч комиссий.




#Article 184: Крылов, Василий Васильевич (248 words)


Шулдыр Васлий (Василий Васильевич Крылов) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Арын ял — , РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Арын ял) — марий серызе, почеламутчо, драматург, журналист, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1993), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1996). 
 

Шулдыр Васлий 1953 ийын ага тылзын 4-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Арын ялыште шочын. Тӱҥалтыш шинчымашым шке ялысе кыдалаш школышто налын. А 1970 ийыште просветительский училищыш тунемаш пурен. Тушечынак армий радамыш каяшыже логалын. Пӧртылмекыже, 1973 ийыште Василий Васильевич студент радамыш шогалын. Марий кугыжаныш университетын историй-филологий факультетын студентше лийын. Дипломым налмеке, 13 ий Мари радиошто тыршен пашам ыштен. А 1991 гыч 97 ий марте «Ямде лий» йоча журнал редакцийыште тӱҥ редактор пашам шуктен. Тылеч вара Писатель ушем вуйлатыше пашам шукташ тӱҥалын да «Марий журналын» директор пашам шке вачӱмбакыже налын.

Йоча пагытыштыже спорт дене кылым кучен, музык да литератур деке шӱман лийын. Школышто тунеммыж годым, «Колхозная правда» газет пелен эртарыме «Морко памаш» литератур кружокыш кошташ йоратен. Тиде газетын лаштыкыштыже Василий Васильевичын икымше почеламутшым 1966 ийыште савыктеныт. Икымше почеламутшо «Портышкем» маналтын.  Тылеч вара «Ямде Лий» газетын юнкоржо лийын. А студент пагытыште Семен Николаевын вуйлатымыже почеш «У памаш» литератур ушем пашам ыштен. Тушто тудо староста пашам шуктен толын. 1974 ий гыч тӱҥалын «Литератур шыже» семинарыштко коштын.
Икымше почеламут сборникше 1985 ийыште савыкталт лектын да «Поҥго йӱр» маналтын. Тылеч вара «Вӱдшӱдыр», «Мераҥ шовыч» да моло книга-влакат ош тӱням ужыныт.
Ятыр возымо муро мутшылан семым келыштарыме, тыге Василий Крыловын возымо Роза-Розмари, Эре коктын, Лач пырляште весела марий муро-влак коклаште ик эн йӧратыме улыт.




#Article 185: Пырыс (342 words)


Пырыс але Пӧртысӧ пырыс ( ) — мӧҥгысӧ янлык, мӧҥгыштӧ эн чӱчкыдын пырыс ден пийым ашнат. Зоологий велым ончалаш гын, мӧҥгысӧ пырыс — шӧр пукшышо (млекопитающее) «пырыс-влак» еш гыч шыл кочшо янлык. Колям, да тыгыде янлык-влакым кучылеш, тыгодым пырыс — мер янлыклан шотлалтеш, моло янлык да айдеме дене кылым кучашлан тӱрлӧ йӱкым да феромон-влакым луктеш, кап тарванылымаш дене шке кумылжым ончыкта. Тачысе кечылан тӱнямбалне 600 млн утла мӧҥгысӧ пырыс уло, чылажге 256 урлык уло, кужу пунан (перс пырыс) гыч пундымо (сфинкс-влак) марте. Айдеме пырысым 10 000 ий утла ашна, мӧҥгыштӧ пырыс колым кучымо дене пӧртым шке семынже оролаш полша.

Felis тукым гыч чыла пырыс-влакын ик кугезышт уло, тудо Азийыште 6-7 миллион ий ондак илен. Пӧртысӧ пырыс-влак ир пырыс-влак деч чот огыт ойыртемалт, нуно ваш-ваш коштын кертыт. 1758 ийыште Карл Линней «Система природы» шанче пашаштыже пӧртысӧ пырыслан Felis catus лӱмым пуен. Иоганн Христиан фон Шребер 1775 ийыште ир пырысым Felis silvestris лӱмден.

Пӧртысӧ пырыс деч посна пырыс-влак ешыш тыгак, лев, тигр, гепард да т. м. пурат. Пырыс-влак тукым гыч янлык-влак уло тӱня мучко вашлиялтыт: камышовый пырыс (Felis chaus) Кечывалвел-Эрвел Азий гыч, Европысо чодыра пырыс (F. silvestris silvestris), олык пырыс (степной кот) (F. s. lybica), бархан пырыс (F. margarita) да т.м.

Айдеме деке лишеммаш иктаж 9500 ий ожно Лишыл Эрвелыште тӱҥалын. Ты верыште эн тошто цивилизаций-влак негызлалтыныт. Кунам айдеме ик вере илаш тӱҥалын, кунам мландым куралаш, шурным погаш да клатыш опташ тӱҥалын — тунам пырысын полышыжо кӱлеш лийын. Пырчым коля да комак деч оролаш кӱлын.

Кипр отрошто археолог-влак шӱгарыште айдеме ден пырля пырысиге тойымашым муыныт. Шӱгарым 7500 ий мемнан курым деч ончыч ыштеныт. Ончыч шанчызе-влак пырысын икымше озажлан акрет египтян-влакым шотленыт. Но Акрет Египетыш да Кипрыш пӧртысӧ пырыс Лишыл Эрвел гыч куснен. Кеч икмыняр тӱжем ий пырыс айдеме дене пырля ила гынат, айдеме деч посна пырыс-влак илен лектын кертыт, сонарыш коштыт, пырысигым ыштен, ешым южгунам чумырат. 

Пырысын кап температурыжо 38—39,5 °C, пырысиге-влакын изиш кугурак. Пундымо пырыс-влакын кап температурышт моло-влак деч ок ойыртемалт, но меж уке улмылан кӧра сфинкс але петерболд урлыкан пырыс-влак шокшырак гай айдеме кидлан чучалтыт. Чылажге пырыс-влакын кум вӱр тӱшка (группа крови) уло. 




#Article 186: Ӱлӱл Выльэҥер (349 words)


Ӱлӱл Выльэҥер (Марий Ошай) () – Российыште Киров велын Пыжанъю кундемыштыже верланыше Вӱлэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Вӱлэҥер – Вӱлэҥер ял шотан илемын рӱдерже. Илыше еҥ-влак коклаште кас-йӱдвел марий-влак (маре) утларак улыт, сандене тиде ялым Киров велысе марий тӱвыра рӱдерлан сайленыт. Ял кок пелылан шелалтеш – Ӱлыл Вӱлэҥер да Кӱшыл Вӱлэҥер. Кок пеле коклаште кугорно да изи олык верланен. Туге гынат ик яллан шотлалтыт, вольыкым пырля кӱтат.

Ялыште Киров велысе марий тӱвыра рӱдер верланен. Кызыт Алевтина Чельникова вуйлата. Йоча-влак кушташ, мураш коштыт, кугарнян дискотеке-влак эртат, рӱдер пайрем, концерт-влакым эртара. Пайрем-влак коклаште эн кугу – кеҥежымсе Пеледыш пайрем.

Ялын тӱҥ озанлыкланже СПК «Ошаевский» шотлалтеш. Озанлык ферме, олык, пасу, нур-влакше икмыняр яллаште верланеныт, но вуйлатыше-влак, бухгалтерий, технике гараж, ачалыме вер, тӱҥ аппарат-влак Вӱлэҥерыште улыт. Ял калык тыште пашам ышта, шке суртышто пашам ыштен шукташлан техникым айла. Озанлык технике дене ялласе урем-влакым эрыктат.

Вӱлеҥерыште водопровод уло. Ялыш йӱдвел гыч пурет гын – вӱдым шупшшо башне коеш. Туге гынат, кажне пӧртыш вӱд ок пуро, шукынжо уремысе кран гыч вӱдым йӧктарат да ведра дене пӧртыш нумалыт. Южышт шлангым пӧрт деке шупшыныт. Водопровод пуч тоштемын, чӱчкыдын кӱрылтеш, сандене шукын пӧрт воктене тавым кӱнчат.

Ял воктене Вӱлэҥер () эҥер йога, Пижанка эҥерыш ушна. Вӱлэҥер да Максиволык ял коклаште 1996 ийыште пӱям пӱеныт. Кеҥежым калык пӱя ӱмбачын коштеш, а вӱдыштыжӧ йӱштылалтыт, колым кучат.

Эҥер серыште кок пачашан школым чоҥеныт. Кызыт школ пӧртышкӧ йочасадым кусареныт. «МОУ СОШ д. Мари-Ошаево» официал лӱмым нумалеш. Школышто марий йылмым, литературым, марий калыкын тӱвыра да эртымгорныжым туныктеныт, кызыт нине предмет-влак факультатив семын гына кодыныт. Марий йылме да литературым Русинова Лилия Ивановна туныкта, марий калыкын тӱвыра да эртымгорныжо (ИКМН) предметым Анисимов Аркадий Кузьмич туныктен, кызыт сулен налме канышыш лектын. Кок туныктышоат Марий Эл республик гыч толын.

Ынде ятыр ий школым Унженин Владимир Васильевич – марий мер пашан чолга еҥже, сӱретче вуйлата.

Ондак ял верыште кугу чодыра шоген. Марий-влак тыште шке илымверыштым чоҥеныт, эҥер лӱм дене ялымат лӱмдаш тӱҥалыныт. Кунам Яраҥ гыч ялым возашлан статист-влак толыныт, ялыште эн кугу суртым Ошай лӱман марий кучен. Яллан Мари-Ошаево руш лӱмым пуэныт. Вара тиде мут кальке семын марий йылмыштат кучылталташ тӱҥалын. Ялысе марий-влак (маре-влак) ялым Вӱлэҥер лӱмдат.




#Article 187: Вуйдорык (582 words)


Вуйдо́рык (Вуй вем) , , ) — тупрӱдан янлык-влакын да айдемын нерв системын рӱдӧ пӧлкаже.

Вуйдорык вуйгорка кӧргеш олмедалтеш. 

Капеш шушо айдемын вуйдорыкшын нелыт 1.5 чоло килограмм улеш,
мо могырын нелыт гыч икта 2% шотла.

Вуйдорык ышталтеш ончыл вем (лат. telencephalon), вуйвем вурго (truncus encephali) ден изивем (cerebellum) гыч.
Ончыл вем гын кок кугу полушарий (hemispheria cerebri) ден нуным ушышо вӱдотызан могыр (corpus calossum) гыч ышталтеш.
Вуйвем вургыште ныл пӧлкам ончыкташ лиеш (кӱшычын ӱлыкӧ): кокла вем, покшел вем, кӱвар, чуяка вем.
Чуяка вемын шуйнымашыже тупрӱдӧ вем улеш.

Уш-акыл ден психический функцийын рӱдерже кугу полушарийын шӱмыштӧ улеш манын, шонат.
Шӱм вичкыж (икмыняр миллиметр) лончо дене ӱмбачын кугу полушарийым леведеш.
Кугу полушарийын шӱмжӧ кадыртыш-влакым ышта, тиде кӱшеш тудын пайдале кумдык кугемдыме улеш.

Кадыртыш-влак (вуйвем корно-влак) коклаште вуйвем корем шуйнылыт.

Шӱм сур эмен гыч ышталтеш, тудо йымалне кугу полушарийыште ош эмен олмедалтеш.
Сур эменыште нервный четлык-влакын (нейрон-влакын) капышт ден тудын йыжыҥан укшышт олмедалтыт,
а ош эменыште - нерве ярым-влак (миелин дене леведме нейрон-влакын аксонышт).
Ош эмен сур эменын структуржо коклаште (ден вуйдорык тӱжваке) нервный сигналым пурта.

Шӱм йымалне кугу полушарийын ош эменыжын келгеште вес сур эменым изи остров-влак улыт - базальный рӱдӧ-влак (базальный том-влак, пырче-влак; nuclei basales). Нунын деран тӱрлӧ функций уло.

Кугу полушарийын шӱмжым тӱрлӧ йӧн да тӱрлӧ критерий дене сертышлан ужашлаш лиеш:

Кокла вемыште кӱлешан функциональный структур олмедалтыт - таламус ден гипоталамус.

Таламус кок симметричный пеле гыч ышталтеш - шола ден пурла, кузе эн шуко весе вуйвемын структур-влак мужыран улыт, чумыр налмаште айдемын капын ден тидын шотыштак вуйвемын кок-могыран симметрийыштлан келшышын.
Кажне таламусын пележе тӱжвач ончымаште компактный эллипсоид гай коеш (муно сынан улеш), да сур эменын рӱдӧ-влакын шукылык (икта 30) гыч шога.
Таламус шукта тӱрлӧ памаш гыч толшо нервный сигнал-влакын тӱҥалтыш весемдымашым да нунын келшыше кугу полушарий шӱмын сертыш-влакышке умбакыже колтымашым.

Тӱрлӧ пӱртӱсын памашышт гыч толедыше сигнал-влакым тӱрлӧ таламусын рӱдыжӧ колтат.
Мутлан, шижме илдарман-влак гыч толшо сигнал шижше рӱдӧ-влакышке толыт, вараже шижше шӱмышкӧ кусаралтыт.
Тарванымашан шӱмлан пӱрымӧ сигнал тудын деке тарванымашан рӱдӧ-влак гоч кусаралтыт.
Таламус ден шӱм кылдше нерве ярым-влак полушарийын ош эменыштыже шуйналтыт.

Гипоталамус вегетативный нервный системын ден эндокринный системын виктарыше рӱдер улеш.

Гипоталамус воктен гипофиз олмедалтеш.
Гипофиз - вуйвемын ужашыже огыл, а эндокринный ту улеш.
Гипоталамус вӱргорно-влак да нерве ярым-влак дене гипофиз дене кылдалтын.
Гипофиз ышталтеш кок ужаш гыч - ончылсо (аденогипофиз) ден шеҥгелсе (нейрогипофиз).
Вӱргорно мучко гипоталамус гыч аденогипофизышко фактор-влак (гормон гай эмен-влак) толыт,
кудо тропный гормон-влакын аденогипофиз дене пуымашыжым келыштарат.
Тропный гормон-влак, шке черетыштыже, чыла моло капын эндокриный тужо дене гормонын пуымашым виктарат.
Нейрогипофизышко гипоталамус гыч гипоталамусышто вигак ышталтше гормон-влак (вазопрессин ден окситоцин) нерве ярым мучко (аксональный транспорт) толыт.
Нуно нейрогипофизышто согремалтыт, вараже, кӱлеш семын, вӱрышкӧ колталтыт.

Ӱлнырак кийыше вуйвем вурго пӧлкаште тӱҥ шотышто пуртше нервный корно олмедалтыт.
Туге гынат, тылеч посна, тыште вуйгорка (вуйвем) нерве-влакын рӱдышт ден вес кӱлешан нервный кылдыш верланат.
Нервын рӱдыжӧ - нейронын капыштын компактный вераҥдалтмаш, кудын аксон-влак нервым ыштат, але кушто нервым ыштыше тӱжвал нейронын аксон-влак пытат.
Ик нервын ала-мыняр рӱдӧ лийын кертыт.
Чылаже 12 мужыр вуйгорка нерве-влак уло.

Тыгак тыште ретикулярный формаций верлана - чыла кум ӱлыл вургын пӧлкаже кумдыкеш шуйналтше кужу структур.
Ретикулярный формацийын нейрон-влакшын шуко ваш-ваш чот атмалалтше укш-влак уло, тидат атмалалтмаш вапш гай коеш, тышеч лӱмжӧ лектеш (лат. reticularis - вапш гай).
Ретикулярный формаций икмыняр кутынь лаштык гыч ышталтеш, нуно кум пӧлка-влакым ыштат: тиде улыт покшел (медианный), покшел-воктен (парамедианный) ден ӧрдыжсӧ (латеральный) пӧлка-влак. 
Покшел пӧлка покшелне верлана, ик лаштык гыч ышталтеш, а покшел-воктен ден ӧрдыжсӧ пӧлка-влак - кажне кок лаштык гыч ышталтеш, шола ден пурла 
.
Покшел пӧлкаште ургышын рӱдӧ-влакше (nuclei raphae) верланат, тышан нейромедиатор семын серотониным кучылтшо нейрон-влак олмедалтыт.




#Article 188: Инлайн-хоккей (364 words)


Инлайн-хоккей ( --- ик тӧр мут гыч чоҥалтын) — команде-влак дене модмо спорт тӱрлык, шайбан хоккейын тӱрлыкшӧ. Но модшо-влак ролик коньким чиен модыт. Инлайн-хоккейлан келыштарыме конькин роликше иктӧр, ик радам дене пыжыктыме улыт.
Правил, тактике шотышто нунын коклаште шуко ик гай уло. Но ролик коньки дене модашлан ий огеш кӱл, сандене инлайн-хоккей дене кеч могай жапыштат модаш йӧнан.

Инлайн-хоккей бетон, пластик, асфальт валнат эртен кертеш. Эн тӱҥ - кӱвар пеҥыде да яклака лийшаш. 
Ий хоккей дене таҥастарымашыште инлайн-хоккейыште пасушто ик команде гыч 4 модшо да ик капкаорол лийышаш.
Тӱҥямбал стандарт: модмо пасун кужутшо 58 метр, лопкытшо 27 метр лийшаш. Но тыглай модшо-влак кеч могай пасу денат сӧрасат. Кугу пасулаште стандартле ий хоккейысе капкам кучылтыт, изирак кумдыкышто модмо годым изирак капкам шогалтат.

Модмаш кок ужаш гыч шога. Кажне ужаш 15 минут эрта. Каныш жап - 5 минут.
Модшо-влак чӱчкыдын ий хоккеист-влак семынак чият, но конькишт роликан лийшаш.

Стандартле клюшкым кучылтыт, клюшко пудырга гын - тудым вигак кораҥдыман.

Инлайн-хоккейын шыҥдаралтмыже шайбан хоккей да ролик коньки дене пеҥгыдын кылдалтын.
XVIII курым тӱҥалтышыште Данийыште Ханс Бринкнер шке каташкыже пу гыч ыштыме изи роликым пыжыктен, но шот дене ыштен огыл, сандене тудын изобретенийже вигак мондалтын.
Ролик коньким шонен шуктышылан Бельгий гыч Жозеф Мерлин шотлалтеш. Тудо шке конькишкыже кӱртньӧ лезвий олмеш куртньӧ изи оравам пыжыктен, 1760-шо ийыште балыште шке ыштымашыжым ончыктен. Кӱвар валне мунчалтыме годым ковыж дене шоктен. Калык, куанен, совым кырен. Мерлин, куанымыж дене, тӱткылыкым йомдарен да воштончышыш керылтын. 

XIX курым мучашыште подшипник-влакым шонен шуктеныт. Ролик коньки-влак подшипник дене ышталташ тӱҥалыныт, но ныл оравам кок радам дене вераҥдылыныт. 
Кызытсе сынан инлайн коньким (ныл ораваже ик радамыш иктӧр шогылтыме) Америкыште ыштеныт. Кок изак-шоляк Скот ден Бреннан Олсонмыт хоккей деке шӱмаҥше лийыныт. Кеҥежым лум шула, но нуно хоккейым  кодаш кеҥежымат кумылышт лийын огыл. Нунак шкаланышт тыгай ролик коньким ыштеныт. Вара Роллерблэйд компаний тиде конькилан патентым налын, тачат тудо тиде спорт арверым ыштымашыште ончылно улеш. 
Ролик коньки у спорт тӱрлык-влаклан негызым пыштеныт.
Нунын коклаште посна радам дене инлайн-хоккей шога.

Инлайн-хоккей дене икымше тӱнямбал таҥасымаш 1996 ийыште, Миннеаполис олаште эртен. Российын чумыр командыже (тӱҥ тренер --- Ян Каменецкий) визымше верым налын. Шке тӱшкаште россиян-влак, вучыдымын, моткоч виян ШВеций да Японийын чумыр команде-влакым сеҥен. Лач американец-влаклан гына сеҥалтыныт - нунак тунам тӱнямбал чемпион лийыныт.




#Article 189: УЕФА (158 words)


Европысо футбол ассоциаций-влак ушем (, , марий да руш транслитерацийыште УЕФА) — Европышто да Азийын икмыняр веллаштыже футбол пашам виктарыше ушем. Европышто чыла националле футбол ассоциаций-влакым уша, европысо клуб да чумыр команде-влакын таҥасымашыштым эртара, рекламе да трансляций деч налме парышым клуб да националле ассоциаций-влак коклаште пайла.
ФИФА ушемыш пурышо конфедераций-влак коклаште УЕФА эн виян да эн поян. Тӱняште эн виян футболист-влак Европышто модыт, молан манаш гын, тушто эн кугу пашадар тӱлалтеш, поснак Англий, Италий, Испаний да Германийыште. Тыгак, УЕФА ушемышке шуко виян чумыр команде пура, сандене тиде конфедерацийын элже-влак тӱнямбал кӱкшытысӧ таҥасымашлаште шукын модыт: тыге, 2006 ийысе тӱнямбал чемпионатыште 32 команде гыч 14-ын УЕФА гыч лийыныт. 

УЕФА-лан 1954 ий 15 Пеледышыште Базель олаште (Швейцарий) негызым пыштеныт. Франций, Италий да Бельгийын футбол федерацийышт ушемым чоҥаш кутырен келшеныт. Тӱҥалтышыште УЕФА-шке 25 эл пурен, кызыт - 53. 1959 ий марте вуйпӧртшӧ (штаб-квартира) Париж олаште лийын, вара Бёрн олаш куснен. 1995 ий гыч швейцарийысе Ньонышто верланен. УЕФА-н икымше президентшылан Эббе Шварцым сайленыт.




#Article 190: Марий Эл (газет) (338 words)


Марий Эл – Марий Эл Республикысе мер-политик газет, марий йылме дене 1915 ий гыч лектеш. 

Марий Элын, марий-влакын тӱшкан илыме верлан, финн-угор калыкын мер, политик, экономик да культурный илышышт нерген палдара. Финн-угор печатный СМИ-влакысе I-ше да II-шо Россий кӱкшытысӧ конкурс-влакын сеҥышыже (2003 да 2004 ийла).

Арняште кок гана савыкталтеш. Тираж – 3000 экз., арнясе тираж – 6733 экземпляр. Тӱҥ редактор – Александр Абдулов. Редакций Йошкар-Олаште Савык пӧртыштӧ верланен. Икмыняр жап «Война Увэр», «Марий коммуна» лӱм дене лектын. 2011 ий гыч газетын комжо тӱрлӧ тӱсан лектеш. 2001 ий гыч «Марий Эл» газетлан ешартыш – «Сурт пече» газет лектеш.

Газет савыктымашлан негызым марий просветитель Павел Глезденёв пуэн. Икымше тӱнямбал сар ийлаште Павел Глезденевын марла газетым лукташ тӱҥалаш шонымашыжым Вяткын губернаторжо сайлан шотлен, молан манаш гын Глезденёв тудлан умылтарен кертын: марий калык сар нерген уверым шке йылме денат палынеже. Тыге 1915 ийыште газетым кум йылме дене савыкташ пунчал лектын. Глезденёвын кум йылмым (марий,  да ) палымыж дене марла «Война Увэр», суасла «Сугыш хабарляре», удмуртла «Войнаысь ивор» газет-влакым савыкташ йӧным пуэн. 4 пургыжышто 1915 ийын Вяткыште (кызыт Киров ола) «Война Увэр» газетын икымше номерже савыкталтын. 

Тылзыште кок гана лектын, ик номерлан возалтмаш ак 1 теҥгеат 20 ыр палемдалтын. Газетын тӱжвач комжо тунемшын тетрадьшыла койын. Материал-влак кандаш лаштыкеш кок колонко дене шелалтыныт. Мемнан жап марте аралалт кодшо номер-влак коклаште эн тоштылан газетын 30-шо номерже шотлалтеш. Эн шуко газет-подшивке В. Васильев лӱмеш шанче да шымлыше институтышто аралалтын.

Нине газет-влак шке калыкыштым лудаш-возаш туныктеныт, сандене нуным кресаньык-влак шукын йодыныт, вет газетла гоч кутырымо мутым шукырак палаш, шинчымашым пойдараш йöн лийын. Газетысе статья-влак суртым да шкем арун кучаш, ял озанлык пашам виктараш туныктеныт. Тидымак Глезденёв Земский Погынымашлан умылтарен сеҥен кертын. Тыге Погынымаш 1916 ийыште газет, брошюр, листовко-влакым савыкташ 1800 теҥгем ойырен, сандене 1917 ийлан «Война Увэрым» идалыкыште 24 номерым лукташ пунчалыныт. Чумыр тираж 1300 экземплярыш шуын.

Тираж писын кушкын. 1916 ий мучашлан газетлан возалтше-влак коклаште 412 марий, 222 суас, 360 одо лийыныт. А эше ик ий гыч гыч газетым 1680 марий еҥ лудын. Тыгодымак газетын лӱмжым вашталташ йодмаш пуренак шоген, шукынжо «Волгыдо», «Кече», «Ӱжара» лӱмлам темленыт.




#Article 191: Йӱдвел-Касвел федерал йырвел (141 words)


Йӱдвел-Касвел федерал йырвел () – Российын европо ужашыжын йӱдвелныже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын.
Россий Федерацийын 11 субъектше тыш пура: Карелий ден Коми республик, Архангельск, Вологда, Мурманск, Ленинград, Новгород, Псков, Калининград вел-влак, Ненец автоном йырвел, Санкт-Петербург ола. Йырвелын рӱдерже – федерал кӱкшытан Санкт-Петербург ола.

Геополитике шотышто Йӱдвел-Касвел федерал йырвел пеш сай верыште чоҥалтын – Финляндий, Норвегий, Польша, Эстоний, Латвий, Литва, Беларусь дене пошкудо улеш; Балтик (Балтийское), Ошо (Белое), Баренцев (Баренцево), Кара (Карское) теҥыз серыште верланен.

Россий Федерацийын кумдыкшо деч тиде йырвел 9,8 % айла.

   
Ненец автоном йырвелыште, Коми мландыште, Архангельск ден Мурманск веллаште  шукын ончат, янлык коваште да кол кучымаш дене оксам ыштат. Карелий, Коми Республикын кечывалвелныже, Архангельск велыште, тыгак вольыкым ашнат.
Коми Республикыште нефть йӧнозанлык уло, Мурманск велыште кӱртньӧ да никельым луктыт, Карелийыште мраморым, Ленинград, Новгород да Вологдо веллаште - торфым.

Калык-влак:




#Article 192: Кечывалвел федерал йырвел (205 words)


Кечывалвел федерал йырвел () — Российын Европо ужашыштыже, кечывалвелне чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий ага тылзын 13 кечынже ышталтын.
Дмитрий Медведевын 2010 ий 19 шорыкйол кечысе кӱштыкшӧ почеш, Кечывалвел федерал йырвел гыч Йӱдвел Кавказ федерал йырвелым ойырымо.

Касвелне Украин дене мланде гоч да вӱд гоч чек уло. Эрвелне — Казахстан дене. Кечывалвелне Абхазий дене да Йӱдвел Кавказ федерал йырвел дене пошкудо улеш.

Федерал йырвелын эрвелныже Каспий теҥыз, касвелне — Азов да Шем теҥыз-влак.

Чоҥалтмеке, тиде йырвел Йӱдвел-Кавказ лӱмым налын. Но 21 пеледышыште, 1149 №-ан кӱштык почеш Кечывалвел лӱмым налын.

Амалже тыгае: Волгоград ден Астрахань вел-влак да Калмыкий Йӱдвел Кавказлан огыт шотлалт, Ростов вел шагал кунам Йӱдвел Кавказ дене кылдат. Тыгак, Йӱдвел Кавказыште чӱчкыдын лийше сар кредалмаш-влакым нине регионла дене йоҥылыш кылдалт кертыныт.

Йӱдвел Кавказ федерал йырвелым ойырымеке, Кечывалвел йырвелыште 2 республик, 3 вел да ик край кодыныт.
Кумдыкшо — 416 тӱж. 840 км².

Калык-влак:

Пашаеҥ-влаклан окса шуко жап тӱлалтын огыл, йоча-влакын колымаш кушкын.

Йӱдвел Кавказ сар йырвел регионышто эн кугу сар вийым погымо.

Вара салтак чотым иземденыт, паша кышкар почеш тиде верыште 25-30 тӱж. еҥ гына кодшаш ыле.

Тиде ийын, шошым салтак-влакым лукташ тӱҥалыныт, но Норд-Остысо трагедий деч вара тиде пашам чареныт. Тидын олмеш россий армий Чечня мучко кугу да торжа операцийым тӱҥалын.




#Article 193: Руш (131 words)


Руш калык, руш-влак () — эрвел славян калык; ик йылме, культур, эртымгорно дене кылдалтше калык. Эн шукынжо Российыште илат. Тыгак, Украина, Беларусь, Казахстан, Узбекистан, Латвий, Кыргызстан, Эстоний, Литва, Молдово, Приднестровье, Туркменистаныште руш-влак шукын илат. 2002 ийлан руш калыкын тӱнямбал чотшо 130 миллион еҥ, Российыште 116 миллион еҥ (Россий калык чот деч 79,8 %).
Руш-влак эн шукынжо танле тын йӱла почеш илат. Руш йылме дене мутланат.

Руш-влакын чот вашталтмышт:

Российыште руш калыкын чотшо 79,8 % (2002 ийлан).
Йот элла гыч руш-влак эн шукын Приднестровьеште илат - тиде элын калык чот дечыж руш-влак 30,4 % айлат. 
Умбакыже, ондак Совет Ушемыш пурышо эл-влакыште:

Шукын Российын рӱдӧ, кечывалвел да йӱдвел-касвел ужашыштыже илат, тыгак Уралыште. 2002 ийлан субъект-влак кокла гыч руш-влак эн шукын Вологдо велыште илат (96,56 %). Ингушетий, Чечня, Дагестаныште руш-влакын чотышт эн изи (5% наре).




#Article 194: Зарецких, Анатолий Алексеевич (173 words)


Анатолий Зарецких (Анатолий Алексеевич Зарецких) (, Киров вел, Кӱльмӱж кундем, Таут  ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикын сулло артистше. 

Анатолий Зарецких 1958 ийын пургыж тылзын 1-ше кечынже Киров вел Кӱльмӱж кундем Таут  ялеш шочын. Ешыште 7 икышве лийын, Анатолий эн изи лийын. 9 классым тунем пытарымеке, тӱвыра корным ойырен. Киров олсе тӱвыра училищыш тунемаш пурен. Тушко ик гана «Марий Эл» ансамбльын художественный вуйлатышыже Михаил Мурашко толын. Чолга марий ӱдыр-рвезе-влакым ансамбльыш ойырен. Тунам Анатолий лӱмлӧ балетмейстер дене палыме лийын. Пел ий гыч, училищым тунем лекмеке, Анатолий Зарецких Йошкар-Олашке толын. Кугыжаныш ансамбльыш тудым вигак налыныт. Ансамбль дене пырля ятыр кундемыш гастроль дене миен: Чехословакий, Камбоджа, Греций, Германий, Франций да т.м. Марий Эл ансамбльыште Анатолий Зарецких 1981 гыч 2001 ий марте тыршен. Вара тӱвыра да сымыктыш колледж пеленысе «Аршаш» ансамбльыште мурызо семын семын мастарлыкшым шуарен.

Марий Элыште гына огыл, Киров, Пошкырт, Татарстан кундемлаштат Анатолий Зарецкихын лӱмжӧ сайын палыме, да тидын шотышто артист ик оҥайым газетлан интервьюшто каласен:

Анатолий Зарецких пелашан улеш, Роза Анатольевна У Торъял кундемысе Кузнеч ял гыч. Анатолий дене когыньыштын кум икшывышт уло.




#Article 195: Пектеев, Василий Александрович (195 words)


Санян Вачи (Василий Александрович Пектеев) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Уилем ял) – марий серызе, почеламутчо, артист, режиссёр, мурызо, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1995), Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1997), Йыван Кырла лÿмеш театр премийын лауреатше (1997), Мер Каҥашын Оньыжаже (1992–2000). Кызыт М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыште художественный вуйлатышылан пашам ышта.

Василий Пектеев 1954 ийын шорыкйол тылзын 23-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Уилем ялеш шочын.
Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто кок курсым тунем пытарымеке, Ленинградысе театр, музык да кинематографий институтыш тунемаш куснен.  1980 ийыште пытарен. Шкетан театрын режиссержылан, 1987 гыч тӱҥ режиссёржылан, 1992–2002 ийлаште художественный вуйлатышылан ыштен. Тӱрлӧ жанр дене 50 утла спектакльым шынден. Финн-угор театрын калык-влак кокласе фестивальым эртарыше-влак коклаште лийын. Мер Каҥашын икымше оньыжажлан сайленыт. Тыгак, Василий Пектеев Театр сымыктышын Санкт-Петербургысо кугыжаныш академийын доцентше лийын (2001–2005 ийлаште). Пашажым кӱкшын аклен 1997 ийыште Кугыжаныш премий дене палемдалтын.

Мурызо-влак коклаште Санян Вачи лӱм дене шуаралтеш. 
Марий Эл Радиошто тыгай мурыжо-влак йоҥгалтыт:

Йоҥгалтарыме мурыжо-влак келге шонымаш, мотор ныжыл сем дене ойыртемалтыт.

Санян Вачи почеламут-влакым возкала. Йоҥгалтарыме муро-влакланже мутым шке возен. 2011 ийыште «Омо» лӱман почеламут ойпогыжо лектын. Книгалан комым Иван Ямбердов сӱретлен.




#Article 196: Сапаев, Эрик Никитич (655 words)


Эрик Сапаев (, Йошкар-Ола — , Йошкар-Ола) — марий семлызе, Совет Ушем Cемлызе-влак ушемын йыжъеҥже (1959), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1968, колымыжо деч вара), Марий АССР Кугыжаныш премийын лауреатше (1970, колымыжо деч вара).

Икымше музык шинчымашым Культпросветшколышто налын. Скрипке дене шокташ тунемын. 1953 гыч Озаҥысе кугыжаныш консерваторийыште композицийлан тунемын. Консерваторий деч вара Йошкар-Олаште музык училищыште туныктен. «Акпатыр» лӱман икымше марий оперым возен.

Эрик Никитич Сапаев 1932 ийын Ӱярня тылзын 4-ше кечынже Йошкар-Олаште шочын. Йоча пагытым Моркышто да Йошкар-Олаште эртарен. Ачаже, Никита Никифорович Сапаев, педагог, партий пашаеҥ улмо годымжо шкенжым тале организатор семын ончыктен. Партийын марий обкомын кокымшо секретарь марте шуын. Но 1937 ийыште Кылме тылзын Никита Сапаевым «калык тушман» семын четлык коклашке шындат, тулыкеш кодшо ешлан нелылык деч посна шуко мыскылтышым чыташ логалеш.

Ты жапыште ешлан кугу полышым Никита Никифоровичын тукым шольыжо (племянник) Василий Федорович Сапаев ышта. Варажым Эрик тудым кокымшо ача семын пагалаш тӱҥалеш.

Репрессий деч вара Эрикын аваже Вера Евдокимовна Сапаева йоча-влак дене пырля марийжын шочмо верышкыж, У Торъял кундем Чобык ялыш илаш куснен. Тыште Эрик школыш коштеш, пырдыжгазетым сӱретла, шуко лудеш.

Йоча пагытыштак Эрик шкеак скрипке, гармонь, балалайке дене шокташ тунемын, марий сем-влакым нунын дене шоктен.

Ик кастене, Шорыкйол тылзын уло еш дене погынен, мӧҥгыштӧ чылан шинченыт. Теле канышлан Эрик училище гыч скрипкым конден да тудын дене шоктен. Трук пӧртыш Эрикын йолташыже да тудын дене пырля ала-могай шоҥго пӧръеҥ пуреныт. 

Пӧръеҥ — йолташын туныктышыжо — Георгий Сергеевич Гусев лийын. Уна Эрикым иктаж-могай семым шокташ йодын. Эрик шӱвыр семым йоҥгалтарен. Вара эше икмыняр марий да руш калык семым. 

Самырык эргым толшо уна моктен да музык училищыш тунемаш пураш ӱжын. Изиш шоналтымеке, Эрик келшен да эрдене, уна-влак дене пырля, кум сукыр пареҥгиндым налмеке, сем шинчымаш тӱняшке тошкалын. 

Моштымашыжым кӱкшын аклен, Сапаевлан училищын педагогшо Л. Н. Сахаров деке келгырак шинчымашым погаш кошташ темлат. Скрипке специальность дене Сахаров тудым факультатив семымын туныкташ тӱҥалеш. Да лишыл жапыште Эрик марий поэт-влакын возымо почеламутыштлан семым келыштараш тӱҥалеш. Валентин Никитич туныктышыжо варажым тыгерак ойлаш тӱҥалеш:

Сапаев симфоний оркестрыште да калык семӱзгар оркестрыште шуаралтеш. Пытартышыжлан тудо У Торъял кундемысе ойган да куштымаш сем-влакым воза.

Училищын пытартыш курсышто тунеммыж годым Сапаев туныкташ тӱҥалеш. Педагогике училищыште скрипке классым вӱда. 

Училищыште тунеммыж годым Сапаев тӱҥ жанрлан шкаланже мурым ойырен. Тиде жанрыштак тудын тӱҥ ойыртемже — лирике чоҥалтеш. 

Садыгак, муро-влак деке шӱмаҥмаш Сапаевын пашаштыже кугу верым налеш. 1955 ийыште тудо шке ойпогыжым ямдыла. «Муро-влак» ойпого марий книга савыктышыште вес ийын лектеш. Тышке 20 муро пурен. Вара вигак вес муро ойпогым ямдыла.

Озаҥыште Сапаев шкаланже моткоч шуко налын. Концерт, спектакль, съезд, пленум-влак — тиде чыла Эрик Сапаевым кугу кӱкшытыш нӧлтен. Но тыгай вашлиймаш-влакышке кошташ утыждене жапше лийын огыл, тудо у произведений-влакым возгала. 

Лӱмлӧ композитор-влакын моктымышт Сапаевым куандара да ынде тудо икмыняр пачаш шукырак тыршаш тӱҥалеш.Туныктышыжо А. С. Леман дене кутырмыж годым опер нерген мут лектын. Леманжат, Сапаевшат  оперым пырля возаш шонымаш дене шукертсек иленыт. Но Симфониеттым мучашлымеке гына опер деке ушнаш шонен пыштеныт.

Кугыжаныш экзаменыште Сапаев Симофониеттыжым ончыкта, тыгак Акпатырын арийжым (тиде вара «О, шочмо кушмо Марий мланде» оперыш пура).

Музыкым тунеммыж годымак возаш тӱҥалын. Ончыч калык семлан у шӱлышым пуен, вара изи пьесе дене муро-влакым возгален. Студент улмыж годым Сапаев Симфониеттым воза, эн кугу пашажым — «Акпатыр» лӱман марий калык оперым возаш тӱҥалеш.

Сапаевын симфоний произведений-влак коклаште «Торъялысе сюитым» палемдаш лиеш. Олык марий-влакын калык сем негызеш возалтын, Торъял кундемын муро ойыртемжым ончыкта. 1960-шо ийыште Вӱдшор тылзыште Моско олаште семлызе-влакын россий кӱкшытысӧ икымше погынымашышт лийын. Тушко Сапаеват миен. Мастар-влак дене вашлиймаш деч Сапаев шкаланже, шке пашажлан шуко уым налын, вес калык семым колышт шуктен.

Сергей Чавайнын «Акпатыр» драмылан тиде опер возалтын. Драмыште Пугачёв восстаний годсо жап ончыкталтеш. Оперын семже чын марий манын кертына. «Акпатырым» тудо 1963 ийыште гына мучашлен. Либреттом Геннадий Матюковский, Осмин Йыван, М. Якимов возеныт.

Семлызе чыла репетицийыште лийын, шке тыршен. Премьере марте изиш гына кодын, но... 1963 ий Пургыж тылзын 24 кечынже Эрик Сапаев колен. 

Опер 1963 ийыште шындалтын, но палыман, икымше постановкышко оксам нигӧ ойырен огыл, чылан шке кумылышт почеш тыршеныт. 5 Вӱдшор  икымше марий оперын шочмо кечыжлан шотлалтеш.




#Article 197: Марий Тӱрек (355 words)


Марий Тӱрек () — Российыште Марий Элыште верланыше ола сынан посёлко. Марий Тӱрек кундемын рӱдерже. Калыкчот: 6556 еҥ (2000 ий), 5164 еҥ (2010 ий), 4669 еҥ (2014 ий).

Йошкар-Ола ола деч 125 километр эрвел могырно верланен..

Лӱмжӧ «тӱр» мут деч шочын. Тиде илем эҥер тӱрыштӧ гына огыл, марий мланде тӱрыштӧ верланен. Но лӱм шочмо шотышто эше икмыняр легенде уло:

Но тиде илем марий илымверлан шотлалтеш. Уло эше Руш Тӱрек. Тудо Виче эҥерыште верленен. Тушто ондак марий-влак иленыт.

Икымше гана официалле кагазыште Марий Тӱрек нерген 1699 ийыште возымо. Тиде ийым кызыт Марий Тӱрекым негызлыме ийлан шотлалтеш. Но калык тыште 100 ий тиддеч ончычат илен, южо тошто официалле кагаз-влак мемнан марте аралалт кодын огытыл. 

XVI курымын кокымшо пелыштыже марий-влак эрык верч кучедалаш тӱҥалыныт. Руш  нуным шалатеныт да верысе калыкым эскерашлан форпост-ола-влакым чоҥеныт. Марий-влаклан апшат пашам шукташ, олалаште илаш чареныт. Кугу эҥер серла гыч нуным вес верыш илаш колтеныт. Виче эҥер гычат марий-влаклан каяш логалын. Тӱрекыште илыше марий-влак тушеч касвелыш каеныт да у ялым чоҥеныт. У илемым тошто лӱм дене лӱмденыт, тыге Марий Тӱрек шочын. Виче эҥерыш марий-влак деч вара толшо руш-влак илемын лӱмыштыжӧ «ӱ» йӱкпалым «у» фонеме дене алмаштеныт. Тыге Русский Турек илем шочын.

Тӱҥалтышыште у ял эҥерын шола велыштыже верланен, таче тушто эмлымвер-влак шогат. Негызым, очыни, Ози лӱман марий пыштен. 1930-шо ийлаштат верысе калык тиде верым Ози курык лӱмден. Но тыште моткоч кугу чер шарлен. Эпидемий деч аралалташлан нуно чыла пӧрт-влакым йӱлалтеныт да эҥерын пурла серышкыже илаш кусненыт. 1699 ийысе кагазыште 23 еҥын лӱмыштым возымо. Нуно еш кугыза-влак лийыныт, йӧзакым тӱленыт. Тугеже гын, тиде жаплан тиде верыште 23 еш илен. 

XVIII курым тӱҥалтыш марте верысе калык чимарий йӱлам кучен. 1716-1717 ийласе  почеш тыште илыше еҥ-влакын ик руш але танле лӱмат лийын огыл. Чылан марий лӱм-влакым нумалыныт. Христиан миссионер-влакын пашашт лектышым конден огыл. Сандене 1766 ийыште тыште пу черкым шогалтеныт. Тӱрек сола сыным налын. 1766 ийлан волостьышто 403 тынеш пурышо, 77 ыреслалтдыме марий да 56 суас - мусульман илен. Тынеш пуреныт гынат Ош Кугу Юмылан кумалыныт.

Марий да руш урем-влак Лапке урем дене ушалтыныт. Тудын мучашыжым Корак урем маныныт. Вара тудо Советский урем лийын. 
Марий уремым шке жапыште Колхоз урем маныныт, вара Василий Мосолов академикын лӱмжым налын.




#Article 198: Диджей (183 words)


Ди́джей ( от  — диск-жокей) — ончылгоч возымо сем-влакым калыкыште йоҥгалтарыше айдеме.

Икымше гана «диск-жокей» мутым () 1935 ийыште американ комментатор Уолтер Уинчелл кучылтын. Тиде мутым Мартин Блок лӱман радиовӱдышӧ шотышто кучылтын. Мартин варажым, икымше диджей лӱмым сулымеке, шӱдыр лийын. Вара «ди-джей» муткылдышым DJ аббревиатур марте кӱчыкемденыт, тышечак диджеинг () мут шочын, диджейын пашажым ончыкта.

Диджей сем-влакым ончылгоч воза, диск (але грампластинкым) вара клубышто чӱкта, пашам микшер пульт гоч ышта. Эн чӱчкыдын пультышто кок йоҥгалтарыше аппарат (проигрыватель) уло. Проигрывательын пӧрдмӧ писылыкым вашталташ лиеш. Тыге ритм, такт дене ойыртемалтше кок тӱрлӧ клуб семым диджей-влак иктышке ушат (кажне клуб семын тӱҥалтышыште да мучашыште тӱмыр йӱк гына лийшаш). Тыге ик композиций микс маналтеш, иктаж могай мурын аранжировкым вашталтыме дене ыштыме микс ремикс маналтеш. Ремиксын шке тӱрлыкшӧ уло. Кунам мурымым ик муро гыч налыт, а семым вес муро гыч – тыгай ремикс мэшап лӱмым нумалеш.

Кас мучко диджей сем-влакым чӱктылеш, микшер пультышто нуным пырля уша, икмыняр микс ден ремиксым чӱкта – тыгай кӱрылтдымо «концерт» сет (сэт) лӱмдалтеш. Южгунам сетым кок-кум диджей йоҥгалтарен кертеш. 
Диджей-влакын таҥасымашышт (6 минуташ семйоҥгатарымаш) батл маналтеш.

Сем радиостанцийын йӱк режиссёрым тыгак диджей лӱмдат.




#Article 199: Захаров, Вениамин Александрович (164 words)


Вениамин Захаров (, Морко кундем, Казанский почиҥга) — марий семлызе, шуко мурылан семым возышо, Россий семлызе ушемын еҥже (1979 ий гыч), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1986), Марий Эл республикын кугыжаныш премийын лауреатше (1991), Марий Эл сымыктышын сулло пашаеҥже (1996), Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (2005).

Вениамин Захаров Марий Эл республикын Морко кундем Казанский почиҥгаште шочын. Тӱҥалтыш сем шинчымашым 1-ше №  музыкально-художественный школ-интернатыште (Йошкар-Ола) налын, тудым  1969 ийыште скрипке класс дене мучашлен. Вара И.С. Ключников-Палантай лӱмеш училищыш теорий пӧлкашке тунемаш пурен. Икымше композиций-влакым школышто тунеммыж годым возен, тунам тудым П.М.Двойрин туныктен. Училищыште И.Н.Молотов ден А.Б.Лупповын туныкытмо почеш шке мастарлыкшым пойдара, вара Озаҥысе кугыжаныш консерваторийыш тунемаш пура (1973-1978).

Совет Армийыште службым эрытмеке Республикысе кугыжаныш руш драмтеатрыште ыштен (1982-1987). 1987 ий гыч Республикысе курчак театрыште сем пӧлкалан вуйын шога.

Семлызе тӱрлӧ жанрыште тырша. Тӱҥалтышыште камерный семлан тӱткылыкым ойырен: Соната для скрипки соло,  Партита для флейты, кларнета, фагота да т.м.

Вара муро жанр деке толеш, театр спектакль-влаклан муро семым возгала, йоча тематикым тӱҥлан ойыра.




#Article 200: Банкомат (195 words)


Банкомат — оксам пуымо-налмылан, тӱлымашым эртарымылан келаштарыме аппарат. Тӱлымаш (пластик) карте дене да тудын дечын поснаат эртен кертеш. 

Кызыт ик банкомат аппаратын акше 15 гыч 50 тӱжем доллар марте. Тиде 450 тӱжем гыч 1,5 миллион теҥге марте.

Тиде статьяште банк карте дене пашам ыштыме нерген возымо. 

Кунам айдеме шке пластик картычкыжым банкоматын карт-ридерышкыже пурта, шолыпмутым темдалеш, банкоматын программыже чыла терга да вара йодмым шукта. 
Кунам айдеме оксам йодеш – банкомат чот мӱграш тӱҥалеш. Кӧргыштыжӧ окса купюр-влак посна калташте кият. Мыняр оксам йодын – чыла шотлен лукман. Йоҥылыш лийын ок керт, чыла компьютер терга. Кунам окса купюрын кӱжгытшӧ але нелытше стандарт деч ойыртемалтеш, банкомат шке кӧргыштыжӧ тиде оксам шӱкшӧ окса калташке пышта. Тыгай годым аппарат мӱграш тӱҥалеш, чарна да угыч кугу йӱк дене пашам ышта – оксам пуа. 
Банкоматым шукын шойышташ тыршеныт, но тачысе кечын – нимом ыштен от керт. Тиде валчынде гына пластик, а кӧргыштыжӧ кӱртньӧ. Сварочный аппарат, кӱртньӧ писке (пила) дене пӱчкаш тӱҥалат гын ты жап марте милиций, а ынде полиций толын шуеш. 
Пӱчкын шуктет гынат, кӧргышкӧ сравоч деч посна пурымеке чия дене баллон-влак пудештыт да чыла оксам чиялтат. 
шке аппаратым шолышташ - шотлан ок тол, молан манаш гын кажне банкоматын кӧргыштыжӧ GPS-навигатор уло.




#Article 201: Кастрен, Матиас Александр (283 words)


Матиас Александр Кастре́н () (2 Теле 1813, Тервола, Финляндий — 7 Ага 1852, Хельсинки) — финн йылмызе, этнограф. Тудо неле туберкулез черлан кӧра колен. Тудын илышыже кӱчык ыле, илыш пашаже – моло ойыртемалт шогышо.

Кастренын заслугыжо: ме палена финн улмынам, тӱҥямбалне ме шкетын огынал, мемнан родо-тукымна-влак улыт. Тудын шымлымыж почеш, финн-влакын родо-тукым калыкышт улыт: самоед, хант, манси, тунгуз, суас, тюрк-влак да мучашлан монгол-влак. Тудо шуко книгам возен Лапландийыште, Карелийыште, да Сибирьыште путешествоватлымыж нерген (Лапландийыште – 1838, Российысе Карелийыште – 1839, Лапландийыште, Российыште да Сибирьыште – 1841–1844, Сибирьыште – 1845–1849). Нине пашалаште тудо шагал огыл йӱлам, верам, мут-влакым, муро еҥ модмаш-влакым келгын ончыкта, нуным ме тудын пашаж деч посна ала нигунамат огына пале ыле.

Кастренын возымо кугу пашаже-влаклан шотлыман самоед йылме дене грамматикым да Калевалан швед йылмышке кусарымым, нуно коктынат чыла могырымат кугу культурлык паша-влак лийыныт. 1850 ийыште Хельсинкисе университетыште финн йылме дене икымше профессорым сайлыме годым М. А. Кастреным тиде должностьышко ойыреныт. Хельсинкисе университетын профессоржо 1851. Тудын финн мифологийым кучылтман лекцийлаште Алексис Киви Куллерво пьесыжлан поян материалым муын. 

Шке современник-влакшылан Кастренын влиянийже кугу лийын, но кодшо поколенийланат тиде влияний изи лийын огыл. Арам огыл Сакари Топелиус Элна книгаштыже Кастрен нерген чот пагален воза: Но тудо (Кастрен) пашам арам ыштен огыл: тудо шындыме цельын ужашышкыже шуын да корныжым весышке виктарен. Мӱндыр Эрвелыште да Тора Йӱдвелыште мондалтше калык-влак кызыт тӱнян шинчаончыкыжо лектыныт, нунын йылмышт рашемыныт, нунын акрет годсо памятникышт-влак аралалт кодыныт да волгалтарат финн тукым калык-влакым. – Кастрен гай еҥ-влак калыкын шамжым (сознанийжым) нӧлтат, кумылаҥдат, нунын шинчымашыштым да калык тӱнян историйыштыже нунылан чап страницым ыштат.

Колымекыже шымлымашыжым 12 том дене лукмо. Марий-влакын йылме, тӱвыра нерген шуко шанче пашам возен, марий грамматикымат возен. 

Нойонен, Уолеви 2005: Корно йолташ-влак (М. А. Кастренын путешествийлаштыже) (И. С. Галкин кусарен).




#Article 202: Кечытӧр (138 words)


Кечытӧр () — кунам Кечын рудыжӧ эклиптикыште пӧрдмыж годым кава экваторым эрта.

Шошымсо кечытӧр 20 Ӱярня але 21 Ӱярняште толеш, кунам Кече Кечывалвел полушарий гыч Йӱдвел полушарийыш кусна, а шыжымсе 22 Идым але 23 Идымыште толеш, кунам тудо Йӱдвел полушарий гыч Кечывалвел полушарийыш кусна. Тиде кечылаште уло Мландыште (полюс-влакым шотлыде) кечын кужытшо йӱд кужыт дене иктак. Шошымсо да шыжымсе кечытӧр годым Кече лач эрвелне лектеш да касвелне шинчеш. Шошымсо кечышогымаш деч вара (Йӱдвел полушарийыште) эрвел деч йӱдвелнырак лектеш, а шыжымсе деч вара — эрвел деч кечывалвелнырак.

Шошымсо да шыжымсе кечытӧр астрономийысе жапым шотлаш полша. Мутлан, кок шошымсо кечытӧр кокласе жап тропик идалык семын лӱмдалтеш, астрономийыште тудым жапым шотлымашыште кучылтыт. Тропик идалык 365, 2422 сутка шуйна. Юлиан кечышот 365¼ сутка шуйна. Кужемдыме ий кечышотым шке верышкыже шында ыле, а григориан кечышотышто 400 ий жапыште 3 кечылан гына йоҥылыш лиеш.




#Article 203: Шолем (104 words)


Шолем () — йырйьюжын осадке; ияҥше южвӱд. Кугытшо тӱрлӧ лийын кертеш: изи пурса пырче кугыт гыч чыве муно кугыт марте. 130 мм диаметран да 1 кг нелытан шолем падыраш-влакат вашлиялтыныт.
Эн чӱчкыдын шокшо игечыште, кӱдырчан йӱр годым велеш.

Шокшо юж кӱшкӧ кӱза, пылыште вӱдпырче шамыч кылмат да ияҥыт. Икмыняр вӱдпырче ушнен кертеш, тыге кугу шолем падыраш шочеш. Кугу ий падыраш каваште чӱчкыдын ок шоч: кугу шолем мландышке вигак ынже камвоч манын ӱлычын виян мардеж пуышаш.

Шолем кугу эҥгекым калык, кушкыл, автотранспорт, электровоштыр, пӧрт-влаклан конден кертеш. 20 мм диаметран шолем падыраш-влак Марий Элыште кок идалыкыште ик гана лиеш. Эн чӱчкыдын - Пеледыш да Сӱрем тылзылаште. 




#Article 204: Суас йылме (115 words)


Суа́с йылме (суасла татар теле, ) — суас калыкын йылмыже. Россий Федерацийыште тиде йылме дене кутырышо-влакын чотышт кумшо верым айла (руш да англичан йылме деч вара), Суас Элын (Татарстан Республикын) кугыжаныш йылмыже. Лексике шотышто пошкырт йылме деке эн лишыл улеш, вара ногай, каракалпак, казах, карачаево-балкар, кумык, крым-татар да узбек йылме деке. Палыме татар почеламутчо-влак: Кол Гали (1183-1236÷1241), Сеиф Сараи (1321-1396), Мухаммедьяр (1496-1549) ден Габдулла Тукай (1886-1913).

Йылме код-влак:

Кириллице дене татар йылмысе тиште-влак:

Кириллице негызеш кызытсе татар тиштер 1939 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 6 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ончыктымо тиште-влак тиштерыш пурташ темлалтыт да тидын нерген каҥашымаш кая. 

Ешартыш тиште да тудын Юникодше: 




#Article 205: Муро (1118 words)


Муро — марий калык ойпогынэн поян да кумдан шарлыше жанрже. Тудо калыкын тӱня умылымашыжым, койыш-шоктышыжым, илыш-йӱлажым, кумылжым почын пуа, айдемын чон кӧргӧ моторлыкшым, уш поянлыкшым ончыкта, неле жапыште кумылым нӧлташ полша, куан годым куатым ешара. Калыкын илышыштыже мурын вержым икымше марий композитор И.С. Ключников-Палантай тыге палемден: Муро- мемнан калакнан илыш нервше.

Муро ожнысек калык йӱлам, модыш ден куштымашым сӧрастараш кучылталтын, моло жанр дене таҥастарымаште кӱэмалтше огыл, утларак лывырге, эре гаяк вашталт, пойдаралт толеш. Тошто лирический муро-влакым функций могырым икте-весышт деч ойыраш йӧсӧ. Нуно айдеын шонымашыжым, чон кумылжым, шӱм шижмашыжым почаш полшат, тӱрлӧ событий, факт деке кумылым ончыктат. Тидланак кӧра марий фольклористикыште лирический калык произведений-влакым шеледымаште тече кече мартеат икгай шонымаш уке.

Шымлызе-влакын паледымышт почеш, лирике сынан муро-влак утларак кумдан вашлиялтыт. Муро-влакын вес кугу тӱшкашт - драме-влак - марий калыкын илыш йӱлаж дене кылдалтыныт (сӱан, калаендарь пайрем-влак, модыш).

И.С. Иванов Иарий калык лирике шымлыме пашаштыже йӱла дене кылдалтдыме тошто лирический муро-влакым содержаний шот дене шеледаш, очыни, утларак келшен толеш манын палемден. Тидын годым мурын пойдаралт толмыжым, ойыртемалтше сылнештарыме йӧнжым, поэтикыжым шотыш налаш темлен.  Шымлызе олык, курык, кас-йудвел, эрвел шуко марий мурым тӱткын шымлен, нергелен лекмекыже, тыгай цикл-влакым ойырен: 1) йӧратымаш, 2) еш илыш нерген, 3) тулык еҥын мурыжо, 4) рекрут да салтак муро, 5) муро-шонымаш-влак.

Кужу мурым чӱчкыдынак тошто кужу лудыш муро маныт. Тыгай калык лирике произведенийым Пошкырт кундемыште илыше марий-влак пайрем муро семын палат да аралат.

Йӱла дене кылдалтдыме кужу лудыш муро-влак содержанийышт шот дене тыгай радамышке ушнат: илыш нерген шонкалымаш муро, йӧратымаш муро, еш да родо-тукым кокласе кумыл нерген муро да т. м.

Илыш нерген муро. Калык лирикыште илыш нерген муро айдеме илышын тӱрлӧ шӧрынжым лончылен иктешла. Кугезына-влак шке пӱрымашышт, ончыкылык илышаш кече нерген тургыжланен шонкаленыт.

      Кече эрта, шонеда мо да,
      Кече эрта, шонеда мо?
      Кечынажат огеш эртал, 
      Мемнан ӱмырна эрталеш. 
      Йӱдшат эрта, шонеда мо да, 
      Йӱдшат эрта, шонеда мо? 
      Йӱд жапшынат огеш эртал, 
      Мемнан ӱмырна эрталеш. 
      Ийгот эрта, шонеда мо да, 
      Ийгот эрта, шонеда мо? 
      Ийготнажат огеш эртал, 
      Мемнан ӱмырна эрталеш.

Марий калыкын шонымыж почеш, айдеме шне ӱмыржым шот дене, пайдалын, икте-весе дене келшен, порым ыштен илен эртарышаш. Лишыл еҥ верч тыршыме, тургыжланыме айдемым сӧрастара, моторешта. 

Илыш нерген шонкалыме мурылаште шочмо элым, шке кундемым шокшын йӧратыше кумыл кукшын аклалтеш.

      Арка ден аркаже икте ок лий,
      Пӱкшерме-лай аркажлан мо шуэш. 
      Элже ден элже-лай икгай ок лий, 
      Шочмо-кушмо элжылан мо шуэш.

Кужу лудыш мурылаште кресаньыкын тошто саман годсо неле пӱрымашыже, пиал улмо-укелык нерген шагал огыл вер ойыралтеш. 
Илыш нерген муро-влак шке куатыштым тачысе кечынат йомдарен огытыл. Нунын кӧргӧ вийышт, келге сылнылыкышт кызытсе калык лирикым поянгдаш полшат, илышыште айдемын вержым нергелат.

Йӧратымаш нерген муро. Калык лирикыште самырык-влак кокласе чон шижмашым, кумылым келгын сӱретлыше йӧратымаш нерген муро кугу верым налын шога. Ик могырым, тиде икте-весым ваш йӧратыше ӱдыр ден рвезылан вий-куатым пуышо ныжылге, волгыдо шижмаш. Тыгай чон кумылым сӱретлыше мура-влак содержанийышт да семышт дене йомартле, шӱм-чоным вӱчкышӧ улыт.

       Чевер кече лекмеке,
       Мотор садыш пурымеке,
       Пыта ойгем, лушка чонем,
       Йӧратыме таҥем ужмеке.

Вес могырым, йӧратымаш лирике шӱлыкан, чон вур-гыжтарыше муро-влакланат поян. Утларакшым нуно кок йӧратыше чонын икте-весе деч ойырлымо татым, южгу-нам нунын кокласе лекше умылыдымашым почын ончыктат. Тыгай мурылаште йӧратыше еҥ шке шӱмбелже нерген чон вургыж шонкала, тудым монден ок керт, сад-ланак вашлиймашым кычалеш.

       Кайыкын шулдыржо уло да
       Пушеҥгыш шинчын муралта.
       Мыйынат шулдырем лиеш ыле гын, 
       Йӧратыме йолташем дек мием ыле.

Йӧратыше кок самырык еҥ тӱрлӧ могырым сӱретлалтеш: койыш-шоктыш, кап-кыл моторлык, ныжылге йӱк да т. м .

       Кӱшычынат ош йӱксӧ чоҥешталеш,
       Ӱлычынат эрталеш шордыжо. 
       Капетат, таҥем, шордо гае,
       Йӱкетат, таҥем, йӱксӧ гае.

Утларакшым калык лирике ӱдырым чапландара. Тудо поро, ныжылге кумылан, пашалан кожмак, ура чонан, кече гае шыргыжше. Тудын моторлыкшым ончыкташ
оҥай таҥастарымаш-влак кучылталтыт: кап-кыл - шымавуч, чурий - кӱшӧ мӧр гай чевер, шинча - шем шоптыр, памаш вӱд, канде кава гай, уп - кӱляш гай тӱсан, пушкыдо, пыл гай кудыр. 

Калык лирикыште рвезыланат кугу вер ойыралтеш. Тудо яшката кап-кылже дене якте пӱнчым, шордым шарныкта. Тыгодым калык рвезе пӧръенгым вургем ден огыл, а уш пӱсылык дене акла.

       Ош Вичынат серже пешак ямле, 
       Ужар шудо кушкеш - сандене.
       Пӧръеҥ ямже уло, ай, вургем дене, 
       Вургем дене огыл, уш дене.

Ныжылге йӧратымаш лирика шке шотан, ойыртемалтше сынан, муро поэзийыште кугу сылнымут тул дене йӱла, калыкын моторлык нерген умылымашыжым ӱшандарен почын пуа.

Еш да родо-тукым кокласе кумыл нерген муро. Марий калык лирикыште кресаньык еш илыш, еш кокласе кумыл кумдан сӱретлалтеш. Тыгай мурылаште тӱҥ верым ача-ава да икшыве-влак кокласе койышым ончыктымаш налын шога. 

       Юмын кӱкӧ ачам уло,
       Кӱкӧ шулдыр авам уло.
       Варсеҥге гае авам уло,
       Варсеҥге шулдыр еҥгам уло. 
       Кеҥеж лыве шольым уло, 
       Лыве шулдыр шӱжарем уло. 
       Кеҥеж саска шке улам,
       Саска пеледыш таҥем уло.

Еш илыш нерген лирикыште куштылго мыскара сынан муро-влакат вашлиялтыт. Нуно шемер калыкын мыскарам умылен моштымыжо, таза шӱлышан улмыж нерген ойлат.

       Шем агытан муралта гын,
       Салтак ватылан кынелаш. 
       Йошкар агытан муралта гын, 
       Пӧръеҥ ден качылан кынелаш.
       Ош агытан муралта гын,
       Ӱдыр еҥлан кынелаш. 
       Шоҥго чыве кекела гын,
       Кува ден кугызалан кынелаш.

Тыгайже кресаньык-влакын илышыштым, йӱлаштым келгын пален налаш полша. Муро вияҥ толмо корныштыжо шке шотан сылнылык дене пойдаралтын. Еш илыш дене кылдалтше калык поэзий айдеме илышым утларак аклаш да эше чот тыршен тӱзаташ туныкта.

Калык мурын кумдан шарлыше ужашыже - такмак. Такмак илышын чыла шӧрынжымат тӱрлӧ могырым волгалтара, самырыкынат, илалшынат йӧратыме фольклор жанрыш савырнен. Олыкмарий коклаште тудо кӱчык лудыш муро семын палыме. Кас-йӱдвел да курыкмарий-влак частушка шомакым кучылтыт. 

Такмакын шке сынже уло. Фольклорист-влан тудын тыгай ойыртемжым палемдат:

Кызытсе калык поззийыште илышын тӱрлӧ шӧрынжым келгын нергелыше такмак-шонымаш-влак шарленыт. Нунын тӱҥ шонымашышт - айдеме шке ӱмыржым моторын, чеверын илен эртарышаш, поро пашаж дене илышыште волгыдо кышам кодышаш. Тыгай такмак-влак калык творчествыште шке шотан да виян произведений семын ойыртемалтыт.

        Илыш модыш огыл вет,
        Оксала налаш ок лий нет.
        Пеледыш семын кӱрлын налын, 
        Кидеш кучаш ок лий вет.

        Огеш пелед вет пеледыш
        Идалыклан кок гана. 
        Огеш лий вет рвезе илыш 
        Ӱмырыштӧ кок гана.

Такмак поззийыште родо-тукым кокласе пеҥгыде кыл мокталтеш. Еш да родо-тукым кокласе кумыл, еҥ-влакын шӱм-чон моторлыкышт, ныжыл койышышт раш почылтеш.

        Йывыртенам, куаненам 
        Пакчаште олмапуэм пеледмылан.
        Йывыртенам, куаненам 
        Изам ден еҥгам толмылан.

        Чодыра гӱжла, чодыра лӱҥга 
        Мардежан кече годым.
        Чон куана, кумыл нӧлтеш, 
        Шочшет мӧҥгӧ толмо годым.

Пагалыме унам сайын, шокшын ончен моштымо калык коклаште кӱкшын аклалтеш. Поро озан сийлыме усталыкше шергакан:

        Мотор деч мотор родым кучаш 
        Порсын деч пушкыдо йылме кӱлеш. 
        Сай деч сай родым ончаш
        Порсын деч пушкыдо кумыл кӱлеш.

Калык лирикыште йӧратымаш нерген такмак поснак кугу верым налын шога. Тушто, ик могырым, самырык-влакын ныжыл, волгыдо куан ден шыҥдаралтше шӱм-чон шижмашышт сӱретлалтеш. Вес могырым, кок йӧратыше чонын икте-весе деч ойырлымо татымат, южгунам нунын кокласе лекше умылыдымашымат почын ончыкта. Тыгай такмаклаште лирический герой шке шӱмбелже нерген чон вургыж шонкала, тудын дене вашлиймашым кычалеш.

        Шӱдыр кӱшнӧ, шӱдыр кӱшнӧ,
        Шӱдыр - канде каваште.
        Шӱдыр - канде каваште да, 
        Илыш - йӧратымаште.

        Муралташет, шӱшкалташет 
        Оҥгыр гае йӱк ӱлеш,
        Рвезе ӱмыр эртарашет
        Йӧратыме таҥ кӱлеш.

        Ошо, ошо, ошо лийже, 
        Йырже пеледыш лийже. 
        Йӧратыме йолташемже 
        Эре пеленем лийже.




#Article 206: Иран (100 words)


Иран (,  — Джомхури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н, тыгак Пе́рсий кучылталтеш) — Азийын кечывалвел-касвелныже верланыше кугыжаныш. Рӱдола — Тегеран.
Азербайджан, Армений, Турций, Нагорный Карабах, Афганистан да Пакистан дене чек уло. Ираныште нефть да газ тӱҥ ископаемыйлан шотлалтыт. США ден дипломатий келшымаш 1979 ийыште пудырген, алят илаҥдарен огытыл. Интернет домен: .ir

Кӱшыл вуйлатыше (рахбар, факих) - Кугыжаныш вуй, Иранысе Сарзе Вийын Тӱҥ Вуйлатышыже кеч могай кугыжаныш структурын иктешлымашыжым пызырал кертеш. 3 Пеледыш 1989 ий гыч тиде пашаште Али Хосейни Хаменеи шога.

Иран президент - кокымшо айдеме элыште, исполнительный властьым вуйлата. Министр Каҥашыш еҥ-влакым ойыра, виктемын пашажым эскера. 

Законодательный власть парламентын кидыштыже. Иранысе парламент Меджлис маналтеш.




#Article 207: Чогашыл (110 words)


Чогашыл () — Айдемын але янлыкын кап органже, чогашыл ткань гыч шога, нерв ипуль дене тудо туртын але шарлен кертеш. Тӱрлӧ пашам шуктымылан кӱлеш: тарваныме, коштмо, ойлымо, шӱлымылан. 86,3 %-лан чогашыл вӱд гыч шога.

Капым тарватылаш, тӱрлӧ пашам шукташ, ончыкташлан чогашыл-влак кӱлыт. Шинчам кумаш, шыргыжалаш, куржаш, шӱлаш - тиде чыла чогашыл-влакын туртымыж дене ышталтеш. Каплан тарванылаш полшат гына огыл, тыгак чогашыл-влак деч мемнан капнан физиологий паша шога. А чыла чогашыл-влакын пашаштым нерв системе виктара, химий энергийым механик энергийыш савыра.

Айдемын капыштыже 640 чогашыл наре уло. Эн изи - пылыш кӧргысӧ изи лу дене кушшо чогашыл. Эн кугу - кутан чогашыл-влак нуно мыланна кошташ полшат. Эн виян - пурмо чогашыл (жевательные).




#Article 208: Unicode (116 words)


Unicode (, ) — текстысе тиштым кодлымаш тӱнямбал стандарт, кажне тиштылан 2 гыч 6 марте байт пуалтеш.
Стандартым 1991 ийыште «Юникод Консорциум» коммерцдыме организаций темлен. Тиде стандартым кучылтмаш шуко тӱрлӧ тиштым  (китай иероглиф, математик тиштым, грек, латинице, кириллице йӱкпале-влакым) йӧным пуа.

Юникод стандартыште код-влакым тӱшка дене пайлыме. U+0000 гыч U+007F марте код тӱшка ASCII стандартын тиште-влакым налеш. Умбакыже тӱрлӧ тиште-влак гыч тамга, пунктуаций тамга да техник тиште-влак верланеныт.
Южо код-влак але уке улыт, но шушаш жапыште садыгак нуно шочыт, нунын дене пайдаланаш тӱҥалыт, сандене нунылан Юникод стандартыште ончылгоч яра верым кодымо. Кириллицын тиштыже-влаклан U+0400 гыч U+052F марте, U+2DE0 гыч U+2DFF марте, U+A640 гыч U+A69F марте верым пуымо.

Чӱчкыдын юникодым UTF семын возат, мутлан: UTF-8, UTF-16, UTF-32.




#Article 209: Ойпелештыш (168 words)


Ойпелештыш () — программлымаш йылмын конструкцийже, интерпретацийыште але компиляцийыште кучылталтдыме, программын тӱҥалтыш код кӧргыштӧ верланыше программист-влаклан умылтарыме текст. Программын кодшым куштылгын умылаш манын ойпелештыш-влакым ешарат. Ойпелештыш-влак синтаксис да виктарчык дене ойыртымалтыт, программлымаш йылмын спецификацийыште рашемдалтеш.

Тыглай годым, ойпелештышым блок ойпелештыш() сынан але корно ойпелештыш () сынан палемдат.

Блок ойпелештыш тӱҥалтыш кодышто верым чаклеш, тиде вер шуко корно мучко шарнен кертеш. Верым тӱҥалтыш  да пытартыш ойырышо дене палемдат. Южо программлымаш йылмыште (мутлан, MATLAB-ыште) блок ойпелештыш-влак икте весын кӧргышко рекурсивне пыштыме лийын кертыт. Вес йылме-влакыште (мутлан, Java-ште) тыге ышташ ок лий.

Корно ойпелештыш але ойпелештыш ойырышо дене тӱҥалеш да корно мучаш марте верланеш але, южо , тӱҥалтыш текстыште специфик колонкышто (корно лугалтмыште) тӱҥалеш да корно мучаште пытареш.

Южо программлымаш йылме-влак коктым, блок ойпелештышым да корно ойпелештышым тӱрлӧ ойырышо дене кучылтыт. Мутлан, C++-ыште блок ойпелештыш ойырышо - тиде /* да */, да корно ойырышо - тиде //. Вес йылме-влак ик ойпелештыш тӱрлыкым веле кучылтыт. Мутлан, Ada ойпелештыш-влак - тиде корно ойпелештыш-влак веле, нуно -- дене тӱҥалыт, да корно мучаш марте уйналтыт.




#Article 210: Компьютер (966 words)


Компьютер (, , ) — информацийым налын саклыше, йондартыше да пайдаланышылан кӱлшӧ сын дене луктын пуышо программлыме машин.

Компьютерын механикле вариантше-влак (механикле сынан компьютер) айдеме тукымын чумыр возалтше эртыкше мучко палдырнышт гынат, икымше электрон компьютер-влак XX курым кыдалне (1940-1945) ворандаралтыч. Нуно посна пӧлем кугытан лийыныт. Нуно электричествым кызытсе компьютер деч таҥастарымаште икмыняр тӱжем пачаш утла шукерак кочкыныт. Кызытсе компьютерлан интегральный схема негызым пышта. Тудлан кӧра кызытсе компьютер-влак ончычсо компьютер-влак деч амион-камысыр пачаш кугурак лектышым пуышо улыт да палынак изи верым налыт. Куштылго компьютер тыгай изи, тудым изи кӱсен устройствыш чыкаш лиеш. Информационный курымышто персональный компьютер юмоҥа гае, шукышт персональный компьютерым компьютер маныт. Туге гынат, MP3-плеер гыч тӱҥалын сар кÿртньыгайык марте, модыш гыч тӱҥалын йӧнозанлык робот марте, кӧргыштыме (embedded) компьютер-влак утларак улыт.

Инструкций лӱмерым шарнен кертмаш да тудым ыштен шуктмаш компьютерым шукышӧрынаным ыштен, калькулятор дечын ойырен. Инструкций лӱмер программе маналтеш. Чырч-Тьюринг тезис тиде шукышӧрынан улмыжым математик семын умылтара: кеч-могай эн изи кертмаш дене компьютер керек-могай вес компьютер семын тыгаяк сомылым ыштен кертеш. Садлан ситыше жапым да шарнымверым (storage) пуаш гын, вапшбук гычын тӱҥалын суперкомпьютер марте икгай шотлымаш сомылым чыланат ыштен кертыт.

Икымше гана «компьютер» мутым аҥгличан йылмыште 1613 ийыште ойленыт. Тунам шотлымашым вуйлатыше айдемым тыге маныныт. XX курым пелыштыже марте компьютер мутым туге кученыт. XIX курым мучаште компьютер мут дене шотлымашым ыштыше машинам манаш тӱҥалыныт.

Тачысе компьютерлан кок посна технологий негызым пыштен. Икымше — автоматик шотлымаш, кокымшо — программлымаш кертмаш (кунам ӱзгарлан программым пуаш лиеш). Но эреак ыштылтше тыгай ик пӱтынь устройстве уке ыле. Механикле автоматикле шотлымаш ӱзгарлан Абакус шотлалтеш але логарифмический линейке, Астролаб але Антикитерын механизмже (150–100 мемна курым деч ончыч). Херон 10-70 ийлаште механикле театрым чонен. Тиде театр айдеме деч посна шке 10 минутан представленийжым ыштен. Представленийжым кугу кандра ден кышкар радамлык вуйлатен. Тыгай механзм могай ужашлан кунам да могайым сомылым ыштыман рашемдыме йӧн гай шотлалтен кертеш. Тыгай койыш программлымаш кертмаш маналтеш, тиде программлымаш кертмашын ыҥже.

Икымше программлыме (программлымаш кертмаш дене) аналог компьютерлан «Полат шагат» — астрономий шагат шотлалтеш. Тудым Аль-Джазари 1206 ийыште чонен луктын. Тудо зодиакын, кечын да тылзын орбитым, тылзын фазым ончыктен. Тылзын фазым ончыктышо капкам йыр пӧрдалыме. Кажне шагатыште автоматическе омса почмо. Визыт робо-мурызо-влак семым шоктышт. Пайлыше вал деч вӱдорва дене ваге ушна. Кунам ваге пера, тунам робо-мурызо семым шокташ тӱҥала. Ийын кече да йӱд кужытшо почеш ӱзгарын кече да йӱд кужытшым программироватьляш лиеш ыле.

Реннесанс жапже Йывропысо математиклан да шонен чонымашлан у вийым пуэн. 1623 ийыште Вильгельм Шыкард икымше йывропысо механикле калькулыторым шонен луктыш. Тудо программлымаш кертмешетдыме ыле, садлан компьютер семын тудым лӱмдаш ок лий.

XX курымын тӱҥалтыш пелештышыште, шуко шанче шотлымаш сомылым аналог компьютерын полшыкше дене рашемденыт. Тугодым тыгай компьютер-влак уста лийыныт, модельже механикле але электрическе радамлыкыште ышталтыме. Туге гынат программлымаш кертмашыже уке ыле. Да тачысе компьютер-влак дене таҥастараш гын, шукышӧрынан улмыже ок сите ыле.

Алан Тьюринг кумдан палыме тачысе компьютер шанчын ачаже. 1936 ийыште  алгоритм  возен да Тьюринг машина дене шотлымашым шонен луктык. Time журнал Алан Тьюрингым XX курымыште эн кӱлешан 100 айдеме лӱмерыш пуртымаш нерген тыге каласен:

Тыгай факт уло: клавиатурышто возышо але электронне четлыкым але текст-процессор программым почышо кажне еҥ Тьюринг машинан воплощенийже дене пашам ышта.

Конрад Цузе (Konrad Zuse) программе почеш вуйлытыме компьютерым шонен луктын, 1941 ийыште икымше ыштыше шотлышым чонен, да 1955 ийыште икымше магнитне шарнывер дене компьютерым чонен.

Тачысе  компьютерлан Джордж Стибиц негызым пыштен. Тудо Bell Labs-ыште пашам ыштен. 1937 ийыште Теле тылзыште реле дене негызлыме калькуляторым чонен («Model K» маналтеш). Тиде калькулятор арифметике операцийым шотлашлан кокытан шотпал радамлыкым кучылтмо икымше калькулятор семын шотлалтеш. Тиде технологий тачысе шотлышелан негызым пыштен.

улыт, но тиде корнышто «икымше цыпр электронле компьютерлан». иктым ойырен налаш неле. Шерге сеҥымаш-влак:

...

Тачысе компучырын ик эн тӱҥ ойыртемже - компучырым программлаш лиеш. Тидын дене компучыр вес машина дечын ойыртемалтеш. Вес семынже манаш гын, компучырлан иктаж-могай инструкцийым (программым) пуаш лиеш, компучыр вара тиде инструкцийым шукталтеш. Южо компучыр-влак томаша концепций почеш ыштат (квант компучырым ончо), тачысе компучыр-влак вон Нейман архитектура негызеш ыштат, машин код императив программлымаш йылмыште возалтеш.

Компучыр программыште пычырик инструкций лийын кертеш але шуко амион инструкций (текст процессорлан программыште але вот-браузерлан программыште, мутлан). Тыглай тачысе компучыр ик секундыште камысыр инструкцийым (гигафлопс) шуктен кертеш, да тыге шуко ийым йоҥылышде ыштен кертеш. Иктаж-мыняр амион инструкцийан кугу компучыр программым программист тӱшка иктаж-мыняр ий возен кертеш. Тыгай тыглай огыл сомылышто товатат йоҥылыш лийын кертеш.

Тиде ужаш RAM-машин негызлыме компучыр-влак нерген.

Шукыж годым, компучыр инструкций-влак куштылго улыт: ик числаш весым ешараш, ик вер гыч весыш иктаж-могай данныйым кусаркалаш, ӧрдыж  каласымашым колташ да моло. Тиде инструкцийым компучыр шарныш гыч лудмо да пуымо радам почеш шуктымо. Туге гынат лӱмын ыштыме инструкций-влак улыт, нуно почеш компучыр кызытсе вер гыч мӧҥгешла але ончыко программысе вес верыш кусна, да тушечын тӱҥалын инструкций-влакым шукташ тӱҥалеш. Тылеч коч, куснымаш инструкций келшык почеш ышталтын кертеш. Садыге, иктаж-могай ончычсо шотлымашын лектышыже але ӧрдыж событий почеш тӱрлӧ инструкций радамым шукташ лиеш. Шуко компучырыште куснымо верым шарныше да мӧҥгешла куснышо лӱмын ыштыме инструкций-влак улыт.

Программе шукталтмаш книга лудмаш семын улеш. Айдеме молгунамсе кнагам почела лудеш, ик ойлончо гыч тӱҥалын, весыш шуя. Южгунам айдеме мӧҥгешла кусна, южгунам иктаж-могай оҥай огыл ужашым посна коден кертеш. Тыгак компучыр программым шукта, южгунам мӧҥгешла кая. Кӓмыл кӧргысӧ келшык ок шыкто, инструкций ужашым компучыр адак да адак шукта. Тиде маналтеш - программын вуйлымаш йогынже, тидыж дене кӧра компучыр сомылым уэш ыштен кертеш, айдеме нержым чыкмаш деч посна.

Айдеме кӱсен калькулятор дене тыглай арифметик операцийым, мутлан кок числам ешарен, пырт полдыш темдалмаш дене ыштен кертеш. Но 1 гыч тӱҥалын 1000 чыла числам ешараш - ятыр жапым да шуко полдыш темдалмашым налеш, да тиде сомылыште йоҥылышым ышташ неле огыл. Вес могырышто, тиде сомылым шукташ компучырым программлаш лиеш, тиде пычырик инструкций дене:

       mov #0, sum     ; ушыклан(суммылан) 0 шындена
       mov #1, num     ; числалан 1 шындена
 loop: add num, sum    ; ушыкыш числам ешарымаш
       add #1, num     ; числаш 1 ешарымаш
       cmp num, #1000  ; числам 1000 дене таҥастарена
       ble loop        ; числа = 1000 гын, 'loop' деке мӧҥгешла куснена
       halt            ; программе мучаш. шуктымашым чарнена




#Article 211: Крылова, Алевтина Александровна (261 words)


Алевтина Александровна Крылова (20 Пеледыш 1960 ий, Морко кундемысе Никольский ял ) — марий мурызо. 

Нылымше классым тунем пытарымешке Куяр поселкышто лийын. Вара йоча жапше Звенигово оласе интернат-школышто да У Роҥго посёлкысо йоча интернатыште эртен. Изи годсек мураш йӧратен, муро денак шкенжым шке лыпландараш тыршен.

Алевтина Крылова - профессионал мурызо. Тудо 1978-1982 ийлаште Палантай лӱмеш музыкальный училищын вокальный пӧлкаште Лидия Ивановна Мишуринан классыштыже тунемын. Лидия Бочкарева да Александр Беляев дене пырля ик курсышто лийыныт.

Алевтина Крыловам училище деч вара Марий филармонийысе хоровой капеллышке пашаш налыныт. Ынде тышке толмыжлан коло ий утла эртен. Тиде жапыште капелла дене пырля Россий мучко тӱрлӧ олалаште, шуко концертлаште лияшыже логалын. 1986 да 1988 ийлаште Венгрийыш миен коштыныт. Российыште гастроль дене Сарытау, Ижевск, Волгыдо, Астрахань, Ленинград олалаште лийыныт.

Капеллыште мурен коштшыжла ала-кузе сольный концертым ыштышаш нерген шоненат огыл. Ожнырак илышыжат каньылырак лийын. Кызыт капеллын гастроль дене коштмыжо шагалеммылан кӧра, артист-влакын илышыштат удаҥмыла чучеш. Санденак южо мурызо артист-влак сольный концертым ышташ кумылаҥыныт. Тыге Раисия Михайловна Даниловат посна концертым чоҥа. Эше икмыняр мурызым ушештараш лиеш. Тыгак Алевтина Крылованат концертше лийын. Тудо 2000-ше ийын Идым тылзыште Морко кундемын Волаксола ялыште эртен. Мурызо икымше гана сольный концерт программыж дене калык ончыко лектын. Концертыште палыме муро-влак - Кузьма Смирновын Садше ужаргалын», А.Яшмолкинын «Шонанпыл», М.Степановым «Тый кӱлат, тыяк», Ю.Евдокимовын «Лач пырляште весела» - лийыныт. Тиддеч посна Ю.Евдокимовын, В.Алексеевын да моло семвозышын нигушто йоҥгалтдыме у мурышт дене палдарен. Чыла тиде муро-влак мурызын усталык касыштыже сылнын йоҥгалтыныт.

Варарак Алевтина Крылова тыгаяк сольный концертым Морко кундемысо тӱвыра полатыште ыштен. Ончыкыжат тыгай поро пашам шукташ тӱҥалеш манын шонымаш кодеш. Сольный концертым ончыкташ мурызын йӱкшат, мастарлыкшат ситышын уло.




#Article 212: Беляев, Александр Иванович (308 words)


Александр Беляев (Александр Иванович Беляев) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Тамшэҥер ял) – марий мурызо, опер артист, Марий Эл Республикын сулло артистше.

Александр Беляев 1955 ийын теле тылзын 15-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Тамшэҥер ялеш шочын. Торешкӱвар тӱҥалтыш школ деч вара Лажъялыште тунемын, 10 классым Параньга кундемысе Кугу Пумарийыште пытарен. Школышто тунемме жапыште йолташыж-влак коклаште моткоч чолга рвезе лийын.

Эре художественный самодеятельностьышто шуаралтын, сылнын сўретлашат усталыкым поген шуктен. Кыдалаш школым тунем пытарыме деч вара армийыште служитла, 1974–1976 ийлаште Чехословакийыште лиеш. Армий гыч толмеке, музыкальный училищыш мураш тунемаш пура. Тушто республик мучко кумдан палыме педагог Ф.Е. Олейникован классыштыже тунемеш. Училище деч вара кок ий музыкальный театрын хорыштыжо мура. 1984–1989 ийлаште шке шинчымашыжым Озаҥ консерваторийыште нӧлта.

Александр Беляев бас йӱкан. Кӧ театрыш коштеш, тудо пала: тыгай йӱканже мемнан театрыште кокыт веле – Александр Беляев да Владимир Александров. А чылт мэрий еҥ кокла гыч тымарте – шкетын гына.
Мурызын ойлымыж гыч тыге лектеш: тудын ачажат нугыдо да кӱжгӱ йӱкан лийын. Очыни, тиде йӱкшӧ эргыж дек ачаж дечак куснен. Изинек мураш йӧратен, школысо концертлаштат шуко гана мурен.
Марий театрыш толмекыже, Александр Беляев «Дорогая Памела» опереттыште врач рольым модын. Тиде рольышто тудлан негр лияш пернен, сандене сценышке эртак шӱргым грим дене шемемден лектын. Турлӧ чиям кучылтман огыл, садлан ик шем гримым шӱрен да йӧрен. Тиде сомылым мый шкетынак ыштылынам, манеш мурызо. Вара «Евгений Онегин», «Кармен» оперыштат мураш ӱшаненыт. Элина Архипован «Алдиар» оперыштыже марий карт Памын рольжым модеш. Дж.Вердин Риголетто» оперыштыжат мура.
Александр Беляев оперлаште мурымо дене гына огеш серлаге, турлӧ концертлаштат участвоватла. Тудын репертуарыштыже руш муро-влак улыт, но марий семлызе-влакын мурыштым утларак пагала манашат лиеш. Эрик Сапаевын, Алексей Искандаровын, Иван Егоровын, Юрий Евдокимовын, Вениамин Захаровын возымо муро-влакым куанен, кумыл нӧлтын мура. Оперыште мураш келша гынат, марий композитор-влакын мурыштым ончыл верышке шында. Нуным шочмо калыклан пӧлеклаш уло мастарлыкшым да вийжым пуаш тырша.

Александр Беляев ешан. Пелашыж дене коктын ик ӱдырым ончен куштат.




#Article 213: Егошин, Александр Фёдорович (107 words)


Александр Федорович Егошин (1962 ий 18 Теле, Куженер кундемысе Одывлак ял) — марий мурызо.

Училище деч вара Марий филармонийыш А.Искандаров лӱмеш хоровой капеллыш пашам ышташ толеш. Ондак моло семынак тӱшкан мурымаште лиеш. Вара коклан эстрадный мурызо семын сценыш лекташ тӱҥалеш. Шкаланже келшыше муро-влакым поген, репертуаржым кугемда. Кызытсе репертуарыштыже Виталий Алексеевын, Юрий Евдокимовын мурышт улыт. Юрий Чавайнын мутшылан Дена Карамова лу наре мурым возен. Нуным Александр Егошин чыла Марий радион фондшылан возен пуэн.
Эстрадный мурызо семын икмыняр ий гына ышта. Тудым кызытеш у пашажын тӱҥалтышыже манаш келшен толеш. Лу ий наре мура гын, тудым калыкат утларак палаш тӱҥалеш, шонена.

Александр Егошин пелашыж дене коктын Настя ӱдырым ончен куштат.




#Article 214: Янаев, Александр Александрович (425 words)


Дата рождения: 21.03.1896

А.А.Янаев (1896 - 1938)
Александр Александрович Янаев 1896 ийын 21 мартыште Оршанка районысо Марий Ернур ялыште шочын. 1911 ийыште кок классан училищым тунем пытарымеке, Александр Вятка оласе ремесленный училищыш тунемаш пура. Но тушто стипендийым пуэн огытыл, ял гычат полыш лийын огыл, сандене рвезылан мӧҥгеш пӧртылаш логалеш. Шке ялыштышт попын суртышкыжо пашам ышташ тарлалтеш. Тыгодымак черкысе хорыш мураш коштеш. Александрын мурызо корныжо лачак тышеч тӱҥалын. Тудын виян да яндар вичкыж йӱкшӧ хорлан пеш келшыше лийын.

Тӱнямбал сар ылыжмеке, Янаевым кугыжан армийыш наҥгаят. Тыште тудлан унтер-офицер (сержант) званийым пуат. Австро-Венгрий дене кредалмаште пленыш логалешат, кок ий Венгрийыште кул шотеш ила. Пашам ыштыктен ашныше поян венгр, Янаевын сай мурызо улмыжым пален налмеке, тудым пагален ончаш тӱҥалын. Пайрем але уна-влак лийме годым Янаевым калык ончылно мурыктен да сай кочкыш-йӱыш дене сийлен, мурызо дене ласкан мутланен.

Моско гыч толмеке, 1921 ийыште, кусныл коштшо марий театрым вуйлаташ тӱҥалеш. Тӱҥ пашаже театрыште лийын гынат, яра улмыж годым Палантайын хорышкыжо мураш коштын. Хорышто А.Янаев тӱҥ солист лиеш. 1923 ийыште Палантайын хоржо Москошто эртарыме олимпиадыште участвоватла да Российысе хор-влак коклаште кокымшо верыш лектеш. Тыгай сеҥымашыш шуаш Янаеват полшен манын кертына. Хорын кажне концертыштыже я руш, я марий калык мурым сылнын йоҥгалтарен.
Тыге тале марий мурызын чапше 1921 ий гыч 1926 ий марте, Палантайын уке лиймешкыже, калык коклаште шарлен толын. Янаевын мурымыж годым фортепиано дене 11-ше школышто немыч йылмым туныктышо Н.В.Леушина шоктен. 1920-1930 ийлаште марий кокла гыч уста мурызо семын Александр Александрович шкетын гына ойыртемалтын, сандене тудым икымше марий мурызылан шотлаш негыз уло.
А. Янаевын лӱмжӧ калыклан киноартист семынат палыме лиеш. 1927 ийыште Моско гыч толшо киностудий пашаеҥ-влак «Марий Кужер» кином сниматленыт. Киношто А.Янаев ялысе ик ончыл еҥын рольжым модын.
Тиддеч вара Янаевын мурызо улмо лӱмжӧ 1933 ий гыч уэш кумдан чапланаш тӱҥалеш. Тидыже Алексей Искандаровын пашаж дене кылдалтын. Москосо консерваторийым тунем пытарымекше, самырык А.Искандаров музыкальный училище пелен марий капеллым чумыра. А.Янаев тушко первый кечылаштак кошташ тӱҥалеш, чулым мурызо лиеш да капеллын администраторжылан ышташ тӱҥалеш. 1936 ийыште Марий капелла Москошто эртарыме Всесоюзный радиофестивальыште участвоватла. Тунам А.Янаевын «Салымсола», «Кеҥеж кече» мурым мурымыжым грампластинкыш возеныт. Фортепиано дене музыкальный училищын туныктышыжо А.П.Сергеев шоктен.
Александр Александровичын мурымыжо 1930-шо ийлаште Марий радио дене чӱчкыдын йоҥген, но тунам возымо техника лийын огылат, Янаевын йӱкшым возен кодымо огыл. 1938 ийыште репрессий годым марий мурызын илыш корныжо кӱрылтын.
А.Янаев шке жапыштыже мурымо дене гына серлаген огыл, марий театр да искусство нерген газетышке статья-влакым возгален, сылнымут литературыштат вийжым терген ончен. Янаевын лӱмжӧ дене уло марий калык кугешнен кертеш. Тудо марий театрын ик эн ончычсо вуйлатышыже да артистше, калыкнан икымше мурызыжо, йӱкдымӧ кинон актёржо, И.С.Палантайын, С.Г.Чавайнын да Алексей Искандаровын лишыл йолташышт лийын.




#Article 215: Изибаев-Бирь, Алексей Русаевич (164 words)


Алексей Изибаев-Бирь (, Башкир АССР, Мишкан кундем, Кемей ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1998), Марий Эл Республикын сулло артистше (1998). Йӱкшӧ ныл октавыш шуэш.

Алексей Изибаев-Бирь 1952 ий шыжа тылзын 26-ше кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Кемей ялыште шочын. 
Тусо кыдалаш школым тунем пытарымеке, 1972-1974 ийлаште армийыште служитла. Салтак лийме жапыште вокально-инструментальный ансамбльыште шоктен.

Икана мурызын черланымыжлан кӧра тудым солист семын мураш йодыныт. Мурен да чыла шот дене лектын, мурымыжлан моктен ойлымым колын. Тиддеч вара эртак мурымо паша нерген шонаш тӱҥалеш. Армий гыч мӧҥгыш толмеке, тунамак Ӱпӧ оласе сымыктыш училищын вокальный пӧлкашке тунемаш пура. Тунемын лекмекыже, Пошкырт республикыште кандаш ий ансамбль пелен солист семын мурен коштеш.

Тиде ийыштак «Кас» эстрадный группым пога. Гастроль дене Татарстан ден Башкортостан, Казахстан республикла, Свердловск да Тюмень областьла гоч эртеныт.

Марий тӱвыраште тыршымыжым кӱкшын аклен, Алексей Русаевич Изибаев-Бирьлан 1990 ийыште Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше лийын, 1998 ийыште Марий Эл Республикын сулло артистше сулен налын.




#Article 216: Крылова, Алина Викторовна (329 words)


Дата рождения: 00.00.1937

Информация:
Алина Викторовна Крылова 1937 ийыште Медведево районысо Шихмамат ялыште марий кресаньык ешеш шочын. Каласаш кӱлеш, композитор Кузьма ден Никита Смирновмытат тушечак улыт.

Алина Крылован аваже, Фекла Артемьевна Короткова, «Марий коммуна» газетыште корректорлан ыштен. Шке пашажлан кумылаҥдаш манын, тудо ӱдыржым Уфасе полиграфический училищыш тунемаш колта. Туштат ӱдырым художественный самодеятельность утларак сымыстарен. Алинан яндар йӱкшӧ, пӱсӧ музыкальный шижмашыже кеч-кӧнат кумылжым савырен.

Училищым тунем пытарымеке, Йошкар-Олашке пашам ышташ толеш. Мурызылан тунемаш шонымашыже ӱдырым 1958 ийыште Палантай лӱмеш музыкальный училищыш конда, а ныл ий гыч тудо Озаҥ оласе консерваторийын студенткыже лиеш. Консерваторий деч вара икмыняр ий Йошкар-Оласе музыкальный театрыште пашам ышта. Тыште Э.Сапаевын «Акпатыр» оперыштыже Эвикан, И.Молотовык «Элнет» оперыштыже Чачийын партийыштым мура.

Ешан да икшыван ӱдырамашлан театрыште пашам ышташ йӧндымырак лийын, сандене икмыняр жап гыч музыкальный училищыш, туныктымо пашашке кусна. Тыште ынде кумло ий тырша. А.Крылован ученикше-влак, профессиональный мурызо лийын, элнан тӱрлӧ олалаштыже пашам ыштат. Курык марий ӱдыр Лидия Ларькова, училищым тунем пытарымеке, икмыняр ий Марий филармонийыште пашам ыштен. Кызыт марийже дене пырля Кубанский хорышто мура. Александр Литвинов Астраханский консерваторийым тунем пытарен, Красноярский оперный театрыште пашам ышта. Николай Безруков Горький оласе оперный театрыште мура. Лидия Бочкарева (Ороспаева) Ленинградысе коксерваторийым тунем пытарен, кызыт Э.Сапаев лӱмеш опер да балет театрыште солистка улеш. А курык марий ӱдыр Елена Никитина, консерваторийым тунем пытарымеке, Москваште Галина Вишневскаян организоватлыме аспирантурышто тунемеш. Ты марте марий мурызо кокла гыч аспирантурым Галина Окунева-Ластовка гына пытарен ыле, ынде кокымшо мурызына тыгай кӱкшытыш кӱзен шуын.

Алина Викторовнан кид йымач лекше чыла мурызо-влакым шотлаш гын, ынде витле нарышкат шуэш, очыни. Тышечын А.Крылован паша лектышыже тӱвыргӧ улмым раш ужына.

А.Крылован ятыр мурыжым «Мелодия» Всесоюзный фирма грампластинкыш возен. Тушто - марий калык муро, арий ден ариозо, верысе композитор-влакын произведенийышт. Саде пластинка гыч марий муро-влакым ойырен налын, венгр таҥна-влак вес пластинкым луктыныт. Тыге А.Крылован йӱкшӧ Венгрийыште да моло элыштат йоҥга.

Алина Викторовнам поро ава семынат палемдаш лиеш. Кок эргым ончен куштен. Кугуракше, Володя, музыкальный училищым тунем пытарен, кызыт туштак концертмейстерлан ышта. Изиракшат, Иван, музыкальный школышто кларнет дене шокташ тунем лектын. Вара МарГТУ-м тунем пытарен.




#Article 217: Венедиктов, Арсений Андреевич (344 words)


Арсений Андреевич Венедиктов (1935, Шорыкйол 2) — марий мурызо, Курыкмарий кундемысо Цигансола (Цыганово) ялыште шочын. Арсенийын йоча улмыж годым Кугу Авамланде Сар тӱҥалын. Ешышт гыч ачаж дене кугурак изаже сарыш каеныт да мӧҥгӧ пӧртылын огытыл. Ту жапыште илыш неле лийын. Сар мучаште Арсений школыш тунемаш кошташ тӱҥалеш. 1951 ийыште Пайскырык (Пайгусово) ялысе шымияш школым тунем пытара.

Умбакыже тунемаш каен огыл. Ешыште аваж дене коваже гына лийыныт. Нунык вачыште шинчаш сай огыл, сандене колхоз пашашке кошташ тӱҥ-алеш. Кушко колтат, тушто пашам ышта. Товар ден локшычмо пашамат ышта, лесничествыш пушеҥгым шындашат коштеш, мӧҥгыштӧ чыла пӧръеҥ сомылым шке ыштылеш. Яра жапыште гармоньым шокташ пешак йӧратен. Руш, марий да чуваш сем-влакым моткоч сылнын йоҥгалтарен. Радио дене колмо у семым тунамак калыклан гармонь дене шокташ тӱҥалын. Изиж годсекак музыканче лияш шонен коштын, но кузе тиде корныш лекшашым гына пален огыл.

Тиде ийынак кеҥежым культур министерствын направленийже дене Ленинградысе консерваторийыш тунемаш кая. Вич ий эртымеке, 1968 ийыште консерваторийым тунем пытара да шочмо кундемыш пӧртылеш. Ты ийынак Йошкар-Олаште музыкальный театрым почыныт, тушко солист-влакым погат улмаш. Венедиктов консерваторийысе икмыняр йолташыже-влак дене пырля тиде у театрышке пашам ышташ толеш.

Йошкар-Оласе музыкальный театрын штатыш мурызо ден музыканче-влакым 1968 ийыште поген теменыт да репетицийым ыштылаш тӱҥалыныт. Театрым почмо лӱмеш Э.Сапаевын «Акпатыр» опержым ончыкташ мутым пеҥгыдемденыт. Тыгак ыштеныт. «Акпатыр» оперым марла 1969 ийын 21 февральыште шынденыт. Ты гана тӱҥ рольым Арсений Венедиктов модын. Калык куанен колыштын, моланже пале: оперым марий композитор Э.Сапаев возен, тудын возымо нотыж почеш марий музыканче-влак шоктеныт да марий мурызо-влак муреныт. Тидыже шуко марий еҥым куандарен.

Музыкальный театр пашам ышташ тӱҥалме ийлаште утларакше оперетта-влакым шындылын. Сандене Арсенийлан опереттылаштат мурашыже перна. Мутлан, «Цыганский барон» опереттыште Оманайын, «Летучая мышьыште» Орловскийын, Чезере ден Павлон партийыштым «Поцелуй Чаниты», Густавыным «Король вальса» спектакльлаште модын. Тӱрлӧ опереттылаште модмым шкеже сценический мастарлыкым шуарымаш лийын манын ойла.

Илен толын оперымат театрыште утларак шындылаш тӱҥалыныт. Санденак Арсенийлан ятыр оперыште мурашыже пернен. Тудо «Иоланта» оперыште Эбн Хакиян, «Травиатыште» Жорж Жермонын, «Евгений Онегиныште» Онегинын, «Чио-ч'ио-саныште» Шарплесын, «Паяцыште» Тонион да эше икмыняр оперысе партийым мурен.

Театрысе паша дене гына серлаген огыл, тӱрлӧ эстрадный концертлашкат коштын. Тушто руш, марий калык муро-влакым да верысе композитор-влакынат мурыштым мурен.




#Article 218: Петров, Александр Алексеевич (273 words)


Александр Петров (Александр Алексеевич Петров) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Кожласола ял) – марий серызе, почеламутчо, журналист, драматург, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикын сулло журналистше.

Александр Петров 1967 ийын ага тылзын 26-шо кечынже Марий АССР Кужэҥер кундемысе Кожласола ялеш кресаньык ешеш шочын.

Эше школыштак тунеммыж годым возгалаш тӱҥалын. Икымше почеламутшо теле нерген ыле, тыгакак лӱмдалтын («Теле»), тудым «Ямде лий» газетыште 1980 ийыште савыктеныт. МарКУ-што тунеммыж годым марий калыкын эртыкшым шымлаш кумылаҥын, тиде варажым усталык пашаштыже кугу кышам коден. Икымше почеламут да поэме книгажым автор «Марий улам – чонем марий» лӱмден (2003). Ятыр почеламутшо Таллиныште савыктыме «Kuum ОО» (2006), «Sest olen» (2012), «Дуб предков» (2008) финн-угор поэзий антологийлаште, «Мотивы родной стороны» (2012) поэзий сборниклаште, тыгак марий сылнымутчо-влакын «Эрвий» алманахыштыже 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013 ийлаште савыкталтын. 2017 ийыште йоча-влаклан возымо «Изи кӱтӱчӧ» манын лӱмдымӧ ойлымаш-влак книгаже ош туням ужын.  Марий самырык театр 2000 ийыште «Пиал дек кайыме корно» пьесыж почеш спектакльым шынден. Варажым тиде театрыштак драматургын «Адак омсашке тӱкалат» (2005), «Пупкин ӱдырым налеш» комедий-фарсше-влак почеш, «Вашлий мыйым, Шочмо Элем!» (2010) драмыж почеш спектакльым шынденыт. 2005 ийыште Майоров-Шкетан лӱмеш марий кугыжаныш драме театр Александр Петровын «Кронуш» историй легендыж почеш постановкым шынден. 2017 ийыште Александр Петровын Зинаида Долгова дене пырля возымо «Кунам толат, авай?» драмыже почеш спектакль Йоча ден самырык-влаклан республиканский театр-рудерын (Марий самырык театр) сценыштыже шындалтын. Кумло наре муро текстын авторжо. Нунын кокла гыч «Йоча жапем», «Памаш кувар воктене», «Каем», «Мондо мыйын лумем», «Ондалчык йоратымаш», «Ош имнет ден налаш тол», «Элнет энер покшелнет» муро-влакым палемдаш лиеш.

Тӱвыра, печать да калык-влак пашаш шотышто министерствын, Марий Эл Республикын правительствыжын, Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынын чап танык-влак дене палемдалтын.




#Article 219: Кугу Пӱнчер (162 words)


Кугу Пӱнчер () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 64 еҥ (2005 ий), 71 еҥ (2010 ий).

Рушэҥер ял деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен. 

Ялын шочмыжлан 1742 ийын отставкыш кайыше салтакын Иван Солдатовын да тудын ешыж дене негызлалтын. 1799 ийыште 13 пӧрт лийын, 48 пӧръеҥ, 35 ӱдырамаш илен. 1924 ийыште 138 еҥан ялым Вятский губерний , Уржум уездын Кышма волостьшо гычын Марий автономий область Шернур кантонын Кукнур ялсовет администрацийышке куснен. 1925 ийлан ялыште 24 сурт лийын, тушто 138 еҥ илен, нунын кокла гыч 133 мари да 5 руш. 2 апшаткудо пашам ыштен – Ф.Таныгинын да А. Таныгинын.

Кугу Ачамланде сар годым фронтышко 51 еҥ каен, 22 вуйым пыштеныт. 1946 ийыште колхозышто 56 еҥ тыршен: 18 пӧръеҥ, 38 ӱдырамаш.  1950 ийыште «Гора» колхозым «Победа» колхоз дене ушеныт. 1961 ийыште «Казанский» колхоз дене, а 1964 ийыште «Кукнурский» колхозышко пурен. 1975 ийыште 29 суртышто 119 еҥ илен. 1996 ийыште 18 пӧрт шотлалтын. Тушто 52 еҥ илен.




#Article 220: Кускин (169 words)


 
Кускин () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 96 еҥ (2005 ий), 80 еҥ (2010 ий).

Рушэҥер ял деч 6 километр кечывалвел-касвел могырно верланен. 

Кускин яллан купан, чодыран верыште  Чемеков, Паянов да Очиевмыт тукым негызым пыштеныт. Очий лук, Пидал лук тиде лӱм-влак кызытат аралалт кодын. Ял могыр гычын Лемде эҥер могырыш  Ӱдыр нур корно шуйна. Легенде почеш, тиде корно дене кум ӱдыр каен да пӧртылын огыл. 

Кугу Ачамланде сар годым фронтышко 48 еҥ каен 35 пӧртылын огытыл. 1950 ийыште ял «Победа» колхозышко ушнен. Председательлан М. П. Березин ыштен. Колхозын 57 тӱкан шолдыра вольыкшо, 68 сӧсна, 111 шорык, 186 вуй сурткайык, 4 мӱкш еш, 43 имне лийын. 1950-ше ийла кыдалне колхоз автомашинам налын. Тыгак тиде ийлаштак ялыште кум имне вӱта, ушкал, сӧсна, сурткайыклан вӱтам, амбарым чоҥеныт. Жап эртыме семын колхоз-влакым кугемдыме  жапыште ял «Казанский», «Кукнурский», «Заря» колхоз составышке пурен. 1954 ийыште Мариьн ялушем составыште лийын. 1956 ийыште ялышке электротулым пуртеныт. Тидлан лӱмынак Немда энерыште ГЭС-ым чоҥеныт. Электростанций 1968 ий марте пашам ыштен. 




#Article 221: Актуганов, Игорь Витальевич (311 words)


Игорь Актуганов (Игорь Витальевич Актуганов) (, Марий АССР, Провой кундем, Эҥервож) — марий актёр, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006), Марий Эл Республикын Калык артистше (2017).

Ты жаплан И.Актуганов Марий самырык театрыште 60 наре рольым чоҥен. Нунын коклаште йомакысе герой-влакат, комедийысе мыскара персонаж-влакат, драматиизм шÿлышан образ-влакат вашлиялтыт. Мутлан, Л.Филатовын «Про Федота стрельца - удалого молодца» йомакыштыже Царьын образшым келыштара гын, А.Болдиновын «Не улетай» йомакыштыже Пырысын, а А.Бадулин ден А.Чуткон пьесышт почеш шындыме «Приключение Чиполлино» спектакльыште Чиполлинон, К.Абрамцевын «Самая лучшая морковка» йомакыштыже Кочан образшым мастарын почеш. Палемдаш уто огыл, И.Актуганов театрын тачысе репертуарыштыже улшо чыла гаяк йомакыште модын шога. 

И.Актуганын творчествыштыже вес йыжыҥ – мыскара жанр. Ты жанрыште артистын талантше эшеат кумдан почылтеш. Теве тудо М.Шкетанын ныл кÿчык пьесылаже негызеш шындыме «Эх илышет, шеремет...» комедийыште Айдушын, Эчукын, Каритонын да Регистраторын койдарчык койышыштым мастарын почын пуа гын, В.Абукаевын «Шем ордан ош поран» трагифарсыштыже И.Актуганов милиционерын, ты авторынак «Изуремыште кугу сÿан» мыскара пьесыштыже Лаймырын, Т.Миннуллинын «Йоргасола каче-влак» комедийыште Сакарын рольжым модеш. А. Петровын «Адак омсашке тÿкалат» ден «Пупкин ÿдырым налеш» фарсыштыже гын тудо тÿҥ герой комерсант Пупкинын чын тÿсшым мастарын койдара. Каласаш кÿлеш, поснак Пупкинын рольышто И.Актуганов шкенжын комедийный актер талантшым пеҥгыдемден ончыкта.

Мöҥгешла, А.Арбузова «Жестокие игры» пьесыж почеш шындыме спектакльыште Терентийын образышке келге драматизм шÿлышым пурта. Тыгаяк келге шонышым пышта актер А.Островскийын «Гроза» драмыштыже Тихонын образшым чоҥымаште, Л.Петрушевскаян «Уроки музыки» (Витя), З.Долгован «Вис-вис пушан орлыкем» (Петро), Г.Гордеевын «Пеледыш лÿман мурызо» (Саша) пьесыж почеш шындыме спектакльлаште. Но поснак ойырен палемдыман И.Актугановын М.Горькийын «На дне» драмыштыже Актёрын образшым чоҥымо мастарлыкшым. Арам огыл тиде спектакль дене Марий самырык театрын артистше-влак 2006 ийыште Тюмень олаште эртыше «Золотой конёк» тÿнямбал фестивальыште «Эн сай актер ансамбль» номинацийыште сеҥымаш чапым сулен налыныт. Тиде сеҥымаште И.Актугановынат надырже кугу.

Игорь Актугановын ойыртемалтше йӱкшылан кӧра тудым чӱчкыдын ятыр проектлашке йӱкым пышташ ӱжыт, Марий Эл Радиошто икмыняр передачым вӱда, концертлаште шуаралтеш. Муро аланыштат шкенжым талын ончыкта, икмыняр мурым йӧҥгалтара.




#Article 222: Марий Эл Республикын Калык артистше (104 words)


Марий Эл Республикын калык артистше () — чап лӱм, Марий Эл Республикын кугыжаныш награде. 1939 ий 27 Сорлаште лекше МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш негызлыме.

Чаплын образым чоҥымылан, спектакль, кинофильм, телеспектакль, телефильм, концерт да эстраде программе, сем, теле- да радиопроизведенийым ыштымылан артист, режиссёр, балетмейстер, дирижёр, хормейстер-влаклан пуалтеш. Ты годым тӱвырашке тиде паша кугу надырым пыштышаш, калыкыште пагалымашым пуышаш. 
Марий Эл Республикын сулло артистше але Марий Эл сымыктышын сулло пашаеҥже чап лӱмым налме деч вара 5 ий эртымеке гына пуалтеш.
Кызыт Марий Эл Республикын Президентше тиде чап лӱмым пуа. Удостоверений ден оҥ тамгам кучыктат. 2008 ий 1 Сӱремлан 90 еҥ тиде чап лӱмым налын.




#Article 223: Калык (131 words)


Калык 3841 еН (2010 ийысе перепись почеш). Кужмара - 396 еН, Алеево - 125 еН, Кугу Шургумал - 36 еН, КУберсола - 137 еН, Изи Шургумал - 42 еН, Прокопьево - 74 еН, Троицкий - 40 еН, Шулемучаш - 16 еН, Яштородо - 72 еН, Кокла Кодам - 510 еН, Васлисола - 61 еН, КУшыл Кодам - 143 еН, КордемтУр - 143 еН, ЛоваНер - 27 еН, Изи Кодам - 98 еН, Руш Кодам - 104 еН, Шанешкино - 36 еН, Кельмаксола - 338 еН, Кугу Руясола - 225 еН, Воскресенский - 8 еН, Лайсола - 130 еН, Изи Руясола - 17 еН, Шудасола - 182 еН, ЭНерсола - 65 еН, Юледур - 20 еН, Шуарсола - 293 еН, Люперсола - 423 еН, Тошлем - 13 еН, Шуармучаш - 67 еН




#Article 224: Российысе шанче кече (228 words)


Российысе шанче кече 8 Пургыжышто Россий президентын № 717 номеран кӱштыкшӧ почеш негызлалтын, 7 Пеледыш 1999 ийыште. Кӱштык «Об установлении Дня российской науки» лӱмым нумалын.

Российысе шанче академийым Пӧтыр Кугыжан кӱштыкшӧ почеш 28 Шорыкйол (у стиль почеш 8 Пургыжышто) 1724 ийыште почыныт.
Совет Ушемыште Шанче кечым Вӱдшор тылзын кумшо рушарнян эртареныт, сандене тачат южо шанчызе-влак ты пайремым «тошто стиль почеш» пайремлат - Вӱдшор тылзын кумшо рушарнян.

Российысе шанчыеҥ-влак тӱнямбал шанче пашашке кугу надырым пыштеныт: Михаил Васильевич Ломоносов, Иван Петрович Павлов, Дмитрий Иванович Менделеев, Константин Эдуардович Циолковский, Петр Леонидович Капица, Лев Давидович Ландау, Игорь Васильевич Курчатов, Павел Сергеевич Александров, Сергей Павлович Королев — нине шанчыеҥ-влакын лӱмышт уло тӱнялан палыме, но тыгак, шуко шанчыеҥым эше палемдаш лиеш. Российыште эн ончыч биосфер нерген тунеммашым ыштеныт, космосышко Мландын икымше ыштыме спутникым колтымо, российысе айдеме эн ончыч космосыш чоҥештен, икымше атом электростанций пашам ышташ тӱҥалын.
Советысе да российысе шанчыеҥ-влак Нобельын премийже дене палемдалтыныт. Академик И. П. Павлов нунын коклаште икымше лийын (1904). 1908 йыште И. И. Мечников иммунитет шотышто шымлымашлан премийым налын. 2010 ийыште российысе физик К. С. Новосёлов графен материалым шымлымылан Нобель премий дене палемдалтын.
Кызыт Российысе шанче академийыште (РША) 9 пӧлка уло, 3 регионысо пӧлка, 15 регионысо шанче рӱдер.
Чылажге Академийыште 470 шанче рӱдер, 55 тӱжем утла шанче пашаеҥ (нунын коклаште 500 академик).

Марий кугыжаныш университетыште тиде Россий шанче кечым кажне ийын палемдат. Шанчызе, студент, аспирант-влак конференций, формулаште шке докладыштым лудыт.




#Article 225: Идалык (202 words)


Идалык, Ий — жапым шотлымо единице, Мландын Кече йыр пӧрдмыж дене кылдалтын. Кунам ик ий нерген кутырат - «идалык» маныт (мутлан: «идалык жапыште ме шуко ыштенна»), а, мутлан, айдемын ийготшо нерген кутырымо годым «ий» мутым кучылтыт: «Микал 48 ийым тений темен».

Григориан да юлиан кечышот-влак почеш ик идалык 12 тылзе (365 сутка да кужемдыме ийлаште 366 сутка) шуйна.

Шӱдӧ ийым курым лӱмдат, но тиде мут денак кутырымо годым, тыгак сылнымутышто айдемын ӱмыржӧ умылымашыште кучылтыт. 

Нине определенийлаште 1 кече 86 400 (24×60×60) секунд шуйна, а секундын кужытшым астрономий период почеш огыл, атом стандарт почеш шотлат.

Комак (1924 1936 1948 1960 1972 1984 1996 2008)

Ӱшкыж (1925 1937 1949 1961 1973 1985 1997 2009)

Тигр (1926 1938 1950 1962 1974 1986 1998 2010)

Кролик (1927 1939 1951 1963 1975 1987 1999 2011)

Дракон (1928 1940 1952 1964 1976 1988 2000 2012)

Кишке (1929 1941 1953 1965 1977 1989 2001 2013)

Имне (1930 1942 1954 1966 1978 1990 2002 2014)

Каза (Шорык) (1931 1943 1955 1967 1979 1991 2003 2015)

Маймыл (1920 1932 1944 1956 1968 1980 1992 2004)

Агытан (1921 1933 1945 1957 1969 1981 1993 2005)

Пий (1922 1934 1946 1958 1970 1982 1994 2006)

Сӧсна (1923 1935 1947 1959 1971 1983 1995 2007)




#Article 226: Омар Хайям (115 words)


Гиясаддин Абу-ль-Фатх Омар ибн Ибрахим аль-Хайям Нишапури () (18 Ага 1048, Нишапур — 4 Теле 1131, туштак) — кумдан палыме перс сылнымутчо, математик, астроном, философ.

Уло тӱня Омар Хайямым «рубаи» ныл корнан почеламут-влак дене пала. Алгебрыште кубический уравненийын классификацийжым чоҥен, конический сечений дене нуным решаен. Ираныште тудым у календарьым чоҥымо дене палат, Иран кечышот европысо кечышот деч чынрак шотла.

Лӱмыштыжӧ поэтын илышыж нерген ойлалтеш.

Ныл корнан почеламут-влакше дене Хайям кумдан палыме лийын. Тыште мунло, мыскара, оҥай койышыж ончыкталтеш. Шуко жап тиде усталык пашаж нерген ойлалтын огыл, но у жапыште Эдвард Фицджеральд поэт почелатут-влакшым кусарен. 

Не спрашивают мяч согласия с броском.По полю носится, гонимый Игроком.Лишь Тот, Кто некогда тебя сюда забросил, —Тому все ведомо, Тот знает обо всем.




#Article 227: Рӱдола (209 words)


Рӱдола () — кугыжанышын але административ чоҥымашын тӱҥ официал олаже. Эн чӱчкыдын тушто вуйлатыше, виктем, кучем орган-влак верланат: кугыжаныш вуйлатышын резиденцийже (монарх, президент, губернатор), парламент, рӱдӧ министерстве-влак, рӱдӧ ведомстве-влак, Кӱшыл суд. Южгунам нине орган-влак тӱрлӧ олалаште верланат.

Тӱрлӧ жапыште тӱрлӧ эллаште рӱдолам кӱчык жаплан ойыреныт, южгунам рӱдолам ик ола гыч весыш кусареныт. Тыге пытартыш 50 ий жапыште икмыняр лу у рӱдола шочын.

Эн чӱчкыдын рӱдолалан эн кугу олам сайлат, но южгунам элыште кугурак ола-влакат вашлиялтыт.

Шуко гана кок але кум кугу ола коклаште рӱдола лӱм верч ӱчашымаш каен. Тыгай ӱчашымаш-влак тӱрлын мучашлалтыныт. Мутлан, Австро-Венгрийыште Вена ден Будапешт ола-влакым когыньек рӱдолалан сайлыме. Але ливийыште Триполи ден Бенгази ола-влакым рӱдолалан когыньек ойыреныт.

США-ште, мутлан, Филадельфий ден Нью-Йорк ола-влак кокласе ӱчашымаш деч вара келшеныт: у олалан негызым пышташ, ЮАРыште — Йоханнесбург ден Кейптаун коклаште Претория, Канадыште Торонто ден Монреаль коклаште Оттава, Австралийыште Сидней ден Мельбурн коклаште Канберра, Бразилийыште Сан-Пауло ден Рио-де-Жанейро коклаште Бразилиа да т. м.

Марий Эл Республикын рӱдолаже — Йошкар-Ола. Но рӱдолам сайлыме жапыште Марий кундемыште эн кугу олалан Козьмодемьянск ола шотлалтын. Юл эҥерын серыштыже, торгаймаш корнылаште верланен. А Царевококшайск ола палыдыме, мӱндырнӧ верланыше маска лукылан шотлалтын. Но Моско олашке делегат семын лач Йошкар-Ола гыч айдеме лийын, тудак тиде ола вер мутым кучен, сандене Йошкар-Ола кызыт Марий Элын рӱдолаже улеш.




#Article 228: Масканур (У Торъял кундем, сола) (311 words)


Масканур () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше сола. Масканур ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 441 еҥ (2002 ий), 349 еҥ (2010 ий).

Масканур сола У Торъял посёлко дечын  йӱдвел-эрвел могырыш 15 километр тораште верланен.  Асфальт корно посёлок ден селам ушен шога.  Изи Талман эҥер воктене кӱшакаште верланен.  150 метр тораште  Масканурка лӱман эҥер йога. Тыгак тораштак огыл Бахтино ял верланен тушто Шнуй Пантелеймон лӱмеш памш лектын шога.  Масканур лӱм кок мут гыч ышталтын маска нур медвежье поле села лӱм марий гынат, но илыше- влакше руш лийыныт.

Масканур солаште 1874 ийыште  8 пӧрт лийын , тушто 17 пӧръеҥ да 27 ӱдырамаш илен.  Черке пелен школ пашам ыштен. Тушто 1915 ийлан 24 эрге тунемын.  Черке библиотекыште 342 том книга лийын . 1920 ийыште Марий автономий шочмеке,Масканур села Шернур кантон составышке пурен. 1923 ий гычын селаште кресаньык влакын йочаштым туныктымо школ почылтын  . 1941 ий марте школ кок этажан пу пӧртышто верланен улмаш 4 классыште шинчымашым икшыве влак налын шогеныт. 1925 ийыште селаште 30 еҥ илен чыланат руш лийыныт. Потребитель влакын ушемышт пашам ыштен  , тыгак мӱкшым ончышо влакын товариществе пашам ыштен.  30 ийлаште  селасе кресаньык - влак «Красное знамя» лӱман колхозыш чумыргеныт.  Кугу Ачамланде сар годым  фронтышко села гычын 14 еҥ каен 8 пӧртылын огытыл.  Селаште тыгак 22 эвакуированный ен  илен. 1970 ийыште  Масканур селаште 58 пӧръеҥ да 80 ӱдырамаш илен. 1999 ийыште 150 сурт пече лийын, тушто 212 пӧръеҥ да 229  ӱдырамаш, 238 руш, 185 мари да 18 ен моло национальность тӱшкаш  пурышо влак иленыт.

Солаште эн шуко Смирнов, Егошин, Сидоркин, Домрачев, Новосёлов тукым лӱм  улеш.  Икымше телефон 1978 ийыште селашке толын шуын.  Телевизор да тӱрлӧ быт технике кажне пӧртышто лийын. 2 рӱдӧ урем влак асфальт дене шарыме улыт, тыгак У Торъялыш села гыч автобус кудалыштеш.  Селаште вӱд пучым,  газым шупшмо.  Тӱвыра пӧрт , медпункт , кыдалаш школ , соласе книгагудо, кевыт, кочмо вер , Сбербанкын отделенийже пашам ыштат.




#Article 229: Аламнер (271 words)


Аламнер — Курыкмарий кундемыште верланыше курык. Курыкмарий кундемысе Кузнецово ял деч 2 меҥге тораште верланен. Чыкма ола деч 20 меҥге, Шовакшэҥер ола деч 50 , Йошкар-Ола деч 130, Моско ола деч 650 меҥге тораште верланен. Аламнер курык тураште Юл эҥерын лопкытшо 2 меҥгыш шуеш. Курык воктен моткоч тӧр, лопка вер уло , кудыжо курык деч Изи Шундыр эҥер дене ойыралтеш. 

XI- XV курымлаште Аламнер курык ӱмбалне илем-влак лийыныт, а вара марий карман Салым-Ола лийын, кудыжо руш онлык влак дене ужалыме - налме вашкылым пеҥгыдемдаш полшен.
Аламнер курыкын историйже Шундыр-Ола дене кылдалтын . Шундыр-Ола Юл эҥерын пурла серыштыже верланен. Шовакшэҥер да Озаҥ ола-влак коклаште. Ожно тиде илем марий он Аказын онлыкышкыже пурен. Ожнысек тиде марий ял лийын, вара руш-шамычат илаш тӱҥалыныт.   материалым ончал лекмеке пален налаш лиеш: XVI курым кыдалне тышке Иван Грозныйын еҥже-влак илаш толаш тӱҥалыныт . Нуно шке ял шотан илемым чоҥеныт да рушла Сундырь манын лӱмденыт. 
Шундыр-Ола нерген  икымше гана 1620 ийыште палемден коденыт. Шундыр-Ола Шундыр эҥерлан кӧра тыгай лӱмым налын.
Чуваший республикын  кумдыкыштыжо 2 кресаньык сар гӱжлен.  Емельян Пугачев да Степан Разинын вуйлатымыж почеш. Степан Разинын сарзе вийже  Аламнер курыкышто верланыше ял шотан илем марте шуын огыл, а теве Пугачевын сарзе вийже Нерядово ял воктене 1774 ийыште  лийын. Тиде ял Юлын пурла серешыже верланен,  Шундыр-Ола деч 3-5 меҥге тораште . 

Алмнер курык кокла курым тӱвырам почын ончыктышо фестиваль-влак дене чапланен.  Арам огыл фестивальын организаторжо-влак тидым верым ойырен налыныт. Лачак тыште XV курым годсо карманын  пырдыжше-влак кодыныт. Фестиваль кокла курым пагытын шӱлышым пуртен шога: вургем сарӱзгар - чыла коклакурым пагыт дене шула. Марий эл республикын тӱвыра да сымыкытыш министерствын кышкарже почеш лишыл жапыште Аламнер курыкышто тоштер-заповедникым почаш шонымаш уло. 




#Article 230: Таир (235 words)


Таир ер — марий кундемын ик эн мотор кугу ержылан шотлалтеш. Йошкар-Ола дечын 42 меҥге тораште верланен. Таир лӱм мут ушем гычын лектын: ото да ер. Таир поснак ийын коштшо отро дене кумдан чапланен.   Тиде островышто ото тӱзланен кушкеш. Но тыгак эше вес версий уло . Ожно ик шоҥго коча дене изи рвезе кужу корнышто ноен, ер воктеке каналташ шогалыныт, яндар шинчавӱд гае вӱдшым подылыныт,  да тау ер манын пелештеныт . Тыге Таир лӱм лектын. Туныкытшо - краевед Кутасовын ойлымыж почеш, тиде ер воктене ожно монах- влак иленыт .Нуно Ежовысо монастырьлан колым кучен илышаш улыт улмаш. 

Таир ер покшелне верланыше отро нерген тыгай легенде уло . Шукын шонат тудо ийын коштеш манын, но теве ер воктене илыше- влак ойлат тиде отро  нигунамат верже гыч тарванен огыл . А  островшо тыге шочын. Монах- влак колым кучен кучен иленыт но пашаштлан йӧршеш нимомат налын огытыл да пуламырым тарватеныт.Сарзе вий нуным лыпландарен да  наказаний шотышто ер покшеке рокым опташ шӱденыт .тыге  остров шочын шинчын. Архив докумень- влакым ончалаш гын ,18 курым марте Таир ер воктене канаш шогалме вер лийын рушлаже постоялый двор. Тушко тора корныш: Озаҥыш але Угарманыш коштшо купеч влак канаш шогалыныт улмаш. 

Таир ер поснак шӧртньӧ шыже пагыт годым мотор . Кавашке шуйналтше йытыра пӱнчер, оралгыше шӧртньӧ лышташан куэр, канде канде ер вӱд .Тиде чыла чонышко ласкалыкым пурта.  Тыгак Таир ер серын пляжыштыже 2004 ийыште 53 метр лӱман кинофильмым сниматленыт. Тиде кинофильм  Юшут кинофестивальын сенышыже лийын.




#Article 231: Сонар (501 words)


Сонар () — янлыкым але кайыкым кычалмаш, поктымаш да кучымаш. Кызыт сонарышке палемдыме верыште гына кошташ лиеш — кеч пычал, кеч , кеч сонар кайык дене — садыгак. Сонарыште янлыкым кучышо кайыкым сонарзе лӱмдат. Сонарыш шылым, коям, межым, коваштым, луым, тӱкым, мамыкым налашлан коштыт. Тыгак, сонар паша дене лӱдыктышӧ, осал але утыждене шарлыше янлыкым пытарат. Но сонар радамыш янлыкым пуштмаш гына огыл пура. Вес вере кусарашлан, ашнашлан янлыкым кучымаш сонарак лӱмдалтеш. 

Акрет годсек сонар дене шуко йӱла кылдалтын.

Пӱртӱсыштӧ илыше да сонар объект радамыш пуртымо ир янлык да кайык-влак кугыжаныш сонар фондыш пурат. 

Марий Элыште имменной разовый лицензий почеш ир сӧснам, шордым, маскам, шурмаҥшым (), нергым (), луйым (), умдырым (), американ шашкым (), сузым (), кӱдырым () кучаш лиеш.

Моло янлык-влакым  почеш кучат (рывыж, роклуй (), ур, ондатр, ош мераҥ ден шем мераҥ, комбо, лудо-влак, музо (), кӧгерчен, курмызак (), юмынтага (), пулдырчо (), чодыра лудо ().

Сонарым эртарашлан тӱрлӧ йӧным кучылтыт. Тӱҥ шотышто пычалым, капканым, самоловым, вапшым але сонар пийым кучылтыт. Ты йӧн-влакым кучылтмо шотышто кугыжаныш келшымаш кӱлеш. 

Любитель сонар Марий Эл Республикыште кум тургымлан шелалтеш:

Марий-влак акрет годсек сонар дене кочкын иленыт.  Юлсер кундемын да Урал мландын пӱртӱс сонарзе-влакын пашаштлан шарлаш йӧным пуэн. Булгар, Озаҥ да руш пазарлаште марий-влак шуко дене янлык коваштым ужаленыт. Оксамат акрет жапыште коваште дене шотленыт. Тыге 1 ыр окса 3 ур коваште дене алмашталтын (5 ыр — 17 ур, 10 ыр — 35 ур). 

XVII—XVIII курымласе кагазлаште возгалыме, кузе марий-влаклан «умдыр поктымаш» (), «лудо ваптыш» () йӧзакым да пошлиным тӱлаш логалын. XVIII—XIX-ше курымлашсе шымлызе-влак марий сонарзе да колызо-влакым пеш кугу мастар семын акленыт.  Черемис-влак салтак коклаште тале пикшызе семын чапланеныт. Коваштым шӱташ огыл манын, марий сонарзе пикш дене урын шинчашкыже мӱндыр гыч логал кертын. Тидлан чоткыдо пикш йоҥеж кӱлеш лийын. 2009 ийыште Марий Республикын мер пашаеҥже Пётр Журавлев Марий Самырыктукымын Икымше Погынымашыште меря калыкын пикш йоҥежшым ончыктен. Тошто сӱрет почеш тиде йоҥежым мастар-влаклан ыштыктен. Виян айдеме гына тудын дене пикшым колтен кертеш.

Марий-влак урым кучымо годым чӱчкыдын мутык пикшым кучылтыныт — тыгай пикш урын коваштыжым шӱтен огыл, но янлыкым аҥыртараш але пушташ ситен. Южгунам пикшын кӱртньӧ мучашыжым кӱлеш семын пӱчкыныт — тыгай пикш йӱкым луктын чоҥештен, янлык ӧрмалгымыж дене тарваныде тиде шӱшкалтыме йӱкым колыштын.  Южо янлыкым , лӧдӧ, оҥго, оптыш дене кученыт. 

Лудо-влаклан лудо ваптышым ыштеныт — ер але эҥер воктене олыкым кумда ваптыш дене леведыныт.  Кайык-влак тиде ваптышыш логалыныт.

Кӱдыр, сузо-влакым кучашлан кугу комдо дене пайдаланеныт. Леведышышышт покшечын кучыкталтын. Ик тӱрышкыжӧ иктаж-могай пырчым але емыжым оптеныт. Кайык, чоҥештен толын, кочкаш шинчын, да комдо кӧргыш логалын — леведыш тудым петырен. 

Тыгыде янлыкым (мераҥым, луйым) мераҥ ваптыш дене кученыт. Нуным кычкырен, йӱкым луктын, ваптыш велыш поктеныт. Мераҥ ваптыш арверын кугытшо 20-30х5 м, тудым пушеҥге укшыш сакеныт, янлык ваптыш йымалне кудал эртымыже годым — ваптыш дене леведыныт.

Вынемыште кийыше маска ваштареш пий дене каеныт. Пий-шамыч маскам кынелтеныт, а вынем лекмашыште тудым сонарзе-влак умдо дене вашлийыныт. Тыгак маскам атер дене кученыт, атерым пушеҥге деке кылденыт. 

XVII курым деч ончычак марий-влак пычал дене пайдаланаш тӱҥалыныт. 

Йӱла почеш марий-влаклан йӱксым, ир комбым, турням чокым пушташ да кочкаш чарыме.




#Article 232: Абдулов, Александр Саликович (108 words)


Александр Абдулов (Александр Саликович Абдулов) (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Кугу Соказа ял) – марий историк, шанчызе, журналист, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (2000), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2000), «Марий Эл» газетын тӱҥ редакторжо.

Александр Абдулов 1960 ийын вӱдшор тылзын 16-шо кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Кугу Соказа ялеш шочын.

Кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш педагогик институтышто налын, 1983-шо ийыште тунем пытарен. Вара Россий Федераций Президент пеленысе кугыжаныш службын Российысе академийыш пурен, 2000-ше ий марте шинчымашым поген. 

ОК ВЛКСМ-ын  лектор тӱшкалан вуйын шоген, «Кугарня» газетын тӱҥ редакторжылан ыштен (1991-1994). Ты жапыштак Марий телевиденийыште, Марий Эл Республик президентын администрацийыштыже тыршен. 1997 ий гыч «Марий Эл» газетыште тыршаш тӱҥалеш. 




#Article 233: Саргасс теҥыз (108 words)


Сарга́сс теҥыз — касвелне Гольфстрим, йӱдвелне Атлантикын Йӱдвел, эрвелне Канар, кечывалвелне Йӱдвел Пассат вӱдйогынла дене чеклалтше (ойыралтше) Атланик океанысе вӱдын циклонваштареш йырпӧрдымыжын районжо.

Лӱмжӧ португал sargasо - виноград аршаш - мут гыч лектын. Испан тудым виноград вондо теҥыз манын лӱмденыт. 

Кӱрен тӱсан ийынкоштшо саргасс лӱман вӱдкушкыллан поян улеш. Ты кушкылын шукылыкшо 4–11 млн. тонн наре улмо гае аклалтеш. Тудын ток улмыжо Саргасс теҥызӱмбалсе йогын-влакын вашлийымыштлан негызлалтеш. Теҥызыште тӱрлӧ да шукычотан янлык ила. Ик ужашыже - эрыкынийынкоштшо (макрель-влак, чоҥештышкол, теҥызиме, краб-влак, теҥызчерепахе да т.м.), весыже - кушкыл пеленсе-влак (актиний, мшанке да т.м.). Саргасс теҥызын вӱдшӧ ончыч поснак яндар ыле гынат (60 метр марте вошткойшо), кызыт мазут дене чотак аяраҥдалтын.




#Article 234: Facebook (124 words)


Facebook — мер вапшланаш сервис да 2004 ийын Пургыж тылзыште почылтмо вот-сайт. Озаже - Facebook Inc. 2011 ийыште Шорыкйол тылзыште Facebook-ыште 600 амион утла чӱчкыдын пайдаланыше ыле. Пайдаланыше шке профайлым ыштен кертеш, вес пайдаланыше-влакым йолташ семын ешарен кертеш, профайлын уэмдымаш нерген автоматик шижтарымаш пуртен каласымашым вашталтын кертеш. Эше пайдаланыше-влак интерес тӱшкашке ушнен кертеш, мутлан пашавер, школ, кӱшылшкол але вес койышвозыш.

УАШ-ыште кажне тунемме ий тӱҥалтышыште кӱшылшкол-влак чыла тунемше-влаклан лӱмын ыштыме кнагам пуэш, тиде кнагаште чыла тунемше-влак нерген изиш возымо. Тыге студент-влак икте-весым пален налыт. Тиде кнаган лӱмжӧ Facebook-ын лӱмжӧлан негызым пыштен.

Facebook-лан Марк Цекерберг да тудын колледж пӧлем-пошкудо-влак да компучер шанче студент-влак Эдуардо Саверин, Дастин Московиц да Крис Хьюс нерыгым пыштеныт.

Facebook-ыште икымше марий модыш - MariWords 2011 ий Пургыр тылзын 11 кечыныште почылтын.




#Article 235: N-грам (105 words)


n-грам але n-gram — n тӱҥлык гыч шогышо почелалык гыч кӧргӧпочелалык. Тӱҥлык шотеш фонеме, мутлончо, йӱкпале, мут але base pair, программылан кӱлешлык семеш. 1 кугыт дене n-грам ӱниграм (unigram) маналтеш, 2 кугыт дене - биграм (bigram) (але эше южгунам - диграм (digram)); 3 кугыт дене - кумграм (trigram), 4 кугыт дене да тудын деч кугурак - n-грам (n-gram) маналтеш. Южо n-грам негызлыме йылме модель-влак - тиде (n-1) Марков модель улыт.

N-грам - тиде тыгай почелалык-влакыште могай шушышо тӱҥлык лиеш тогыдаяшлан вероятностян модель. n-грам тӱрлӧ  илыше йылмым процесслыме модельлаште кучалталтеш.

Ӱлнӧ, мутлан, англичан йылмылан Google n-грам корпус гыч мут йыжыҥан 3-грамм да 4-грамм-влак (логалше чот дене)




#Article 236: Кокмутан номенклатур (113 words)


Кокмутан номенклатур але Биномиал номенклатур () — ботаникыште да зоологийыште кучылтмо илыше тӱрлык-влакым лӱмдашлан радамлык. Зоологийыште тиде номенклатурым 1953 ий гыч кучаш тӱҥалыныт. Тиде радамлыкым Линне Карыл шонен луктын. Янлыкым да пушенгым лӱмдымаш пытартыш версийым Зоологий номенклатурын калык кокласе код-влакыште да Ботаник номенклатурын калык кокласе код-влакыште муаш лиеш.

Кокмутан номенклатурын тӱҥ шотшо тыгай: кажне тӱрлыкын лӱмышто кок ужаш(мут) уло: урлык лӱм да тӱрлык лӱм (тӱрлык лӱмым эше тӱрлык эпитет маныт). Мутлан, Homo sapiens - тиде айдеме тӱрлыкын шанче лӱм. Шанче лӱмыштӧ кажне ужаш (тачысе шанче) латин йылме дене возалтеш але латинлыме мут сын дене.

Кокмутан лӱмым чӱчкыдын латин лӱм маныт. Туге гынат, биологий шанчызе-влак да филологий шанчызе-влак шанче лӱм маныт, латин лӱм огыл.




#Article 237: Вишневский, Сергей Павлович (262 words)


Вишневский Сергей Павлович (29 Шорыкйол 1951, Краснояр крайысе Абакан ола) - сӱретче, Российысе сӱртче-влак ушемын еҥже.

Школым тунем пытарымеке, 1969 ийыште армийыш каен. Тыныс таптеҥызысе флотын теҥыз пехотыштыжо службым эртен. Армий деч вара грузчикланат, слесарьланат, тайгаште лесникланат тыршен да тыгак Монголийыште чума ваштареш кучедалше экспедицийыштат пашам ыштен. Йошкар-Олаш толмеке, художественный училищыш вигак кокымшо курсыш тунемаш пурен. 1980 ий гыч республикысе да регионласе ончерлаште пашаже-влакым лукташ тӱҥалын: “Марий кундем”, “Пÿртÿс сÿрет“, “Портрет”, “Совет Россий” (1986 ий), “Кугу Юл”; 1991 ий – Озаҥ, 1998, 2003 ийла – Угарман, 2000 ий – Волгоград. 1998 ий гыч Российысе сÿретче-влак ушем радамышке ушнен, а 2003 ийыште ты ушемын дипломжым кучыктеныт. Тудын сÿретшым кугыжаныш галерей да тыгак коллекционер-влак Российыште, Польшышто, Испанийыште, Чехийыште да УАШ-ште налыныт.

Теве кузе Сергей Вишневский нерген Андрей Бакулевский, Россий сÿретче-влак ушемын еҥже ойла.

Южгунам тудым лишыл йолташыже-влакат, живописьшым йöратыше-влакат огыт умыло, молан манаш гын тудо шке шарнымашыжым почын пуа. Тидын дене тудо импрессионист-влак деке лишыл, кеч тудын паша йӧнжым ик мут дене каласаш ок лий. Тудо тÿрлö, тунамак палыме. Сергей Павлович правил-влакым ок шотло, но гармонийымат ок пудырто. Сергей политике дене кылдалтше огыл, но сюжетан сӱретше-влакым айда лийже ок ончо. Тудо öрыктарыше шонымашан. Саде öрыктарымашыже – тÿняжын, илыш ужмашыжын, пÿртÿсын, калыкын ужашыже. Тудо лач тыге ила: веселан, умылтараш лийдымын, Сÿретче семын. Очыни, чылалан огыл тудын пашаже-влак келшат. Авторын тыглай, йоча семын шке верч тыршымыж дене пырля келшаш тыршыме кумылжо йöршеш уке, тидыже автор дек пагалымашым гына луктеш. Шотдымылыкым да усталыкым чÿчкыдынак шылтыше шонен лукмаш, пафос, мотор мут-влак пашаштыже уке улыт. Тудо шкеж дек, пашаж дек, шке сеҥымашыж да пиал укелыкше дек ироний дене онча. 




#Article 238: Ельмаков, Юрий Александрович (172 words)


Юрий Александрович Ельмаков (11 Теле 1937 ий, У Роҥго кундемысе Петрушкино ял) —- сӱретче да график, МАССР тӱвыран сулло пашаеҥже (1984), Российысе сӱретче-влак ушемын еҥже (2005). 

Марий Эл тӱвыра министерстве пеленсе изобразительный искусство студийым тунем пытарен. Ончыкылык сӱретчын туныктышыжо кумдан палыме акварелист Р.А. Гусманов лийын. 1967 ий гыч творческий корныжо тудым РСФСР художественный Фондын Марий отделений суретче ешышкыже конда. 1973 ийыште Юрий Ельмаков Козьмодемьянск олаште тиде отделенийын филиалжым почеш. Козьмодемьянскысе, Морко кундем Чавайнур ялысе, «Марий чодыра» национальный паркысе Пӱртӱс музей-влакым келыштарымаште тыршен. Йошкар-Олаште кумдан палыме марий скульптор Ф.Л. Шабердин дене пырля краеведений тоштерлан «Марийская свадьба» диорамым ямдылен. Тыште шуарыме мастарлыкше 1989 ийыште «Балтика-89» (Таллинн) выставкым ямдылыме годым кугу полышым пуэн.

Юрий Ельмаковын икымше персональный ончерже 1981 ийыште Козьмодемьянскыште лийын. Советский поселкын краеведческий тоштерже землякшын экспозицийлажым эреак налын шога. Сӱретчын пашаже-влакым Йошкар-Олаште, Москваште, Пермьыште, Таллинныште, Чебоксарыште, Нижнекамскыште, Саранскыште, Саратовышто эртаралтше ончерлаште ужаш лиеш.

Художникын ушышкыжо да шӱмышкыжӧ шочмо марий кундемын пӱртӱсшо изинек шыҥен пурен. Поян пӱртӱсым шижын, умылен моштышо мастар йоча жапыштак чодырам, кайык да янлык-влакым шымлен, сонар да кол кучымо сомыллан тунемын.




#Article 239: Суас Эл (325 words)


Суас Эл Республик (Татарстан, ; ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Юлсер федерал йырвелыш пура.

Рӱдола — Озаҥ.

Киров, Сембер, Самаре, Орынбор велла, Марий Эл, Чуваший, Пошкырт Эл, Одо Эл Республик-влак дене йыгыре улеш.

Суас Эл Россий Федераций покшелне, Элвел-Европысо лапверыште, Юл да Чолман эҥервлакын иктыш йоген ушнымо верыштыже улеш. Озаҥ Моско деч эрвел могырышто, 797 меҥге тораште верланен. 

Республикын кужытшо йӱдвел гыч кечывалвелыш — 290 меҥге да касвел гыч эрвелыш — 460 уштыш. 

Республикын территорийже тöрвер да чодрастепян зонышто улеш, Юлын пурла серыштыже изи кÿкшакавлак вашлиялтыт. 90% кумдыкшо теҥӹзÿмбал деч 200 м марте кÿкшытыштö верланен.

Республик территорийын 16% деч утларакшым чодра айла, тушто тумо, писте, куэ, шопке, иман пушеҥгевлак гыч пÿнчö, кож кушкыт. Верысе фауныш 430 тÿрлö тупрÿдан да ала мыняр шÿдö наре тупрÿдыдымö янлык вид пура.

Игече икмардан кукшо. Южгунам пеш чот кукшо (засуха) лиеш. Шорыкйол тылзын (эн йÿштö тылзе) кыдалш температуржо −14 °C, сÿрем тылзын (эн шокшо тылзе) кыдалш температуржо +19 °C. Йÿр да лум 460 гыч 520 мм марте лиеш. Кушкыл 170 наре кечыште кушкеш да вияҥеш.

Рок тÿрлö улмыж дене ойыртемалтеш — республикын йÿдвелныже чодрасе сур да ломыж рок гын, кечывалвелне тÿрлö сынан шемрок вашлиялтеш (32 % кумдыкышто).

Республикын тÿҥ мландыкöргö поянлыкше — нефть. Республикыште 800 млн тонн лукташ лийме нефть уло; чылаже 1 млрд тонн шапаш лийын кертеш ман шонат. 

Республикын кечывалвелныже Ромашкино да Альметьевск ола воктенысе Новоелхово нефть улмо вервлак Российыште ик эн кугу улыт. Республикыште нефть дене пырля эше нефтьысе газым луктыт — 1 тонн нефтьлан 40 м³. Тыгак ала-мыняр пÿртÿсгаз да газконденсат улмо вер палыме.

Республикын мландыкöргыштыжö тыгак поркÿ (известняк), доломит, чоҥымо ошма, кермычым ыштыме шун, чоҥымо кÿ, сирапор (гипс), шаргÿ дене варналтше ошма, тургыж (торф) уло. Тыгак нефтебитум, кÿреншÿй, мландышÿй, йÿлышö сланец, цеолит, вÿргене, боксит уло манын шонат.

Суас Элын эн кугу илемлан Озаҥ ола шотлалтеш. Тыгак, Республикыште 24 ола, 17 ола сынан поселко, 897 сельсовет уло.

Суас Эл Республикын Конституциже почеш тудын Республикын кумдыкшо 57 административ ужашлан шелалтеш: 43 район, 14 республике кӱкшытан ола.




#Article 240: Артамонов, Юрий Михайлович (719 words)


Юрий Артамонов (Юрий Михайлович Артамонов) (, Марий АССР, Маскасола кундем, Ятман ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1980), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1978).

Юрий Артамонов 1938 ий вӱдшор тылзын 6-шо кечынже Марий АССР Маскасола кундем Ятман ялыште шочын. 

Писательын биографийже — тудын книгалаштыже. Посна автобиографийым монь возгален тӧчашат ок кӱл. Кажне персонажыште, кажне сюжет савыртышыште авторын чон катышыже, тудын илыш корныжо да шӱм тургыжланымашыже, тӱня умылымашыже, чумыр кӧргӧ поянлыкше. Сандене тудо ял покшелсе чара верыште илыше айдеме гай чылажат ик шинча ончылно. 

Юрий Михайлович Артамонов 1938 ий 6 апрельыште Медведево районысо Ятман ялеш шочын. Верысе шымияш школым пытарымеке, 1952—1956 ийлаште Йошкар-Оласе педучилищыште тунемеш.

Педучилищыште тунеммыж годымак ончыкылык туныктышо сылнымут пашашке ушна, самырык рвезын шӱмыштыжӧ творчество тул чӱкталтеш. Иктаж лу кӱжгӧ тетрадьым возен опта, но савыкташ ок вашке. А варажым тудым илыш тургым авалта. Педучилище деч вара Юрий Михайлович Советский районысо Монакмучаш тӱҥалтыш школышто йоча-влакым туныкта. Шукат ок эрте — армийыш налыт. Лачак салтак илыш, шке йолташыже, мӱндыр Туркменийын йӧршын вестӱрлӧ пӱртӱсшӧ марий салтакын чонжым тарватеныт,тудлан ешартыш вийым пуэныт,творчество кумылжым утларак нӧлтеныт. Тыге 1958 ий 7 октябрьыште служитлыме пагытыштак Марий коммуна газетеш иканаште ныл изи ойлымашыже савыкталтеш: Кутко ден скорпион, Памаш вӱд, Котелок, Приказ.

Писательын икымше книгажат военно-патриотический тематикыланак пӧлеклалтын. Тудо Советский салтак лӱм дене 1962 ийыште верысе книга издательствыште лектын. Вара книга почеш книга савыкталтеш: Сеҥалтдме вий,  Шӱдыр ер, Кузе илет, пошкудем?, Перкан кинде, Кайык ӱжын ужата, Кок повесть да молат. Тушечын Звездное озеро,Вкус земляники Москваште Современник издательствыште да Малиновые облака Йошкар-Олаште рушла лектыныт. Ю. Артамонов  Россий Писатель ушем членыш пура. 1978 ий годсек Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше. Тудын возымыжым казах, мордва, удмурт йылмылашке кусарыме. Шкежат моло калык йылме гыч ятыр произведенийым марлаҥден.  Прозаикым ме утларакшым повесть жанрын мастарже семын палена, утларакшым ялысе илыш нерген каласкала. Киндым куштышо, вольык ончышо еҥ— писательын эн йӧратыме геройжо. Теве, мутлан, Сонимаке пеледыш повестьын тӱҥ геройжо Николай Воронцов ятыр пагыт олаште ила гынат, чонжо садак шочмо ялышкыже шупшеш. Уке, шочмо ялышкыже тудо шошым чоҥештен толшо шырчыкла жаплан огыл, оласе йӧнан пачерым, сай пашадаран верым коден, йӧршынлан пӧртылеш, лакемеш. Уна семын огыл, сурт тошкалтышыш озала пеҥгыдын тошкалын кӱза, окна гыч пудалыме оҥа-влакым тӧргалтен, тушко волгыдым курымешлан пурта.

Юрий Михайловичын моло произведенийыштыжат лач тыгай чоншижмашак иланен (Кайык ӱжын ужата, Перкан кинде, Канде тасман, ужар солыкан Какшан да т. м.). Поэт В. Колумб манмыла, тудым эре мланде шупшеш.

Тыгодымак автор тӱҥалтыш произведенийлаштыже 60-70 ийласе марий ялын трагедийжым кӱлынак огеш шиж. Кугу комплекс-влакым чоҥымаш, изи ял-влакын пытен толмышт, рӱдӧ илемлаште оласе семынак шуко пачашан пӧрт-влакым нӧлтымаш, кресаньыкым мланде деч торымаш да моло йодышат самырык прозаикым пеш утыжымак огыт тургыжландаре. Тунам Юрий Артамонов шочмо ялын ямжым поэзий романтика чия дене сӱретлаш кумылан улмаш. Тидыжым Кайык ӱжын ужата повестьыштыжат шижаш лиеш.

Ялысе еҥлан кинде деч шерге нимо уке. Кинде — еҥ коклам, калык ден калык коклам ушышо кыл. Кыл йомеш — айдемыжат, калыкшат икте-весе деч утыр да утыр торлат, ваш-ваш огыт умыло, икте-весылан ӱшанымым чарнат, икте-весым тушман семын ончаш тӱҥалыт. Теве мо тугай кинде! — шӱм вургыжын ойла Сукыр повестьын (ончыч тиде произведений Перкан кинде лӱм дене лектын ыле — А. В.) геройжо шоҥго комбайнер, ончычсо танкист Иван Васильевич Логинов.

Шке повестьлаштыже автор шукыж годым коча-кова деч кодшо йӱла, тачысе кресаньыкын паша кумылжо нерген каласкала, лудшым кеҥеж пӱртӱс, ӱдыр-каче кокласе йӧратымаш дене палдара. Чыла вере Артамоновын произведенийлаштыже лиризм, шочмо мландым пагалыме, тудын дене кугешныме кумыл шижалтеш. 

Тыгай улыт, мутлан, репортаж гай Кабул шикш, Кугу Отечественный сар темылан серыме Иленыт кум йолташ, очерк сынан Поэтын шӱдыржӧ, Чавайнын куэже повестьлаже. Каласаш кӱлеш, чыла шке шинча дене ужаш манын, 1987 ийыште тудо лӱмынак Афганистаныш миен толын, Кабул шикш повестьын геройжо-влак дене пырля шинчын ик котелок гыч кочкын-йӱын ончен. Вараракшым автор айдемын кӧргӧ шонымашыжым, тудын шӱм тургыжланымашыжым утларак тӱткын ончалаш кумылаҥеш. Мутлан,  Ведерка ден Шарик Поснак вестӱрлӧ улыт Ю. Артамоновын пытартыш ийлаште возымо повестьше-влак. Тиде — Колумбын шӱдыржӧ, Чавайнын куэже повесть-влак. Нуно чын лийше факт, событий-влак негызеш возалтыныт, тыште авторын позицийжат утларак раш коеш.

Ю. Артамоновын творчествыштыже эше ик шӧрыным ужде кодаш огеш лий. Тиде — мыскара ойлымаш ден повесть-влак (Суоми мландышкайынем, Окмак Йыван). Мыскара кумыл прозаикын творчествыштыже шукертсек шижалтеш. Эше 1975 ийыштак тудо посна книга дене Кузе илет, пошкудем? книгам савыктен луктын ыле. 

Писательын творчествыштыже посна йыжыҥ семын палемдыман йоча-влаклан возымо Тарля куван кудывечыже книгажым. Тылеч вара уста прозаик ятыр моло книга дене куандарен.

Ю.Артамоновын илышыже 2002 ийыште кӱрылтын.




#Article 241: Сабанцев, Геннадий Леонидович (222 words)


Геннадий Сабанцев-Ояр (Геннадий Ояр, Ояр) (Геннадий Леонидович Сабанцев) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Йырмарий ял) – марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998), Марий Эл Республикын сулло журналистше (1999), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (2015), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2019). 

Геннадий Сабанцев-Ояр 1958 ийын вӱдшор тылзын 8-ше кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Йырмарий ялеш кресаньык ешеш шочын. Ужар жапше, школыш коштмо пагытше Аганур ялыште эртен. 

Ондак Саламатнур кандашияш, а вара Руш Шой кыдалаш школлаште шинчымашым поген.

Паша корныжым журналистике дене кылден. Кужэҥер районысо «Ӱжара» газет редакцийыште кусарыше да корреспондент семын тыршен, «Пачемыш», «Пионер йӱк», «Ончыко» журнал-влакын  редакторжо, «Ямде лий» газетын тӱҥ редакторжо лийын, тыгак «Кугарня» газет редакцийыште да «Марий Эл» кугыжаныш теле да радио компанийыште тыршен.

Геннадий Сабанцевын икымше почеламутшо «Ямде лий» газетеш 1973 ийын ӱярня тылзын 17-ше кечынже ош тӱням ужын. Почеламутшат тиде тылзылан пӧлеклалтын: «Март» лӱм дене савыкталтын.

Г. Ояр икмыняр поэзий книган авторжо. Икымшыже – «Кинде-шинчал» (1982)  тӱшка почеламут сборник. Тылеч вара тудын икте почеш весе: «Чытамсыр курым» (1987), «Нумалтыш» (1993), рушла «Светом единым» (2003), «Шӱмсавыш» (2008), татар поэт Р. Минуллинын возымыжым шочмо йылмыш вончештарыме «Кумыл сабантуй» (2013) да руш йылме дене «Всполохи сердца» (2014) почеламут сборниклаже савыкталтыч.

Г. Ояр марий йылмыш шагал огыл вес калык гыч лекше поэт-влакын шкаланже келшыше возымыштым кусарен: А. Твардовскийын «Василий Тёркин» поэмыжым, Э. Багрицкийын




#Article 242: Акватлон (331 words)


Акватлон ( — «вӱд» да  — «кучедалмаш», «таҥасымаш») — вудйымалсе кучедалмаш. 

Спортын тиде толкынжо 1982 ийыште шыҥдаралташ тӱҥалын. Москосо институтышто вӱд йымалне ийышыше спорт группо чӱчкыдынрак да чӱчкыдынрак вӱд йымалне кучедалмашке ушнаш тӱнальыч. Группым Игорь Островский вуйлатен. Эркын-эркын икмыняр правиле шочын, тыге спортын у тӱрлыклан негызым пыштыме.
Островский Израиль кундемыш илаш куснен, тушто тудо Вӱдйымал спорт Федерацийым вулаташ тӱҥалын. Тыгак Игорь Островскийым Калык-влакгокласе Акватлон Ассоциацийын президентлан сайленыт.

Айдеме вӱдышто да вӱд йымалне шкенжым кучен моштыжо манын, тыгай кучедалмаш да упражнений системым шонен лукмо. Пырля тудо акватлон маналтеш.
Акватлон вич ужаш гыч шога: спорт ужаш, сар кучедалмаш, прикладной, гимастик ужаш да ямдылалтмаш. 
Таҥасымаш-влак спорт ужаш дене гына эртат. Тыште спортсмен-влак ластым чиен кучедалыт. Прикладной да сар кучедалмаш ужаш дене спасатель, водолаз, каскадер да спецназъеҥ-влак ямдылалатме годым пайдаланат. Ямдылалтмаш ужашым чылан эртышаш улыт. 
Акватлонышто ластым чиен кучедалыт. Тиде кучедалмашышке кажне еҥ ушнен ок керт. Поръеҥ, ластым чиен, 50 метрым эртен кертшаш, рвезе - 25 метрым. 
Когынек ластышкыжат 25 сантиметр кужутан тасмам кылдат. Лач тиде тасмамак спортсмен-влак икте весыжын кӱрлын налшаш улыт. Могай спортсмен лентам эн ончыч налын ончыкта - тудо сеҥыше лиеш. 
Тиде кучедалмашыште тавалышын вуйжым, шӱйжым тӱкаш ок лий. 
Танасымаш кум раунд гыч шога. Кажныже 30 секунд. Раунд-влак коклаште 1,5 минут наре каналташ лиеш.

Кучедалмаш бассейныште эрта. Кучедалме вер вич метр кужытан да лопкытан лийшаш. Вӱдын келгытше 3,5 метр деч шагал лийышаш огыл. Спортсмен-влак вӱдйымал маскым, ластым чият. 

Акватлон Российыште шочын гына огыл, тыштак тудо спорт радамыш пурен. Икымше спорт мастер-влакат улыт. Вӱдыштӧ нелылык ок шижалт, сандене нелылык шотышто спортсмен-влакым огыт пайле, но ӱдырамаш-влак посна таҥасат, поръеҥ-влак - посна. Тыгак, спортсмен-влак ийгот дене пайлалтыт.

Тыгак акватлонышто вӱдыйымалне гына огыл, вӱдыштат таҥасат. 

Вӱдвал акватлонышто спортсмен-влак ийыме костюмым да ийымаш упшым чият. 
Тыште таҥасымаш кок ужаш гыч шога, кажныже кок минут наре, раунд-влак коклаште кок минут наре канат. 

Икымше раундышто ик модшо тӱкышо - нападающий улеш. Тудо тавалышым кид дене 5-10 секундо наре кучен кертшаш. Вич секундылан тудлан ик очком пуат, 10 секундылан - 2 очком. Кокымшо модшыжо аралалт кертшаш. 
Кокымшо раундышто модшо-влак вашталтыт. 




#Article 243: ВАЗ-2101 (389 words)


Ваз-2101 Жигули-совет жапысе шеҥгел приводан автомашина седан кузов дене. АВТОВАЗын икымше ыштен лукмо автомобиль модель.

Ваз-201 автомашина негызеш шеҥгел приводан Классика автомобиль радамым ыштен лукмо кудыжо кызытсе жап мартеат АВТОВАЗын конвейерыштыже шога. 

Тыге советский инженер-влак итальян модельыш вашталтышым пурташ тӱҥалыныт.Трансимссий ден кудалме ужашым кугу вашталтыш вучен. Тыге Ваз-2101 модель Fiat дечын тормоз системе дене ( шеҥгелне уда корным чытен кертше барабан механизм), подвеске ( ончыл подвескым вияҥденыт, шеҥгелым йӧршеш у реактивный штанге дене вашталтеныт), кардан передаче ( у почмо валым шынденыт), вияҥдыме сцеплений да передаче коробкышто уэмдыме синхронизатор-влак дене ойыртемалтын. Комфорт шотыштат Ваз-2101 утларак сае лийын:тыште шеҥгел ден ончыл шинчыме вер-влакым малыме верыш савырашлан йӧн лийын. Тыгак оҥай, икмыняр у вашталтыш-влак Ваз-2103 вес Люкс модель гычын налме улыт. Тиде кидым сусырымо деч аралыше омсам почмо кидкучем. Тыгак Ваз-2101 шеҥгек ончаш келыштарыме воштончышым Люкс версий дечын налын. Кокла шот дене Fiat-124 модельыш 800 наре вашталтышым пуртеныт. 

Икымше 6 Ваз-2101 автомашинам 1970 ий 19 вӱдшор кечын погымо, уло куат дене конвейер сорла тылзе гычын ышташ тӱҥалын.1970 ий мучаш марте Тольятти олаште 21 530 Ваз-2101 автомобильым луктыныт, 1971 ийыште тиде чот 172 тужем 175 автомашина марте кушкын. Ну а эн шуко тиде модельым заводышто 1973 ийыште луктыныт. Тунам 379 тӱжем 007 экземплярым луктыныт. 

Ваз автозаводын автомашинаже-влак Совет ушемыште икымше гна у отраслевой документым ӱмбакышт налыныт-Нормаль Он 025270-66. Тиде документ модельлан регламентым пуа: кажне у автомашина модельлан але прицеплан у индекс пуалтеш. Тудо 4 цифре гычын шога, кмше цифре автомобиль(прицеп) классым ончыкта. Вес кок цифре-модельым ончыктат. Модельын модификаций ойыртемым ончыкташ тыгак 5 цифрым пуртеныт. Кудымшо цифре- тӱрлӧ климатлан келшен толмо ойыртемым ончыкта. Мутлан Ваз-21011 индекс тыге палемдалтеш:Ваз- ыштен лукшо завод: Волжский автозавод; 21-автомбиль изи классыш пура двигатель кат 1200 гычын 1800 куб.см марте; 01-тиде класыште регистрироватлыме икымше модель; 1-негызлыме автомашинан икымше модификаций, у двигатель дене ойыртемалтеш.

Тиде лӱм шотышто тыгай ой коштеш, Жигули лӱмым 1968 ий сорла тылзын За рулём журналын эртарыме конкурсын иктешлымашыж почеш пуеныт. Но автозаводын ветеранже-влакын ойлымышт почеш Жигули лӱмым конструктор А.М. Черный темлен, 1967 ийыште завод директор Поляков официально пеҥгыдемден. Тунамак Fiat компаний дечын темлымаш пурен кузовын шеҥгел панельыште лӱмым сераш. 

Калыкыште Ваз-2101 автомашина деке кок лӱм пижын: эн ончыч единичка, а 1980 ийла мучашыште-Копейка. 

Тӱшкан лукмо

Пурла руль дене

Шола могыр дене куалыштме эллашке Волжский автозавод кок модельым экспорт семын колтен шоген: Ваз-21012 ден Ваз-21014. Нуно вияҥдыме пурла ончыл колесан подвеска пружин дене ойыртемалтыныт. 

Шагал серий дене лекше




#Article 244: Опера (107 words)


Опера () — театрыште ончыкташлан возымо музыкально-драматический произведений; театрысе представлений.

Марий муро аланыште опера жанр кугу вийым налын огыл. И.С.Ключников-Палантай 20-шо ийлаште Хор оперым возынеже ыле, а Яков Эшпай ден Кузьма Смирнов опера шотышто шке шонымашыштым (Мирон Мумарин ден Арслан) шуктынешт ыле. Но тичмашын, тӱҥалтыш гыч мучаш марте шке пашажым Эрик Сапаев гына ыштен кертын.

Алдияр лӱман сонарзе марий картын ӱдыржым йӧратен шынден, но шкеже танле тын йӱла почеш ила, сандене илышыжым йӧратыме ӱдыр денже кылден ок керт. Тяви лӱман тӱҥ героиня йӧратымаш да марий йӱла коклаште чонжым йӱлалта. 

Юрий Евдокимов-Тойварс Стапан Микале оперым Миклай Рыбаковын Морко сем пьесыж негызеш 1988-ше ийыште возен, Сарра Кириллова либреттом ямдылен.




#Article 245: Бутырский казамат (412 words)


Бутырский казамат

Бутырский следствий изолятор (Моско оласе 2 №ан следствий изолятор; тыгак Бутырская тюрьма, «Бутырка» лӱм дене палыме) — Москосо следствий изолятор , столицын эн кугу казаматше, Российысе казамат-влак кокла гычын ик эн палыме. Тверской Административный округын Тверской район , Новослободский урем 45-ше №-ан пӧртышто , Бутырский аралтыш воктене верланен. 

Казаматын полатше кугыжаныш статус дене аралыме историй да архитектура памятник тӱшкаш пура. 

Екатерина II кугыжа годым Бутырский куторышто Бутырский гусар полкын казармыжым чоҥеныт. Воктеныже пу каземат верланен. 

Казаматын полатшым кумдан палыме Москосо архитектор Матвей Казаков кышкарлен. Бутырский полат ныл башне гыч шоген: Пугачевский (1775 ий марте-Кечывалвел) , Полицейская , Северная , Часовая . Бутырский губернский казаматын рӱдо верыште 1782 ийыште Покровский черкым чоҥеныт. 

Революций деч ончыч казамат пелен столяр, книга ургымо,кем ургымо, вургем ургымо мастерской-влак верланеныт. Тыгак Сибирьыш каторжник-влак дене пырля кайыше ешыштлан Сергиево-Елисаветинский приютым почыныт.

Л.Н.Толстой Воскресение романжым возымо годым 1899 ий шорыкйол тылзын Бутырский казаматын эскерышыж деке И.М.Виноградов деке коштын да казаматысе илыш нерген йодыштын. 1899 ий вӱдшор тылзын Толстой Бутырский казаматыш миен. Сибирьыш колтымо арестант -влак дене тудо Николаевский вокзал марте каен. Варажым тиде корным шке романыштыже сӱретлен ончыктен. 

Октябрь революций деч вара Бутырка дене следственный да пересыльный казамат семын пайдаланеныт. 1921 ийыште тиде казаматыште командарм Ф.К.Миронов шинчен. Tиде ийынак тудым часовой пуштын. 1922 ийыште казамат кумдыкысо черкым петыреныт.

Кугу Ачаэл сар жапыште казаматын икмыняр ужашыжым сарзе ӱзгарым ыштыме мастерскойыш савыреныт. Арестант-влак фронтлан сар-куралым ямдыленыт. 

Бутырский казаматыште РСХА полемыште 17 мгновений весны сериалын эпизлодшо-влакым войзеныт.

Кызытсе жаплан казаматым Москон эн кугу следствий изолятор семын кучылтыт. Тиде 20 утла кум пачашан илыме комплекс. 1980-шо ийлаште казаматым кугемдашлан шуко пачашан илыме пӧртым пуэныт. Чылажге Бутыркыште 434 камера, нунын кокла гычын 101-ше - 6x12 кугытан. Пырдыжысе вургем сакалаш келыштарыме ишке-влак раш ойлат: шке жапыштыже тыгай кугытан камерыште 25 еҥ наре кучаш палемдыме. Эше 301 камера изирак кугытан улыт. Тушто лачак 4 еҥ наре веле кучаш лиеш. 32 карцер дисциплиным пудыртышо-влакым туныкташ келыштаралтын. 

Кокла чот дене Бутырский казаматыште 3 тӱжем 500 еҥ деч утла шинчышаш огыл, кызытсе жаплан тушто 2 тӱжемат 700 еҥ эрык деч посна шинча. Казщаматын реконструкцийым эртарыме дечын ончыч 75 квадрат метр кугытан камерыште 60 еҥ наре лийын кертын. Нуно 3-4 смена дене маленыт (1996 ийыште тыгай камерылаште 120 еҥ наре лиеден).

Пытартыш ийысе ик эн кумдан палыме Бутыркысе арестант-влак кокла гычын Владимир Гусинскийым палемдыман. Тудо 2000 ий пеледыш тылзын кум кече шинчен. 2009 ийыште адвокат Сергей Магницикй изоляторын шкет камерыште колен. Тиде кугу шомакым калык коклаште луктын. 

Совет жап годым куржмаш нерген официально палемден огытыл.

Совет жап деч вара:




#Article 246: Урал-4320 (133 words)


Урал-4320 — 6х6 орава формула, неле корнышто кудалышташ келыштарыме грузовой автомашина. Уралысе автомобильный заводышто Миасс олаште Российысе армийлан келыштаралтше модификаций-влакат улыт. 

Урал-4320 автомашинам чыла тӱрлӧ корныштат калыкым, грузым , буксир трейлерым шупшыкташ келыштарыме. Тыглай грузовой автомашина дене таҥастарымаште чот ойыртемалтеш: куштылгын купан вер гычын кудал эрта, 1,5 метр келгыт вӱдым кудал эртен сена, 2 метр келгыт лакым вонча, 60% курык кӱкшытыш кӱзен кертеш. 

Урал-375Д модель дечын тӱҥ ойыртем- дизель двигатель.

Ончыч Урал-4320 автомашинаш КАМАЗ-740 двигательым шынденынт. 1993 ийыште КАМАЗ двигательым луктын шогышо завод йӱлен, двигательым лукмым чарненыт . Тыге ЯМЗ-238, ЯМЗ-236 двигательым шындаш тӱҥалыныт. Тиде двигатель дене автомашина кужу мотор отсек дене ойыртемалтеш. 

Автомобильын тӱжвал ужашыште радиатор тураште кӱртньӧ маскым вераҥдыме, капот ден ӧрдыж ужашым бронелышташ дене пеҥгыдемдыме. Аккумулятор яшлык ден топливо бочкым тыгак бронироватлыме. Кузовышто тент йымалне 15-20 салтаклан келыштарыме вер уло.




#Article 247: ГАЗ-3307/3309 (220 words)


ГАЗ-3307/3309 - Российыште ыштен лукмо кокла нелытан грузовой автомашина влак. Бортовой карбюратор двигатель дене ГАЗ-3307 1989 ий гычын конвейер гыч лектын шога. ГАЗ-3309 турбодизель двигатель дене 1993 ий гычын. ГАЗ-3307 ончыч лектын шогышо ГАЗ-52/53 грузовик ешым алмаштен. Нуным 1993 ийыште лукмым чарненыт.  ГАЗ-3307/3309 грузовой автомашинга -влакым тӱрлӧ корнышто грузым шупшыкташ келыштарыме улыт.  Тиде грузовик ешыш эше 5 тонн нелытан дизель двигатель дене ГАЗ-4301 (1984-1994), 3 тоннан дизель двигатель дене ГАЗ- 3306 (1993-1995) пурат. 1999 ий гычын 2 але 2,3 тон нелытан корно уке верыште кудалышташ келыштарыме ГАЗ-3308 Садко (4×4), а 2005 ий гычын 4 тонн нелытан корно уке верыште кудалышташ келыштарыме ГАЗ-33086 Земляк лектын шога. 

ХХ курымын 80-шо ийла тӱҥалтыште Газ-зз07 автомобильын проектшым ямдылыме годым шуко шапаш ужашым ГАЗ-52/53 автомобиль еш дечын налаш палемдыме улмаш. ТЫге автомобиль шулдо да ачалаш вашке йӧрышӧ лийшаш улмаш. Автомобиль утларак йоҥгыдо кок еҥлан келыштарыме кабиным налын. Руль виктарыме системышкат икымше гана российысе грузовик кокла гыч руль гидровий пура (ГУР). 4,5 тонн нелытан ГАЗ-3307 (4×2) 125 имне куатан ЗМЗ-511 двигатель дене грузовой автомашинам 1989 ий мучашыште серий дене лукташ тӱҥалме. 

V-тӱкан, 8 цилиндр, бензин двигатель , вуд дене йӱкшымӧ йӧн, алюминий блок ден ГБЦ , Евро-3 стандарт. 

Ратан, 4 цилиндр, вӱд дене йӱкшымӧ йӧнан дизель двигатель, турбонаддув, топливым кӧргыш колтымо механизм, Евро-3 стандарт. 

Заказ почеш тыгак двигательым пашаш колтымо деч ончыч ырыктыме оборудованийым шындаш лиеш. 




#Article 248: ТУЙ карте (206 words)


ТУЙ карте () — масс медиа аланыште тыршыше-влакын интернет-порталышт. Шке состав дене СНГ да Российысе ТУЙ нерген катологым ушештара. 2004 ий Сорла тылзе гычын пашам ышта. Электрон ТУЙ семын 2007 ийыште регистрацийым эртен. Регистраций нерген свидетельстве- Эл №ФС77-27239. Проект Nikolaev e:consulting [1].фирмын шотлалтеш. 

Проект кок ужаш гычын шога. Иктыже - ТУЙ нерген кажне гана темын толшо информаций базе, кокымшо кызытсе медиапазарыште уэмдалтше серыш нерген базе. Тылзе жапыште порталыш 80 000 гычын 110 000 еҥ пура. ТУЙ каталог нерген картычке влак массмедиа пазарын чыла пайдалыныше нерген информацийым нумалыт. Порталын  увер сервис влак Пресс-релиз, событий-влак да Лудаш ужаш дене палемдалтыныт. Портал типографий да медиа тӱшкан интерактивный карте-влакым арала. ТУЙ карте- почмо ресурс. Регистраций ТУЙ нерген данный-влак базе деке пураш корным , пресс релизым шыҥдараш почеш. Пайдаланыше-влак шке ТУЙ нерген информацийым пуртат да кӱлеш годым вашталтышым пуртен шогат. 

Проект 2003 ийыште шорыкйол тылзын шочын. Идым тылзын 25 кече гычын 2004 ийыште пашам ышташ тӱҥалын. Ончыч портал Санкт Петербургысо СМИ нерген данный базе семын палемдалтын. Вара моло Российысе оласе да СНГ ТУЙ нерген информаций дене пойдаралтын. Пашаш колтымо годым порталыште 450 компаний ден изданий нерген увераҥар лийын. Ик ий гычын базе кум пачаш кушкын-1500 марте. 2010 ий тӱҥалтышлан данный-влак базыште 6500 ТУЙ картычке аралалтеш. У источник-влак порталыш кажне кечын ешаралтыт.




#Article 249: Sonderaktion 1005 (226 words)


Операций 1005 (), тыгак эксгумаций операций —  Кокымшо тӱнямбал сар годым нацист Германийын Рейнхард операций годым миллион наре еҥым пуштмо кышам петырашлан эртен. 

Операций 1942 гыч 1944 ий марте шолып, концентрационный лагерьыште шинчыше-влак дене эртен. Нуно тушкан тойымо шугарлам почеден колышо капым йулалтеныт. Тыгай пашаче группо-влакым официально Колышо команде лумденыт. Нуно зондеркоманде 1005-ын ужашыже лийыныт. Куржын ынышт керт манын, пашам чеп дене йолыштен ыштыктеныт. Операций почеш СД команде да порядкым эскерыше полиций эскерен.
  

 
Блобель тиде операцийым Хелмно воктене тӱҥалын. Но эксгумироватлыме колышо кап-влакым пытараш чукталтше бомба-влакым кучылтмо йӧн нимо сайым конден огыл. Тул воктенсе чодырашке куснен. Пайдале сай йӧнлан кӱртньӧ решоткашке але кӱртньыгорно рельсыш колышо капым да пум почела оптен нуным йӱлалтымаш шотлалтын. Йӱлымо деч вара кодшо лу фрагмент-влакым лӱмынак тыгыдемдыше машина гочын колтеныт да лакыште тоеныт.

Операций официал Собибор концлагерьыште тӱҥалын. Колышо команде тӱшкан тойымо шӱгарла гычын колышо кап-влакым луктеден йӱлалтен. Тиде пашам пытарымеке пашазе-влакым пуштыныт. 1942 ий теле тылзын операций Белжец концлагерьыш куснен, вара Треблинкыш. Ну а теве Аушвиц, Берген-Бельзен лдагерьлаште тиде операций эртаралтын огыл. Тушто шке крематорий лийын. Заключенный-влакым вигак йӱлалтеныт.  

Операций 1005 тыгак 30-шо ийлаште нацист-влакын еврей-влакым тӱшкан пуштмо верлаште эртен. Тиде Бабий Яр ден 9 форт лагерьлаште. 1944 ийыште Йошкар Армийын наступленийлан кора, СС обергруппенфюрер Вильгельм Коппе Генерал-губернаторство кумдыкысо 5 областьыште посна 1005 группо-влакым чумыраш шуден. Но нине группо-влакын пашашт мучаш марте каен шуктен огыл. Совет Армий концлагерь верлашке толын шуктен. 




#Article 250: 100 тӱжем еҥ деч кугырак калыкчотан российысе олала (231 words)


По итогам переписи 2010 года cреди 1100 городов России 164 города имеют численность населения более 100 тыс. жителей, входя в категории больших, крупных, крупнейших городов и городов-миллионеров.

При этом ещё 1 Шорыкйол 2007 ий их число составляло 167.

Данные приведены:

Выделены цветом центры субъектов Российской Федерации.  Жирным выделены центры федеральных округов Российской Федерации

Примечание. Стоит отметить, что Великие Луки, Тобольск, Парат, Магадан, Серов, Канск, Усть-Илимск, Глазов, Соликамск, Ухта, Киселёвск, Новотроицк, Ногинск, Кинешме и Назрань (список неполный) на 14 октября 2010 года не являются стотысячниками, но достигали этого уровня в отдельные годы. Великие Луки, Тобольск, Магадан, Канск, Усть-Илимск, Глазов, Соликамск довольно быстро теряют население. Парат да Серов имеют стабильное население, но оно меньше 100 тысяч человек. Железногорск (Курск велыште), Домодедово (Моско велыште), Бердск (Новосибирск велыште) никогда не достигали этого уровня, но постепенно приближаются к нему. Из остальных городов реальные перспективы вернуться в число стотысячников имеют только Назрань, Парат да, возможно, Тобольск. В советский период (по данным переписей 1979 и 1989 годов) ещё четыре города достигали стотысячного населения — Мичуринск, Анжеро-Судженск, Усолье-Сибирское да Воркута (список неполный), но уже по переписи 2002 года и далее они испытали сильную депопуляцию, и в настоящее время их население даже не превышает 90 тысяч человек и продолжает снижаться, а Воркута вообще со 115,6 тысяч человек в 1989 году снизила численность населения до 71,4 тысяч человек на начало 2009 года. В связи с этим в таблице они не представлены.




#Article 251: Астрахань (140 words)


Астрахань (, ) — Российысе ола, Астрахань велын да Астрахань оласе йырвелын рӱдолаже, Каспий регионын тӱҥ тӱвыра, туныктыш, торгайымаш да вуйлатымаш рӱдерже. Российысе исторический олан спискышкыже пура.

Ола Астрахань велын кечывалвелныже, Юл эҥер дельтын йӱдвел ужашыштыже верланен. Оласе район-влак Юлын кок серыштыжат улыт: Советский, Кировский да Ленинский район шола серыште, Трусовский — пурла серыште. Олан рӱдыжӧ Кировский районыште верланен. 

Астраханьын исторический рӱдыжӧ икмыняр тошто кварталлан шелалтеш: Ош Ола, Суас Слободко, Кугу Исад, Селений, Оржа да тулеч молат. Тыгай районыште революций деч ончычсо архитектур аралалт кодеш.

Кызыт олаште 530 тӱжем еҥ ила, нунын коклаштыже руш, суас, казах, ногай, калмык да шуко моло калык.

Астраханьыште кӱртньыгорно вокзал, автовокзал, аэропорт да эҥер порт уло. Кажне кечын Москош, Санкт-Петербургыш, Казахстаныш рейс-влак ышталтыт.

Ола кӧргӧ транспорт системыш автобус да маршрут такси пурат. Ожно годым Астраханьыште тыгак трамвай да троллейбус улыт, но кызыт нуно огыт кошт.




#Article 252: ВАЗ-2121 (216 words)


ВАЗ-2121 Нива-совет жапысе легковой автомобиль-внедорожник. Изи классан внедорожник: нумалше кузов, эре чӱктымӧ тичмаш привод . Серийно 1977 ий вӱдшор 5 гычын кызытсе жап марте лектын шога(2006 ий гычын Lada 4x4 лӱм дене). Шуко эллаште Нива автомашинан фан клубшо-влак улыт. 

Ваз-2121 автомашинан икымше серийный образецше 1977 ий вӱдшор 5 лектын. Лукташ тӱҥалме дечын вара планым Нивалан 25 000 гычын 50 000 автомашина марте идалыклан кугемденыт, умбакыжым 70 000 марте. Икмыняр жап эртымеке, 80% наре лукмо тиде модельым йот элыш колташ туналыныт.( Нива Волжский заводын ик модельже, кудыжо Японийыште ужалалтын.)

Ваз-2121 (21213/21214)- изи классан, легковой сынан внедорожник. Кузов нумалше, кум омсан универсал. Трансмиссий эре чӱктымӧ тичмаш привод дене, 4 ступенян механический передаче корбко ( 21213 модификаций гычын тӱҥалын-5 ступенян) , 2 ступенян раздаточный коробко, ось кокласе ищыме дифференциал дене. Геометрий могырым кудалыштмаш кугу кӱкшытыштӧ. Корно дечын ӱлыл ужаш марте 220 мм, кӱчык колеса базе-2,2 метр. Икымше Ваз-2121 модельын кӧргыштӧ Ваз-2121 двигатель шинчен. Тудо Ваз-2106 двигатель негызеш шочын: радаман, карбюратор, 4 цилиндран, паша вий куат - 1580 куб.см. Ну а теве Ваз-21213 модификацийыш кугурак куатан (1690 куб.см.) 80 имне виян, 125 ньютон метр, кӱкшӧ пӧрдмӧ куатан двигательым шынденыт. Нива автомашина икымше кече гычынак шкенжым чын внедорожник семын ончыктен. 

Тачысе жаплан Нивам Усть-Каменогорск, Казахстанын Азия-Авто заводышто, тыгак Украиныште Богдан марке дене луктын шогат. Тидын дечын ончыч Нивам Греций, Эквадорышто погеныт. 




#Article 253: Душанбе (137 words)


Душанбе (, ) — ола, Таджикистанын рӱдолаже.

Мемнан курым деч кум-ныл шӱдӧ ий ончыч Душанбинка эҥерын серыштыже кугу акрет ола шоген. Ола йыр изи ял, сола-влак шочеденыт. Икымше гана Душанбе лӱман кишлак нерген 1676 ийыште кагазыште серыме. Душанбе кишлак корнывожышто негызлалтын, кажне шочмын ты верыште кугу пазар эртен, тышечак кишлакын лӱмжӧ (душанбе таджикла - шочмо). 1826 ийыште Таджикистанын кызытсе рӱдолаже Душанбе-Курган лӱмдалтын. 1917 ий марте олан кумдыкшо Эрвел Бухара элыш пурен, 1921 ийыште олашке Йошкар Армий пурен. Вес ийын олам басмач-влак сеҥеныт, но 14 Сӱрем 1922 ийыште большевик-влак адакат толыныт. Ты жап гыч Душанбе Таджик АССРын рӱдолаже статусым налын. 1929 ийыште элым Таджик ССРыш савыреныт. 1924-1929 ийлаште олам рушла Дюшамбе лӱмденыт, 16 Шыжа 1929 ийыште И.В.Сталин лӱмеш Дюшамбе Сталинабад лийын. 1961 ийыште угыч Душанбе лӱмым налын.

Пургыж тылын 1990 ийыште Душанбеште сар кредалмаш-влак эртеныт.

Душанбеште илыше калык-влак




#Article 254: Васканова, Надежда Ивановна (103 words)


Васканова Надежда Ивановна

Место и дата рождения: Марийская АССР, Волжский район, д. Караи, 23 декабря 1972 года

Регион: Российская Федерация, Республика Марий Эл

Фестивали, конкурсы: Межрегиональный конкурс исполнителей эстрадной песни «Юрган», 1996, 2000; межрегиональный конкурс эстрадной песни «Ший памаш»

Жанры: вокал (народный, эстрадный )

Язык исполнения: марийский

Звания, награды, дипломы: лауреат конкурса эстрадных исполнителей среди финно-угорских народов «Юрган-2000», лауреат межрегионального конкурса эстрадной песни «Ший памаш»                                        

Принадлежность (подчинённость):учреждение культуры - Отдел культуры администрации Волжского района республики Марий Эл

Исполнитель: профессиональный

Образование: Колледж культуры и искусств республики Марий Эл   

Контакты: Республика Марий Эл, Волжский район, с. Помары, ул. Станционная,1;
телефон/факс: 8(83631) 48-7-20

Назад в раздел




#Article 255: Плутон (597 words)


 
Плутон  (134340 Pluto)  — Кече системыште ик эн кугу карлик планете, транснептун объект, 9/10 кугыт дене кече йыр пӧрдшӧ кавасе объект. Ондак Плутон планете тӱшкашке пурен, но кызыт астроном-влак тудым Койпер поясыште эн кугу карлик планетылан шотлат. 

Койпер астероид поясын моло объект семынак, Плутон шукыжым ий да кӱ породо-влак дечын шога да тудо палынак изи: Тылзе дечын нелытше 5 пачаш куштылгырак, кугытшо дене — 3 пачаш. Плутонын пӧрдмӧ орбитыже кугу эксцентрицетан да эклиптика шотышто чот тайныше. 

Орбитын эксцентричностьлан кӧра, Плутон кече деке 29,6 луаш астрономический единице (4,4 миллиард километрлан) лишемеш.Тиде Нептун планете дечынат лишкырак. Тунамак тудо 49,3 астрономический единицылан (7,4 миллиард километрлан) торлен кая. Плутон да тудын Харон спутникшым кокыте планете семын ончат, нине планете вистемын барирӱдыжӧ объект-влак дечын тораште верланен. Калык кокласе астрономический ушемын ойлымыж почеш, вашке Плутонын спутникше Харон спутник лиймым чарна. ТУдлан сандалык реестрыште посна лӱмым, кодым пуат. Плутонын тыгак эше кум изи спутникше уло: Никта ден Гидра.Нуным 2005 ийыште почыныт да P4-эн изи 2011 ий 20 июльышто шымлымашке логалын. 

Плутон лӱмеш Мландыштына химий ужашлан лӱмым пуеныт: плутоний.

Мэунт-Вильсон обсерваторий тыгак Плутон планетым почмаште тыршен да 1919 ийыште кугу почмашым ыштен. Но адак нигӧ уто тӱткышым ойырен огыл.  Лачак тиде ийын милтон Хьюмасон Плутоным фотопластинкыш луктын. Ик снимокышто Плутон фотпластинке эмульсийын локтылалтме верышке логалын, а вес снимокышто планете ужашыж дене вес шӱдырышкӧ возын. 1930-шо ийыштат Плутоным архив снимокышкат пыкше гына палдырнен.

Но 10 Констанций Лоуэллын титаклен лу ийлан четлык коклашке петыреныт, сандене Х планетым кычалме сомыл йӧршеш чарнен. Лачак 1929 ийыште обсерваторий вуйлатыше Весто Мелвин Слайфер астроном Клайд томболан уэш планетым кычалаш куштыкым пуен. 

Томбон тӱн задачылан йӱд кава гычын мужыр дене кок арнялан ик гана налме фото-влакым шымлымаш, нуным таҥастарымаш шотлалтын. Таҥастарашлан Блинк компаратор наста шотлалтын. Тудо пеш вашке кок пластинке-влакым вашталтен кертын, сандене пластинкыште кодшо сандалык объект формо-влакын вашталтме раш койын. 1930 ий пургыж 18 кечын кок ий жап шымлымеке Томбо каваште кугу писылык дене кайыше объектым ужын кертын. Шорыкйолын 23 гыч 29 кече жапыште налме фото влакым шымлымеке тгай иктешлымашым ышташ йӧн лектын.1930 ийыште ӱярня 13 кечынже обсерваторий моло рашемдыше фото-влакым налмеке, Гарвардский колледжын обсераторийышке телеграфым колтен. Тидлан Томбо астрономым Астрономий ушем шӧртньӧ медаль дене палемден.

Почмо планетылан лӱмым пуаш Лоуэллын обсерваторийлан ушаненыт. Планетылан лӱм-влакым обсерваторийын пашаеҥже-влак кычалыныт. Лоуэллын ватыже Зевс лумым пуаш темлен, тыгак персиваль Лоуэлл лумым пуашланат темлымаш-влак пурен шогеныт. Но погнымаште тыгай лӱм-влакым шӧреныт. 

Официально Плутон лӱм планетылан 1930 ий 24 мартыште пеҥгыдемдалтын. Но тылеч ончыч Миенрва, Кронос, да Плутон лӱм-влак шотышто сайлысмаш эртен Лоуэлл обсерваторийысе пашаеҥ-влак коклаште. 

Плутонын астрономий  P ден L  гычын шогышо монограмме шотлалтеш. Астрологий могырым Пултоным Нептунын ӱжватажым ушештара: кум пӱан сар курал (Трезубец). Лачак покшел пӱй олмеш оҥго. 

Китай, Японий, Корей, Вьетнамысе йылмылаште Плутон Мланде йымалсе кугыжанышын шӱдыр семын кусаралтеш. Тиде вариантым 1930 ийыште япон астроном Хоэй Нодзири темлен.

Плутоным почмеке,шуко шанчыеҥ-влак умбакыжым вес планетым кычалаш тӱҥалыныт. Вет изи нелытлан да изи кугытлан кӧра Плутон нигузе Уранын орбитыжым чот тыге вашталтен кертын огыл. 1978 ийыште Плутонын спутникшым-Хароным почмеке, планетын нелытшым висаш йӧн лектын. Тыге Плутон Мланде нелытын 0,2% веле лийын.

Плутонын орбитыже моло планете-влак дене таҥастарымаште чот ойыртемалтеш. Тудо эклиптике деке чот савырныще да кугу градцсан эллипсым ушештара. Кече системыште моло планете-влакын орбитышт йыргешке эклиптике деке изишак веле савырынше. Кече дечын Плутон марте кокла кужыт 4,425 гычын 7,375 миллиард километр марте. Сандалык кужыт дене ончаш гын тиде 29,6 гычын 49,3 астрономический единице марте лиеш. Кече гычын волгыдо Пултон марте 5 шагат наре кая, тынарак жап Плутон воктечын сандалык аппарат гычын колтымо радиотолкынын Мланде мартек миен шуаш кулеш. Плутон южгунам Нептун дечын Кече деке лишкырак мия. Пытартыш гана тыгай Плутон дене 1979 ий пургыжын 7 кечыж гычын 1999 ий пургыжын 11 кечыже марте лийын.




#Article 256: Кресты (389 words)


Анна Иоанновна императрицын элым вуйлатыме жапыштак кызытсе «Кресты» олмеш «Винный городок» (Вино ола) верланен. 1868 ийыште тудым архитектор В.П.Львовын планировко почеш арестант-влакым кӱчык жаплан эскерыме комплексыш савыреныт. Тудо Рӱдӧ пересыльный казаматлан шотлалташ тӱҥалын. Кызытсе жапысе казаматын полатшым йошкар кермыч дене эше 1884-1892 ийлаште А.О.Томишко архитекторын проектше почеш нӧлтеныт. Тудын комплексше 2 вич этажан ыресым ушештарыше корпус гычын шога. Тушто 1150 еҥым пуртышо 960 камера лийын. Ик корпусышто тыгак кӱшыл пачашыште Шнуй Александр Невский лӱмеш черке лийын. 

Совет правительстве черке, реллигий ваштареш кучедалаш тӱҥалын. 1918 ий кылме тылзын казаматысе черкым петыреныт, тудын куполжо ӱмбачын ыресым кораҥденыт,а  пӧлемым клуб семын кучылташ тӱҥалыныт. 

Казамат структурышко тыгак шинчыше-влакын пашам ыштыме сомылыштым эскерыме лӱмын келыштарыме казамат почылтын. Тыште сарзе профиль дене специалист-влак тыршеныт- ОКБ-172 да молат. Шинчыше-влак тыгай отдел-влакым «шарашка» лӱмденыт. Нине ОКБ отдел негызеш шуко чапле сарзе техника-влак шочыныт, Кугу Ачаэл сар годым сайын ончыктеныт. Мутлан, САУ СУ-152 ден ИСУ-152(ОКБ-172). Тыгай отдел-влакын кӧргӧ илышышт нерген Александр Солженицын В круге первом раш каласкален. 

Сар пагытыште Ленинград блокаде годым казамат яра шинчен. Сотрудник-влак (шоҥго да ӱдырамаш-влак) казарменный илышыш кусненыт. Нуно «Кресты»м самолёт, артиллерий бомбардировко дечын араленыт. Нева сер ӱмбалне, Входной флигель ваштареш дзотым нӧлтеныт. Казаматым чарныде бомбитленыт. Шуко корпус-влак сӱмырленыт. 1941 ий Кылмын 7 кечынже кугу бомбардировко дечын вара Йӱдвел капка сӱмырлен кок часовой-влак кӱ йымалне коленыт. Шуко преступник-влак камерылаште шужен коленыт. 1942 ий пургыж тылзын «Кресты»н психиатрический эмлымверыште Даниил Храмс колен. Тудым 1941 ий сорла тылзын арестоватленыт. 

Сар дечын вара казаматын чыла инженер коммуникацийым вашталташ кӱлын. Но окса лийын огыл. 1958 ийыште казамат вуйлатыше Н.Е. Орловский картон фабрикым почаш пунчалым пеҥгыдемден. 1958-1959 ийлаште картоным ыштен лукмо цехым почыныт. Тушко жаплан келшен толшо оборудованийым шынденыт. Тыге «Кресты» корпусышто шинчыше-влаклан паша вер лектын да 1960 ийлан посна пашаеҥ  штатымат сумыреныт , кудыжым И.К. Капустин вуйлаташ тӱҥалын.  

Жап эртыме семын тидын шотышто куштылгырак лийын , но арестант-влакым пукшаш-йӱкташ, малыме принадлежность шотышто Кресты ончылно кызытат кугу йодыш шога. Санкт-Петербург оласе моло изолятор влакынат тыгай нелылык вашлиялтеш. 

Казаматысе черкат уэш пашам ышта. 2004 ий шорыкйол тылзын храмын куполжым уэш ырес сӧрастараш тӱҥалын. 

Санкт-Петербургысо СМИлаште ик жап информаций коштын: «Кресты» полатын у озаже тудым каныме вер але развлекательный комполексыш савыра. Но СИЗО полатлан инвестор-влаклан кӱлеш гарантийым пуен огытыл. 

Санкт-Петербург правительстве Арсенальный набережныйыште верланыше участокым ужалымашке луктын (кокла шот дене акше 80 гычын 120 миллион евро марте). Но тиде чыла шинчыше-влакым у полатыш кусарыме, чыла сайын эрыктен кодымо дечын вара лиеш.




#Article 257: Памашэҥер (Камша кундем) (395 words)


Памашэҥе́р (Паҥшеме́р, Памшеме́р) (, ) – Российыште Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше Манашъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 171 еҥ (1989 ий), 180 еҥ (2010 ий). 

Ялыште илыше марий-влак олык марий да эрвел марий-влак коклаште улыт. Саламлымаш олык марий дечат да эрвел марий дечат ойртемалтеш. Вашлиялтме годым тыге пелештат:

Тугат  южо ойыртемалтыш уло. Мутлан, заман – писын, вашкен. Але эше суас-влакым сӱас маныт. Ялыште кызыт олмеш казыр маныт.

Ялыште Вожай эҥер йога, телым ок кылме. Эҥерыште ялысе пӱя уло, тыдым 90 ийлаште ыштеныт. Ялым эҥер кок ужашыш шеледеш: пурла серже лапка, шола серыште – изи курык. Ял воктен мланде гыч иктаж-мыняр памаш лектеш. Нуно чыла еҥерыш волат, садлан ялым тыге лӱмденыт. Кӱшыл ялыште Ош Поро Кугу Юмолан кумалаш кӱсото уло.

Асфальт корно вес велне пел километр гыч ялысе шӱгарла верланен да эше пел километр гыч ялысе чодыра. Чодыра кӧргысо олыкышто Пеледыш пайрем эртаралтеш. Тиде чодыраште иктаж-мыняр тошто кӱнчем верланен, ончыч тушто рудам луктедылыт, кызыт нуным кудалтыме.

Ялыште клуб, тӱҥалтыш школ да  уло. Асфальт корно да пӱя воктен сӧсна ферме уло. Тугат ялыште электричестве, газ да телефон уло. Ял марте асфальт корно кая. Ялыште Вожай эҥер гоч кӱртньӧ-бетон кӱвар шога. Ялыште асфальт уке, тӱҥ уремлаште корно кӱ гычын ыштыме, кӱшкӧ курыкыш кӱзаш кок ку корно, изи уремлаште мланде корно веле. Кӱшнӧ корнышто ик кугу корем уло, но тудым машина дене эрташ лиеш.

 гычын Билайн чыла вере сайын ышта, кӱшнӧ Мегафоным кучаш лиеш. Караш вышке Камиял ялыште шога, тиде вышкым 2000 ийлаште чоҥеныт.

Камша ола гычын ял марте автобус кажне кечын 4 гана коштеш. Ял марте 30 минут наре кая. Кызыт автобус йырын коштеш: Камша () – Камиял () – Памашэҥер — Манашъял () – Элнет() – Йыгра () – Камша, южгунам мӧҥгешла. Асфальт корнышто ял воктен леведышан остановко уло.

Камша марте торалык – 15 км., Элнет марте – 5 км., Варале марте – 6 км. Элнетыш асфальт корно дене шуаш лиеш, Варалейышке мланде корно дене веле.

Ялыште чылан марий улыт.

Климат континентальне улеш. Кӧппен-Гейгер климат классификаций почеш климатын кодшо: Dfb. Ий кокла температур: 3.9 °C.

Ялыште иктаж-мыняр урем уло, нунын чылашт марий лӱм уло:

Рушла кок официал урем веле уло:

Ялыште ансамбль «Памаш» ышта, клубышто чӱчкыдын концерт-влакым шындат.

Школ ден эмлыме пункт воктен ялысе шарныктыш верланен. Паҥшемер ял гыч лекше Кугу Авамланде Сарыште колышо-влак лӱмеш. Шарныктышыште рушла тыге возымо: «Павшим односельчанам в годы войны». Тудым 1994 ийыште шындыме. Кугу Авамланде Сарыште 75 ялысе еҥ кредалын:




#Article 258: Кугу Йырсе (334 words)


Кугу́ Йы́рсе () – Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше Новогорский ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 155 еҥ (2015 ий).

Грак сола деч 18 километр эрвел могырно верланен. Ижевск марте – 150 километр. Воктенсе ялла: эрвелне – Элнет, касвелне – Крешын Туловай, йӱдвелне – Кокшан-завод.

Яллан негызым XVI курымыште пыштыме. Негызым пыштыме нерген ик легенде уло. Тӱтан Йыван Озаҥым 1552 ийыште налын, руш кугыжанышыш деке ушен. Озаҥыште шуко марий калык илен, Тӱтан Йыван чылам танле тыныш савырнеже ыле, марий-влаклан пеш йӧсӧ илыш толын. Кум эн тале чимарий иза-шольо тидым чытен шыш керт, ешыштым погеныт да корныш тарваненыт. Кужун каеныт, да вара сай верым муыныт, тиде верыште кумда олыкла лийыныт, чодыра да еҥер. Тыште кум яллан негызым пыштеныт: Кугу Йырселан, Элнетлан да Вожайлан.

Ял воктен Йырсе эҥер йога. Тиде эҥергыште пӱям ыштыме. Ял воктенсе олыкыште йоча-влак футболла модыт. Тиде олык Йырсе йымал маналтеш. Тыште 2000 ийыште Пеледыш пайрем эртаралтын. Тиде олык вуйышто 2000 ийын пеледыш тылзын 17-ше кечыже чапкӱм шындыме. XVI–XVII курымлаште марий-влак Виче-Чолманысе кундемыш илаш курсеныт. Тиде куснымаш лӱмеш чапкӱ шындалтын. Тушто рушла тыге возымо: «Этот памятный камень установлен в честь 400 летия расселения марийцев в Вятско-Камском регионе в конце XVI начале XVII веков. 17 июня 2000 г.» Йырсе воктене пӱнчер верланен.

Пӱя гоч вес могырышто Изи Йырсе ял верланен. Ял воктен, тумерыш кайме корнышто ял шӱгарла верланен. Пӱя гоч умбакырак ялысе тошто марий шӱгарла верланен.

Ял воктен кугу корем уло.Шна корем маналтеш. Тиде коремыште мӧрым погат. Кечывалвелне олык-влак верланеныт. Нуным Балабой маныт. Тушто эше ик изи корем уло. Тиде коремыште иктаж-мыняр памаш лектеш.

Ялыште тӱҥалтыш школ, эмлыме пункт, йоча сад да ялысе клуб уло. Тошто клуб пу гычын ышталтын ыле, 2000 ийыште ялыште у кермыч клубым почмо. Тугат ялыште кок кевыт уло: ик кугыжаныш, весыже верысе .

Грак гыч Крешын Туловай марте асфальт корно кая, Крешын Туловай гыч ял марте кӱ корно, тугат ялыште тӱҥ уремлаште кӱым пыштыме. Новогорскийыш Крешын Туловай гыч кайман. Элнет марте мланде корно кая.

Ялыште кум урем уло. Кажне уремын марий калык да официал руш лӱмжо уло:




#Article 259: Варале (495 words)


Вара́ле (; ) – Одо Элын Алнаш кундемыштыже верланыше Утчан ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот – 231 еҥ (2008 ий), 192 еҥ (2010 ий), 176 еҥ (2012 ий), 142 еҥ (2015 ий), 190 (2019 ий).

Ял кок эҥерын пырля ушнымо верыштыже, Вожай эҥерын шола серыштыже да тудын деке чодыра гыч йоген пурышо Варалинка эҥерйолжын пурла серыштыже верланен. Ял эрвел мучашыже дене Ушков (Усып) кожла деке эҥерта. Ял мучко Варалинка эҥерын памаш вӱдшӧ гыч гына лийын шогышо поче-поче кок пӱя шуйналтеш, Кӱшыл (ончыч, Ушков) да Ӱлыл (южгунам, Колхоз). Алнаш кундемын кечывалвел-касвелныже лийын шога. Алнаш марте – 25 километр, Ижевск марте – 145 километр. Воктенсе марий ялла: Элнет (7 км), Изи Йырсе (9 км), Кугу Йырсе (8 км), Вожай, Маскиял (5 км), Изи Маскиял (8 км), Паҥшемер (6 км), Йыгра. 

Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «вара» + «лийын» = «вара лийын», тывеч – «варале» мутыш савырнен.

Чылт марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура. 

Ынде ме чынакак палена, куснен толшо кугезе коча-кована-влакын негызлыме Варале илем 1836 ийыште Вятский губернийын илемже-влакын лӱмерыштыже регистрироватлен шындалтын. Тушто илем «Починок Варали Граховской волости Елабужского уезда Вятской губерни» манын ончыкталтын. Тунам илемыште 4 сурт лийын, 79 еҥ илен. 1859 ийысе луымшо ревизий (ревизий () – ожно XVI – XVII курымлаште Руш Кугыжанышыште калыкым шотлымо формо, чылаже 10 ревизий лийын) годым чылаже 8 сурт лийын, 52 пӧръеҥ да 61 ӱдырамаш илен.

Ялыште тӱҥалтыш школ Октябрь революций деч вара гына почылтын. Вятский губернский архивын документыштыже тыге возен шындалтын: «... В архивном фонде Вятского губернского отдела народного образования а анкете Варалинской школы 1-й ступени значится год основания школы – 10 декабря 1918 года» (Ф. 1137, оп.1, д. 189, л. 149). 
Школ Апшат Максин инициативыже да тудын 1918 ийыште революционный Самаре гыч толын Совет властьын икымше декретше-влакым илышыш пурташ чот тыршымыжлан кӧра гына почылтын.

Кугу Ачамланде сар деч ончыч школышто Ермолаев Яков Ермолаевич (1906 – 1938) ден Иванов Ермолай Иванович (Марий Пови ял гыч) туныктеныт.
Сар пагытыште Ермолаева Анастасия Степановна (1925 ийыште шочын) туныктен.
Сар деч вара кужу жап (1969 ий марте) Почиҥга (Грак кундем) гыч толшо Радыгин Илья Павлович директор да туныктышо лийын пашам ыштен. 1960/61 тунемме ийлаште Радыгин И.П. дене пырля Семикеев Валентин Семёнович (28.11.1933 – 25.02.1992) (Кугу Йырсе ял гыч) туныктен.

Ял кугу чодыра воктене верланен. Чодыран кумдыкшо – 40 тӱжем гектар наре лиеш. XX-шо курымышто ял воктенсе чодырам «Варале лесничествын чодыраже», «Грак лесничествын чодыраже», «Ушков кожла» (Промышленник Ушков Пётр Константиновичын лӱмжӧ дене) манын лӱмденыт. Ондакрак тиде чадырам «Усып кожла» маныныт, молан манаш гын, тунам тудым Юсупов тукымлӱман кугыжан офицерже кучен шоген. Но тудо чодыражым аклен огыл, промышленник Ушковлан ужален колтен. Ял калык тиде чодырам кызытат «Ушков кожла» манын лӱмда.Ушковын илыме жапыштыже чодырам чоткыдын араленыт, чодыра йыр 7 аралыме пӧрт лийын. Ял калыклан шке ойжо дене чодырам руаш, эмыжым да поҥгым погаш чарыме лийын. Эмыжым да поҥгым Ушковын ешыже поген ситарымыже деч вара гына погаш лийын. Ушков шке кожлажым тӱрлӧ чоҥымо материалым да Кокшан заводшылан пуым ышташлан кучылтын.

Ялыште кум урем.




#Article 260: Ефремов, Тихон Ефремович (3522 words)


Тихон Ефремов (Т. Уньжинский, Унчо Епрем, Ирысе, Йырсе, Колышт Шогышо, Умылышо, Ефремовский, Ош Мари, Кожламари, Туссо, Фин) (Тихон Ефремович Ефремов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Унчо сола – , Йошкар-Ола) – марий серызе, почеламутчо, этнограф, фольклорист, журналист, туныктышо, мер пашаеҥ, икымше «Кынелза, шогалза!» марий гимнын авторжо.

Тихон Ефремов 1868 ийын ага тылзын 12-шо кечынже Озаҥ губерний Чарла уезд Унчо солаш кресаньык ешеш шочын.

Ачаже икмарда озанлыкым кучен. Ватым кок гана налын. Икымше вате деч кум эрге да кум шешке, тылеч посна марлан кайыше кок ÿдыр лийыныт. Т. Ефремовын шоҥго аваже ачажын кокымшо ватыже лийын. Аваже тылеч ончычат марлан лектын да, йочам ыштыдеак, пелаш деч посна кодын. Тихон аважын ик шочшыжо гына лийын. Кугурак лиймекыже Тихон шке аважым шарналтен возен:

Ефремовмытын ик кудывечыштак кок пöртышт лийын. Тушто марий йÿла да марий койыш дене шындаралтше илыш шолшо памашла шолын шоген. 

Шуко еҥан ешыште кушшо йоча вич ияш улмыж годымак школыш кошташ тÿналын. А Унчо школ марий гай шагал еҥан калык-влакым туныктышаш верч лым лийде тыршыше просветитель Н. И. Ильминскийын тыршымыжлан кöра 1871 ийыште почылтын. Тудын нерген Ефремов вескана тыге серен: «Унчо школым кугу ушан еҥ Николай Иванович Ильминский почын. Николай Иванович  илымыж годым тÿрлö калыклан порым шуко ыштен. Юмылан тау: тудын ыштыме порыжо марий калыкланат кодын… школым почаш шонымыж годым эн лук, эн пусак, эн пычкемыш верым кычалын. Тыгай пычкемыш верым – Унчым муын… Кузе волгыдо шÿдыр йÿдым волгалтарен шога, тугак Унчо школат марий-шамычлан полшен… Унчышто тунемше-шамыч шукышт еныш лектын улыт».

Ялысе школ деч вара латкум ияш Тикын Унчо деч 75 менге торашке, Озаныш, кая да тусо учитель семинарийыш тунемаш пура. Куд ий гыч тичмаш курсым пытарен лектешат, ондак Морко кундемысе Семисолаште туныкта, вара Унчышко кусна. Самырык туныктышын усталыкше нерген поро ой Озанышкат миен шуэш, да 1890 ийыште тудым учитель семинарий пеленсе школыш пашам ышташ ÿжыт. Тыште икмыняр жап гыч шке илышыжым религий дене кылда – дьякон лиеш, а вара Тихон Ефремовичлан Унчо школын (а тудыжо Марий рÿдö школ маналтын, шнуй Гурий братствын оксаж кÿшеш илен) вуйлатышыжлан шогалташ темлат. Тыгай верыште шогышо еҥ священник лийшаш улмаш. Тыге Ефремов 1900 ийыште Тикын ачашке савырна. Калык коклаште тудым бачышка Тикын Епремыч маныныт. 

Школысо ныл классыште 120 наре тунемше лийын, тышеч пеле чолыжо – Унчо гычак, молыжо – öрдыж ял ден уездла гыч. Мутат уке, кумалме йÿлалан тыште кугу вер ойыралтын. Тидын нерген школ вуйлатыше 1912 ийыште тыге возен: «Марий-шамыч шуко вере, Христосын туныктымыжым шинчыде, пычкемыште илат, да Унчо школышто марий икшыве-шамычым вералан да кумалаш сайын туныктат. Юмым кумалме паша тыгай: Юмым шукырак кумалат гын, молитва шомак кöргышкö шукырак шына, шагал кумалат гын, шагал шына. Садлан верчын Унчо школышто тунемше-шамычым вераланат, кумалашат сайын кынелын, шÿргым мушкыт да Юмым кумалыт. Адак моло годым вот кунам кумалыт: кочкаш-йÿаш шичме деч ончыч, кочкын-йÿын теммеке; тунемаш туҥалме годым, тунем чарныме годым. Эн пытартышлан малаш вочмо деч ончыч кумалыт. Эрдене-кастене кумалме годым молитвам пелыжым руш йылме дене кумалыт, а пелыжым – марла йылме дене. Марий йылме дене молитва шомак кöргышкö шыныже манын кумалыт… Тидлан верчынак священникат шке черке мутшым, проповедьшым рушла йылме денат, марла йылме денат каласа…».

Унчо школышто марий йылме религийын пайдажлан гына огыл кучылталтын. Моло вере чылажымат рушла туныктеныт гын, Ефремовын вуйлатыме школышто ача-ава йылмылан эреак мелын лийыныт. Арам огыл поэт Николай Мухин, тыште тунеммыжым шарналтен, 1918 ийыште тыге серен: «Унчо воктен братский манме школышто ныл ий тунеммем ушыштем тачысе гай раш. Братский школ манмаште тунам пелыже утла марла книга улыт ыле, кызытат тугак дыр. Школ ончышыжо Унчо марий Тихон ачана ыле, да марла лудаш, возаш туныкташ тырша ыле. Тунемше рвезе-влак марла лудшаш вуйыштым кудалтат ыле, школ пытарымекыштат, марла книгам йодын налын, ешыштлан умыландарен лудыт ыле. Марла возымылан чыланат шÿман улыт ыле. Кернак, рвезе-влаклан керек-могай марла книгам пу, тыланет рашкалтарен лудын пуат ыле. Лудмыштым колыда гын, теат, шинчадам карен, ялтак öрыда ыле. Теве тыланда шке ужмем-колмем. Марла лудаш Тихон ача семын моло тÿрлö школыштат туныкташ тыршат гын, еҥ-влак «марла лудаш йöсö, умылашыжат ок лий» манме мутым умша гычшат огыт лук ыле…Тихон ачанан толашымыжым шонен, шкенан марий кнага верч кöргем дене шуко гана шортынам. Марла возымым кидышкыда налын, ынлаш шонен, чÿчкыдынрак лудына гын, тыгай ойым пелешташ огыда ыле». 

Диаконлан шогымо кокымшо ийыштак ватыже колен колтен. Пеш эр пелаш деч посна кодын, коктын улыжат вич ийым гына илен шуктеныт.

Ватыголышо лийын гынат, вич ий гыч Тихонлан священник лÿмым пуэныт, да службо тошкалтыш дене писын кÿшкӧ кÿзен.

Икымше гана савыкталтше мурын шомакше:
 Кынелза, шогалза, кайышаш корно кужу вет.  Моло калыкым поктен шуына, нунын дене тöр лийына.  Шогалза, торланыза шкендан кайышаш корнышто,  Иктылан икте кидым пуэн, чыланат иктöр ошкылза.  Почылтса, волгалтса, пычкемышым кодыза,  Моло гаяк ош тÿняште чыла пого ден куаныза.  Пычкемыште ончынет гын, сорта чÿкташ келшалеш.  Ош тÿняште илынет гын, тунем шуаш кÿлдалеш.  Тошто годсо шомак-шамыч марийым моктен каласат:  Марий калык шагал гынат, шуко лийын керталеш.  Таҥ-шамыч, шинчыза теве тиде шомакым:  Пого-шамыч кийыме вер — тунем шумо мучаште.  Ончыза, шекланыза, тиде паша кугу вет:  Вара тунем шуктена гын, пиал муде она код.  Колыштса, умылыза, тыланда чын мут ойлалтеш:  Угыч, угыч тарванен, угыч, угыч тунемза.  Якте вопшыш кÿзен кертше тунем шуын ок керт мо?  Тÿня погым кучымаште молым поктен ок шу мо?  Изи гынат, чонжо паче. Тошто марий каласен:  Марий калык тÿҥалеш гын, сеҥен миен керталеш.

Мурын ош тÿням ужмыж деч вара тылзат пела ток эрте, 1 декабрьыште Озан гуернийысе марий пöлка коллегий лÿмын заседанийым эртара. Тушто РСФСР Наркомнацын марий пöлкажын, губернийысе калык туныктымо пöлкан пашаеҥышт, Озыҥысе кугу школлаште тунемше марий-влак лийыныт. Погынымаште Владимир Алексеевич Мухин «Уньжо бачышкан, Тикын Епремычын, «Марий калыкым волгыдыш ÿжмö мурыж» нерген ынылтарен. Мурыжын кузе возалтмыжым лончылен, ойлен пуымо, чеверлык шотшым, мутыштыжо, семыштыжат марийын шкелык могыржо коймымат ончыктен; шеҥгелан кодшо пычкемыш марийлан ты мурын кÿлеш шотышто лийшашыжымат виктарен пуэн» («Йошкар кече», 1918 ий 17 декабрь).

В. А. Мухинын ойлымыжым каҥашен налмеке, погынышо-влак тыге пунчалыныт: Тикын Епремычын мурыжым марий калыкын гимнжылан шотлаш; тудым возымыжлан авторлан таум каласаш; «Марий калыкым волгыдыш ÿжмö мурым» чыла марий школышто туныкташ кӱшташ.

Мурым тунемаш чылалан йöн лийже манын, тудым тунамак посна брошюр семын савыктеныт. Тыгодымак тÿҥалтыш кок шомак – «Кынелза, шогалза!» – вуймутыш савырнен. Тихон Ефремович музыкым сайын пален да шке жапыштыже хор вуйлатышылан ыштен гынат, семым келыштарыме шотышто кугу мастаржак лийын огыл. Сандене мурын марий калык гимныш савырнымекше, тудым Иван Степанович Палантай уста кидше дене тöрлатен, сылнештарен. Тидын нерген ойлымо годым В.Мухинын аклен серыме мутшым ушештараш келшен толеш.  

Тышеч коеш: «Кынелза, шогалза!» мурын авторжо шке пашаж дене первый композиторнам творчествылан кумылаҥден.

Т. Ефремовын шомакшылан И.Палантай эше ик мурым возен. Тиде «Чевер ӱжара». Тудынат шочмыжо Октябрь революций деч вара лийше вашталтыш дене кылдалтын.

 Чевер ÿжара волгалтын,  Шем пычкемыш шаланыш.  Ош марийын йöратымыже  Ынде толын шуылдале… 

Муро шомак шукыштлан палыме лийын, вет тудо тылеч индеш кече ончыч гына Виче кундемысе марий-влакын газетыштышт — «Марий коммунистеш» — савыкталтын. Вуймутшо тыге ончыкталтын: «Марий Марсельеза «Ӱжара». Йымалныже ешарыме: «Марсельеза семын муралтеш». Литературышто ты муро утларакше «Чевер ÿжара» лӱм дене палыме.  «Кынелза, шогалза» семынак, «Чевер ÿжарамат» И.Палантай угыч онарен, саемден да «Марла мураш туныктымо савыш» книгашкыже (1923) пуртен.

Эрыкыш, у корныш ÿжмö муро-влакын чапышт шарлыме дене пырля  авторынат лÿмнерже утыр кÿшкö нöлталтын. Тунам, 20-шо ийлаште, айдемын могай ешеш шочын кушмыжым, ончыч кушто да кöлан пашам ыштымыжым пешыжак шотыш налын огытыл. Тÿҥ  верыш шынденыт лач иктым: мом ыштен да ышта шочмо калыкын пиалже, поро илышыж лÿмеш? Тиде шот гыч ончалмаште Тихон Ефремович суапле тыршымыж дене ойыртемалтын. Санденак «Йошкар кече» газет 1923 ий 17 майыште тудын нерген тыге серен: «Революций лиймеке, Ефремовын чонжо рудалт кайыме гай куаныш. Тудо марийлан у, волгыдо илыш толшашым шиже, чонжо дене чытыде муралтен колтыш: «Чевер ÿжара волгалте, шем пычкемыш шаланыш. Ош марийын йöратымыже ынде толын шуылдале!»
Ош марийын йöратымыжым Ефремоват пеш йӧртатыш. Марий калыкым ончык, волгдышко ÿжаш тÿҥале: «Кынелза, шогалза, кайышаш корно кужу вет… Почылтса, волгалтса, пычкемышым кодыза!.. Марий калык тÿҥалеш гын, сеҥен миен керталеш». Тыге ойлышо еҥ шкежат чын марий огыл мо? Уло чонжо денем марий калыкым ок йöрате мо?

Т. Ефремов шочмо калыкшым нимо деч чот йöратен, марийым пиал корныш лукшаш вер мо кертмыжым чылажымат ыштен. 1919 ийыште Тихон Ефремович «ÿмбакше шичше неле рокым почкалта» — поп гыч лектеш да тудо ийынак  Морко районысо  Шеҥше школышто туныкташ тÿналеш. Кок ий гыч Чарлашке кусна, Маробпечатьын вуйлатышыжлан шогалеш. Тыштат кужун ыштен ок шукто, тудым «Йошкар кече» газет редакцийыш секретарьлан налыт.  

Маробпомголын пашаеҥжылан яллаште шучко деч шучко сÿретым ужаш пернен. Тиде ужмо-колмыжым шарнен, варарак  «Шужен ий» ойлымашым воза. 1922 ий. Теле рÿдö. Кочкаш нимат уке. Емелан ватыже, ÿдыржö, аваже шужен колат. Ачаже кÿчаш лектын кая. Ярныше Емела, нигуш пураш öрын, колышо ÿдыржын капшым ужашын-ужашын шолтен кочкеш. Шкеже путырак йöслана, ÿдыржым чаманен шортеш…

Шужен ийын эҥгекше чакнымек, Тихон Ефремович «Йошкар кечыш» пöртылеш. Тунам редакцийыште тудын деч посна кок еҥ гына улмаш. Тиде Сергей Чавайн да Майоров-Шкетан. Иктыже «вуйлатыше редактор», весыже «колтымо возымашым виктарыше секретарь» лийыныт гынат, кумшо пашаеҥ «газетым келыштарен, тöрлатен лукмо» верч вуйын шоген. Кызытсе семын каласымаште, выпускающий да корректор лийын.

Серен йытыран, сöралын, шочмо йылмын поянлыкшым пеш мастарын кучылтын. Лудат да йылме нигушанат ок тÿкнö. Тудын заметкыже почеламутла, почеламутшо мурыла чучеш. Пример шотеш «Марий калык тÿзлана» статья гыч («Йошкар кече», 1922 ий 13 март) ик ужашым темлаш лиеш: «Кайышаш корнына кужу вет, шуктышаш пашана пеш кугу. Моло калыкым поктен шушашна уло, нунын дене тöр лийшашна уло. Вара кузе ыштена? Кидым шарен, öрын шогена мо? Уке!.. Эре йöсö, эре тале ок лий. Илен толын, марий шошо толеш: ломбо пеледеш, шÿшпык мурымо жап шуэш, олык тÿзлана, чевер саска кÿэш». Тудо марий калыкым поро калыкым поро кумылан, яндар чонан лияш ÿжын:
 Ой, шÿмбелем-шамыч,  Ӱмыр эрта, куржалеш.  Ида мондо ты мутем:  Осал йомеш, сай кодеш. 

Автор ятыр моло возымаштыжат лудшо еҥым, марий шемерым «шÿмбел» манын. Манын гына огыл, шÿмбел шотешак ужын.

Ефремовын прозо дене серымыже южгунамже поэзий сынан лийын. Мутлан, кузе сылнын возалтын «Кокша вуй» йомак гыч тиде ужаш: «Кокша тудлан огеш чакне, шым эргылан каласа: «Шÿй укеште шÿем лие. Ынде каем ужалаш». Тереш опта, имньым кычка, ава тудым ужата. Ик шонымашым вуеш кучен, шÿй дене корныш Кокша кая…».

Ме тÿрло йылман еҥ-влак коклаште келшен илаш, ваш-ваш полшаш да тунемаш кÿлмö нерген ойленна да кызытат ойлена. Пеш чын, нигунам тоштемдыме шонымаш. Тихон Ефремовичат келшымаш верч шоген. Но кузе оҥайын, шке семынже почын пуэн тылеч ончыч тÿжемле пачаш каласыме тиде шонымашым: «Вуеш шушо марий ÿдыр, мурен-мурен, тÿрым тÿрла. Тÿрлымö тÿрышкыжö тудо ужар шÿртымат, йошкаргымат, кÿренымат пÿшкылеш. Келыштарен тÿрла, да тудын тÿржö шинчалан ончаш пеш ямле, пеледыш гае мотор лиеш.

У пашаеҥ весын серымыжым савыкташ полшымо дене серлаген огыл, шкежат чÿчкыдын возен. Возен статья ден заметкымат, муро ден почеламутымат, ойлымаш ден очеркымат, рецензийымат. Возымыжо  Уньжинский, Йырсе, Ирысе,  Епрем Тикын, Марий, Йошкар марий, Фин, Шÿмбел, Коммунист, да моло псевдоним дене лектеден.

Совет пашаш, журналист корныш шогалмеке, Тихон Ефремович шке илышыжым партий дене кылдаш шонен пышта, кандидатлан пура. Коммунист семын мом ышташ шонымыж нерген  1924 ий  февральыште теве мом возен: «Марий калыкым совет власть дек лишемдыман, совет илышым чоҥымо пашашке ушыман, тидлан эҥенртен, калыкым культур дек, а культур деч — интернационализм дек, а вара — социализм ден коммунизм дек вÿден наҥгайыман. Партийный дисциплин ден этика ончылно шÿм-чонем да кап-кылем дене яндар улам».

Тиде ийынак ноябрьыште  РКП(б) Чарла кантон Ефремов нерген сай характеристикым пеҥгыдемда. Тушто тыге палемдыме «Ячейке могырым замечаний лийын огыл. Погынымашлашке эреак коштеш…». Тыгодым партий членыш кандидатын ончыч поплан шогымыжым ушештараш монден огытыл.

Тунам партий радамым эрыктыме йÿла илышыш кумдан шынен. Тиде амал дене пайдаланен, кажне член ден кандидатым шкешотан «шокшо мончаш» пуртен луктыныт, илышыже да пашаж нерген тÿрлыжымат йодыштыныт. 1925 ийыште тидын гоч Ефремовланат эрташ пернен. Тунам тудо Чарла типографий пеленсе ячейке радамыште шоген. «Партий кандидат семын типографий пашазе-влак ончыло кок гана докладым ыштенам, шефыш налме ялыш кок гана миен коштынам, Октябрь пайремым эртараш полшенам», – ойлен тудо тергыше комиссийлан. Ойлымыжым колыштмо деч вара шуко йодышым пуэныт. Кажныжлан вашмут раш да ÿшандарыше лийын. Йодыштшо-влак мом-гынат удам, лавыраным кöргыч лукташ толашеныт.

Комиссий тыгай пунчалым луктын: «Тергымашым эртышылан шотлаш. Ефремов йолташым религий ваштареш умылтарымаш пашам эртарымашке кумданрак ушнен шогаш кÿлешлан шотлаш. Тыгодымак Ефремов йолташлан шижтараш: ячейкын пашаштыже утларак чулым лийман».

Но тылеч вара талукат ок эрте, Т. Е. Ефремовым коммунист партий радамеш кодаш лийдыме нерген йодыш шындалтеш.

ВКП(б) Марий областной комиссийын партколлегийже тиде йодышым кок кече – 1926 ий  26 да  28 июньышто – каҥашен. Тушто Тихон Ефремовичын ончычсо тунемшыже-влакат (Андрей Эшкинин, Владимир Сави,  Н. С. Паткиевич,) лийыныт. Нуно еҥ коклаште колмо тÿрлö манеш-манешым каласкаленыт. Пуйто Ефремов монархический организацийыште шоген, пуйто 1906 ийыште Унчо школын туныктышыжо, революционер П. Эмӓш ÿмбак чоген да вара тудыжо тюрьмаш верештын, пуйто школышто удан пукшеныт да черкыш öкымеш коштыктеныт…

Комиссий член каҥашымашке ÿжмö еҥ-влак туге ойлыштыныт, пуйто ончычсо поп шке коваштыжым вашталтен, партийыш ондален пуртен, моло сулыкан пашамат ыштен. Тихон Ефремович аяран мут оргажлан вашештыде кертын огыл.

Тудо каласен:

Партколлегийын пунчалыштыже ик фактше гына чын: Ефремов 28 ий духовный лӱман (дьякон да священник) лийын. А чыла молыжо манеш-манеш негызеш возалтын. Тиде пунчал яндар чонан еҥым кÿдырчö рашкалтыме гай перен: «Партийыш случайно логалше Т. Е. Ефремовым ВКП(б) членыш кандидат гыч лукташ. Амалже: священник улмыж годым черке службыш коштдымо туныктышо-влакым эскерен да тидын нерген начальствылан увертарен шоген. Руш калыкын ушемыштыже лийын, тудлан Михаил Архангелын значокшым пуымо, маныт».

Туткарыш логалше еҥ тыгай ойпидыш дене келшен огыл, апелляцийым пуэн, эсогыл Москошкат миен коштын, но лукмо пунчал вашталтде кодын.

Тиде жапыште Ефремов облисполкомын архив полкажым вуйлатышылан ыштен. Партий членыш кандидат гыч лукмеке, паша гычат корандат. Илыш корно тудым адакат туныктымо пашашке – Чарла педтехникумыш – конда. Но тыште шке усталыкшым тичмашын кучылташ эрыкым огыт пу. 1928 ий октябрьыште советско-озанлык аппаратым «эрыктыме» годым Тихон Ефремовичым техникум гыч кожен колтат, «ончычсо поп улат» манын, сайлаш права деч посна кодат. Тидат веле огыл, тудлан ончыкыжо кеч-могай государственный учрежденийышке пашаш пураш корным петырат. Пиалдыме айдемым икте гына изиш лыпландарен: ынде тудлан кудло ий темын. Туге гынат чонжо паша деч посна шинчымым чытен огыл, да Тихон Ефремович йöн лийме семын я школышто, я  МарНИИ-ште, я искусство паша управленийыште ыштен. Такшы пашам ыштыде, окса нерген шоныде кертын огыл, молан манаш гын тиде жаплан кок шочшан ача лийын. Вет ятыр ий шкетын, еш деч посна илымек, Тихон Ефремович шкеж деч коло ныл ийлан самырык ватым налын.

Элыштына социализмым чоҥымо паша шарлен толмо семын калык коклаште «тушманым» кычалме койыш утыр виянеш. Шем умыл Ефремов ÿмбакат возеш. Тудын мо нерген возымыжым, калыклан мо сайым ыштымыжым нигунар шотыш налде, чолга «критик-влак» эн ончыч тенгечысе «сулыкшым» – черкызе лиймыжым – шарналтеныт. Теве кузе возен 1931 ийыште тунамсе самырык поэт Илья Стрельников  «Писатель погынымашлан» почеламутыштыжо:
 Писатель, поэт, пычалым эрыкте,  Ит мондо, уло шем тушман:  Ефремов, Егоров, Евсеев – поп тукым,  Нуным ялт пытарыман. 
Чаманаш гына перна: илен-толын, тиде ушдымо ужмаш чыныш савырнен,  историк,  поэт да  педагог Фёдор Егорович Егоровымат, краевед, да  этнограф  Тимофей Евсеевымат, Ефремовымат пÿтырен кученыт, кокытшым лÿен пуштыныт, а Егоровын кунам да кузе колымыжо пале огыл.

Эсогыл нунын дене пырля пашам ыштымымат кугу языклан шотленыт. Мутлан,  1930 ий  октябрьыште Йошкар-Ола воктенсе Кугусола (Чигашево) школын туныктышыжо Анастасия Васильевна Александровам партий гыч луктыныт да паша гыч кораҥденыт.

Андрей Эшкинин Унчо школышто тунемме жапшым  1932 ийыште тыге шарналтен возен: «Ял тÿрыштö кугу ото, ял покшелне – пу черке, корем тÿрыштö – кабак. Черке воктенак св.Гурий братствын двухклассный школжо. Черкыште Тикын поп шемер калыкым аҥыртара, отышто – кулак карт, нунылан кабак полша» («Пионер йӱк» журнал, 1932 ий, 10–11 №).

Вашмут: Мый контрреволюционный пашам ыштен омыл да шкемым титаканлан ом шотло.

Йодыш: шижтарен ойлем: следствийын кидыштыже Тендан титакдам тӱжвак лукшо материал уло. Титакдам шылташ тӧчымыдам чарныза да чын показанийым пуыза. Тышеч тӱҥалза: контрреволюционный пашашке кунам ушненда?

Вашмут: Угыч ойлем: мый контрреволюционный пашам ыштен омыл, сандене тиде йодышлан вашештен ом керт.

Йодыш: Пунчал дене палдарем. Те РСФСР Уголовный кодексын 58-ше статьяж почеш (1-а, 2, 10, 11, 13 пункт-влак) титаклалтыда. Тушто ойлалтеш: Те пурла троцистский буржуазно-националистический организацийын членже улыда да ятыр ий мучко контрреволюционный пашам шуктен шогеда. Каласкалыза, Тендан контрреволюционный пашада могайрак лийын?

Вашмут: Мый шкемым тидын шотышто титаканлан ом шотло, буржуазно-националистический организацийын членже лийын омыл да контрреволюционный пашам ыштен омыл.
Мыйын ойлымем чын возалтын, протоколым лудынам. Ефремов (подпись)».

Делаште эше кум (15, 20 да 22 июльысо) допросын протоколышт уло,  нуным следователь Труфанов эртарен. Палемдаш кӱлеш, титаклыме еҥ-влакым йодыштмо годым осалланымылан, нуным орландарымылан тудо шкежат 1939 ийыште мут кучаш шогалталтын. Икымше гана йодыштмек, кокымшо допросыш ӱжыктымӧ марте кок тылзе эртен. Тиде жапыште мо лийын, рестан дене мом ыштылыныт – тидым ме нигунамат пален огына керт, чылажат Коммунистический ден Советский уремла лукышто верланыше шучко пöртын тайныже лийын кодеш. Но икте раш: тылеч вара Ефремов шкенжынат, палымыже-влакынат «сулыкышт» нерген ойлаш тÿҥалын. Тышеч тыгай шонымаш шочеш: Труфанов гай палач-влак рестанын йылмыжым руден да лийдыме титакым шке ÿмбак налыктен моштеныт.

Лач тиде жапыште Ефремов ваштареш эше ик шылтыкым кычал муыныт. Арестоватлыме Гаврил Тимофеевич Казаков 25 майысе допросышто финн миссий дене «шпион» кылым кучымыж нерген ойлен да тыгодым ушештарен: «1932 ийыште саде миссийыш Олык Ипай дене пырля пуренам ыле, тушто секретарьын ÿстембалныже «Финляндийын миссийышкыже» манын возымо кагазым ужым да почерк гыч палышым: тудым ончычсо туныктышем Т. Е. Ефремов возен…».

Икымше марий гимн нергенат мут лектын. 20 июльышто следователь йодын: «Контрреволюционный, националистический сынан улмыжлан поген налме «Кынелза, шогалза!» мурым Те возенда мо?» Вашмут: «Да, Кынелза, шогалза!» мурым мый 1918 ийыште возенам. Палыме националист-влак (Владимир Мухин да молат) тудым «марий калыкын гимнжылан» шотлат ыле».

Пытартыш гана 22 июльышто йодыштыныт.

Вашмут: Мый лач чыным гына ойлаш шонен пыштышым, следствийым ондалымем ок шу. Контрреволюционный марий буржуазно-националистический организацийыш мыйым формально иктат шупшын огыл гынат, чынжым гын тиде организацийын участникше лийынам. Чон почын ойлымем дене совет власть ончылно ыштыме титакем сулынем. Угыч ойлем, формально ончымаште мыйым ты организацийыш нигöат шупшын шоген огыл. 

Йодыш: Буржуазный националист-влак дек кунам ушнен улыда?

Вашмут: Тиде организацийын шочмо жап гычак нунын дек ушненам. Тудын участникше-влак коклаште эреак, манаш лиеш, пöрдынам, нунын пашаштым да шонымашыштым пален шогенам, нунын да мыйын коклаште чынжым гын нимогай ойыртем лийын огыл. Икте шотышто гына – марий калыкым Финляндийыш ушаш шонымо шотышто – коктеланенам».
Следствий ты «чон почын» ойлымо дене серлагаш лиеш манын шотлен, векат. Тылеч вараже обыск годым поген налме «вещественный доказательстват» кулдымашыш савырен: 400 грамм пычалтарым, 200 грам дробьым да 80 капсюльым складыш наҥгаен коденыт.

Деласе ик кагазым лудмо годым шӱм-чоным поснак кугу шыде чаманымаш авалтат. 

Теве тудо: 

Террористический режим еҥ-влак дене пырля нунын пеш кÿлешан документыштымат нимоэш ужын огыл, шÿкшак семын йÿлалтен пытарен.

Титаклыме ойпидыш почеш 9319 №-ан делашке 10 еҥым ушеныт. Амалже – пуйто нуно ик организацийыште шогеныт, пуйто пашашт ик корно дене виктаралт шоген. Ойпидышыште возымо:

Финляндийысе разведке орган-влакын кӱштымышто почеш организаций калык озанлыкыште да культур фронтышто диверсионно-вредительский пашам шуктен толын, совет власть ваштареш вооруженный восстанийым ямдылен. Восстанийже Совет Ушем ÿмбак капиталистический эл-влакын кержалтме жапыште тÿҥалшаш улмаш. 

Следствий пален налын: организацийын тиде дела почеш эртыше участникше-влак, шке организацийшытын задачыж дене тÿрыснек келшышын, контрреволюционный подрывной пашам ыштен шогеныт.

Кÿшнö каласыме негызеш титаклалтыт:

Икымше марий гимнын авторжым кушан тоеныт, пале огыл.

Марий АССР Верховный судын президиумжо тиде шоя приговорым 1956 ий 27 августышто кораҥден. Туге гынат ик эн первый марий туныктышын, литератор-просветительын, этнографын да музыкантын поро лÿмжым тичмашын пöртылтымö марте эше тора лийын. Молан манаш гын возышо-влак тудын лÿмжö пелен ончычсо семынак шем тамгам шындылыныт. Мутлан, 1959 ийыште лекше «Страницы дружбы» книгаште Тихон Ефремовичым «марий буржуазный литератор», «Ӱжара» националистический гимнын авторжо», «марий поп-миссионер» манын лÿмдымö. Пуйто тудо Г.Яковлев Ф. Егоров  да моло дене пырля религийын туныктымыжым шаркален, калыкым пычкемыш илышыш шупшын шоген. Марий литературын историйже нерген очеркын икымше ужашыштыже (1963) возымо почеш, Т. Ефремов (тыгак П. Глезденев, Ф. Егоров, М. Токмурзин да молат) буржуазный правительстве дене икоян улмыж нерген увертарен, национал-шовинистический шонымашым шаркален.

Илыш ончыкта, туныкта: историйым начаремдашат, саемдашат ок лий. Жап шумек, тудын чын тÿсшö айдеме тукым ончылно тичмашын почылтеш, тушко вочшо шем ÿмыл садыгак кораҥдалтеш. Тидым каласыман еҥ-влак нергенат. Нунылан чылаштланат – амал деч посна титаклен пуштмо-влакланат, пуэн овартыме чапым налше-влакланат – пагыт чын акым пуа. Ӱмбакше вочшо неле рокым 1919 ийыште Тихон Ефремович шке почкалтен гын, 30-шо ийлаште öкымешак тушкен пуымо титакым, намысле тамгам 60—80-шо ийлаште эркын-эркын кораҥдыме, манаш лиеш. «Серги чÿчÿ» ойлымашыже да икмыняр почеламутшо  «Мут орланге» ден «Сылнымут памаш» сборниклаш пурталтыныт. «Марий коммуна» (кызыт «Марий Эл») газет уста литераторлан пöлеклалтше «Иктылан икте кидым пуэн, чыланат иктöр ошкылза» страницым савыктен. Ик эн чылне произведенийжым – «Шÿвырзö кугыза» ойлымашым – Марий радиош возен налме да ик гана веле огыл йонгалтарыме. Мондалт шушо икымше гимн – «Кынела, шогалза!» муро – калык дек угыч пöртылын. Унчо марий-влакын тыршымыштлан кöра тудын шочмо ялыштыже калык музей ышталтеш. Ялыште кок гана – 1993 да 1998 ийлаште – тиде тале марийын илышыжлан да пашажлан пöлеклалтше пайрем эртаралтын.

Но уке-уке да кокланже кумыл волтышо сӱретымат ужаш перна. Теве 1988 ийыште савыкталтше ик книгаште поп тÿшкан (Глезденевын, Ефремовын да молынат) марий шемерым ладын шикш дене пÿтырымыжö, Юмо деч лÿдаш, кугыжам пагалаш туныктымыжо, тыгодымак кÿчызö кид гыч пытартыш шултышым шупшын налаш тоштмыж нерген серыме. Ты книгаштак вес вере Ефремовым, Егоровым да Глезденевын – «кулакын, торговойын, карт-влакын мурызыштым» – вес велым перыме: «Нуно революцийлан тореш шогат, тошто годсым моктат, патриархальный илышышке шупшыт, буржуазный национализм шонымашым тарватат, марий шемерын класс шижмашыжым пытарынешт».

Тыште Шабдар Осыпын «Мурпого» сборникше нерген ойлалтеш. Автор 1935–1936 ийлаште чынак тыге возен. Ме умылена, тунам жапше тугай лийын. Южышт тылечат чот вурсен серкаленыт. Но пел курым утла ончыч возымым тачысе лудшылан нимогай умылтарымаш але сноска деч посна тушкаш келшен толеш мо? Вет сылнымут историйым сайын палыдыме еҥ тидым лудеш да тудын ушешыже тыште ушештарыме еҥ-влак нерген уда шонымаш деч моло нимат огеш код.

Кок томан «История Марийской АССР» книгаштат (1986–1987) эртыше илышым большевик шинча дене ончен аклымым ужаш логалеш. Икымше томышто Т. Ефремов, Ф. Егоров, С. Гаврилов, Тихон Ефремович, П.Кунаев да моло нерген туге каласыме, пуйто тÿҥ – марий интеллигенцийыште шогеныт, кугыжан властьым пыдалыныт. А кокымшо томышто 1917 ий деч вара культур илыш кузе вияҥ толмо нерген каласкалыме годым Т. Ефремовын лÿмжö огешат ушештаралт. Марий национальный тоштерын экспозицийыштыже икымше марий гимнын авторжылан верым але мартеат мумо огыл.




#Article 261: Сидоров, Ефрем Сидорович (589 words)


Содорон Епрем (Сидыр Епрем, И.Сидорский, Й.Содорской, Е.Бубер, Мак Мариэз) (Ефрем Сидорович Сидоров) (1910, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кораксола (кызыт Кораксола) ял — 1939) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше.
 

Содорон Епрем 1910 ийыште Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кораксола (кызыт Кораксола) ялеш кресаньык ешеш шочын. Н.Лекайн, К.Коряков, И.Пашканов дене пырля кушкын.

Моркысо шым ияш школышто, вара  Марпедтехникумышто шинчымашым поген. А 1931 – 1934 ийлаште Ленинградыште Герцен лÿмеш педагогический институтын студентше лийын.

Содорон Епремын мурпашаже моло деч ойыртемалтше, тÿрлö велымат шке шотан. Тыгаяк лийын тудо шкежат. Шагал мутланыше, эре шонкалыше. Чием шотыштат пеш проста лийын: ужаргырак толстовка, лудалге картуз, тыглай костюмым чиен. 1936-1937 ийлаште Ефрем Йошкар-Олаште илен. Марий АССР-ын калык поэтше Миклай Казаков шке жапыштыже тыге возен: «Мый але марте тудын возымыжым веле паленам да «Чеверын, чеверын кызытеш» почеламутшым Кожлаер ШКМ-ште тунемме годым шуко гана концертлаште лудынам гын, ынде поэтым шкенжымак ужым, палыме лийым. Шкемын возымем тудлан ончыктышым. Шуко пайдале канашым пуэн. Замечаний-влакше келге шонымашан ыльыч. Кÿжгырак йÿкшö дене ик гана веле огыл мыланна ойлен: «Почеламут Морко але Кожлаер пазарыште ужалыме сату огыл. Торгайыше ен сатужым вашкерак ужаташ да пайдам налаш тöча. Ме шке возымынам огына ужале. Вашкаш нимолан. Чыла сайпле лийже. Адакше поэзий нимогай парышымат ок пу. Ида мондо Маяковскийым: «Мне и рубля не накопили строчки».

Олык Ипай ден Епрем Содорон лишыл таҥ ыльыч. Коктынат самырык. Кöргö вийым весе деч аралаш нимолан. Возеныт, лудыныт, учашеныт. Нуно кокытынат икте-весышт дечын ойыртемалтыныт. Ипай весела, коллективым йöратыше, эреак ен коклаште лийше. Содоронлан тудо воштыл ойлен:

Мыскара мыскара дене, но тыште икмыняр чынжат уло: вет шукыштлан Содорон кугу философлак чучын. Шуко лудын. Пушкин, Лермонтов, Шекспир, Байрон, Маяковский, философ-влакын книгашт тудын кид гыч ойырлен огытыл.

А могайрак тудын муро йÿкшö лийын? Мо тудын шумжым вургыжтарен да сераш таратен? Пудештше тар печке семын илыш вашталтмаш, тошто йÿла дене у жапын вашпижмашышт. Тунам тиде шотышто комсомол ÿшанаш лийдыме кугу пашам ыштен. Тышке латиндеш ияш Епремат уло вийын ушнен. Садланак тудо кугешнен ойлен кертын: «Комсомол, тыйын мурызет, тыйын поэтет мый улам. Мыйым тый ончен-куштет, пашаште таптен, шуарет».
Ола ден ял кокласе кылым пенгыдемдаш 20-шо ийлаште кугу верым налын. Тидын нерген шуко возымо лийын, шке мутшым Е.Содоронат каласен:

Шурно ял ден ший ола 
Таче ваш-ваш кутырат, 
Таҥ кычалше ÿдырла 
Мый денем пырля мурат.

Путынь эл дене пырля марий кундемын кушкын, виян толмыжо мурызын чоныштыжо шуко чапле строкам шочыктеныт. Теве кузе возен эше 1929 ийыштак поэт:

Порсын тувырым чиен, 
Вуй нöлталше мариемлан 
Эрык чапым мый пуэм.

Содорон чарныде у формым кычалын, шке почеламутшым эстрада сцена гыч лудшо-влак деке лишемдаш тыршен. Тиде шотышто пеш онай «Чеверын, чеверын кызытеш» стих. Тыште Чарла ден Йошкар-Олам ваш шогалтымаш, пÿсö диалог поэтлан кумда йöным пуэныт. Тыге ме шинча ончылнак пеш раш сÿретым ужына. Лывырге йылме, устан чонымо ой первый корнылаштак куанле шÿлышым шочыктат:

Ой, моткоч 
шÿмем куанен, 
кумылем 
Лывыртен пырткалта. 
Комсомол, 
Мыланем командировкым пуэн… 
Ленинград 
вузыш 
тунемаш колта.

Ныжылге кумылан улыт тудын лирический почеламутшо-влакат. Илыш ден пÿртÿс гыч налме танастарымаш-влак тун шонымашым рашемдаш полшат. Тидлан икмыняр примерым кондаш лиеш: «Эр кынелше öрш семын чонешталже пеш кугу, кугу салам». «Ший Элнетын йогын вÿдшö семын, тыйын шÿм да мыйын шÿм шолеш». Але весе:

Öндальыч мыйым йöраталын, 
Öндальыч мыйым шÿм коклаш 
Ты пеледше ош тÿня ÿмбалне 
Мöрö шочмо годым олыклаш. 
Шогалын кушкын ӱдыр шым Шайраште, 
Лач икте вел тыгай шара шинчан, 
Могай чолга шинча улмаш тÿняште…

Епрем Содоронын возымыжо иктöр акан огыл. Логалеш кукшо строкат, яра лозунгат. Тидлан öраш нимолан, вет нунын деч нылле ий ончыч веле огыл, тачат утлен огеш керт южо поэт.

Епрем Содорон ден С.Г.Чавайн руш поэт А.С.Пушкинын  Медный всадник поэмыжым , К.Элмар дене коктын В.Лебедев-Кумачын Широка страна моя родная мурыжым марий йылмышке кусареныт.




#Article 262: Частице (322 words)


Частице - мутын але предложенийын  значенийжым рашемдыше  да грамматически рашемдыше  да грамматический формым ыштыше служебный ойлымаш ужаш.

 

Таза енын илышыже весела, паша лектышыже кушно. Тиде предложенийымак  изиш весемда: Вет таза енын  илышыжат весела, паша лектышыжат кушно. Танастарен, ойыртемым муза. Шонымаш  путынек аралалт кодеш. Но вет шомак  тудым виянденрак  каласаш полша. Кок мутышто  -ат уло. Тудат нине шомак-влакым ойыренрак ойлаш йöным пуа. Вет ден – ат   частице улыт. Нуно предложений  ден посна мутлан  ешартыш вийым пуат.  «Тунемде, чылажымат умылен налде , у илышым ышташ огеш лий улмаш», - шонен, Сану ошкылеш. (М. Шкетан.) Улмаш частице составной эртыше жап формым ышта.

 Таза енын илышыже весела, паша лектышыже кушно. Тиде предложенийымак  изиш весемда: Вет таза енын  илышыжат весела, паша лектышыжат кушно. Танастарен, ойыртемым муза. Шонымаш  путынек аралалт кодеш. Но вет шомак  тудым виянденрак  каласаш полша. Кок мутышто  -ат уло. Тудат нине шомак-влакым ойыренрак ойлаш йöным пуа. Вет ден – ат   частице улыт. Нуно предложений  ден посна мутлан  ешартыш вийым пуат.
 «Тунемде, чылажымат умылен налде , у илышым ышташ огеш лий улмаш», - шонен, Сану ошкылеш. (М. Шкетан.) Улмаш частице составной эртыше жап формым ышта.

Значенийышт да кучылталтме ойыртемышт ден частице - влак  кок тÿшкалан шелалтыт :

Рашемдыше частице – влак  шуко тÿрлö улыт.
 

   Палемдымаш.
Лончылымо годым чылаштымат « рашемдыше частице» манмат сита, тыгыде тÿшкажым ойлыдеат кодаш лиеш.
 Мутын, мут сочетанийын але предложенийын значенийжым рашемдыше : мо, а, вара, мо вара, чай, дыр, докан, веле, гына, эсогыл, але, лач, чылт, чын, шол, -я, -ян, -с, -ыс, -ат, -ак, лай, теве, вот, уна.
Грамматический формым ыштыше : ом, от, ок, огеш, она, ода, огыт, шым, шыч, ыш, ышна, ышда, ышт, ит, ида, ынже, ынем, ынет, ынеже, ынена, ынеда, ынешт да молат.

 нине частице – влак  глаголын могай  наклонений  ден жап формыжым ыштат? Могай шöрымö частице – влакым  тыште каласыме огыл?
  Единственный числаште

  Множественный числаште

   Частицым возен моштымаш

   
 Лончылымо радам

  б) вашталтдыме мут, в) шöрымö частицын наклоненийже, жапше, числаже ден    лицаже.

Тыге лончылыман  
Порым палыметым ит шылте. (Калыкмут.)




#Article 263: Марлен Дитрих (820 words)


Марлен Дитрих — немыч да американ актрисе да мурызо.

Марле́н Ди́трих (нем. Marlene Dietrich [maɐˈleːnə ˈdiːtʁɪç], тичмаш лÿм - Мария Магдалена Дитрих (нем. Marie Magdalene Dietrich); 27 теле 1901 — 6 ага 1992) — немыч да американ актриса да мурызо. Киношто пÿрымашыже Джозеф фон Штернбергын полшымыжлан кöра лийын. Лач тудо Дитрихлан тиде сылне киносо образым ыштен.

Мари Магдалене Дитрих  27 теле 1901 ий Шёнеберголаште (1920 ий гыч Берлинын районжо) шочын. Южо источниклаште 1904 ийым шочмо ий семын палемдат. Шке Дитрих 1900 ийым ойлен. Ачаже, Луи Эрих Отто Дитрих (1868 ш.и.), 1890-ше ийлаште уланский войскаште служитлен, ÿдыржын шочмо жапы-ште тудо полицийын лейтенантше лийын. Аваже, Вильгельмина Джозефина Фельзинг (1876 ш.и.), улан ешыште шочын. Нуно 1898 ийыште ушненыт, у ешым чоҥаш тÿҥалыныт. Ку-нам Марлен куд ияш лийын, ачаже илыш дене чеверласен. Но эше тидын деч ик ий ончыч ачаж ден аваже тÿрлӧ вере илаш кусненыт. Ачажым Марлен огешат шарне манаш лиеш.

Дитрих еш поян илен огытыл, Отто карьерым ыштен огыл. Аваж дене мутланымаште Марлен шкенжым пöръеҥ семын ончыктен, рольым модын. Шкенжым «Поль» лÿмдене ойлыктен. Мар-ленын аваже коштан лийын да нимомат монден огыл. Шочмо ешыштыжак Джозефинаман «дракон» манын лÿмденыт.1907 ий гыч Марлен ÿдыр-влаклан школышто тунемын. Йолташ ÿдыр-шамычшын шарны-машышт гыч тудо шкенжым «изи сур коляла» кучен. Ешым пукшен сеҥаш манын, аваже поян пӧртыш домохозяйкылан пашам ышташ пурен. Марлен музыкым пеш йӧратен, тудо лютне дене шокташ тунемын, а варажым скрипке денат. Йоча пагытыште тудлан туныктышо мадемуазель Бреганда да кино-экранын шÿдыржӧ Хенни Портен келшеныт.
Дитрих историйыште талантан мурызо семын кодын. Тудын мурымыжо чылаштын шÿмыштым савырен кертын.

Марлен 1918 ий марте Берлинысе кыдалаш школыш коштын. Элыште разрухо лийын, инфляций, эпидимий, сарыште сеҥалтмаш калыкын кумылжым чот волтен. Аваже, Марленым тыгай илыш деч арален кодаш манын, тудым Вейма-рыш колда, куштыжо Марлен Фрау Фон Штайн школыш кошташ тÿҥалеш, скрипке дене шок-тымым умбаке шуен. Тудо жапыште Вальтер Гропиусын вуйлатымыж почеш Баухаус шочеш. Баухаусышто шуко талантан архитектор, сÿретче-влак погыненыт: И. Иттен, Л. Мохой-Надь, П. Клее, В. Кандинский, Л. Фейнингер, О. Шлеммер, Г. Маркс, Ю. Шмидт, Г. Штёльцль. Марлен нуным шукыштым пален. 1921 ий пеледыш тылзын аваже тудым уэш Берлиныш конден. Марлен умбакыже скрипка дене шокташ тунемеш. Тудын вуйлатышыже профессор Роберт Райц лийын. 

Берлиныш пӧртылмеке Марленын скрипка дене модмым кодаш логалын, молан манаш гын ту-дын кидше корштен да пашам ышташ кÿлын. Тудо немой киношто аккомпанироватлыше ор-кестрыш пашам ышташ пурен. Но Марлены нмоторлыкшо шоктызо-влакым эре кораҥден шо-ген (оркестрыште ÿдырамаш тудо гына лийын), сандене тылзе гыч тудым паша гыч луктын колтеныт. Тудо Берлиныште палыме мастар туныктышо дечын вокал урокым налын шоген.  Дитрих Рудольф Нельсонын кабареште вес ÿдыр-влак дене пырля мурен да куштен. Тиде жа-пыште тудо шÿдыр лияш манын шонен пышта да шке шонымашыж деке талын кая. 

Ик ийгыч Джозеф фон Штернберг тудым «Два галстука» ревюшто ужын да «Голубой ангел» киношто Лола-Лола рольым модаш ÿжын. Тиде кино дене Марлен палыме лияш тÿҥалын. Ту-дын мастарлыкшым кÿкшын акленыт. Дональд Спотын ойлымаж гыч: тиде тыглай кино огыл, а тудо Дитрихын личностьшым ышташ полшен. Тидым икмыняр жап гыч гына ужыныт Вет эн ончыч кином Эмиль Янингсын сеҥымашыжлан шотленыт. Но Дитрих тудым ÿмылтен кертын. Лолан образым ыштымашке Штернберг уло кумылжым, шижмашыжым пыштен. Киношто Дитрихын коля-пырысла профессор дене модмашыже тыгай материалым ышта, кудыжым тудо илыш мучкыжо кучылтеш.  Марленын ончычсо киножо шагал палыме лийыныт гынат, тыгакак сай критикым налыныт. Да тунамак актрисан провокакционный койышыжо койын («Целую вашу руку, мадам», «Женщина, которая желанна» - 1929 ийысе кок киноштат тудо со-блазнительница ÿдырымашым модын). Тÿҥалтыш гычак Дитрихым  Гарбо дене таҥастараш тÿҥалыныт, да Марленын Голливудыш куснымекшат тавалаш логалын «Голубой ангелын» премьерыже 31 ÿярня 1930 ийыште сенсаций лийын. Чыла калык тиде кином ончаш куржын. Кино деке критике чÿдӧ лийын гынат, тÿҥжӧ – американ кинопроизводитель да прокатчик-влакын вниманийыш логалын. Жап эртыме дене тиде кино тыгаяк кумдан палыме да йӧратыме лиеш.

Куд кино, кудыжым Штернберг дене сниматлен, Марленлан тÿняште кумдан палымашым кон-деныт. «Дьявол – это женщина» - нунын пытартыш пырля ыштыме кино лийын. 

Штернберг дене пырля пашам ыштыме дечын кораҥын, Дитрих киношто сниматлалтмыжым шуя. Штенбергын ыштыме образ дечын кораҥаш точа, но шучко критикым гына колеш. 

Марлен Рудольф Зиберын пелашыже лийын гынат (тÿҥалтыш вич ий пырля иленыт, но туге гынат варажым ойырлен огытыл), ӧрдыжтӧ вес пӧръеҥ-влак дене йӧратымаш кылым кучен. Кумдан палыме йӧратымашкыл Марленын немыч писатель Ремарк да француз актер Габен дене лийын. Американ писатель Эрнест Хемингуэм денеДитрихын шуко ий переписке эртен, кудыжым ко-лымыж деч вара 15 ий гыч опубликоватленыт. 

Кочо арака да эм деч эрыкдыме лийын; Марлен Парижыште, авеню Монтеньыште шке паче-рыштыже шкетын кодын, тÿжвал тÿня дене кылым телефон гоч гына кучен. Пытартыш 11 ий Марлен Дитрих койко гыч кынел кертын огыл, лач икмыня рпалымыжлан гына толаш кӧнен. 

Марлен Дитрих 6 ага 1992 ийыште шÿм да почкын сомылжо кÿрылтмылан кöра Парижыште шке пачерыштыже илыш дене чеверласен. Мадлен дене чеверласаш черкыш кум тÿжем утла еҥ толын. Тудын американ флаг дене леведме колаткажым Берлиныш конденыт да Штадттишер Фридхоф III шÿгарыш аважын воктен тоеныт. 

Дитрих чыла шке арвержым арален. Шуко вургем, фотографий, сÿрет-влакым специальный компанийыште кучен. Колымыж деч вара чыла тиде арверым иктыш чумыреныт (25 тÿжем ар-вер да 18 тÿжем сÿрет-влак). Шуко ужашыже Берлин кино музейышке кусаралтын, а вес ужашыже – Сотбиса укционышто ужалалтын. 




#Article 264: Сара Бернар (150 words)


Сара Бернар () — француз актрисе, XX курым тӱҥалтыште тудым «айдеме эртык мучко эн пагалыме актриса» маныт ыле, Юмын Сара лӱмшотмутым налын.

Розин Бернарын ӱдырже Джули Бернар гаяк Бернар Парижыште шочын. Джулий кудымшо йоча, ачаже Мориц Барух Вердардит лийын.
Вич арня гыч пелашыже колмеке 1829 ийыште Джулин ачаже Сара лӱман вес ӱдырамашым марлан налын. 1835 ийыште тудо 5 ӱдыржым да ик эргыжым кудалтен каен. Джулий шке изи шӱжарже Розина ден Парижыш каен,тушто пашам ыштен, картузник семын чылалан палыме лийын. Джулийын вич йочаже да йыгыр-шамыч лийыныт. Но йыгыр-влак 1843 ийыште коленыт. Сара Бернар шке лӱмжым вашталтен да фамилийышкыже Ч буквам ешарен. Шочмо нергшен кагазше 1871 ийыште пожар годым йулен. 
Француский гражданствым доказатлашлан,тудо шояк шочмо кагазым ыштен,тушто тудо Джудит Ван Хардын ӱдырже.
Самырык улмыж годым аваже тудым Грандчампыш монастырь школыш колтен. 1860 ий гыч тудо Парижышысе консерваторийыш кошташ тӱҥалын, мучашыште тудо Франсез комедийыште тунемше лийын. Тудын пашам ыштыме жапше кужу лийын огыл.




#Article 265: Дали, Сальвадор (102 words)


Сальвадор Дали () — испан сӱретче, скульптор да серызе.
Сальвадор Фелипе Хасинто-Доминго Дали Доменек 1-ше Маркиза де Дали де Pubo (11 мая 1904 - 23 январьыште 1989),кумдан палыме Сальвидор Дали,суретче-сюрреалист Фигерас,Испанийыште шочын. Дали сымыктыш суретче улеш,волгыдо сюрреалестический паша-влакше дене кумдан . ойыртемалтын. Тудын эн палыме пашажеПостоянство памяти 1931 ийыште пытарен. Далин репертуарышкыже тыгак фильмым пуртымо, да шуко массовый увер-влак коклаште палдареныт. Тудо шкенжын нерген тыге пралдарен Эрвел вургем дек утыж ден кумыланын, да эн шергакан вургем дек йоратымашыже кушкын шоген.

Тудо пеш уста айдеме лийын, шке койышым кажне гана вашталтымыж ден кугешнен шоген.Критик-влак утларакшым тудын пашажым огыл,а койышыж нерген шуко статья-влакым возеныт.




#Article 266: Леонардо да Винчи (1055 words)


Леонардо да Винчи — итальян полимат: сӱретче, шанчызе, шонен лукшо да серызе, Итальян Ренессанс сымыктыш аланыште тыршен.

Италийыште Флорентийский Академийыште эн ушан-влак у искусствын теорийжым шочыктеныт. Самырык ӱдыр-рвезе-влак ӱчашымаште жапым пытареныт. Леонардр мер илыш деч ӧрды«»жтӧ кодын, мастерской гычшо шуэн лектын. Тудлан теоретический ӱчашымаште оҥай лийын огыл, тудо мастарлыкшым вийныктарен. Икана Верроккьо «Христосым тынеш пуртымаш» сӱретлан заказым налын да кок суксо гыч иктыжым сӱретлаш кӱштен. Тудо жаплан тиде художественный мастерскойын тыглай практикыже лийын: туныктышо шке полышкалыше тунемшыж дене сӱретым шочыктен. Эн тале да тыршышылан сӱретын ик ужашыжым тӱрыснек сӱретлаш инанен. Ленардо ден Верроккьо ик суксо гыч сӱретленыт, да нуным ончен, тунемшын туныктышыж деч мастарлын сӱретлымыже вигак палдырна. Верроккьо чиялтыме помылажым кудалтен да тидын деч вара нигунамат живопись деке пӧртылын огыл манын Вазари возен коден. 

 

Леонардон шуко йолташыже да тунемшыже лийын. Йӧратымаш кыл-влакым ончалаш гын, Леонардо тиде илыш могыржым шылтен, сандене нимогай сведений-влак уке улыт. Ӱдырым налын огыл, ӱдырамаш-влак дене роман нерген нимат пале огыл. Южо шонкалымаш почеш Чечилия Галлерани дене кыл лийын, тыгак фаворитке Лодовико Моро дене, кудыж дене кумдан палыме «Дама с горностаем» сӱретым возен. Тыгак южо еҥ-влакын шонкалымашышт почеш Ленардо самырык рвезе-влак дене кылым кучен манын шокалымаш уло. 

Францийыште тудо моткоч шагал сӱретлен, но шкенжым уста еҥ семын ончыктен. Тудо мастарлын пайрем-влакын эртарыме, Роморантаныште у полатым чоҥымо, Луара да Сона коклаште каналым да тыгак Шамбор замкыште тӱҥ спиральный тошкалтышым чоҥымо паша-влакым виктарен колтен. Колымыж деч кок ий ончыч мастарын пурла кидше йымен каен, да тудо пыкше гына вес еҥын полшымыж деч посна коштын кертын. Амбуазыште кумшо ий илымыж годым кудло шым ияш Леонардо вакшыште веле киен. 23 апрельыште 1519 ийыште тудо завещанийын возен коден, а 2 майыште Кло-Люсеште колен, йырже тудын йолташ-влакше да шедевр-влакше лийыныт. Вазарин мутшо почеш, да Винчи лишыл йолташыжын I Франциск корольын кидешыже колен. Тиде чын ала чын лийше огыл, но Францийыште кумдан шарлыше легенде Энгрын, Ангелика Кауфман да моло сӱретче-влакын пашалаштышт ончыкталтын. Леонардо да Винчим Амбуаз замкыште тоеныт. «Тиде монастырьыште Француз королевствын моткоч кумдан палыме сӱретчын, инженерын да зодчийын Ленардо да Винчин капше кия», — шӱгар кӱ ӱмбалныже возен кодымо. 

Тӱҥ наследниклан тудын йолташыже да тунемшыже Франческо Мельци шотлалтын. Варажым 50 ий наре тудо мастерын наследствыж дене вуйлатен шоген, тушко тыгак сӱрет деч посна тыгак инструмент-влак, книгагудо да тӱрлӧ йодышлан возалтше 50 тӱжем утла оригинальный документ пуреныт. Тиде документла кокла гыч таче кече марте лач кумшо ужашыже гына аралалт кодын. Тыгаяк вес тунемше Салаилан да слугалан Леонардон виноградникшын пелыже гыч логалын. 

Тенийсе-влаклан Леонардо ондак сӱретче семын палыме гынат, да Винчи скульптор лиймыж нерген шонымаш-влак улыт. Перуджи университет гыч Джанкарло Джентилини да Карло Сиси шымлызе-влак 1990 ийыште мумо да таче кече марте аралалт кодшо терракотовый вуй Ленардо да Винчин единственный скульптур пашажлан шотлат. Но да Винчи шкенжым кеч-кунамат эн ончычак инженерлан але шанчылан шотлен. Тудо сӱретымаш усталыклан моткоч шагал жапым ойырен да тыгакшат моткоч эркын пашам шуктен, садлан сӱрет-влакшын чотшо пеш кугужак огыл, ала-мыняр паша-влакше йомыныт але сусыргеныт. Но садак тӱнямбал 
кӱкшытыште художественный аланыште моло уста сӱретче-влак таҥастарымаште кугу надырым пыштен. Тудын паша-влакшылан кӧра сӱретлыме усталык шке вияҥме шотшо дене у кӱкшытыш кӱзен. 

Тудын илымыж годым лач ик изобретенийже гына признанийым налын, тиде пистолетлан келыштарыме колесцовый замок. Ондакшым тудо шагал шарлыше лийын, XVI курымын покшелныже тудын чапше дворян коклаште кӱзен, но эн чотшо кавалерийыште чот шарлен толын. Да Винчи дене шонен лукмо колесцовый замок моткоч тичмаш лийын, сандене тудын дене XIX пайдаланеныт. 

Леонардо да Винчим тыгак чоҥештылмаш дене кылдалтше йодыш-влак тургыжландареныт. Миланыште тудо шуко сӱрет-влакым ыштылын, тӱрлӧ кайык-влакын да йӱдвачыреҥге-влакын чоҥештылме механизмыштым шымлен шоген. Наблюдений деч посна тудо тыгак опыт-влакымат шындылын, но нуно чыланат тыран лийыныт. Тудо моткоч чотак чоҥештылме аппаратым чоҥымыжо шуктен. «Кӧ чыла пала, тудо чыла сеҥа. Пален налаш гына кӱлеш — шулдыр-влакат лийыт!», — Леонардо да Винчи каласен коден. 

Илыш ӱмыр мучкыжо Леонардо да Винчи анатомий теме дене кылдалтше тӱжем наре лодем ден сӱрет-влакым ыштен, но шке паша-влакшым публиковатлен огыл. Айдемын да янлыкын капым почмо годым скелетын да кӧргарверын чоҥалтме ойыртемжым, кажне изи ужашыжым моткоч раш ончыктен. Клинический анатомийын профессор питер Абрамсын шонымыж почеш, да Винчин шымлыме пашаже 300 ий ончыко эртен каен, кумдан палыме «Анатомия Грея» пашам эртен каен. 

Леонардо да Винчин шонен лукмо изобретений-влак: парашют, колесцовый замок, велосипед, танк, ик вер гыч вес верышке наҥгаяш лийше да армийлан келшыше куштылго кӱвар, прожектор, катапульта, робот, кок линзан телескоп. Леонардо да Винчи шкенжым мудреч семын ончыктен. Теорий деч посна нимом ышташ огеш лий манмым, тудо моткоч ондакак умылен да тиде шотышто тыге каласен коден: «Кӧ теорий дене огеш пайдалане гын, тудо руль да компас деч посна корныш лекше моряк дене иктак. Практике кеч-кунамат теорий дене шыҥдаралтшаш.»

Тудо сӱретче деч кеч-могай изображенийланат келге да раш умылымашым йодын, сандене пелен нумалме да возкалыме тетрадьешыже эреак шке наблюденийлажым серен коден. Иктешлен каласаш гын тиде шкешотан йӧратымаш шӱлышан дневник лийын, тӱнямбал литературышто тудлан келшыше лийын огыл. Тыгак тудын тӱрлӧ изречений, философий шонымаш, аллегорий, анекдот, басне-влак лийыныт. Чылажге 120 книгаже лийын, кудыж дене материаллан поян энциклопедийым ямдылаш лиеш ыле. Но тудо шке пашалажым савыкташ вашкен огыл, ваштарешла, йышт возкален, южо возымыжым кызытат расшифроватлалтын огытыл. 

Тудын деч кодшо шола кид дене рукописьлаште возымо материал-влакше таче кече марте почела-почела толын шуын огытыл. 

Леонардо да Винчин колмыж деч вигак йолташыже да тунемшыде Франческо Мельци рукописьла гычын живопись дене кылдалтше отрывок-влакым ойырен налын да «Трактат о времени» лӱмден пашам луктын. Тичмашнек тиде рукописный паша XIX-XX курымлаште веле савыкталтын. Тиде пашан ойыртемже исторический значенийже огыл, а эн тӱҥжӧ — тудо мотор да яндар йылме дене возалтын. Гуманизмын тӱзланымыж годым итальян йылме латынь йылме дене таҥастарымаште второстепенныйлан шотлалтын, но Леонардо да Винчи шке тенийсылык-влакшым йылмын моторлыкшо да сылнылыкше дене ӧрыктарен. Но шкенжым тудо литераторлан шотлен огыл, кузе шонен, тугак возен, садланак тудын прозыжо XV курымысо интеллигенцийын кутырымо образецшылан шотлалтын. Басне ден фацецийлам возымо шот дене тудо XIV курымысо прозаик-влак дене иктӧр шога, а южо фацецийлажым Сакеттин новелле-влакше деч йӧршеш ойырашат огеш лий. Аллегорий ден пророчестве-влакше фантастический сынан улыт. 

Тачысе кечылан Леонардон кодшо дневникла гычше 7000 лаштык аралалт кодыныт. Ончычшым тиде акдыме заметке-влак мастарын йӧратыме тунемшыж дене Франческо Мельци дене лийыныт, но тудын колымекыже чыла рукопись-влак ала-кушко йомыныт. Посна фрагмент-влак XVIII-XIX курымлаште „лектедаш“ тӱҥалыныт. Ончыч нигӧнат кӱлешлык кумылжо лектын огыл. Моткоч шукынжо кидыштышт могай кугу поянлык улмым умылен огытыл. Но варажым амбарный книган, искусствоведческий эссен, анатомичексий зарисовкын, ӧрыктарыше чертеж-влакын да геологий, архитектуро, гидравлике, геометрий, боевой фортификаций, философий, оптике, сӱретын технике дене кылдалтше шымлымаш паша-влакын авторжо пале лиеш. 

Леонардо шке мастерской гычшо шуко тунемшым луктын: Амброджо де Предис, Джованни Больтраффио, Франческо Мельци, Андреа Соларио, Джампетрино, Бернардино Луини, Чезаре да Сесто. 




#Article 267: Микеланджело (117 words)


Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни () — Итальян Ренессансын скульптор, сӱретче, архитектор, почеламутчо да инжинер.Микеланжело 6 март 1475 ийыште Тосканск олаште, нужна ешыште шочын кушкын. 1488 ийыште ачаже тудым художниклан тунемаш колта.Тушто тудо ик ий тунемеш.Ик ий деч вара тудо скульптур школыш Лоренцо де Медичиш тунемаш пура. 1490 ий гыч 1492 ий марте Медичи йолташже дене ила.Тиде жапышт е тудын тыгай пашаже лектеш: Мадонна около лестницы, Битва кентавров. Медичи колмеке тудо 1492 ийыште монгыжо портылеш.

Микеланжело шке пашаштыже пеш кугу пашам коден. Тудын пашаже кок ола дене кылдалтын-Флоренция ден Рим.Тудо пеш талантан скульптор лийын.Римыште тудын Пьета (1498-1499) ийлаште скульптуржо шочын. Тудын пашаже кызытат музейыште аралалт кодын.




#Article 268: Пикассо, Пабло (145 words)


Пабло Пикассо () — испан сӱретче, скульптор, Кубизм йогынлан негызым пыштен.
Шочын Шыжа тызын 25-ше кечыштыже 1881 ийыште.Кубизм направленийым шочыктен.Пикассо шуко скульптур,керамика,график шотышто пашам ыштен.20-шо курымын тӱвыражлан тӱҥалтышым пыштен.шке курымыштыжо тудын коло тӱжем утла пашажым шотлен.Эксперт-шамыч тудым эн шергакан сӱретче сымын акленыт.2008 ийыште тудын пашажым ужалыме лектыш 262 млн долларыш шуын.Испан йӱла почеш тудо кок фамилиян лийын:иктыже ачажын-Руис,аважын -Пикассо.Шке шочмо суртыштыжо,кудыжо Мерсед площадьыште верланен,тоштер пӧртым почмо,тудын лӱмжымак нумалеш.1891 ийыште ачаже Ла-Коруньеште туныктышылан пашам ышта,садлан ешыже вес верыш илыш кусна,тыште Пабло Искусство школышто тунемеш.1895 ийыште Барселоныш илаш кусна.Тыште Пикассо Ла-Лонхасе Искусство школышко тунемаш пура ,тыште тудо экзаменым сайын куча.1900-ше ийыште Пикассо шке йолташыж Касахемас дене Парижыш кая.Тиде жапыште тудын илышыштыже шуко нелылык вашлиялтеш,да йолташыже шкенжын ӱмыржым лугыч ышта.1902-1904 ийыште тудо шке пашаштыже шоҥгылыкым,колымашым,нужналыкым ончыкта.Тудын сӱретыштыже пелганде тӱс озалана.Шукыжо Эль Грекон пашажым шарныкта.1905 ийыште Девочка на шаре сӱретым воза .Тыште тудо клоуным,акробатым да шуко волгыдо тӱсым пуртен.




#Article 269: Рафаэль Санти (1152 words)


Рафаэль Санти (,  — ) — итальян сӱретче, архитектор, Ренессанс йогынышто пашам ыштен.

Пеш вашке  Рафаэль аваж дене ачажым йомдарен. Аважын лӱмжӧ ыле Марджи Чарла,кудыжо 1501 ийыште колен. Ачаже сӱретче да возышо лийын. Тидлан йӧра Рафаэль икымше опытым ачажын мастерскойыштыжо налын. Икымше пашаже тиде ӱдырамаш аза дене, кудыжо кызыт марте аратыме пӧртыштӧ уло. Тыгак икымше пашашкыже Кум Юмо сӱрет пура; тудым 1499 ий гыч 1500 ий марте сӱретлен.

Чӱчкыдынак Рафаэль шке стильжым луктеш.Икымше шедеврыже тиде «Обручение Девы Марии Иосифу» (1504) ден «Коронование Марии». Вара тыгай сӱрет-влакше лектеш «Мадонна Конестабиле» (1502—1504), «Святой Георгий, поражающий дракона» (иктаж 1504—1505) да «Портрет Пьетро Бембо» (1504—1506). 1504 ийыште Рафаэль Бальдассар Кастиль дене палыме лиеш.

Флоренций жапше 1504 ий мучашыте илаш кусна флоренцийышке. Тыште тудо палме лиеш Леонардо да винча, Микеланжело, Бартоломео делла Порта и шуко вес флорентийский мастар шамыч дене.Сайын шымла живописьын техникыжым Леонардо да Винчин, Микеланжелын. Аралалт кодын Рафаэлын сӱретше Леонардо да Винчин «Леда и Лебедь» йомшо сӱретше гыч и сӱрет «Св. Матфеем» Микеланжелын тиде прием — шамыч кудым тудо ужын Леонардын и Микеланжелон пашаштыже, силом ыштыктеныт еше чотырак пашам ышташ чтоб налаш нуныт деч уждымо кӱлешлыкым шке искусствыжлан и шке манерыжлан. Икымше заказше Флоренцийыште толеш Аньольо Дони деч шкенжым и пелашыжын сӱретшым ышташ, мучашлан Рафаель возен кугу впечатлений ден «Джаконда» деч. Анольо Донилан Микеланжело тиде жапыште тондым «Мадонна Дони». Рафаель воза алтарный сӱретым «Мадонна на троне с Иоанном Крестителеми Николаем из Бари» (иктаж 1505) «Положение во гроб» (1507) и сӱрет — «Дама с единорогом» (иктаж 1506—1507). 1507 ийыште палме лиеш Браменте дене. Рафаэльын палмыже эре кушкеш, тудо шуко заказым налеш святой шамычын образыштлан — «Святое семейство со св. Елизаветой и Иоанном Крестителем» (иктаж 1506—1507), «Святое Семейство (Мадонна с безбородым Иосифом)» (1505—1507), «Св. Екатерина Александрийская» (иктаж 1507—1508).

Флорентийские мадонны Флоренцийыште Рафаель ыштен иктаж 20 Мадонным. Сюжетше икгай:или Мадонна куча изи азам кидыштыже, или воктене модеш Иоанном Креститель ден, чыла мадонна икгай огытыл и отличатлялтешь ава мотор дене(Рафаельын пеш эр аважын колмыжо пеш кугу палым коден чоныштыжо. Кушшо Рафаэльын палмыже конда пеш шуко заказ мадонна — шамычлан, тудо ышта «Мадонну Грандука» (1505), «Мадонну с гвоздиками» (около 1506), «Мадонну под балдахином» (1506—1508). К лучшим произведениям этого периода относятся «Мадонна Террануова» (1504—1505), «Мадонна с щегленком» (1506), «Мадонна с Младенцем и Иоанном Крестителем («Прекрасная садовница»)» (1507—1508).

Ача Юлийлан Рафаэльын пашаже пеш келшен,эше тунам кунам тудым ыштен пытарме огыл,и ача пуэн живописецлан возаш эше куь станицым,кудым уже тӱҥалшым тушто вес сӱретче, Перуджином и Синьореллим паша дечь кораҥденыт. Кугу пашам ончымек, Рафаэль поген тунемше шамычым,кудышт тудын эскиз почеш ыштеныт кугурак пашам заказ деч, нылымше Константинын станицыже чыла тунемше шамыч возеныт.

Элиодор станцеште уштыме «Изгнание Элиодора из храма» (1511—1512), «Месса в Больсене» (1512), «Аттила под стенами Рима» (1513—1514), но сайракше лийын фреск «Освобождение апостола Петра из темницы» (1513—1514). Шагалрак ончыктымо тудо сӱретыште кушто Петр, утаралтше чыла шиндер деч, тюрма деч лектеш ангел — шамыч ужатен. А тыге же историй ончыктымо Рафаэль окна ончылно чыла стена лектеш тыгай шемырак, кунам ончышо онча тудым ынже йымыктаре манын тыге ыштен.

Алмашталтше 1513 ийыште Юлий Лев тыгак кугун аклен Рафаэльым.

Ончыде кугу ватиканыште пашам,Рафаэль ышта черкылан алтарный образ –шамычым: Святая Цецилия» (1514—1515), «Несение креста» (1516—1517), «Видение Иезекииля (иктаж 1518). Мучаш шедевырже мастарын улеш кугу» Преображение»(1518-1520) сӱрет кушто ончыкталтеш бароккон чертаже ӱлыл сӱретше апостол ден пытарыме Джулио Романо ден Рафаэльын эскиж почеше.

Римыште Рафаэль возен иктаж лу Мадонным. Ончык лектеш шке кугыжанышше ден «Мадонна Альба» (1510), «Мадонна Фолиньо» (1512), «Мадонна с рыбой» (1512—1514), «Мадонна в кресле» (иктаж 1513—1514). Эн кугу Рафаэльын сӱретше шотлалтеш «сикстинская мадонна» (1512—1513).эн феноменальное тиде кугу сӱретыште сӱретчын чыла линийжым ушен моштымыжо чыла тӱсым тагай сай икгайлык, нуныт ыштат иктым гына — мемналан ончаш шӱлыкан Марийын шинчашкыже.

Шуко сӱрет-шамыч религий темылан Рафаэль ыштен портретым. 1512 ийыште Рафаэль воза «портрет папы Юлия 2». Тиде жапыштак тудо пеш палме лиеш, тудо возен ӱй дене Юлий ачан портретшым  тыгай илшым и тудлан койышо, кунам калык ончен ӧрыныт, кузе ача ончылно. Ача йыр возымо лийын: «Портрет кардинала Алессандро Фарнезе» (около 1512), «Портрет Льва X с кардиналами Джулио Медичи и Луиджи Росси» (иктаж 1517—1518).

Пеш чот лектын: «Портрет Бальдасара Кастильоне» (1514—1515). Шуко жап эртен тиде сӱрет почеш Рубенс Рембрант тӱҥалтышлан рисоватла а вара тиде сӱрет почеш воза «Автопортретым».

Мучашлан Рафаэль сӱретлен шкенжым «Автопортрет с другом» (1518—1520) но тудын картиныштыже пале огыл кӧлан ваче вакше кидым пыштен.

Пеш кугу значенийым Рафаэль шынден архитектурылан,ушышо творществым Брамантени Палладионю Браманте колмо деч вара Рафаэль налын должностьым архитектор собора св. Петра. Тиде произведений шамычыште Рафаэль ушкален сӱретым и рельефым фасадный декорым особеностьым участокын и воктел зданий шамычым.

Аралалт кодын иктаж 400 сӱрет Рафаэльыню нуныт коклаште уло ямдылалтме сӱрет шамыч уло шке произведений шамыч.

Шке Рафаэль гравюро дене пашам ыштен огыл. Но Маркантонио Райьонди ыштен шуко гравюрым сӱрет почеш тидлан верчын мемнан марте толын шуын. Сӱретче шкеже пуеден гравюрошто ышташю Марконтиньо сӱретлен налын огыл а тидын почеш шкенжын сӱретшым ыштылын.

Рафаэльын шуко тунемшыже лийын, но иктат кугу художник марте тунемын шуын огыл. Эн тале нуныт гыч Джулио Романо лийын.

Шанче-влак Рафаэль римский лихорадке дене колен манын шотлат,кудыж дене тудо мландым кӱнчен, кычалмышт годым черланен. Тудо 1520 ийыште вӱдшорын кудымшо кечыштыже колен. Рафаэльлан 37 ий веле лийын.Пантеонышто тоеныт.

Рафаельын сӱрет-шамычше погат самостоятельный и пытарме творществын областьшым художникын.  Профессор Борис Робертович Виппер пуен тыгай определенийым Портретист Рофаэль лан: «Рафаэль лийын пеш сай сӱрет возышо. Ик эн сай кугу сӱретым возышо, икымше чыла сӱрет возышо калык кокла гыч уло историйлан европысе илышлан». Рафаэльын портрет- шамычше шелалтын кок группылан: эр портрет, возымо римыш каймыж деч ончыч, преимущественно флоренций и Леонардо да Винчийын воздействийже почеш, и сӱрет кушшо жап творществыште, Риммыште возымыжо 1508—1520 ийлаште. Рафаэльын возымо сӱрет-шамычше тунемыже уло шке самостоятельный палыже тудлан шке областьыштыже творществыже шукурак шижме ужмо реалистический основ чыла тудын исскуствыжо, кудо составляет ценностьым и привлекательностьым тудын сӱретым. Эр Рафаэльын картиныжлан шолтлалтеш  пашаже, ыштыме 1508 ий жап марте.

Рафаэльын исскуствыжо пижын тӱрлӧ традиций дене и итальянский сӱретче — шамыч деке отношенийже. Шочмыжо античный культуро деке и искыствыш. Именно античныстьым, тудын архитектурышто, Рафаэль культурым черпатля шке искуствыжлан свойствен мерын чувствыже, кудо ончыкталтеш шуко религиозный сӱретыште, и тудын мадоннаже лийеш пленительный и налдыме образше тыгай жипописьын родшым. Рафаэль ыштен монументально — декоративный композицийым, лекше подражаний предмет лани шуко сӱретчылан и туня рархитектор –шамычлан. Произведений — шамычше, рафаэльын ыштымыже лийыныт классический эн чын значений тиде мутын, то есть налме чыла признанийым. Рафаэль лийын непревзойденный мастар гына лийын огыл идеально уравновешанный композиций: тудым колорит, волгыдо и йылгыжше и ик жапысе прозрачный и лушкыдо, сайын сочетатля тудын сӱрет-шамыч дене.рафаэллан кулеш лийын огыл чужды зодчествои ваяний. Колмыж деч вара Браманте вуйлатен рим соборын строительствыжым святой Петрын: тудын планже ододрен лийын, но тудо шуктен пыштен фундаментым гына.

Ученик коклаште рафаэльын лийын ваятельже — Лоренц Лоренцетте. Эскиз почеш и руководство шкенжын кугу туныктышын тыдо ыштен ала мыняр скульптурым.,нуныт кокла гыч мемнан марте толын шуыныт иктыже гына — «Колшо рвезе дельфиныште». Тушто воплощен мраморыште рафаэлевский идеал моторлык, тудын ритымже и гармонийже: уке колымо ужас, каеш, будто йоча сайын мален колтен. Тиде единственный свидетельство скульптурный генийын Рафаэльын-Божественный Санцио-умбакыже лийынолицетворений идеальный, погымо божественный художникын дарже. Рафаэльын лӱмже савырнен нарицательный лӱмыш идеальный сӱретчылан.

Тыгай лийын туде кугу мастар кӱкшӱ Возрожденийыште.




#Article 270: Ханс Кристиан Андерсен (275 words)


Ханс Кристиан Андерсен ( 1805 Вӱдшӧр 2, Оденсе, Даний — 1875 Сорла 4, Копенгаген) — датчан серызе, почеламутчо, йомакын авторжо.
Хан Христиан Андерсен 2 апрель 1805 ий Оденсе Фюн островыште шочын.
Андерсенын ачаже, Ханс Андерсен (1782—1816), кем ургызо лийын, аваже Анна Мари Андерсдаттер, (1775—1833), йорло еш гыч прачке лийын, изи годым тудлан кӱчен кошташ логалын, йорло шамычлан шӱгарыш чыкеныт. Данийыште Андерсенын Королевский тукым гычын лиймыже нерген легенде уло. Молан манаш гын, ончычсо биографийыште Андерсын возен, изи годымжо принц Фритс дене модын, вараже — король Фредерик VII и тудын уремысо йоча коклаште йолташ-влак лийын огытыл — принц гына. Андерсенын принц Фритс дене келшымаш, тудын фантазийже дене келшен, кугу лиймышт годымат шуйнен, мучашын колымыжо марте. Фритсын колымыж деч вара, родо тукым моло деч, Андерслан гына колатка дек мияш лийын. Тиде фантазийын амалже ачажын ойлымашыже-влак лийыныт, тудо корольын родо тукымжо. Изи годымак ончыклык писатель мечтатлаш да шонкалаш йӧратен. Шуко гана шке шонен лукмо спектакльым шынден, кудыж дене вес йоча-влак воштылыныт мыскыленыт. 1816 ийыште Андерсенын ачаже колен, рвезылан шужаш огыл манын, пашам ышташ логалын. Эн ончыч тудо куышын полышкалышыже лийын, вара ургызо дене. Андерсен тамак фабрикыштат пашам ыштен. Изиж годым Ганс Христиан кугу канде шинчан шыпчык йоча лийын, кудо шинчен лукышто, шке йӧратыме модыш — курчак театр дене модын. Курчак театр деке Андерсен варажат шӱмаҥше лийын. 
Тудо нервный, сырыше да кӧргӧ чонышко налше йоча кушкын. Тудо времаште йоча шамычым школышто кырымаш тыглай пашалан шотлалтын, садлан йоча лӱдын школыш кошташ, вара аваже тудым еврей школыш пуэн. Кушто йоча шамычым кыраш огеш лий улмаш. Тышечын ӱмырешлан Андерсенын еврей калык дене кылже, традиций да культурым палымыже; тудо ала-мыняр йомакым, ойлымашым еврей темылан возен  (роман «Only a fiddler (Скрипач гына)» руш йылмыш кусарыме.




#Article 271: Джеффри Чосер (369 words)


Джеффри Чосер ( 1343 – 1400 Шыжа 25) — аҥгличан почеламутчо, англичан почеламутын ачаже, Вестминстер Аббейын почеламутчо лукыште икымше тойыме почеламутчо. Тиде годым тудо кумдан палыме поэт лийын шуктен чыла илыме шке илышыштыже автор семын, философ, алхимик да астроном лийын.Тудо шке лу ияш Левис эргыжлан шанче трактат пашам ямдылен, возен шоген. Чосер государство пашаште чапым налын. Тудо бюрократ да дипломат лийын. Шуко пашаже, кудышкыжо Герцогинян книгажымат пуртат, сай ӱдырамаш-влак нерген легенде, тыгак Троилер ден Кризеиде. Тудо кумдан палыме лийын тачысе кечылан Кентерберийский ойлымашыже дене. Чосер- кодшо фигур кушкын толмо законын вор, икмарда англичан йылмын, тудо жапыште кунам ик эн тӱ литератур йылме Английыште лийын француз ден латын йылме. 

Ранние годы

Чосерын ачаже виноторговец лийын, корольын дворышкыжо вином конден. Тидлан кӧра эргыже ондакак (17 ияш) Елизаветан, Лионель ватын, Эдуард III-ын пажа (слуга) семын дворыш логалеш. 1359 ийыште тудо Франций ваштареш походышто участийым приниматла, кудо годым тудым пленыш налыныт. Король тудо олмеш 16 фунтым пуа да плен гыч утара. Английыш пӧртылмекше король тудым шкенжын камердинержылан а вара сар ӱзгарым нумалшылан (оруженосец) ышта. Тиде жапыштак тудо уже чаплын, сайын писатель шамычым пален налын, шкак возаш шонен. Почеламутлаштыже тудо ик палыдыме ӱдрамаш деке шке йӧратымашыже нерген мура, кудо чоншижмашыжлан нимом вашештен огыл. Сар деч вара (1360—1367 гг.), Чосер лондонский высший юридический школыш коштын, тушто сай общий образованийым пуэныт. Тушто тудо пашам ышташ тунемын, вашке тӱҥ паша тудын илышыштыже — литератур лийын. Тудо классик шамычым тунемын: Вергилий, Стаций, Лукан, воспетые Данте, Клавдиан («Похищение Прозерпины»), Гораций и Ювенал, а тӱҥжӧ Овидий, «Метаморфозы» и «Героиды» кудо, тудын йӧратыме книгаже лийыныт. Тудо тыгак патристический и средневековый латин литературым, корифеев сочиненийым, схоластической наукым тунем шоген, кудо тудлан пеш кӱлыныт, кунам тудо шке гекройжо шамычым учёный сведений дене пойдарен. Боэций кусарымаште чыла тиде ончыкталтын. Чосерлан современный французский поэт шамычат келшеныт. Тыште чылажат изиш гыч лийын: эпос, лирика, видения, аллегория чыла тӱрлӧ. Тудо шке пашаж дене кугу надырым ранний период литературлан пыштен. Кунам кусарен «Роман о розе», кугу огыл поэмым и лирический почеламут-влакым возен.

Содержаний.

Илыш корныжо.
Джеффери Чосер шочын Лондонышто 1343 ийыште, тудын чын шочмо кечыже да кушто шочмыжо алеат пале огыл. Тудын ачаже ден кочаже кочовуд дене пашам ыштеныт. Тудын тукымжо ондакат ужалыше лийыныт Ипсуиче олаште. Тудын тукым лӱмжо француз йылме гыч лийын. Франзуц йылме гыч ончыкта сапожникым.




#Article 272: Чехов, Антон Павлович (783 words)


Анто́н Па́влович Че́хов (17 [29] января 1860, Таганрог, Екатеринославская губерния (кызыт Ростовская область) — 2 [15] июля 1904, Баденвайлер [1]) — руш писатель, тÿнямбал литературын классикше. Профессий дене тудо врач. Ик эн кумдан палыме тÿнымбал драматург. Тудын произведенийже-влак 100 утла тÿрлö йылмылашке кусаралтын.

Чеховын тунеммашыже Таганрокышто грек школышто тÿҥалын. Классический пöръеҥ гимназий эн тошто туныктышо заведений лийын. Гимназийыште тÿня ончалтышыже, тунеммаш, книга, театр дек йöратымашыже шуаралтын.Тыште тудо «Чехонте» шкенжын икымше псевдонимым налын. Тиде лÿмым тудлан Юмо Законым туныктышо Фёдор Платонович Покровский пуэн.

Музык да книга самырык Антон Чеховын шÿмыштыжö творчество деке тыршымашым ылыжтеныт. Кугу рольым тиде шотышто 1827 ийыште негызлалтше таганрог театр модын. Икымше гана Антон театрыште 13 ияш годым лийын, тудо Жак Оффенбахын «Прекрасная Елена» опереттым ончен да тидын деч вара театрын поклонникше лийын. Тидлан кöра докан тÿҥалтыш произведенийлажын («Трагик», «Комик», «Бенефис», «Недаром курица пела») геройжо-влак актер да актриса лийыныт. Антон гимназийысе йолташыже Андрей Дроссин мöҥгыштö спектакль шындымаште лийын.

Чехов-гимназист мыскара журналым луктын, сÿрет-влаклан подписьым шке шонен луктын, мыскара ойлымаш, сценке-влакым возен. «Безотцовщина» икымше драмым Чехов 18 ияш гимназийыште тунемме пагытыште возен. Гимназийыште тунемме пагыт Чеховын илыш ончалтышым чоҥымаште кÿлешан тÿҥ этап лийын, ончыклык писатель пашаланже шуко материалым пуэн. Произведений-влакын страницылаште палыме еҥ-влакын образышт шыҥаралтыт. Мутлан, математикым туныктышо Эдмунд Дзержинский — ончыклык ВЧК икымше председательын ачаже.

Варажым Звенигородышто пашам ыштен, икмыняр жап эмлымверын заведующий лийын.

Варасе ийлаште Чехов ойлымаш, фельетон, юморес-влакым «Антоша Чехонте» але «Человек без селезёнки» псевдоним дене тÿлö журналлашке возен. Мутлан, «Будильник», «Зритель» Моско мыскара журнал-влак але «Осколки», «Стрекоза» петербургысо мыскара  еженедельник-шамыч.Чехов тыгакак «Петербургская газета» (1884 ий гыч, жапын-жапын), «Новое время» суворинский газет (1886—1893) да «Русские ведомости» (1893—1899) дене кылым кучен.

Чехов тиде ой-каҥашым шотыш налын. 1887 ий гыч мыскара журнала дене кылым лушкыдемден.  Тудын ойлымашыже кужемаш да серьезныйрак лияш тÿҥалын.Чеховын илышыте вашталтыш тÿҥалме нерген путешествийым ышташ кумылат ончыкта. 1887 ийыштак кечывалвелыш, шочмо верлашке, каен. Варажым тудо «гоголевский вер-влакыш» (Крымыш, Кавказыш) кудалыштын. Тиде событий-влак «Степи» произведенийлан кумда материалым пуэн. Тудо «Северный вестник» кÿжгö журналыште икымше лийын. Тыгай журналыште дебют шуко критикым луктын. 

Чехов шканже шке келшен огыл гынат, тудын чапше нöлталтын. «Степи» да «Скучная история» произведений-влакынн лекмышт деч вара, критик да лудшо-влак эше уым вученыт. 1888 ий 7 (19) шыжа тылзын тудо «В сумерках», 1887 ийышште лекше, кумшо сборниклан Шанче Академийын Пушкинский премийым налеш. 

Сахалиныш каяш, очыни, Чехов эше 1889 ий кеҥежымак шонен пыштен. Но тудо тидын нерген нигöлан ойлен огыл, шке ешланжат. Тиде шонымашым тудо лач 1890 ий шорыкйол тылзын почеш. Тыгай увер обществыште кугу кумылым луктын. Тиде кумыл вучыдымыллыклан кöрат лектын, молан манаш гын тудо 1890 ий шошым уже путешествийыш каен. Сибирь гоч корно 82 кечым налын. Тиде жапыште Чехов индеш очеркым возен, кудыжо «Из Сибири» ик лÿм дене чумыралтын. 

Сахалинышке Чехов сÿрем тылзе 11 (23) кечын толын шуын. Икмыняр тылзе илыме жапыште тудо калык дене мутланен, нунын илышышт, ссылкыш колтымо амал нерген пален налын да шке заметкыланже поян материалым чумырен. Отрошто илыше-влак нерген шуко тÿжем карточкым поген, тудо Сахалиныште калык переписьым эртара. Отрон вуйлатыше-влак  политический заключенный дене кутырымым чарен, но туге гынат тиде чарымашым пудыртен.

Сахалин гыч Чехов Доброфлотын «Петербург» пароход дене пöртылын. Владивостокышто, куштыжо пароход 14 (26) гыч 19 (31) шыжа марте шоген, Чехов Амур кундемым шымлыше обществын библиотекыште пашам ыштен. Тудо Сахалин нерген книгалан ешартыш материалым поген. Варажым — Гонконг, Сингапур, Цейлон отро, Суэцкий канал, Константинополь, Одессе. Пытартышлан, теле тылзын 7 (19) кечын Чеховым Тулышто вашлийыныт.

Варажым 5 ий жапыште Чехов «Остров Сахалин» книгам возен. Чеховын шонымаште, Сахалиныш кудалмаш ончыклык произведенийланже кугу кышам коден.

Сахалин гыч Москошко пöртылмеке, 1890 ий гыч 1892 ий марте Малая Дмитровка изирак кок пачашан флигельыште илен. Тыште тудо «Остров Сахалин» книга, «Попрыгунья», «Дуэль», «Палата № 6» ойлымаш-влак дене тыршен, тыгакак В. Г. Короленко, Д. В. Григорович, В. А. Гиляровский,  П. Д. Боборыкин,  Д. С. Мережковский, В. И. Немирович-Данченко писатель-влак, палыме актер  А. П. Ленский и А. И. Южин, сÿретче И. И. Левитан дене вашлийын. Флигель тачысе жапланат аралалт кодын да А. П. Чеховын барельефан шарнымаш оҥа дене палемдалтын.

Чеховын черланымаш историйыште, кудыжым клиникыште писательын эмлыше Максим Маслов вÿден, возымо: гимназийыште да студент жапыштыжат Чехов туберкулез дене черле лийын, но оҥышто шыгырым эше лу ияшак шижын. 1884 ий гыч пурла шодо гыч вÿр йогымо дене тарген.  Ик шымлызе-влак черланымашым Сахалиныш кудалштме дене кылдат, весышт Ялта гыч Москошко эре куснымылан кöра маныт. 

Писательын колаткажым Москошко «Устрица» возыман поезд вагон дене конденыт. Шукынжым тидым мыскылымашлан шотленыт, но тудо жапыште шагал вагонышто холодильник лийын. 1904 ий пеледыш тылзын  9 (22) кечын тойымаш лийын. Чеховым Успенский черкыште отпеванийым ыштеныт да туштак ачажын шÿгарже воктен  тоеныт. Шÿгарыште иконан пу крест, лампадкылан фонарик шындалтыныт. 1933 ийыште кылме тылзын 16 кечынже шÿгарым почыныт да останкыжым вес вере тоеныт. 

Чехов шканже тÿрлö псевдоним-влакым кучылтын.  Тудо псевдонимым шке лÿмжым шылташ огыл кучылтын, а лудшо-влакын кумылыштым нöлталаш.

А. С. Суворинын йодмыж почеш шкенжын «серьезный» произведенийлажым Чехов тичмаш чын лÿм дене возен.




#Article 273: Чарльз Диккенс (347 words)


Чарльз Джон Хаффем Диккенс (1812 пургыж 7 – 1870 пеледыш 7) - англичан писатель, романист, очеркист. Кумдан палыме произведенийже-влак: «Посмертные записки Пиквикского клуба», «Оливер Твист», « Дэвид Копперфильд», «Большие надежды», «Повесть о двух городах».

Чарльз Диккенс 1812 ийыште пургыж тылзын 7 кечынже Портсмут олаште-шочын. Ачаже чиновник лийын, йочам сайын ашнен. Ачаже Чарльзым сцены-ште модаш, импровизироватлаш, почеламут лудаш туныктен. Варажым тургым пагыт толеш. Ачажым казаматыш шындат, а уло паша аважын вачÿмбакше возеш.Чарльз заводышко ваксым лукмашке кая. Йоча годсо пагыт нерген каласкалаш йöратен огыл.

Диккенс шкенжым эн ондак репортер семын муын, но туге гынат литератур паша тудлан эн лишыл лийын. Икымше «Боза» лÿман очеркшым 1836 ийыште печатлыме. Психологический сына сÿрет-влак, лондонысо калыкын портретше-влак ондак газет вариантыште лектын шогеныт, да тыге Диккенсын лÿмжö калыккоклаште писын шарлен. Психологические зарисовки, портреты лондонцев, как и все диккенсовские романы, также сначала выходили в газетном варианте и уже принесли молодому автору достаточно славы.

Тӱҥ статья: Пиквикский клубын колымаш серыш-влак

Кугу пиал Диккенсым тиде ийыштак вучен, кунам «Пиквикский клубын колымаш серыш-влак» (The Posthumous Papers of the Pickwick Club) произведенийын главаже-влак калыкышке лекташ тӱҥалыныт. Тиде романыште тудо ожнысо Английым тӱрлӧ верла гычше сӱретла, да поро чонан да оҥай палыже дене кугешна, кудо эн сай тыгыде англичан буржуазийлан келшен толеш. Чыла тиде пале-влак поро кумылан шоҥго чудак, оптимистыште ончыкталтын, кудын лӱмжӧ — мистер Пиквик — тӱнямбал литературышто великий Дон Кихотын лӱмжӧ дене пырля шыҥдаралтын. Диккенс тиде книгам оҥай серий дене воза ыле гын, сайын шоналтен, англичан публикым сеҥен налаш, плока, сай еҥым сӱретлен, могай Пиквик, мондаш лийдыме Сэм Уэллер — чыла палыше (мудрец) ливрейыште, [Альфред Джингль] да т. м., тунам тудын чын шижмашыжлан ӧраш лиеш ыле. Но тыште шоналташтык самырык авторын кичкыме огыл вийже шкетшым кӱшкӧ налын. Лектышыже вучыдымо сеҥымаш, кудыжо тудлан кумылым нӧлталын. Пеш шуко читатель-влак Диккенсын тиде романжым лудаш пижыныт. Автор писатель-влак коклаште эн кӱкшӧ верыш кӱзен, чыла Английым Пиквиаде произведений дене утыр воштылыктен.

Кок ий эртымек  Диккенс «Оливер Твист» романым луктеш. Роман тулыкеш кодшо Оливер йоча нерген, кудыжо осал чонан да сай еҥ-влак дене ик гана огыл т кна. 19 курымышто англичан калык кузе илен, могай пашам шуктен шоген-чыла тидын дене писатель романыште раш палдарен.




#Article 274: Достоевский, Фёдор Михайлович (145 words)


Федор Михайлович Достоевский (але марий семын Достоевский Микал Вӧдыр) (11 Кылме 1821 – 9 Пургыж 1881) – руш серызе, романым, кӱчык историйым да эссем возен. Осалчык ден касартыш, Идиот да Карамазов иза-шольо роман-влакым возымаш кӧра палыме лийын.
Тудо 7 йоча гыч кокымшо лийын, кудо кодыныт илыше. Латкуд ияш годымжо аваже чахотко деч колен.  Ачаже кугу йоча шамычым Фёдор ден Михаилым (вара тыгак писатель лийын) Петербургыши К. Ф. Костомарова лӱман пансионыш колтен. 

Военный суд подсудимый Достоевскийым титаканлан шотла. Мо шотышто: мартыште тиде ийын тудо Москва гыч дворянин Плещеев деч… литератор Белинскийын преступный копий письмажым налын да тиде письмам собрашийлаште лудын: эн ончыч подсудимый Дуров дене, вара подсудимый Петращевскмий дене. Садлан военный суд тудлан приговорым луктын, «за недонесение о распространении преступного о религии и правительстве письма литератора Бе-линского…» военный постапновлений свод шотышто лишаяш тудым чин, права да чыла состояний деч. Тудлан смертный казнь лийшаш, лӱймаш дене (растрелянием).




#Article 275: Кугарня (газет) (194 words)


Кугарня () – Йошкар-Олаште олыкмарий йылме дене савыкталтше самырык-влаклан газет. Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2010). Редакций Савыктыш пӧртыштӧ. 

Колымшо курымын индешлымше ийлаште вашталтыш пагыт лийын: перестройко, гласность,
демократий шӱлыш озаланен. Саде у саман калыклан варажым ятыр нелылыкым
конден. Лач тиде пуламыр саман дене пайдаланен, самырык литератор-влакын

самырык-влакын газетыштым угыч лукташ тӱҥалаш ойым пидын. 

Такшым эше 1985 ийыштак саде самырык ушемын активистше-влакын вуйыштышт тыгай газетым лукташ тӱҥалме нерген шонымаш шочын. Студент ден марий интеллигенцийын
самырык да чолга еҥже-влак у газетым почаш кӱлмӧ шотышто кидпалым погаш
калыкыш тутыш лектын коштыныт. Варажым Москошко, тыгак республикысе тӱрлӧ
кӱшыл кабинетлаш, вуйым савен, ик гана веле огыл пурен-лектеденыт. Тудо
жапыште саде суапле шонымашым илышыш шыҥдараш неле лийын.
Пошкырт кундем Мишкан район Тӧҥгак ялышет лудшо-влак дене вашлиймаш. 1992 ий.

Тачысе кечылан «Кугарня» газет редакцийыште 13 еҥ пашам ышта. Коллектив самырык.  

Газетым Марий Элыште веле огыл, тыгак Пошкырт, Киров, Одо, Татарстан, Урал кундемлаште изижат-кугужат уло кумылын лудын шогат. Тылеч посна «Кугарням» электрон йӧн денат лудаш лиеш. 

Газет самырык-влакын йодмыштым шукташак тырша: лаштыклаштыже кугезе йӱлам арален кодымо шотышто ятыр материалым савыкта, кушкын толшо самырык тукымын илыш ончалтышыжым вияҥдаш полша да Шочмо элым, марий кундемым утыр йӧраташ таратен шога.




#Article 276: Гомер (225 words)


Гомер () — акрет грек почеламутчо, Илиада да Одисей эпос-влакын авторжо. Геродот шонен Гомер 400 ий тудын ончыч илен, тугеже лектеш Гомер 850 ийлаште мемнан курым деч ончыч илен. Вес акрет источник-влак маныт, Гомер Троян сар годым илен, 12 курымышто мемнан курым деч ончыч.

Гомерын личность да илышыже нерген чын информаций уке. 
Кушто шочмыжо Гомерын пале огыл. Шым ола тудын шочмо вержылан шотлалташ кӱрашеныт: Смирна, Хиос, Колофон, Саламин, Родос, Аргос, Афины. Кузе Геродот дене Павансий ойлат, Гомер Иос остров архипелаг Кикладыште колен. Чын шоналташ гын «Иллиада» ден «Одиссей» Грецийыште, Малоазийский побережьыште или ик пошкудо островышто возалтыныт, кушто ионийский племена-влак илат. Икманаш, гомерын диалектше тудо племя гыч улшо манын, чын сведенийым огеш пу, молан манаш гын ончыкта ионийский ден эолийский варналтше Тошто Грек йылмын диалектым. Уло шонымаш гомеровский диалект поэтический койнен ик формыжым ончыкта. Кудо Гомерын шочмыж деч ончычак лектын. Традиционно Гомер эре сокыр ончыкталтеш. Келшаш лиеш, тиде шонымаш Гомерын чын илыш факт гыч толеш. Реконструкцийым ончыкта, кудо акрет годсо биографий жанрлан келшен толеш. Шуко палыме прорицатель да мурызо-влак сокыр лийыныт (мутлан, Тиресий), акрет годсо логике дене, пророческий и поэтический дар дене кылдалтше. Адакшым мурызо Демодок «Одиссейыште» шочмыж годымак сокыр лийын, тудым автобиографичный произведенийлан ончаш лиеш.
Гомерлан «Илиада», «Одиссей» деч моло эше икмыняр варарак лекше произведенийым возат: «Гомеровы гимны» (VII—V вв. до н. э., акрет годсо греческий поэзийын образецшылан шотлат), комический поэме «Маргит» да т. м.




#Article 277: Виктор Гюго (135 words)


Виктор Мари Гюго (1802 пургыж 26 – 1886 ага 22) – француз сезызе, поэт, драматург, француз романтизмын теоретикше. Француз академийын членже.

Ешыште Виктор 3-шо йоча лийын. (Кугуракше-влак: Абель (1798–1865) да Евгений (1800–1835). Ачаже Жозеф Сигисбер Гюго (1773–1828) Наполеон армийыште генераллан шоген, а аваже Софи Требюше (1772–1821) роялистка-вольтерьянка лийын.
Йоча пагыт Гюгон Марсельыште, Корсикыште, эльбыште, италийыште, Мадридыште эртен, молан манаш гын, нине верлаште ачаже военный службыжлан кöра пашам шуктен шоген. 1813 ийыште Гюгон ачаж ден аваже ойырлат, да аваж ден Виктор Парижыште илаш тÿҥалыт.

Гюгон ешыже Сент-Бёв, Ламартин, Мериме, Мюссе, Делакруамыт денекелшен. 1826 ийгыч 1837 ий марте Гюгон еш Шото де Рош, Бьевреште ила. Тушто Гюго Берлиоз, Лист, Шатобрисен, Джакомо Мейербер дене палыме лиеш; «Восточные молитвы» да «Осенние листья» почеламут сборниклам луктеш. 1829 ийыште «Последний день приговоренного к смерти» да 1834 ийыште «Клод Ге» романлам луктеш.




#Article 278: Ли Бай (1575 words)


Ли Бай тугат Ли Бо (, 701—762) — Танг династийын сылнымыт периодын китай почеламутчо. Тудын кум нылыташ сылнымут произведенийым Шӱдӧ Танг поэм аршашыш пуртымо. Шым шӱдо икымше ийыште шочын. Китай поэт. Тӱжем утла произведенийым возен. Эн уста да палыме поэтлан шотлалтеш.

Ача-ава илышыже нерген увер шагал. Тудо кугыжан школышто тунемын огыл. Тудо пӱртӱслан кугеш нен шоген. Койыш-шоктышыжо неле лийын. Утларакше почеламут-влакым возен шоген. Шым шӱдо кудло кокымшо ийыште илыш ден чеверласен.

Ли Бай Тун (16 октябрь 1905-4 июля 1979) — ончычсо китайын футболистше и тӱҥ футболист мартекат шуын. Шке кундемыштыжо тудо эре кугу  футболист семын ончалтын китайын историйыштыже туштак шотлен иктаж мыняр дальневосточный модмаш чемпионатыште погынымаште; тудо тыгак капитан лийын командыштыже икымше олимпийский турнирыште 1936 ийыште, кудо Берлиныште эртаралтын. Тудын тыгак пеш сай клуб карьерыже лийын, тудо «саут Чайналан» модын, и полшен кугу репутацийым налаш Гонконгын историйыштыже. Спорт гыч каймыж деч вара тудо тренер лиеш и пеш сайын Китайский Тейбэйыште тренерлан пашам ышта, кушто эн кугу сегымаш 1954 ийыште Азиятский модмаште лиеш.

Кунам Лилан куд ий лийын ачаже Гуандуныш тунемаш колтен. Тудо Гонконгыч латик ийяш пӧртылын.

Ли Бай Тун тӱҥалын шке футбол корныжым Саут Чайна дене , кушто тудо шкенжым виян ончыктен и пурталтын икымше командыште 1922 ийыште 17 ийяш.

Ли Гонконгышто шочын, китай командыште модын кудо ден Дальневосточный чемпионат модмаште 1925, 1927, 1930, и 1934 ийлаште, а 1936 ийыште капитан лийын кудо Берлиныште модыныт.

Тудо «Саут Чайн» командын кокымшо тӱня сар деч  вара тренерже лиеш.1948 ийыште тудо Китай командын тренерже лиеш. Тыгак тудо Гонконгын командыжым туныкта.1965 ийыште вице- президент ФИФА лиеш, лиеш икымше китаец кӧм тиде месташ шогалтеныт.

Тудо 73 ияш Гонконгышто колен.

Кок «Танын книгаже», тошто Танын книгаже и у танын книгаже кодын основной источник библиографий материал Ли Валан. Вес источник пурта шкенжыланкорго свидетельствым стихотворений гоч или ЛиВай нерген, и южо вес источник-шамыч.

Ли Вай шочмо шотлалтеш 701 ий. Тудо шочын кушто тун Азийыште. Коеш, тудын ешыже лийын туналтышыштак илен тушто, кызыт юго-восточный Ганьсу, варарак Джангоуш илаш кая, умбалне огыл современный ола Ченду Сычуань провинцийыште, кунам тудо лийын, пожалуй, вич ий. Кок четышто современник Ли Йагбин (ешын членже) и Вентилятор Кхуанхенд каласен, что тудын ешыже лийын родом тужечын, кудо кызыт юго-восточный провинций Ганьку. Ли родословно традисионно куза ГАОм, государствын основательже западный Лянын. Данный ончыкта, что Династий Суйын периодыште, тудын тукымжо, тудо мещанийже, скорей всего, резыльтат семын, что йужо преступлений, выныждены лийыныт поктен колтымо семын шочмо кушмо порт гычын, тудылан, мо кызыт Ганьсу, иктаж кушто умбалне Западыште. Шке поктен колтымо жапыште, Лиын ешыже иленыт Суябыште «Суяб, кызыт архыатурный кычалмаш кызытсе жапыште-кечыште Кыргызстан) и, возможно, тыгак Тиаозхи (куштылеме китайский: китайын традиционыйже; пиньинь: тиаозхи), государствын тунже, воктелне кызытсе Газни, Афганистан. Тиде районыште лийыныт тошто Шелковын корнышто, и Лин ешыштыже, скорей всего, купей-шамыч лийыныт.

Пока тудо мушкыран лийын, Ли Вайын аважлан омо койын, кугу ош звезда-шамыч, кава гычын йогышо. Тиде, кузе ончыкталтеш, способствоватлен тудын идейыжын, ончыч поктен колтымо колдымо (икте тудын прозвичыже). Кугу ош шудыр лийын Венера синоним, полша умылтараш тудын лумжым «Тай-Бай» стильже.

Самырык Бай шуко лудын, туштак конфуцианский классика, например, Классический Поэзий и историй Классике, тыгак турло астрологический и метафизический материал, кудо конфуцианцев, кузе правильно, куржталыт. Тудо тыгак осуществлятля вес деяльтельностын видшым, тыгай укрощений ир кайык-шамычи и меч дене модаш. Коеш, тудо лийын ыштыме боевой искуствыште;тиде автобиографий Ли Вайын цитате-шамычше полшат проиллюстрироватляш ир илышым, кудым тудо вуден Сычуаньыште тудын самырыкшым: «Кунам мылам лат вич ий лийын, мый йоратенам меч дене модаш, и тидын искусство дене мый ужынам шагал огыл айдемым»

Прежде, тудо лийын коло ий, Ли кучедалын и пуштын ала мыняр еным, коймо,шоналтыме семынгалантность, соответствий с коштшо рыцарь традитций (йоухия). 720 ийыште тудо интерьвюм пуен губернаторлан Су Тинулан, кудо кудым шотленыт тудын генийлан. Хотя, тудо желанийым луктын, чтобы официальный лияш, тудо нигунам налын огыл ончалаш государствын службылан.

Ву Юн похвалан Ли Бай вуден императорым ужаш судышко Чаньянышке, кушто тудо вашлийын Китайын императоржылан, Минг-Хуан (шочын живописный и палыме тыгак кузе император Сюань-Цзун). Тудын шкенжын очарованностьше аристоркрат –шамыч дене и простой оласе илыше — шамычым, тудо шотлымаштак эше ик даосский и поэт). Ко пуэн тудлан прозвищым «Трансцендентный кавагыч уволитльыме», или «Колдымо луктын колтымокава гычын». Тыгак,икымше аудиторий гычын, кушто тудо лийын йодыштмо тудын политический ончалтышше император лийын тыгай  впечатлений дене, что тудо кугу банкет лийын тудын верчын. Тиде банкетыште каласыме лийын, чтобы ончыкташ тудын пользыжым, даже кунам шкеже приваре тудын шурыжлан.

Император Минь Хуан муын пашам тудлан кусарыше семын, а Ли вай пален турысе меры дене ик номер — китай йылме. Минь Хуан мучашлан пуен тудлан должностьым академийыште ханьлинь,кудо служитлен научный  экспертизыште и поэзий императорлан.

Кунам император приказатлен Ли Вай дворецыш,тудо чучкыдын йушо лийын, но вполне ыштен кертше месташте.

Ли Вай возен иктаж мыняр стихотворенийым император нерген мотор и йоратыме Королевский консорт. Тидын деч вара, кузе, лийын йушо состоянийыште, Ли Вай налын мутонан кемым, и Гао Лиши, чотырак политически влиятельный евнух дворецышто, савыртыме лийын йодмаш ышташ содействийым налаш тидын дене, император ончыч. ГАО, сыреныт тудлан, что йодыт,чтобы ышташ тиде услугым, и варарак лиешь убедитляш Ян Гвифелы, чтобы убедится келшали стихотворенийже тудын нерген.

Уговор лан Ян гвифел и ГАО Лиши, Минг-Хуан и неохотно, но вежливо, и кугу дарым: золотым и шийым, колтымо Ли Вайым умбалне королевын дворже гычын.

Ли Байын лийын кугу ощущений шкежлан часть семын поэт традиций. «Гений» Ли Вай, кутыра ик мучаш шотлымаш,» кия сразу тудын тичмаш владенийыште литератур традиций тудын ончыч тудын изобретательский кадыртыме годым (кушкедме деч посна) тудым муыныт уникальный персональный идиома дене… Буротон Ватсон, танастарен тудым Дю-Фу, кутыра ли поэзийым, «суть дене, киен кодшо дене, мом тудо представитлен более пробуждений и ыштыме обещаний и славе, чем прорыв будущийыште». Уотсон ешара, качество доказательств,чыла стих гычын, возымо Ли Вай, иктаж ик кудымшо формыштоуйефу, или, вес мут дене, перероботанный текстым традиционный калык балладе. Кузе э шик свидетельств тудын, Уотсон — цитироватля лийше лат вич стихотворенийым Ли Вайын колекцийыштеправыже Гу фэн, или шонго Манере, могай, в частности, и пумо поэзий Хань и Вэй династий. Шке восхищений южо поэт-шамыч ончыктен иктаж определенный намек почеш, например, Цюй Юань или Дао-Летнего, а югуным и лум дене, например, Дю-Фу.

Чотырак ик гай удовлетворений историй, ончыктымо частьлан ЛИ Вай тудын стихотворенийыштыже хуану жаныр дене, или шоналтыме кайыше нерген, кушто вес «ик вечный теме китай поэзий» поэт шона руиным эртыше славын». Востокышто ли вай поэзий лийын пеш влиятельный шке жапыштыжо, и тыгак варасе китайысе поколенийже. Тудын влиянийже ончыкталтын и в непосредственный географий зонышто китай культуро влияний, ончычсо палыме кузе Ри Хаку японийышто. Тиде влиянийже эртаралтеш даже таче. Примерын диапазонышто поэзий гыч живопись деке и литературо.

Тудын илышыштыже, тудын коштмыж годым, кунам тудо тунемын Чаньань судышто, вошлийыныт и корангыныт турло современный поэт-шамыч дечын. Тиде вашлиймаш и коранмаш лийыныт типичный случай стихосложенийлан традицийыште палыше китайын жапшым, например-пример, тудын Дю-Фу дек отношенийже.

Илышыж деч вара, тудын влиянийже кузаш туналеш. Иктаж ныл курым эртен, Сунын династийже жапыште, примерлан, только тудын стихшын случайже, югунам переводитлялтеш кузе «йуаш шкетын тылзе йымалне», поэт Ян ванли возен тичмаш поэмым, намекатлен, чтобы тудо (и кок вес Ли вайын стихи-шамычше), тудо жапыштак, или тошто стильыште Поэзий формышто. Минын династийыште, Дуань, полеклен тудлан стихотворенийым Тайбай Башни тудын деке. 20-шо курымышто, Ли Вай повлиал даже Мао Цзэдунан стихийжылан.

Китайыште, тудын стихотворенийже «кас шып Шонымо дене», мо ончыкта настальгийым путешественникын умбалне порт гычын, лопка «шарналт кодеш тунемше- шамычын и кугуракым цитироватля»

Идейе, кийыше туныште Ли Вай поэзийыштыже лийын келге влиянийже ыштыме америкын шмажистшым и модернистский поэзийым иктаж коло курым гыч. Тидын деч моло, Густав Малер интегрироватлен ныл Ли Вайын пашажым шке симфонический  вокальный цикылым. Данный-шамыч лийыныт налыме свободный немыч переводым Ханса Бетхе, возен лукмо антологий лум дене Колаш, туныште тудын версийыште туналтыш переводышто французкий Саинт-денус. Уло эше ик волгыдо муро шындыме Ли Вай стих американский композитор Гарри Парча, кон лат шым мут Ли-по интонирований йук дене и адаптироватльыме Виолла (инструмент Парча шкенжын щонен лукмыжо) ыштыме текст дене, произведенийыште Ли-по, китайский поэт переводитлен Обата. Бразилийыште, автор мурын бето фургиум чуктен муро шындымым, поэмым «Цзин уе си» шке албомыштыжо «муито Празер».

Ли вай Запыдыште палыме лийын отчасти Эзра Паун верчын южо версий почеш шке стихотворенийжым коллекцийыште катхай (Фунт транслитераций тудын лӱмже «рихаку»). Ли Вай взаимодействоватля пӱртус дене, келшымаш, йӧратымаш тудын винаже и тудын пронициательный ончымашше илыш гычше информироватляш шке сай (оригинал исследований) стихим. Южо, кузе кханган хинг (кусарыме Эзра Паунд, кузе «вӱд Купчиха: серыш»), возымо нелым или эмоцийым тыглай калык деч. Примерлан либеральный, но поэтический влиятельный, кусарымаш-шамыч, адаптаций, японын версийже тудын стихижым ыштеныт, значительный степеньыште паша основыште Эрнест Фенолоса и профессор — шамыч Мори и Арига.

Симон Элегантный формышто рассказын ли вайын илышыштыже 1997 пашаже, ийше илыш. Ли Вай лекткш (шонымо лӱм дене), а тӱҥ персонажше Парня Гавриэль кей кава йымалне, Роман-фэнтэзи погымо Династий Тан китайыште.Мак Дональд Харрис Роман херма (атхенеум, 1981) относитлялтеш ли вай деке ли-по лӱм дене, ссылаясь ик шкенжын стихотворенийже гоч и отчет, описыватьлыше тудын колмыжым.Джон Стейнбека Каннери Ров, ола интелегенций лудешли вайым поэзий вечеринкыште, что историй пыта.

Ли Вайын поэзийже представлены лийыныт Европышто Жан Жозеф Мари Амиот, иезуитским миссионер дене пекиныште, тудын Портретыште дес селеврас, лукмо серий Мемуар консернант историй, лесскиенкес, лес артс, лес моерс, лес обычай, пар лес миссионаир пекиныште (1776—1797). Вараже кусарыме француз йылмышке лийыныт возымо маркиз тудын 1862 ийыште.

Иосиф эдкинс кагазым лудын «Ли Тай-по», «Пекин» восточный обществ 1888 ийыште, кудо впоследствий лийын опубликован туштак, обществын кагазыштыже. Туҥалше китаевед Херберт Аллен Джайлс чӱктыме кусарымашыш Ли Вайын тудын 1898 публикаций китай поэзийыште английссий йылмыште стих, и угыч тудын историйыштыже китай литературо (1901). Кумымшо тӱҥалтыш кусарымо английский йылмыш лийын Л. Кранмер-Вунг (1872—1945). Лютне Нефрита: ужаш классика китайын поэтше (1909) и пайрем фонарьын (1960) кузе рекомендоватля Ли поэзийыште.

Ли Вай лийын фаворит кусарышо кокла гычын тудын простой и, койын бы, простой стильыштыже. Варарак шуко пкусарыымаш, чтобы нунытым тыште кутырышт, но и кумда ойырмо Лийын стихиже, кусарымо турло переводчикыш, пура Иоанна Минфорди джосеп с. М. лау.




#Article 279: Васикова, Лидия Петровна (268 words)


Лидия Петровна Васикова (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Пынгель Парнингаш ял — , Йошкар-Ола) — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1985), профессор (1986), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1988), Россий Федерацийысе шанчын сулло пашаеҥже (1995), Эстон Республикын 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2001). 

Лидия Васикова 1927 ийын ага тылзын 28-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Пынгель Парнингаш ялеш шочын. 1946—1950  ийлаште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто историй да филологий факультетын марий йылме пӧлкаштыже шинчымашым поген. 1951—1954 ий — Тарту университетыште аспирантурышто тунемын. Вуйлатышыже кумдан палыме шанчызе Пауль Аристэ лийын. Ик ий гыч, 1955 ийыште, Тартуштак «Прошедшее время глагола в марийском языке» кандидат диссертацийым арален. Тыште икымше гана глаголын эртыше жап категорийжым ончыктен. Варажым Л. П. Васикова марий да руш йылмын синтаксисшым шымлаш тӱҥалын. Тиде темылан икмыняр монографий ден статья-влакым пӧлеклен: «Основы синтаксиса простого предложения русского языка» (1980) да «Сложные предложения в современном марийском литературном языке» (1982). Тыште тудо литератур йылмыште сложносочинённый предложений-влакын верыштым палемден. Шанче паша-влакым серыме деч посна, самырык ӱдыр пединститутышто марий да руш йылмылам, тыгак Тарту олаште Эстон ялозанлык академийыште туныктен.

Л. П. Васикова — кумда профилян специалист. Тудо чумыр да руш, марий йылмышанчым, контрастивный лингвистикым, йылме контактым, социолингвистикым шымлымаште кугу надырым пыштен. 195 чоло публикацийын, 10 монографийын авторжо. Шымлымаш паша деч посна, марий калыкын уста еҥже яра жапыште чонжым кӱсле йӱк дене луштарен.

Лидия Петровна Васикова — Марий кугыжаныш университет пеленсе финн-угор йылме-влак тӱшкаш пурышо доктор диссертацийым аралыме специализированный советын членже лийын. 

Уста марий ӱдырамаш «1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште чапле пашалан» медаль, 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орден (2001), Эстон ден Марий Эл Республикын Чап грамотыж дене палемдалтын (2002).




#Article 280: Ефремов, Аркадий Семёнович (165 words)


Аркадий Семёнович Ефремов ( Марий АССР, Морко кундем, Апак ял — ) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, журналист, филологий шанче кандидат (1987).

Аркадий Семёнович 1956 ийын шыжа тылзын 4-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Апак ялеш шочын.

Ачаж ден аваже колхозышто тыршеныт. 1978 ийыште Марий кугыжаныш университетын, историко-филологический факультетын марий йылме да литератур отделенийжым тунем пытарен. Варажым МарНИИ-те йылме отделенийыште тыршен. Совет Армий радамыште лийын. 1980—1982 ийлаште пашажым МарНИИ-ыштак шуэн. 1982—1985 ийлаште Тарту университетын финн-угор йылме кафедрын аспирантше лийын. Пауль Аристэн вуйлатымыже почеш «Названия растений в марийском языке» теме дене кандидат дисертацийым возен да 1987 ийыште, ӱярня тылзыште арален. Аспирантурым пытарымеке уэш МарНИИ-шке портылын. Тыште тудо институтын ученый секретарьже да вуйлатышын алмаштышыжлан тыршен.

Турло газетлаште («Марий Эл», «Ямде лий», «Марийская правда») научно — популярный статьялам да кумдан палыме марий шанчызе — влак нерген биографический очерк — влакым возен. Марий йылме дене кылдалтше Марий радиошто передачым вуден шоген. «Поро кече! 30 уроков марийского языка» книгалан радиоурок-влакын материалже негыз семын лийыныт, кудыжым З.В.Учаев ден пырля савыктен луктыныт.




#Article 281: Игнаева, Роза Петровна (128 words)


Роза Петровна Игнаева (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Тӧҥгак ял) — марий йылмызе, филологий шанче кандидат (1997).

Роза Петровна 1965 ийын ага тылзын 27-ше кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Тӧҥгак ялеш пашаче ешеш шочын. 
Марий кугыжаныш университетысе историй да филологий факультетысе руш филологий отделенийыштыже 1983 ий гыч 1989 ий марте тунемын. Марий кугыжаныш университетым тунем лекмеке, университетыште этнолингвистический лабораторийыште лаборантлан пашам ыштен. 1991 ий гыч 1997 ий марте школышто руш да марий йылмым туныктышылан ышта. 1992-1996 ийыште, филологий шанче доктор, профессор И.С. Галкинын вуйлатымыж почеш диссертаций дене пашам ыштен. Диссертацийын лӱмжӧ «Классификация имен числительных марийском языке :проблема статуса и функции», кудым 1997 ийыште арален да тиде темыланак монографийым возен. 1997 ий гыч-кугурак шанче пашаеҥ 
Иканаште финн-угор кафедр дене пырля пашам ыштен. 
Шыжа тылзын 2000 ийыштыже докторантурыш пурен.




#Article 282: Сибатрова, Серафима Сергеевна (149 words)


Серафима Сергеевна Сибатрова (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Кугилансола ял) — курыкмарий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1988), доцент (1996), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2010), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011).

Серафима Сергеевна Сибатрова Курыкмарий кундемысе Кугилансола ялеш колхоз пашаеҥ ешеш 1957 ийыште пургыж тылзын 8-ше кечынже шочын. 1964-1972 ийлаште кандашияш Крайнешешмар школышто, а 1972-1974 ийлаште Микряково кыдалаш школышто тунемын. 1979 ийыште МарКУ-н -филологий пӧлкажым тунем пытарен. 1979-1981 ийлаште университетыште марий кафедрыште ассистентлан ыштен. 1981-1983 ийлаште МарНИИ-н шанче  лийын. 1984 ийыште Тарту университетын финн-угор йылме кафедрын аспирантше. Пауль Аристэн вуйлатымыж почеш «Послелоги в марийском языке» темылан кандидатлык диссертацийым возен, 1988 ийыште Тарту университетын Специализаций   тудым арален. Аспирантурым пытармыж деч вара МарНИИ-ште кугу шанче пашаеҥ семын пашам ыштен.

Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше тыгай книга-влаклан: «Марий йылме» 10 томан (1990-2005), «Марий орфографий мутер» (2011) книгалан, «Марий электрон мутер» (2011).

 




#Article 283: Учаев, Зиновий Васильевич (1325 words)


Зиновий Васильевич Учаев (, Марий автоном область, Юлсер кундем, Учимсола ял — ) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1969), профессор (1994),  Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (1993), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (1999).

Зиновий Васильевич Учаев 1930 ий ага тылзын 22 кечыштыже Марий автоном область Юлсер кундем Учимсола ялеш шочын.  Шочмо ялыште шымияш школышто тунемын. Йоча жапше  Кугу Отечественный Сар жапыште  эртен да изинек пашан тамжым пален налаш туныктен. Самырык жапше нерген каласкалыме оҥай случайым йолташыже-влак кызыт порын шарнат.  Кугу опытан туныктышо-влакым армий радамыш налыныт, илалшыжге, самырыкшыге. Неле положений гыч лекташ манын, школ директор латныл ияш Зиновий Учаевым  кумшо классым туныкташ коден, самырык тукымын койыш-шоктышыжым шуараш да уш пÿсылыкшым вияҥдаш  ÿшаненыт.
Но рвезе, умбакыже тунемаш кÿлеш манын, Сотнур кыдалаш школыш кошташ тÿҥалын да 1949 ийыште тудым ший медаль дене тунем пытарен. Вара адакат ик жап Учимсола шымияш школышто туныктышылан пашам ыштен.
А.Ефремов манмыла, ура чонан Зиновий умбакыже тунемаш кÿлмö нерген шонкален. Шинчымаш корныжо Н.К.Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтыш конден. Студент Зиновий Учаев кумылын да тыршен тунемын, йолташыже-влак коклаште адакат чолгалык да пÿсö ушыж дене ойыртемалтын, эреак ончыл радамыште лийын.
Специальностьым ойырен налмыж годым Зиновий Васильевичын коктеланымашыже лийын. Сотнур школышто тунеммыж годым тале математик-влак радамыште улмаш, сандене шукынжо раш наука дене таҥлалтеш манын ÿшаненыт. Ончычшо врач лияш шонен. Озаҥысе мединститутыш кайынеже улмаш. Варажым Поволжский лесотехнический институтын чодыра озанлык факультетышкыже пураш кумылжо лектын. Эшеже пединститутын естествознаний факультетыштыже кок-кум кече тунем ончен. Тушечын корныжо Челябинскыш шуйнен: авиатор лийынеже улмаш… Но кум вуз гыч Н.К Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтым ойырен налын. Да вучыдымын историй да филологий факультетын студентше лийын. Тушто профессор Н.Т Пенгитовын, доцент-влак  О.Г Сурикован,  Т.Г. Апатееван занятийышкышт  коштын, лекцийыштым колыштын.
Тыге З.В.Учаев Марпединститутын литератур  факультетыштыже ныл ий тунемын. Тыштак шымлыме пашалан кумылаҥын.

МарНИИ-ште пашам ыштымыже З.В.Учаевлан шымлымаш пашаштыже  кугу лектышым пуэн. Зиновий Васильевич шочмо йылмын ой чоҥалтме йодышыжым шымлен, марий йылмысе безличный да инфинитивный предложений-влак нерген шке шонымашыжым каласен.

Ныл ий жапыште ятыр шанче  пашам савыктен, институтышто тунемаш лукмо учебниклан «Союз» ден «Наречий» раздел-влакым возен. Чыла тидыже  йылмызе радамыш шогалаш ÿшаным пеҥгыдемден.
Лач тиде ийлаште профессор Н.Т.Пенгитовын тыршымыжлан кöра Н.К.Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институт пелен аспирантур  почылтын. З.В.Учаев тунам «Марий коммуна» газет редакцийыште пашам ыштен. Николай Тихонович аспирантурыш пураш темлен. 1961 гыч 1964 ий марте Зиновий Васильевич аспирантурышто шинчымашыжым келгемден.
Аспирантурышто тунемме жапыште марий йылмын малмыж диалектшын йÿк ойыртемжым шымлыме негызеш кандитатлык диссертацийым возен. Тудым 1969 ийыште Эстонийсе Тарту университетыште арален. Официальный оппонент-влак коклаште Эстонийысе Наука академийын действительный членже П.Аристэ лийын. 

Институтышто икмыняр ий ыштымеке, пÿрымаш корныжо Зиновий Васильевич Учаевым «Марий коммуна» (кызыт «Марий Эл») газет редакцийыш конден.  Газетыште пашам ыштыме ийлаште тÿрлö корреспонденцийым, репортажым, ончыл пашаеҥ-влак нерген очерк  ден зарисовкылам возен. Тылеч посна «Ончыко» журналеш шагал огыл статьям печатлен. Еҥ ушеш кодшыжлан «Йылме историйын оҥай кышаже» статьяже шотлалтеш. Тиде ийлаштак «Советское финно-угроведение» журнал дене кылым кучен.
Журналистикыште шуаралтмыже ончыкылык преподаватель пашаштыже моткоч полшен. Арам огыл университетыште марий студент-влаклан «Кусарыме теорий да практика», «Литературный редактирований», «Газетым ыштымаш да лукмаш», «Газет жанрын проблемыже-влак», «Журналист мастарлык» предметла  дене лекцийым лудын да практический курсым эртарен. Кызыт тудын туныктен лукмо ятыр рвезе ден ÿдыр республиканский ден районный газет редакцийлаште, радио ден телевиденийыште журналист семын тыршат.

А шанче корныш шогалаш шонымаш уш гыч  ок лек. Кудлымшо ийла тÿнгалтыште тудо уэш МГПИ-ш толеш да тушто почылтшо аспирантурышто тунемеш. Профессор Н.Г.Пенгитовын вуйлатымыж почеш Киров областьысе Малмыж марий-влакын йылмыштышт йÿк ойыртемым шымла. Поян материалым кучылтын, малмыж говорын эрвел наречийлан шотлалтмыжым келгын нергела. Наука кандидатлык диссертацийжым 1969 ийыште Эстонийсе Тарту университетын ученый советыштыже сайын арала.
Тыге марий йылмызе-влак ешыш эше ик еҥ ушна. А марий ученый-влак тудым шке радамышкышт куанен пуртат, марий йылмым шымлыме наука эше чот вияҥже, келгемже, рашемже манын.

З.В.Учаевлан шанче пашаште пеҥгыдын йол ÿмбак шогалашыже филологий наука доктор, профессор Иван Степанович Галкинын кугу тыршымашыжым палемдыде кодаш ок лий. Шанче пашаеҥ семын Зиновий Васильевичын шуаралтмаштыже тудо тÿҥ верым налеш.
 
Шанче пашаште, чынак, мыняр шымлыме саскат улмо дене тыйым аклат. Тидын шот гыч ончалаш гын, З.В.Учаевын 70 утла шымлыме пашаже ош тÿням ужын. Тылеч посна 20 утла пашажым еҥ дене пырля возен. Нуно тÿрлö изданийлаште савыкталтыныт, посна книга семын лектыныт.

Зиновий Васильевич йылмызе-влак коклаште кумда эрудициян, эреак уым кычалше да кеч-могай йодышымат келгын шымлыше ученый семын палыме лийын. Шымлымашыже грамматикыштат, фонетике  ден лексикологийыштат, диалектологий ден стилистикыштат - икманаш, марий йылме наукын чыла ужашлаштыжат ойыртемын палдырна.

Кок ужаш дене савыкталтше «Марий йылме», «Марий йылме дене дидактический материал», «Кызытсе марий йылме», «Оҥартыш мут» да моло пашажымат шергалын, мемнан ончылан Учаев пеш тале грамматист семын сÿретлалтеш. Тудын кугу суапше марий йылмын научный грамматикыштыжат палдырна: ятыр йодышым наукын тачысе кÿкшытшö гыч ончалын шымлен, поян материал негызеш йöршын у умылымашым пуртен.

З.В.Учаев «Марий йылме» книгам туныктышо-влаклан факультативный занятийым эртараш полшышо учебный пособий семын ямдылен, сандене шке содержанийже дене туныктышо-влакын кушкын толшо йодмашыштлан келыштаралтын да йылме теорийым тунеммаштышт кугу полышым пуа. Икманаш, учебный пособий маналтеш гынат, тиде книга - шке содержанийже дене кызытсе марий литературный йылме нерген у шымлымаш. Тудо - кугу пашан икымше ужашыже веле, тушто ныл ойлымаш ужашым гына авалтыме: пале мутым, лӱм мутым, чот мутым да олмештыш мутым.

Книган авторжо марий морфологийын чыла йодышыж дене шке принципиальный шонымашыжым каласа, шагал огыл йодышым у семын онча да ÿшандарыше материал дене пеҥгыдемда. Мутлан, лÿм мутын падеж системыжым налына. Автор кызытсе учебниклаште улшо шым падеж дене эше кок падежым ешарен: сравнительный да совместный. Мемнан шонымаште, автор пеш чын ыштен: нине падеж форма-влакым нигузеат наречий тÿшкаш пурташ ок лий.

Сравнительный ден совместный падеж-влак нерген шукертак возалтын. Эше 1923ийыштак финн ученый Ӱрйö Вихман нуным падеж системыш пуртен ыле. Марий йылмызе-влак кокла гыч П.Ярускин 1933ийыште нине падежым ойырен. Но падеж система марий йылмыште тунам эше келгын шымлыме лийын огыл, сандене нине падежым вараже наречийлан шотлаш тÿҥгалыныт. Пытартыш лу ийыште веле тиде йодышлан кугу вниманий ойыралтын. З.В.Учаев ден Г.М.Тужаров тудым келгын шымленыт да тыгай падеж улмым доказатленыт. Кызыт вузлаште нине падежым тунемыт.

З.В.Учаев лÿм мут-влакым склонений ойыртем дене кум тÿшкалан шелеш: неодушевленный да ÿмбал да йымал шомакла дене ышталтше сложный лÿм мут-влак: оҥамбал, ÿстембал, коҥгамбал, олымбал,тÿнямбал, пöртйымал, тыгак пöртöнчыл, тышкак пурат ял лум-влак: Аркамбал, Вончымбал, Шÿргыйымал, Кожлайымал да молат. Тыгай мут-влакын 10 падеж формышт уло: сравнительный, совместный деч посна эше –ч(ын) мучашан отделительный падеж. Но автор ала-молан ончыл мутым пуртен огыл, «пöртöнчыл» пример дене гына серлаген.

Чынак, нине сложный лÿм мут-влак ныл падежысе тÿжвал тÿсышт дене наречий дек лишемыт, но тудын деч шке лексический да грамматический значенийышт дене йöршеш ойыртемалтыт: нуно чыланат конкретный предметым лÿмдат, субъектно-объектный падеж формышт уло, почеш мут дене кучылталт кертыт. Садлан нуным наречийыш пурташ ок лий: тыште тошто падеж суффикс-влакын шке тÿҥ значенийышт аралалт кодын. Автор падеж-влакын значенийыштым пеш келгын да сайын почын пуэн. Тымарте лекше книгалаште падежын значений ден функцийыштым иктыш лугеныт гын, ынде тиде йодышым мучаш марте рашемдыме.

Книга сай, раш йылме дене возымо, тудо шке содержанийже дене марий языкознанийлан веле огыл, фино-угроведенийланат шагал огыл пайдам пуа. Но автор экшык-влак дечат утлен огыл. Южо положенийже дене келшаш ок лий.

Мутлан, 31-ше страницыште автор воза: лÿм мут ончылно определений семын вес лÿм мут, пале мут, чот мут, олмештыш мут, причастий, южгунам наречий кучылталтыт: «Кÿкшын-кÿкшын пушеҥге-влактарваныде шогат». Тиде пример правиллан ок келше: тыште кÿкшын-кÿкшын наречий пушеҥге мутын признакшым ок ончыкто, тудо шогат глагол дене кылдалтын да действийын признакшым ончыкта. Писатель тыште, шке ойжым сылнештараш манын, тудым глагол деч лÿм мут дене ойырен.

Тиде определений дене келшаш ок лий: тыште автор логика дене конфликтыш пурен, ондаксе «предметын количествыжым» манеш. Илышыште цифран количество лийын ок керт, тугеже цифран да цифрыдыме количество нерген ойлаш ок лий.
Мемнан шонымаште, «иктешлыше чот мут» терминымат келшышылан шотлаш ок лий. Молан манаш гын, тыгайрак термин синтаксисыште уло: «иктешлыше мут». Нине чот мут-влак тÿшкашке пуртымо –ын суффиксан шомак-влакым (коктын, кумытын да молат) наречийыш кусараш гын, утларак чын, очыни. Адакшым –ынат суффиксым ойыраш нигузеат ок лий: тыште –ат частица.

Южо вере книгаште, автор ден редакторын ончен шуктыдымыштлан кöра йоҥылыш-влак лийыныт. Мутлан, 10-шо страницыште «действийын результатше лийше але лийшаш объектым» возымо. 51-ше страницыште «лексический» олмеш «семантический» манме.

Ончыктымо ситыдымаш-влак кугу огытыл, нуным автор вес книгаштыже палемден кертеш, а мо ÿчашымашан гын, кумдарак материал дене доказатла, шонена.

Книга, мутат уке, у шÿлышан. Тудым марий йылме наукышто ыштыме эше ик ошкыллан шотлаш лиеш




#Article 284: Барцева, Людмила Ивановна (1297 words)


Людмила Ивановна Барцева (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Пектывайсола ял) — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1990), доцент (1995), Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2002).

Людмила Ивановна 1955 ийын ага тылзын 17 кечынже Марий АССР Морко кундем Пектывайсола ялеш шочын.
Шинчашвочшо тиде марий ӱдырамашым мый икымше гана мӱндыр Эстонийыште, ужынам. Тунам Тарту университетыш стажировкыш миенам ыле, а тудо тушто аспирантурышто тунемеш улмаш. Ала-мо шот дене вигак шинчашкем перныш. Марий ӱдырла коеш. Шара шинчан, ошалге ӱпан, шумешке-савырле койышан — марий ӱдыр ушешем ала-молан эре тыге сӱретлалтын. Мыйын ончылно шогышо ӱдырат лач тыгаяк ыле, Да эше весела койышан, пӱсӧ йылман, чулымын тарванылше. Икманаш, мыйын суретлыме марий ӱдыр кышкарыш чыла шотыштат шьпта. Вигак шоналтышым: тиде марий ӱдыр докан. Йоҥылыш шым лий. Маньыч – тиде Людмила Барцева, профессор Пауль Аристэн аспиранткыже. Профессор П. Аристэ – мыйынат шанчывуйлатышем. Палем, пылде-полдо еҥым тудо шке декыже ок нал. Тыгеже тиде – ушан-шотан марий еҥ. Эше шоналтышым: эстон коклаште тудо марий-влакым сай могырым ончыктен кертеш. Тидат кӱлеш. Вет чумыр калыкын чурийжым-сынжым чӱчкыдынак тудын поена еҥже-влакым ончен сӱретлат. Садлан чонем куан кумыл авалтыш. Калыкнан поро лӱмжӱ верч тургыжланышаш уке – ок вожылтаре.

Такшым гын, ты чолга ӱдырамашын лӱмжым Йошкар-Олаштат колынам ыле. МарНИИ-шке у самырык пашаеҥ толын маныныт ыле. Но шинчаваш кутыраш ала-мо шот дене верештын огыл. Шанчысомыл мемнам ӧрдыж велыште, Тартушто, тура конден. Мемнан шанчывуйлатышна икте лийын – тӱнямбал лӱман профессор Пауль Аристэ. Мый тунамак умылышым: марий шанчым вораҥдымаште ты аспирантке шкенжым ончыктен кертеш, йылмышанчым, тувыранам, калыкнам суапландарен-чапландарен колтымаште шке сотыжым муэш.

Таче каласен кертам: тунам йоҥылыш лийын омыл. Самырык аспирант марий йылмышанчыште, рвезе тукымым туныктымаште шкенжым ончыктен, калыкын ӱшанжым сулен, марий шанчым чапландарыше-влак коклаште шке вержым муын.

Но чаманаш веле кодеш, илыш ик верыште шоген ок мошто, чодыра покшелсе изенер семын йыргыктенак-йыргыкта, ала-кушко  вашка, вашка, вашка... Южгунам сулыкыш пурен шоналтемат: куш вашкаш тудлан, шогалже ыле кеч икмыняр татлан, а эше сайрак – курымешланат, таче кушко шумо верешыже. Тетла угыч шочшат, илыш гыч кайышат ынышт лий ыле. Тек илыш йогын шогалеш. Но тӱня пӱрымаш тугай шол, мом ыштет, чыла вашталтеш уэмеш, угыч шочшо нӧлталт кӱза, тоштым умбаке шӱка. Умылем: умбале шонымаш. Но мом ыштет, тыгай сылне тӱняште кеч-кӧнат кужу ӱмырым илымыже шуэш. Тыгай айдемын психологийже.

Таче теве саде самырык аспиранткынанат йыргешке лӱмгече пайремже толын шуо. Ӱдырамашын ийготшым огыт ончо маныт, ӱдырамаш эре латкандаш ияш кодеш. Меат тудын мыняр ияш улмыжым кычалтылаш огына туҥал. Тудо мыланна эре тыгаяк самырык кодеш. Да викшым ойлаш гын, тудо чынже денак тыгай, латкандаш ияш гае.

А шочынжо тудо Пектывайсола ялеш. Пӱртӱс лонташте кушкын, лывырге марий ойсемеш рупшалтын, ушакыл вийым поген. Сандене койыш-шоктышыж денат марий пӱртӱс гаяк тыматле, почылтшо чонан, одарланыше уш-акылан айдеме семын пеҥгыдемын. Изинекак калык коклаште лияш, мер илыш дене, калык шӱлыш дене илаш тунемын. Садлан весела кумылан, кеч-кӧ денат кылым муын моштышо, айдемым пагален илаш тунемше кушкын. Пашаче ешыште тудо уло гын эре, весела, тудын йыр ушан мыскара, йомартле муро, веселан воштылмо йӱк — икманаш, погынкалыкын чонжо. Пашаче йырйужыш тудо кеч-куштат марий илыш семым шава.

Кыдалаш шинчымашым шке ялысе школыштыжак налын, тудым 1972 ийыште сайын пытарымеке, ик ий наре ялысе клубышто самырык-влакым шочмо тӱвыра деке кумылаҥден, марий койышым кояш туныктен. Вара, 1974 ийыште, тунамсе шуко моло марий удыр-влак семынак Марий пединституты!!! йолжым виктарен. Очыни, шочмо йылмым да сылнымутым йоратыме тудым руш-марий полкашке кон-ден. Кызыт тидын нерген возышемла, ала-молан шоналтенат колтышым,а молан университетыш огыл? Тиде ӱдыр чыла шот денак университетлык улмаш. Тунам вет университетыштат марий пӧлка лийын. Койыш-шоктышыжо, марий чонан улмыжо, ушакыл куатше ты ӱдырым тышке кондышаш ыле дыр. Университетыште тунам «марий шӱлыш» тувырген, Людмила гай чолга, марий чонан, марий койышан, марий илышым вораҥдараш шонышо-влак пешак лачеш толыт ыле. Тушко школ деч вара вигак пура гын, ӱшанем, марий чонжо эшеат кумданрак почылтеш ыле дыр. Но Юмо тудын илыш-пӱрымашыжым садиктак ты корно дене виктарен шоген ала мо? Институт деч вара икмыняр ийым ондак Йошкар-Оласе уста марий икшыве-влакалан почмо интернат-школышто йоча-влакым марий йылме деке шӱмаҥден. Вара икмыняр жап МарНИИ-ште тыршен. Тушеч пӱрымаш самырык ӱдырын илыш-корныжым мӱндыр Эстонийыш, Тартуш, шупшылын. Тудо жапыште тусо университетыште кумдан палыме финно-угорчо Пауль Аристэ дене шуко марий рвезе ден ӱдыр-влак тунемыныт, марий шанчым вораҥдараш ямдылалтыныт. Нунын кок-лашке Л. Барцеват ушнен.

Аспирантурышто «Марий йылмысе шукынан глагол-влак» темылан кандидатлык диссертацийым возен да 1989 ийыште тудым жап деч ончыч сайын арален. Юмо туге пӱрен улмаш: Тартушто тудо П. Аристэн пытартыш марий аспирантше лийын. Угыч Йошкар-Олашке, МарНИИ-шке пӧртылын. Тыште тунам «Марий мутерым» кыртмен чумыреныт. Самырык шымлызат ты пашашке шунгалтын.

Тыге тудо студент-влакым шочмо йылме шӱлышеш оптымо сомылыш ушнен. Тыште изи огыл лектышыш шуын. Икманаш, универ-ситетын тунамсе шӱлышыж дене илен, марий шанчым да тӱвырам чапландарыме пашаш вуйжыге шуҥталтын. Тыршен ыштыме пашаже сай саскам пуэн. Шанче аланыште коло ий утла ыштыме жапыште шкенжым кызытсе шӱлышан, кумда шинчымашан, тачысе пагытым умылышо марий йылмызе семын ончыктен. Тидым ме тудын савык-ыме пашалаштыже, студент-влакым туныктымаштыже эскерена. Ту¬дын шымлыме пашалаштыже марий йылмын мутвундыжо виянтме корным чын умылмыжо раш шижалтеш. Тиде тачысе марий йылмышанчылан поснак кӱлешан йодыш. Людмила Ивановна марий йылмын вияҥме корныжым чын умылен моштышо шанчызе семын палдарна. Мылам гын, тудын ты ончалтышыже поснак импонироватла. Шочмо йылмын проблемыже-влакым, тудын вияҥтме корныжым тудо шанче туныктышыжо семын умыла. Тиде куандара. Шке туныктышыжын шочмо йылме шотышто ончалтышыже деч тудо южо моло семын кораҥын огыл, туныктышыжын ыҥжым да сугыньыжым шке пашалаштыже, студент-влакым туныктымаште шуктен шога, самы-рык тукымын чонышкыжо шьпгдараш тырша. Поснак тиде шижалтеш марий мутвундым пойдарыме, марла возымым тӧремдыме нерген шонкалымаштыже. Ты шотышто тудо шочмо йылмынан кӧргӧ куатшылан эҥерташ ужеш, тидлан ӱшана да самырык тукымым шочмо йылмын ончыклыкшо шумлык азапланаш, тудым чапландарен нӧлтен шогаш тарата, марий-влакым шке йылмышт да тувырашт мбак марий  семын ончалаш кумылаҥден шога веле огыл, тудым шке тӱвыргӧ пашаж дене илышыш пуртен толеш. Ты штышто моло марий-влакланат тудын деч шукылан тунемаш лиеш манын шонем.

Эше икте. Мо самырык-влакым тудын велке савыра – тиде тудын туныктымо усталыкше. Мый шонем, тудо Юмын пуымо педагог. Тудын уроклашкыже куанен коштыт. Студент-влакын кумылыштым на-лын мошта, эн покмор тунемшымат шке предметше деке савырал кертеш. Мый тудым педагог, туныктышо семынат шуко ий палем. Сандене таче чон почын каласаш тоштам: тудо шочынак педагог, педагоглан тудо чыла шотыштат келшен толеш, тӱжвач ончалмаштат, уш-акыл куат денат, койыш-шоктыш денат, eҥ кумылым налын моштымо денат. Мый семынем эре шонен коштам: туныктышо, педагог койыш-шоктышыж дене, чонжо дене артист лийшаш, муралтен-кушталтенат моштышаш, уш пӱсылык денат ойыртемалтшаш, йоча кумылымат савырал кертшаш. Сандене мый гын туныктышым артист дене тор шындем, мыйын вием лиеш гын, туныктышылан тунемаш налме деч ончыч рвезе-ӱдыр-влакым артист семын профессионал мастарлыкыштым тергем ыле. Мемнан тачысе лумгечызына, мый шонем, тыгай тергымашым эн кӱкшӧ ак дене эрта ыле. Арам огыл тудлан «Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже» чаплӱмым пуымо. Тидым тудо шке пашаж дене сула.

Чынжымак шымлызе, педагог-влак, мыняр мый палем, эре савырле, еҥым жаплыше, молынат шонымашыжым пагалыше да кулеш годым поро кангаш дене полшаш ямде улшо, икманаш, айдемым ай-демеш ужшо, поро кумылан егг улыт. Тиде могырым ончалмаштат мемнан тачысе юбилярна чыла шотыштат келшен толеш. Коллективыште тудо уло гын, лӱдшаш уке — тыныс илыш, ваш умылымаш лиеш. Тидат тудын деке айдеме семын, педагог семын пагалымашым луктеш. Южгунам шокшешт кая гынат вашке йӱкша да когаргымыжым чын умылен, чоныштыжо ок кийыкте, вашке монда. Тидым мый тудым айдеме семын чапландарыше койышлан шотлем. Чын педагог тыгаяк лийшаш шонем. Мый гын, мутлан, тыге ом керт. Ик гана шӱмым йӱкшыктареныт гын, шукышкен левен ом сеҥе.

Тачысе юбилярна нерген эше шуко поро мутым каласаш лиеш. Но могай улмыжым тудын сулло пашаже нимогай мут деч сайын он-чыкта. А тудыжо тачылан кумло утла шымлымаш паша, туныктымо полшык, мутер-влак. Нунын коклаште И. С. Галкин дене пырля возымо кумдан палыме «Кызытсе марий йылме. Лексикологии» тунемме книга. Тиде — тӱжем дене тунемшыже-влак.

Таче кугу лӱмгечыж кечын нуно чыланат туныктышыштым алал кумылын саламлат да тувыргӧ илышым тыланат. Нунын деке юбилярын пырля ыштыше йолташыже-влак, тужемле еҥан студент еш, палымыже ден сулло шанчызе ден йолташыже-влак ушнат да маныт: Ош кугу Юмо Тылат пеҥыде тазалыкым да порсын лаймыкын шуйналт вочшо кужу умыргорным сӧрыжо. Ӱстелет тутло чес дене лывырген шинчыже, кутко наре тукымет туланыже. Илыш тӧрсыр деч Тыйым поро йолташет-влак авырен шогышт!

И. Г. Иванов,
филологии наука доктор.




#Article 285: Патрушев, Геннадий Степанович (291 words)


Геннадий Степанович Патрушев ( РСФСР, Марий автоном вел, Шернур кундем, Шӱкшер ял – , Йошкар-Ола) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1955), доцент (1965).

Геннадий Патрушев 1928 ийын сӱрем тылзын 25-ше кечынже Марий автоном вел Шернур кундем Шӱкшер ялеш шочын.  

Шым классым тунем пытарымек, ачаж корным тошка. Шернур соласе педучилищыш тунемаш пура. Тыште кум ий тунемеш. Тӱҥалтыш классласе туныктышо лӱмым налмеке, кок ий Лажъял шымияш школышто туныкта. 1947 – 1951-ше ийлаште Н.К. Крупская лӱмеш Марий педагогике институтын историй да филологий факультетыштыже шинчымашым поген. Пединститутышто тунеммыж годым Марий республикысе культпросвет школышто туныктен. 1951-ше ийыште Г.С. Патрушев Ленинградский университет пеленсе аспирантурыш тунемаш пура да профессор А. И. Поповын вуйлатымыж почеш «Основные пути обогащения словарного состава марийского языка» лӱман кандидатлык диссертацийым воза. Тудым туштак 1955-ше ийыште арален. Г.С. Патрушевын икымше пашаже 1954-ше ийыште Учёные записки журналыште лектын. Аспирантур деч вара (1955 – 1972) Марий педагогике институтышто руш йылме кафедрыште туныктышо сомылым шуктен. Тыште Г.С. Патрушев латшым ий пашам ыштен. 1965-ше ийыште тудлан доцент лӱмым пуат. Марий кугыжаныш университет почылтмеке, Г.С. Патрушевым тушко йылмышанче дене тале туныктышо семын ӱжыт. Организационный да туныктымо пашашке уло кумылын пижеш. Тиде ийлаште марий лексикологий, марий лексикографий дене шагал огыл пашам савыктен. Д.Е. Казанцев дене пырля вузлан пӧлеклалтше марий лексикологий дене книгам савыктен луктыныт (1972). Рушла-марла мутерым, марий толковый мутерым тӧрлымашке да ыштымашке кугу надырым пыштен (1960). Тыгак школлан лекше марий йылме книган авторжо. 1972 – 1977-ше ийлаште Марий кугыжаныш университетыште историй да филологий факультетым вуйлатен. Пытартыш ийлаште руш йылме кафедрын доцентше лийын. Тудын кумло ий утла туныктымо паша опытшо – моло туныктышо-влаклан пайдале пример. Г.С. Патрушев – кумда эрудициян специалист. Тудо лексикологийыштат, лексикографийыштат, фонетикыштат, грамматикыштат, икманаш, марий йылмышанчын чыла луклаштыжат сай да пайдале палым ыштен, келге кышам коден. 1997 ийыште ӱярня тылзын 7-ше кечынже ӱмыржӧ лугыч лийын.




#Article 286: Матросова, Лидия Сидоровна (115 words)


Лидия Сидоровна Матросова (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Кугу Соказа ял) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1995), доцент (2000).

Лидия Сидоровна 1966 ийын сорла тылзын 12-шо кечынже  Башкир АССР Мишкан кундемыште Верхнесухоязово ялеш шочын.  Марий кугыжаныш университетын историй да филолгий пӧлкажым «Марий йылме да литератур, руш йылме да литератур» специальность дене тунем пытарен ( 1990). 1991–1994 ийлаште Марий кугыжаныш университетын аспирантше. Вуйлатышыже – филолгий шанче доктор, профессор И. С. Галкин.

Марий йылме синтаксис ден специалист. Шанче пашам шымлен шога, доктырлык диссертацийым воза.
Финляндийысе шанче учрежденийлаште стажировкым эртен. Шагал огыл шанче да методик паша-влакым савыктен.
Кызытсе жаплан Лидия Матросова Марий кугыжаныш университетыште студент-влакым туныкта, уш-акылыштым пойдра. Тыгак – марий йылме кафедрын вуйлатышыже.




#Article 287: Грузов, Леонид Петрович (619 words)


Леонид Петрович Грузов (, Марий автоном область, Юлсер кундем, Пöртанур ял — ) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1967), профессор (1969) Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже, Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (Финляндий).

Леонид Петрович 1931 ий теле тылзын 7-ше кечынже Марий автоном область, Юлсер кундем, Пöртанур ялеш кресаньык ешеш шочын.

Ешыштышт индеш йоча кушкыныт. Леонид школышто сайын тунемын, эн чот математикым йöратен. Памар кыдалаш школым пытарымеке, йолташыже дене коктын Озаҥ оласе институтыш йодмашым пуэныт. Но ты годым школ директор А.Б. Ефимов каласен: «Мый декем ученый З.Ф. Дружинина йыҥгыртен, тудо СССР наука Академийын член-корреспондентше Д.Б. Бубрихын шÿдымыж почеш Ленинградысе университетыште марий пöлка почылтеш манын увертарыш». Тыге Л.П. Грузов Ленинградыш логалеш.

Университетыште тунемаш куштылго огыл улмаш. Леонид Петрович повышенный стипендийым налын гынат, оксалан чÿдын илен. Садлан пакча-саска комбинатыште пашам ыштен, студент кочмыверыште пум шелыштын. Мöнгö гыч полышым вучен киен огыл. Студент илыш – оҥай илыш, сылне пагыт, шижынат от шукто, вÿдшор гае йогенат эрта. 1954 ийыште Л.П. Грузов А.А. Жданов лÿмеш Ленинград университетын филологий факультетысе финн-угор пöлкажым тунем пытара. Тудым тышанак аспирантуреш кодат. Самырык марий рвезе ученый Л.Р. Зиндерын вуйлатымыж почеш диссертацийым возаш тÿҥалеш. Леонид Петрович Грузов эше кокымшо курсышто тунеммыж годымак экспериментальный фонетикым шымлаш кумылаҥын. 1958 ийыште тудо «Гласные и согласные марийского языка (луговой диалект) в свете экспериментальных данных» теме дене диссертацийым арала, да филологий наука кандидат учёный лÿмым налеш.

Профессор Леонид Грузовын, Волжский районысо Пöртанур ялеш шочшо рвезын, лÿмжö Урал йылмышанчыште сайын палыме. Тудо марий да финн-угор фонологийым шымлен. Сандене финн-угровед коклаштат, чумыр йылмышанчым лончылышо специалист-влак коклаштат кумдан чаплана. Кызытсе марий йылме да тудын диалектше-влак моло финн-угор йылме коклаште шке шотан. Лач тидлан верчынак шымлызе чылажымат исторически ончалеш. Вич ий годым тыршен ыштыме саскаже марий йылмышанчыште икымше вараксимым – марий диалект-влакын исторический фонетикыштым шочыкта. Лач тидлан верчынак шымлызе чылажымат исторически ончалеш. Л.П. Грузовын икымше книгаже Фонетика диалектов марийского языка в историческом освещении 1965 ийыште лектеш. 
Шымлымаш докторлык диссертацийын негызышкыже савырнен. Темыже – «Марий йылмын исторический фонетикыже». Тудым 1967 ийыште Ленинград университетыште филологий да эрвел факультет-влакын Ученый советыштышт сайын арален. Кок ий гыч «Историческая грамматика марийского языка. Введение и фонетика» лÿман вуз учебникым савыкта. 
Марий йылмын исторический фонетикыж дене кылдалтше тиде але вес йодышлан пöлеклалтше чыла статьяштыже Леонид Петрович Грузов шке шонымыжым лудшо деке тÿрыс намиен шукташ тырша да идейже чын улмым ÿшандара. Лач тыгаяк марий йылмысе редуцированный гласный да тудын историйже нерген («Редуцированные гласные в марийском языке», «Редуцированные гласные в диалектах марийского языка»), икымше огыл мутлончысо гласныйын историйже гыч («Из истории гласных непервого слога в марийском языке»), шочмо йылмыште гласныйын исторически вашталт толмыж нерген («Видоизменения (модификация) фонем марийского языка») статьяже-влак да молат. Чумыр финн-угроведений нерген пашаже-влакат поян содержаниян улыт. Тыште автор йодышым у семын шында. Юл ден Кама кундемысе йылмылаште редуцированный гласныйын лиймыж нерген шонкала. Марий калыкын лиймыжым шочмо йылмысе диалект-влакын фонетикышт дене кылда. Марий да мордва йылмылаште согласныйын кучылтмаш, финн-угор йылмылаште гласныйын гармонийжым нергела («Происхождение редуцированных гласных в языках Волго-Камья», «Суоми мландыште марла кутырат», «К проблеме гармонии гласных в финно-угорских языках»). Профессор Леонид Петрович Грузов йылме кокласе кылым шымлыме пашам палынак саемден. Тиде йодышым тудо фонологический кÿкшыт гыч ончалын. Тылеч посна тудо марий школлаште руш йылмым туныктышылан пеш чапле пособийым луктын («Обучение мари русскому произношению»).
Икмыняр статьяштыже марий йоча-влакын рушла кутырымо ойыртемеш шогалеш. Теве марий тунемшын рушла ойлымаштыже чÿчкыдын вашлиялтше фонетический ойыртем нерген статьяштыже воза. Ученый фонетикым чот жаплымыж годымак лексикографический пашашкат чолган ушна. Тудо толковый рушла-марла мутерым чумыраш полша. «В» буквалан мутым пога. Марий орфографийын проблемыжым кумылын шымла. Икмыняр статьям серен, «Ончыко» журналеш савыкта. Тиде марий йылмыште сложный мутым возымо шумлык шочшо статья-влак улыт. Ученый марий йылмышанчын историйжымат öрдыжеш ок кодо. Тудын «Марий йылме тÿнямбалне» книгаже 1991-ше ийыште лектеш. 
Тушто автор марий языкознанийын вияҥ толмо историйже нерген мутым луктеш да чылаланат умылаш лийшын каласкала. Тыгак Марий Эл деч тораште марий йылмым тунемме нерген ÿшандарен сера.




#Article 288: Галкин, Иван Степанович (289 words)


Иван Степанович Галкин (, Марий автоном вел, У Роҥго кундем, Кожласола хутор — ) — марий йылмызе, серызе, почеламутчо, филологий шанче кандидат (1958), филологий шанче доктор (1968), профессор (1970), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (1973), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1975), РСФСР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1981), МарКУ-н почётный профессоржо (1996), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (колымыжо деч вара) (2011).

Иван Степанович 1930 ийын идым тылзын 16-шо кечынже Марий автоном вел У Роҥго кундем Кожласола хуторышто шочын. 1953 ийыште Карело-Финский кугыжаныш университетын эртык да филологий факультетын финн-угор пӧлкажым тунем пытарен. 1953 аспирантурышто — 1956 ийлаште Тарту университетысе финн-угор йылме кафедр пелен акад. П. Аристэн аспирантурышто вуйлатымыж почеш тунемын. 1958 ийыште «Суффиксальное образование глаголов в современном марийском языке» теме дене кандидатлык диссертацийым арален.

Аспирантурым пытармеке, Шанчын шымлыше марий институтышто пашам ышта. Тиде пагытыште тудо  мутлончыш дене кылдалтше  ятыр статьям да «Залоги в марийском языке» (1958) монографийым савыктен луктеш.

Пытартыш ийлаште проф. И. С. Галкин марий топонимий ден исторический  йодышым шымлен. Тудо ятыр материалым поген. Нине шанче материал-влак негызеш тудо «Тайны марийской топонимики» (1985), «Кто и почему так назвал? Рассказ о географических названиях Марийского края» (1991), «Марий ономастика» (2000), «Топонимика Республики Марий Эл. Историко-этимологический анализ» (2002) книга-влакым савыктен луктын.

И. С. Галкин — студент-влаклан возымо книга-влакын авторжо. Тудын книгаже-влак  марий йылмын исторический грамматикыже, финн-угроведенийын негызше, исторический лексикологийже, марий йылмын лексикологийже дене кылдалтше йодыш-влакым почын пуат. Тыгак тӱшкан возымо монографий-влакын ик авторжо: «Современный марийский язык. Морфология», «Современный марийский язык. Фонетика», «Синтаксис сложного предложения», «Русско-марийский словарь» да т. м.

Уло чон кумылжо, вий-куатше дене эреак тыршыше  гына шымлыше пашаштыже у шонымашым келгын ӱшандарен каласен кертеш. Шочмо йылмынам лончылышо-влак кокла гыч ик тыгай чолга шанчызе семын филологий шанче доктор, профессор Иван Степанови Галкин ойртемалтын. Тудо лывырге шочмо йылмынан тӱрлӧ кӱлешан йодышыжым рашемден.




#Article 289: Марий лӱм (781 words)


Марий лӱм () — марий калыкысе антропонимий модель. 

Абдай, Абла, Абукай, Абулек, Агей, Агиш, Адай, Аденай, Адибек, Адим, Аим, Аит, Айгельде, Айгуза, Айдуван, Айдуш, Айвак, Аймак, Аймет, Айплат, Айтукай, Азамат, Азьмат, Азыгей, Азямбердей, Аказ, Аканай, Акипай, Акмазик, Акманай, Акоза, Акпай, Акпарс, Акпас, Акпатыр, Аксай, Аксар, Аксаран, Аксÿн, Актай, Актан, Актанай, Актерек, Актубай, Актуган, Актыган, Актыгаш, Алатай, Албача, Алек, Алмадай, Алкай, Алмакай, Алман, Алмантай, Алпай, Алтыбай, Алтым, Алтыш, Алшик, Алым, Амаш, Анай, Ангиш, Андуган, Ансай, Аныкай, Апай, Апакай, Аписар, Аппак, Аптрий, Аптыш, Аразгелде, Ардаш, Асай, Асамук, Аскар, Аслан, Асмай, Атавай, Атачик, Атурай, Атюй, Ашкелде, Аштывай, Байкей, Байрамал, Бакей, Бакмат, Бердей, Вакий, Валитпай, Вараш, Вачий, Вегеней, Веткан, Волой, Вурспатыр, Долгоза, Ексей, Елгоза, Елос, Емеш, Епиш, Есеней, Жум, Зайникай, Зенгул, Зилкай, Ибат, Ибрай, Ивук, Идулбай, Изамбай, Извай, Изерге, Изибай, Изикай, Изиляй, Изимар, Изырген, Икака, Иландай, Илбактай, Иликпай, Илмамат, Илсек, Имай, Имакай, Иманай, Индыбай, Ипай, Ипон, Иркебай, Исан, Исменей, Истак, Итвер, Ити, Итыкай, Ишим, Ишкелде, Ишко, Ишмет, Иштерек, Йолагай, Йолгыза, Йорай, Йормошкан, Йорок, Йыланда, Йынаш, Кавик, Кавырля, Каганай, Казаклар, Казмир, Казулай, Какалей, Калуй, Камай, Камбар, Канай, Каний, Каныкий, Карантай, Карачей, Карман, Качак, Кебей, Кебяш, Келдуш, Келтей, Кельмекей, Кендуган, Кенчывай, Кенживай, Керей, Кечим, Килимбай, Кильдуган, Кильдяш, Кимай, Кинаш, Кинду, Кирыш, Киспелат, Кобей, Ковяж, Когой, Кождемыр, Кожер, Козаш, Кокор, Кокур, Кокша, Кокшавуй, Конакпай, Копон, Кори, Кубакай, Кугерге, Кугубай, Кулмет, Кульбат, Кульшет, Куманай, Кумунзай, Кури, Курманай, Кутÿрка, Кылак, Лагат, Лаксын, Лапкай, Левентей, Лекай, Лотай, Магаза, Мадий, Максак, Маматай, Мамич, Мамук, Мамулай, Мамут, Манекай, Мардан, Маржан, Маршан, Масай, Мекеш, Мемей, Мичу, Мойсе, Муканай, Муликпай, Мусин, Мустай, Овдек, Овром, Одыган, Озамбай, Озанай, Озати, Окаш, Олдыган, Онар, Онто, Ончеп, Орай, Орлай, Ормик, Орсай, Орчама, Опкын, Оскай, Ослам, Ошай, Ошкелде, Ошпай, Ӧрмӧк, Ӧрӧзӧй, Ӧртӧмӧ, Пазач, Пайбахта, Пайберде, Пайгаш, Пайгиш, Пайгул, Пайгус, Пайгыт, Пайдер, Пайдуш, Паймас, Паймет, Паймурза, Паймыр, Пайсар, Пакай, Пакей, Пакий, Пакит, Пактек, Пакшай, Палдай, Пангелде, Парастай, Пасьывы, Патай, Патый, Патык, Патыраш, Пашатлей, Пашбек, Пашкан, Пегаш, Пегеней, Пекей, Пекеш, Пекоза, Пекпатыр, Пекпулат, Пектан, Пекташ, Пектек, Пектубай, Пектыган, Пекшик, Петиган, Пекмет, Пибакай, Пибулат, Пидалай, Поголти, Позанай, Покай, Полтыш, Помбей, Поняй, Пор, Порандай, Порзай, Посак, Посибей, Посьет, Пулат, Пыргынде, Роткай, Русин, Ряжан, Сабати, Савай, Савак, Сават, Савий, Савли, Сагет, Саин, Сайпан, Сайпытен, Сайтук, Сакай, Салдай, Салдуган, Салдык, Салмандай, Салмиян, Самай, Самукай, Самут, Санин, Санук, Сапай, Сапан, Сапар, Саран, Сарапай, Сарбос, Сарвай, Сардай, Саркандай, Сарман, Сарманай, Сармат, Саслык, Сатай, Саткай, Сӓпӓ, Сезе, Семекей, Семендей, Сетяк, Сибай, Сидулай (Сиделай), Сидуш, Сидыбай, Сипатыр, Сотнай, Суангул, Субай, Султан, Сурманай, Суртан, Тавгал, Тайвылат, Тайгельде, Тайыр, Талмек, Тамас, Танай, Танакай, Танагай, Танатар, Тантуш, Тарай, Темай, Темяш, Тенбай, Теникей, Тепай, Терей, Терке, Тятюй, Тилмемек, Тиляк, Тинбай, Тобулат, Тогилдей, Тоданай, Той, Тойбай, Тойбахта, Тойблат, Тойватор, Тойгелде, Тойгуза, Тойдак, Тойдемар, Тойдерек, Тойдыбек, Тойкей, Тоймет, Токай, Токаш, Токей, Токмай, Токмак, Токмаш, Токмурза, Токпай, Токпулат, Токсубай, Токтай, Токтамыш, Токтанай, Токтар, Токтауш, Токшей, Толдугак, Толмет, Толубай, Толубей, Топкай, Топой, Тораш, Торут, Тосай, Тосак, Тотц, Тӧпай, Тугай, Тулат, Тунай, Тунбай, Турнаран, Тÿтÿкай, Тэмэр, Тюлебай, Тюлей, Тюшкай, Тябянак, Тябикей, Тяблей, Тюман, Тяуш, Уксай, Улем, Ультеча, Ур, Уразай, Урса, Учай, Цапай, Цатак, Цорабатыр, Цоракай, Цотнай, Цӧрыш, Цындуш, Чавай, Чалай, Чапей, Чекеней, Чемекей, Чепиш, Четнай, Чимай, Чичер, Чопан, Чопи, Чопой, Чорак, Чораш, Чоткар, Чужган, Чузай, Чумбылат (Чумблат), Чÿчкай, Шабай, Шабдар, Шаберде, Шадай, Шаймардан, Шамат, Шамрай, Шамыкай, Шанцора, Шиик, Шиквава, Шимай, Шипай, Шоген, Штрек, Шумат, Шуэт, Шыен, Эбат, Эвай, Эвраш, Эйшемер, Экай, Эксесан, Элбахта, Элдуш, Эликпай, Элмурза, Элнет, Элпай, Эман, Эманай, Эмаш, Эмек, Эмельдуш, Эмен (Эмян), Эмятай, Энай, Энсай, Эпай, Эпанай, Эракай, Эрду, Эрмек, Эрмыза, Эрпатыр, Эсек, Эсик, Эскей, Эсмек, Эсметр, Эсу, Эсян, Этвай, Этюк, Эчан, Эшай, Эше, Эшкен, Эшманай, Эшмек, Эшмяй, Эшпай (Ишпай), Эшплат, Эшполдо, Эшпулат, Эштанай, Эштерек, Юадар, Юанай (Юванай), Юван, Юваш, Юзай, Юзыкай, Юкез, Юкей, Юксер, Юмакай, Юшкелде, Юштанай, Яберде, Ягелде, Ягодар, Ядык, Яжай, Яик, Якай, Який, Якман, Яктерге, Якут, Якуш, Якшик, Ялкай (Ялкий), Ялпай, Ялтай, Ямай, Ямак, Ямакай, Ямалий, Яманай, Яматай, Ямбай, Ямбактын, Ямбарша, Ямберде, Ямблат, Ямбос, Ямет, Яммурза, Ямшан, Ямык, Ямыш, Янадар, Янай, Янак, Янактай, Янаш, Янбадыш, Янбасар, Янгай, Янган (Яныган), Янгелде, Янгерче, Янгидей, Янгоза, Янгуват, Янгул, Янгуш, Янгыс, Яндак, Яндерек, Яндуган, Яндук, Яндуш (Яндыш), Яндула, Яндыган, Яндылет, Яндыш, Яний, Яникей, Янсай, Янтемир (Яндемир), Янтеча, Янцит, Янцора, Янчур (Янчура), Яныгит, Янык, Яныкай (Яныкий), Япай, Япар, Япуш, Яралтем, Яран, Ярандай, Ярмий, Ястап, Ятман, Яуш, Ячок, Яшай, Яшкелде, Яшкот, Яшмак, Яшмурза, Яшпай, Яшпадар, Яшпатыр, Яштуган

Айвика, Айкави, Акпика, Акталче, Алипа, Амина, Анай, Арнявий, Арняша, Асави, Асильдик, Астан, Атыбылка, Ачий, Байтабичка, Йÿкталче, Казипа, Кайна, Канипа, Келгаска, Кечави, Кигенешка, Кинай, Киничка, Кистелет, Ксилбика, Майра, Макева, Малика, Марзи (Мярзи), Мäрки, Марзива, Налтичка, Начи, Овдачи, Овой, Овоп, Овчи, Окалче, Окачи, Оксина, Окутий, Онаси, Орина, Очий, Пайзука, Пайрам, Пайсуло, Пампалче, Паялче, Пеналче, Пиалче, Пиделет, Сагида, Сайвий, Сайлан, Сакева, Салика, Салима, Самига, Сандыр, Саскавий, Саскай, Сасканай, Себичка, Сото, Сылвика, Тайра, Улина, Унави, Усти, Чанга, Чатук, Чачи, Чилбичка, Чинбейка, Чинчи, Чичави, Шайви, Шалдыбейка, Эвика, Экеви, Элика, Эрвий, Эрвика, Эрика, Юкчи, Юлавий, Ялче, Ямби, Янипа




#Article 290: Казанцев, Дмитрий Егорович (509 words)


Дмитрий Егорович Казанцев (, Марий автоном вел, Шернур кундем, Мустай ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1989), профессор (1992), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1991), Россий Федерацийын кӱшыл профиссиоонал туныктышын почётан пашаеҥже (2001), Россий Федерацийысе кӱшыл туныктышын сулло пашаеҥже (2012).

Дмитрий Егорович 1932 ий пургыж тылзын 20-шо кечынже Марий автоном вел, Шернур кундем, Мустай ялеш шочын.  

Ронон, школын ӱшаныштым сулен гынат, илыш оравам поктен шуаш тыршен, 1953 ийыште МарКПИ кугырак образованиян туныктышо лияш шонен пышта, историй да филологий факультетысе марий йылме да литератур пöлкан студентше лиеш. Дмитрий Егорович чыла шотыштат эре ончыл радамыште лийын, вич ийыште чыла, икте кодде, предмет дене зкзаменыште эн кӱкшӧ отметкым веле наледен. Духовный оркестрыште шоктен, неле атлетике секцийыште кап-кылжым шуарен, ту жапыште чапланыше марий хорыш кугу кумыл дене коштын. Моткоч сайын тунеммым да кружоклаште тыршымыжым шотыш налын, ик жапыште Д. Казанцевым сталинский стипендиатлан ойыреныт, оксан икмыняр ужашыжым шуко икшыван аважлан пуэн шоген. 

Икымше шымлыме пашаштыжак, йошкар-ола говорын йÿк системыж нерген кандидатлык диссертацийыштыже, самырык ученыйын ойыртемже, пеҥгыде шанче негызлымашым йöратымыже раш койын. Кеч-могай пашам кыртмен ышташ тунемше самырык шанче умылен: диалектысе тÿрлö характеран факт-шамычым чатка системыш кондыде да нунылан исторический умылтарымашым пуыде возымо шымлыме паша лудшо-влакым пешыжак ок куандаре, авторын лÿмжымат ок чапландаре, шке шинчымашым шагал кумдаҥда, шанчылан пайдамат ситышын ок пу. Д.Е.Казанцев, лÿдде, öрын шогыде, шке уш-акыл вийжылан ÿшанен, йошкар-ола говорын йÿк составшым, ойлымо годым тудын вашталтмыжым, курымла гоч вияҥ толмыжым кумда историко-лингвистический (финн-угор, тюрк да славян) могырым моткоч раш почын пуэн. Путырак сай ак диссертацийым аралыме годымат Тарту университетын конференц-залыштыже ик гана веле огыл йоҥгалтын. Официальный оппонент академик П.Аристэ палемден: «Д.Е.Казанцевын диалектологий дене возымо ик эн сай паша». 
Д.Е. Казанцевын 1979 ийыште «Истоки финно-угорского родства» книгажым элыштына веле огыл, чек вес велнат кÿкшын акленыт. Теве кузе моктен ойлен М.В. Ломоносов лÿмеш Москвасе кугыжаныш уневерситетын финн-угор кафедрын профессоржо А.И. Кузнецова: Д.Е. Казанцевын «Истоки финно-угорского родства» шымлымашыжым студент, аспирант да чыла моло самырык шымлызын эреак лудын шогымо (настольный) книгаштлан шотлыман». Ты шымлымаште финн-угор калык-влакын акрет годымсо илем верышт, илен-толын, нунын эркын-эркын шелалтмышт да мланде ÿмбалне тÿрлö верыште лекмышт нерген ойлалтеш.

Марий кугыжаныш университетын профессоржо Д.Е. Казанцев у курым тÿҥалтыште икмыняр вес проблемым шымлымашке куснен, ты йодышым рашемдаш материалым чарныде поген. Ты пашан лектышыже – 2010 ийыште лекше «Типологии и универсалии языков: история и современное состояние. Ч.I: Синхрония» монографий.

Д.Е. Казанцев тымарте финн-угор йылмылам, тидын шотыштак шочмо йылмынам, шымлышыла, тÿҥ шотышто сравнительно-исторический методым кучылтын, родо-тукым йылмылаште икгай явлений-влакым, нунын акрет годсо финн-угор йылмылаште могай улмыштым да поснак йылмылаште нунын кузе вияҥ толмыштлан тÿҥ тÿткылыкым ойырен, вес йылме еш дене тÿшка-влак гыч, посак иран да тюрк йылмыла гыч, марий йылмышке вончышо кÿсынлымö мут-влакым чарныде шымлен шоген.

Икманаш, у шымлымашыже дене профессор Д.Е. Казанцев тÿнямбалсе чумыр лингвистике шанчым палынак пойдарен, кызытсе йылме наукын ик эн кÿлешан историко-типологический направленийышкыже изи огыл надырым пыштен.

Д. Е. Казанцев чылаже 70 утла шымлыме пашам возен, нунын коклаште – ныл монографий да кок тунемме пособий.
Филологий наука доктор, Марий кугыжаныш университетын руш да чумыр йылмышанче пöлкан профессоржо Д.Е. Казанцев самырыкше годым МарНИИ-штат пашам ыштен, тушто йылме секторым вуйлатен, Марий пединститутышто доцент, проректорат лийын, пöлкамат 17 ий вуйлатен, кызытат тудо пашаште. 




#Article 291: Арсланов, Леонид Шайсултанович (364 words)


Леонид Шайсултанович Арсланов (, РСФСР, Суас АССР, Актаныш кундем, Ямали ял) — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1982), профессор, Россий Федерацийысе шанчын сулло пашаеҥже, Суас АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1991). 

Леонид Арсланов 1932 ийын теле тылзын 11-ше кечынже Суас АССР Актаныш кундем Ямали ялеш шочын. Тудын лӱмжӧ Совет лингвистикыште кугу верым налын шога. Ӱмыржӧ мучко тюрк-татар йылмым да тудын диалектше-влакым шымла, тыгодым шке марий йылмыж нергенат огеш мондо. Шочын тудо Суас АССР Актаныш кундемысе Ямали ялыште, куштыжо суас йылме дене гына огыл, марий йылме денат моткоч сайын мутланеныт. Мензела педагогике училищыште тунемын, школышто туныктышылан пашам ыштен, армийыште служитлен, шахтыште пашам ыштен. 1955—1960 ийлаште Л.Ш. Арсланов — Алабога педагогике институтын филологий факультетын суас-руш пӧлкан студентше. 1960 ийыште, институтым тунем пытарымек, наукым йӧратен шындыше выпускникым, Алабогасе пединститутын суас йылме да литератур кафедрыштыже ассистентлан пашам ышташ кодат. Икымше ийыштак самырык преподаватель шанчыште шкалан келшыше корным палемда. Суас да марий йылме эртык тудын ик тӱҥ направленийже лиеш. 1961—1964 — Г.Ибрагимов лӱмеш йылме, литератур да историй Институтысо аспирантурышто тунемеш. Тушто 1966 ийыште филологий шанче кандидат Л.Т.Махмутован вуйлатымыж почеш «Татарские говоры Правобережных районов Татарской и Чувашской АССР» теме дене диссертацийым воза. 1966 ийыште тудым В.И.Ульнов-Ленин лӱмеш Озаҥысе кугыжаныш университетыште арала.

Аспирантурым тунем пытарымеке, Л. Ш. Арсланов шке шочмо Алабога оласе пединститутышкыжо пӧртылеш да тушто шуко ий суас йылме да литератур кафедрыште пашам вораҥдара. 1982 ийыште Казах ССР-ын йылмышанче институтыштыжо «Формирование и развитие островных языков и диалектов (На материале тюркских языков и диалектов Волгоградской, Астраханской областей, Ставропольского края и Калмыцкой АССР)» темылан доктор диссертацийым арала.
Л. Ш. Арсланов тюрк йылмым гына огыл шымлен, тыгак тудо финн-угор йылмышанчышкат кугу надырым пыштен. Тӱрлӧ конгрессыште, симпозиумышто этнический йодышым нӧлталеш, мутлан, тыгай пашалаште: «Следы пребывания марийцев в Камско-Вятском междуречье (по данным топонимии)», «Топонимия финно-угорского происхождения в районах Западного и Восточного Закамья Татарской АССР», «Марийский пласт в топонимии Елабужского района Татарской АССР», «Марийский пласт в топонимии Кукморского района ТАССР», «О связи прапермской топонимии и археологических памятников эпохи железа Восточного Закамья», «Топонимия удмуртского происхождения в Елабужском и Менделеевском районах Татарской АССР», «Финно-угорский пласт в топоними Агрызскоro района Татарстана», «Финны, угры и самодийцы в Восточном Закамье (III в. до н.э. – XIV в. н.э.)», «Следы пребывания марийцев в Восточном Закамье», «Субстратная топонимия Актанышского района Татарстана» .




#Article 292: Лаврентьев, Гурий Иванович (128 words)


Гурий Иванович Лаврентьев (, Марий автоном область, Морко кундем, Семисола ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1994), профессор.

Гурий Иванович 1933 ий шыжа тылзын 4-ше кечынже Марий автоном область Морко кундем Семисола ялеш шочын.  

Лаврентев Г.И. 1994 ийыште Марий кугыжаныш университетын советыштыже кугу шымлымашым арален. Тиде  Морфемная структура слова и словообразования в современном марийском языке диссертацийже лийын. Йылмызын возымыжын кӱлешлыкшым, келгын лончылен моштымыжым кӱкшын аклен, тудлан филологий наука доктор кӱкшӧ учёный лӱмым пуат.
Г.И. Лаврентьев диалектологий, фонетике, морфологий, морфемике, марий йылмын истори грамматикыже, орфографий йодыш, марий да руш йылмым туныктымо методике шанче статья-шамычым луктын.
Учёный-йылмызе лывырге чон шижмашан, илышыште порым, чыным йӧратыше лийын.
Филологий наука доктор Гурий Иванович Лаврентьев илышыште, шочмо йылмым шымлымаште эреак уым кычалше, тыршыме койыш дене илыше, тыпланыде, суапым ыштен шогышо айдеме.




#Article 293: Андуганов, Юрий Владимирович (170 words)


Юрий Владимирович Андуганов (, РСФСР, Башкир АССР, Краснокам кундем, Ушмен ял — , Йошкар-Ола) — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1992), профессор (1993), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1996), Россий естествознаний академийын член-корреспондентше (2004), Финн-угор ушемын йотэлысе  (Хельсинки, 1985), Финн литератур обществын член-корреспондентше (Хельсинки, 1985), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1988), Эстон Республикын 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2001). 

Юрий Владимирович 1949 ийын сӱрем тылзын 23-шо кечынже Башкир АССР Краснокам кундем Ушмен ялеш туныктышо ешеш шочын. 1971 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын историй да филологий факультетысе марий-руш йылме да литератур пӧлкам тунем пытарен. Институтым тунем лекмек, школышто тыршен. 1973–1976 ийлаште Тарту университетысе аспирантурышто шинчымашым поген (Эстоний). Туштак 1977 ийыште «Сложные слова в марийском языке (определительные сложные существительные)» лӱман кандидатлык диссертацийым арален.  

Ю.В. Андуганов мут теорий да финн-угор йылме синтаксис дене тале специалист. Ты паша дене тудо кок монографийым да 130 утла шанче пашам савыктен луктын. 
Пытартыш ийлаште Югор кугыжаныш университетыште калык историй да культур йылме институтын директыржылан пашам ыштен (Ханты-Мансий ола).  




#Article 294: Семёнов, Алексей Николаевич (4522 words)


Алексей Эрыкан (Алексей Николаевич Семёнов) (, Россий империй, Пермь губерний, Кунгур уезд, Андрал ял] — , Красноярск мланде, Богучанск кундем, Гольтявино ял) — марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1937).

Алексей Эрыкан 1912 ийын кылме тылзын 16-шо кечынже Россий империй Пермь губерний Кунгур уезд Андрал ялеш туныктышо ешеш шочын.
Ачаже, Семенов (Акреев) Николай, Уралыш Юл вÿд могырым миен лектын. Тудын шочмо ялже кызытсе Звениговский районысо Какшамарий улмашын. 1905-1906 ийлаште тудо революционный пашашке ушнен да шочмо кундемыштыже,- Какшамарий ден Красноярыште кресаньык восстанийым тарваташ полшен. Восстанийым пызыралмек, кугыжан жандармже-влак, революционер-влакым кучен, тюрмаш шындылаш тÿҥалын. Николай Акреев йолташыже дене, Алексей Лисов дене, тюрмаш логалме деч утлаш манын, Уралыш шылын каят. Николай фамилийжымат вашталта – ачажын лÿм гыч шкаланже Семеновым возыктен. Илыш толпын тыштак Вятка кундем гыч руш ÿдырым, епархиальный училищым пытарыше Лидия Михайловнам, конда. 1908 ийыште Лидия ден Николай ешым чоҥат. Вес ийжылан эргышт шочеш, но тудын ÿмыржö кужу ок лий. Кÿркеде гыч вес марий ялеш куснымек, 1912 ий 16 ноябрьыште Юмо самырык ешлан вес шочшым пöлöкла. Тудлан марий писатель, журналист, критик да кусарыше Алексей Эрыкан лияш пÿралтын улмаш. 
Какшамарий ялын эргыже Н.С. Семенов Кÿркедыштат, Андраулыштат шкаланже суртым чоҥаш пижын огыл, казна илем дене серлаген. Андраулышто ешыж дене школ пöртын ÿлыл пачашыштыже, изирак пöлöмыште илен. Тыштак Алексей деч вара кум ÿдыр (Валентина, Зоя да Вера) шочыныт.
Алексейын йоча пагытше революций ден граждан сар кечыла дене кылдалт толын. Тудо Урал курык коклаште эртыше тале классовый кучедалмашым, тошто ден у ваш шогымым изи улмыж годымак ужын. 

Школыш кошташ тÿҥалмекыже, Семенов Алексей книга деке моткоч шÿмаҥын.

Техникум гыч толшо-влакын кумылышт, пашашт ялысе эргын ушыштыжо нунын гаяк лияш, нунын весела ешышкышт логалаш шонымашым тарвата. Тыге тудо, ялысе школым пытарымекыже, Красноуфимск олашке кая да Урал марий техникумыш тунемаш пура.

Техникумыш тунемаш кайымыж годым Алексейлан удостоверенийым ачаже серен пуэн. Лийын тиде 1925 ий 8 августышто. Документыште ойлалтеш: «Алексей Николаевич Семенов Уралмарий педтехникумыш командироватлалтеш. Тудо икымше степенян школым да вараже ик ий мучко мöнгыштö ямдылалтын».
Педтехникумыш ныл класс деч вара толшо-влакым вигак икымше курсыш налын огытыл, а кок ийлан ямдылалтме группыш шынденыт. Пÿсö ушыжлан, мöҥгыштö шуко лудмыжлан кöра Алексей тиде группышто ик талук гына тунемын. Тудо тышке, техникумын кугу ешышкыже, логалмылан моткоч йывыртен, шкенжым чынжымак пиаланлан шотлен. Тунеммаште ончылно каен, мер сомылланат шуко жапым ойырен: газет ден журналлашке серен шоген да нуным калык коклашке шараш полшен, рвезе тукым вий дене шындыме спектакльлаште модын, яллашке агитбригаде дене пырля лектын коштын. Тÿҥалтыш жапыште Алексей Семенов марла сайын ойлен моштен огыл, молан манаш гын, аваже Лидия Михайловна эргыжым, тыгак ÿдыржö-влакымат рушла гына мутланаш туныкташ тыршен, сандене южышт тудым йот калык гыч лекшылан, марий техникумыш йоҥылыш логалшылан шотленыт. Но рвезым нимоат чактарен огыл. Тудо шке вийжым, илышыжым марий калыклан пуаш шонен пыштен да тидлан тыршен ямдылалтын.
Техникумышто тунам уста марий педагог да литератор-влак В. Белинский, С. Опаев, С. Свинцов, И. Кузаиров, И. Суворов да молат пашам ыштеныт. Нуно пычкемыш марий ял гыч толшо рвезым шочмо йылмым, шочмо йылме дене каласыме сылне, поэтический шомакым йöраташ кумылаҥденыт. Студент-рвезе Чавайнын, Шкетанын, Шабдарын почеламутшым йöратен лудеш, южо почеламутшым наизустят тунемеш. Коклан шоналтен онча. «А мыят тыгаяк мутым возен ом керт мо?»

Чавайнын, Шабдарын поэзийыштым онченак, тудо шке гыч икымше произведенийжым – В.И. Ленин нерген «Ильич» почеламутым воза. Кугу вождьым шÿм йÿлен шарнен, тудын мондалтдыме пашажым моктен, Алексей тиде почеламутышто тыге манеш:

Ильич колен огыл, колен огыл,
Ильич ила, ила, йолташ-влак.
Ильич- ме вет: тый да мый,
Ильич- пÿтынь мланде ÿмбалне.
Ильич- пашазе ден кресаньык.
Ильич- аулын нужна еҥже.
Ме чыланат колена: тыят мыят,
Ильич садак ÿмыреш ила.
Ильич- мемнан коммунист партий,
Ильич- пÿтынь мланде ÿмбалне,
Ильич- пашазе ден кресаньык,
Ильич- аулын нужна еҥже…

Тиде почеламутым тÿҥалше автор Москва олашке, «У илыш» журнал редакцийыш колтен. Почеламут йымалан тудо тыгай подписьым шынден: «Ял марий эрге Семенов».

Сылнымут тÿнян капкашкыже почеламут дене пурен гынат, вараже Урал рвезе прозыш куснен. Чын, тудо журналистика ден критикыланат ятыр вийым пуэн, но прозо сыдыгак тÿҥ йöратымашыже лийын кодын. «Туныктышт» лÿман икымше ойлымашыже «Марий ял» газетеш 1928 ий 12 августышто савыкталтын. Тушто йоча ясльын кÿлешлыкшым почын пуымо. Кеҥеж тургым жапыште ача-авамытын нур пашашке кайымекышт, шке кодшо икшыве-влак тамакым шупшыт. Тыге ик суртым тул авалта, а ик рвезе йÿштылмыж годым вÿдыш пурен кая. Тиде азап деч вара ял калык умыла: ясльым почаш кÿлешак.
Педтехникумын студентше Алексей Семенов тылеч вара, 1929-1930 ийлаште, Ал. Акрейн подпись дене «Марий ял» газетыш да «У вий» журналеш «Эҥгеклан - тоҥгак», «У корнышко», «Йошкар партизан-влак», «Тÿредмаште» ойлымашлам савыкта. Тунамак пырля тунемме йолташыже – Иосиф Абдуллин (Эрвел Осып) дене пырля кыдежан «Рвезе вий» пьсым сера. Нуно шке возымашыштым 1929 ийыште Москошко, Центриздатын марий секцийышкыже, колтат, тушеч савыкташ сöрен каласыме вашмутым налыт. Но пьесыштын ош тÿняш лекмыжым вучен огыт шукто. 1928 ийыште возымо «Рвезе вий» пьесыже писательын архивешыже аралалт кодын.
Мутат уке, почеламутымат, пьсымат литератор творчество пашалан тунемме шот дене веле возен. Умбакыжым тудо тÿрыснек, манаш лиеш, прозыш вонча да шке усталыкшым проза жанрыште ончыкта. Туге гынак, Алексей Николаевич поэзийым йöршынак ок кудалте. Печатлаш шоныде, шкаланже шке почеламутым, мурым эреак возен шоген. Тудо театрымат ок мондо: 1936 ийыште поэт Олык Ипай дене пырля руш поэт В. Гусевын почеламут дене возымо «Чап» пьесыжым марлашке кусарен. Тиде кусарыме пьесым 1936-1937 ийлаште Маргостеатр модынат ончыктен. 
Алексей Семенов-Эрыканын чынже денак писатель корныжо ойлымаш ден очерклам возымаш гыч тÿҥалеш. Техникумышто тунеммыже годым тудо «Йошкар партизан-влак» ойлымашым воза. Тиде ойлымашыште А. Фадеевын «Шалатен пытарымаш» романжын влиянийже вигак шижалтеш. Рвезе автор Фадеевын книгажым лудын лектынат, тиде книган содержанийжым шке гыч умбакыже шуяш шонен пыштен. «Шалатен пытарымаш» роман партизан отрядын «сеҥалтмыжым» ончыктышо эпизод дене пыта. Отряд гыч улыжат латиндеш еҥ кодын, нине латиндеш еҥ кокла гыч иктыже- ÿдырамаш, медсестра. Нуно, ошо-влак деч шылын, чодыра дене каят.
А. Семенов лач тиде эпизод гыч шке произведенийжым тÿҥалеш. Тудын ойлымашыштыжат пич чодыра кöргыштö латиндеш партизан ошо деч чакнен кая. Нунын кокла гыч иктыже – ÿдырамаш. А ошо-влак чыла корным авыреныт, йошкар партизан-влакым йырым-йыр колымаш ваҥа. Тидым ужын, партизан-влак кокла гыч южышт ойлат: «Пычалым кудалтен, ялысе кресаньык улына манын, иктын-коктын тышечын лекман…»  А партизан отряд командир, пеҥгыде большевик, ойла: «Уке, мыланна пытартыш вий марте кредалман, шке илышнам огына пу…» Изи гына партизан отряд ошо-влак ваштареш кредалаш пижеш да тиде кредалмашеш шукышт пытат. Вич еҥ гына илыше кодеш, но нуныжат ошо кидыш верештыт. Ош бандит-влак нуным шучкын орландарен пуштыт. Йошкар герой-влак колымашым лÿдде вашлийыныт.
Рвезе писатель партизан-влакын подвигыштым романтический чия дене сÿретла, садланак тудын геройжо-влак патетика койышан шомаклам ойлат, пÿртÿсат, герой-влак йыр улшо обстановкат сюжетын действийшкыже активнын ушнат.

Шкенжын икымше прозаический произведенийлажым Алексей, ачажын чын фамилийжым шарнен, «Ал. Акрейн» псевдоним дене луктын, а 1930 ий гыч шкаланже у псевдонимым – «Ал. Эрыкан» псевдонимым налын. Тиде псевдоним денак тудо марий литературын историйышкыже пурен.
Тÿҥалтыш ойлымашыштыже рвезе прозаик ялыште класс кучедалмаш кузе каен шогымым, у вий, у идеологий сеҥен толмым сÿретла. Мутлан, «У корнышто» ден «У вий сеҥыш» ойлымашлаште  тудо коллективизаций жапым, марий ялыш икымше трактор толмым ончыкта. Но каласыде ок лий: Ал. Эрыкан прозым возаш тÿҥалме жапыштыже кугу общественный темым налаш тырша гынат, тудлан але творческий мастарлык ок сите. Шукыж годым тудо схематизм корно дене кая, тудын возымаштыже илышым ÿмбачын, фотографла ончыктымаш раш коеш.
Латвич-латкуд ияш Алексейын газетлаште лектедыше серышлаже авторын пÿсö ушан улмыжым, темым ойырен моштымыжым, эн ончычак культур ден литератур верч, шижмашым калык коклаш шарышаш верч тыршымыжым ончыктат. «Марий рвезе писательым ушаш кÿлеш» заметкыже («Йошкар кече», 1928 ий 24 октябрь) кугу опытан мастар-влаклан ÿшанле алмаштышым ямдылаш кÿлмö нерген воза, «чыла марий техникумышто рвезе писатель ушемын пöлкажым почаш» темла. «Сылнымутан книгам пуыза» серышыште («Марий ял», 1930 ий 7 октябрь) марий литературын тÿҥ темыж нерген йодышым таратыме. Сылнымутна эн ончычак у илышым ыштымым ончыктен шогышаш, но кызытеш «колхоз паша, пашазе илыш кокла, комсомол, пионер илыш сылнымутышто кугу ок кой», сера рвезе писатель. «Тöрлатышаш паша-влак» стаьяже («Марий ял», 1929 ий 14 июль) «У вий» журналын пашажым вияҥден колтымо, тидлан мом да кузе ышташ кÿлмö нерген шонкала. Ятыр возымыжо марла газетым илыш дек, калык дек чакемдыме, ялкор радамым шукемдыме да туныктымо йодышлан пöлöклалтын. 1928 ийысе ик заметкыштыже техникумысо йолташыже-влак лÿм дене тыге увертарен: «Газет, журнал лукмо паша – культур революцийын вик корныжо… Меат «Марий ял» газет дене пырля шемер марий коклаште пашам ышташ товатлена!»
Ал. Акрейн весылан ойым пуымо дене серлаген огыл, темлымыжым илышыш шыҥдараш шкежат тыршен. Марий техникумлаште рвезе писатель ушем пöлкам почаш кÿлмö нерген возымыж деч вара тыгай пöлка Красноуфимскыштат почылтын. Тудым вуйлаташ туныктышо коллектив могырым Сергей Саликаевич Опаевым, тунемшымыт кокла гыч Алексей Семенов-Акрейным ойыреныт. Пöлкан занятийышкыже погынен, рвезе ден ÿдыр-влак марий сылнымут нерген мутланеныт, шке возымыштым лудыныт, утларак сайжым редакцийлашке колтеныт. Тиде паша ончыклык писательын организатор усталыкшым вияҥдаш полшен.

Тунемме пагыт писын эртен кая. Дипломым налмекше, Алексей Николаевич техникум пеленсе опорный манме школышто марий йылме ден литературым туныкта, студент улмо годым тÿҥалме пашажым умбаке шуя. Но тудлан ача-аваж семын педагог лияш пÿралтын огыл улмаш- чолга ялкорым Москошко «Марий ял» газет редакцийыш ÿжыт. Тушто редакторлан Алексейын землякше – Арти районысо Опанасаулеш шочын-кушшо Василий Голубцов ыштен.
Алексей Николаевич «Марий ял» газетыште пашам ышта, тушечын Партизата марий секцийышкыжо кусна да тушто политредактор лиеш.

Йошкар-Олаште илыме да пашам ыштыме вич ий утларак жапым Ал. Эрыканын ÿмырыштыжö ик эн пиалан да кугу лектышан йыжыҥлан шотлен кертына. Тыште тудо журналист усталыкшым нöлта, критик пашашке чолганрак ушна. Прозо нергенат ок мондо. Но ойлымашын кышкарже агысырла чучеш, сандене, öрын-лÿдын шогыде, романым сераш шинчеш. Тунамак писательын личный илышыштыже кугу вашталтыш лиеш: тудо «Марий коммуныш» корректорлан пашам ышташ толшо ÿдыр Пеналче Яниевам марлан налеш, поче-поче кок эргышт, Владилен ден Генрих, шочыт.
П.Я.Семенова (1909-1986) Мишкан районысо Кугу Соказа ялеш шочын кушкын. Марлан лекмекше, тудым Прасковья Яковлевна манаш тÿҥалыныт, докуменлаштак тыгак возеныт.
Йошкар-Олаште тудо «Марий комунна» газетыште, Книгам лукшо марий издательствыште да «У вий» журнал редакцийыште 1937 ий марте пашам ышта. Тиде жапыште  тудо эн уста марий писатель-влак дене палыме лиеш. Тудлан творчество пашаштыже С. Чавайн, О. Шабдар, П. Карпов чот полшат. Тудо Олык Ипай дене палыме лиеш.

Писательский коллективыш ушнымекыже, Ал. Эрыкан теоретический шинчымаш шотыштат, творчетво пашаштат пеш чот кушкеш. Тудо чарныде тÿрлö-тÿрлö книгам лудеш, газет паша дене чÿчкыдынрак колхоз ден у чоҥымылашке лектын коштеда. Чыла тидыже тудлан келге шонымашан произведенийлам возаш йöным пуа. Писательын творчыствыже ончыко вийнен кая да Ал. Эрыкан кÿчык жапыште эн сай марий литератор-влак радамыш лектеш. Тудо, Йошкар-Олашке толмекыже, ятыр ойлымашым, очеркым воза, литературный критик семынат виян ышта. 30-шо ийлаште тÿрлö газет ден журналлаште тудын ятыр литературно-критический статьяже-влак («В. И. Ленинын образше марий калык мурышто», «Путевка в жизнь»- йÿкан первый фильм, «Осмин Йыванын первый почеламут сборникше» да т.м.) печатлалтыныт.
Ал. Эрыканын статьяжым шке жапыштыже марий писатель-влак моткоч кÿкшын акленыт. Мутлан, М. Шкетан 1935 ийыште «У вий» журналеш печатлалт лекше «Алашада пакма» лÿман литературный памфлетыштыже тыге каласен: «Эрыкан-айык ушан критик, тудын критический статьяже-влак марксизм негызан улыт… Эрыкан шулдакан эффекты ок покто, рончылен пуэн мошта…»

Шарналтена: Ал. Эрыканын кугу пашалан пижме жаплан олыкмарла возымо ик романат савыкталтын огыл улмаш. 1933 ийыште М. Шкетанын «Эреҥерже» ош тÿняш лектын. Варарак С. Чавайнын «Элнетше», О. Шабдарын «Ӱдырамаш корныжо», Я. Ялкайын «Оҥгыжо» лудшо дек толыныт. Самырык писатель шке вийжылан ÿшанен да санденак творческий планже нерген лудшо калыклан увертарен:

Кузе ты кугу задачым шуктен моштем, тидым, очыни, вескана, лудшо йолташ-влакын ойышт чумыргымеке, палаш лиеш.
Серымаштем у формым кычалам. Мыланем ойлымаш формо гына аҥысырын чучеш. Сандене серымашкем ойлымаш формо пÿтынь почеламут формымат, пьесе формымат пуртем. Ты формо мынярак илыше лиеш- илыш ончыкта.
Романын ужашыжым серен пытарымаш –мыйын кызытсе тÿҥ паша. Тылеч посна икмыняр критик статья ден тыгыде ойлымашым пуынем». («У вий» 1933, 5 №).
Писатель шке романжын икымше ужашыжым шонымыж семын 1933 ийын тÿҥалтыш пелыштыже серен пытарен огыл, сандене тудлан вес ийжылан «У вий» журнал гоч уэш увертараш пернен: «Кучедалме тулеш» романым тений возен шуктем». Иканаштак руш совет писатель А. Авдеенкон «Я люблю» романжым кусарен, тунемше молодежь илыш гыч повестьым возаш ямдылалтын.
Ал. Эрыканын роман дене юватылмыжым литератор йолташыже-влак ужде кодын огытыл: «У вийын» 1935 ийысе кокымшо номерешыже тудын ваштареш виктаралтше кок эпиграмме лектын. Нунын  авторышт Павыл Эчу (А.П. Лебедев) ден А. Айзенворт маныныт:  Эрыкан романым возаш сöрен, кунам вучен шуктена гын? Тиде критикылан писательын вашмутше ямде лийын: «У вий» журнал редакций кумшо номер гыч «Кучедалме тулеш» романым савыкташ тÿналын да тудлан верым куд номерыште почела ойырен. Эше тылеч ончычак, 1934 ийысе 5-6-шо номерыш роман гыч «Пайрем» лÿман ужаш пурталтын.
Романын ош тÿняш лекмыже марий литературын кумшо корныштыжо чынжымак у йыжын лийын. Арам огыл 1935 ийысе нылымше номерын ончыл статьяштыже каласыме: «Тиде жапыште романым сераш тÿнальыч. Шкетанын «Эреҥерже» лекте. Тений Эрыканын «Кучедалме тулеш» романжым печатлаш тÿҥалме».
Авторын ончылгоч увертарымыж семынак, романыште ик тÿҥ геройлан ялысе туныктышо шотлалтеш. Икымше ужаш тудын, Мичу Петровын, оласе техникум дене чеверласен, ялыш пашам ышташ кайыме сÿрет дене тÿҥалеш. Роно Мичум Арслан лÿман ялыш колта. Заводын пашаче ешыштыже шуаралт толшо Андреев Петрован, комсомол секретарь Осып, аваже колымылан кöра техникумым кудалтен пöртылшö чолга ÿдыр Анай у илыш верч кучедалмаште Мичун эҥертышыже лийын. Нунылан ваштареш ончычсо каратель Сайпола да тудын йыр чумыргышо, весын кÿшеш илаш тунемше еҥ-влак шогат. Тиде пÿсö кучедалмашы самырык прозаик келгын, тÿрлö велым почын пуэн.  Лудмо годым шоналтыде от чыте: илышын, коллективизаций саманын лончын-лончын – я шолын, я шинчаорак – каен шогымыжым тудо, коло ийым гына эрталтыше автор, кузе да кунам шымлен-пален шектен? А писательын палыме гына шагал, тиде палыметым сылнымут кышкарыш, роман сюжетыш шыҥдарен, персонаж-влакын образышт гоч сÿретлен моштыман. Алексей Эрыкан тидым ыштен сеҥен. Санденак огыл мо В. Колумб шке жапыштыже кугешнен каласен: «Алексей Эрыкан 23 ияш годымжак романым возен! Теве кузе, очыни, рвезылыкым умылыман, теве кузе тудым аралыман». Чынжымак рукописьым печатьыш пуымыж годым писатель 22 ияш гына лийын.

Кÿшнö ончыктышна: Эрыкан романым возымыж годым почеламут ден пьесе формым кучылташ шонен, веет тудлан ойлымаш формо аҥысырын чучын. Чынак, романыш кокланже почеламут корныламат пуртылын. Теве Мичу Петровын, ола дене чеверласен, ялыш паша ышташ лектын кудалме  сÿрет:

Пелганде кава ласкан онча. 
А ÿлнö тасма гай шуйнышо чодыра
Пышта рÿбалге аулам,
Шуйналтше олык ылыжта
Мондалтше илыш тазылам…»

Тарантасыште лÿҥген кайышыла, Мичу эртен кодшым, йоча годсыжым шарналта. Аваже ÿмыржö мучко поян Микиталан пашам ыштен илен. Тудо пагытым автор поэзий шомак дене сÿретла:

Микитан гай кинде шултыш…
Пÿжвÿдаҥше
Нужна аным кормыштен,
Тошто илыш,
Ялын тÿсшым
Шем чия ден шапалтен».

Совет власть шочмек, илыш саемаш тÿҥалеш. Ава Мичум тунемаш ужата:

Рвезе акыл ден тунемын,
Лият, эргым,
Шем нужналан кÿ савар…
Чот ушанын,
Темдалат тый пудий-влакым,
Шÿмыштетше
Чÿкталтеш гын тул аяр».

Прозо дене серымашке тыгай почеламут корнылам Ал. Эрыкан эше икмыняр вере пуртен, возымыжым сылнештараш, молын деч мыняр-гынак ойыртемалтшым ышташ тыршен. Но романым 1958 ийыште посна книга дене савыктыме годым редактор-влак К. Васин ден И. Осмин нине поэзий ужашлам луктын кышкеныт, нунын содержанийыштым ик-кок шомак дене умылтарен коденыт. Книган ончылмутыштыжо «Роман кызыт редакционно тöрлатен лукталтеш» манын каласыме. Вес еҥын возымым тöрлаташ-вашталташ кÿлеш ыле мо?

Роман Анай ден йолташ ÿдыржын, Зоян, кугу кÿрылтыш деч вара вашлийме сÿрет дене пыта. Нуно «поранан годым икте-весе дек лишем пызныше сарси семын» йыгыре шиечат. Шинчат нöрен, ылгыжеш веле, но ончалтышыштышт икте-весылан ÿшаныме, ваш-ваш полшаш шонымо кумыл коеш. «Тыге кÿдырчан йÿр почеш шöртньö кече, пыл шеҥгеч шыргыжал лектын, мландÿмбалым куанен онча»,- манеш автор. Тиде пытартыш ой уын сеҥымашыжлан ÿшанымым шижтара.
Романым журналеш савыктыме годым Ал. Эрыкан редакцийыште отвественный секретарь да технический редактор лийын. Секретарь да техред паша изданийым сöрастарыме, полиграфически чаткандыме дене кылдалтын. Должностьшо дене келшышын, автор шкежак, очыни, романлан иллюстрацийым ямдылаш икымше марий художник Константин  Егоровым йодын. Да тудыжо кöнен. «У вийын» номерлажым чылаже латвич сÿрет сылнештарен. Ойлыманат огыл, сÿретчын усталыкше романын идейжым, герой-влакын образыштым лудшылан сайынрак почын пуаш полшен.

Мичун образше икмыняр автобиографичный: Мичу, Алексей Семенов-Эрыкан семынак, Урал марий техникумышто тунемын, тушан комсомолыш пурен да у илыш верч чот шога, тудат, романын авторжо семынак, поэзийым, сылнымутым йöрата.
Чаманен каласаш кÿлеш: Мичу- романын рÿдö геройжо гынат, тудым автор схематичнынрак ончыктен. Мичу романыш ямде характер дене толын пура да мучашке шумеш тугаяк кодеш.
Мичун образшым ялысе коммунист Петрованын образше ешарен шога да тиде образ утларак келгын, раш ончыкталтын. Петрован гай герой марий литературышто Эрыканын романже мартеат лийын. Мутлан, тудын образше М. Шкетанын «Эреҥер» романже гыч Эвай Пöтырым икмочоло ушештара. Петрованат, Эвай Пöтыр семынак, акрек годсо марий ялым коден, Уралысе кугу заводы пашам ышташ кая да, пролетарский шÿлыш дене шуаралтын, шочмо ялышкыже пöртылеш. Туге гынат, Петрован Эвай Пöтыр деч ятыр шотышто ойыртемалтеш. Тудо революций деч ончычак большевик-подпольщик лиеш. Петрован- элыштына сициалистический революцийым ыштыше тукымын представительже. 
Мичу ден Петрован йыр Арслан ялысе комсомолец-влек: Осып, Анай да молат,- чумыргеныт. Писатель нунын образыштым чон пыштен сÿретла, тыге нуно лудшын ушешыже шуко жаплан кодыт.
У вий ваштареш калыкын тушманже-влак – кулак, карт да бюрократ-перерожденец-влак шогат. Арслан ялыште тиде йот вийым тошто приказчик Семняйын эргыже – Сайпола вуйлата, манаш лиеш. Тудо граждан сар жапыште ош бандит Аненковын карательный отрядытыже коштын, Сибирь тайгаште шемер кресаньык-влакым пуштеден. Почыла тидым кызыт шочмо ялыштыже иктат огеш пале: Сайпола шкаланже йошкар партизан документым муынат, калык ончылно шкенжым сай еҥ семын куча. Сайпола шылын кайше кулак Акуш дене шолыпак кылым куча. Калык коклаште тÿрлö осал шонымашым шаркала. А тушман пашажым шылташ манын, шкеат колхозын организаторжо лиеш. Сайполан тушман чурийжым пален налде, тудым партий радамыш логалше карьерист ден бюрократ-влак: Кротов, Баймаков да молат пыдал налыт. Но тушман керек-мыняр чоялана гынат, тудо садак сеҥалтеш. Писатель Сайполан чын тÿсшö, тушман койышыжо калыклан эркын-эркын почылташ тÿҥалмым, тудын пытышаш ончыко шумыжым романын пытартыш главаштыже шижтара.
Тошто ден уын кучедалмыжым ончыкташ, тушман-влакын шакше пашаштым сÿретлаш Ал. Эрыканлан советский руш литературын, эн ончычак М. Шолоховын, творческий опытшо чот полшен. Поснак Эрыканын творчествыжлан М. Шолоховын «Савырыме сöрем» романжын пайдале влиянийжым палемдыде огеш лий. М. Шолоховын романже рушла лектын веле шуын, Ал. Эрыкан тудым марлашке кусарашат шинчын да 1933 ийыште «Марий коммуна» газет, 2 апрель гыч тÿҥалын, 14 июнь марте кажне номер еда тудын кусарымыжым печатлен, а 1935 ийыште тиде роман марла посна книга дене савыкталт лектын.

Писательын архивешыже тыгак 1956 ийыште возаш тÿҥалме «Эрнымаш» романын 8 главаже кодын. Тиде главаште ме «Кучедалме тулеш» романын геройжо-влакым – Мичу ден Анайым вашлийына. Анай Мичулан марлан лектын. Нунын пиалыштым вучыдымо ойго лугыч ышта: Мичум 1937 ийысе ик йÿдым шояк донос почеш арестоватлен наҥгаят. Тиде романыштыже автор, тыгеракын, личность культ жапысе илышым ончыкташ шонен.
Ал. Эрыкан чарныде творческий тул дене йÿлен илен, но личность культ саманыште кугу орлыкыш логалмыже дене тудо шке усталыкшым, кöргö вий-куатшым тÿрыснек почын ыш шукто. Туге гынат, тудо тÿняште арам илен огыл: мо уло возымыжат марий сылнымутан литературым кугун пойдарен да марий литературышто шке вержым налын. Алексей Эрыкан – келге шонымашан, виян прозаик,- тыге манын, тудын чумыр пашажым марий калык кызыт акла.

Алексей Эрыкан марий сынымут илышын кумда йогынышкыжо Моско гыч марий гыч куснен толмеке вигак логалын. Коло ияш гына илмыжым ончыде, йолташыже–влак тудлан куга ÿшаным ыштеныт. Тидыже кушеч толеш?

Икманаш самырык писатель эреак литератур илыш шолмаште лийын, тушто мо ышталтмым пален да тидын нерген лудшылан каласкален шоген. Тыге шочыныт статья, рецензий, творчесий портрет, сылнымут обзор. Эраканын литературовед пашаж нерген кутырымо нерген М. Шетанын шомакшым чÿчкыдын ушештарат. Тудо 1935 ийыште палемден: «Эрыкан – орвуян критик, тудын критический статьяже утларак марксист негызан, шулдакан эффектым ок покто, рончылен пуэн мошта».
Такше гын Яков Павлович тиде орвуян рвезылан öпкем кучышаш, сырен коштшаш ыле, вет шке жапыштыже (1932 ий июньышто) Ал. Акрейн да кум йолташыже писательым чот перен пуэныт – «Марий коммуна» газетеш «Литературыш рубрикым пуртышо пьесе» рецезийым савыктеныт. Тиде тупела статьяште «Кодшо румбык» драмым «лончылымо» да тыгай иктешлымашым ыштыме: «Ты пьесе марийын пролетар литературышкыжо класс тушман румбыкым пурта. Шкетан, пьесыште кулак мурым мурен, класс тушманым шке урвалтыж йымалан шылтыш, колхозник–влак ÿмбак лавырам кышкыш, класс тушман ваштареш кучедалаш корным йоҥылыш ончыктыш… тыгай пьесылан литературышто вер уке».
М. Шкетан тунам шке семынже шоналтен, очыни: «очыни мемнан критикыште тыгай возкалымашлан вер лийшаш огыл». Тудо умылен: «Критик бригаде» (тушко Эрыкан деч посна П. Леонтьев, Я. Мазелин да Г.Соловьев пуреныт. Нунын лÿмышт марий литератур историйште тиде шотдымо статья пелен гына аралалт кодын) ты пашалан шкевуя пижын огыл, осал рецензийым сераш шинчаш «У вий» журнал редакций шкежак таратен. 1932 ийысе эн тÿҥалтыш номереш «Кодшо румбык» драмым савыктыме годым редакций лÿм дене почешмутым возеныт. Тудын тÿҥ шонымашыже тыгай: «Ты пьесым пролетар литературын произведенийжылан шотлаш ок лий». Рвезе автор–влак молан ок лийжым шке статьяштышт почын пуаш тöченыт.
Шкетын серыме статьяштыже («Шкетанын кушмашыже», «Шкетанын творчествыже») Алексей Эрыкан писательын мурпашажлан тÿҥ шотышто чон акым пуэн. Икымшыштыже «Шурно лекыш» пьесым нергелыме («Шурно» драме ондакше тыге маналтын), а весыштыже Шкетанын чумыр возымыжым авалтен ончалме. Критик воза:

Ушештарена: келгын лончылымо – аклыме нине шомакым эше 21 ийыштак шудымо еҥ возен. Тиде творческий пашан йодышлажым критикын чын умылен моштышыжо М. Шкетанлан келшыде кертын огыл, тудо «Кодшо румбыкым» негыздымын вурсымылан кöра шочшо öпкем монден. Писатель манын: «Ал. Эрыканлан критике шотышто ÿшан ыле, кызытат ÿшанен илена». Но романым сераш шичмек, Алексей Николаевичлан литературоведений деч мыняр гынат торлаш логалын.
Шкенжын критике пашаштыже сылнымут творчествын тÿрлö йодышлажым тарвата, илышым тÿткынрак эскераш да утларак сылнын сÿретлаш, руш литературын мастарже–влак деч тунемаш йолташыже–влакым ÿжеш. Мом каласаш шонымыжо статьяжлан вуймутышт гычак коеш: «Пролетар литературын ударникше» (писатель погынымаш гыч), «Чын илышым уждымо поэт» (марий писатель Николай Тишинын у книгаже), «Сай тÿҥалтыш» (Звенигово райгазет редакций йыр чумыргышо автор–влакын возымышт), «Рвезе йÿкна чотрак йоҥгыжо» (самырык автор–влакын творчествышт), «Эпохын семже дене йоҥгалтса» (сылнымутым комсомолын куатле пашажлан келыштарыме нерген), «Тудын мутшо – динамит» (Максим Горький)…
Ал. Эрыкан калыкнан тÿҥалтыш писательже Сергей Чавайн нергенат шке шомакшым каласаш огеш аптыране. 1932 ий мучаште кок спектакльлан – «Чодыра завод» ден «Мÿкш отарлан»  рецензийым воза, тыгодым актер–влакын модмыштым лончылымо дене пырля писательын пашажымат шергалеш. Критикын палемдымыж почеш, «ты пьесе С. Г. Чавайн йолташын ожнысо дене таҥастарымаште кугун кушмыжым ончыкта», «пьесым тöрлатенрак, пеш вашке печатлен лукмаш кугу пайдам пуа». Эрыкан ты спектакльым МАО – чодыра заводлаште, лестранхозлаште да колхозлаште ончыкташ темла: «Тидым илыш йодеш, тидым шукташак кÿлеш».

Икмыняр ий гыч Ал. Эрыкан С. Чавайнын драматургийже дек уэш пöртылеш – «Илыше вÿд» пьесым да тыгаяк лÿман спектакльыште артист–влакын модмыштым лончыла («Марий коммуна», 1936 ий 6 январь).
Искусство мастарым шÿшпык дене таҥастарымым, мурызо кайыкын лÿмжö дене лÿмдымым шуко гана ужалтын да колалтын. К. Исаковын «Марий шÿшпык» романже савыкталме деч вара тиде эпитетым поснак чÿчкыдын вашлийына. Шÿшпыкым образым ик эн ончык Алексей Эрыкан С. Г. Чавайн нерген серымыж годым кучылтын:

Тып–тымык шошо йÿд рÿдыштö шÿшпыкын сылне мурыжым колышташ кö ок йöрате гын!.. Лыке–луко семжым колыштын, чонет яндарыштеш, оҥыштышт мучашдыме куан овара, илаш, йывырташ ÿжеш… Шÿшпыкын мурыжо леве кумылан йÿдым, шыма толкынан лыжга мардежым моктен саламла…»

Тиде справке журналистым арестоватлаш негыз лийын. А санкцийым Марий АССР-ын прокуроржо В. Быстраков пуен. Тиде кечынак, 15 июль кастене, Ал. Эрыкан эрык деч посна кодын: типографийыште дежуритлыме деч вара «Онар» рестораныш кочкаш да сырам подылаш пурышо еҥым НКВД управленийын пöртышкыжö ÿжыктен наҥгаеныт да, омсам пурымеке, «Те арестоватлыме улыда» манын каласеныт.
А йÿдым писательын пачерышкыже, Карл Маркс уремысе 108-б номеран пöртыш, обыск дене толыныт. Архивысе следственный делаште аралалтше кок протоколлан ÿшанаш гын, тыгодым записной книжкам, вич блокнотым, паспортым, профсоюз билетым, латныл листан автобиографийым, писатель ушем гыч толшо серышым, типографийыш пураш пропускым, 25 фотосÿретым, шуко серышым (чылаже 89 лаштык), ятыр рукописьым, НКВД управленийын начальник Карачаровлан 13 лаштыкан  кок серышым, моло кагазым, тÿрлö протокол ден йодмашым, ик лезвийым, кум сравочым да молымат поген наҥгайыме. Вашке чыла кагаз ломыжыш савырнен: нунын кÿлешлыкышт тетла уке манын, 13 ноябрьыште йÿлатеныт. Тиде жаплан Эрыканын пÿрымашыже рашемын улмаш: 10 ноябрьыште «тройка» манме закондымо орган Алексей Николаевичым лу ийлан тöрланыме верыш (исправительно-трудовой лагерьыш) колташ пунчалын.
Эрыканын ешыжлан  сутка жапыште пачер гыч каяш кÿштат. Вара аза черланымылан лийын ик жап туркалташ кöнат. 8 августышто редактор Е. Сидоркина приказым сера: «Тÿжвак лукшо калык тушман-буржуазный националист-влакын ватыштым - корректор П. Яниевам да литобработчица В. Сапаевам 7 август гыч луклын колташ, большевик печатьын органыштыже пашам ышташ келшыше огытыл».
Вашке увер шарла: ындыже «тушманмытын» ватыштымат руалткалат. Тидым колешат, ойган Пеналче, марийжын пÿрымашыжым пален шуктыдеак, кок йоча дене Уралыш, нунын коча-ковашт деке, лектын кудалеш. Поро еҥ-влак паша верым муаш полшат. Октябрьыште Опанасаулышто ышташ тÿҥалеш: оньыжо, Николай Семенов- школ вуйлатыше, шешке- тыглай туныктышо.
Тÿҥалтыш кум ийыште лагерь дене кыл лийын, серыш ваш-ваш коштын. Пелашыжым эрыкыш лукташ манын, П. Яниева СССР-ын прокуроржо Вышинскийлан, РСФСР Верховный Совет президиумыш серышым воза, сöрвала. 1939 ий кеҥежым шкежак тайгашке, Квиток поселкыш куалеш – марийжым ужаш, кутыраш, кумылым кеч жаплан нöлташ да Сталинлан возен ямдылыме серышым налын конда. Уке, тиде серыш гына огыл. Писательын трагедий кöран монологшо. Тиле Урал гыч Москош, Кремльыш, чоҥештен да кыша деч посна йомын. Йöра эше ушан ÿдырамаш копийжым ыштен коден. Цензурым корандымек, шергакан ты кагаз ондак газетлаш, вара «Ончыко» журналеш печатлалтын.
Нимогай йодмаш полшен огыл, Эрыканлан лу ийым тÿрыснек орланен эрташ пернен. Пытартыш шым ийжым- колымаште. Тушеч серыш чарыме улмаш. Тудат, ешыжат ваш-ваш нимом пален огытыл. Тамык гыч илыше лекташ грамотан улмыжо полшен- вич ий конторышто счетоводлан ыштен. Творчествыланат йöным муын: «Чолпан Иван» романым возаш тÿҥалын…

Тиде романын действийже адак Урал марий коклаште, Арслан ялыштак, революций деч ончыч эрта. (Тыге, очыни, писатель «Чолпан Иван» романжым «Кучедалме тулеш» романже дене иктыш кылдаш шонен). Арслан ялысе йорло марийын эргыже- Чолпан Иван илыш илыш чыным кычлеш. Тудо, «Илыш молан тыгай йöрдымö?» манын, ялысе туныктышо дечат, поп дечат йодеш, шкеныштым калыкын интересше верч шогышо еҥлан шотлышо либерал-земец-влак декат миен тÿкна, но тудлан иктыштат чыным огыт каласе. Тыге Эрыкан эксплуататорский классым аралыше-влакын социальный сыныштым ончыкта. Тиде ончыктымыжо кугу писательский мастарлык дене ойыртемалтеш. Южо марий писатель-влакын, мутлан, Н. Лейканын, М. Евсеевын, А. Березинын, творчествыштышт илышам плакатный йöн дене сÿретлен ончыкташ тыршымаш кугу верым налын. Ал. Эрыкан, плакат ден схематизм деч коранын, шке произведенийжым пÿсö конфликт негызеш чоҥа, керек-могай явленийымат кöргö гыч ончыкта. Мутлан, Эрыканын геройжо-влак – ялысе поп-монархист, оласе миссионерский школышто туныктышо марий педагог-либерал Андрей Петрович, тудын шольыжо псевдореволюционер Виктор Петрович калыкым пыдал налаш шонышын койыт, ÿмбач ончымаште нуно чаланат пеш поро еҥ улыт. Но келгынрак ончалат гын, нкно эксплуататор кашакым аралат. Нунын ваштареш руш пашазе-революционер Матвей шога. Тудо калыкын пиалже верч чынже денак кучедалеш. Романын тÿҥ геройжо – йорло марий рвезе Чолпан Иван, Матвейын чынжым умылен налын, тудын дене келшаш тÿҥалеш да революционный пашашке ушна.

А тунам… рукописьым шокшынек Йошкар-Олашке конда. Лудаш налын кодат да вара мöҥгöш колтат: «Ок йöрö». Тенгечысе зекын возымыжым кö савыкта? Тидым ышташ тоштмыжо, вашке казаматыш пурен шинчеш ыле, молан манаш гын, Эрыканым 1949 ий июльышто уэш поген наҥгаят да Сибирь ссылкыш колтат. Эрелан. Негыз деч посна. 

Неле-йöсö ончыде, кок шочшан ава уло вийжым пашалан пуа, кеҥежым колхозлан полша, пырдыж газетым, боевой листовким луктеда. «За доблестный труд» медальым кучыктат. А кузе йöратен да аклен шÿм пелашыжым! 1951 ий тÿҥалтыште «Пöлöклымашым» возен:

Тыланет, кумылем, тыланет
Тиде мутым сераш лийынам мый.
Сип чодыра гоч саламым колтем мый
Тыланет, улыжат тыланет.
Эртен кайышым шерен ончен,
Шуко йÿд малыде мыйын кодын.
Шÿм почын сераш шичме годым
Тыйын тÿс мыланемже кочкен…

Те тунемме ийым мучашлымек, Марий Арти тÿҥалтыш школын вуйлатышыже П. Семенова паша гыч лектеш. Изирак  эрге дене (кугуракше Свердловскысо горный институтышто тенемеш) Сибирьыш каят. Красноярский крайысе Богучан районышто, леспромхозын баракыштыже, пырля пелашыж дене илаш тÿҥалыт. Ссыльныйын ватыжлан школыш корно петыралтын улмаш, сандене Семеновалан сплавыште десятникат, йошкар пусак вуйлатышат, кевытчат лияш перна.
Алексей Николаевич леспромхозышто ышта: кугурак десятник, плановик-нормировщик, таксатор. «Ангарская правда» райгазетыш серкалаш тÿҥалын, но чареныт: «Ссыльный улат умшатым петыре». Тыгак каласеныт шочмо Уралыштыже. Йöра эше 1949 ийыште поген кайыме рукопись-влакым авторлан мöҥгöш колтеныт. Тыге Эрыкан «Чолпан Иван» романын икымше книгажым мучашке шуктен. Вара вес романлан, «Эрнымашлан», пижын. Барак гыч изирак пачерыш куснымек, творчествылан йöн икмыняр саемын.
Толын шуэш 1956 ий февраль. Партийын XX съездше Сталинын осал пашажым тÿжвак луктеш. Эрыкан кÿлеш верлашке йодмашым колтылеш, тудлан Писатель ушем полшаш пижеш.
Вес ийжылан, февральысе ик кечын, Ангара серыш кужун вучымо увер миен шуэш: 1937 ийысе приговор кораҥдалтын, писательлан яндар лÿмжым пöртылтымö.

Июнь мучаште коктын Уралыш кудалаш шоненыт гын, Прасковья Яковлевналан саде жапыштак шкетланже Хакасийысе Черногорск олашке, Владилен эргыж дек, каяш перна. Тудо тышке ÿмашке гына вузын колтыможо дене толын. А Генрих Красноярскысе индустриальный техникумышто тунемын.
Эргын ешыште ик талук илымек, П. Семенова Йошкар-Олашке пöртылеш. Н. Ялкайн дене когылянышт изирак пачерым пуат. 17 ноябрь гыч «Мария коммуна» газет редакцийыште корректорлан ышташ тÿҥалеш. 1962 ий кеҥежым ссылка верыш миен толеш, эрге-влакын полшымышт дене шÿгар ÿмбалан памятникым шынден кода.
Шуко йöсым чытен лекше ÿдырамашлан илыш эше ик шугыньым ямдылен улмаш: 33 ияш Генрих эргыже пашаште эмганен кола.
Шкенжын да марийжын шочмо вер лишкырак лияш манын, П. Семенова 70-шо ийлаште Нефтекамскыш кусна.




#Article 295: Семёнов, Владимир Павлович (726 words)


Владимир Cузы (Владимир Павлович Семёнов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Сарапай ял — , Чыкма ола) — курыкмарий серызе, кусарыше, журналист, Совет Ушем серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже, II степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Владимир Сузы 1913 ийын сӱрем тылзын 15-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Сарапай ялеш кресаньык ешеш шочын. Незер кресаньык ньога кок тылзашак ача деч посна кодын. Тиддеч вара тудо аваж пелен Панькансолаште ик ий илен. Аваже кокымшо гана марлан лекмек, изи Володя ныл ий наре йот ача кидыште орланен илымеке, Лаемыр (шкенжым автор «Илыш корно» (1957 ийыште савыкталтын) ойлымашыштыже тиде лÿм денак ончыктен) ял гыч шылын курже, кундем мучко йодышт коштеш да тыге Козьмодемьянск оласе йоча приютыш логалеш. Тиде жап гыч Юл воктенысе ола Владимир Павловичлан ÿмыраш илыш пыжашышкыже савырна, вет тудо туштак школым да педтехникумым тунем пытара. Теорий шинчымашыv Курык марий педтехникумышто налын. Тунам тушто курык марий сылнымутын ончыкылык ÿшанже-влак Петр Першут, К. Беляев, Н. Ильяков, Фер. Сидук да молат тунемыныт, а кундемысе тÿрлö организацийыште серызе-влак П. Эмяш, Н. Игнатьев, В. Патраш, П. Веселов-Сталь, Якты Петр (П. Соснов), молат пашам ыштеныт.

Ятыр ий эртымеке, самырык автор изи годсо ойган илышыжым икмыняр изи ойлымаш гоч ончыктен пуэн. Тыге сералтыныт «Изачан порыжо», «Эргылыкеш», «Кÿчаш» да молат.

Поян ваштареш шке статьяже, репортажше, очеркше дене тушман ваштареш кучедалын. Возымыж гыч кресаньык-влак пален налыныт: тушман кашак ялын социализм корныш вончымыж ваштареш шога, тидлан чыла чаракым ышта, тошто властьым пöртылаш тöча. 
Варажым  Марий издательствын Курык марий филиалыштыже пашам ышта, филиалын вуйлатышыжланат шога.

Владимир Павловичым шÿмжö эреак литература пашашке ÿжын. Ик талук колхозым вуйлатымеке, тудо адак газет пашашке пöртылеш да Кугу Отечественный сарыш кайымешкыже редакцийыште, издательствылаште тырша. Сарын икымше кечылаж гычак фронтыш кая, фашист-влак ваштареш талын кредалеш. Сар корно писательын илыш умылымашыжым, уш-акылжым пÿсемда.
Ялысе илышым пеш сайын палымыж денак ойлымаш ден повесть-влакым возаш тÿҥалеш. Илышын вияҥын да сылнешт толмыжым шижын налше кресаньык-влак у илыш верч талын шогат.

Кумлымшо ийлаште возымо «Таган Стьопан», «Вакш йоҥышта», «Тошто годым», «Ондри Йыван», «Идымыште» да моло ойлымашлаште ме кок классын – тушман ден йорло-незер-влакын – нигунам келшаш лийдымын кредалмыштым ужына. «Кÿтÿчö», «Лÿен шуымо ÿшан», «Тунемше-влакын кучедалмышт» да молат лудшо-влаклан келшат.

Владимир Сузын кумлымшо ийласе произведенийже-влак нерген шке жапыштыже филологий наука кандидат  К. Малинова тыге палемден ыле: «… Нуно чынжымак лийше але тыгерак лийын кертшашлык материал негызеш возалтыныт, сюжетышт дене проста улыт. Герой-влакат шукын огытыл. Автор шке произведенийжым тÿҥ шотышто социальный конфликт негызеш чоҥа. Ойлымаш кужу жапым ок авалте, действий лийме верат раш. Ойырен налме событий ден факт-влак писательын мом каласаш шонымыжлан, произведенийын идейжылан лач келшен толыт. В. Сузы шке творчествыштыже илышыште улшо у, волгыдо шÿлышым, ондак наҥгайыше вийым мокта, айдемын шÿм-чоныш, айдемын ушыш порылык верч вуйын шогаш кÿлмö нерген шонымашым шыҥдара. Тыге сай койыш-шоктышлан, ончыл шонымашлан вияҥашышт, тÿрлö торым, тошто йÿлам сеҥашышт полша».

Наступленийым пÿтынь штаб, чыла полк-влак пеш чот вученыт. Дивизий штабын приказше почеш чыла командный состав рекогносцировкым эртен. Тидын годым могай участкыште могай подразделений тушманын участкыжым кÿрлын кая да часть ден часть кузе ваш-ваш полшат ончылгоч палемдыме. Тылыште, лÿмын ямдылыме участкыште, тушманын могай укрепленийже лийын, тугайымак ыштыме да полк командир-влак тышан салтак-влакым туныктеныт.
Ончылыкын наступленийлан шифровальщик, офицер, мемнан землякна марий писатель Владимир Павлович Семеноват чот ямдылалтын. Пален: тиде кугу наступлений Верховный Главнокомандующийын пеш ответственный задачыжым сайын шуктышаш, Орел олам да Орловский областьым тушман кид деч йöршын утарышаш.
Ондакше Владимир Павлович курсышто тунемын, шифровальный наукын «тайныжым» пеш раш пален налын. Вараже тудым 12-шо гвардейский дивизийыш колтеныт.
Шке пашажым сайын палыше офицер улмыжлан командирований тудым эреак пагален.
Владимир Павлович тиде дивизий дене пеш кугу да неле корным эртен, шуко гана наступленийыште лийын. Дивизийын оперативный задачыжым шуктымыж годым паша поснак шуко логалын. Мемнан землякна чылажымат юватылде ыштен. 
Кугу Отечественный сар деч ончычак Владимир Павлович палыме писатель лийын, Владимир Сузы фамилий дене возен.
Совет офицер В. Сузы пытартыш чÿчалтыш вÿр марте шочмо элым аралаш ямде. Кажне наступленийлан сайын ямдылалтын. Тудо Миклай Казаков дене пырля служитлен:

Чыла неле операцийым зртарыме годым дивизийын штабше йÿд-кече ыштен. Мемнан землякна кокымшо степень Отечественный война ордерым да шуко медальым налын.
Кугу Отечественный сар гыч писатель В. Сузы шочмо верышкыже пöртылеш, литературный пашалан кыртмен пижеш. Книга издательствыште, райгазет редакцийыште ышта. Произведенийже-влак посна книгаш лектыт. 1957 ийыште «Илыш корно» ойлымаш-влак книгаже, 1965 ийыште «Илыш туныктен» вес книгаже савыкталтыныт.
Владимир Павловия ятыр книгам марлаш кусарен.
Писательын шинча ончылныжак ял илышын социализм, коллективизаций корныш шогалмыже рашемын. Сандене тудын творчествыжат кресаньык илышыште лийше тиде революционный вашталтышым ончыктыде кертын огыл. 




#Article 296: Иванов, Иван Григорьевич (827 words)


Иван Григорьевич Иванов (, Кужэҥер кундем, Чодыраял ял — , Йошкар-Ола) – марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче доктор (1975), профессор (1981), Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (2002), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1979), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (1983, Финляндий), М.А. Кастрен лӱмеш ушемын йыжъеҥже (1990), Гуманитар шанче Академийын действительный , академик (1994), Эстон Республикын 4-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2006), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011).

Иван Григорьевич Иванов 1935 ий ага тылзын 15-ше кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Чодыраял ялыште шочын. 

Иванов Иван Григорьевич – Марий Эл Республикын  сулло шанчыеҥже, тӱвыра да образований лӱмлӧ пашаеҥже. Тудын лӱмжӧ Россий Федерацийын шанче да туныктымо пашаште кумдан пале, пытартыш лучко ий жапыште финн-угор йылмышанчыште ик эн почетан верым налын шоген. Уло пашаже кызытсе сылнымут литератур историй, фонетике, лексике, орфографий, топонимике, диалектологий, этимологий да стилистике проблемым шымлымашке виктаралтын. Тудо йылмышанчын кажне областьышкыже пеш кугу надырым пыштен, тыге марий да финн-угор йылмышанчым у кӱкшытыш нӧлталын. Тудо 28 книгам возен: монографий, вуз учебник, туныктышо да студент-влаклан учебно-методический пособий-влакым, да тыгак 350 утла публикацийже уло. Нунын коклаште статья, отзыв, шонкалымашан статья, рецензий да очерк-влак ятыр.

Иван Григорьевич 15 ага (май) 1935 ий Марий АССР Кужэҥер кундем Чодраял ялыште кресаньык ешеш шочын. Тудын йоча пагытше сар жапыште эртен, садланак изинек тудо илышын шере-кочыжым шижын шуктен. 

Илышыже неле жапыште эртен гынат, Иван Григорьевич эн ончыч Нурсола тӱҥалтыш школышто, варажым Кугу Царанур шымияш школышто шинчымашым поген. Тиде школым тунем пытарымек, У Торъял педагогический училищыште тунеммым шуарен. Куженер районын школлаштыже 2 ий пашам ыштен. Варажым  Н. К. Крупская лӱмеш Марий Кугыжаныш педагогический институтыш тунемаш пура.

Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын историко-филологический факультетыштыже тунемме жапыштыже (1955-1960 ийлаште) шуко тӱрлӧ пашам ыштен шоген: мер пашаште чулым лийын, Казахстанын целинный мландым нӧлтымаште тыршен, тунеммаштат киен кодын огыл. Тиде жапыште факультетыште кумдан палыме тыгай педагог-влак туныктеныт: Т. Г. Апатеева, З. Ф. Барцева, Ф. И. Гордеев, Д. И. Козьмина, М. Н. Лебедева, Г. С. Патрушев, Н. Т. Пенгитов, С. Я. Черных, В. И. Юшков да моло. Мутат уке, нуно И. Г. Ивановын ончыкылык илыш корным ойырымаште изи огыл верым налын шогеныт. Эше студент годымак тудо марий йылме дек шӱмаҥын. 

Институт деч вара самырык специалист икмыняр жап республикысе «Рвезе коммунист» самырык-влаклан  газетын редакцийыштыже пашам ышта. Варажым тудым МарНИИ-шке  йылме секторын изирак шанче пашаеҥлан пашам ышташ ӱжыт. Тидыжак, очыни, йылме шымлызе лияш таратен. 

Наука корныш лекташ шонымаш тудым Тарту кугыжаныш университетыш (1961-1964) конда. Ту жаплан тиде университет Совет Союзышто финно-угроведенийын рӱдыжӧ лийын. Тыште, Эстонийыште, Иван Григорьевич  шке шочмо йылмыжым шымлымаш предмет семын йӧратен шында, марий йылмым вес шинча дене ужаш тӱҥалеш, ик эн тӱҥым умыла: йылмынам кутырышо семын гына огыл ужман, а патриотла да аралышыла перегыман, аралыман. Иктешлымаш семын  1969 ийыште аспирантурышто «Марий йылмын тоншай говорын фонетикыже» темылан кандидатлык диссертацийым арален. 

Марий орфографийым саемдымаште Иван Григорьевичын надырже кугу, 1992 ийысе «Орфографический словарьын» шанче редакторжо лийын, 2003 ийысе вашталтше орфографийын проектым ямдылымаште да редактироватлымаште тыршен. Профессор марий йылмын фонетике могыржым возымаште ончыктымылан шоген. Алфавит да орфографий йодышла дене кылдалтше шуко статьям серен: «Этапы развития марийской графики и орфографии» (1975), «Марийский язык. Совершенствование алфавита и орфографии» (1982), «Латинизация марийского алфавита» (1971), «О новой орфографии марийского языка» (1989), «Новый орфографический словарь» (1992), «О сложных словах» (1994), «О некоторых особенностях употребления согласных в марийском языке» (1996), «Какой алфавит более подходит для марийского языка» (1999) да моло.

Профессор И. Г. Иванов марий йылмын лексике йодышлажым келгын шымлен. Тудо «Русско-марийский словарь» (1966), «Словарь синонимов марийского языка» (1975), шуко томан «Словарь марийского языка» книга-влакын ик авторжо, «Словарь новых слов марийского языка» (2001), «Словарь лингвистических терминов марийского языка» (2004) мутерлан авторжо лийын. Тиде проблеме дене кылдалтше шуко тӱрлӧ статьялам ончыкташ лиеш: «Марийские лексические заимствования в русских говорах Вятского края» (1969), «Вопрос о пуризме в марийском языкознании» (1975), «Топонимические этюды» (1978), «Еще раз об этнониме черемис» (1978), «Нужно ли обогащать лексику в современное время» (1989), «Нужно вернуть забытые слова» (1989), «Проблемы обогащения лексики марийского литературного языка на современном этапе» (1993), «К проблеме формирования терминологической лексики марийского языка» (2003) да тулеч моло.

Тудын пашаже кумдан каҥашалтын да тӱнямбал финно-угровед-влакын конгресслаште чынлалтын (Таллинн, 1970; Будапешт, 1975; Турку, 1980; Дебрецен, 1990; Йӱвӓскӱлӓ, 1995; Тарту, 2000; Йошкар-Ола, 2005), да тыгак тӱнямбал, российысе, регионкокласе, республикысе, вузын научный да научно-практический конференцийлаштыже ончалтыныт.

Шанчызе кугу научно-организационный пашам эртарен. Тудо Марий Кугыжаныш университетын финно-угор йылмыла дене докторский диссертацийым аралыме диссертационный советын членже лийын, аспирант-влакым чеслын поген шоген. Иван Григорьевич шуко тӱрлӧ ученый ушем-влакын, тӱрлӧ научный комиссий-влакын, тӱнямбалсе научный «Lingvistica Uralica» журналын (Таллинн) да уло российысе «Финно-Угроведение» (Йошкар-Ола) журналын членже лийын. 

Иван Григорьевич шуко жапым мер пашалан ойырен. Тудо «Марий ушем» калык толкынын ик организаторжо, Марий Мер Каҥашын активистше лийын. Тудын инициативыже да талын тыршымыже почеш ынде мыняр ий почела «Марий тиште кече» Марий Эл Республикын официальный кугыжаныш пайрем семын палемдалтеш.

И. Г. Иванов тошло (целеустремленный), шке шанче пашаштыже чыла радамлыше, пашам ыштен кертше, у творческий шонымашан да кӱжгӧ ончыкылык планан шанчызе лийын. Марий калыкын, тӱвыран патриотшо семын Марий Эл Республикысе да уло финно-угор тӱня шанчын, тӱвыран вияҥмаштышт  надырже серыпле.

Касвел-венгрий университетын (Сомбатхей) филологий шанче доктор, профессор Я. Пустаин шочмыжлан 60 ий темме лӱмеш.




#Article 297: Пенгитов, Николай Тихонович (1544 words)


Николай Тихонович Пенгитов (, Россий империй, Ильна губерний, Вӱрзым кундем, Крешын Руй ял —  ) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1951), профессор (1962), РСФСР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1974), Марий АССР-ысе шанчын да техникын сулло пашаеҥже (1956), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже.

Николай Тихонович 1914 ий ӱярня тылзын 28-ше кечынже Россий империй Ильна губерний Вӱрзым кундем Крешын Руй (кызыт Марий Эл, У Торъял кундем, Крешын Руй) лӱман марий ялеш йорло кресаньык ешеш шочын. 

Изинекак паша пӱжвӱдын кочыжым пален налын. Кӱтӱчылан коштын, моло неле пашам шуктен. Сандене тунемашат лу ияш веле каен кертын. Школышто рвезе сайын тунемын, мом-гынат эре ум пален налаш тыршен. Тидлан пӱсӧ ушыжо веле огыл, тыгак ала-куш мӱндыр верыш чарныде ужшо шӱмжат кумылаҥден. Ум пален налашак шонен, рвезе, куд классым тунем пытарымек, 1929 ийыште Яраҥ оласе педтехникумыш пурен. Тыштат тудо ончыл тунемше-влак коклаште лийын: уло шӱмчонжым пыштен, мер пашам ыштен, тӱшка озанлыкым чумыраш полшен, ял калык коклашке агитбригада дене лектын коштеден. Техникумым пытарымекыже 1932 ийыште Марий пединститутыш пурен — шочмо йылмым тунемаш тӱҥалын. Тыште тудын усталыкше тӱрыснек почылтын. Институтышто тунеммыж пагытыште шымлыме пашалан шӱмаҥын. 1934 ийыште Наукым шымлыше марий институтын йылме экспедицийже дене пырля Марий кундем мучко коштын савырнен. Вес ийын тыгай экспедиций денак эрвел марий коклаш миен коштын. Тиде кок экспедицийжымат МарНИИ-н тунамсе директоржо, кумдан палыме ученый В. А. Мухин вуйлатен.

Самырык ученыйын первый пашаже 1948 ийыште лектын. Тудо «К вопросу о звуковом составе современного марийского языка» маналтын. Тыште шымлышын усталыкше рашак палдырнен. Ты паша але мартеат ик эн келгылан шотлалтеш.

Аспирантура деч вара Николай Тихонович адак шочмо институтышкыжо толын. Тыште икмыняр ий ыштымек, 1956 ийыште тудым МарНИИ-ш директорлан колтеныт. Тыште тудо 1960 ий марте ыштен, вара адак пединститутыш кафедрым вуйлаташ пӧртылын.

Н. Т. Пенгитов — кумдан палыме йылмызе. Тудо ятыр научный пашам возен. Эн кугужо нунын кокла гыч «Сопоставительная грамматика русского и марийского языков». Кажныштыже шочмо йылмынан ойыртемжым келгын лончылен ончыктен. Ученыйын «шанче ӱстембалже» моткоч кумда. Марий йылмын могай сӧрем верже уло гын, очыни, иктат Николай Тихонович деч посна курал-тырмалалтын огыл. Фонетика, морфологий, синтаксис, лексика, диалектологий, орфографий — чылаштыжат Н. Т. Пенгитов шке рашлаш тыршен. Шанче пашаштыже литература йылмым шымлымаш кумда верым налын. А школлан программа, учебник-влак? Тидат, тудат Николай Тихонович деч посна лийын огыл. 1960—1961 ийлаште марий йылме дене шуко томан научный грамматика лектын. Тудым ямдылымаште Н. Т. Пенгитовын суапле пашаже поснак палдырнен. Чыла тидым шотыш налын, 1962 ийыште тудлан профессор лӱмым пуеныт. Ты лӱмым тудо марий йылмызе кокла гыч нигӧ деч ончыч налын. 

Тылеч посна тудо йолташыж ден ученикше-влаклан редактироватлыме, рецензироватлыме да оппонироватлыме пашаште вуйым шупшде эреак полшен шоген. Йӧсӧ годым ныжылге шомакым муын, кӱлеш годым шылтален налашат  аптыранен огыл. Тыште тудын самырык-влак деке эреак поро кумылан лиймыжым поснак палемдыде ок лий. Кеч-мом туддек йодын миеныт гынат, нигунамат кидым лупшен огыл.

Марий йылмызе-влак шке коклаштышт Н. Т. Пенгитовым мыскара йӧре «ачаже» манын колтеныт. Ныжылге чон дене каласыме тиде кумылан мут профессорлан чынжымак келшен толеш. Республикыштына мыняр йылмызе уло гын, чыланат, манаш лиеш, тудын уш-акыл ден алал кумылжо вошт эртеныт. Профессор Пенгитов чумыр йылме школым поген. Тудын вуйлатымыж почеш 7 еҥ наука кандидат лӱмым налын, а 20 утла ученикше шанче корныш вес вере шогалын. Тудын ямдылыме аспирантше-влак моло коклаште поснак ойыртемалтыт. Профессор Н. Т. Пенгитов туныктен моштен, айдеме кумылым савырен кертын; лекцийже кеч-кунамат оҥайлыкше дене ойыртемалтын, шонаш таратен, шымлымаш пашаш кумылаҥден.

Н. Т. Пенгитов ик гана веле огыл оласе Советын депутатшылан сайлалтын, партий Йошкар-Ола горком член да партий обком членыш кандидат, институтысо партбюро член лийын. Николай Тихонович  СССР Наука академий пелен Тунямбалсе финно-угор комитетын членже, Финляндийысе Финно-угор обществын вес элысе членже лийын.

Профессор Пенгитовын кугу научный ден педагогический пашажым партий ден правительство кӱкшын акленыт. Трудовой Йошкар Знамя орден, икмыняр медаль дене наградитлалтын. Тудо Марий АССР-ысе наука ден техникын сулло пашаеҥже. Николай Тихоновичын лӱмжым вес элласе ученый-влакат палат.

Н. Т. Пенгитов марий йылме шымлыме наукалан у шӱлышым пуэн. Эн ончычак тудо кадрым ямдылыме пашам виктарен колташ тыршен: утларак тале ученик-влакшым наука корныш луктаж пижын. Тудо шкеже 1951 ийыштак «Марий йылмыште причастий» вуймутан диссертацийым пеш сайын арален да филологий наука кандидат ученый степеньым налын. Тудын почеш лу утла ученикше филологический але педагогический наука кандидат лийын лектын.

Марий йылмым научно шымлыме шотышто Н. Т. Пенгитовын рольжо поснак кугу, тиде шотышто марий йылмызе кокла гыч тудо кокымшо этапым почын, у шӱлышлан келыштарен полшен. Тудын эше аспирантурыш пурымыж деч ончычак возымо ик эн сай пашажлан «К вопросу о звуковом составе марийского языка» статьяжым шотлыман. Йӱк составым да системым рашемдыме шотышто тиде статья марте марий языкознанийыште раш умылтарымаш лийын огыл, наукышто тиде шотышто эн ончыч Н. Т. Пенгитов чын, кызытсе семын ончыктен пуэн.

Н. Т. Пенгитов шымлыме пашам лым лийде шуктен толын, марий йылмым тӱрлӧ могыр гычат лончылен. Фонетика деч посна морфологий, синтаксис, диалектологий денат тудын шагал огыл пашаже савыкталт лектын, чылаже 80 утла научный пашаже уло. Нунын коклаште шуко кӱлешан да оҥай  монографий, учебник, статья-влак улыт. Тӱрлӧ сборниклаште лекше икмыняр эн сай статьяже-влакым ончыкташ лиеш: «О падежах в марийском языке», «Причастия в марийском языке», «Некоторые вопросы грамматики в марийском языке», «О некоторых особенностях наречий в марийском языке», «Порядок слов в предложениях в марийском языке» да молат. 1958 ийыште посна книга дене лекше «Сопоставительная грамматика русского и марийского языков» книгажым Марий кундемыште гына огыл, мемнан элын тӱрлӧ республикылаштыже да тыгак моло элыштат кумдан палат. 

Профессор Пенгитов научный доклад дене эреак выступатлен, кушто гына тудо лийын огыл! Шарнат тудым кызытат Петрозаводскышто, Санкт-Петербургышто, Москваште, Сыктывкарыште, Ижевскыште, Уфаште, Кишиневышто, Саранскыште, Алма-Аташте, Озаҥыште да моло вереат. Тӱнямбал финно-угроведческий конгресслаштат шуко гана докладым ыштен. Тудын ямдылыме ятыр программыже, учебникше-влак чылалан палыме улыт.

У Торъял районысо Крешын Руй ялысе нужна кресаньык ешеш шочшо Н. Т. Пенгитовын ачаж ден аваже лудын-возен моштен огытыл, а тудо шкеже, ончычсо кӱтӱчӧ, шымлыме да туныктымо пашаште кугу сеҥымашке шумыжлан 1962 ийыште профессор лӱмым налын. Тӱрлӧ йыжыҥан, тӱрлӧ савыртышан илыш-корно шеҥгелан кодын. Тудым эре кӱшкӧ да кӱшкӧ кӱзыктышӧ тошкалтыш дене таҥастараш лиеш. Ялысе школын туныктышыжо, Марий Турек кыдалаш школын завучшо, Марий Пыламарий педучилищыште руш йылме ден литературым туныктышо, Кугу Отечественный сар ийлаште — Йошкар Армийын салтакше, аспирант, Марий научно шымлыше институт директор, Н. К. Крупская лӱмеш Марий государственный педагогический институтын кафедра вуйлатышыже, профессор — тыгай улыт илыш-корнысо кӱкшака вер-влак.

Николай Тихонович Пенгитовын ачаж ден аваже тошто йӱлам кучен иленыт. Ожнысо пайрем годым суртышто лыжга семан шочмо мурат шергылтын, ик жаплан ойгым мондыктен. Ялысе пошкудыжо-влакат ожнысо мурылан шӱман лийыныт, умыр кеҥеж кастене гармонь, шӱвыр йӱк тымык южым авалтен, мӱндыркӧ оҥайын шергылтын. Ончыклык шымлызе телым шинчаш коштшо ӱдыр-влак дечат ятыр у мурым колын. Тошто пайрем, сӱан мурат чонышкыжо шыҥен. Индеш меҥге коклаште верланыше У Торъял селаште рушарня еда пазар эртаралтын, гармонь семат, мурат йоҥген, рвезын кумылжым савырен.
 
Яранск педагогический техникумышто тунеммыж годым Кикнур, Пижанка, Тоншай да моло кундемысе ӱдыр, рвезе-влакын мурыштын ойыртемыштым пален налын. Кумлымшо ийлаштак Киров, Угарман марий-влак мурымышт годым ятыр руш мутым кучылтыныт, чӱчкыдын руш мурымат шергылтареныт. Тиде кундемласе икмыняр мурым Н. Т. Пенгитов возенат налын. «Нуным кӱлеш семын переген, арален моштен омыл», — манеш ыле учёный.
 
Марий педагогический институтышто тунеммыж годым Николай Тихоновичлан олык, курык, эрвел марий муро поянлык дене утларак йӧн лектын.
 
Марий Турек кыдалаш школышто палыме лиеш, Марий Пыламарий педтехникумышто пашам ыштымыж годым ойыртемалтше, шке шотан муро влакым колын. Тыге тӱрлӧ кундемысе мурым палыше Н. Т. Пенгитовлан 1951 ийыште В. Ф. Коукальын ямдылыме «Марий калык муро» сборникын редакторжо лияш йӧн лектын. Кажне мурын йылме ойыртемжым, шкешотан улмыжым да сылнылыкшым арален кодаш тыршеныт.
 
Кудлымшо ийла тӱҥалтыште Николай Тихонович тӱрлӧ паша кокла гычак такмакым чумыраш пижын. Тудо Марий педагогический институтышто тунемше шуко самырык еҥ дене кылым кучен, тӱрлӧ такмакым погаш кумылаҥден. Лудышмуро поянлык гыч эн келшымыжым 1964 ийыште савыкталт лекше посна сборникыш ойырен пуртен. Тиде книган куатше, кӱлешлыкше тачат йомын огыл, вет тӱрлӧ кундемысе ятыр оҥай такмакым савыктыме. Нунын шкешотан улмыштым, сылнылык ойыртемыштым лончылаш сай йӧн лийын. Ялысе мурызо-влак сборникым кумдан кучылташ тӱҥалыныт.
 
Н. Т. Пенгитов поэт С. В. Николаев дене пырля такмак-влак сборниклан ончыл мутым возен, ятыр иктешлыше оҥай шомакым каласен. Кужу муро ден такмак кокласе ойыртемым рашемдаш тыршыме. Чын палемдыме: кужу мурын шке, тудлан гына келшыше семже уло. Муро шомак ден сем икте-весышт дене ойыраш лидымын кылдалт шогат, нуным посна ончаш огеш лий. Такмакын посна семже уке, тудо тӱрлӧ сем почеш муралтеш. Кӱчык такмакым рвезе калыкын шӱм-чон поянлыкше семын ончымо. Н. Т. Пенгитов ден С. В. Николаев айдемын илышыже пӱрымашыже нерген шонкалымашан такмак аршашым ончыктеныт. Чынак, тыгай такмак-влак пытартыш жапыште поснак вияҥын толыт, нуно келге лирика шӱлыш дене шыҥдаралтыныт. Ончылмутын авторышт такмакын жанрышт шотыштат ойым луктыныт, тӱҥ шотышто тема шот дене веле шеледеныт, чын жанр ойыртем але ончыкталтын огыл.

Николай Тихонович калык поэзийым сай пален. Тудо Научно шымлыше марий институтым вуйлатымыж годым А. Р. Сидушкинан ямдылыме «Кырык мары халык мырывлӓ» (1958) сборникым лукташ полшен, ятыр ой-каҥашым пуэн. Н. Т. Пенгитов редактор семын кажне шомакын ойыртемжым арален кодаш тыршен. Тиде кӱлешан, суапле паша икмыняр жап гыч тӱрыснек шукталтын. Кумылым савырыше шергакан муро аршаш калык деке угыч пӧртылын, шочмо устный поэзийынам палынак пойдарен. 

Николай Тихонович марий такмак-влак да нунын жанрышт, сылнылыкышт нерген рушла посна шымлыме пашам возен, савыктен гына шуктен огыл.

Чапым налше ученый самырык шымлызе-влаклан поро ача гай полшен шоген, кӱлеш жапыште поро кидшым шуялтен. Филологий наука кандидат, Н. К. Крупская лумеш Марий педагогический институтын доцентше Н. И. Куторов «Марийское стихосложение» лӱман шымлыме пашажым посна книга дене савыктен луктын. Н. Т. Пенгитов тӱҥ редактор семын самырык шымлышылан кугу полышым пуен. «Йӱла дене кылдалтдыме муро-влак нерген диссертаций шотан шымлымашым возымо годым мыят Николай Тихоновичын поро кумылжым эреак шижын шогенам» — манын И.С.Иванов.

Николай Тихонович Пенгитов марий калык мурылан шӱман лийын, шергаган шӱм поянлык семын аклен.




#Article 298: Токмурзин, Илья Михайлович (476 words)


Илья Ломберский (Илья Михайлович Токмурзин), , Россий империй, Илна губерний, Сарапул уезд, Ныргынде ял — , Удмурт АССР, Карагӧл кундем, Ныргынде ял ) — марий серызе, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1935), Удмурт АССР-ын сулло туныктышыжо (1955).

Илья Ломберский 1896 ийын сӱрем тылзын 20-шо кечынже Илна губерний Сарапул уезд Ныргынде ялысе йорло кресаньык ешеш шочын. Илышыже, тунам шочшо серызе-влак дене танастарымаште, нимо денат ойыртемалтын огыл. Ачаж ден аваже икмарда лийыныт, лудын-возен моштен огытыл, мландыштат уке улмаш.

Гимназий олмеш Николо-Березовский (Эльян) пöръен монастырь пеленсе второклассный школыш тунемаш пура ( тушто церковно-приходской школлан туныктышым ямдылат улмаш). Монастырь илыш неле: пенгыде режим, кочкаш уда, розго, тÿрлö паша, ныл  енлан ик кравач. Тунемше-влакым монастырьын настоятельже «арамлогар-влак» манын вурса. Икана Ильян вуйжылан сайынак логалеш да тылзат пеле больницыште кия. Тунем пытара гынат, дипломым ныл ий жап огыт пу: пытарыше рвезыже латкуд ийым веле темен.

Адакат ялышкак пöртылеш. А тушто еш эшеат кугемын: кок изажге когынек ÿдырым налын шуктеныт. Пöрт такшат изи, илаш нигушто, вер уке. Тунемаш каяшат огеш лий. Олашке пашам кычал куржеш да ик купеч дек приказчиклан пура. Тиддеч вара тÿрлö вере ышта: грузчиклан, дворниклан, конгазын полышкашыжлан, баржыште-матрослан.

Токмурзин учительский семинарийым экстерн дене ямдылалтын пытара, туныктышо лÿмым пуышо дипломым налеш. Но учитель лияшыже ок верешт: 1915 ийыште кандаш тылзе окоплаште коштеш, ныл гана наступленийыште лиеш. 1916 ийын сусырга, госпитальыште кия. 1918 ий февраль марте фронтышто  лиеш, ик жап гый отпускыш мöнгыжö пöртылеш.

Вараже граждан сöй талышна, шочмо верже ошо-влак кидыш верештеш. Изажымат тушман-влак лÿен пуштыт, а шкаланже шылын куржаш верештеш.
Ошо-влакым поктен колтымеке, мöнгыжö уэш пöртылеш да 1919 ийыште февральыште шукертак шонымо туныктымо пашашкыже пура. Тунемме ий пытымек, Илья волостной исполнительный комитетын председательжылан сайлат. Волисполкомышто кок тылзе  наре шога.

Вара 1918-1922 ийлаште руш Зуево-Ключевский тÿналтыш школышто тырша (кызыт Удмурт АССР, Каракулинский районыш пура).

Тунемше-влак яра пагытыштым  сайын,  веселан да пайдалын эртарышт манын, Илья Михайлович тÿрлö модыш-влакым наледен шоген. Класслаште шахмат, шашке, домино, бильярд да тулеч моло модыш лийыныт. Ик пачашан кок тошто пу пöрт  шуко  енан школлан пешыжак келыштаралтын огыл гынат, директор тунемше ден туныктышо-влаклан чыла йöным ышташ тыршен.

Йöсö пагыт лийын гынат, школышто шуко кружок пашам ыштен. Тыгак   шуко тÿрлö конкурс-влакым эртараш таратен шоген.

Илья Михайловичын педагогический пашаже 1918 ий гыч тÿналын да 1952 ий пеледыш марте шуйнен.

Пашам сайын ыштымыжлан Ленин орденым да «Пашаште чапланымылан» медальым налын. Удмурт АССР-ын сулло туныктышыжо. 

Илья Михайлович музыкым пагален, аклен да тÿрлö семÿзгар дене шоктен моштен. Тудо пианиным, арганым (гармоньым), балалайкым, скрипкам, гитарым, мандолиным устан шоктен да молымат тидлан туныкташ тыршен. Серызе эсогыл пелашыжымат балалайка дене шокташ туныктен.

Директор улмыж годым Токмурзин Буймо школлан сöй деч ончыч кумло енлан ыштыме шумовой оркестрым налын, йоча-влакым шокташ туныкташ манын, кумло наре балалайкым, мандолиным, гитарым ола гыч кондыктен. Шуко ученик нине музыкальный ÿзгар-влак дене заман гына гына шокташ  тунем шуын да концерт  годым калык чоным кандарен. Илья Михайловичым музыкым пагалаш да тÿрлö инструмент дене шокташ тунемаш Пыргынде ял гыч лекше туныктышо Иван Яковлевич Дедюхин кумыланден.




#Article 299: Мустаев, Елизар Николаевич (598 words)


Елизар Николаевич Мустаев (, Шернур кундем, Шунсола ял) — марий йылмызе, туныктышо, шанчызе, филологий шанче кандидат (1975), профессор (1991), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1994) Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (2004), Марий кугыжаныш университетын почётан профессоржо (2004).

Елизар Николаевич 1934 ий вÿдшор тылзын 4-ше кечынже Марий автоном область Шернур кундем Шунсола ялеш шочын.  Тÿҥалтыш шинчымашым Койсола шымияш школышто поген. Школ деч вара Елизар Николаевич Шернур педучилищыш тунемаш пурен. 1953 ийыште тÿҥалтыш классын туныктышо дипломым налын. 

Елизар Николаевичын жапше чÿдö лийын гынат, шымлымаш пашам кудалтен огыл.1971 ийыште Мустаев Е. Н. Тарту кугыжаныш университетыш аспирантурыш тунемаш пурен. Тыште тудын вуйлатышыже академик Пауль Аристэ лийын. 1975 ийыште кандидатлык диссертацийым арален. 

Тиде ийлаштак Елизар Николаевич шанче да методика кÿкшытыштö йылме теорий, финно–угор йылмышанче да ойын культура почеш лекций–влакым лудын, диплом паша–влакым вуйлатен. Тудын дисциплинылаштыже студент–влак кÿкшö да пеҥгыде шинчымашым ончыктат.

Мустаев Е.Н. ик гана веле огыл Оршанка райсоветын депутатшылан, Йошкар–Олан калык совет депутатлан сайлалтын. Кызытсе жаплан Марий Эл республикын шинчымаш министерство коллегийын йыжъеҥже.

Марий йылмыште синоним нерген йодыш (Пауль Кокла Рец.: Е. Н. Мустаев.Вопросы синонимики марийского языка. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук, Тарту 1975. ) 
Вÿдшор тылзын 18 кечыштыже 1975 ийыште Елизар Николаевич Тарту университетыште кандидатлык диссертацийым арален. Тудын темыже «Марий йылмысе синонимикын йодышыже–влак». Официальный оппонентше–влак филологий наука доктор профессор П. Алвре (Тарту) ден филологий наука кандидат П. Кокла (Таллин) лийыныт. Диссертацийын цельже: марий литератур йылмыште лексический синонимикын ойыртемалтше палыже–влакым ончыктымаш. Шымлымаш пашаште синонимын структурыжо, значений дене чак кылдалт шогышо мут кокласе отношений нерген йодыш–влак ончыкталтыт. Диссертацийлан тÿҥ важ семын 1930–шо ийла гыч тÿҥалын 1975 ий марте марий писатель–влакын произведенийыш лийыныт. Тыгак возымаште марий йылме мутер, МарНИИн картотека мутерже кучылталтыныт. Диссертаций 197 лаштыкым айла да ончылмут, 3 глава, иктешлымаш, кÿчыкемдымаш–влак списке ден библиографий гыч шога. Икымше главаште (6–58 лышташ) синонимын тÿҥ умылымашыже да йодышын теорий могыржо ончыкталтыт. Марий йылме пример шотышто автор значенийын эн изи единицыж дене синоним–влак тÿшкам ончыкташ лиймым палемда. Диссертацийыште синоним радамыште мут–влак кокласе отношений ныл тÿшкалан шелалтмаш ончыкталтеш. Пашаште синоним радамым ыштыше мут–влакын моло шомак–влак дене кучылталт кертме  ойыртемышт раш коеш. Кокымшо главаште (59–109 лышташ) лексический синоним–влакын посна тÿшкаже–влак нерген возымо. Кумымшо, эн кумда главаште (110–173 лышташ) синонимын важше–влак лончылалтыт. Тыште марий синонимын поянлыкше сайын коеш. Е. Н. Мустаев синонимын важше семын мут ышталтмашым ончыкта. Синонимым ыштыше важ семын мутын кусарыме значенийже ончыкталтеш. Литератур йылмым диалектизм ÿмбач  синоним дене пойдарымаш палемдалтын. Тыгак диссертацийыште синоним радамын графический схемыже–влак улыт. Е. Н. Мустаевын диссертаций пашаже марий синоним мутерым ыштымаште кызытат кучылталтеш.

Марий синоним мутер 2000. 544 с. ( Куклин А. Рец.: Е. Н. Мустаев. Марий синоним мутер. Йошкар–Ола: Мар. кн. изд-во, 2000. 544с. )
Тиде мутерым Елизар Николаевич иканаште возен огыл. Синоним мут–влакым тудо эше 1968 ийыштак погаш тÿҥалын. Важ шотеш тудо тÿрлö сылнымутан произведений, газет, журнал–влакым кучылтын. Икымше синоним мутерым Е. Н. Мустаев И. Г. Иванов дене пырля 1975 ийыште луктын. Тудо справочник семын возалтын. Тыште синонимын значенийжым, кучылталтме ойыртемжым ончыктыме огыл, пример–влакат уке улыт. Но марий йылмын синонимлан поян улмыжо рашак коеш.

Мутер 912 синоним радам, 3450 шомак да кÿэмалтше ойсавыртыш гыч шога. Синоним радам–влак  мутерыште алфавит почеш возалтыныт. Тидыже кÿлеш лексемым да тудын синоним–влакшым куштылгын муаш полша. 
Синоним радам–влак тÿрлö характеран шомакла гыч шогат (смысловой, экспрессивный да стилистический). Садлан синоним тÿшкалаште нунын кучылталтме кумдыкыштым да вес шомак дене кучылталт кертмыштым ончыктымо.
Е. Н. Мустаевын «Марий синоним мутерже» — олык марий да эрвел марий литератур йылмыште синоним шомак–влакым радамыш чумырымаште икымше шынык. Автор диалект лексикымат шотыш налеш. Тидын дене тудо мондалтше шомак–влакым угыч илышыш пурташ шонен. 
Мутер эн ончыч вузышто да школышто кызытсе марий йылмым тунеммаште кучылташлан ышталтын. Тудо шочмо йылмым тунемаш кумылаҥда, йоча да студент–влакын чоншупшмыкыштым почеш.
Мутер материал писатель ден кусарыше–влаклан кÿлешан.




#Article 300: Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак (3573 words)


Шорыкйол толеш пура йÿаш,

Ўярня толеш мунчалташ, 

Кугече толеш лÿҥгалташ.

Семык толеш тан кучаш.

Идалыкын икымше пайремжылан  Шорыкйол шотлалтеш. У ий деч вара ик арня гыч  7 январь ыште  Шорыкйол пайремлан ямдылалтыт. Икымше кас гычак ÿдыр ден рвезе-влак чумыргеныт, калык ончыко нуно шорыкйол маска лийын лектыныт. Суртоза-влак шорыкйол маска лийын коштшо ÿдыр ден рвезе-влакым пура да пÿкш дене сийленыт.

Шорыкйол годым пеш оҥай театрализованный модыш-шорыкйол маска, тудак Васли-мöчöр лийыныт. Рвезе ден ÿдыр-влак, шолып погынен, шке коклашт гыч иктажшым «маскам» ыштат: вуйышто – тÿрка упш, тÿрлö вынер маске (ончычшо кумыж дене ыштыме), капыште – савырен чиктыме ужга але тулуп, йолышто – портышкем, южгунамже портышкем ÿмбач тÿжвакыла межан коваштым пÿтырымö, кидыштыже тоя. Тудо йÿкымат ок лук – ынышт пале, шкеже маскала тарванылаш тöча. Маскам рвезе -ÿдыр-влак пöрт еда вÿден коштыт, тудлан суртоза-влак тÿрлö йодышым пуат: шурно могай шочеш тÿла, еш кузе илаш тÿҥалеш. Шорыкйол маска мо лийшашым кидше дене, тарванылмыж дене ончыкта, мом умылаш ок лий гын, тудым вÿден коштыктышо «озаже» кусара. Маскам пÿкш, мÿгинде, кампетке, когыльо дене сийлат, пеленже пуэн колтат. Южгунам кугырак рвезе-влак «ия маскам» ыштат да йочам, ÿдырамашым лÿдыктыл коштыт. Кунар тиде пайремыште онай, воштылтышан модыш да кончыш, тунар весела. Шорыкйол арняште ÿдыр-влакын нигунамсе деч мужедме лийын. Вет капеш шушо ÿдыр содоррак марлан лекнеже, мутает гын, киен кодат да шоҥго ÿдыр лият. Тений марлан лекташ пиал лиеш гын, кöлан, мо пашам ыштышылан, поянлан але нужналан, поро чонанлан але ия гай осоллан? Чыла тидым кызыт веле мужедыт, вес кечын мужедме чын огыл. Ӱдыр-влак шорыкйол арняште кузе гына огыт мужед! Теве ик оҥай, пеш раш ончыктышо мужедме йöн. Йолташ ÿдыр-влак кастене ик пöртыш погынат, кÿвар ÿмбалан кумыжым, талингам, чаркам шындылыт, туштыжо окса, кагаз, шурно пырче, вÿд да тулеч молат. Вара кашташте шинчыше малыше чыве-влакым кучен пуртат, кÿвар ÿмбак колтат. Южо ÿдырлан эн чылдырий, эн йорга марий логалеш – ала куанаш, ала шорташ… Чыве-влакет изиш ушым налыт да талиҥга ден кÿмыж коклаште кошташ тÿҥалыт, теве иктым, теве весым чÿҥгалыт. Чыве оксам чÿҥгалеш – ÿдырын марийже поян лиеш, пырчым – киндан, кагазым – кнагаче, вÿдым – арака логар… Южгунам тыгай мужедмашке рвезе-влакымат пуртат. Мужедыт качын пöрт йымалне воштончыш да сорта дене, корнывожышто йÿк йÿаным, окна йымалне пöртысö еҥ-влакын мутыштым колыштыт да тулеч молат. Шорыкйол пытартыш кастенже ÿдыр-влак иктеш погынат, лектыш шорыкйол пурам шолтат, весела пайрем дене чеверласат. 

Шорыкйол такмак-влак.

Идалыкеш ик гана

Мöр пеледыш пеледеш.

Идалыкеш ик гана

Шорыкйол пайрем толалеш.

Ужар шудо молан шочеш,

Ушкаллан пукшаш огыл мо?

Шорыкйол пайрем молан толеш,

Йÿаш-кочкаш огыл мо?

Айста рÿжгö мурена,

Ӱдыр-рвезе-шамыч.

Айста рÿжгö эртарена 

Теле шорыкйол пайремнам.

Ӱярня – йор-йор, 

Мелна – чыж-чож,

Волак – лып-лоп.

Теле пытымым, шошо толмым  Ӱярня пайрем увертарен. Ӱярня пайрем  ушкал лийме, ушкал уйым шушмо дене кылдалтын. Ӱарня эре ик числаштак ок тол, куснылеш. Тудым ожнысек Шорыкйол деч шым арня вара шотлат. Пайремым эртараш марий калык ончылгоч ямдылалтын. Кугу пашам ыштен пытарен, мончаш пурен, мелналан руашым шынден, кишан шорым ямдылен. Мемнан районыштына тудым ик арня пайремлат.
 

Икымше кече кумалтыш кечылан шотлалтын. Эрден эрак коҥгаш олтеныт, мелнам куэштыныт. Мелна воктене шокшо шöрым шынденыт, тушко ушкал уйым пыштеныт. Вара суртоза кумалтыш мутым ойлен.

Кокымшо кече курык гыч мунчалтыме кечылан шотлалтын. Ко його огыл, эрден эрак курыкыш миен да мунчалтен волен, свежа вудым конден. Икманаш, шке чолгалыкшым пашаште ончыктен.

Кумшо кече – имне дене кудалышме кече. Имне пугыш яндар йӱкан онгырым сакен, ял мучко мурен-шӱшкен кудал савырненыт.

Вара кок кум кечыже мӱндырнӧ илыше родо-шамыч деке унала коштыныт да кудымшо-шымше кечылан пайремым ужатеныт. Моло пайремым огыт ужате, а Ӱярням – эре ужатат. Ӱярням ужатыме кече – рушарня.  Пайрем ужатымаш тыге эртен. Мончаште мушкылтын да ырен могырыштым кандареныт. Пайрем эртарыме верым сылнештареныт. Мучашлан олым чучелым ыштен йÿлалтеныт. Теве тиде мом ончыкта: чыла осалым йÿлалтен колтымо, тÿрлö черым пытарыме, осал шÿлыш эртыже корныжо дене, мыланна ынже логал. Пытартышлан «Осалже кайже, сайже мылам кодшо» манын, тул гоч тöрштат.

Ӱярня муро-влак.

Ӱярня, тый, ÿярня,

Сайын тыйым вашлийна.

Ӱй, мÿй, мелна дене,

Ӱача да муно дене

Тыйым меже моктена.

Курык гыч мунчалтена

Да мелнажым кочкына.

Ӱярня йор-йор-йор,

Ой, йор-йор-йор,

Ӱярня йор-йор-йор.

Ӱярня модыш-влак.

Йоча-влак сигнал почеш ик йол ÿмбалне тöрштылын савырнышаш улыт. Сеҥышыш тудо команде лектеш, кудо ончыч савырнен толеш. Издер дене модмаш пеш кугу модмашеш ожнысек Ӱярня пайремыште шотлалтын.

Ик йоча лап шинчын, издер лиеш, весыже кок кидшым кучен шупшын кая. Тыге кок командыжат сигнал почеш каят. Ончыч толшо команде сеҥымашыш лектеш. Тошто калык модыш мутлан тыге ойла: Ӱярня вараште мучаш марте волен кертат – ÿмырет кужу лиеш.

Кок командысе йоча-влак сигнал почеш кÿварыште кийыше вара воктене ошкедат.

Кугече пайрем нерген посна статья уло
Кугече пайремлан ямдылалтмаш сурт кöргым эрыктымаш гыч тÿҥалеш. Коҥга, тÿньык, кÿвар, пырдыж – чылажат ару лийшаш. Кудывечым, уремым, тошкемымат ÿштын шындыман. 	
Шуматкечын нулго укш-влакым омса ÿмбаке, ÿстел йымаке пыштат. Тыгакак шуматкечынак кастене Кугече мончам олтат. Кугече пайрем рушарнян кечын модын, шыргыж лекмыже дене тÿҥалеш. Изижге-кугужге кече лекмым ончышаш. Кече деч шкен «желанийым» ойлет, ушым, тазалыкым йодын кертат. 
Кугечылан тÿрлö шÿрашан овартыш мелнам, коман мелнам, торык да шыл кöрган когыль-влакым кÿэштыт. Кугечылан тыгак муным чиялтат, кö пеледыш дене, кö шоган дене. Сорта шыште гыч пÿтырымö лийшаш. Пайремлан у ош вургемым чият. Ӱстембаке, ош вынер солыкым шарен, кумалтышым йöрым шке радамже дене шындат: эн ончычак тичмаш сукырым, вара молыжым, пытартышлан пура коркам шындат. 

Тенийсе чевер муным сурт оза юмолукыш тыге манын пышта: «Поро суртпечем, еш кышкарем муно гай чулыраш пиал дене шогышт». Юмылан юмылтымо деч вара кочкаш веле тÿҥалман. Пайремым пура гыч тÿҥалман. Коркам эре кид дене кучат. 

Кугече – ÿшаным кондышо пайрем. Эрдене эр кынелын, могай игече лийшашым умылаш тыршат.Тиде кечын марий-влак, шке кугезыштым шарнен, сортам чÿктеныт, нунын деч тыматле илышым, еш пиалым, сурт поянлыкым йодыныт, тошто марийым кычкырат, колышо лишыл еҥым,родым шарналтат, шужо маныт. Ӱстембаке тÿрлö сийым луктыныт: кужгиндым, туарам, мелнам, шыл когыльым, пурам.  Тыгай тошто годсо йÿла дене кылдалт шогышо мурат аралалт кодын:

Куэ лÿҥга, куэ лÿҥга.

Куэ лÿҥга гын, ямле.

Шочшем-влак, мемнан дене

Теат лийыда гын, ямле.

Суртоза, лишыл еҥже-влак могырыш савырнен, шыман шуйдарен муралта: 

Ешем-влак, шергаканем-влак,

Шичса, кочса шер теммеш.

Теве чевер муныжымат чиялтенам,

Пуражымат подылде ида кодо. [Информант  В. Н. Поликарпова, 1930-шо ийыште шочын].

Агавайремым ожнысекак шошо ага паша деч ончыч але пасу пашам пытарен, у тылзе шочмеке эртареныт. Агавайрем – волгыдо пайрем. Тудым кок-кум кечым палемденыт. Нине кечылаште кугу йÿк-йÿан шургымаш, моло уда койыш лийшаш огыл, кочывÿдымат йÿаш огеш лий. «Ава Юмо-влаклан кумалме годым шала койышым кояш огеш лий, тудо шке шотшым пеш эскера, йÿын коштат гын, чыла кумалмет арам лиеш, илышетат кумыкталт кертеш», – ойленыт онаеҥ-влак. Пайрем кечын эр кынелын, мончаш олтат, команмелнам кÿэштыт, торык подкогыльым шолтат, торык дене коҥга когыльым ыштат, туарам, моло кочкышым ямдылат, муным шолтат, но шылан кочкышым огыт ыште, кокымшо кечынже кол шÿрым шолтеныт.

Агавайрем деч ик-кок кече ончыч, кугурак еҥ-влак отыш толын ончал каят, идалык мучко пушеҥге йöрлын гын, тудым корандат, олымбалым, ÿстелым тöрлатен кодат, тул олташ олмым ямдылат. Отышто кугу шоҥго писте шога. Агавайрем кумалтышыш мийыше-влак эн ончычак тиде писте ваштареш шогалыт. Лÿмын келыштарыме верышке тулым олтат. Шоҥго пистын укшешыже 3 тÿрлö солыкым сакат. Писте ваштареш мийыше калык рат дене шогалыт да кажныже тыгай Юмо-влакым сöрвалаш тÿҥалыт: Ош Кугу Юмылан, Кÿдырчö-волгенче Юмылан, Мардеж Онлан, Мланде Авалан лÿмден кумалыт. Кажне Юмылан посна сортам чÿктымö. Мöнгö гыч намийыме тÿҥ кочкышым, сырам, чевер муным, салмамуным пурлын пелештыме. Нине кажне кочкыш гычын изишак катен налыт да тулышко шуат. Чыла тиде кÿшкö Юмо деке кÿзыжö манын шоненыт. 

Сорта тул йÿлмым вучен, намийыме кочкышым кочмеке мöнгö тарваненыт. Намийыме кочкышым мöҥгеш кондаш огеш лий. Ото гыч лекме деч ончыч, чыла шÿкым поген тулыш кудалтеныт да вуйым савеныт, вара кум гана ото йыр савырнымеке мöнгö тарваненыт.

Кастене лÿҥгалтыш да тÿрлö моло модыш дене модыт. «Солык пуэн» модыш дене Агавайрем пайремыште гына модыныт.

Ӱдыр-каче-влак уремлан кутынь рат дене шогалыт. Ик мучаш гыч коктын лектын, вес мучашышке, солык кучен шогышо деке куржыт.

Шочмо ял памаш улмо годым

Ок кÿл мыланем пуч вÿдет.

Агавайрем солыкет улмо годым

Ок кÿл пазар солыкет.

Тошто марийын паша пайремже, Агавайрем денат кылдалтше. Каныш годым самырык тукым лÿҥгалтыш йыр погына. Кажныже ик чиялтыме муным пуа да шÿм-чонжым пырткыкта. 
	
Агавайрем кумалмаш гыч пöртылын, кочкын-йÿын теммекышт, чыланат уремыш лектыт, идымышке каят да муным лакылашке пöрдыктен, муно ден муно але мече дене ваш ыштен модыныт. Эн торашке пöрдын кайыше муно мландым иландарымым да шурно озым кужу лийшашым ончыктен. Южо вере муным кÿшкö кудалтен модыныт. Эн кÿшкö кудалтышын илышыже утларак воранышашым ончыктен. Тыште шер теммеке, адак агавайрем отыш каят да лÿҥгалтышыште жапым эртарат. Лÿҥгалтыше-влак тореш кашта деч кÿшкырак кÿзаш тыршеныт. Пуйто тыге ыштыме дене чонет утларак кана да пашалан чулым лият, шурно озымет кÿкшö лиеш. Агавайрем деч вара лÿҥгалтышым шалатен йÿлалтат улмаш.

Семык – шочмо калыкнан ик эн жаплыме да йöратыме пайремже. Семык толмо дене кеҥежын толмыжым умылена. Кеҥеж пагыт ятыр тыглай огыл йÿлам конда. Нуно эше кугезына-влакын тыглай огыл тÿня умылымашышт дене, еш кокласе илыш дене кылдалтыныт. Ожнысо йÿла радам тыгак мер калыкын илыш радамжым йöнештарен колташ, родо-тукым дене пеҥгыде кылым кучен, келшен илаш полшен.

Йÿла радам ожно пайремын чыла кечыштыжат шукталтын. Радамым кажне айдеме, еш, тукым шуктышаш улмаш. 

Вÿргечын да изарнян – пайремын тÿҥ кечылаштыже, кугезына-влак вес тÿняште улшо родыштым унала вучен вашлийыныт, мончашке пуртеныт, тукымышт дене пырля уштеныт, тыгодым кажне тоштыеҥлан сортам чÿктен, уштымо кочкыш-йÿыш дене сийленыт, вара ужатен колтеныт.

Вÿргече гыч изарняш вончымо йÿд осал вийын озаланыме жаплан шотлалтын. Тудо уда шоныш дене суртышко ынже логал манын, оза-влак кöгöн дене омсам петыреныт, тулым ылыжтеныт, шке суртыштым, ялыштым ороленыт, тÿрлö йÿк-йÿаным луктын, осал шÿлышым поктеныт. Самырык-влак ты йÿдым мыскарамат ыштылыныт, рвезе-влак, мутлан, капка ончык пырням ораленыт, леведыш ÿмбак кÿзен, тÿньык рожым петыреныт, мончаште вÿд подым кумыктен кертыныт. Варажым тÿшкан олыкыш воленыт да ÿжара нöлтмеш модын, мурен-куштен эртареныт, ÿдыр-влак пеледышым погеныт.

Пайрем годым калык ятыр ойöрöм эскерен: мланде пашам ышташ огеш лий улмаш, ÿдырамаш-влак шÿртым чиялтен, вынерымат ошемден огытыл. Ты чарымым шуктыдымо койыш шолемым але тÿтаным пасушко конден кертын. Кугарня, калыкыште тудым лопка Семык маныныт, тÿшкан жапым веселан эртарыме кече лийын. Мер калык кÿсле, шÿвыр сем почеш капкылым лывыртен, чоным куандарен. Ӱдыр-рвезе-влак самырык пагытыштым ончычсо семынак веселан эртареныт. Тиде кечын чÿчкыдынак сÿанымат тарватеныт. Шуматкечын але рушарнян пайрем мучашлалтын. Тынеш пурышо марий-влак рушарнян Трочыным пайремленыт, а шочмо – мланде шочмо кечылан шотлалтын. Тидын деч вара яра кеҥеж але сыҥса жап (уржа пеледме, шыркам колтымо пагыт) тÿҥалын. Тудо 2-3 арня шуйнен. Тиде жапыште мланде пашам ышташ чаралтын.

Кызыт Семык пайрем шуко шотышто тошто сынжым йомдарен, но туге гынат посна йÿла-влак аралалт кодыныт.   [Информант  Р.И. Бойкова, 1932-шо ийыште шочын].

Марий калыкын азам ыштыме йÿлаже ÿдырамашын да азан илышышт деч лÿдыкшым кораҥдыме негызеш чоҥалтын. У айдемылан поро пÿрымашым сугыньлен, родо-тукымын ешыште изи айдемым вашлийме кумылым, пиалым да ÿшаным шындарен. Тыгай йÿла шот айдемын шуко курымла дене виян толмо моштымашыжым иктыш чумырен.
Аза шочмо кеч-могай ешыште кугу деч кугу куан. Калык ожнысек тыге ойлен: «Йоча сурткöргылан ямым пурта»,  «Йоча – еш эҥертыш».
Ожно марий ÿдырамаш шуко йочам ыштен. «Кугу еш дене илаш куштылго»,- маныныт. Сандене ÿдыр-каче ушнымо кечын «индеш эрган, шым ÿдыран лийза» манын тыланеныт.
Аза эше шочын огыл, а ÿдырамаш тудын тазалыкше нерген ончылгоч шонен,азапланен. Йочаже куштылгын шочшо, таза лийже манын,тудо шуко тошто йÿлан кÿштымыжым шуктен, эн ончыч шкенжым арален,эскерен.

Ончыкылык авалан мом ышташ ок йöрö:

Тыге, ойöрö-влакым кучылтын, калык самырык тукымым туныктен.

Марий ешыште азам утларакше мончаште ыштеныт. Тыгодым ÿдырамаш пулвуйышто шоген. Тудын воктене кылымдым пÿчшö кува шогылтын. Аза шочмо годым суртышто чыла петыртыш ден омсам почыныт, кылдышым руденыт, тиде йочалан куштылгын шочашыже полша манын ÿшаненыт.  «Эрдене ош тÿням ужын гын, илышыже неле лиеш, а кастене шочшо куштылгын илаш тÿналеш», - манын марий калык.
Кугыеҥ-влак изи азалан лÿмым пуаш вашкеныт, а тынеш пурышо ача-ава-влак тынеш пуртеныт. Тыгай койышым нуно тыгерак умылтареныт: икшыве вес тÿняш каен колта гын, лÿм деч посна тушто тудлан неле лиеш, вес илышыште тудо шканже верым ок му.
Азам тынеш пурташ черкыш коштыктеныт, тыгай йÿлам шочмыж деч вара 1-2 арня гыч шуктенын, тыгодым христиан йÿла календарьын темлыме лÿм дене лÿмденыт. Чÿчкыдын марий икшывын кок лÿмжö лийын: иктыжым шочмекыже пуэныт, весыжым – тынеш пуртымо годым. Кажне азан кресава ден кресачаже лийшаш улмаш.
Ача-аван сурт коклаште пашашт ятырак лийын гынат, шке йочалан жапым эреак муыныт. Поснак малтыме годым ава, йочам кидыш кучен, шке семынже шыматен, рÿпшен муралтен. Икымше кечыла гычак йоча аван йÿкшылан тунемын, малтыме мурым колыштын, аважын чон куанжым шижын. Малтыме мурым тÿҥ шотышто ава мурен, коклан – шольо-шÿжарыштат. Тыге икшырымын, ныжылгын, пачаш-пачаш ойлен, йочам лыпландарен малтеныт.

Папе папе падырашем 

Шинчат кумо колаем 

Мö-мö толын руалта 

Пич чодырашке нангая.

П(ы)сиям, п(ы)сиям, п(ы)сиям, п(ы)сиям,

Кува окса кушто, изи кудо шегалне,

Мÿкш омарта йымалне 

Кöршöк тич, пулдыр тич,

Мыскыр, мыскыр.

Аза ласкан мален помыжалтмек, ава тудым вигак кидыш кучен огыл, чапажым, кидшым, вачыжым ниялтен пелештен: 

Кус-кус-кус,

Йолагайже – йол мучашыш,

Пиалже – вуй мучашыш,

Икияш воштыр гай кугу лийын кайже,
	
Кус-кус-кус

Ӱдыр икшыве азам ыштен, ешыже вурсен, ачаж ден аваже вурсеныт, азам нумалын чодыраш каен. Чодыра пылышан – пасу шинчан манын, тошто еҥ ойлен. Тиде мурым  чодыраште азам пыштен мурен коден. 

О-о-о изием чукаем 

О-о-о изием чукаем 

Чодыра мераҥ ачат лийже 

Кашта помыж ават лийже 

Шопке лышташ мелнат лийже 

Писте лышташ когыльет лийже 

О-о-о изием чукаем
 
Каен колтем, чеверын.

Марий калык йÿла азам аралыме шотышто ятыр поянлыкым коден. Аза нерген ойлымо годым, шинчавочмо нерген ойлыде огеш лий. Шинча возын гын, йоча лым лийде шортеш, ок мале. Тидым калыкыште, «осал еҥ ончалын», маныт. Сандене йочам öрдыжъеҥлан ончыктен огытыл. Тыгак йочам мокташ, тудын нерген чот куанен ойлаш огеш лий. А каласенак колтеныт гын, аваже ваштарешыже руалшаш: «Йылмешет кукшо кошар». 
                       
Азалан шинча вочмек, вÿдыш шÿвалын, тыге ойленыт:
Шем шинча, шара шинча, йошкар шинча, 

Ойлымышт, воштылмышт, йылме пурылтмышт,

Ала ачаже ойлен, ала аваже ойлен,

Ала еҥ ойлен, ала еҥ воштылын,

Йöрен огыл.

Вÿд ава, памаш ава, мушкын колто.
 
Вара тиде вÿдым аза ÿмбак пÿргалыныт.

Аза шочмо йÿла – ик эн тошто, оҥай. Тудо тыгай шонымаш дене эртаралтын: ош тÿям ужшо йоча таза кушшо, ача-ава деч эн сай койышым налже, аваже шуко шочшым ыштен кертше.

Марий йÿлан ик эн йомартле, чоным куандарыше, ушакылым пойдарыше, вий куатым пуышо орлаҥгыже – марий сÿан. Сÿан – у ешлан негызым пыштыше, ÿдыр ден рвезын йоратымаш кумылыштым пенгыдемдыше пайрем. Айдемын илышыштыже тиде – эн кугу паша. Мужыраҥме йÿла пеш шуко лончан. Тудо пеш келге йÿла почеш эртаралтеш. Сÿан илышыште ешын тÿҥ верым налын шогымыжым умылаш полша, самырык-влакын илышыште у ошкылым ыштымыштым шижтара. Саденак, очыни, ожно марий коклаште ушнен-ойырлен модшо пеш шагал лийын.

Сÿан эртарымаште кум ужашым палемдаш лиеш.

Сÿан ÿдыр ончымаш гыч тÿналын, тиде йÿлам чыла кундемлаште эртарен огытыл. Тыгодым «Аважым ончен, ÿдыржым нал, ачажым ончен,марлан кай» калык ойым шотыш налыныт. Ожно ÿдырым ончымаш самырык еҥын чурийвылышыжым огыл, тудын уш-акылжым, койышыжым аклыме йöн лийын. Ӱдыр ончаш рвезын ачаже, лишыл родыжо да темлыше миеныт. Вара ÿдыр йÿктымö нерген кутыреныт.

Ӱдыр туларташ (йÿкташ) шуматкечын тарваненыт. Каче, тудын ачаже, тулармарий ден ватыже лишыл родыжо ÿдыр пöртыш миеныт, шке шонымыштым туштен каласеныт. – «Мемнан туна йомын. Шуко ялыш коштын эртарышна, еҥ-влак ойлышт, тудо тендан дене петырыме, ончалнена ыле тудым» 
Умбакыже тулар-тулаче качым, ача-аважым, нунын поянлыкыштым моктат: «Сурт печыже кышкар гай, чыват пурен-лектын огеш керт. Тынар вольыкшо, комбыжо лудыжо…». Каче ӱдырын ача-аважлан келша гынат, вигак марлан пуаш сӧрен огытыл: «але пеш самырык», «вургемжат ямде огыл», «шуэш, шоҥгак огыл».  
Чыла тиде традиций почеш ышталтеш: ӱдырын чапшым да акшым нолтыман. Ача-ава вигак пуаш сӧра гын, туларташ толшо-влак шоналтен кертыт: «Пеш вашке келшышт, ала ӱдырын иктаж-могай зиянже уло?».
Тулармарий ӱдырлан арака чаркам шуялта да йодын колта: «Йӧратет гын йӱат?». Качыланат тыгак пуат. Нуно йӱмо шотым ыштат. Тыге ӱдыр йӱын да марлан лекташ кумылжым ончыктен. Качылан солыкым, тулармарийлан да тулачылан шовычым пуа. Нунышт удырлан вашеш оксам пуат, сугынь мутым пелештат. Солык шке шотан символ лийын. Каче иктаж амал дене шöрлен гын, ÿдырлан солыкым мöнгеш портылын.
Икмыняр жап гыч ÿдырын суртышкыжо качын ача-аваже толыт, кумалтыш нерген келшат, сÿаным кузе да кунам эртарыме нерген мутланат. Тиддеч вара кок ешат сÿанлан ямдылалташ тÿналыт. 
Тулартыме деч вара ÿдыр ойган, шӱлыкан койын, пуйто тудым моткоч кугу ойго авалтен. «Ӱдырын кайышаш кумылжо уло гын, шортеш», - ойлен марий калык. Шке тукымым, ача-авам, ешым коден, вес тукымыш илаш вончымаш ÿдырым тургыжланен. Тудым тушто кузе вашлийыт, жаплаш, пагалаш тÿҥалыт мо, чаманаш але тудын ÿмбак öрдыжъеҥ семын шöрын ончаш тÿҥалыт? Айдеме шке илышыштыже ик йыжыҥ гыч весыш вонча, ÿдыр гыч ватыш савырна. Сÿан деч вара самырык ÿдырамашым шке лÿмжо дене ойлымым чарненыт, марийжын лÿмжӧ дене лÿмденыт (кызыт ÿдырамаш пöръеҥын тукымлӱмжым налеш).

Марий сÿан – моткоч сылне, чоным куандарыше йÿла. 
Марий калык кугарня кечым эн пиаланлан шотлен, сандене ÿдырым тиде кечын конден пурташ ямдылалтын. Сÿан калык кастене качын суртышкыжо погынен. Карт кугыза кумалтыш мутым пелештен, тазалыкым, пиалым, сÿаным сайын эртарен колташ йодын. Качын ачаже тыгай сугыньым ойлен: «Мÿй корно дене кайыза, ÿй корно дене толза. Пиал дене коштын толза. Корныштыда вес сÿаным вашлийыда гын, киндым вашталтыза». Сÿанвуй сÿан калыкым пукшен-йÿктен, ÿдыр ялыш тарватен. Сÿан мужырышто кеч-кунамат ик еҥ ситышаш огыл улмаш, вет сÿан калык ÿдыр кондаш, мужырым ышташ шонымаш дене каен. 
Ӱдыр суртыш миен шумек сÿан калык капка ончылно мура-чÿчка. 

Корным йодын толын онал,

Пöртдам йодын пурен онал.

Шкендан сайдам,ӱдырлан моторжым

Ужын - колде толын онал.

Ужар выньыкым конден улына,

Кудо каштадам пуэда?

Волгенче гай качым конден улына ,

Кудо ӱдырдам пуэда?

Ачаж ден аважым

Ӱстел покшек шындена,

Изаж ден еҥгажым

Почеш мияш ӱжына.

Тиддеч вара сÿан калыкым кудывечыш пуртат. Ӱдырын ачаже сÿан калыкым йÿкта. Вара качыжым, сÿанвуйым ÿстелтöрыш шында. Сÿан калык мураш-кушташ тÿҥалеш. Ӱдырын родо тукымжо сÿан калыкым унала ÿжын наҥгая. 
Ӱдырым лукмо деч ончыч ÿдыр-качым ÿстелтöрыш шындат, ÿдырын ачаже нунылан поро сугыньым пуат. Каче ÿдырын аваж помышыш икмыняр оксам пуа. Тыге ÿдыр пöръеҥын ватышкыже савырнен. 

Ой, кертна вет, кертна вет 

Кугу тумым йöрыктен.

Ой, кертна вет, кертна вет

Ӱдырым ватыш савырен, – моктанен мурен сÿан калык.

Сÿан калык, качын суртыш толмек, самырык-влакым, вынерым мландыш пыштен, оксам тошкалыктен, кудывечыш пуртат. Тыге эре окса дене илаш тÿҥалыт маныныт. Пöртыш пурымо годым оръеҥым эскереныт: каче деч ончыч омса лондемым тошкал пурен гын, ешыште тудо оза лиеш, маныныт. Юмылан кумалмек, сÿан калыкым ÿстел коклаш шынден сийленыт. Каче ден ÿдырлан эн ончыч ÿй ден киндым авызлаш темленыт, тылеч вара нуно, йÿлам шуктен, келшен илаш, кугуракым пагалаш, изиракым шотлаш, озанлыкым уландаш товатленыт. 
Икмыняр жап эртымеке, оръеҥ суртышко ÿдырын родо-тукымжо – почеш толшо-влак – толын пурат. Уна-влак очылно оръеҥ марийжын родо-тукымжылан вургемым чиктен, арака але пÿрö дене сийлен, пöлек келшен але уке, йодыныт. Пöлекым налше калык вашмут семын рÿжгö мурен-куштен тауштен. Почеш толшо-влакым ял калык уна лияш ÿжыныт. 
Сÿан калык шаланымек, ÿдыр ден качым клатыш ужатеныт, «коктын возын, кумытын кынелза» манын ойленыт. 

Сÿан эрлашыжын оръеҥ ден пелашыже мончаш пуреныт. Мончам у шешке ямдылен. Тиде кечын тыгак оръеҥ мелна пайремым эртарат. Самырык шешке мелнам кÿэштеш, пелашыже унам ÿжеш. Тышке толшо-влак мыскарам ыштен, весела кумыл ден жапым эртареныт. Лач тыгай годым, очыни, «оръеҥ мелна когарше лийшаш» калыкмут шочын. Мелнам кочмек уна-влак оксам пыштеныт. Сÿан эртымеке, икымше пайремлан самырык мужыр марлан лекше ÿдырын ача-аваже деке унала кая.
Самырык тукым куштымаште сÿан кугу верым налын: йÿлам, илыш шотым пагалаш, кугыракын ойжо дене келшен илаш, чон моторлыкым, кап тазалыкым аралаш кумылаҥден.

Тойымо йÿла – тиде ик эн тошто, курымла дене виян толшо йÿла. Шке тукымышто колышо еҥым пагаленыт, тудо илыше-влаклан полшен кертеш манын ÿшаненыт. 
Марий-влакын колымаш илыш пытыме дене кылдалты огыл. Колымеке, айдемын чонжо вес тÿняш вонча. Вес тÿня – колышо-влакын тÿняшт. Тудо тушто тошто семынак илаш тÿҥалеш манын ÿшаненыт. Сандене, колышо дене пырля колоткаш кум тÿрлö арверым пыштеныт: 

Илалшырак еҥ-влак шонгемме семын шкеныштым вес тÿняш каяш ямдылат. Нуно шуко тошто ойын кÿштымыжым шуктат. Кÿчым шала огыт кышке, уке гын вес тÿняште погаш колтат. Чиктен пыштышаш вургемым тошто тылзын ямдылат, у тылзын ямдылет гын, ÿмырет кÿчыкемеш, манын ойленыт. 
Колымаш жап лишеммым марий-влак ончылгоч омо але тÿрлöпале полшымо дене шижыныт. Омо дене пÿ лекме, у пöртым чоҥымо, сÿаным ыштыме сай омылан шотлалтын огыл. Сандене, тыгай омым, еҥлан ойлыде, уремысе меҥгым чумалын, «меҥгылан омо лийже», манын, пелештыман, але пий ден пырысым ниялтыман. 

Пале-влак:

Самырык еҥ ÿмыр лугыч кола гын, юмын кумылжо дене кола, манын, умылтареныт. Тунам, «тудым юмо шкеж деке налын», манын, ойлат. 
Айдеме шке колымашыжым шижын гын, родо-тукымжым ужын да нуныла поро ойым, чон шÿдымыжым сугыньлен. Чеверласыме годым кöлан капшым мушкаш, могай вургемым чикташ, кушан тояш, кö тудын вургемжым нылле годым чийышаш нерген каласен коден.
Иктаж-кö колымеке, пöртыштö вигак сортам чÿктат. Колышын ÿмыржö умбакыжат шуйна манын, колоткам тудын пӧртшылан шотлен ыштеныт. «Теве тылат пöртым ыштена, тудо тыланет келшыдымын чучеш гын, ит сыре», - манын пелештеныт.
Колышо ÿдырамашлан шовырым чиктеныт. Шовыр шке шотан шулдыр, тудын дене колышо каваш кÿза, чонжо, лыве але кайык семын вес тÿняш чоҥешта. Ӱдыръеҥым, вес тÿняште марлан кайыже манын, сÿан вургем дене тоеныт.
Колышым пöртыштö кужун кучаш тыршен огытыл. Ик шотшо дене марий-влак колышым жапленыт, туге гынат лÿдыныт, сандене капшым вашке тояш тыршеныт. Марий-влак колышым изарнян огыт тойо, тиде кече неле, вÿран кечылан шотлалтын.
Ешыште икшыве-влак лийыныт гын, нуным колотка гоч колтеныт. Тыге йоча колышо деч огеш лÿд манын ÿшаненыт. Колышым сурт гыч лукмо деч ончыч кажныже колотка тÿрым кид дене логалаш тыршен, тыге колышын пиалжым кодаш йодыныт. 
Колоткам лукмеке,  чывым руалыныт да онченыт, кудо могырыш куржеш. Кудывече велыш – эше колышо лектеш.
Колышын капше кийыман колоткам шукыж годым ял мучаш марте нумалын наҥгаеныт. Ваштареш толшо икымше еҥлан солыкым кучыктеныт. 
Шуко еҥ тыгай солыкым налаш лÿдеш. Но тидын деч лÿдман огыл, мöҥгешла, тиде колышын пиалже тыланда кодеш, маныт. 
Шÿгарыш колоткам волтымо деч ончыч ший оксам кышкеныт. Колоткам кидшовыч дене волтеныт. Солыкым шÿгарым кÿнчышö-влаклан шеледен пуэныт. Тидыжым колышо еҥын ешыжлан йöсö ынже лий манын ыштеныт (ойгым шеледен пуыман). Тыгай солыкым кид ÿшташлан веле кучылтыныт. Шÿгарла гыч вигак мöгö каяш огеш лий. Колышым тоен толмо деч вара кидым-шÿргым мушкыныт. Колышо еҥым уштеныт, кочкыныт-йÿыныт, ойган чоныштым лыпландареныт. Тылеч вара кайыше еҥым нылне кече марте кажне кечын, сортам чÿктен, уштеныт, «шужо» манын сийленыт. 
Тÿшкан погынен шарымаш колымо кече деч вара кумшо (кумытшым чÿктымаш), шымше (шымытшым чÿктымаш) кечын эртен. Колышым уштымо эн кугу кечылан «нылне кече» шотлалтеш. 
Нылле пайремлан колышын ешыже ончычак ямдылалташ тÿналеш: шуко сийым ямдылат, родо-тукымым ÿжыт. Толшо-влак пеленышт тÿрлö сийым кондат, кочкыт-йÿыт. 
Марий-влак колышын чонжо нылле пайрем деч вара эрелан вес тÿняшке вонча манын ÿшаненыт. Тудо шке илышыж нерген омо гоч гына увертарен кертыт. 




#Article 301: Гордеев, Фёдор Иванович (411 words)


Фёдор Иванович Гордеев (, Марий автоном вел, Поранча кундем, Ермучаш ял — , Марий Эл, Поранча кундем, Ермучаш ял) — марий йылмызе, филологий шанче кандидат (1961), профессор (1992), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1989).

Фёдор Иванович Гордеев 1929 ий ӱярня тылзын 23 кечынже Марий автоном вел Поранча кундем Ермучаш ялеш кресаньык ешеш шочын. Параньга кыдалаш школым 1946 ийыште тунем пытарен. Вара тыштак педучилищыш пурен, тудым 1948 ийыште тунем пытарен. 1948 ий гыч 1950 ий марте  самырык туныктышо Волжск район Тошнер школышто, варажым Кужеҥер район Кугу Лаждӱр шымияш школышто тыршен. Но келгырак шинчымашым налаш 1950 ийыште тудо Н.К Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын филологий факультетышкыже тунемаш пура, 1954 ийыште тудым тунем пытара. Тылеч вара СССР Шанче академийын йылмышанче  институтшо пеленсе аспирантурым тунемаш пура. 1957 ийыште аспирантурым тунем пытарымек, тудо икмыняр жап Каракалпак пединститутышто старший преподаватель лиеш, руш йылмым туныкта. Но тиде ийыштак Марий пединститутын шÿдымыж почеш Йошкар-Олашке пöртылеш, да пединститутын марий йылме да сылнымут  кафедрыштыже тыршаш тÿналеш. Эн ончыч тыште тудо ассистент лиеш, вара старший преподаватель, доцент, шанче пашаеҥ, варажым профессор мартеат кушкеш. Шанчыеҥын тыршыме паша лектышыже тÿвыргö лийын. 1979 да 1983 ийлаште кок томан  мутерым савыктен луктын, варажым кумшо томым ямдылымаште тыршен. Тыгай мутерым шкенан элыште веле огыл, вес эллаштат сайын палат да кÿкшын аклат. Вет тудын иран да балтий йылмыла гыч кÿсынлымö мут-влак, мордва, коми, одо йылмыласе балтизм, иранизм нерген савыктыме статьяже-влакым йылмызе-влак шокшын вашлийыныт. Тыгак булгар, чуваш да суас йылмыла гыч кÿсынлымо мут-влак нерген возымыжым шанчыште сай ошкыл семын палемдыман. Федор Ивановичым вес эллаштат кумдан паленыт. Тÿнямбал конгресслаште эреак тÿрлö докладым ыштен. 1985 ийыште Гамбург университетысе немыч профессор Вольфганг Феенкер дене пырля «Немычла-рушла-марла разговорникым» Германийыште савыктен лукын. Ятыр ий ыштыме пашажым иктешлыме семын  монографийжым шотлыман. Ты пашаште тудо марий калыкын этногенезше дене кылдалтше ятыр йодышым тарватен. 2003 ийыште  мутерым савыктен. Ты пособийым туныктышо ден тунемше-влаклан лукмо. Вет калыкыште тудо уста да тале туныктышо, методист семын палыме лийын. Марий йылме дене программым ыштен, нылле утла тунемме книгам савыктен, таблицым да дидактический материалым ямдылен. Тудо республикысе Туныктыш министерстве пеленсе научно-методический советын, Россий Федераций Туныктыш министерстве пеленсе национальный филологий учёный комиссийын, «Ономастика финно-угорских народов» журнал редколлегийын, Финляндийысе финн-угор обществын членже лийын. Шанчыеҥ Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже чап лÿмым сулен налын.
Фёдор Иванович шочмо Ермучаш ялже дене эреак пенгыде кылым кучен. Тушто Виталий шольыжо да Просковий акаже иленыт (нуныштат ынде илыш дене чеверласеныт). Нунын деке эреак кудалыштын. Тыште вольыкым, мÿкшым ончаш полшен. Ӱмыржын  пытартыш шагатшымат (2005 ийыште) тыштак эртарен. Фёдор Иванович Роза Михайловна дене кок эргым, Михаилым да Александрым, ончен куштеныт.




#Article 302: Герасимов, Михаил Степанович (1078 words)


Микай (Г. Микай) (Михаил Степанович Герасимов) (, Россий иперий, Илна губерний, Алабога уезд, Элнет  ял — , Совет Ушем, Татар АССР, Камша кундем, Элнет  ял) — марий серызе, почеламутчо, басньывозызо, туныктышо, сотемдарче, РСФСР Паша Талешке (1924).

Шочын 1885 ийын… Тыште вик икымше йодыш лектеш: кунам (могай  числаште) шочын поэт? Ик вереат поэтын шочмо кечыже чын палемдыме огыл. Шукынжо тошто стиль манмет дене 25 сентябрьым ончыктеныт, тугеже, у стиль дене — 7 октябрь лектеш. Микай шкеже, мыняр палена тудын возымыжым але тÿрлö документым, нигуштат ни тиде числам, ни весым ончыктен огытыл. Мом ышташ? Кодеш ÿшанаш ик официальный кагазлан – тиде Озаҥ оласе учительский семинарийым тунем пытарыме нерген 903 номеран Свидетельство (1905 ий, 2 майыште Микайын кидышкыже кучыктымо). Свидетельствын оригиналже (кузе палемдыме копийыштыже) Вятский губерний, Елабуга уездысе инспекцийын архивыштыже аралалтеш. Тушто возымо: «Свидетельство. Предъявитель сего, Михаил Степанович Герасимов, сын крестьянина из черемис дер. Ильнети Кураковской вол., Елабужского уезда, Вятской губ., родившийся 22-го сентября 1885 года и обучавшийся в Елабужской Второклассной Учительской Школе…». Шонена, ÿшанаш гына кодеш: ожно вет пашавиктем (делопроизводство) удан каен шоген огыл (мо гынат, тыгай документым тунамсе черкын кагазше деч посна, метрикет деч посна, пуэн кертын огытыл).   

Тугеже, Микай 1885 ий идым тылзын 22-шо кечынже, а кызытсе стиль дене — шыжа тылзын 4-ше кечынже шочын.  

Марпа (Микайын аваже) пошкудо Кугу Йырсе ял гыч (кызыт Удмуртийышке пура) улан, пашаче, кугу тукымвожан насыл гыч лекше лийын. Ял калык (Микайын пелашыжат — Пали) тиде кугу капан ӱдырамашым суртым, озанлыкым кучен моштышо еҥлан шотленыт. Кӱлеш годым Марпа пеҥгыде койышыжым ончыктен кертын. Микайын ачажат, «Чапи айзи», аваж нарак огыл гынат, шкешотан оза улмыжым колымешкыже (1938) мондаш пуэн огыл (Чапи 1862 — 1938 ийлаште илен). 

Чапи ден Марпан икшывышт чылаже 5 лийын:

Микай — эн кугуракышт.

Ванюшка (1887 — 192(?)) — кугыжан армийын офицерже, 20-шо ийлаште,  Колчак дене пырля чакнымыж годым, йомын — вес элышке логалын ман гычат шокта ыле. Ванюшкан Миклай эргыже, кок ӱдыр уныкашт да ятыр кугезе уныкашт кодыныт. 

Васька (Василий Степанович) (1898 — 1973). Озаҥыште Юридический институтым тунем пытарен, Поранчаште, Марий Тӱрекыште, Моркышто да Шернурышто ондак уголовный розыск, вара адвокат пашам наҥгаен шоген. Кок эргыже лийын – офицер-влак Лёвик ден Володя (Всеволод). Уныкашт (Володя деч) да кугезе уныкашт-влак Киров олаште илат.

Оксиня (Ксенья Степановна Степанова-Красноперова) (1895 — 1981), курымжо мучко туныктышылан пашам ыштен, шке жапыштыже кызытсе Агрыз районысо Кӱанэҥер ден Кӧлӧгеш яллаште Иван шольыж дене школым почын. Тунемдыме марийжым туныктен шуктен да туныктышымак ыштен, куд йочаж гыч нылытше туныктышо лийын. Чапи тукымым эн чот пойдарыше Оксинян 21 уныкаже, 33 кугезе уныкаже да (тачысе кечылан) 23 кугезе-кугезе уныкаже Россий деч посна Английыште, Австрийыште, Болгарийыште, Германийыште илат. Койышыж дене, ешым, озанлыкым кучен моштымыж дене Оксиня Марпа аваже гайрак лийын.
 
Иван (1907 — 1946). Туныктышо пашам Агрыз кундемыште Кӧлӧгеш ялыште тӱҥалын. Ты пашам ышташ Микай изаже ден Оксиня акаже полшеныт. Школ Ишаев Семенын (Третьяков Олегын кочажын) пӧртыштыжӧ лийын. 1930 ийыште сурт йӱлен Асанова Сапьян ойлымаж гычын, пожар годым Элнет марий книгажлакым луктын да вӱд воктен ойгырен шончен: «Ынде кушто туныкташ тӱҥалам? Вургемымат ыш код». Вара школ вес суртышко (Эштыганын) куснен. Ик жап гыч Буймыш куснен, тушто ешаҥын. Вара, Марий кундемыш куснымек, колымешкыже Сотнур кыдалаш школышто туныктен.

Настий — Михаил Степановичын икымше йӧратымашыже. Нуно коктынат икте-весым пешак чот йӧратеныт, но Настий садак марлан лектын огыл – суртлан начар шешке лиям манын. Настийжым йомдырымыжым Микай нелын чытен, садлан «Сӧйын пӧлакше» поэтический произведенийыштыже шке йӧсылыкшым ончыктен:
Чон йӧсӧ ден кок вереМиял тольым таҥ ончаш.Налдымашын мый тугеКоштым таҥемым мондаш.
Опрось (Ефросинья) — Микайын икымше ватыже. Пырля кужын илен огытыл, ик ныл тылзым веле, Опрось Михаил Степанович деч ойырлен каен. Эргым ыштен, но эргыже шочмыжо деч вара колен. 
Палий (Соловьева Пелагея Яковлевна) — Микайын кокымшо ватыже (10 ийлан самырыкрак лийын).

Микай ден Палийын 8 йочашт лийын:

Олег — 1921 ийыште шочын, 1929-1930 ийлаште озаланыше шучко шедра чер дене черланен колен.
Максим —  1923 ий 11 июльышто шочын, Микайын кугу куанже лийын. Красноуфимск олаште Марий педагогике техникумым тунем пытарен, Элнет школыштак туныкташ тӱҥалын улмаш. 1942 ийын 5 январьыштыже Йошкар Армийыш каен. Максим, лейтенант, взводын командирже, 1944 ий 4 августышто мӱндыр Литваште вуйжым пыштен. Тоеныт тудым Биржай районысо Жиргелишки лӱман ялыште.
Вера — 1925 ийыште шочын, 1929-1930 ийлаште озаланыше шучко шедра чер дене черланен колен.
Ольга — 1927 ийыште шочын, 1929-1930 ийлаште озаланыше шучко шедра чер дене черланен колен.
Геннадий (1930 — 1992), — Микайлан уныка-влакым пуаш тӱҥалше икымше эргыже. Пешак пушкыдо кумылан лийын. 
Борис (1934 — 1978) — эре еҥ коклаште, эре мом гынат ыштылын. Мурен, куштен, арганым пеш сайын шоктен. Кумылжо дене поро лийын. Олег (1937) — Марий кугыжаныш университетын профессоржо, искусствоведений доктор, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше.
Вася (22.06.1940 — 14.08.1946) — Микайын эн изи эргыже, изиж годым окна тӱрыштӧ модын шинчышыжла уремыш камвозын, садлан тудын илыш корныжо кужу лийын огыл. 

Туныктымо пашаште тыршыме жап – 604 ий

Микай тошто школышто мо сай улмыжым налын, кертмыж семын кучылтын, шке у программым ышташ тӱҥалеш. Кугыжан архивыште 1918 ий 11 июньыштак марий йылме дене возымо ик тетрадь аралалтеш. Тушто Микай марий глагол-влак нерген моткоч оҥай конспект-влакым: «Условно-желательное наклонение», «Многократный вид глагола» тема-влакым ыштен. А Элнет школын изи тоштер-пӧлемыштыже тудын руш йылме да литература дене 1935-1936 тунемме ийын II пелийжылан кӱжгӱ тетрадеш ыштыме поурочныйплан-влак аралалтыт. Микай шке «статусшым» кӱшнӧ кучен: туныктышо-предметник (марий ден руш йылмым да сылнымутым наҥгаен), вуйлатыше-организатор (курымжо мучко школ директор да «Тул» газетым лукмаште инициатор), ял илыш да тунемме пашам чоҥымаште активист (Элнетыште колхозым ыштыме гыч тӱҥалын колмешкыже ревизионный комиссийым вуйлатен да калык образованийын Уездный отделыште марий школ-влакын инспекторжо лийын), «мланде паша» кружокым вуйлатен, медициным сайын пален. 

Микай 1938 ийыште Алабога педагогический училище пелен кӱчык жаплан туныктышо-влакым поген, педпрактикымат Элнет школыштак эртарен. Тыге Кугу сар тӱҥалме жаплан Элнет школ ӱшанлын пеҥгыде йолышто шоген – туныктышат ситен, тунемшыжат 300 утла (312) лийын. 

Микайын эше 1905 ийыштак Озаҥысе Учительский семинарийыште экстерн дене налме «Учитель сельскаго инородческаго начальнаго училища» Свидетельство деч посна моло официальный кагазше лийын огыл. Садлан 1936 ийыште тудлан тыгай документым кучыктат:

Кугу Отечественный сар жапыште Элнет школ палынак шагалемеш. Микай 1942 ий 23 мартыште воза: «Таче 23 март, леверак…Школышто пеш йӱштӧ, кид кылма. Сӧйышкӧ тачат 7 еҥ налылте, эрла адак коктын кая. Учитель кокла гыч Иванов ден Искаков налылтыч – ынде визытын гына кодна школеш – мый, А.Платонов, Е.Березкин, ӱдыржӧ да Маньой».

Тугеже фотокартычкыште ончыктымо 12 еҥ гыч кок ӱдырамаш да кум шоҥго туныктышо веле кодыныт. 

Сар жап годым Микай черланен. Но тудо эмлалтын огыл да 1944 ий, 7 апрельыште тудо илыш гыч каен…

Микайым ужатен уло Элнет да йырге марий калык, Элнет школ. Латик ий гыч, 5 июньышто Элнет школ оралтыште Микайлан Чапкӱым шогалтеныт. 

И.А. Крыловын гыч:




#Article 303: Тужаров, Геннадий Матвеевич (444 words)


Геннадий Матвеевич Тужаров ( РСФСР, Киров вел, Яраҥ кундем, Симаничи ял — ) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1967), филологий шанче доктор (1998), профессор (1999), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1995), Россий Федерацийысе кӱшыл профессионал туныктышын почетан пашаеҥже (2001).

Геннадий Матвеевич 1931 ийын шорыкйол тылзын 7-ше кечынже Киров вел Яраҥ кундем Симаничи ялеш шочын.  
Ачажын фронтыш каймыж деч вара изиж годымак аваж дене пырля Йошкар-Олашке илаш кусненыт. Марий кундемыште  тудо ÿмыржö мучко туныктымо учрежденийлаште  пашам  талын ыштен. 1953 ийыште Йошкар-Оласе педучилищым пытарен да кыдалаш образованийым налын. 1958 ийыште историй да филологий факультетым «руш йылме да литератур туныктышо» специальностьым тунем пытарен да кÿкшыт образованийым налын. 
Г. М. Тужаров шанче пашашке 60-шо ийла покшелне толын. Тиде шанче пашашке тыршенак ушнен. 1965-1967 ийлаште Советское финно-угроведение (СФУ) журналын лаштыкыштыже индеш статьям савыктен луктын.
Туныктымо пашажым тудо  ялыште тÿҥалын. Варажым Г. М. Тужаров кок ий жапыште   марий АССР министерстве просвещенийыште  пашам ыштен. Но самырык рвезым лач шке шочмо йылмын шанчышкыже веле шупшын. Тиде паша тудым тунемын пытарме шке институтышкыжо руш йылме кафедрыш вÿден. Студент-влак дене пашам ыштымаш, нуным лингвистический дисциплиным туныктымаште тудын чонжо эшеат чот марий йылмым шымлаш кумылжо лектын. Марий йылмым тунемме кумылжо самырык филологым  Тарту университетын аспирантурышкыжо вÿден.
Аспирантурышто Г. М. Тужаров марий йылмын диалектшым, тудын тайныжым шарналтен. Изиж годымак филолог марий-влакын мутланымыштым, мутын ныжылгын йоҥгымыжым колыштын. Палемдаш кÿлеш, лач тиде Г. М. Тужаровым шке шочмо диалектшым шымлаш, диссертационный  темым возаш шÿкалын. 1966 ийыште тале марий диссертацийым возен да сайын арален. Тиде пашам тале академик, учёный-полиглот Пауль Аристэ полшымо дене ыштен.
Пауль Аристэ шке финн-угор шанче школ денже уло тÿнялан палыме.
Аспирантурышто Г. М. Тужаров сай филолог шинчымашым налын, исследователь-финноугровед лийын лектын. Тудо финно-угровед шанчым тыршенак тунемын . Аспиран лиймыж годымак, Г. М. Тужаров «Советский финно-угроведений» (СФУ) международный журналышке кас-йÿдвел наречий нерген возен,а вараже ик эн тале авторжо лийын. Шке икымше шымлыме пашажым, диалект нерген кок книгашке пуртен-«Марий йылмын кас-йÿдвел наречийже» (1970) да «Марий йылмын кас-йÿдвел наречий словарьже» (1971).
Аспирантурышто марий филолог П. Аристэнын шанче школжым тунем пытарен. Тарту университетыште, чылалан палыме тунамсе жаплан, учёный-финноугровед-влак пашам ыштеныт. Тушто финн-угор могыр гыч аспирант-влак, докторант-влак тунемыныт. Тыште гына Г.М. Тужаров тале лингвист лийын лектын.
Тунемын пытарме деч вара, тале лингвист, филолог мöҥгеш шке педагогический институтышкыжо пöртылын, кушто нылне ий утла пашам ыштен да тÿжем утла самырык лингвист-влакым ямдылен. Южышт  Г.М. Тужаровын корныжым тошкеныт.
Тале филолог лÿм мутын грамматический категорийжым шымлен.
Г.М. Тужаров тÿрлö медаль дене суапландаралтын: «За доблестый труд в годы Великой Отечественной войны», «50 лет победы в Великой Отечественной войне», «Ветеран труда»; тыгак орден дене «Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации». Тудлан «Заслуженный деятель науки Марийской АССР» лÿмым пуэныт.
Геннадий Матвеевич Тужаров вучыдымын 19 ноябрьыште 2008 ийыште ÿмыржö кÿрылтын. Тудлан 77 ий лийын.




#Article 304: Бикмурзин, Анатолий Иванович (1265 words)


Анатолий Бик (Анатолий Иванович Бикмурзин) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Пӱрӧмучаш ял —  , Марий Эл, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1947), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

              «…Изи ото вошт лекмеке, уло корнывож.
              Корнывожышто шукерте кушкылда ик кож.
              А тышечын пеш торашке раш коеш йырваш:
              Вик пурлаш- Пӱромучашке, а шолаш- Козаш»
                                                                      А. Бик

Йоча-влак  эн сай произведенийыштым «Ямде лий!» газетыш колтылыныт. Икана, Бикмурзинын заметкыжым печатлыме годым редакций пашаеҥ-влакын титакыштлан кора авторын фамилийже гыч «мурзин » ужаш ала-кузе лектын возын, «Бик» гына кодын. Илен-толын, тиде мутак фамилий поэтын псевдонимышкыже савырнен.( Г.Зайниев )

Мый Толя Бикмурзин дене 1932 ийыште Мишкан ШКМ-ште палыме лийынам. Тудо изи капан каҥгарак рвезе ыле. Толя 5 классыштак литературым йӧратымыжым ончыктыш. Книгам шуко ока ыле. Кудымшо классыште почеламутым серкалаш пиже.
Тунемше- влакын почеламутым возаш толашымыштым ужын, туныктышо
И.Н. Аптрашин литкружокым чумырыш. Занятий арня еда лиеден. «Рвезе вий» лӱман литературный журналым луктынна. Тышан утларакше Толян возымыжо печатлалтын. Тудым школышто «мемнан поэтна» маныт ыле.

                   Тидлан кеч ынде о мыняр ий эртa
                   Вуемымамат шукерте чал «чевертыш»,
                   Но тудын кидшым вачыштем шижам!
                   (А. Бикын шарнымашыж гыч.1969).

Тиде ийынак «Илыш муро» лӱман первый сборникше лектын. А. Бик шке семже, шке йӱкшо мыняр гынат палдырнен.

А. Бик военный службым 1937-1939 ийлаште Нижний Новгород олаште эртен.

Самырык педагог да Анатолий Бикын сар темылан возымо икымше почеламутшо «Ме миллионлын улына» манылтын. Ты возымыжо ончычсо Сотнур районын «Большевик» газетешыже 29 июньышто лектын да тетла нигушанат савыкталтын огыл. А. Бик фашист тушманым вурса, садыгак сеҥышашлан ӱшанымыж нерген ойла: Тый муат шканет шӱгарым, Врӱ ден лочышо пудий. Чӱктенат война пожарым; Тулешет йулет тый шке… Чӱктена ме эрык тулым Пич пычкемыш шем лукеш. Эрык илыш, эрык шӱлыш Лиеш мланде кумдыкеш! Тыгаяк шонымашан улыт «Нигунам!», «Ну, чеверын, таҥем, ну,чеверын», «Богатырь- влак ончык - талын!», «Учо», «Родина, тылат» да молат. Тунам А.Бик Сотнур велне илен да пашам ыштен. Кугу Корамас пеле кыдалаш школыш колтеныт, а икмыняр жап гыч Сотнур кыдалаш школыш налыныт.
Сар туӱалмеке, вигак сар лоҥгаш ок логал. «Такше тыгай жапыште тыште кияш обидно»,-возен Миклай Казаковлан колтымо ик письмаштыже. Самырык журналист чоныштыжо фашист ваштареш оварыше шыдым почеламут корнылашке шыҥдарен.
Лиеш учо -шыде,священный ты учо. Шке элжым йоратыше чыла калык деч! Но ынде мемнан деч чаманымашым ит вучо, Ты учо - шкендын шакше пашат верч! …15 мартыште 1942 ийыште армийыш каен. «Ну,чеверын » почеламутым возен. Нимогай книгашкат пурен огыл. Ну, чеверын. колхоз ялем, Пагыт шуын ойырлаш. Сылне нур ден олыклажым каем мый аралаш. Ну, чеверын, шӱмбел танем, Ок кӱл йӧршын ойгырмет. Йӧратымаш ден пиалетым Каем мые аралаш. Ну, чеверын,йолташем-влак, Мый каем осал бойлаш. Осал мут ден ида шарне, Шем тушманым сеҥымек, Сеҥымаш ден чапым налын, Толам угыч тендан дек…
Армийыште А.Бик военный училищым тунем пытара, Калининский ден 2-шо Прибалтийский фронтлаште кредалеш. Латвий мландыште нелын контузитлалтме деч вара кужу жаплан госпитыльыш верештеш, 1945 ий июньышто  пӧртылеш. 
Отечественный сар жапысе лирикыже - марий поэзийын ик эн сай страницыже.Тудо нигунамат ок тоштем да боевой подвиг дене иктӧр шога. 
Сар да йӧратымаш – нине кок умылымашым тунамсе жап пеш чот лишемден, ойыраш лийдымын кылден.Кунам айдеме йӧрата да шкежат мӱндыр таҥжын, пелашыжын йӧратымыжым шижын шога, тудо патырын кредалеш.
                                     
                                       «Шижам мый шокшо шӱлышетым.
                                       Эре улат тый воктенем.
                                       Келшымашнам, чечен жапетым
                                       Ты вашпижмаште аралем!»

А. Бикын геройжо война корнышто нравственно ятырлан кушкын, шӱм-чонжым  але марте улшо куштыра деч эрыктен, Родиным чот йӧратыше да тушманым ужмошудымо лияш тунемын, тудо лӱддымо салтак да яндар чонан. Тул коклаште тудын тыгай шонымаш шочеш: тыныс илышыш, шочмо суртыш, йоратыме тан дек портылмо корно Берлин гоч эрта.
                                       Пӧртылшаш корнем западыш шуйналтын,
                                       Чапле сеҥымаш дене тый декет мия.
Салтак илышын акшым пала,кажне бой деч вара землянкыш ик шонымаш дене толеш:    
                                       «Мый таче угыч илыше кодым,
                                       тыге ынде мыняр гана.
                                       Чыла чытем: осалым, шучкым,
                                       Омак чамане илышем.
                                       Йолташем – влакемже ӱмыр мучко 
                                       Ынышт ӧпкеле мыланем.»  
Илышым чот йӧратыше еҥ гына тиде илыш верч подвигым ыштен кертеш.
Тыныс пагыт толмекат, теҥгечысе фронтовик чон ласкам муын ок керт: тудо пуля шӱшкымо, снаряд пудештме пылышыжлан солна, йолташыже-влакым шарна:
                                          
                                        «Таҥашем-влак малат шӱгарлаште,
                                        Мый гын илыше кодым тунам.
                                        Малат нуно герой- влак коклаште,
                                        Сеҥымашым коденыт мылам...
Сар жапыште возымыжым чумырен, вес ийжылан «Толмо корно »книгам луктеш. Поэт мӱндырно вучен илыше еҥлан эн шерге ойжым каласа, тудым ужаш да чон почын мутланаш шонымыж нерген увертара.Сар жапыште еҥ-влакын, ача-аван, ӱдыр-таҥын, пелашын-образышт путынь Родинын образше дене иктыш ушнен.
Патриотический шӱлыш дене шындаралтше почеламут-влакым А. Бик тул кокла гыч, атака гыч луктын! Война деч вара поэт творческий пашажым вияҥден колта…
Сар жапыште  А. Бик республика дене, редакцийла дене, поэт йолташыже- влак денат кылым луштарен огыл. А. Бикын М. Казаковлан возымо серышыж гыч. 1942 ий:
Салам, Миклай! Мый тыйым йомдаренам ыле. Возышым-возышым – вашмут уке. Возгалем изишак. Изи сборникым лукнем.Лӱмжо - «Родина , тылат!» Лукташ келшеныт…Таза Лий! Сеҥымашлан ӱшанен, запад велыш ончал. Поэзийым штык мучашеш нумалын, ончыко кай!Тиде кучедалмаш мемнан эрыкна,честьна, илышна верч. Поэзий верчынат кучедалмаш улеш. Чеверын. Толя йолташет.

Тиде пьеса ынде йӧршын мондалтын, манаш лиеш. Шке жапыштыже тудо кӱкшын аклалтын.Ким Васинын «Йоча литератур нерген»статьяштыже:

Война деч вара, 1948-1952 ийлаште А.Бик Н.К.Крупская лӱмеш Марий пединститутышто тунемеш. Лач тунамак «Чодыра патыр-влак» поэмым да «Опанасын рвезе жапше» поэмын туҥалтыш ужашыжым воза.
Анатолий Бик – ныжылге шӱман поэт- лирик. Тудын произведенийлаштыже ме айдемын яндар чонжым, поро кумыжым, чот йӧратен да келшен моштымыжым раш шижына.
А.Бик мыланна шуко почеламутым пӧлеклен.Иктышт изирак, весышт ятырлан шукырак улыт. Но кажныштыже ме еҥын ару шӱм-кылжым, йӧратен да ӱшанен моштымыжым, пиалым аклен да тудын верч кучедал моштымыжым ужына «Пиалем», «Салтак моҥго пӧртылеш», «Кузык»…
Ятыр возымаштыже поэтын мыскараче кумылжо раш палдырна.
А.Бик полмезе тукымлан «Кок йолташ» поэмым  (1949), «Те тулык огыдал» пьесым, «Модыш пӧрт» почеламут книгам(1962), «Аршаш» поэма сборникым(1968) да молымат возен.   
Рвезылык – поэтын туҥ темыже. 1961 ийыште лекше «Шошо мардеж» почеламут ден муро книган лӱмжо гына огыл, а путынь содержанийже леве шошо мардеж гай!
А. Бикын марий калык утларакше лирический поэзийын мастерже семын пала. Чынак, тудын эн кугу творческий сеҥымашыже поэзий дене кылдалтын. Но сылнымутышто ыштен кодымо пашаже поэзий кышкареш ок шыне. Уста лирик национальный музыкын эн массовой жаныржым вияҥдымаште кугу суапым ыштен – тудын шомакшылан композитор-влак витле утла мурым возеныт ( «Олмапу пеледме годым», «Ял покшелне, клуб воктене»…). Южышт калык муро семынак кумдан шарленыт.
Вес йылме гыч кусарымым поэт чапле школлан шотлен да пашалан эреак мелын лийын. А. Пушкинын «Чыган- влак», М. Лермонтовын «Мцыри», чуваш литературын классикше Н. Ивановын «Нарспи» поэмышт, П. Ершовын «Пугыр имне» почеламутан йомакше да моло почеламутат А. Бикын тыршымыжлан кӧра марий йылме дене йоҥгалташ  туҥалыныт.
Поэт литература темылан ятыр статьям, рецензийым возен. 1976 ийыште Кугу Отечественный сар жаплан полеклалтше «Тул вӱд вошт» романжын икымше книгаже лектын. Пытартыш ийлаште автор тудым ӱмбакыже возен, но пашажым, тыгак ятыр моло творческий шонымыжым мучашке шуктен кертын огыл - 1980 ий декабрьыште ӱмыржо лугыч лийын.

К.Васин поэтын творчествыжым веле огыл, тудым шкенжымат пеш сайын пален. Эше сар деч ончычак, «Ямде лий» газетыште йоча творчестве полкам вуйлатымыж годым, А. Бик сераш гына туҥалше Ким Васинлан ой-каҥаш дене полшен.Шуко жап эртымеке, калык писательже 1995 ийыште тауштен шарналтен:

К.К. Васин Анатолий Бик нерген эн сай возымыжо – «Поэзия жизни» литературно- критический очерк, тудо «Восхождение» книгаш савыкталтын. Васин дене таҥастарымаште С. Вишневский студент годсо йолташыж нерген шагалрак серен, но А. Бикын поэзийжым аклаш тудат сай деч сай шомакым муын. «Мастарлык – писательын вийже» статьяштыже лудына:
А. Бик шуко произведенийже калык деке шуын. Теве «Мыйын шӱдырем» почеламутшымак налаш. Тудо хрестоматийышкат пурен да М.Казаковын «Мый Москваште каем» почеламутшо семынак Марий калыклан моткоч палыме да йӧратыме лийын. Мыйын шонымаште, тудын ятыр почеламутшымат калык пала. Тыгай почеламутлан мый тудын «Трактористка Оксина», «Памаш корно», «Вичкыж – вичкыж мардежет», «Мемнан таҥна комсомол» да молымат шотлен кертам. Нине почеламутлан жапше годым композитор-влак мурым возеныт…А.Бикын ятыр почеламутшо калыкмут семын йоҥгалтеш да шӱмеш кодеш…Лудын лекмеке, шонен шинчет: поэт Америкым почын огыл, тыйын шонен коштметым гына каласен , но пеш сылнын.(С. Вишневский 1966)




#Article 305: Алексеев, Яков Алексеевич (397 words)


Яков Элексейн (Яков Алексеевич Алексеев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Вончыдӱр ял — , РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Вончыдӱр ял) — марий серызе, кусарыше, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957). 

Яков Алексеевич Алексеев(Элексейн) профессиональный писатель огыл, тудо школышто туныктымо паша кокла гыч гына возен шоген. Нылле ий утла педагогический пашам ыштымыжлан Я.А.Элексейн Паша Йошкар Тисте орден дене наградитлалтын.

Яков Элексейн 1893 ийыште теле тылзын 20-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Вончыдӱр ялысе кресаньык ешеш шочын.  
Еш кугу – 17 еҥан, но лудын-возен моштышо иктат лийын огыл. Кучымо мландыште кинде шагал шочын,садлан илен лекташ пашам пелне,утларакшым чодыраште,смола заводышто,ышташ логалын. Яков Алексеевичат изинекак пашам ышташ тӱҥалын. «Кугыеҥ дене пырля мыйым иктаж пашам наҥгаеныт гын,мый ала-могай пиалан еҥлан чучынам»,- манеш тудо шке илышыж нерген возымаштыже.

Яков Алексеевичын ачаже 1903 ийыште посна лектеш, мланде эше иземеш,ешлан неле жап толеш. Садлан Яков Алексеевич школыш лу ий теммек иже кошташ тӱҥалеш. Аваже черлылан кӧра тудлан тӱрлӧ сурт сомылым ышташ логалеш да чӱчкыдын школыш мийде кодеш…

Арин ден Роҥгышто тунеммыж годым Яков Алексеевич моло тунемше дене пырля школ пеленсе пакчаште, кем ургымо да переплетный мастерскойышто кенеж еда пашам ышта. Пушкин ден Гогольым, Некрасов ден моло руш классикым шуко лудеш.

Марий интеллигенций революций деч ончыч руш классический литературын традицийже почеш идейно да духовно кушкеш. Вет руш литература эрыкым йӧратыше литература лийын. Шемер марий кокла гыч лекше тунемше-влакын шӱм-чон шижмышт,ушакылышт руш литературын влиянийже дене почылтын. Тидын нерген ме моло статьяштат ойлышна,тыште адак ик гана ушештарена гынат, уто ок лий.

Первый империалист сар тӱҥалмек, Яков Алексеевич фронтла гыч толшо тӱрлӧ уверанарым калыклан лудеш, умылтара.1916 ий 1 январьыште шкенжымат салтакыш налыт. Сар жапыште Яков Алексеевич пулемётчик лийын кредалеш. 1917 ийысе первый революцийым пулемёт воктенак вашлиеш. Кугыжам сӱмырымӧ деч вара тудым Солдатский Комитетыш сайлат. Октябрь революций годым Яков Алексеевич Украиныште лийын.1918 ийыште тудым мӧҥгӧ колтат.
Мӧнго толмек, Яков Алексеевич Морко велне Совет властьым пеҥгыдемдаш полша,ялысе уполномоченныйлан коштеш,Краснококшайский уездный Совет съездыште участвоватла.

Кугу Авамланде Сар жапыште Яков Алексеевич Ленинградский Военно-Воздушный Академийыште турло озанлык пашам ышта, «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» да «За доблестный труд в Великой Отечественной войне » медаль-влак дене наградитлалтеш.
Я.Элексейн кучык жап черле лиймек, 1965 ий 5 январьыште колен.
Литературыш Я.Элексейн газет гоч толын. 1919 ийыште РКП(б) Казанский губком пропагандист-влаклан «Йошкар-кече» газет редакций пелен кум арняш курсым почын. Тиде курсышто Я.Элексейнат тунемын. Курс гыч портылмек, тудо ял илыш нерген турло заметкым марий газетлашке да журналлашке возаш тӱҥалын.




#Article 306: Козырев, Василий Сергеевич (181 words)


Василий Элмар (Василий Сергеевич Козырев), , Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кожласола (кызыт Кожласола) ял — , Смоленск вел, Спас-Демьянский кундем, Алфёрово ял) — серызе, почеламутчо, кусарыше, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжеҥже (1941), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Василий Элмар 1910 ийын шорыкйол тылзын 22-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Кожласола (кызыт Кожласола) ялеш йорло кресаньык ешеш шочын. Тунемаш латик ияш тӱналын. Ялысе школым пытарымекеже, Казанский госрабфакыште ныл ий да Казанский авиационный институтышто идалык наре тунемеш, вара 1932 ий гыч Йошкар-Олаште средний школышто туныкташ тӱналеш. 1933-1935 ийлаште В. Элмар Советский Армий радамыште служитла. 1935 ийыште В. Элмарым «Марий коммуна» газет редакцийыш паша ышташ налыт. Тыште тудо шым ий мучко литературный сотрудник, отдел вуйлатыше, ответственный секретарь да редакторын заместительже лийын пашам ышта.

Тиде жапыште В. Элмар «Ончыко» почеламут сборникым ямдыла. Тыште война деч ончычсо ийласе да войнан тӱналтыш жапыште возымо почеламутшо-шамыч пурталтаныт. В. Элмар йоратымаш, армийыш ужатыме, элым аралаш шогалме тема-шамычым устан сӱретла.

Марий почеламутчо-патриот В. Элмар Кугу Авамланде сарын фронтешыже йöратыме чын эргыже поэт-воин Василий Элмар (Василий Сергеевич Козырев) шӱмыштына ик эн сай почеламутчо-патриот семын илаш тӱналеш.




#Article 307: Юлсер кундемысе Пӧтъял ялын йӱлаже да мурыжо-влак (3910 words)


Пагыт еда толын шогышо пайрем да йÿла-влак марий калыкнан тÿвыра илышыштыже ойыртемалтше улыт. Акрет годым шочын нерештше, историйын тÿрлö жапыште вияҥше калык пайрем, калыкын шкешотан сын-куанжым арален кодымаште кугу верым налын. Калыкын тÿня умылымашыжым, технологийжым, еҥ-влакын усталыкыштым ушен шогышо калык пайрем ден йÿла-влак тачат марий айдемын илышыштыже кумда верым айлат. Пайрем ден йÿла-влак калыкын ыштен шогымо пашаж дене чак кылдалтыныт. Марий айдеме кеч-кунамат пÿртÿсыштö лийын шогышо вашталтышлан келшышын шке озанлык сомылжым тöрлен. Тÿрлö йÿла, ю вийлан ӱшанымаш, пале ден ойпого, модыш, кугезына-влакын тÿшкан погынен Юмылан кумалмышт, надырым пуымышт — чылажат  тылзе еда толын шогышо пайрем радамыш шыҥдаралтыныт да озанлык пашан лектышыжым, еш илышым, вольыкым тӱлаҥдыме, аралыме шонымаш дене эртаралтыныт

Марий Шорыкйолым кугарнян ышта.  Кугарня марте кок-кум ӱдыр пӧрт еда тӱрлӧ кочкышым поген коштыт. Погынашлан эн ончыч кутырен келшыме сурт уло.  Изарнян самырык-шамыч пасуеш лум каваным ыштат. Йырже модыт, мурат-куштат, кинде сукырат тыгаяк кугу, тыгаяк ошо лийже манын ойлат. Кочкышым погышо ӱдыр-шамыч дене пырля молат шорчол  маска-шамычым келыштарат, вара пырля-пырля пошкудо-шамычым пура шолтымо пӧртыш ӱжын коштыт. Шорчол ӱжаш толмашеш сурт оза йыдалым але шке ыштыме вес ӱзгарым кучен шинчеш, ӱдырамаш-шӱдырымо шӱртым але моло кидпашажым ончыкта. Шорчол маска-шамыч озаштым Шорыкйол дене, У ий дене саламлат, пиалым тыланат. Суртысо кажне еҥын сайжым каласен мокталтат, удаже уло гын, койдарен шижтарат, тидым пытараш тыланат. Икшыве-шамычымат ӧрдыжеш огыт кодо. Иктылан тура каласат, весылан важмалдыкын ойлат. Модынат койдарен кертыт. Койдарыме еҥ сырен огеш керт, сырыше еҥлан салтак шорчол уло, шотшо уке гын, верышкыжат шынден кертеш. Толын пурышо коклаште  шӱвыр,  тӱмыр,  гармонь дене сем йӱкшат лиеш, шорчол-шамыч кушташ тӱҥалыт. Куштен чарнымеке, оза шорчол-шамычлан пӱкшым кӱварыш кышка да йодеш: «Васлий кугызай, Васлий кувай, тений кинде шочеш мо?». Нунышт вашештат: «Шӱльӧ кужу лиеш, уржа сайын шочеш, шыдаҥ лийын шушо лиеш, айдемылан илаш мотор лиеш». Адак ӱстелтӧрыш шындат. Оза йодеш: «Вольыкна таза лиеш мо?». Нунышт вашештат: «Таза лиеш, таза лиеш, туто лиеш». Шорчол-шамыч, икшыве уло гын, нуным мурыктат, куштыктат, иктаж-мом ойлыктат, мокталтен, тамлым але иктаж-могай пӧлекым пуат. Тыге лиймеке, чыланат оза-шамычым пура йӱаш ӱжыт. Ял йыр але, ял кугу гын, лишыл пошкудо-шамычым ӱжын коштмеке, чыланат саде пӧртыш погынат. Шоҥго-шамыч шке суртышто кодыт, коҥгаш пареҥгым шуат, оксам шотлат. Шорыкйол кечын оксам шотлет гын, оксан лият, пареҥгым коҥгаш шует гын, шолдыра лиеш. Пӧртыш погынымеке, ӱдыр-шамыч толшо калыкым ӱстелтӧрыш шындат, мурен-мурен, пурам йӱктат. Мурымыштлан южо еҥ тыгыде оксам пуа. Мурат-куштат, шырпым шылтен модыт.

ШОРЫКЙОЛ МОДЫШ

Шерева почеш икте шылтыше, весе кычалше лиеш. Кычалше савырнен шогалеш, шылтыше еҥ еда кая, иктын совышкыжо шырпым кода. Лие, манеш. Кычалше шырпе кӧ дене улмым палышаш. Кум гана ок му гын, муралтен але кушталтен ончыктышаш, муеш гын, мумо еҥ шырпым шылта, ондак шылтыше кычалше лиеш. Южо еҥ, Шорыкйол  кечылан лӱмын тагам шӱшкылеш. Тага вуйым шолта (тидлан ондакысат йора), юмылан чокла, кодшо ийын сайжым ушештара, у ийыште тазалыкым, тыныслыкым, пиалым, вольык тулем, чапле шурным йодеш. Шорыкйол кастене ӱдыр-шамыч, у ийыште пӱрымашлыкым пален налаш манын, вӱташ каен, шорык йолым кучат. Вара, понар ден волгалтарен, кӧ могай шорыкым, тагам але казам кучымыштым пален налыт. Ош шорык логалын гын, ошалге чурийвылышан марийлан марлан кает, шеме гын — шемалгылан, шоҥго гын — илалшылан, самырык гын — рвезылан. Каза верештеш гын — вес калык улшылан кает (але суаслан, але рушлан). Вӱташте шорык дене пырля казат лиеш гын, шке пӱрымашым ӱдыр-шамыч рашак пален налыт.
Шорыкйол такмак-влак: Шорыкйол пайрем шуылдале, Родем-шамыч шуко тольыч. Кузе мыйже ом куане:  Ешем кугу, вольыкем вӱта тич, Кузе мокталтен ом муаралте. Луо, коло, кумло, нылле, Витле, кутло, шымлу. Киндым пурлам, мелнам пурлам,  Аракам подылам. Лийза, лийза тугерак, Верым пуыза кумданрак, Мыланнаже муралташ, Гармоньжылан шокталташ. Леве, шыма мардежет Шижде йӱрым кондалеш. Тиде Шорыкйол пайремже Шижде эртен каялеш.
Шорыкйол муро. Теле йӱштӧ годым, окна кылме годым Мыйын огыл чиен лекшаш перчаткем. Чонем йӱлмӧ годым, ужмем шумо годым, Лийын огыл мыйын йолташем. Порсын шовычна уло, шиян ӱштына уло, Пайрем годым чиен лекташ огына вожыл. Шорыкйол пайремна уло, Тыге пырля модын-воштыл илашна. Тошто тувырым огына кудалте, Мушкын, тумыштен чиена. Тошто пайремымат огына мондо Мурен-куштен эртарена. Чодыра вует тӧр огыл да Мардеж дене пуалмылан. Мемнан чурийна чевер огыл Ойго дене кушмылан.
Тиде мурым ожнысекак  Юлсер кундемыште Шорыкйол кастене ик пӧртыш пырля чумырген муреныт. Тыгодымак кӱнчылам шӱдыреныт, оҥай модыш ден модыныт. Шорыкйол касым веселан эртарен, ӱдыр-рвезе-влак ӱстел-тӧрыш шинчыныт. Мӧҥгышкышт каяш жап шумеке, суртоза ден озаватым тауштен мурым муреныт.
Тауштен мурымаш. Ӱстел йолет, ныл йолет да Нылылекок пӧрдеман. Ӱстембалан погымо чесыже да, Изай-еҥгайын оҥ вийже Тореш шинчын кочна, йӱна, Вашеш шогалын тауштена. Идым кӧргӧ каванан лийза, Тошкем кӧрго мӱкшан лийза,  Кылат кӧргӧ поган лийза, Шондык кӧргӧ шийвундан лийза. Юмын ава волтен пуыжо, Мланде ава кӱзыктен пуыжо. Латкок тулар-тулачан лийза Калыкым йӱктен-пукшышо лийза.

Христиан верам кучышо-влак Шорыкйол пайремым Рошто пайрем дене пайремлаш тÿналыныт да  18 шорыкйол марте, Крешене деч ик кече ончычсо кече марте пайремленыт. 17 шорыкйолышто, йÿд шушан кажне еҥ, еш деныже але клубышто, олымым олтен, тул гоч тöрштылын. Тул гоч тöршталтымылан «Ияже кайыже, сайже кодшо» манына. Крешене вашеш йÿдым черкылаште служба-влак эртаралтыт. Шорчол (мӧчӧр) лийше ÿдыр-рвезе да йоча-влак, моло дене пырля черкыш кайышаш да «ияжым поктен лукшаш» улыт Йÿдым черкыште службышто шогат, эҥерлаште ыресым ыштен, тудлан шнуй шÿлышым пуртат. Кеч-могай вÿд ты кечын шнуй шÿлышан лиеш, сандене йÿштö вÿдыш йÿштылаш пурышо-влакат огыт черлане. Мöнгешла, идалык мучко черым палыде илаш тӱҥалыт, маныт.Тиде пайрем дене тÿрлö йÿла кылдалтын. Нуным палыме уто огеш лий манын шонен, икмынярым ушештарена:

Тиде пайрем годым теве могай пале-влакым шотыш налман:

Тиде кечын чылаштлан, кöм да мом паледа: пушеҥгылан, янлыклан, йöратыдыме вате але марийлан, эн йöратыме еҥлан, чыла тушманлан — шканда мом тыланеда, нуныланат тудымак тыланыза. Тиде вет те шканда, нунылан огыл, чынже дене, Юмылан тыланеда. Сандене Крешене пайрем кечын нигö дене ида вурседыл, ида ÿчаше. Мöҥгешла, тендан воктене кö уло, тиде кечын чылаштымат туге чот йоратыза, кузе нигунам йöратен огыдал! Тек кеч ты Юмын пайрем кечын тÿняште нимогай осал огеш ышталт, шыде койыш шагалемеш.
Мемнан  Петъял кундемыштына тиде пайрем аралалт кодын. Но южо еҥ кажне йÿлам эскерен ок шого. Самырыкракше шорчол вургемым лач веселан жапым эртараш гына уремыш чиен лектеш. Чаманен кодаш логалеш, южгунам калык нунын (шорчол маска-влак) деч лÿдешат.

Ӱярня — мланде паша дене илыше еҥын акрет годсо пайремже, телым ужатен, шошым вашлийме йӱла. Тудым пайремлымаш кажне ийын кусаралтеш. Ӱярням Шорыкйол деч вара шым арня гыч эртарат. Тудо февраль мучаште — март тӱҥалтышыште толеш. Мемнан ялыштына тудым ик арня пайремлат. Ӱярня дене руш-влакын Масленица пайремышт коклаште ятыр шотышто икгайлык уло гынат, шукылан ойыртемалтыт:

Пургыж тылзе шумеке, да тылеч вара ушкалаш еш-шамыч ты пайремым шÿм пырткен вучат. Тудо у кинде семынак еш пайремлан шотлалтеш да идалыклан ик гана веле толеш. Мутат уке, тиде пайремын лÿмын палемдыме кечыже уке, тудо ондакракат, вараракат лийын кертын. Тылеч ондакше пеш шагал ешыште толын. Молан манаш гын, ожнат да кызытат уланрак сурт оза веле вольыкшым йыргешке кап-кыланым ашнен кертын. Вес семынже каласаш гын, тÿж ушкал качыжымат ондакрак кычалын, сандене презе ыштыме жапыштат, тувыртыш пайремжат ончычрак толын. Ушкал лийме вашеш оза ватын йÿд омыжат кÿрылтшö лиеш, сомылжат ешаралтеш. Мутлан, 3 — 4 арня ончыч, тудо, лийшаш ушкаллан, шÿльым шолтен пукша. Тыге тудын шöр корныжо сай лиеш маныт. Тÿж вольыкын водаржым шекланен, палышырак ÿдырамаш, могай презе шочшашым (ушкалаш але ÿшкыжаш) ончылгоч каласен кертын. Презе шочмеке, кугезе йÿлам жаплыше кажне оза вате кишан шÿжерым икмыняр кече посна лÿштен. Ушкалаш презе лийын гын, 9 лÿштышым, ÿшкыжашыным — 7 лÿштышым поген. Ситарен шуктымеке, тудым кöршöкыш иктаж 4 — 5 муным чÿчен, луген колтен. Вара шокшо конгаш тувырген кӱкташ шынден. Эрлашын тудым шокте вошт але марле гоч йоктарен, нугыдыжым, тувыртыш падыраш-влакым ойырен да ик кечылан пеҥгыдемаш коден.Тылеч вара свежа лÿштыш шÿжерым шолташ да кÿын шумекыже, тувыртыш падыраш-влакым ешараш веле кодеш. Тыге тÿҥ пайрем кочкыш ямде лиеш. Но тудо тыглай кочкыш огыл. Сандене ÿстембалсе тувыртыш кÿмыж йымаке ик кормыж шудым але шÿльö, уржа олымым пыштат. Тиде шотшым озан ушкалже шöран да кочкышым васартылшан ынже лий манме койыш дене умылтарат. Тувыртыш пайремлан тыгак тÿрлö моло кочкышымат, сийымат (мелнам, перемечым) ямдылат. Кочкышым ÿстел тöрыш чумырымеке, сортам чÿктат, вÿта гыч пöртыш презым нумал пуртат. Вара сурт оза презылан сайын шочашыже полшымыжлан Юмылан таум маныт. Кинде гай виян лийже манын презылан лÿмынак ямдылыме тувыртыш киндым пукшат. Киндым презе кочкын ок пытаре гын, йоча-влаклан пуат. Но оза вате ончыкыжат ушкалаш презе шочшо манын шона гын, тиде киндым рвезе йочалан огеш пу. Тувыртышым ончыч шке еш дене кочкыныт, вара родо-тукым, пошкудо-влакымат ÿжыныт. Шарнем йоча годсо пагытыштем, авамын шкет илыше шоҥго ӱдырамашым тувыртыш кочкаш ÿжын кондымекыже, тудын йомартле, чоным почын тауштен ойлымыжым. Шомакше мондалтын гынат, тудын поро тыланымаш кумылжо ок мондалт. Тиде пайремын ойыртемалтше кышаже весыштат палдырна. Тунам ÿстел кокласе олымбал ÿмбалан але лопка меж шовычым, але байковый одеялым шаралтен шинчыт ыле. Икманаш, тудо йоча чоныштат ала-могай у шижмашым шочыктен да вес ий марте тудын пӧртылмыжым вучаш изи тулым чӱкташ полшен.Тувыртыш кочмо годым, марий йÿла почеш, ятыр шкешотан койыш, пале-влак 
вашлиялтыт. Мутлан:

Икманаш, тиде ойпого поянлык веле огыл, йоча туныктымо, калык педагогикын изи падырашыже, манаш лиеш. Тувыртыш пайрем кугезе койышым аралаш полша.

Идалык жапыште марийынат да ятыр моло калыкынат, эн кугу пайремжылан ий еда коштын толшо (эреак шошым апрель тылзыште) Кугече пайрем шотлалтеш. Кугече пайрем дене ятыр моло пайрем-влак кылдалт шогат. Кугече пайремым рушла веражат, марий веражат, чимарийжат улденыт. Пайремлан ямдылалтмаш да пайрем эртаралтмаш кажне веран тÿрлö лийын. Ожныракшым, мемнан Петъял кундемыштына, Кугече кечын эрден-эрак пошкудо-влак  мончаш пураш толыныт. Нунылан посна вÿдым шындыман улмаш. Тиде кечын икымше гана  вочшо ош лум гай яндар вургемым чиеныт. Эр гычак суртышто тÿрлö чес ямдылалтеш. Ӱстел ÿмбаке кочкыш-йÿышым погат. Юмо деч пиалым, тазалыкым йодыт, тошто марийым кычкырат, колышо лишыл еҥым , родым шарналтат, шужо маныт. Ялыште родо, лишыл пошкудо-влак ваш-ваш унала коштыт. Кугече пайремым эртарен колтымо деч ончыч, Кичке пайремым ыштеныт. Кичкым юмоҥа шеҥгелне арален киктеныт, нине кичке воштыр-влак ю виян лийыныт.  Кичке воштыр дене вольыкым кÿтушкö поктен луктын коштыныт. Кугече пайремым кушкыжмо кече гыч пайремлаш тÿҥалыныт. Чыла ялысе калык юмылан кумалын; тиде кечынак имне вуйым шотленыт, а вуй коҥгыражым капка ÿмбак шынденыт, шуен огытыл. Вÿргече кечын колышо-влак родо-тукымышт деке коштыт, манын ойлат калыкыште ожнысекак. Пайремлан кушкыжмо гычак ямдылалташ тÿҥалыныт. Вÿран  вӱргече. Тиде кечын, шоҥгыеҥын ойжо почеш, воштырым кидыш йöршын налаш ок йöрö. Уке гын, кишке чÿнгалеш маныныт. Тыгак шондыкым почаш ок лий-кугу мардеж пöртӱмбалетым налын кая, иктаж-кö дек каяш-толаш ок йöрö. Иктаж еҥ кечывал деч ончыч суртышкет толын кая гын, почешыдак шÿчым кудалтыман улмаш.Тиде кечын ондакрак, эррак кынелаш тыршеныт, лӱмегожлан чодыраш каяш тарваненыт. Тиде кушкылым пöрт мучко йÿлалтен коштыныт, эсогыл сарай, вÿта мучкат савырненыт. Йоча-влакым эрденак шÿдырыктеныт, кöршöкым, кÿварÿмбак кышкыдтыныт. Тыге ыштен, пуйто вараш чывым нумалаш ок тÿнал. Изарня-сорта кече, тоштыен-влакым сийлымаш. Ты кечын кажне колышылан, сортам шынденыт. Кум сортам йÿлалтеныт: колышылан, Христослан да Мланде Авалан. Изарнян тыгакак шинчалым йÿлалтеныт да тудым араленыт.  Кугарня — Кугу Кугарня. Тиде кечын чыла калык пашам ок ыште, кана. Шуматкече — Аяр кон кече. Шуматкечын да рушарнян пыл кокла гыч юмо вола маныт. Йÿдым лÿйкалымаш лийын. Родо-тукым-влак дек унала коштыныт. Кугече кечын мужыр дене куштыман улмаш, а шке пелашым вальсыш ӱжын огытыл. Пайрем кечын тыгай такмак-влакым муралтен колтеныт: Куэ лӱҥга, куэ лӱҥга  Куэ лӱҥга гын, ямле. Шочшем-влак, мемнан дене Теат лийда гын ямле. Айдыза муралтен колтена, Нöлталтше кумылна. Нöлталтше кумылна, Пырля эрта ÿмырна. Тошкалтыш йымал ола комбыжо Кок муным мунчале, Тудо кок мунышто ик муныжым, Пыштен улыт кинде перкелан, Весыжым пелештеныт кинде перкелан. Меже кӱшкӧ шумеш лӱҥгалтена, Родо шочшыланна поян шурнан лияшлан. Кугече кечын лÿҥгалтыште кашта гоч кÿшкö нöлталт лÿҥгалтет гын, озымет сайын лектеш, кынетат кужу лиеш, маныт калыкыште. Кызыт Петъял кундемыште Кугече пайремым чыла гаяк  христиан вераш ушнымылан кöра, вес семынрак пайремлат гынат, шуко йÿлаже аралалт кодын. А Кугече пайремже христиан-влакын Кугечышт деч вич кече ончыч палемдалтеш. Христиан верам кучышо-влак Кугече пайремым тыге эртарен колтат. Кугече кече вашеш черкыште пелйÿдым служба тÿҥалын, волгалт шумеке пытен. Тиде йÿдым шуко еҥже омо деч посна эртара, пайремлан ямдылалтеш. Кугече шушаш йÿдым урем дене эртет гын, кажне суртышто тулым ужат. Кугече пайремлан пешыже огыт ямдылалт гынат, кажне еш тулым чӱктен мала. Калыкын ойлымо почеш, волгалтше пӧртыш Иисус Христос пурен лектеш, кажныжым благословитлен кода. Эрдене эрак кажне суртышто ямдылыме чесым ÿстембаке погат, юмончылан сортам чÿктат, йолÿмбалне шогышыла, череке молитва-влакым каласен, лызе воштыр пижыктыме юмылук ваштареш кумалыт. Вара ÿстел йыр шинчыт. Ешыште кугыракше Христос воскрес! манын, кажнылан чевер муным кучыкта. Муным кучышо Воистину воскрес, манын вашешта.  Ончычак чевер муным, вара моло чесым кочкыт, пÿрам йÿыт. Кечывал деч вара кресава-кресача-влак шке кресÿдыр-кресэрге дек пöлекым наҥгаят. Утларакшым пöлек шотеш у вургемым пуат. Вет ожнысо йÿла гычак пайрем кечын у але яндар вургемым чийымаш аралалт кодын. Тыге калык Кугече кечын ваш-ваш я кресÿдыр-кресэрге, я пошкудо, родо-тукым-влакышт дек коштыт. Кажныже пӧртыш пурен шогалмек, Христос воскрес манеш, суртоза ден озавате Воистину воскрес манын ойленыт. Пайрем калык мурым мура, кушта, лÿҥгалтыш дене лÿҥгалта. Икманаш, Кугечым веселан вашлийыныт. Шочмын, Кугече эрлашыжым, пайрем  Ташлама йÿмаш дене мучашлалтеш. Тылеч посна мемнан кундемысе марий-влак Кугече кече деч вара эше ик арня пайрем куаным кучат да ты жапым  Изи Кугече маныт.

Пеледыш пайрем — жапым веселан эртараш йöратыше-влакын эн вучымо кече.  Татар-влак пелен илыше  Пошкырт, одо марий-влак тудым Сабантуй маныт. Пеледыш пайрем кенеж толмо дене кылдалтын. Тудым ончыч яллаште, вара район ден олаште пайремленыт. Ты пайремым икымше гана  Йошкар Пеледыш пайрем лÿм дене  1920 ийыште Шернур селаште эртареныт. Таче Пеледыш пайрем марий калык культурын ойыраш лийдыме поянлыкше улеш. Ты пайрем пашам чаплын шуктышо калыкым саламла, марий айдемылан марий улмыжым шижаш, умылаш полша, иктеш ушнен, йылмым, муро, куштымаш поянлыкым, сылне вургем ойыртемжым аралаш кумылаҥда, моло калык дене пырля келшен илаш ÿжеш. Яллаште пеледыш пайрем чыла вереат иксемын эрта. Пайрем радам кок ужаш гыч чоналтеш: саламлыме да весела кумылым лукшо. Икымше ужашыште, пайремым почмо нерген увертарат, флагым нöлталыт, шошо ага пашам иктешлен, ончыл пашаеҥ-влакым саламлат. Кокымшо ужаш верысе аритист-влакын мурен-куштымышт дене, модыш, весела таҥасымаш дене эрта. 
Петъял калык моло Петъял сельсоветыш пурышо ял-влак дене пырля Пеледыш пайремым утларакшым Петъялын мотор пÿртÿс коклаштыже эртара. А районнан Пеледыш пайремже  Яльчик ер воктене кажне ийын веселан эртаралтеш.
Тыгай муро-влакым муреныт: Айда йолташ муралтена  Йöраталме мурынам. Айда йолташ шарналтена Йöраталме вер-шöрнам. Молан ом муралтыже, Молан ом шÿшкалтыже, Шочмо-кушмо вер-шöремжым Молан ом мокталтыже. Азъял кушто – аракаште, Кожла-Сола – лапыште. Эх, шеремет, Петъялемже Мöр пеледыш коклаште. Азъялыште йÿр йÿреш, Тошнерыште лум лумеш. Эх, шеремет, Петъялыште Чевер кече ончалеш. Пеш кугу марий элем, Пеш мотор Волжск районем, Шерге-шерге мыланем Шочмо-кушмо вер-шӧрем. Окна ончыл ош куэм, Капка ончыл шаршудем, Шерге-шерге мыланем Первомайский уремем. Петъялем-моторем, Шаршудан уремем. Мурыжо да куштыжо Тогызянлук калыкем. Ломбо ошын пеледеш, Урем мучко ӱпшалтеш Мурен - куштен колтена гын, Ӧрдыж ялыш шергылтеш.

Семык Кугече деч вара, шым арня эртымеке, вÿргечын пурен, да рушарнян  Трочын кечын мучашлалтын. Тынеш пурышо-влак изарня кече гыч пайремлаш тÿҥалыныт. Семык — шочмо калыкнан ик эн кугу жаплыме да йöратыме пайремже. Семык толмо дене ме кеҥежын толмыжым умылена. Кеҥеж пагыт ятыр тыглай огыл йÿлам конда. Нуно эше кугыза-влакын тыглай огыл тÿня умылымашышт дене кылдалтын. Ожнысо йÿла радам тыгак мер калыкын илыш радамжым йöнештарен колташ, родо-тукым дене пенгыде кылым кучен, келшен илаш полшен. Йÿла радам ожно пайремын чыла кечыштыжат шукталтын. Радамын кажне айдеме, еш, тукым шуктышаш улмаш.
Вÿргечын да изарнян-пайремын тÿҥ кечылаштыже, кугезына-влак вес тÿняште улшо родыштым унала вучен вашлийыныт, мончаш пуреныт, тыгодым кажне тоштыеҥлан сортам чÿктен, кочкыш-йӱыш дене сийленыт, вара ужатен колтеныт. Вÿргече гыч изарняш вончымо йÿд осал вийын озаланыме жаплан шотлалтын. Тудо уда шоныш дене суртышко ынже логал манын, оза-влак кöгöн дене омсам петыреныт, тудым ылыжтеныт, шке суртыштым, ялыштым араленыт, тÿрлö йÿк-йÿаным луктын, осал шÿлышым поктеныт. Самырык-влак ты йÿдым мыскарамат ыштылыныт, рвезе-влак, мутлан, капка ончык пырням ораленыт, леведыш ÿмбак кÿзен, тÿньык рожым петыреныт, мончаште вÿд подым кумыктеныт. Варажым тÿшкан олыкыш воленыт да ӱжара нöлтымеш, ÿдыр-влак пеледышым погеныт.
Пайрем годым калык ятыр оййöрам эскерен: мланде пашам ышташ огеш лий улмаш, ÿдырамаш-влак шӱртым чиялтен, вынерымат ошемден огытыл.
Ты чарымым шуктыдымо койыш шолемым але тÿтаным пасушко конден кертыт. Кугарня, калыкыште тудым лопка Семык маныныт, тÿшкан жапым веселан эртарыме кече лийын. Мер калык  кÿсле,  шÿвыр сем почеш кап-кылым лывыртен, чоным куандарен. Ӱдыр-рвезе-влак семык пагытыштым ончычсо семынак веселан эртареныт. Тиде кечын чÿчкыдынак сÿанымат тарватеныт. Шуматын але рушарнян пайрем мучашлалтын. Тынеш пурышо марий-влак рушарнян Трочыным пайремленыт, а шочмо мланде шочмо кечылан шотлалтын. Тидын деч вара яра кеҥеж (уржа пеледме) тÿналын. Тудо 2-3 арня шуйнен. Тиде жапыште мланде пашам ышташ чаралтын.
Ожно Семык пайремлан тыгай мурым муралтеныт: Элнет гына мланде-лап мланде,  Алашамын йолжым нумалеш, Айста гына, йолташ-влак, муралтен йӱына. Муро мемнан кумылнам нӧлталеш. Тачат гына мыланна Семык пайрем. Эрлат гына мыланна Семык пайрем. Вес тыгае Семык пайрем шумешкыже, Мемнан гына вуйна Юмо деч.
Кызыт Семык пайрем шуко шотышто тошто сынжым йомдарен, но туге гынат, южо районышто посна йӱла-влак аралалт кодыныт. Волжск районышто гын тиде пайрем йöршын мондалтын. Кызыт Семык да  Агавайрем пайрем олмеш Пеледыш пайрем эртараралтеш.

Кугезе йÿла почеш шудо солаш лекме деч ончыч калыкна кеҥеж пагытеш толшо ик эн тÿҥ пайремжым эртарен. Тиде — Сӱрем, мланде пашам ыштен илыше тукымын акрет годсо йöратыме сомылжо. Сӱрем пайреман кажне суртоза кÿчан-межаным (тагам) але  сурт кайыкым чоклаш ямдылен. Тыге ик шот дене кеҥеж тургым вашеш Юмым пелештен, поро тазалыкым, сай игечым йодын кумалын. Вес шот гыч ончалмаште, ял калык шудо солаш, почешыже уржа-сорла тÿҥалмашеш шыл кочкышым чеслен, кӧргӧ вийым чумырен. Сÿремлан ямдылалтме. Сÿрем — тошто пайрем. Кеҥеж пайрем коклаште тудо эн пытартышлан лийман. Сÿрем деч вара пайрем ок лий, паша тÿҥалеш. Сӱрем манме мут тюрк калык йылме гыч пурен, кудалыштше манме лиеш. Чын, Сÿрем годым марий-шамыч яра имне дене эрташ кудалыт. Чылт тошто шот дене шуктат гын, Сÿрем деч ончыч отышто кумалтышым ыштат. Вара иже пасу покшелне Сÿрем лиеш. Кумалтыш ок лий гын, Сÿремат ок лий. Сÿрем керек-кунамат кеҥежым,  Петро гутлаште, лийман. Южо ийыште лач Петро кечыштак лиеш, южгунам кече вара. Сÿрем лийшаш раш палдырнымеке, рвезе-марий-шамыч Сÿрем пуч ден Сÿрем лупшым ышташ лÿмын кугу чодыраш каят. Пучшо-пуалтыш, ний лупшыжо — Сÿрем кастене шорвал кочмо годым иям покташ ямдылалтеш. Пÿчым ямдылымеке, Сÿрем деч иктаж арня ончыч пуалташ тӱҥалыт. Кас еда тунам марий яллаште 
мӱндырчак пуч йук шокта. Тудо годымак марий вате-шамыч пурам шолтат, перемечым кÿештыт, ÿячам, моло кинде-шинчалымат ямдылат. 

Сÿрем кечыште, кечывал эрталтымеке, марий-шамыч пеш чаплын такыр пасуш лектыт: кугырак-шамыч тарантасым, повозкым кичкен, ватыштым-шочшыштым шынден кудалыт; рвезе-марий-шамычше яра имне дене кудал лектыт. Тарантас укеанже янлык орвам кычка. пÿгеш онгырым пижыктат. Ӱдырамаш-шамыч тунам сывыным чиен лектыт. Миен шогалмеке, Сÿрем ончылно шогышо марий-шамыч пучым пуалтат. Пуч тунам чылаже лу-лучко погына. Тошто мастар-шамыч рвезылакшылан тошто мурым пуалтен ончыктат. Пуч йÿк тунам ик жаплан чарныде мӱгырен шога. Пуалтыме коклаште, чоклымо деч ончыч, яра имнешке-шамыч эртарен кудалыт. Ончык лекшылан пöлекым мойн пуымаш уке. Сÿрем калык, ончык лекшым ончен, кычкырен моктен гына шога. Сÿремыште нергежым чыла шуктен пытарымеке, каяш тарваныме деч ончыч, яра имнешкан-шамыч, чыла погынышо калык йыр, у-у-у! манын кычкырен-кычкырен, кум гана пеш чот кудал савырнат. Савырнен пытарымеке, вара, тунамак тарванен, погынышо калык мöҥган-мöҥгышкыжö, але уна кудышкыжо кудал шалана.

Мöнгыш шаланен пытарымеке, марий-шамыч ял еда шöрвалым 7-8 пöрт гыч ик кудывечышке погат. Тушто лӱмын шелык лиеш. Шöрвал погымо годым рвезе-шамыч, сурт еда и-и-и! да у-у-у! манын кычкырен-кычкырен, оралтым, саварым, капкам, пöртöнчылым Сÿрем лупш дене кырен, иям поктен куржталыштыт. Шӧрвалым ик суртыш погымеке, тӱшкан кочкаш тÿҥалыт. Шичшыже-шинчеш, вер укеанже йол ÿмбачын кочкеш. Совлам южыжо шке помышыштыжо коштыкта. Кочкын пытарымеке, шöрвал кондышо марий ватым, шовыржым шарен, шенгечше Сÿрем лупш дене шыман пералтен тауштат. Тыгай йӱлам адак ӱдырамашым осал шӱлыш деч утарыме шот дене ыштат. 

Эрлашыжым, кечывал деч ончыч, марий-шамыч уржа пасуш Сÿремым ужаташ погынат. Тушкыжо орва дене лекмаш уке: яра имнешкан да йолешке-шамыч веле лектыт. Имне кушкыжшо-шамыч тушто калык ончылно адак ик гана эрташ кудалыт. Вара тушечын нуно вигак пундышан олыкышко Сÿрем кудалташ кудалыт. Миен шумеке, толшо-шамыч чыла Сÿрем пуч, лупш-шамычымат, кугу пундыш пелен Вес ий марте чеверын! манын кычкырен, лупшен кышкат. Пуч йÿк ушна. Сÿрем пыта. Уна-шамычат кодшо сийым тышеч-тушеч погкалат да мöҥган-мöҥгышкышт каен пытат. Эрлашыжымак марий-шамыч пашалан пижыт.

Арка гычын аркашке имне йöрата,  Пÿгö ден тортажым модыктен. Мемнан дек садыгак унала мийыза, Налаш лектам кок шинчам модыктен. Пачкашем темен макым ÿдем, Мÿкш аваже укешат, куана. Садыге гына сайын илена гын, Айдеме огыл, Ош Юмо куана. Кӱшнӧ шӱдыржӧ пеш чÿчкыдӧ, Ший теҥгеже лийылден вочшо ыле. Мыйынат шочшем пеш мӱндырнӧ, Мӱкш шыже лийылде толжо ыле. Йошкар лай эҥыжым кочнеда гын, Нуж уло гынат, пурен погыза. Мемнан лай илышнам паледа гын, Мÿндыр гынат, толын кайыза. Курык кокла гыч легылда йÿштö памаш, Йÿшто гынат, тудым йÿыде огеш лий. Шочшем, тый мÿндыр улат, Мÿндыр улат гынат, мийжыде огеш лий.

Шошым, мланде пашам тÿналме деч ончыч але тудым мучашлымеке, ялыште  Агавайремым эртареныт. Кресаньык-влак Агавайрем отышко лектыныт, юмо деч сай игечым, жапыштыже йÿрым, умен шочшо шурным йодыныт. Тыгак сурт кöргышто чылажат сай лийже манын шоненыт. Тазалык, йöнлö илыш, окса нерген мутым луктыныт. Весела модышат мондалтын огыл.
Агавайремлан калык шот дене ямдылалтын. Сурт кöргым, озанлыкым, уремым арум ыштен, кочкыш сийым ончылгоч ямдылен, поснак муным моткоч шуко погеныт. Вет муно Агавайремын йоратыме кочкышыжо лийын. Пайрем кечын мончаште мушкылтыныт, ару вургемым чиеныт, ваш-ваш мелна, когыльо, салмамуно, туара, пÿрö дене сийленыт. Агавайремлан калык тыгай корныла-влакым муралтен колташ йöратен: Тачат гына мыланна Агавайрем, Эрлат гына мыланна Агавайрем. Вес ий гына Агавайрем мартене Мемнанат-лай ужар вуйна Юмо деч.
Кызытсе жапыште гын, мемнан ялыште да моло пошкудо яллаштат тиде пайрем мондалтын. Но мемнан ялыште кажне шошым, мланде кошкен шумек, уремла ден коремла-влакым эртат. Кажне сурт гычын ик айдеме ты мероприятийыш ушнышаш. 

Идым шенгел куэрышке Куку толын муралтале. Тупшат ок кой, оҥжат ок кой, Мурымыжо вел шоктале. Вÿта шеҥгел ломберышке Шÿшпык толын шÿшкалта. Тупшат ок кой, оҥжат ок кой, Шÿшкалтымыже веле шокта. Меже муралтен шогена гын, Шернат ок тем, тупнат ок кой, Муралтме йÿкна веле шокта. Кеҥеж кече чевер кечыште Мöр пеледыш пеледеш. Рвезе капкылна дене муралтена Оза дечын йодылден.

Нарашта-шамыч, мый ынде шоҥго улам, вашке вес тÿняш каем, капем мландеш возеш, чонем узьмакыште (райыште) лиеш. Кужу илышнам порын илен эртараш тöченам, вашке уке лиям, колышт, поро ойем умылен нал. Илен эртаренам шке курымем. Эшеат ожныжым мыланем кочам тыге ойла ыле: «Илат-илат тынарыш шуыт: пел кидыште кинде лиеш, пел кидыште паша лиеш. Айдеме мыняре куштылгым кычалеш, тунаре илышыжлан кÿчыкым муэш. Сакой семын сулыкыш пура, сулыкыш пурымо ÿмбач мланде валне илыш пужла, юмын ÿмыр еҥ деч торла, осал койыш вожаҥеш. Кÿртньö кынелеш, киямат лишемеш, еҥ пелен кÿзö печалтеш, айдемын вийже иземеш, шыдыже овара. Юмын пÿрымö сугыньыш кÿртньым кутынь-йожек-тореш кыдалат, тÿрлö семын вурседылыт, улыжымат-укежымат коркалат. Ожно годым шакше мутым коденыт, юмын лÿмым, поро койышым нöлтеныт. Пеш шыдешкыме годым тыге веле вурсеныт: «Руашет оварген велже! Кочкышетым пий кочшо! Уныка-шамыч, нарашта-шамыч, юмын пÿрымö сугынь веке кумылын лийза! Ода колышт гын, вожылмаш пыта. Кызыт окса шерге. Жап эрта, оксат шулдештеш, юмын пÿрымö илыш кÿлеш шергештеш. Оксам кочкаш ок лий, окса дене мÿшкыр ок тем, эртак кÿлеш юмын пÿрымö. Кызыт кеч-кузеат оксалан пижын толашат, юмо олмеш жаплат да саде оксат садакат йокрокеш кодеш. Еҥ чоным окса кияматыш веле нангая. Окса чон налше. Окса поянлык огыл, уш-кид  дене  ыштыме пого-кугу поянлык. Мыланна шергын шога юмын семын илымаш. Еҥым пызырымаш – сулыкан паша, вурседыл илымаш – сулык койыш. Те, нарашта-шамыч, тыгане пашаш ида пиж, юмым жаплыза, изиракым аралыза. Тыгай еҥ нигунамат осалым огеш ыште, шарлен-тÿланен ила. Ик еҥат, ик нöшмö пырчат юмо деч утлен ок керт. Осал ыштыше осалын пыта, сайым ыштыше сайын шуна».Теве, уныка-шамыч, тугане илыш толеш, айдеме шулдештеш, ваш-ваш нимом ужаш огыт тÿҥал, айдеме пужлымо ваштареш огыт шого.Чон перегаш нимо деч йöсö, пасум лекташ нимом ок шого, ÿмырым илен эрташ чот неле. Неле гынат, юмо полшымо дене пиалан лият. Шкан мо порым шонет, весыланат  тугак. Еҥ кÿм кудалта гын, тый поро мутым кудалте, поро ой дене пöртылеш, изирак кÿ кугырак кÿ лийын пöртылеш. Кертам-моштем манын, ÿчым ит ыште, изи ÿчат кугу титакыш наҥгая. Поро паша туртшо чоным кандара. Кузе мÿкш-шамыч ваш-ваш полшен йытыран илат, тугак айдемыланат илаш кÿлеш. Ош Поро Кугу Юмо авам-ачам ончен-колыштын илаш каласен. Пашаде кочкын илаш каласыме огыл, юмын еҥ пашаште тырша, капыштыже эреак вÿр коштеш, таза лиеш. Кö мландыште узьмакыште улшыла илаш йöрата, тудо, юмын сугынь деч торлен, ÿмыржым кӱчыкемда. Пушеҥгым арам кÿрышташ-тодышташ каласыме огыл. Тудым логалаш ок лий, сусыр пушенге айдеме гаяк кошка, шортеш. Чылажат шот дене, шуко огыл, шагал огыл, илышлан ситышым веле нал. Нимомат Ош Поро Кугу Юмо эпере тавален каласен огыл, эпере тавалет-икшыветлан ок код. Шойышташ каласыме огыл, тÿрлö вере шÿвалаш каласыме огыл, эҥер йогыныш шÿвалат гын, сусыргет. Илыш тÿҥалтыш тÿҥ Ош Кугу юмын тиде поро ойжо нарашта-шамычлан порын илен эртараш, поро икшывыштын порыштым ужаш пÿрыжö, маныныт.




#Article 308: Куклин, Анатолий Николаевич (453 words)


Анатолий Николаевич Куклин (, Марий АССР, У Роҥго кундем, Шӱргыйымал ял — , Йошкар-Ола) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1983), филологий шанче доктор (1998), профессор (1999), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1998), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2006), РАЕ шанчын да туныктышын сулло пашаеҥже.

Анатолий Николаевич 1948 ий пургыж тылзын 23-шо кечынже Марий АССР У Роҥго кундем Шӱргыйымал ялыште кресаньык ешеш шочын.  
Ӱшнӱр кандашияш школым тунем пытарымек, шинчымашым умбакыже погаш Оршанка педучилищыш тунемаш пура,тӱҥалтыш школышто туныктышо дипломым налеш. Тылеч вара кок тылзе Шой -Шудумарь 8 ияш школышто черченийым, рисований да физкультурым туныктен. 1968-1970 ийлаште совет армий радамыште служитла. 1971 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий педагогике институтыш тунемаш толеш. Икымше курс гычак ректорат чолга рвезым Ужгородысо университетыш (Карпат курык вес могырышто улшо ола) Венгр йылмым кок ий жапыште тунемаш колта. 1973 ийыште тудо институтыш пӧртылеш. 1976 ийын историй да филологий факультетысе руш йылме да литератур, марий йылме да литератур отделенийым тунем пытара. 

Институтым тунем пытарымек икмыняр жап В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтышто ыштен. 1978-1981 ийлаште Эстон мландыш, Тарту университетыш кудалеш. Аспирантурышто тунемаш тӱҥалеш. Вуйлатышыжлан тӱнямбалне чапым налше кумда эрудициян ученыйым, академик Пауль Аристэм пенгыдемдат. Анатолий Николаевич тыште моткоч виян. Келге шинчымаш школым эрта. Мемнан элысе да тӱямбалсе финно-угровед-влакын пашашт дене палыме лиеш. Тудын ойлымыж почеш, Тарту университет ончыклык шымлыме пашалан корным почын.
Марий пединститутышто пашам ышташ тӱналмекыже, студент-влаклан марий-руш, марий-йот отделеийыште диалектологийым да марий йылме историйым туныктымыж годым чӱчкыдынак ты шымлыме пашан тӱҥ положенийже-влаклан эҥерта. 

Тудо языкознанийыште эше шымлыдыме але шагал шымлыме йодыш-влакым рашемдаш пижеш. Йылме наукын  ятыр шӧрынан йодышлажым, языкознанийын тӱрлӧ ужашыжым, тыгак йылме теорий дене кылдалтше проблеме-влакым рашемдаш тӱҥалын. 

Автор фонема-влакын кучылталтмыштым да нунын литератур йылмысе йӱк-влак деч ойыртемалтмыштым эксперимент (палотограмма, рентгенограмма да т.м. йӧн) негызеш рашемда. А. Куклин  марий языкознанийыште икымше гана шымлыме говорын чекшым палемда. 

Диссертацийым Эстон ССР Науко академикше Пауль Аристэн вуйлатымыж почеш возымо. Палемдаш уто огыл: тиде ученыйын вуйлатымыж почеш 55 еҥ кандидатский диссетацийым арален, наука пашаеҥ-влак радамыш шогалын. Марий йылмызе кокла гыч Куклин-латикымше наука кандидат. 
 
Диссертацийым аралыме годым официальный оппонент-влак-филологий наука доктор, профессор И.Г. Иванов ден филологий наука кандидат Пауль Аристэ кокла палемденыт: Куклинын шымлыме пашажын теоретический значенийже марий да финно-угор языкознанийым вияҥдымаште изи огыл. Авторын иктешлымыже марий диалектологийым умбакыже шымлымаште кугу полышым да диалект-влакым у семын лончылаш йӧным ышта .

Марий пединститутышто пашам ышташ тӱҥалмекыже, студент-влаклан марий-руш, марий-йот отделенийыште диалектологийым да марий йылме историйым туныктымыж годым чӱчкыдынак ты шымлыме пашан тӱҥ положенийже-влаклан эҥерта. 

Анатолий Николаевич йылмым шымлыше наукышто (тудым ономастика маныт) ӱчашымашан йодышымат ӧрдыжеш коден огыл, шке ойжым каласен. Ты марте ономастика наукышто кумдан шарлыше, но йоҥылыш улшо  южо теорийым вес семын умылтараш темлен. Шагал огыл вер-шӧр лӱмым кузе лийме историйжым, этимологийжым) у шинча дене ончалын, ты марте йылмызе але археолог-влакын умылтарымышт чылаж годым огеш келше.




#Article 309: Сергеев, Олег Арсентьевич (255 words)


Олег Арсентьевич Сергеев (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Эҥерӱмбал Шале ял) — марий йылмызе, туныктышо, шанчызе, филологий шанче кандидат (1990), доцент (1995), Финн-угор ушемын йотэлысе  (Хельсинки, 2008), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2005).

Олег Арсентьевич 1961 ийын идым тылзын 9-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Эҥерӱмбал Шале ялеш шочын. 

Кум ий туныктышо сомылым шуктымеке, 1986 ийыште Олег Арсентьевич Тарту университетысе аспирантурыш тунемаш пурен. Шанче вуйлатышыже П. Аристэ лийын. Тудын моштен вуйлатымыж почеш «XVIII–XIX курымласе кид дене возымо марий мутер-влак» тема почеш кандидатлык диссертацийым возен да арален. 
Молан лач тиде темым ойырен йылмызе тыге умылтара: «Кеч-кунамат тошто эн шерге. Савыкталтдыме, возен кодымо оҥай материал калыклан палыде кийышаш огыл. Тудым кычалаш кужу жап, чытыш кÿлыт. Тÿрлö ола мучко кудалышташ, архивлаште пургедаш, пурак гыч тудым кычал лукташ – кугу куан. Шке ужын, тушто шке лийын гына тидым, очыни, умылет. Материал кöргыштö 200 ий ожнысо марий мутвундо могай лиймым калыклан палаш моткоч кугу пиал». Шымлызым лач ты корныш шогалтымаште П. Аристэн надырже кугу. Тудым шарналтен, Олег Арсентьевич тыге манеш: «Пагалыме профессорем П. Аристэлан кöра мый тыште шинчем. Тудо ачам гай, кочам гай ыле». 

Тыгак тудо университетын студентше-влаклан программа ден методика пашам возен. 1996–1998 ийлаште Марий кугыжаныш университетын историй да филологий пöлкаште деканын заместительже тунемме паша дене лиеш. А 1999–2003 ийлаште деканын заместительже воспитательный паша дене лиеш.

Кызыт Олег Арсентьевич МарНИИЯЛИ-ште пашам ышта. 2013 ий гыч институтын йылме пӧлкажым вуйлата.  XIX–XX курымла тÿҥалтыште лекше кусарыме паша-влакым йылмыштым шымла. Чÿчкыдын у книга дене куандара: ÿмаште «Марий йылме. Стилистика» книгаже лекте, тений «Марла- рушла биологий термин» мутерже ош тÿням ужо.




#Article 310: Аристэ, Пауль Александрович (175 words)


Пауль Александрович Аристэ (, 1905–1990) – йылмызе-шанчызе, талантан туныктышо, Эстон Республикысе шанче академийын академикше, Тарту университетын профессоржо, Америкысе лингвист ассоциацийын еҥжылан шотлалтын, ятыр йот университетын почётан профессоржо. Этнографийым, археологийым, фольклорым келгын шымлен, пашаштыже кумдан кучылтын. Марий калыкын тӱвыражым вияҥдымаште келге кышам коден.

Пауль Аристэ лу йылме наре пален, кутырен моштен, шке шанче пашажым эстон йылме деч посна немыч, англичан, руш, финн, швед, латыш, лив йылмыла дене возен. Эрзя-мордва, венгр йылмыла денат начар огыл ойлен. Пауль Аристэ шымлыме пашаже-влак тӱҥ шотышто Балтик теҥыз воктенсе финн-угор-влаклан пӧлеклалтыныт, поснак эстон ден водь йылме-влак дене кугу специалист лийын. Тудын тӱҥ корныжо экспериментальный да сравнительно-исторический фонетика, но этимолог да грамматист семынат кугу чапым налын. Ученыйын возымыж гыч тыгай шымлымаш-влакым ончыкташ лиеш: “Водь йылме грамматика”, “Эстон йылмын фонетикыже”, “Некоторые заметки по фонетике коми языка”. Пытартыш жапыште водь йылме мутерым ыштымаште чот тыршен. “Советское финно-угроведение” журналын икымше номерже гычак Пауль Аристэ тӱҥ редактор лийын.

Марий кундем гычын икымше аспирант-влак Лидия Петровна Васикова да Иван Степанович Галкин лийыныт. Тидын дечын вара Аристэн школжым Иван Иванов, Георгий Валитов, Валентин Васильев да шуко молат эртеныт.




#Article 311: Ключников-Палантай, Иван Степанович (189 words)


Иван Степанович Ключников-Палантай, марла — Палантай Сапан Йыван (24 Вӱдшор 1886, Провой кундем Какшамарий ял — 11 Пеледыш 1926, Моско) — марий семлызе, профессионал марий музыклан негызым пыштыше еҥ.

Иван Палантай 1886 ий 24 Вӱдшорышто Провой кундемысе Какшамарий ялеш шочын. 
Озаҥ оласе сылнысем училище пеленсе регент-влакым ямдылыше курсым 1909 ийыште да Петербургысо Придворный капелла пеленсе дирижор-влак курсым 1915 ийыште тунем пытарен. Тыгак Моско консерваторийыште тунемын.

Палантайын Краснококшайск педтехникум пелен чумырымо хоржо 1923 ийыште Совет Российысе хор Олимпиадыште лийын да кӱкшӧ мастарлыкым ончыктен: Пятницкийын хоржо деч вара кокымшо верым сеҥен налын.

Пытартыш концерт 1926 ийын 1 ӱярняште эртен, тушто Палантайын пайремлан лӱмын возымо Йывырте мурыжо йоҥген.

Палантай шуко оҥай хор произведенийым возен да ятыр марий калык мурым хорлан келыштарен: Йывырте, Мурызылан,Куаныме муро, Кӱсле да молат. 

Чот нелын черланымыжлан кӧра Палантай 11 Пеледыш 1926 ийыште Москошто колен. Иван Степановичым Ваганьковский шӱгарыште тоеныт. 1972 ийыште колоткажым Йошкар-Олаш конденыт да Туруновский шӱгарште угыч тоен пыштеныт.

Шымлызе-влак кок умылтарымашым пуат. Иван Степановичын йӧратыме туныктышыжо Бобров лийын. А тудын кочаже Палантай лӱман лийын. Иван Степанович шке туныктышыжым пагален, шарнен. Сандене тудын тукымлӱмжым налын манын иктышт ойлат. А весышт — Палантай псевдонимым  кугезе тукымжо дене умылтарат.




#Article 312: Нурумбал (Морко кундем) (163 words)


Нурӱмбал () — Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше марий ял, Нурумбал сельский поселенийыш пура. 

Яллан негызым XVII курымыште пыштыме. Негызым пыштыме нерген ик легенде уло.   Ойлат,пуйто тиде верышке эн ондак Матвуй лӱман пӧръен Маршан могыр гыч толын. Вер-шӧр тыште тудлан вигак келшен. А ондакшым тыште эшеат мотор лийын. Чодыра покшечын яндар вӱд йоген,тушто поян саскам кушкын,турло кайык ден янлык-влак лийыныт. Мландыжат поян лийын. Матвуйын тукымжо шарлен. Ял воктечын йоген кайыше эҥержат ала-куш йомын. Ял кугемын. Вот ондакше тудо пел уреман веле лийын. Кызыт гын тыште кок урем уло: Келшыме да Школ. Тунамсе Нурумбалым кызытсе дене от танастаре.

Нурумбал ял шке ӱмырыштыжӧ илышын улшо шокшо-йӱштыжым,тӧрсыржым шукак ужын. Туге гынат тудо садак тыгаяк мотор,сылне,йоратыме кодын. 

Ялыште  2 кок школ уло.Иктыже тошто пу школ. Весыже кӱ школ. Тыгак ялыште ик кевыт уло.

Ялыште кок урем уло. 

Мондаш лиеш мо шочмо-кушмо верым

Садер лонгаш верланыше ялем,

Кумда пасум,яндар вӱд серым?

Мондаш огеш лий-мый эре шарнем.

Адак мый толын лектым шочмо ялыш,

Ялт теныз серысе пуш гай суртем...




#Article 313: Кугу Лаждӱр (165 words)


Кугу Лаждӱр () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Йӱледӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 368 еҥ (2005 ий), 269 еҥ (2010 ий).

Кужэҥер ола сынан посёлко деч 28 километр касвел могырно верланен.

Ялын лӱмжӧ Лаж эҥер деч шочын, молан манаш гын, кок серже могырым урем-шамыч верланеныт.

Ялын шочмыж деч ончыч олмыштыжо чодыра да куп веле лийын. Эн ончыч тышке Яндыган толын, а тудын деч вара Эшпай ден Очий. Садлнак кызытат тыгай лӱм-влак кодыныт: Яндыган кӱвар, Эшпай корем, Очий аҥа. Икымше илаш толшо-шамыч Морко да Шой могырым толыныт. Нуно вольыкым онченыт, сонарыш коштыныт, колым кученыт, чодыра мӱйым погеныт. Жап эртымек мланде пашамат тӱҥалыныт. Тыгак смола шолтымо заводым почыныт.

Ялын пӱртӱсшӧ моткоч сылне: йырымваш тӱрлӧ пушеҥге кушкеш, йӱдшӧ-кечыже кайык-влак мурат, Лаж эҥер ший гай яндар вӱдшӧ дене кажнын чонжым куандара.

Ялыште тӱҥалтыш школ, эмлыме пункт, йоча сад да ялысе клуб уло. Вашке сауным чоҥымым пытарат. Мотор корным ыштыме, ныл кевыт пашам ышта.

Ялыште шым урем уло. Арам огыл мурымат мурат: Шым уреман мотор ялем...




#Article 314: Кузнеч (118 words)


Кузнеч () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 394 еҥ (2002 ий), 327 еҥ (2010 ий).

У Торъял ола сынан посёлко деч 15 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

Кузнеч ял гыч Марий Элыште кумдан палыме «Весела кова-влак» мурышо ансамбль да мурызо, семмастар Анатолий Куклин.

Ял воктен Лемде вӱд йоген эрта. Ондак Ленин лӱмеш колхоз пашам ыштен. Кызыт колхоз йӧршеш пытен. Ялыште шуко урем уло. Кажне уремын шкенжын лумжо уло. Мутлан: Якшов урем, Изи урем, Колхоз урем, Кугу урем да т.м.

Ялыште тыгак клуб пашам ышта, школ уло. Тунемше-влак индешымше класс марте ушакылым пойдарат. Но кызыт, шагал тунемшылан кӧра, школым петыраш шонат. Клубышто кажне шуматкечын самырык-влаклан «Марий party» каныш кас эртаралтеш.




#Article 315: Кугу Моламас (121 words)


Кугу Моламас () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 367 еҥ (2004 ий), 349 еҥ (2010 ий).

Чакмарий сола деч 1 километр касвел могырно верланен.

Ялыште 1 кугу пӱя уло. Ожно Кугу Моламас ялыште кугу Мичурин-Азмекей лӱмеш колхоз лийын, вара тиде колхоз пытен. Ялыште 200 шӱдӧ наре пӧрт уло. Ял шеҥгелне Юл эҥер йоген эрта. Кажне кеҥежым ялысе калык Юлышко йӱштылаш коштеш. Ялыште шуко мотор пушеҥге кушкеш.
Ялыште шуко калык ила. Йоча-влак Чакмарий школыш тунемаш коштыт, кугурак еҥ-влак Провойышто, Чакмарий солаште пашам ыштат. Паша вер чылалан сита. Ялыште газ, вӱд уло. Ялыште кугу кевыт уло, тушто мо айдемылан кӱлеш чыла уло.
Ожно ялыште  лийын, вара тудо пытен. Тиде имньыывечын председательже Иван Данилов лийын.  




#Article 316: Абрамов, Павел Егорович (290 words)


Павел Абрамов (Павел Егорович Абрамов) ( Суас Эл, Камша кундем, Ямаслоҥго ял) — марий семлызе, мурызо.

Павел Егоровын аваж ден ачажат, Егор Егорович ден Фекла Николаевна, моткоч мураш йӧратеныт. Кажне кастене Абрамовмытын тӧрза гычынже ял мучко сылне марий сем йоҥген. Изи Павыл изи годсекак гармоньын куатшым шижын. Павел Егорович Абрамов Элнет школышто тунемын. Школышто тунеммыж годымак хорын ик эн чолга солистше лийын, тудын ойыртымалтше мотор йӱкшӧ кажным кумылаҥден, сымыстарен. 

Школым тунем пытарымеке Павел Егорович Пошкырт Элысе Краснокам педучилищыш тунемаш пура. Тушто тудо скрипке дене шоктышо ансамбльым чумыра. Вара тӱҥалтыш школышто пашам ышташ тӱҥалеш, тыштат ансамбль шочеш. Павел Егоровын шочмо Элнет школышко пӧртылеш. Тыште талантан айдеме драм кружокым почеш. Павел Егорович Палантай лӱмеш училищыш, дирижерско-хоровой пӧлкашкыже, тунемаш пура. 

Тудо пӱтынек сем аланышке кусна, марий композитор-влак дене пеҥгыде кылым кучаш тӱҥалеш да икымше марий Акпатыр оперым шындымаште шке мастарлыкшым терга. Тудын произведенийже коллективный сборникыште савыкталт лектеш. Вара тудын погымо мур сборникше лектеш, мурыжо республик кӱкшытан газетлаште савыкталтыт. Павел Егорович Абрамов шуко хор дене пашам ыштен, мутлан Озаҥ оласе Никольский кафедрал соборышто. 25 ий жапыште черке хорлан семым возен шоген да шке надыржым пыштен, да ола гыч олашке коштын. Могай гына олаште лийын огыл: Ялтыште, Керчьыште, Евпаторийыште, Саранскыште, Пензыште да тулеч моло.

Кажне олаште тудым поро кумыл дене вашлийыныт, тыгак Граховыште, кушко тудо Суас Эл Камша кундем Элнет ял гыч, А. И. Искаков ӱжмӧ дене, йолын толеш. Грак Христорождественский черке пелен духовный муро ансамбльым чумырен. Да тыгак марий калык Пеледыш ансамбльым чумыраш шке надыржым пыштен. 

Йошкар-Олалан 420 ий темме лӱмеш пӧлеклалтше книгаште Павел Егоровичлан Марий Эл республикын Кугыжаныш Собраний таумутым возен. Тиде книгаште Поро эр, Йошкар-Ола мурыжо савыкталтын. Павел Егорович талантан музыкант, тале хормейстр да тыгак сай да поро еҥ, кудо эртык марий йӱлаште шке кышажым коден.

Марий калыкем йӧратем

Изи йоча улына




#Article 317: Ча тамга (456 words)


Теве ынде «» шомак декат шуна — тудат шокшывелне илымыжлан кӧра тудым тыгела лӱмденыт, молылыан огыл.
Ты лӱм нерген моткоч шуко курыктыл пытарыме, но тӱҥ-вожышкыжо шумеш лончылымо огыл: ча+ар+а+ма+са=югысо ар, икымше теҥызъеҥ, сай. Вес версий: черемис — ча+мар+а+са+кечывал мари, икымше, сай. «Черемис» мутшо чермша (черемис) шудо мут гычын йылмыш пурен, очыни, маныт ыле, но йӧршын унчыли.
Ожсо илышыште кок мутшат вашлиялт кертыныт: ик вере — черемиса, вес вере черемиса манын керыныт. Вет маари тыш толмыж дечын ончычшо эше Кокла Азийыште КУШАН лӱман элыште шуко жап илен да, тидым шуко топоним ушештара: Мары ола (кызытсе Туркмений), Каргалык, Меркет, Чангамар, Ачал, ават ола-влак, Томур (пик Победы) курык (Китай), Мургаб: мар+га+ба (таджикистан), Ош, Терек-Сай ола-влак (Киргизий), Бала-Мургаб (Афганистан), Кушмурун, Курык, Уил, Миялы, Саяк, Мерке ола-влак, Маркаколь ер (Казахстан), Марат, Утемурат, Самарканд ола-влак (Узбекистан). Кушан эл пешак кугу улмаш — вара тудо Аттилан элже дек куснен. Вот ты эл гыч марийын Юл кундемыш толмекше, руш тудым черемиса манаш тӱҥалын, но ончыч, тыгак лийын, марий шкежын кушеч, могай улмыжым шкеже каласен. Ты элын кид гыч кидыш куснымыжлан, мо историй гычын пале, тудым «йомдареныт»: Кушкын куш лиймыжым огыт шинче. А тудо нигуш йомын огыл, кушкын да вашталтын, калыкше родо-влакше дек пӧртылын. Молан пӧртылын? Юл кундемыш ик тӱшкаже ончычак толшо улмаш: вот кушечын лектыныт «ончыл» да «шеҥгел» марий-влак да нунын -влак ден -шамыч ушеммутышт; ончылжын — влак: ва+ла+ак — вӱдан кундем, ончычсо (ончыл); шеҥгелжын — шамыч: ша+ма+ча=илеман (але — пасу) марий, шокшывелсе. Рашемдена: ончыл марийже — маари, шеҥгел марийже — черемис. Ончыл-влакын чиемыштат, йӱлаштат, изиш гынат, но вестӱрлырак (вес тӱран: ты шомакын этимологийже). Йӧра эше йылмым йомдарен шуктыде ушненыт!
...Марий да лишыл кундемлаштат тыгай, «ча» тамган топоним-влак койыт: Чакмарий, Чыкма, Чукша, Чарла (ожсо Йошкар-Ола), Виче, молат. Чын: Чакмарий ден Чыкма синонимле улыт, семантикышт тыгай: Чыкма — чакма — ча+ока+ма: кечывалвел корно марий. Виче — ва+ча: эҥер, кечывалвелыш йогышо. Вятка — ва+ат+ока=эҥер (вӱд) ожсо корно. 
Чарла (Царьола - икымше, но лушкыдо версий): ча+ар+ла=кечывалвел ар кундем. Вет тыште Царёвококшайск марте эше тӱжем ийла ончыч калык илен. Ты тура толмаш — этимологий аналогий гына, моло огыл. Лончылаш гын, «царь» мутшат: са+ар: сай ар, но кудо царьже сай лийын гын? А «ча+ар» черемис дене икте. Э, Чукшажымат кодыман огыл: ча+ока+ша — кечывалвел корно, петырныше (койдымо). Очыни, пич, шыгыр чодырасе улмаш. Вот, чодыра мутат толын лекте, тудынат ты тамгаже улыс: ча+тар+а — кечывалвел налог, икымше; Черенур Черея... Чагода эҥер (Йӱдвел Российыште): ча+ока+да=кечывалвел корно, элын... Ты тамга моло, йӱла мутлаштат ила: мачо — чолга марий, чардаш — венгр куштымаш, каче.. пчае, лаче, Тачана.
Постулат: чыла топонегыз-влак тӱҥ шотышто тамга улыт.
Антропоним (айдеме лӱм)-влакыштат тидымак ужына, тӱҥ шотышто шеҥгел марий-влак коклаште: Чымай, Чопак, Чормак, Чемекей, Чыган, Чобык... Чыганже, вот, кеч илышыж я койышыж денак — югысо: ча+ока+он=кечывелсе корно он: чынакыс, эре корнышто, но кызытшым тудым Нарьян-Марыштат ужедылаш лиеш: бизнес, окса...




#Article 318: Кугу Нурмо (263 words)


Кугу Нурмо () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 121 еҥ (2010 ий).

Тошто Торъял сола деч 6 километр кечывалвел могырно верланен. Ял воктене Нурмо эҥер йоген эрта.

Яллан лӱмым Нурмо эҥер пуэн.

Ялем Йошкар Ола деч 80 км. умбалне верештын. А Торъял деч 10км. деч ӧрдыжтӧ кия. Шочмо пыжашем пӱртӱс дене мыйым куандара: яндар вӱдан кужу памаш йога, кок ялым ушен эҥер кия, салма гай тӧр олык, ужар сывыным чийше чодыра-влак шогат...моткоч тиде сылне! Ялем изижак огыл, витле утла пӧрт уло, кевыт, тӱвыра пӧрт...урем икыт гынат, мый ом вожыл тидым ойлаш, молан манаш гын мыйын ялем эше воктекыже 6 ялым поген. Иктым чаманен каласаш логалеш, колхоз ден школ уке, чыла пытареныт.кызыт ял покшеке миен шогаламат, шинчавӱд толеш. Чыла пытен: паша уке, тидлан верчын ялым кудалтен вес эллашке пашам  кычалын каят...калык шагал кодеш.

Ойлыде ом керт, мыйын ялем моткоч легенде ден преданийлан поян. Мутлан, мылам моткоч ик легенде келша. Тыландат лудеш темлем: Шукерте ий ожно, мотор шошо кечын рвезе ден ӱдыр вашлийыныт. Нуно келшаш тӱҥалыныт, кажне кастене пырля лийыныт. Калык тидым ужын, куаненыт...А качын йӧратыме сем ӱзгарже лийын-шӱвыр. Эре тудын дене пырля коштын. А ик гана ӱдыр вашлиймашыш толын огыл, каче вучен. Икана толын огыл, вес гана, кумшо ганат толын огыл...кече почеш кече эртен, арня арням авалтен, а ӱдыр тыгакак толын огыл. Рвезе ойгыраш тӱҥалын, шуко шоныде, каче шке шӱвырым кидыш кучен да тыге ойлен: Мыйын шинчавӱдем гай яндар памаш лекше... Каче тидым гына ойлен шуктен, воктеныже памаш лектын. Кызытат тиде памаш уло «Шӱвырзӧ памаш». Тыгайрак преданий ял нерген.

Пелед, тӱзлане, шочмо ялем!




#Article 319: Овдасола (Морко кундем) (101 words)


 
Овдасола () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 284 еҥ (2004 ий), 239 еҥ (2010 ий).

Кокласола деч 5 километр йӱдвел могырно верланен.

Яллан негызым XVI курымыште пыштыме. 

Ял пелен Карман курык верланен. Ял йыр икмыняр пӱя уло. Ял воктенсе олыкыште йоча-влак футболла модыт.Ял воктен кугу корем уло.Пашкан корем маналтеш. Тиде коремыште мӧрым погат. Кечывалвелне олык-влак верланеныт.

Тошто клуб пу гычын ышталтын ыле, 2000 ийыште ялыште у кермыч клубым почмо. Тугат ялыште кок кевыт уло: ик кугыжаныш, весыже верысе .

Ялыште кум урем уло. Кажне уремын марий калык да официал руш лӱмжо уло:




#Article 320: В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институт (589 words)


В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институт (ЙСИШМИ) () — Марий Эл Республик Виктер пеленысе кугыжаныш бюджет шанче тӧнеж. 

 
Таче институт Марий Эл Республикым экономике могырым да социальнын вияҥдыме кугыжаныш план дене келшышын шымлымашым эртара. Марий йылме, сылнымут, калык ойпого, историй, археологий, этнографий, калык усталык, финн-угроведений йодышлам, кызытсе социальный проблеме ден процесс-влакым келгын шымла. 400 утла пашам савыктыме. Российысе Шанче академийын институтшо-влак, лишыл да тора йот элласе икмыняр академий дене, тыгак республик, край да областьласе шымлыше рӱдерла дене пеҥгыде кылым куча.

В.М. Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше институтышто йылме пӧлка ик эн тӱҥлан шотлалтеш. Тӱҥалтыш пагытыште йылмызе-шамыч «Йылме, сылнымут да сымыктыш» (1930), «Калык тӱвыра» (1936) секцийлаште моло шымлызе-влак дене пырля пашам ыштеныт. 1937 ий пургыж тылзыште йылме секций почылтын.
 

 
Сар деч ончычсо лу ийыште пӧлкаште моткоч кугу паша ышталтын: марий диалект материалым погымо, грамматикым шымлыме, тунемме книга ден мутер-влакым лукмо, тыгак алфавит, орфографий да литератур йылме йодышлам каҥашыме.
 
Неле 1940 ийлаште В.М. Васильев, В.В. Васильев, К.Ф. Смирнов, Г.Н. Яковлев, Л.Р. Яшмолкина (Анисимова) шымлымашым эртареныт. 1947 ийыште йылме секций  «Йылме да возыктыш сектор» маналташ тӱҥалын.
 

 

 

 

 
Шымлызе-влак диалект ден топоним материалым умбакыже погат да лончылат, возыктыш да литератур йылме йодыш-влакым теорий да практике могырым каҥашат, марий йылмын шанче грамматикыжым шымлат, ончыкылык толковый мутерлан мутвундо материалым чумырат да радамлат. Марий кутыртышым шымлымашлан кугу тӱткышым ойырат. Диалект мутер-влакым ямдылаш кӱлмӧ шонымаш денак экспедицийлаште погымо поян мутвундо негызеш марий кутыртыш картотекым ыштат. И.С. Галкин республикысе топонимикым шымлыме экспедицийлам эртара. И.Г. Иванов ден Г.М. Тужаров «Северо-западное наречие марийского языка» (1970) монографийым да «Словарь северо-западного наречия марийского языка» (1971) мутерым луктыт. 1972-шо ийыште олык-эрвел марий литератур йылмын мутвундыжо да марла чын возымо правил-влакше дене палдарыше «Марий орфографий мутер» (И.С. Галкин, З.В. Учаев, Н.Т. Пенгитов) савыкталтеш. И.Г. Ивановын «История марийского литературного языка» (1975) монографийыштыже икымше кидвозыш гычак тӱҥалын кызытсе литератур текст марте марий возыктышын вияҥме корныжым историй да йылме могырым лончылымо. 1978 ийыште А.А. Саваткован ямдылыме курыкмарий орфографий книгаже ош тӱням ужеш .
 

 

 
Лу томан мутерышке ятыр марий мут пурталтде кодмым шотыш налын, 2005 ий гыч ешартыш XI томым ямдылаш тӱҥалме. Лишыл жапыште ты мутер савыкталтшаш.
 
Пӧлкасе шымлызе-влакын тыршымыштлан кӧра чумырымо марий литератур йылме да диалект ойыртемым почын пуышо картотеке йылме пӧлкан ик эн кугу поянлыкшылан шотлалтеш. Чылаже 3 миллион карточке уло. Тушко сылнымут, калык ойпого, газет, журнал, учебник, диссертаций, экспедиций материалла гыч иллюстраций-влакым возен лукмо. Картотекым 30 ий наре погымо.
 
Кызыт (2017 ий) пӧлкаште куд еҥ пашам ышта (чыланат филологий шанче кандидат улыт): пӧлка вуйлатыше О.А. Сергеев, вӱдышӧ шанче пашаеҥ С.С. Сибатрова, кугырак шанче пашаеҥ-влак: Л.Я. Григорьева, М.Т. Ипакова, Э.И. Пекшеева да Г.А. Эрцикова. Нунын тӱҥ шымлыме темышт: «Язык памятников письменности марийского языка» (О.А. Сергеев), «Марийско-русские языковые контакты: развитие морфологической системы марийского языка» (С.С. Сибатрова), «Способы реализации синтаксической валентности глаголов в марийском языке» (Л.Я. Григорьева), «Словарь йошкаролинского говора марийского языка» (М.Т. Ипакова), «Промысловая лексика в марийском языке» (Э.И. Пекшеева), «Служебные слова (частицы) в системе частей речи марийского языка» (Г.А. Эрцикова).
 
Йылме пӧлка тыгак кусарыме пашам шукта. Республикысе кугыжаныш орган, тӱрлӧ тӧнеж да организаций-влакын йодмышт почеш, урем, тӧнеж да организаций лӱмым, сайлымаш бюллетеньым, Марий Эл Республикын Конституцийышкыже пуртымо ешартыш ден вашталтыш-влакым (2001, 2004, 2009), Марий Эл Республик Вуйлатышын Администрацийжын, Виктерын, Кугыжаныш Погынын, муниципал район ден ола округын документ бланк текстыштым рушла гыч марлаш кусарат.
 
Йылме пӧлка марий йылмын эртыме корныжым да кызытсе жапыште вияҥмыжым шымлымаште пеш кугу пашам наҥгаен шога. Марий йылмын историй грамматикыже, кызытсе марий йылмын, кутыртыш-влакын ойыртемышт нерген, литератур йылмын вияҥме корныжо, марий-тюрк йылме кыл, республикын топонимикыже дене келгын шымлыме паша-влакым савыктыме. Тыгак марий-руш, руш-марий, диалект да шуко томан толковый мутер-влак моткоч кӱлешан улыт.

Йошкар-Ола, Йошкар Армий урем, 44-ше №-ан пӧрт.




#Article 321: Черемис-влакын сарышт (565 words)


Озаҥ ханствым сӱмырал шумекышат, Иван IV-лан товатлымекат, марий мландыш тыныс илыш толын огыл. 1552 ийынак декабрьыште йозакым тӱлен илыше олык марий калык коклаште кугу тума ылыжын. Олык марий-влак йозакым погышо еҥ-влакым кыреныт да шкешт Озаҥ могырыш тарваненыт. Нунын ваштареш казак да стрелец-влакын отрядышт лектын, тиде отрядымат марий-влак кырен шалатеныт.

Тыге восстаний тӱҥалын, а март тылзыште тиде вашпижмаш калыкын утаралтме сарыш савырнен. Сар 30 ий наре шуйнен, кум гана шыпланен, угыч ылыжын. Историк-влак тиде сарым «Черемис-влакын сарышт» манын лӱмденыт. Тиде сӧй пеш кумдан шарлен, тышке татар, удмурт калык-влак ушненыт, башкир мландат шучко тул дене авалтын.

Марий сарзе-влак ваштареш Озаҥ гыч воевода Борис Салтыков толын, но марий-влак тудын салтакше-влакымат пуштеден пытареныт, ятырышт пленыш логалыныт. Тылеч вара олык марий-влак ваштареш руш кугыжа Моско гыч, моло кугу олала гыч сарзе-влакым тарватен. Карательный отряд-влак верысе калыкым пеш чот орландарен пуштеденыт. Шке шучко пашашт дене верысе тыныс калыкымат, сарзе-влакымат ӧрыктареныт, нунышт кайыме корнышто мо логалын – чыла йӱлалтен, пуштеден пытареныт.

Тыгай карательный салтак тӱшка калыкым вӱден шогышо шуко онар еҥым орландарен пуштын. Южо вуйлатышыже, Озаҥышке толын, руш-влак ваштареш кредалаш огыл, нунын ой почеш илаш мутым пуэн.

Эн неле туткар жапыштат олык марий сотник Мамыч-Бердей шке йолташыж-влак дене Озаҥ олашке толын оныл. Нуно тошто семынак Юл воктене толен иленыт. Угыч руш кугыжа шке салтакше-влакым нунын ӱмбак колтен. А Мамыч-Бердей марий-влаклан шке кугыжанышым чумыраш шонен да вуйлатыме пашам Ногайский кугыжан эргыжлан – Ахпол-бейлан – ӱшанен. Но Ахпол-бей Москосо сарзе-влак ваштареш кредалаш шукыжак полшен огыл, мӧҥгешла, верыше калыкым ӧкымлен, нунын ӱшаныштым йомдарен.

Тидын деч вара Мамыч-Бердей вашпижмашке курык марий-влакымат ушаш шонен пыштен. Кок шӱдӧ салтак тӱшка дене Юлын пурла серышкыже вончен. Тыште курык марий (ала чуваш?) шӱдывуй Алтыш шкеж деке мутланаш ӱжын. Алтыш варажым шке мутшым пудыртен: марий сарзе-влакым москосо руш-влаклан кучыктен. Тидын нерген летопись тыге ойла: «Курык еҥ-влак шӱдывуй Алтыш йолташыж-влак дене Мамыч-Бердейлан иквереш руш ваштареш лияш сӧрен, тудым ӱшандарен, шкеж деке йӱаш ӱжын. Да тудын дене пырля эше 200 наре сарзе толыныт. Да нуным чылаштым пуштыныт, Мамыч-Бердейым кучын, кугыжа деке колтеныт». Тыге Мамыч-Бердей пытен, а руш кугыжа марий-влакым угыч кум ийлан йозак тӱлымӧ деч утарен.

Тиде ийнынак Моско гыч олык марий мландыш у сарзе-влак тарваненыт. Нуно эрык верч кредалше марий калыкын пытартыш вийжым темдалыныт, вуйлатен шогышо еҥ-влакым пеш шучкын орландарен пуштеденыт. Оычни, тиде пагытыштак Малмыж марий онар Болдуш колен. Кызыт тидым шотыш налын, 26 апрельыште марий калык шке Онар эргыжын пайремжым – Марий талешке кечым – пайремла.

Тыге олык марий-влакын национально утаралтме кучедалмашыштын икымше этапше пытен.

Но руш кугыжан еҥше-влак марийым, пеш чот йӧсландарен, йозак дене индырен ашненыт. Марий калыкын чытышыже пытен толын. 1572-шо ийыште угыч сар тул ылыжын. Ынде олык марий-влак дене пырля курык марий-влакат кынелыныт. Тиде вашпижмашымат кырен шалатыме. Руш-влак тылеч вара Кугу да Изи Какшан воктене Кокшайск олам чоҥаш тӱҥалыныт, тыге марий калыкым эше утларак кулыш савыраш шоненыт.

Но тыныс илыш кужун шуйнен огыл. 1582-шо ийыште марий мландым угыч кугу пудыранчык авалтен. Верысе руш гарнизонлан полшаш, Моско гыч у сарзе-влак толын шогеныт. Ик тӱшка Юл вӱд дене волен, а молышт мланде дене эртеныт. 1583-шо ийыште шошым да кеҥежым эртыше поход годым руш-влак Козьмодемьянск крепостьым чоҥеныт. Ик ий гыч, 1584-ше ий кеҥежым, марий-влакын кугу виян тӱшкам кырен шалатымек, Какшан сереш «Кугыжан олажым» («Царь-ола» – Чарла) чоҥаш тӱҥалыныт. Кызыт тиде олам Йошкар-Ола манына.

Марий мландыште тиде жапыштак Шанчара, Яраҥ, Вӱрзым, Малмыж ола-влак шочыныт. Олалаште руш-влак гына иленыт, марий-влакым пуртен огытыл. Ола лишнат нуно илен кертын огытыл, 5 меҥге ӧрдыжкӧ кораҥшаш улыт улмаш. Тыге руш кугыжа марий мландым шке кид йымакыже поген.




#Article 322: Исанбаев, Николай Исанбаевич (612 words)


Николай Исанбаевич Исанбаев (, РСФСР, Башкир АССР, Калтаса кундем, Ӱлыл Качмаш ял – ) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1955), филологий шанче доктор (1993), профессор (2002), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1999), Финн-угор ушемын йотэлысе  (Финляндий).

Николай Исанбаевич Исанбаев 1929 ийын пургыж тылзын 27 кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Ӱлыл Качмаш ялеш шочын. 

Ондак шочмо ялыштыже тӱҥалтыш, вара Калтаса кыдалаш школышто тунемын. Тыште шым классым пытарымеке, Краснокам марий педучилищыш пурен. 1948 ийыште тудым сайын пытарен. Ӱшаным пуышо студент семын тудлан институтыш каяш направленийым пуэныт. Тыге рвезыеҥ тиде ийынак чапланыше Марий пединститутын марий йылме да литератур пӧлкашкыже верештеш. Институтышто тыршен тунемеш, марий тӱвыра да йылме деке шӱмаҥеш, шымлымаш пашалан кумылан улмыжым ончыкта. Сандене 1952 ийыште, институтым сайын пытарымекыже, тудым вигак аспирантурыш колтат. Тыге тудо Москош, Языкознаний институтын аспирантурышкыжо логалеш. 

Тыште тӱнамбал лӱман кугу шанчызе Б. А. Серебренниковын школышкыжо верештеш. Тунам, 50-ше ийла тӱҥалтыште, провинций гыч толшо рвезылан, да эше руш еҥлан, рӱдоласе лӱмлӧ шанче тӧнежыш логалаш куштылго лийын огыл. Тушко верешташ келге шинчымашым, тӱвыргӧ уш-акыл куат кӱлын. Тидыже самырык рвезе лийын. Садлан тудо, чыла чаракым сеҥен лектын, Совет Ушемысе йылмешанчын тӱҥ рӱдерышкыже пурен кертын. Тыште шанчын оргажан корнышкыжо лӱдде шуҥгалтше самырык марий рвезын шымлымаш усталыкше почылтеш. 1955 ийыште Николай Исанбаевич аспирантурым пытара да тиде ийыштак «Марий йылмыште Н-деепричастий» темылан кандидатлык диссертацийым чаплын арала, шке таҥашыже марий-влак кокла гыч йылме дене ончыч шанче кандидат лӱмым налеш. Самырык ученыйым, шымлызе усталыкшым ужын, тышанак, ССРУ Шанче академийым Языкознаний институтешыже, шанче пашаеҥлан кодат. Тыште тымарте ик марий еҥат шанче пашаеҥ семын ыштен огыл. Николай Исанбаевич марий кокла гыч икымше лийын, тушто марий-влакланат корным почын.

Институтын финно-угор секторыштыжо тунам тӱнямбалнат кумдан палыме финно-угровед-влак Б. А. Серебренников, В. И. Лыткин, К. Е. Майтинская, Ю. С. Елисеев пашам ыштеныт. Нунын дене пырля Николай Исанбаевичат тыршен, шанчызе семын кушкын. Тыште чапле шымлыме школым эртен да тунамсе совет финно-угроведенийын ик уста шымлызышке савырнен.

Языкознаний институтышто тыршымыж годым тудын илышыштыже ик куанле событий лийын – икымше совет йӱкан киношто модшо Йыван Кырлан ойлымыжым йӱкаҥдаш пиал шыргыжалын. Тунам икымше гана кумда экран гыч марий ой уло тӱня мучко йоҥгалтын: «Ой луй модеш, луй модеш кугу чодыра покшелнет…»

Икмыняр ий языкознаний институтышто ыштымеке, Николай Исанбаевич Йошкар-Олашке пӧртылеш да МарНИИ-ште пашам ышташ тӱҥалеш, тыгак пединститушто лекцийым лудеш. Тыште шанчызе семын йол ӱмбаке пеҥгыдын шогалеш, шымлымаште чолга улмыжым ончыкта. 

Н. И. Исанбаевын шымлымаш пасужо кумда. Тудын возымо пашаже-влакым марий йылмешанчын тӱрлӧ йыжыҥлаштыже ужаш лиеш. Шке кышажым тудо лексикологийыште да фонетикыште, морфологийыште да синтаксисыште, диалектологийыште да лексикографийыште, йылме историй ден йылме контактым шымлымаште коден. Но тудын тӱҥ тӱткышыжӧ туге гынат эрвел кундемойын ойыртемжым да марий-тюрк йылмыла кокласе кылым рашемдымаш йодыш-влак ӱмбаке виктаралтын. Нине проблеме-влак дене тудо йылме наукыш моткоч серыпле надырым пыштен. Тудын шымлымыжлан кӧра ме таче эрвелмарий кундемойын шкешотан ойыртемже-влак дене сайын палыме улына, чумыр марий йлмын вияҥ толмо корныштыжо тудын вержым рашемденна.

Н. И. Исанбаевын шанче саскаже пӧдыра. Тушто шӱдӧ утла шымлыме пашам савыктен. Нунын коклаште посна книга-влак улыт – тиде «Деепричастия в марийском языке» (1961), кок томан «Марийско-тюркские языковые контакты» (1989, 1994), «Марий да тюрк йылме-влак контакт» (2001), «Диалект материалым кузе да мом погаш» (2003, В. Н. Васильев дене пырля), «Марий исторический фонетика» (2007), т. м. 

Кугу суапым ыштен Н. И. Исанбаев лу томан «Марий мутерым» ямдылымаште.Тиде чапле пашан  тудо ик авторжо да редакторжо лийын. Марий шанчыште веле огыл келге кышам коден тудын «Марий йылмыш кӱсынлымӧ татар да башкир шомакше-влак» мутерже.

Н. И. Исанбаев таче Марий Элыште финн-угор шанче дене ик эн тале специалистлан шотлалтеш. Тудын шанче пашаже-влак финн-угор шанчым келгын палымыже дене ойыртемалтын. Тидымак эскераш лиеш тудын рецензийлаштыже, диссертаций советыште самырык-влакын диссертацийыштым лончылымашлаштыже. Чыла вере тудо шкенжым финн-угор шанчым умылышо, тудым сайын палыше шанчызе семын ончыкта. Тудын каҥашыжым, айдемым пагален ыштыме ойжым чыланат порын вашлийыт да колыштыт, тауштен, шотыш налыт.




#Article 323: С. Т. Разинын вуйлатыме кресаньык сар (413 words)


Степан (Стенка) Тимофеевич Разинын вуйлатыме 1670–1671-ше ийласе сар деч ончычак, Юл воктенысе яллаште, тыгак марий яллаштат йозакым тӱлышӧ-влак коклаште пудыранчык тӱҥалын. Кресаньык-влак чӱчкыдынак йозак тӱлышаш деч шылыныт, йозак тӱлышаш мландыштымат шылташ тӧченыт. Руш феодал-влак мер мландымат чӱчкыдынак шканышт налаш толашеныт, южо вере вашпижмашкат шуыныт.

Марий-влакын шке семын мландыштым аралымышт южгунамсе сарым шарныктыме кредалмашкат савырнен. Разинын сарзе отрядше Царицын, Астрахань, Саратов, Самара олалам налмеке, тӱжем дене йорло еҥ шке пиал верч кучедалаш тарванен. 1670-шо ийыште, шыжым, Симбирск воктене йорло-влакын аралышышт, С. Т. Разин, орланыше калыклан серышым возен, нуным помыжалташ ӱжын: «Степан Тимофеевич Разин деч грамота. Тыланда, пычкемыште илыше-влаклан, Степан Тимофеевич воза. Кӧ юмылан, кугыжалан служитлынеже, кугу сарзе-влаклан да Степан Тимофеевичлан, мый казак-шамычым колтенам, тыланда иканаште еҥ вӱрым йӱын илыше-влакым кучаш. Мыйын казак-влакем мом ышташ тӱҥалыт, тыландат каяш нунын дене, ушнаш казак-влак деке».

С. Т. Разин, тудын атаманже-влакын ӱжын возымо серышыштым Юл воктен илыше калык пеш йывыртен вашлийын. Руш крепостной, мордва, татар, чуваш, марий-влак шке кумылын сарзе-влак радамыш шогалыныт, Симбирск, Алатырь, Саранск ола воктене онарла кредалыныт.

Нуно кугыжан тӧраже-влакым пуштеденыт, кодшыжым поктен колтеныт, йозак погымо книгам, моло кнагам йӱлалтеныт, поян-влакын суртыштым толеныт да олаште, уездыште шкеныштым «оза» ман увертареныт. Кынелше марий калык сарзе отрядыш чумырген. Козьмодемьянск уездын Акпарсын сотньыштыжо кресаньык-влакын шке онышт лийыныт: Ансай Няников, Юванай Тювяков, Атюй Адимов. Нуно Спасо-Юнгинский монастырьым руалтен налыныт, монастырьысе мланде нерген кагазым йӱлалтеныт. Вет монастырьын мландыже ончыч мер калыкын лийын.

Туге гынат Козьмодемьянск уездыште марий-влак лыпланен огытыл. Д. А. Барятинскийын вуйлатыме руш карательный отряд тышечын каен веле, а 1670-шо ийын 16 ноябрьыште, йӱдым, 13 тӱжем еҥан отряд дене марий, чуваш-влак Козьмодемьянскыш керылт пуреныт. Тиде йӱдым пеш кугу кредалмаш каен шоген, кресаньык-влак илаш-колаш ваш пижыныт, туге гынат олам налын кертын огытыл.

Марий кресаньык-влак, сотник, тархан-влак Кокшайск ола верчат чот шогеныт. Кум арня неле кредалмаш каен шоген. Тиде кугыжан тӧра-влакшым, нунылан полшен шогышо еҥ-влакым чот лӱдыктен. Кресаньык-влак нунын поян озанлыкыштым, монастырь-влакым толеныт. Угыч пӧртылшӧ карательный отряд ончылно гына кресаньык-влак сар ӱзгарыштым пыштеныт да лыпланеныт.

Кресаньык сар деч вара кугыжан властят шканже иктешлымашым ыштен. Лӱмын возымо указ угычын Юл воктенысе руш огыл калыклан кӱртьым велен тапташ чарен. Йозак погымо шотыштат вашталтыш лийын. Марий мерлаште йозак погаш лӱмын сотникым ойыреныт. Кугыжан ончычсо тӧраже ден полышкалыше-влакше сутланымыштлан, шуко погымыштлан кӧра кораҥдалтыныт. Ынде у указ почеш нуно йозак тӱлышӧ озанлыкыш пуренат кертын огытыл. Мланде нерген указ Юл кундемысе йозакым тӱлышӧ кресаньыкын мланде межажым рашемдаш кӱштен. Руш феодал-влакат кресаньык деч поген налме мландыштым мӧҥгеш пӧртылтышаш улыт улмаш. Кугыжан тӧражлан законым илышыш пурташ, илыш шотым чот эскераш шӱдымӧ. Тудо йозак тӱлышӧ айдемым «пагалышаш да моктышаш» манын каласыме.




#Article 324: Иксанова, Лидия Геннадьевна (104 words)


Лидия Иксанова (Лидия Геннадьевна Иксанова) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Пектывайсола ял) — марий серызе, почеламутчо, туныктышо, мер пашаеҥ, Мер Каҥашын йыжъеҥже. 

Лидия Иксанова 1966 ийын теле тылзын 21-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Пектывайсола ялеш шочын.

Лидия Иксанова тыгак поэт семын палыме. 1978 ий гычак почеламутым воза. «Ямде лий!» газетын юнкоржо семын тӱҥалын, возымо пашаште шуаралтын, поэзий тӱняште шке вержым кычалеш. Тачысе кечылан шке лӱмжӧ уло. Возымо почеламутшылан шуко муро йоҥга.

Поэтессын кум почеламут сборникше лектын: Чылажат- шочмо верын, Йӧратымем, тылат…, Шыже блюз. Таче автор кум книгам ямдыла: Снеган вер-шӧр, Шулдыран шӱм-чонем, Российын ик моторжо — Марий Эл.

Лидия Иксанова Шуарсолаште ила.




#Article 325: Юзыкайн, Алексей Михайлович (280 words)


Алеко Юзыкайн (Алексей Михайлович Юзыкайн) (, Пошкырт Республик Краснокам кундем Чормак ял — , РСФСР, Киров вел, Малмыж кундем, Кугу Кетек ял) — марий серызе, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.

Алеко Юзыкайн 1941 ийын вӱдшор тылзын 20-шо кечынже Башкир АССР Карснокам кундем Чормак ялеш кресаньык ешеш шочын. 1961 ийыште Арлан кыдалаш школым пытармеке комсомол путевко почеш Стерлитамак олаште химий заводым чоҥымашке каен. Асфальтировщиклан, электриклан ыштен. Кум ий Тыныс тептеҥызысе сарзыфлотышто служитлен. 1965 ийыште Озаҥ кугыжаныш университетышке тунемаш пурен.

Пашагорныжым Морко районысо «Колхозная правда» газетын литератур шотышто пашаеҥже семын тӱҥалын. Кӱшыл туныктыш шотышто дипломым налмеке, 1969 ий гыч «Ямде лий» пионер-влаклан газетыште тӱҥалтышыште вуйыншогышо секретарьлан да вара тӱҥ редакторлан 20 ий наре тыршен. 1930 ийлаште савыкталтше «Пионер йÿк» журналым угыч савыкташ тӱҥалмын инициаторжо лийын (1986 ийыште). Тиде журналын (1996 ий гыч - «Кече») тӱҥ редакторжылан 1998 ий марте пашам ыштен. 1998–2002 ийлаште «Родничок» лӱман рушла йоча газетым шочыктен да савыктен. Алеко Юзыкайнлан кӧра 1992 ийыште «Марла календарь» савыктышым уеш савыкташ тӱҥалме (ончыч 1907–1913 ийлаште савыкталтын). Шкеже тудо Марла календарьын 3 номержым лукто – 1992, 1995 да 1997 ийлаште.

Марий калык коклаште талантан уста организатор, мер пашаеҥ, журналист да серызе семын палыме. «Ямде лий» газетыште ыштыме годым регулярлын Марий самырык корреспондент слет-влакым эртарен. Шуко марий юнкорын туныктышыжо лийын. Нунын коклагыч ятыр лӱмлӧ журналист, шанчыеҥ, профессионалле серызе, тӱвыра пашаеҥ лектын: А.Тимиркаев, Г.Сабанцев, В.Абукаев, Г.Шкалина, Р.Бушков, Г.Макарова, Ю.Соловьев, В.Козлов. 

Алеко Юзыкайн тугак сылнымут прозым возен. Тӱҥ шотышто йоча писатель семын палыме. 1978 ийыште самырык лудшо-влаклан Лудыш аршаш ойлымаш книгам савыктен. Варарак - эше икмыняр йоча-влаклан ойлымаш, Пушеҥге пушеҥгылан эҥерта повестьым лукто. Шуко сылнымут, популяр-шанче, ойпого, марий калык историй да культур нерген книган автор-погышо лийын.
Газет ден журналысе савык-влакшым чӱчкыдын А.Михайлов лӱм дене кидпыштен луктын.




#Article 326: Строганова, Светлана Васильевна (168 words)


Светлана Строганова (Светлана Васильевна Строганова) (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Шӱвылак ял) – марий артистка, мурызо, радиовӱдышӧ, Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (2005, 2007)), Марий Эл Республикын сулло артистше (2006), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2007), Марий Эл Республикын Калык артистше (2014).

Светлана Строганова 1976 ийын ага тылзын 21-ше кечынже Марий АССР У Торъял кундем Шӱвылак ялеш шочын. 

М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыште икымше рольжо – Маюк «Ачийжат-авийжат» спектакльыште. Моткоч кугу пагалымашым Светлана Строганова Сергей Николаевын пьесыж почеш шындыме «Салика» спектакльыште тӱҥ рольым чоҥымо дене сулен. 1999–2000 ийласе театр тургым иктешлыме почеш Светлана Строганова «Надежда» премий дене палемдалтын.

Талантан актриса семын гына огыл, виян йӱкан мурызо семынат Светлана Строганова ойыртемалтеш. Тӱҥалтышыште театрысе спектакльлаште муро-влакым йоҥгалтарен, вара Марий Эл Радион ротацийышкыж «Мыйын мландем» муро логалын. Тылеч вара Светлана Васильевна чӱчкыдын концертлаште шкешотан мурызо семын мура. 2001 ийыште Моско олаште А.Миронов лӱмеш калык-влак кокласе актёр муро фестивальыште шке мастарлыкшым ончыкта, ты жапыштак Угарман оласе «Поют актеры драматических театров» фестивальын дипломантше лиеш.




#Article 327: Павлов, Василий Николаевич (255 words)


Василий Павлов (Василий Николаевич Павлов) (, Марий АССР, Овдасола ял — , Йошкар-Ола) — марий мурызо, Марий Эл Республикын сулло артистше (2000).

Василий Павлов 1958 ийын вӱдшор тылзын 15-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Овдасола ялеш шочын. Кандаш классым Марисола школышто тунем пытарен.

Школыштак футбол денат сайын модын, хоккей площадкыштат чулым лийын, ече дене куржталмаштат ойыртемалтын. Йолташыже-влак ялысе да оласе профтехучилищыш каяш кумылаҥыныт. А Василийын кумылжым музыкант паша алгаштарен.

Газетыште республиканский культпросветучилищыш тунемаш налме нерген увертарымашым ужешат, Йошкар-Олашке толеш. 1975–1977 ийлаште тиде училищын оркестровый отделенийыштыже тунемеш. Вара кок ий армий радамыште служитла.

Армий гыч толмеке, Марисола  пӧртыштӧ директорлан пашам ышта. Уш-акылым пойдараш манын, Марий кугыжаныш университетын историко-филологический факультетышкыже йодмашым пуа. 1986 ийыште дипломым налмек, ик жап калык усталык рÿдерыште пашам ышта, а 1987 ий гыч – Марий телевиденийыште. Ондак ассистент, вара режиссёр лиеш. Тиде профессий дене шинчымашым нӧлталаш Москваште эртарыме курсышкат коштын толын.

Икымше гана Вячеслав Абукаевын мутшылан Валерий Кульшетовын возымо «Сирень пеледме годым» мурым калык ончыко мураш лектын. Школыш коштмо годымак Василий гитарым шокташ тунемын. Университетыште тунемме жапыште самырык-влак коклаште гитарым шоктен мурымаш кумдан шарлен улмаш. Василият тыге ышташ тунемын. Йолташыже-влак – «Гитарым шоктен мурымет пеш сылнын йоҥгалтеш, тылат тидым радио дене шергылтараш кÿлеш», – маныныт. Василий тыгак ыштен. Радиокомитетыште тудым порын вашлийыныт. Ик мурыжым пленкыш возен, радио дене йоҥгалтареныт. Тудо чылалан келшен. Тулеч вара радиошко вес мурым, кумшым конден. Василийлан композитор-влак В. Захаров, С. Маков да молат шке у мурыштым радиошто возашлан темлаш тÿҥалыныт.

Василий Павлов илыш дене 2005 ий 27 августышто кастене чеверласыш. Чаманаш гына кодеш, пеш шуко фонограммыжым возен шуктен огыл...




#Article 328: Андрианов, Андрей Андрианович (145 words)


Андрей Андрианов (Кульчубай ял) — марий мурызо, артист.

Андрей Андрианович 1939 ийын 24 апрельыште Башкортостан Мишкан районысо Кульчубай ялыште шочын. Тÿҥалтыш школым шочмо ялыштыже тунем пытарен. Шымияш школым Тымбайыште, а кыдалаш школым Чорайыште тунем лектын.

Школышто тунемме годым визымше класс гычак хорышко да драматический кружокыш кошташ кумылаҥын. Йолташыже-влакын шоктымым колыштын, шкевуя ик радаман тальянка гармоньым шокташ тунемын. А хорышто тудо чÿчкыдын солист семын шкетын мурен. Школыштак моло деч тудо музыканче, мурызо да артист улмыж дене ойыртемалташ тÿҥалын. Умбакыже тиде сомыл-влакым ий гыч ийыш вияҥден толын. 

А.Андриановын мурымо мастарлыкшат ойыртемалтше, тудо республикыштына веле огыл, тыгак öрдыж кундемлаштат калык да эстрада муро-шамычым устан шергылтарымыж дене кумдан палыме. Марий радион фонд гыч жапын-жапын Андриановын мурымыжым коклан кызытат йоҥгалтарат. Тыге Евгений Волковын «Кӧ гын тиде ӱдыр?», «Покто веле, корно сай», Ион Кузьминын «Колызо», «Муро мыскарам мурем», Виктор Газетовын «Гармонист», «Эртем марий Йошкар-Олаште» возымо муро-влакым да молымат ятыр гана колыштмо. 




#Article 329: Деревяшкин, Николай Михайлович (445 words)


Николай Арбан (Николай Михайлович Деревяшкин) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Арбан (кызыт Арбан) ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, драматург, семлызе, сӱретче, балейтместер, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1944), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1958), Марий Эл Республикын Калык серызыже (1994).

Николай Арбан 1912 ийын кылме тылзын 30-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Арбан (кызыт Арбан) ялеш кресаньык ешеш шочын.

Тӱҥалтыш школым тунем пытарымеке, Арбан Краснококшайскысе шымияш школышто шинчымашым пога, тыге искусство дек утларак лишемаш у йӧн лектеш. Школышто тунеммыж годымак театрыш корным такырта, С. Чавайнын, М. Шкетанын пьесышт поеш шындыме спектакыльлам шӱм вургыжын онча. Шымияш школым тунем лекмек, Н. Арбан театр пеленсе декоративный мастерскойыш художникын полышкалышыжлан пашам ышташ пура. 

Самырык еҥлан Йошкар-Олаш пӧртылаш логалын. Тиде ийынак музыкальный студийыш экзаменым кучымек, Н.Арбан скрипка отделенийыште тунемаш тӱналеш. Латкандаш ияш рвезе скрипка дене шокташ тунемаш тӱҥалеш, а кок тылзе гыч симфонический оркестрыште кокымшо скрипка группышто шокта. 

Н. Арбан музыкально-театральный училищым 1934 ийыште тунем пытара. Тиде жапыштак тудо литературдек шӱмаҥеш, шкежат возкален онча.  1932-1933 ийлаште «У вий» журналеш «Ош ӱпан Эчан» поэме гыч ужашлам савыкта.

Н. Арбан умбакыже шкенжым поэзийыште ок поч, а литератур пашан ик эн неле ужышыштыже – драмыште – шке вийжым тергаш тӱҥалеш, лач тыште моштымашыжым тапта, мастарлыкше почылтеш.

Николай Арбан кресаньык ешеш шочын-кушкын. Аваже, Мария Дмитриевна, лудын, возен моштен огыл. Ачаже, Михаил Гаврилович, ныл классым тунем пытарен гынат, шуко книгам лудын, йомакым, илыш гыч оҥай историйым шарнен каласкален, мланде пашам шуктен илен. Икымше империалист сӧйыштӧ лийын. Нунын индеш йоча гын кум икшыве: Николай, Ольга, Лидия – илыше кодыныт. Ӱдыр-влак аваштлан шудым солаш, тӱредаш полшеныт, сурт кӧргӧ сомылкам ыштеныт, Николай мӧр погаш, кол кучаш коштын, Ошла эҥер воктен турня-влакым эскераш йӧратен.

Пелашыже, Виктория Васильевна, казачке, Оренбург лишне 1912 ийыште шочын, ачаже священник лийын. Пырля икте-весым умылен, вич икшывым ончен куштышт. Вич шочшыжат  кӱшыл шинчымашан улыт.

Н. Арбанын сылнымут корныжат вияҥеш. 1932 ийыште «У вий» журналыште кок почеламутшо савыкталтеш. Иктыже «Финляндий вокзал» маналтеш, весыже – «Йошкар Армий куатан». 1933 ийыште «Ош ӱпан Эчан» поэмын ужашыже савыкталт лектын.
 
Писательлан чапым «Янлык пасет» драмыже конден. Тиде пьесе почеш 1944 ийыште Марий драматический театрыште спектакль шындалтын. Тиде спектакль деч вара Н. Арбанын лӱмжӧ утларак палыме лийын. 

Драматургын «Кеҥеж йӱд» музыкальный комедийжат калыклан кумдан палыме. Тиде пьесым автор 1945-1946 ийлаште возен. Марий кугыжаныш театр комедий почеш спектакльым икымше гана 1946 ий 21 июньышто, Марий автономный республикын 25 ий темме кечыжын, ончыктен. Кызытат театрын пашашым вораҥдаш полша.

Писательын «Тулар ден тулаче» комедий-водевильжат илышыште улшо посна ситыдымаш ваштареш виктаралтын. Н. Арбанын пьесыже почеш спектакль М. Шкетан лӱмеш Марий драматический театрыше 1958 ийыште ончыкталтын. 

Тыге, Н. Арбан шочмо марий литературнам ятыр оҥай пьесе дене пойдарен, М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш театрлан кушкашыже полшен. Авторым «За трудовой отличие» медаль дене палемдыме.




#Article 330: Финн-угор калык-влак (100 words)


Финн-угор калык-влак () — финн-угор тӱшкасе йылме-влак дене кутырышо калык-влак. Касвел Сивырыште, Покшел Европышто, Йӱдвел Европышто, Эрвел Европышто илат.

Финн-угор калык-влак кок тӱшкалан шелалтыт: финн да угор пӧлкалан.

Чылаже финн-угор калык-влакын чотышт 25 миллион наре еҥыш шуэш. Нунын кокла гыч: венгр-влак — 14 миллион, финн-влак — 5 миллион, эстон-влак — 1 миллион, мордва — 843 тӱж., одо — 637 тӱж., марий — 604 тӱжем наре еҥ.

Шанчызе-генетик-влакын шымлымышт почеш, балтик тӱшка Кечывалвел Сивыр гыч Эрвел Европыш 10 тӱжем ий ончыч куснен. У верыште балто-финн ӱлыл тӱшкалан негызым пыштен. Юлсерысе да Чолманысе (камские) финн-влак Эрвел Европыш 4 тӱжем ий ончыч толыныт. 




#Article 331: Коми Республик (614 words)


Ко́ми Респу́блик  (, ) — Россий Федерацийысе субъект, Кас-Йӱдвел федерал йырвелыш пура. Рӱдола — Сыктывкар ола.

Йӱдвелне - Ненецкий автономный округ да Архангельск вел дене, эрвелне - Тюмень вел дене, кечывалвелне – Хант-Манси автоном йырвел, Свердловск вел, Пермь край, Киров вел дене .

Урал курык-влак деч касвелныла, Российын Европысо ужашыжын йӱдвел-эрвелныже верланен. Ты мландыште шуко чодыра кушкеш (70 % наре), куп шуко уло (15%).

Мландын ик эн шергакан поянлыкше - . Еҥ ты пушеҥге-влакым тарватенат огыл, тыгай чодыра Европышто тетла уке. Кызыт заповедникым ЮНЕСКО ушем арала.

Коми республикыште тыгай эҥер-влак йогат:

Акрет жап гыч эҥер-влак дене ты кундемыш толшо-влак пайдаланеныт. Эҥер вӱд почеш купеч-влак сатум волтеныт, чоҥышо-влак вӱд дене пырням, оҥам, кермычым колтылыныт. Коми мланде ожнысек торгаймаш-влакын корно лийын.

Коми Республикыште моткоч шуко ер уло.Чылажге 78 тӱжем ер утла наре уло. Ландшафт ойыртем почеш тундровый, курыкысо, тайгасе, пойменныйлан шелалтыт. Шочмаш ойыртем почеш ледниковый, карстовый, торфяной, реликтовыйлан шелалтыт. Эн келге – курыкысо ер-влак (50 метр марте).
Марий Элысе ял гай лӱмым Комиште ик ер нумалеш:

Куп-влак 3,2 млн. гектарым айлат. Куп-влак мланде йымалсе вӱдым пойдарат, лавыран вӱдым эрыктат, ночкым погат. Куплаште тӱрлӧ кайык ила (ир лудо, ир комбо, тетерев, кулик, турня-кликун, тыгак янлык-влак купыш чӱчкыдын кочкаш коштыт – шордо, олень да т.м. Куп воктене морошка, голубика, клюква шуко кушкыт.

Тиде мландыште шем шӱйым, нефтьым, газым, боксит-влакым, шӧртньым, алмаз-влакым луктыт.

Тимано-Печорский нефтегазоносный провинцийыште нефть 4 млрд.тонн наре уло, углеводородный газ-влак — 3 триллион кубический метр наре.

Коми республикыште шуен вашлиялтше кушкыл ятыр уло. Йӱдвел-касвелне тундра кушкыл, кечывалвелнырак — чодыра-тундра, кечывалвелне — чодыра поянлык пӱртӱсым пойдара. 

Тундраште пушеҥге-влак огыт куш, тӱҥ шотышто моко, лишайник, шуко ияш шудо кушкеш, карлик куэ (карликовая береза), йӱдвел вӱдуа (полярная ива), багульник вашлиялтеш. Чодыра-тундрышто (лесотундра) тундра кушкыл-влак дене пырля эше сибирьысе кож, куэ, лиственница кушкыт. Чодыра-тундра чодырашке, а вара тайгашке савырна. Чодыра ужашыште кож, пӱнчӧ, кедр, писте-влак тӱҥ шотышто кушкыт. 

Пӱртӱсын тӱҥ поянлыкше тыште чодыра. Тудо мландыште вӱдым арала, айдемылан оксам ышташ йӧным пуа. Коми республикысе чодыра кумыдык — 29,7 млн. га

Чылажге Республикыште 2,8 млрд. м³ пу ора уло. Но чыла тиде поянлык дене пайдаланаш огеш лий. Южо чодыра-влак аралалтыт.

Коми Республикыште 4400 тӱрлӧ янлык ила, нунын коклаште шанчызе-влаклан тиддеч ончыч палыдыме кок вид уло:  да . Печоро да Вычегде эҥерлаште гына вашлиялтыт.

Вӱдыштӧ  голец-палия, сибирский хариус, пелядь, ряпушка, таймень, бычок-подкаменщик, белоглазка, краснопёрка, чехонь, судак кол-влак улыт. 

Йошкар Кнагашке , , пӱркыт, , , ,  да изи (тундряной) лебедь кайык-влакым пуртымо.

Тыгакак эше икмыняр кайыкым оролыман: , чыла шыл кочшо кайык-влак, тумна-влак, , , шӱшпык да т.м. 

Кочкашлан ош куропаткым, глухарь, тетерев, рябчик, комбо, лудо-влакым, куликым, курмузакым кучылыт.

Теле кужу жап шуйна, йӱштӧ игече дене ойыртемалтеш. Кеҥеж – кӱчык, кечывалвелне – леве, йӱдвелне - юалгырак.

Коми Республикыште эн йӱштӧ вер-влак:

Коми Республик москосо жап дене ила. Российыште MSK кӱчыкемдымаш дене возалтеш, UTC деч + 4 шагатлан ойыртемалтеш. Коми Республикын касвел ужашыже (Сыктывкар ола дене пырля москосо жап деч ик шагатлан ойыртемалтеш (UTC+3).

Кокласе курымлаште коми калыкын мландыже  кид йымалныже лийыныт, XV курымышто . Тӱҥ шотышто янлык коваштым тышеч наҥгаеныт. Йӱштӧ игече шогымылан да корно уке улмылан кӧра ты верыште калык шагал илен. XVIII курымышто   эҥерыште нефтьым лукташ тӱҥальыч.

Промышленность кушмаш да калыкчот кугеммаш Коми Республикыште 1930—1950-ше ийлаште тӱҥалын, ГУЛАГын пашаж ден кылдалтын. 1930-ше ийла тӱҥалтышыште Коми мландыште  муыныт, Кугу Ачаэл Сар тӱҥалме дене Донбассысе мланде шӱйым йомдарыме годым комисе мланде шӱй тудым алмаштен. Тунамак нефтьым, мланде шӱйым, пуым лукташлан Ухта — Печоро — Инта — Воркута кӱртньыгорным 1942 ийыште пыштеныт. 1950-ше ийла мучашыште ГУЛАГ системым пытареныт, но тачат Коми республикыште шуко казамат кодын.

Совет Ушем шаланыме дене Коми республикысе промышленность чот пытен, сандене тышеч калык вес кундемлашке каен (1990—2007 ийлаште калыкчот 22 %-лан иземын).

Кызытсе Коми Республикын тӱҥ кече-влак:

Российысе Госкомстатын палдарымыж поче Коми Республикын калыкчотшо 880 639 еҥ (2013). 

Калык-влак:

 




#Article 332: Марий Элын тистыже (129 words)


Марий Элын тистыже - Марий Эл Республикын кугыжаныш . 
Кызытсе тисте 5 Ӱярня 2011 ийыште пеҥгыдемдалтын, 1 Пеледыш 2011 ий гыч кучылталтеш.
Автор-влак – Г. Булыгин, А. Данилов

Тисте покшелне суретлыме ойыпын описанийже тыгерак возымо:

Кугыжаныш-влак чоҥалтме деч ончыч маскам финн-угор калык-влак, славян племена-влак пагаленыт. Маска – озам, чодыра оролым ончыкта. 

Тыгак, тистыште сӱретлыме тошто марий тӱр кинде перкем (плодородийым) ончыкта.

Керде вийым, пеҥгыдылыкым, шочмо элым аралаш ямде улмым ончыкта.

Чогыт – пашаче-влакын символжо.

Шӧртньӧ короно кугыжаныш виктарымым ончыкта. Тистыште кум пӱян короно сӱретлыме. Кум пӱй – тиде Марий Элын кум кугу олаже - Йошкар-Ола, Юлсер, Чыкма), кумданрак ончалаш гын кум пӱй «М» буквам марла стиль дене возымым ончыкта.

Ош тӱс – ший тӱс, марий калыкын йӧратыме шергакан кӱртньыжо. Тыгакак, ош тӱс порылыкым, яндар улмым, калыкын поро шонымашыжым ончыкта.




#Article 333: Марий Элын эртыкше (394 words)


Финнугор калык-влак акрет годсек кызытсе касвел, йӱдвел да покшел Российын ужаштыштыже верланен иленыт. Марий Эл верланыме верыштыже шуко акрет годсо арвер-влак кодыныт, кудо икымше тӱжемийлашке мемнан курымашлык (Кристос шочмо) деч ончыч пурат. Шке лодкален возымо тиштым йомдарымылан да суас акрет годсо кагазвлак Озаҥ ханство жапыште пытарымылан кӧра шукырак увервлак покшел Юлышто руш летопись-влак дене кылдалтын.

Марий-шамычым эн ондак VI курымышто лишне гот калыкын эртымгорнызо Иордан merens семын палемден. Вара X курымышто казар курымсерышче марий-шамычым Ц-р-мис семын палемден. Тыге руш-влак нунын дек ончыл (касвел) марий-шамычым (мӓрӹ) «меря», шеҥгел (эрвел) марий-шамычым (марий) «черемис» лӱмден тӱҥалыныт. Тыгак суас-шамыч марийкалыкым «сярмысь» але «чирмеш» лӱмденыт. Тиде жапыште марийвлак пошкудо Юлысо Булгарий дене, кудо тунам кызытсе Татарстан олмышто верланен, лишыл кылым кученыт. Тудым 1236 ийыште Бату-онын саркалыкше кырен шалатен. Тиддеч вара Шӧртньӧ Урда лиймеке марий-влак нунын дене сай кылым кученыт. XIII—XV курым коклаште марий-шамыч Шӧртньӧ Урдаш да Озаҥ онлыкыш пуреныт.

IX курым гыч марий калык эрвелыш кайыше Киев Русьысо славян-шамыч дене кылдалт шогат. Нуно марий мландыш пуреныт да икмыняр ожно марий ола олмылаште илаш тӱҥалыныт (Нӧрӧ ола, Ростов), тыгак у олам шынденыт: Ярославль, Суздаль, Владимир, Угарман. Эркын-эркын касвел марий Христианлыкыш пурымеке славянлаҥдат, Кристос тыныш пуртымаш ваштареш шогышо еҥ-влак куржыт эрвелыш, марий мландын кӧргыш. Кокла курымлаште марий кундемыште руш-суас вашпижмаш (руш ден суас калыкын вашпижмашыже) чӱчкыдын лиеда (тыглай паша лиеш). Тидын жапыште марий калык суас велне лиеш. Кужу жап суас ден марий калык-шамыч сеҥышыш лектыт, варажым Иван Грозный ончылгоч шонен пыштыме да руалтен налме сарым тӱҥалеш: 1546 ийыште курык марий калыкын мландыже (Юлын пурла серже) Моско йымак логалеш, 1552 ийыште Чар саркалык Озаҥ-олам налыт, да олык марий-влак йозакым Москолан тӱлаш тӱҥалыт. Варажым шонен пыштыме колонизаций тӱҥалеш: тыге 1557 ийыште негызым пыштыме Шовакшэҥер олалан, 1583 ийыште — Чыкмалан, 1584 ийыште — Чарлалан (кызытсе Йошкар-Ола). Марий мландыште тиде жапыштак Шынчара, Яраҥ, Вӱрзым, Малмыж руш карман-влакыш савырненыт. 1552 иймучаш гыч марий мландыште тушман ваштареш утарыше кредалмаш ылыжын. Руш курымсерышчешамыч тиде 30 ий наре шуйнышо кредалмашым «черемис-влакын сарышт» лӱмденыт. Тунам шуко марий тӧратушка да тыглай калыкын пелыштыже марий калыкын эрык верч пытен. Шуко онвлаклан Турцийыш да Крымыш куснаш логалын.

Кристиан тынеш виеш пуртымылан кӧра марий-шамыч суртым-ялым коден эрвелыш илаш куснаш тӱҥалыт. Икымше Пӧтыр годым марий-влакым саркызматыш (армийыш) налаш тӱҥалыт, вершӧрын шанче шымлымаш эртаралтеш, марий йылмын икымше кириллик йӱкпале негызеш возымаш лектеш. 1792 ийыште Вениамин Пуцек-Григорович кириллице негызеш икымше марий йылмылончым савыкта. Марий калыкын илышыже пеш неле лийын, садлан шуко марий Пугачовын сӧгалтымашыже годым Руш кугыжаныш ваштареш кучедалын.




#Article 334: Васильев, Андрей Анатольевич (232 words)


Андрей Анатольевич Васильев (1974 ий 5 Шорыкйол, Морко кундем, Чавайнур ял) — марий актер, Марий самырык театрыште тырша.

А. Васильевын театрыште чоҥымо икымше кугу пашаже - тиде Г.Гордеевын «Ял ÿмбалне мужыр йÿксö» пьесыж почеш шындыме музыкальный комедийште модмо весела кумылан Микытан рольжо. Изиш варарак актер З.Долгован «Шудо шешке» комедийыштыже адакат илалше пöръеҥын - Сапанын образшым мастарын чоҥа гын, Г.Гордеевын «Куп» драмыштыже тудын актер талантше драматизм шÿлышан Иван Яковлевичын образшым чоҥымаште эшеат кумдан почылтеш.

Таче марте А. Васильев театрыште 40 утла рольым модын да калыкын ик эн йöратыме актерышкыжо кушкын шуын. Комедийыште-ма але драмыште тудо чоҥымо образшылан келшыше чиям, ойыртемалтше койыш-шоктышым муын мошта да чыла тидым калык деке намиен шукта. Тыгай улыт тудын келыштарыме Дикойын образше («Гроза» А.Островскийын), Костылёв («На дне» М.Горькийын), Константинов («Жестокие игры» А.Арбузовын), Банкир («Адак омсашке тÿкалат» А.Петровын), Велькаров («Ах, водевиль, водевиль» И.Крылов ден В. Соллогубын).

А 2008 ийыште Андрей Васильев «Майятул» тÿнамбал фестивальыште З.Долгован пьесыж почеш шындыме «Вис-вис пушан орлыкем» драмыште Милиционерын образшым мастарын почын ончыкта да «Кокымшо планан эн сай пöръеҥ роль» номинацийыште фестивальын лауреатше лÿмым сеҥен налеш.

Тылеч посна А. Васильев йомак спектакльлаште - «Приключения Чиполлино», «Против кого дружим», «Хитрюндий великолепный» - йоча-влакым шуко оҥай рольжо-влак дене куандарен шога. Йомак геройым келыштарымаштат актёр кугу мастарлык дене ойыртемалтеш, арам огыл эше 2007 ийыштак «Йошкар-Ола театральная» фестивальыште «Кот в сапогах» йомакыште Корольын образшым почын пуымылан тудо «Майятул» тÿнямбал фестивальысе гаяк «Кокымшо планан эн сай пöръеҥ роль» номинацийыште сеҥыше лийын.




#Article 335: Каче-влак (группа) (183 words)


Каче-влак — марий семлык тӱшка, тӱҥ шотышто такмак-влакым дискотеке сын дене йӧҥгалтарыме дене чапланен. Икымше йоҥгалтарыме мурышт «Тойки-мойки» ыле. 

Группылан негызым Сергей Попов, Валерий Чиванов пуеныт, вигак нунын деке Александр Ильин ушнен. Кумытынат «Марий памаш» ансамбльыште шуаралтыныт, туштак палыме лийыныт, группыш ушнымо нерген кутырен келшеныт. «Каче-влак» калыклан шагал палыме такмак-влакым ритмичный, дискотекылан келшыше сем почеш йоҥгалтараш тӱҥалыныт. Марий-влаклан у группын репертуарже келшен, лишыл жапыште трио кумдан чапланен, кажне пайремыште вучымо унашке савырнен.

Лишыл жапыште Сергей Романоват группа дене чеверласа да сольно мураш тӱҥалеш. Сергей олмеш Михаил Басов мураш толеш да группышто кодеш. 
Попов-Чиванов-Басов состав дене «Каче-влак» йот эллаштат палыме лийыт, калык-влак кокласе фестивальлашке коштыт, Российыште марий-влакын тӱшшкан илыме верлаште гастроль дене коштыт. 2015 ийыште группа гыч Валерий Чиванов лектеш, икмыняр жаплан трио дуэтыш савырна. Варарак группа угыч трио лиеш - «Каче-влакыш» Илья Якимов пура, но кужу жаплан огыл, тудым армийыш налыт. Кызыт «Каче-влак» дуэт семын шуаралтеш.

Вич ий жапыште «Лийнем пеленет» альбомым луктыныт. Пытартыш жапыште «Каче-влак» лирик сынан муро-влакым йоҥгалтараш тӱҥалыныт. Светлана Яндукован семже почеш возымо ныл мурым мурат. «Каче-влак» Марий Элыште гына огыл, Озаҥ, Моско, Санкт-Петербург, Екатеринбург, моло олалаштат концерт-влак дене коштыт.




#Article 336: Крайнов, Григорий Никандрович (287 words)


Григорий Никандрович Крайнов (, Марий АССР, Курыкмарий кундем Тодымваж ял)— марий шымлызе, историй шанче кандидат (1986), историй шанче доктор (1993), профессор (1995), Россий Гуманитар шанче Академийын академикше (2006), Россий Естествознаний шанче Академийын академикше (2007), РАЕ шанче да туныктышын сулло пашаеҥже (2007), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2007), European Akademy of Natural History академик (2008), 

Григорий Никандрович 1958 ий пургыж тылзын 16-шо кечынже Марий АССР, Курыкмарий кундем Тодымваж ялыште шочын.  

Моло качымарий семынак армийыш каен, Мӱндыр Эрвелыште сапер батальонышто службым эртен.
Армий деч вара 1978-ше ийыште Марий кугыжаныш университетын Историй да филологий факультет|историй пӧлкаштыже шинчымашым поген. Тыгодым шымлымаш паша деке кумылжо ылыжын. Мутлан, студент-влакын шымлыме паша кружокышто тале участник лийын. Тыге тудо Марий кугыжаныш да партий архивлаште шуко жапым эртарен, историй да краеведений материалым кычалын да шкежат возен. А икымше шанче пашаже-влак газет да журналлаште савыкталташ тӱҥалыныт. Тылеч посна Григорий Никандрович спорт деке шӱман лийын, самбо дене икымше разрядын норматившым шуктен, телымсе многоборьеште спорт мастер кандидат лӱмым сулен налын.

Рвезын мастарлыкшым, тыршымыжым ужын, вуз деч вара тудым историй кафедреш пашаш кодат. 1984-ше ийыште тудо Ленинградысе кугыжаныш университетыш шке специальностьшо дене аспирантурыш шинчымашым келгемдаш пурен да кок ий гыч историй наука кандидат лӱмым сулен налын. Вузышто туныктымыж годым Григорий Никандрович студент-влаклан оҥай занятийым ямдылаш, у деч уым темлаш тыршен, тудын лекцийышкыже чылан куанен коштыныт. Тыгодымак самырык преподаватель шымлымаш пашажым умбакыже шуэн. 1990-1993 ийлаште Санкт-Петербургысо кугыжаныш университетын политик историйым шымлыше кафедре пелен докторантурышто тунемын, туштак Российын историйже предмет дене лекцийым лудын, семинар занятийым вӱден. Мемнан элысе шуко олаште, тыгак Германийыште, Великобританийыште шанче конференцийлаште вийжым терген.

Тиддеч вара МарГУ-н регионысо историй кафедрыште профессор должностьышто тыршен. Ятыр шанче-практик конференцийым эртарымылан вуйын шоген. 1998-2003 ийлаште Марий кугыжаныш технике университетыште ыштен, историй ден культура кафедрым вуйлатен. Тыгодым шуко палыме изданийлаште тудын пашаже-влак савыкталтыныт.




#Article 337: Шӱшпык (195 words)


Шӱшпык кайык (, ) — пӧрткайык отрядысе кайык тукым. Тӱрлӧ классификаций-влак почеш дроздовый але мухоловковый ешыш пурен кертеш.

Мыланна эн сайын палыме шӱшпык кайык латинла Luscinia luscinia лӱмдалтеш; кап кужутшо 17 сантиметрыш шуеш, йолжо кужурак, шинчаже кугу, шемалге, пунжо кӱреналге, почшо йошкарге-нарынче.

Европышто да Касвел Азийыште, Кечывалвелне Йӱдвел Кавказ марте шарлен. Телылан йот элыш чоҥештылеш, поснак Африкыште телым эртара. Эҥер лоҥгаште, вӱдвондо, омыж коклаште ила. Пыжашым мландыште але пушеҥгын ӱлыл укшыштыжо, мланде дек лишкырак опта. Ик пыжашыште ужаргырак але кандалгырак тӱсан, шемалгырак пале дене 4-6 муно кия. Ава шӱшпык гына мунышто шинча. Шӱшпык эҥыремышым, шукшым, емыжым кочкеш.

Шӱшпыкым сайын мурымыжлан чот йӧратат. Марий муро, такмак-влакыштат шӱшпык нерген чӱчкыдын мурат.

Марий калыкын ончыч шӱшпык пайремжат лийын.
Ага тылзын 15 кечынже — шӱшпык пайрем. Шӱшпык йӱкым куку муро деч кок кече ончыч колат – кеҥежым азап деч посна, нӧлтшӧ кумылын эртарет. Мыскара гын веле: шӱшпык йӱкым икымше колмо годым тувырым кудаш почкалтет гын, шуршо витараш огеш тӱҥал.

Ала чонемлан луш лиеш? муро

Мутшо Василий Регеж-Гороховын

Семже Владислав Куприяновын

Ой, шӱшпык,
Ой, сар шӱшпык,
Моткочак йӧсӧ мыланем:
Таҥемже,
Шӱм таҥемже
Каяле, мыйым кудалтен.

Тӱняште,
Ош тӱняште
Айдемын шӱм пелаш лийшаш.
Уке гын,
Я уке гын,
Лиеш пычкемыш пӱрымаш.




#Article 338: Молотов, Иван Николаевич (175 words)


Молотов, Иван Николаевич (3 Ага 1940 ий, Шернур кундем Кӱчыкэҥер ял — 9 Ӱярня 1972 ий, Иваново) - талантан марий семлызе, кокымшо марий оперын «Элнет» серышозаже.

Иван Николаевич Молотов шочын йорло ешеш. Сарыште ачаже колмо деч вара аван кидыштыже кодыныт кум икшыве, садлан Йываным Арин йоча пӧртыш кодаш логале. Латныл ияш тудо культпросветшколышко теорий отделенийыш тунемаш пурен,  композицийлан Эрик Сапаев деч тунемын.  Тыште тудо фортепиано да скрипка дене тӱҥалын шокташ. 1964 ийыште культпросветшколым пытармеке Озаҥ кугыжаныш консерваторийыш профессор Н.Г. Жигановын композиций классыш (ондакрак тунемын профессор А.С. Леманын) тунемаш пурен. Консерваторийым пытарыме деч вара Иван Николаевич культпросветшколыш пӧртылеш, но туныктышо семын. Кеч творческий паша лийын кӱчык, но чолга да лектышан. Тудо шочыктен шуко произведенийым симфонический оркестрлан, камер-семӱзгар да вокал музыкам. Тыгак тудо возен сеемым кок хореографический сӱретлан да латкок спектакльлан. Тӱҥ верым Молотовын творчествыштыже налын опера «Элнет». Тиде кокымшо марий национальный опера Э.Н. Сапаевын «Акпатыр» деч вара. Тудо возалтын С.Г. Чавайнын «Элнет» романже почеш операн премьерыже 26 Ӱярня 1971 ийыште Марий музыкальный театрыште эртен. Талантан марий семлызе Иван Молотов кумло кок ияш годымжо ӱмыр лугыч лийын.




#Article 339: Вената (дуэт) (123 words)


Вената — марий семлык дуэт. Вера Николаева ден Татьяна Антропова дуэтыште мурат. Калыкыште ныжыл эстраде муро-влакым йоҥгалтарымышт дене палыме улыт. «Тылат» мурышт Марий Эл Радион хит-парадыштыже ик гана веле огыл икымше верыш лектын, Идалыкысе муро лӱмымат сулен. «Вената» дуэт чӱчкыдын «Каче-влак» группа дене пырля мурат.

Вената лӱмым ӱдыр-влаклан пуат. Дуэтлан лач тиде лӱмым пуымо шотышто мурызо-влак тыге умылтарат: ВЕра Николаева, Антропова ТАтьяна гыч тӱҥалтыш буква-влакым ойырымо дене шочын. Тыгай шонымаш йӧршын вучыдымын, ӱдыр-влакын маршруткышто кудалмышт годым шочын.

Вера Николаева ден Татьяна Антропова изак-шолякын икшывышт улыт, шкешт Поранча кундемыште шочын-кушкыныт: Вера  – Ондропсолаште, Татьяна – Матародышто. Варажым Вера Матародышко марлан лектын, изиш жап эртымеке мурызо-влак ешышт дене Йошкар-Олашке илаш кусненыт.

Вера Николаеван Станислава лӱман ӱдыржӧ кушкеш. Татьяна Антропова воспитатель-педагоглан ышта, Матвей лӱман эргым кушта.




#Article 340: Матвеев, Владимир Владимирович (193 words)


Володя Матвеев (Владимир Владимирович Матвеев) (, Марий АССР, Юлсер кундем Отымбал ял) — марий мурызо, радиовӱдышӧ, серызе, почеламутчо, драматург, журналист, сценарист, Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2013).

Володя Матвеев Юлсер кундем Порат ялшотан илемын Отымбал ялыште шочын-кушкын. Пӧтъял тунемме рӱдерыште кыдалаш шинчымаш дене пырля музык шинчымашым налын: баян дене шокташ тунемын. Марий кугыжаныш университетыш журналистлан тунемаш пурымек, 2007-ше ийыште Марий Эл Радиошко пашам ышташ толын. Тидын годымак Володя шкенжым эстрада мурызо да драматург семын терга. 2015 ийыште Володям Марий Эл Радион тӱҥ редакторжылан шогалтат.

Марий Эл Радиошто лукшо редакторлан пашам ышта, Поэтъял, Ӱмыргорно, Коҥга тӱр воктене да эше ятыр передачым ямдыла да вӱда.

Муро-влакым 9-ше классыште тунеммыж годым мураш тӱҥалын. Вячеслав Осипов мурызо да семлызе дене палыме лиймеке, тудын дене пырля икмыняр мурым йоҥгалтарашлан ямдылен. 2005 ийыште кугу сценыш лектын. 2008 ий гыч моло автор-влакын возымо почеламутышт да семышт дене муро-влакым луктеш. Алена Яковлева мурызо дене «Касарыдыме сулык» ныжыл мурым йоҥгалтара. Тиде дуэт Марий Эл Радион йодыштмашыж почеш тудо жапыште «Идалыкын эн чапле дуэтше» лӱмым сула. Ты жапыштак шке возымо почеламутшылан мурым мураш тӱҥалеш, концертлашке моткоч чӱчкыдын коштеш. Гастроль дене Татарстан, Пошкырт Эл, Свердловск вел, Виче вел марте шуеш.




#Article 341: Вишневский, Семён Алексеевич (5207 words)


Семён Вишневский (Семён Алексеевич Вишневский) (, Юлсер кундем, Черкысола ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1951), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1969), Марий АССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1983), I степенян Ачамланде сар, Калык-влакын Келшымашышт да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

Юлсер кундем Черкысола (кызыт Памар) ялысе йорло кресаньык ешеш шочын. 20 ияш годымжак Совет Армий радамыш ушнен да сарыштат кредалаш пернен. Лач тиде шучко жапыште тудо поэт семын чапланен. Паша корныжо тӱвыра  министерстве, «Пачемыш» журнал редакций, писатель ушем дене кылдалтын. Тудын коло утла книгаже марий да руш йылме дене лектын. Тушто Шочмо Эл, марий калык, пӱртӱс поянлык, пелед тӱзланыше кундемын сылнылыкыштым сӱретлен ончыктымо. Возымыжым украин, эстон, белорус, суас, венгр, болгар, финн, да моло калык-влакын йылмышкат кусарыме. 1969 ий гыч Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо. 1983 ийыште Марий АССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше лийын.

Семен Вишневский илыме ӱмырыштыжӧ шукым ужын, шучко сар корным эртен, тыныс илышын тамжымат сайын пален. Тудын илыш-корныжо, илыш пӱрымашыже, илыш сугыньжо тыгай шонымаш гыч лектын:

Ачием мылам тыге ойлен:
Лач йолгорнышто шагал пурак,
А лектат кугорныш, савырнен,
Ошемеш шижде шем тувырат.

Ит коран йолгорныш кенета.
Шем рокеш шочеш вет ош шыдаҥ,
Кӱ полатым мланде ден ыштат.
Иктым шарне, эргым, тый эртак:
Ит кышкылт виетым мардежеш…
Южо еҥ пасум гына эрта, 
Илышыже ӧрдыжеш кодеш.
Ыҥлышым чыла, илен-илен,
Шерым-кочым ужым ятырак.
Таче ынде сайын мый палем:
Неле корно ден каяш куштылгырак.

Тудым поэт «Ачием мылам ойлен» почеламутыштыжо варажым ончыктен.
Илыш сугынь шӱмеш возын, тудым шарнымыже, тудым шотыш налмыже Семен Вишневскийлан шонымашкыже шуаш ушан эҥертыш лийыныт. Тудо марий калык поэт марте кушкеш, садлан тыге ойлашат праваже лиеш:

Мый пиалан улам – марий айдеме,
Марий чодыра лоҥгаште кушшо еҥ,
Моктен мурем нӧлталтше кумыл дене
Родной эл дене пырля Республикем 
(«Республикем»)

Поэтын шочмо верже Волжский район Помар кундемысе Черкысола ял. Шочмо кундемыште – йырваш чодыра да алан, кумда пасу да келге корем-влак. Тудыжым кӱтӱчӧ рвезе кече еда ужын. Ик могырым – пӱртӱсын поянлыкше, моторлыкшо, вес могырым – нужна, кӱтӱчӧ илыш. Но рвезе кушкын, ушым поген, илышым умылаш тыршен, тунемын да кугу айдеме лияш шонен. Тыге кончен кӱтӱчӧ Семенлан ончыклык илышыже.
Рвезе шке таҥаш йолташыже-влак дене икте дене ойыртемалтын: кечыгут шомакым пелештыде шонен коштын кертын, вара шонымашыжым кагазеш возалтен. Садлан кидыштыже сола дене пырля эреак книга лийын: то А.Пушкинын, то И.Тургеневын, то А.Чеховын. Южгунам марий писатель-влакынат сылнымут аршашышт верештын.

С.Вишневский сылнымут литератур деке кумылан кушкын, поснак поэзийым йӧратен. Эше тӱҥалтыш классыштак, рвезын нылымше классыште тунеммыж годым, теве мо лийын (тудо ӱмырешлан ушешыже кодын): 

С.Вишневский ялысе школым тунем лекме деч вара Помар шымияш школышко кошташ тӱҥалеш, тудым пытарымеке, ик ий наре Провойышто (Звениговышто) верланыше «Красный волгарь» заводышто столярлан тунемеш. Умбакыжат шинчымашым налаш шонымаш тудым Йошкар-Оласе музыкально-театральный техникумыш конда.

Рвезе, шочмо ялжым коден, первый гана тора корныш лектеш, садлан ойырлашыжат куштылго лийын огыл:	

Ял мучашке лектын шумо годым
Уэш ялемым ончалде шым керт:
Вет тушто мыйын йолташ-влак кодыт. 
Кодеш – кеч шӱкшӧ – 
Шочмо-кушмо пӧрт… -
 
тыге шарнен воза поэт автобиографий сынан «Мӱндыр корно» поэмыштыже.

Музыкально-театральный училищыште тунемме жапыште С.Вишневский музык, искусство, сылнымутан литератур деке шӱмаҥеш. Лӱмлӧ композитор, музыкант-влак тиде учебный заведенийыште пашам ыштеныт. Нунын коклаште А.И.Искандаров, Н.А.Сидушкин, Я.А.Эшпай… Училищыште ончыклык актер-влакымат ямдыленыт. Семен дене ик жапыште тунемыныт И.Россыгин, Г.Пушкин, А.Страусова… Марий театр йол ӱмбак шогал шуктен… Олаште литератур илыш шолын. С.Чавайн, Н.Мухин, М.Шкетан, Шабдар Осып да моло лӱмлӧ писатель да поэт-влак дене пырля самырык вий сылнымут тӱняшке толеш. Артист лияш ямдылалтше рвезе поэзий деке утларак шӱмаҥеш.1936 ийыште, тунемме жапыштак, «Теле кече» первый почеламутшо Звениговышто лекше «Марий пролетар» газетеш савыкталтеш. Тылеч вара кумылаҥше поэтын «Шӱшпык», «Скрипка», «Лирика» почеламутшо-влак шочыт. Садлан музыкально-театральный училище деч вара тудо шке вийжым «Марий коммуна» газет редакцийыште тергаш тӱҥалеш. 1940 ийыште коло ияш рвезе Йошкар Армийыш служитлаш кая.

Сар корно С.Вишневскийын кӱчык лийын огыл. Фашист войскан мемнан элыш керылт пурымыж годым тудо границыште служитлен. «Жлобин лишне пурышна ме бойыш, шем тушман ваштареш атакыш коштынна»,- возен поэт варажым. Тудын частьше Белоруссий мланде вошт пеш неле бой-влак дене чакнен толын. 1942 ийыште С. Вишневский  Москваште военно-политический училищым тунем пытара да адакат фронтыш кая, а 1944 ийыште, офицер школым тунем лектын, Ленинградым аралымаште кучедалеш, нелын сусырга, тидыже 1945 ий январьыште лийын. Тудо пел ий наре госпитальыште лиеш. Тушман дене лӱдде кредалмыжлан офицер С.Вишневскийым Йошкар Шӱдыр орден да «Лӱддымылыклан» медаль дене наградитлат.

С.Вишневскийын сар корныж гыч эпизодым кондена:

Семен Вишневский чынак самырык – улыжат коло кум ийым илен ош тӱняште. Туге гынат йоча пагытше, чарайолын модын-воштыл куржталме жапше путырак шеҥгелан кодмыла чучеш, пуйто тудлан коло кумыт огыл, а нылле ият эртен. Мом ыштет, сар титакан, уш-акылым пеш вашкен шынден, илыш лончым умылаш туныктен…

Шарнем: кум шӱдӧ утла меҥгым луман корно дене ошкылна. Вачым вещмешак, патрон, гранат ден винтовко шупшыт. Кече чотрак ырыкташ тӱҥалынат, лум вола, каяш йӧсӧ. Тыгай годым командирын поро шомакше эм деч коч кӱлеш. Лейтенант шкежат ноен, туп-ваче чылт пӱжалтын, гимнастерко могыр воктен пижын гынат, салтак-влаклан полшаш вийжымат, мастарлыкшымат ок чамане, тӱрыснек пуа. Иктылан тамакым пӱтыра, весылан портышкемым кугурак дене вашталта, а чылалан почеламутым лудеш, сылным, куандарышым: шочмо эл, ава, йӧратымаш нерген. Салтак-влак нойымымат мондат, кужу корнат эре кӱчыкемеш.

Тушман тиде вер гыч чакнаш шонен огыл, очыни. Дотым, дзотым ятыр ыштен, келге окопым кӱнчен, мландышке миным шылтен оптен. Кеч-могай вер гыч лишем – немыч-влак автомат гыч пулям йӱр семын шӱведеныт, а йолйымалне трук мине пудешт каен.

Командир сусырген, младший лейтенант Иван Рудометов геройла колен…

Оҥ ден оҥ, штык ден штык ваштареш лийыч. Кӧн шӱм-кылже пеҥгыдырак, кӧн шинчаже пӱсырак, кӧн йыжыҥже луш ок лий? Немыч-влак ышт чыте, савырнен куржыч. А тушманын орудийже алят ок лыплане, мине почеш миным, снаряд почеш снарядым кышка.
Вишневский салтак-влаклан мландӱмбак возаш веле огыл кушта, тудо шӱм-чонжо дене шижеш: мыняр жап кияш да кунам вес верыш тарванен куржаш кулеш. Тушманлан угычын залп дене лӱяш куд-шым секунд ямдылалтман. Тидыжак совет салтак-влакым утарен. Почеламутым возышо еҥ гына тынар кучык жапым уш дене шотлен моштен. Вишневский бой гыч нигӧ деч почеш лектын. Илыше кодмылан да тушманым сеҥымылан салтак-влак куанен воштылыныт. Семен Алексеевичым «мемнан командирна» маныныт, а командований тудым «За отвагу» медаль дене наградитлен». (Владимир Савицкийын «Ночь перед рассветом» книгаж гыч налме.)

С.Вишневский сар жапыште творческий корныш пеҥгыдын шогалеш. Кучедалме тул коклаште тудын йӱкшӧ вияҥеш, пеҥгыдемеш. 1943 ийыште «Фронтовой корно» луман первый сборникше савыкталтеш. Тушко латшым почеламут пура. Тудын лирический геройжо сеҥымашлан ушана:

Ме сеҥена!
Мемнан тиде мланде!
Сеҥаш вӱр фашизмым
Ӱжеш элна мемнам 
(«Ме сеҥена»)

Тиде кредалме корнышто салтак шкет огыл. Тудын боевой йолташыже уло. Тудо кеч-куштат пеленже – тулыштат, вӱдыштат кидше гыч ок воч боевой винтовкыжо («Боевой йолташем»). Салтак кумылым серыш-влак нӧлтат, кредалаш вийым пуат («Миена», «Вучал, сеҥен мием»).

Сборник кок ужашан. Икымше ужашыш («Сар деч ончыч») сар деч ончыч возымо почеламут-влак пуреныт, автор тыныс илыш, поро шонымашан йолташ-влак нерген воза, М.Казаковлан, И.Осминлан почеламут-влакым пӧлекла.

Поэт шочмо кундемын пӱртӱсшым мокта («Чодыра лоҥгаште»). Кечыгут чодыраште кайык-шамыч мурат, ӱдыр-каче тушко погынен толыт. «Теве могай сылне илыш ыле сар деч ончыч», - пуйто ойла автор. Але теве тудо «Теҥыз» дене чеверласа (А.Пушкин семын), тушко угыч толаш сӧра. «Скрипка» лӱман почеламутым Западный Украина ден Западный Белоруссийым сар деч ончыч утарымылан пӧлекла. Ынде тушто скрипка ойган семым огыл, эрык мурым шокта.

Кокымшо ужаш «Фронтышто» маналтеш. Тыгай лӱманак почеламутышто поэт салтакын кужу корныж нерген ойла: запад велке, Рига, Таллин вошт лекман кугу сеҥымашке. Поэт тыгак тудын семынак фронтышто кредалше М.Калашников, М.Казаков, В.Чалай, В.Элмар, И.Пайдыганов йолташыже-влакым чапландара, айдемын чон моторлыкшым почын ончыкта.

Йӱдвошт 
Йӱр вошт 
Ленинградым 
Чарныде ончен шогем, -
 
манеш салтак. Вет тудо Ленинградым арала!

Корно дене мардеж веле 
Ынде шкетын кургыжеш.

Авторын сар жапысе творчествыжым иктешлен, тидым каласаш кӱлеш: поэт почеламут-влакшым неле фронтовой илышыште возен, туге-гынат шке йӱкшым муын – тудын творчествыже ончычак палемдалтше лирика корно дене вияҥ толын толын.

Институт деч вара С.Вишневский радиокомитетыште редакторлан пашам ышта. 1953-1958 ийлаште марий писатель-влак ушемын ответственный секретарьже лиеш, вара республикын тӱвыра министерствыштыже инспекторлан ятыр ий шога, 1966-1968 ийлаште «Пачемыш» журнал редакцийыште, вара адакат писатель-влак ушемыште тырша. 1973 ийыште пенсийыш лектеш. Но моло писатель-поэт семынак творческий пашажым пытартыш кечылаж марте огеш кудалте. Ий гыч ийыш икте почеш весе книгаже-влак марла да рушла Йошкар-Олаште да Москваште печатлалт лектыт.

С.Вишневский кӱшнӧ ончыктымо книга-влак деч посна лудшо-влаклан «Шӱм гыч шӱмыш» (1957), «Тыйын лӱмеш» (1962), «Йӧратем» (1964), «Ӱшанем» (1970), «Рвезылык сем» (1973), «Шӱм волгыдо» (1980), «Шулдыран муро» (1983), «Шарналтыме муро» (1990) да моло дене палыме лийыт. Чыла тиде сбор

деч ӧрдыжтӧ шоген кертын огытыл. Но лудшо-влак тудым поэт-лирик семын палат. Шочмо эл, тудын поян пӱртӱсшӧ, шочмо калыкше, келшымаш да йӧратымаш – нине тема-влак поэтын почеламутлаштыже тӱрлӧ могыр гыч, тӱрлӧ семын ончыкталтыт. Ий гыч ийыш поэтын мастарлыкше кушкеш, лудшын кумылжым тарвата, да тудо у деч у йӧным кычалеш.

Теве «Шӱм гыч шӱмыш» книгажым налаш. Тудын ончылмут семын возымо тыгай лӱманак почеламутыштыжо «шӱм гыч шӱмыш ик мутем шуэш гын, пиалан лиям мый тидланат» манеш автор. Тудо шке возымашкыже шуын.

Поэтын возымо произведенийже-влак кокла гыч поснак сюжетан почеламут-влак ойыртемалтыт. Айдемын илышыж гыч иктаж-могай ойыртемым налын, тудын негызеш тичмаш образым сӱретлен ончыкта. Мутлан «Кочай» почеламутыштыжо шоҥго колхозник пасушко озым кушмым ончаш лектеш. Ожнысо илышыжым шарналтен, кочан логарышкыже кочо комыля толеш, но тудым колхоз пасу куандара, вет тиде пасун озажлан тудо шкенжымат шотла. Мутат уке, ожнысо марий кресаньыклан йол ӱмбак пеҥгыдын шогалше колхозлаште илыш каньыле лийын:

Кочамын чал пондашыжым                            
Лыжга мардеж вӱчка.                            
А кӱшнӧ – пыл пундашыште –                             
Турий мурен чӱчка, -

Кочан куан кумылжым почын, мучашла почеламутшым автор.

Сборникыш тӱҥ шотышто лирика сынан почеламут-влак пуреныт. Автор шочмо эл, пӱртӱс нерген воза, тиде сӱретым айдемын илышыж дене кылда. Мутлан, ош куэ нерген почеламутым шуко поэт возен. Но С.Вишневский тиде темым шке семынже почын.  Тудын куэже рвезылыкым, первый йӧратымашым шарныкта:

Кӧм от вашлий рвезе годым, таҥем,                
Кушто ок лий йолташет?                 
Но кӧм-гынат утларак пагален,                
Жап эртымек шарналтет.                                                            
(«Ош куэ»)

Поэт еҥ-влакын шӱм-чон моторлыкыштым, нунын поро кумылыштым почын ончыкта. Тидын нерген «Тыйын лӱмеш» да моло сборниклашкат пурышо почеламут-влак ойлат.

Поэт-лирик С.Вишневский еҥ-влакын ваш-ваш келшымашышт, йӧратымашышт нерген кугу чон шижмаш дене воза. Лачак тыгай почеламут-влак мурышко савырненыт. Тиде чылан палыме «Натале», «Ял мучаште», «Ик ӱдыр ялыштем ила», «Тыйын лӱмеш», «Тол, йӧратымаш», «Кеҥеж эрдене» да моткоч ныжылге «Тылат», тудлан пеш сылне семым Э.Сапаев возен:

Тылат, йӧраталме, мондалтдыме, лишыл,           
Шӱмем, йӱлалтарыше шерге тулан,           
Пеледыш аршаш гай мурем мыйын лийже,            
Вет тудо, таҥем, пӧлеклалтын тылат.

Нине муро-влаклан талантан марий композитор-влак  К.Смирнов, А.Искандаров,  А.Эшпай,  Э.Сапаев, Е. Волков, И.Молотов да молат семым возеныт.

Келшымаш, йӧратымаш – айдеме илышым волгалтарыше, эреак кумылаҥден шогышо кугу вий. Икте-весым пагалымаш, йӧратымаш – илышыште эн кӱлешан. Тудо мыланна чыла нелылыкым, йӧсым сеҥаш полша. Тиде шонымаш поснак авторын «Йӧратем» сборникыштыже палдырна. Йӧратымаш тема тушто тӱҥ верым налын. «Ик кечымат илен ом керт тӱняште йӧратымаш ок лий гын пеленем», - манеш поэт. Поро, келге йӧратымаш кече гай ырыкта, илышым волгалта, пиалым конда. («Йӧратем», «Таҥем чоя»).

Поэт шолын шогышо илышым, тудым тӱзатыше айдемым, шочмо-кушмо элым моктен мура. Шочмо кундемын тӱзланымыжым келгынрак, сылнынрак ончыкташ поэт чӱкыдын пӱртӱс сӱретым кучылтеш. Мутлан, «Шошо» почеламутышто сад-пакча пеледме шошо толмым веле огыл, илыш уэммым ончыкта:

Да, йолташ-влак, шошо мемнан элыш          
Кажне ийын самырык толеш.

Пӱртӱс темылан поэтын мурышко савырныше ик почеламутшым палемдыман – «Кеҥеж эрдене»: «Мӱндырнӧ кече лектеш, шыргыж кынелеш, шудышто лупс шӧртньын йылгыжеш». Ӱдыр ден рвезе чапле шурным ончен-куштеныт, садлан нуно, куанен, каласен кертыт:

Ой, могай сае, ой, могай сае
Илышнаже пеледеш, -

манеш автор.

Шочмо кундемын пӱртӱс сӧраллыкшым поэт моло почеламут-влакыштат ончыкта. Тидым ме «Ӱшанем» книгашкыже пуртымо «Ужар тӱс», «Кӱдыроҥгырым рӱзалын», «Шошо эрдене», «Шыже сӱрет» да моло почеламутлаште ужына. Шочмо кундемжылан автор моткоч сӧрал корно-влакым пӧлекла:

Кӱдыроҥгырым рӱзалын,                               
Шошо порын шыргыжеш.                                                
(«Кӱдыроҥгырым рӱзалын».)

	Але:
	
Кӱсле кылла койын, кава гыч                               
Чымалтын йога шыже йӱр.                                                          
(«Шыже сӱрет».)

Нуным возымыж годым автор калык сылнымут творчествылан, тӱҥ шотышто муро-влаклан, эҥерта:
	
Кӱзалальым – курык,                               
Волалальым – олык.                            
Ошкылал колтышым                                  
Вӱд воктен.                                 
Ок шокто муро,                                  
Ок кой ош солык,                                  
Кандалге вӱдат                                  
Шинче шемем.                                                   
(«Кӱзальым – курык»)

Марий поэт-влак почеламут возымо у формым – ныл-кандаш корнан кӱчык произведенийым кучылташ тӱҥалыныт. Нуно калыкмутым шарныктат: кӱчыкын каласыме «шулдыран мут» гай улыт. Поэт-влак айдеме койышын тӱрлӧ могыржым, илышын кочо-тамлыжым, ушеш кодшо строкалашке шыҥдарен ончыктат. Марий сылнымутышто тиде жанрым пагалыше-влак коклаште С.Вишневският улеш. Тудын кӱчык почеламут-влакше келге шонымашан, шулдыран ойсавыртыш гай улыт:

Пиал толмым пӧртыштет ит вучо,                   
Тудын верчын лек тый кредалаш.                    
А уке гын шкендым ӱмыр мучко                   
Тӱҥалат шудалынак илаш.

С. Вишневскийын сылнымут поянлыкыштыже эше ик ойыртемым ончыктыман — тиде мыскара сынан почеламут ден басне-влак. Поэт ятыр жап «Пачемыш» журнал редакцийыште пашам ыштен. Садлан тудын творчествыштыже мыскара ден койдарчык сынан почеламут-влак улмылан ӧрман огыл. Тудо мемнан илышыште улшо турлӧ экшык- влакым пытараш полша, тыгай койышан еҥ-влакым почкалтара: його ден арамлогарым, йӱшӧ ден моктанчыкым, еҥ кӱшеш илаш шонышым, т. м. Тыгак келшымаште, йӧратымаште, еш илышыште улшо тошто койышым тӱжвак луктеш. Тыгай кӱчык почеламут-влак тудын сборниклаштыже шукыж годым посна раздел дене савыкталтыт.

У романым возен Лудо, 
Лудым, но моткочак лудо, —
 
шӱкшын возышо писатель йолташыжым воштылеш поэт кок корнан почеламутышто.

Ик шотшо ден, йӧратымаш 
Пун гай куштылго улмаш. 
Кӱ гай неле улмыжым  
Вара гына мый умылышым, —

мыскара семын ончыкта тудо куштылго огыл еш илышым. Тиде кок изи почеламут «Рвезылык сем» сборникын «Изи чӱчалтыш-влак» разделыш пуреныт.

Але теве могай пашаеҥ-влакым «пӱшкылеш» автор:

Зав кабинетыште коштеш, 
А секретарь: «Уке, — манеш, —  
Кастене йыҥгыртатыза».  
Трупкам кастене мый налам 
Да саде йӱкымак колам: 

(«Шефым арала»)

С. Вишневский почеламут дене гына огыл, прозо денат шагал огыл возен.
          

          
С. Вишневский шуко почеламут ден поэмыжым рушла печатлен луктын. Москва ден Йошкар-Олаште тудын лу наре кусарыме сборникше лектын: «Родное раздолье» (1953), «Снова лето» (1959), «Память» (1979), «Веселые стихи» (1986), «Звездопад» (1989)... Нуным кумдан палыме руш поэт-влак  С. Поделков, Г. Пагирев, С. Мака¬ров, А. Казаков да молат кусареныт.

Поэтын илыш умылыма- шыже келгемме, мастарлыкше вияҥ кушмо семын тудын поэзийже эпический сыным налеш. Поэт кугу жанран поэзий деке утларак кумылаҥеш. Тыгай произведений-влак авторын мастарлыкше кушмым, илышым, кумдан налын, иктешлен моштымыжым, раш образ-влакым чоҥымыжым ончыктат. Икте почеш весе шочыт тудын «Пиал» (1955-1957), «Ош йӱксӧ» (1962), «Митяй ден Витяй» (1968), «Ӱшанем» (1970), «Мӱндыр корно» (1972), «Рвезылык сем» (1979), «Кочам ойлен» (1990) да моло поэме-влак. Нуно поэтын талантше турлӧ могыран улмыжым ончыктат.

С. Вишневский «Мӱндыр корно» поэмыжым «Рвезылык сем» сборникеш савыктен. Поэмым кугу романтический шӱлыш дене возымо, рвезе жапын семже, шӱлышыжо чонеш пижше, шонаш таратыше, волгыдо, кеч нелылыкат тушто шуко лийын.

Поэмыште «марий интеллигенцийын кушкын толмо корныжым, личность культын озаланымыжлан кӧра марий интеллигенцийын кугу эҥгекыш логалмыжым вием шутымо семын ончыкташ шонем. По¬весть 1934—1955 ийлам авалтышаш...
          
Мӱндыр корно... Латныл ияш йочалан Помар ял гыч Йошкар-Олаш шумеш корно кужун чучын. Но мый повестьым «Мӱндыр корно» манын вес шот дене лӱмденам. Айдемын илышыже — чынже денак мӱндыр корно. Тиде корно умбалне тудо сайымат, нелымат ятыр вашлиеш»,— воза автор.
          
Поэмыште 1930-шо ийласе марий ӱдыр ден рвезе-влак, ончыклык марий интеллигенций, ончыкталтыт. Шке илышыштым искусство дене кылдаш манын, нуно артистлан тунемаш толыныт. Театр пӱртӱс пуымо вий деч посна айдеме деч пеш кугу тыршымашым йодеш. Садлан чыла еҥжат артист лийын ок керт.
          
Поэмыште ончыклык артист-влакын тунеммышт, келшымашышт, йӧратымашышт нерген возымо ушеш кодеш. Тиде фонышто тӱҥ герой Когой Семонын оҥай илыш-корныжо сӱретлалтеш. Семон, Помар кундем дене, шочмо сурт дене, йолташ да пошкудо-влак дене чеверласен, Йошкар-Олашке толын, кастене шкет кодшыжла, палыдыме руш Иван Петрович дене вашлиеш. Тудо рвезым шкеж деке наҥгая, пукша, малтен колта, ялысе вургемжым вашталта да музыкально-театральный училищыште туныктышо Искандаров деке конда. Но Семоным мурызылан тунемаш огыт нал. Рвезе ончыклык артист Илья Россыгинын тыршымыжлан кӧра театральный отделенийыш экзаменым куча, тунемаш пура. Умбакыже произведенийын содержанийже гыч пале: Когой Семон артистат ок лий. Василий Элмар тудлан тыге каласа: «Артист паша гычын эрлак тый утло да мий «Марий коммунышко...» Семон театрым кудалтен кая. Тылеч вара рвезын илышыштыже поче-поче событий-влак эртат: cap корно, творческий паша, Искандаров дене угыч вашлиймаш, тудын дене творческий кыл, у муро-влак, Иван Петрович...
          
Поэме мучаште калык депутат Когой Семон cap деч вара, шуко ий эртымеке, чалемше шоҥго еҥым вашлиеш. Иван Петрович! Вет тудо Йошкар-Олаш первый гана толшо Когой Семоным урем гыч йӱдым шке декше малаш наҥгаен. Тудо личность культ годым репрессийыш логалын гынат, шочмо кундемышкыже пӧртылын. Тазалыкшым, ешыжым йомдарен, но илышлан ӱшаным арален коден.
          
Теве тыгай поэмын канваже. Тиде произведенийым тӱҥалтыш гычак чон вургыжде лудаш огеш лий:         

...Кайык-влак 
Мурат чашкер лоҥгаште.           
Ушкал-влак куп воктен           
Кият ракатланен.           
Коден кӱтӱм,           
Каяш Йошкар-Олашке           
Латкуд ияш йоча мый тарванем.
          
Ныжылгылыкым чонышто шочыкта марла моштышо руш Иван Петровичын касеш шкет кодшо Семоным мӧҥгышкыжӧ наҥгайымыжат:         

Пич урем дене           
Эркын кок айдеме —           
Руш ден марий — ме ошкыл эртена.           
И пуйто           
Ӱмыреш эре тыге ме          
Пеш палыме да лишыл иленна.
         
Семонын мурызо лияш шонымыжо ок шукталт, экзаменыште Искандаровын каласымыжат лӱдшын чонжым корштара:          

Пелештыш эркын, пеш шыма йӱк дене:          

Слухет уке, манам.           
Каяш перна дыр мӧҥгышкет эрдене,           
Училищышке ме тыйым огына нал.
          
Семон артист ок лий, но, жап эртымеке, тудо «илышын мурызыжо» лиеш:          

Пижна ме 
Искандаров дене пашашке: 
Мый мутым, тудо семым кычалеш... 
Муралтышна. 
Мокталтышна шкенам ме: 

Нужна Лаксын ден тудын Эвраш эргыже, поян Яндукым чытен кертде, у верыш илаш куснен каят да, чодырам куклен, киндым куштат, сонарзе пашам виктарат. Эвраш Элнетын Ялче ӱдыржым вашлиеш, еш шочеш. Юл лишне, Помар воктене, Лаксын ден Элне¬тын, Эвраш ден Ялчын еш-влакышт илаш тӱҥалыт. Нунын тукым гычак вер-шӧр лӱм-влак шарлат. Вӱдыш пуреҥгайыше Элнет лӱм дене эҥерым лӱмдат. Тыге Помар кундемыште Элнет луман эҥер лиеш. А суртыш пиалым кондышо Ялче лӱмеш Лаксын коча пӱнчер коклаште верланыше, шийла йылгыжше яндар вӱдан ерым Яльчик манын лӱмда. Эврашын Яран эргыже чодырасе ер сереш посна илемым чоҥа, тидланак, очыни, ерын лӱмжат Яран лиеш.

Поэт, калык легендым шотыш налын, кугезе марий-влакын илышыштым почын пуэн.

С. Вишневский «Митяй ден Витяй» поэмыште йоча-влакын илышышт, ойго-куанышт нерген воза. Тиде произведений гоч автор келшымаш темым йоча-влакын ийгот ойыртемыштлан эҥертен почын пуа. Поэмын тӱҥ шонымашыже — пеҥгыде да ӱшанле йолташ куаным, ойгым лош пайлаш полша, ончыкылан ӱшаным луктеш.

Кок рвезе — Митяй ден Витяй — икте-весым пагален илыше, пошкудо улшо ачашт семынак йолташла келшат, школышто тунемыт, модыт, сурт пашаште тыршат, чулымлыкым ончыктат. Нунын илышыште тӱрлыжат лиеш: ӱчашенат налыт, икте-весышт дене сырен да сӧрасенат кудалтат, но неле жап годым, чыла монден, йолташлан полшаш эре ямде улыт, тыгай годым икте-весе деке утларак лишемыт. Митяйым ойго авалта: аваже кола, ачаже черлана. Витяйын ачаже, шке вӱржым пуэн, Митяйын ачажым утара. Тыште кугурак- влак рвезе-влаклан эре пример лийын кодыт. Ешыште тӧр кушмо Витяй ден Митяйым келшен илыме корныш конда.

Повестьым Зинан шарнымашыж семын возымо. Автор Зинан шо- нымашыже, койышыжо сай могырыш вашталтмым оҥайын ончыктен.

С. Вишневскийын лӱмжӧ, тудын творчестве поянлыкше Марий кундем деч торашке шарлен, лудыт тудым руш, белорус, мордва, эстон, болгар, финн, венгр да молат. Тудын лирика сынан поэзийже лудшо-влаклан лишыл, тудо у тукымым шке декше эреак ӱжаш тӱҥалеш. Поэтын возымыжо, сылнымут вий-куатше калыклан пӧлеклалтын. Вет тушто чон моторлык, поро кумыл, келшымаш. Чылажат шочмо калыкшым йӧратымаш гыч лектын шога:

Кинде шултыш гай книга-влакемым  
Пӧлеклен кодем мый калыкемлан...  
Мо улем-укем тылат кодем,  
Шӱмлык, чонлык, эрыкан Мландем.

С. Вишневскийын илыш-корныжо — айдеме тукымын илыш биографийжын ужашыже. Поэт — чынжымак калыкын эргыже.

Семен Алексеевич Вишневский марий поэзий ден культурышто пале кышам коден. Шочмыжлан тений 23 майыште шымлу вич ий темеш. Тудым Волжск вел Помар селаште да Передовик ялыште веле огыл, пӱтынь марий калык мурызо поэт семын пала, йӧрата.

Кугу Отечественный сарын первый кечылаж гычак фронтышто ончыч рядо­вой, вара рота командирын алмаштышыже, артиллерий взводын командирже лийын.

С.Вишневский «Ош йӱксӧ», «Мӱндыр корно» повестьлам почеламут дене, ятыр поэмым возен. Землякем семын тудын дене эре кылым кученам. Теве 1988 ий 13 мартыште Московский область, Пушкино оласе «Зеленая роща» санаторий гыч мыланем тыге возен: «Таче нылымше кече тыште пӧрдалам. Санаторий чодыраште. Ятыр корпусшо сӱмырлаш тӱҥалын, лач мемнан илыме вер веле ула каеш, а молыжо капитально олмыкталтшаш улыт. Но илаш лиеш, пукшат сайынак, манаш лиеш, эмлыме шотат сай... Москва шотышто. Мыйым кусарыше поэт Трофименко шке пашам пытаренам, мане, а редактор дене вашлийме шотышто эше мутланен омыл. Эн тӱҥжӧ ышталтын — кусарен шуктымо... Кузерак умбакыже лиеш, мый тыланет увертарем. Увер-аҥарым жап шутымет семын мыла­нем возен колто».

А 1989 ий 26 мартыште писатель-влакын Юрмала (Латвий) творчество пӧртышт гыч серышыштыже лудына: «Мый тыште таче кудымшо кече улам. Но ик толмем кече веле сайже ыле. Молышт шыже кече гай чучыт. Окна ончылнем пӱнчер рӱжга, а шола велне, иктаж шӱдӧ метр коклаште, теҥыз шаулен пӧрдеш... Паша: уже вич почеламутым возенам. А эше
газетым, книгам лудам. А вот таче, кугече кечын, кумыл саяк огыл, вуй коршта, вий укела чучеш... Рвезе-влаклан саламым каласе. Жапым муат гын, ик-кок мутым удырал. 15 апрель марте толын шуэш».

Семен Алексеевич корнышто лияш йӧратен, мурпашалан уло вийжым пуэн, пытартыш жапыште ий еда у книгам марлат, рушлат луктеден, самырык поэт-влакым кушташ полшен.

Лудшо-влаклан 1990 ийыште илымыж годым Семен Вишневскийын ямдылыме почеламут аршашыжым темлена.

Ончыко. 1995. № 5. С. 138–139.

Кугу Отечественный сарын фронтлаштыже тушман ваштареш кредалше землякше-влакым
чапландарен, 1943 ийыште Миклай Казаков ик почеламутыштыжо (тудым ӱмыр лугыч колышо поэт Шадт Булатлан пӧлеклен) тыге возен: «Тыйын верч опкын шӱч немычлан ӱчым Калаш­ников таҥ Стрельников, Рожкин, Вишневский шуктат пеш тазан». Тыге тиде почеламут марий писатель-влак кокла гыч тул коклаште лийшым, варарак боевой на­града дене палемдалтше фронтовик-влакын лӱмыштым историеш возаш полшен.

Кужу боевой корным эртыше-влак радамыште — поэт С.А. Вишневский. Сарын первый кечылаж гычак тар шикшым ӱпшынчын веле огыл, тудын вошт эртен, тул йымалне коштын, тушманым талын почкен. Тидын нергенак ойлат оҥыштыжо волгалтше Йошкар Шӱдыр орден, «Лӱддымылыклан» медаль да моло награда.

Поэтын сарыште лиймыже да кредалмыж нерген але шагал палена. Литературовед Семен Черных ик кугу ли­тературно-критический статьяштыже С. А. Вишневскийын фронтовой биографийжым кӱчык абзац дене веле ончыктен:

Поэт шкежат шукыж годым «Отечественный войнаште ныл ий жап коштынам» манме дене серлага. А ик пытартыш почеламутыштыжо тыге палемден:

Я сылне, сылне огыл,  
Омак керт шарналтен. 
Мый колымаш дене «модым» 
Ловать эҥер воктен. 
Йӱд-кече икте веле — 
Куржаш, нушкаш, лӱяш! 
Лавырам да лумым кельым  
Мый, коло кум ияш.

Могай шонымаш дене С. А. Вишневский тушман ваштареш кредалын, кузе тар шикш коклаштак почеламут-влакым возен да первый сборникым ямдылен луктын, ту­дын боевой подвигше нерген мо пале? Нине да моло йодышлан вашмутым налаш жап. Тыгаяк шонымаш дене поэтын возымыжым да журналист Владимир Корчагинын «Марий калыкын эргыже» очеркшым уэш лудын лектым.

Эн ончычак поэтын cap ийлаште возымо серыш-влак нерген. Але нуным иктыш чумырымо огыл, поэтын лишыл йолташыже-влак денат муаш лиеш. Мо нерген ойлат аралалт кодшо серыш-влак?

кок открыткым нальым. Моткоч куандарышт. Миша тыгак бой гыч таза кап-кылан лектын. Чынжым манаш гын, мыйым пуля тӱкен каен. Осколко полевой сумкам кушкедын — лӱдыкшак огыл».

кодына гын, мемнан Йошкар-Олаштына пырля пайремлаш тӱҥалына. О, кузе кеч икмыняр кечылан Йошкар-Олаш савырныме шуэш! Ончалаш ыле шке шинча дене чот йӧратыме олам да уэш каяш тушманым кыраш...»

Кызыт вич шагат эр. Кече Ловать эҥер вес вечын, шӧртньӧ йолжым шуен, мландым волгалтара. Кайык-шамыч чодыраште мурат. Могай чапле эр! Ты жапыштак cap нерген шоналтетат — могай парадокс! A cap сарыште шкенжым палыкта. Вот кызытат южгунам уло мланде чытырналтме гай чучеш. А мый блиндажыште серышым возем. Палет мо, ала икмыняр жап гыч тиде блиндажышкат
лупшалеш...»

мландыш курымешлан пыштенам. А мыйын Акпатыр боец-влакем кок станковый
пулеметым шалатеныт».

Кажне серыш кӱчыкын возалтын. Ой-влакат кӱчык да раш лийыныт. Тул коклаште кужун возаш жап уке улмаш.

шинчымаш кӱлын. Тыгай шинчымашым курслаште, кӱчык жаплан погымо школлаште
пуэныт. Поэт Барнаул ола гыч 3 июльышто увертарен: «Фронт гыч каяш тарванымем годым мыйым правительственный наградылан представитленыт». У вер — у шонымаш. 

Почеламут дене пырля Семен Алексеевич, кеч тудым «комиссар гыч командирыш савырнаш» туныктеныт, фронтовой записка-влакым возаш кумылаҥын. Тиде жаплан оҥыштыжо «Лӱддымылыклан» медаль волгалтын. Ик тале кредалмаште ойыртемалтмылан пуэныт. Поэтын боевой подвигше нерген журналист Вла­димир Корчагин «Марий калыкын эргыже» очеркыште раш каласен. Тиде очерк «Марийская правда» газетеш 1943 ий 30 майыште лектын. Тунамак кусаралтын да «Родина верч» альманахеш савыкталтын, а 1944 ийыште «Отечест­венный войнан геройжо-влак» сборникыш пурталтын. Очеркын пытартыш ужашыштыже лудына:

гына шуктен, шкештат йыр авырналтыныт. Вес позицийла гычат противник мемнан тӱҥ вий ваштареш пеш чот лӱйкален.

Боец-влак лум пургыж дек кӱрылт-кӱрылт куржыныт. Миномет, пулемет да винтовка дене лӱйкалыме йӱк иктыш ушнен. Икмыняр минут гыч командир Рудометов ге­рой семын колыш, вес командир Семенюк йолташат сусыргыш. Паша начареште. Тул оҥго гыч лекме годым лейтенант Андрееват пытыш.

Штыковой марте шуыч. Контратакыш кынелше немыч автоматчик-влакым кырен пытарыме, эше кум пулемет точкым темдалме. Противникым налын кудалтыме. Ынде тиде вереш пеҥгыдемдалташ да сусыргышо-влакым нунын оружийыште лукташ кӱлеш. Тидын годым лӱдыкшӧ ыле, лейтенантын ӱмыржат кӱрлын кертын. Тудо шинчаора сусыр-влакым луктедаш пижын. Немыч-влак кокымшо ли­ний окопла гыч лектыныт да атакыш кынелыныт. Кок ганажат нуным чактарыме, налын кудалтыме...

Кредалмаш гыч канаш лекмеке, боец-влак лейтенант Вишневскийым шке командирыштланат, замполитланат шотленыт. Шуко жапат огеш эрте, марий калыкын лӱддымо эргыжлан старший лейтенант званийым пуэныт да тудым «За отвагу» медаль дене наградитленыт».

Семен Алексеевич фронтышто веле огыл совет воиным ончыко ужын, сеҥымашыш кумылаҥден. Тудын мутшо тылыште ыштыше коклаштат шарлен. Землякше-влакым, тушманым эше чот кыраш манын, пашам талын ышташ ӱжын. Тудын серышыж-влак Кугу Отечественный cap каен шогымо жапыште газетлаштат ик гана веле огыл лектыныт. Офицер-влак Староверов, Созонов, Шулепов дене пырля тудо Западный фронт гыч возен:

Вес серышыште С. Вишневский старший лейтенант Шулеповын орудийный расчетшын геройлын кредалмыже да тушманын самолетшым волтен шуымо нерген каласкален.

Салтак шинельым Семен Вишневский тыныс ийлаштак чиен: йошкар Армийыш 1940 ий 28 октябрьыште каен. Фашист войскан мемнан элыш керылт пурымыж годым тудо моло йошкарармеец дене пырля граница лишнак лийын. «Жлобин лишне пурышна ме бойыш. Шем тушман ваштареш атакыш коштынна», — варарак шарналтен поэт неле кечылам ик почеламутыштыжо.

Куштылго лийын огыл сарын тӱҥалтыш пагытыштыже. Ужын тидым Семен Алексеевич, чон коржын чакнен гра­ница деч, коден жаплан эрыкан мландым ончыко нушшо шакше тушманлан.

Сар тӱҥалме кечын мый шке дневникышкем возен шынденам улмаш: «12 шагатат 15 минутышто ме Молотов йолташын выступленийжым колыштна. Тудо таче 4 шагат эрдене Германийын Совет Союз умбак cap дене кержалтмыж нерген увертарыш. Немыч-влакын авиацийышт Киевым, Житомирым, Севастопольым да моло ола-влакым бомбитлен...

Кок шагат кечывалым мемнан денат митинг лие. Ко­мандир, политпашаеҥ салтак-влак
выступатлышт. Мыят шке мутем каласышым. А первый фашист-влакым ме 23 июньышто ужна. Ти- де кечын ме окопым кунчышна. Фашист самолет-влак мемнан умбач чоҥештен эртен каят да Бобруйск олам бомбитлат. Ме чодыра лоҥгаште улына, садлан мемнам кӱшыч ужаш йӧсӧ. Ончылнына Березина эҥер. Вуй ӱмбалнына эше куд немыч самолет чоҥештен эрта. Икмыняр жап гыч мемнан зенитный пушка-влак лӱйылташ тӱҥальыч. Самолет-влак шке бомбыштым ола умбак кышкат. Олаште пожар талышныш...

Бобруйск олаште
илыше-влак эвакуироватлалтыт. Ола йӱла. А тудын ӱмбалне пытыдымын фашист самолет-влак чоҥештылыт. Мемнан полкна Жлобин ола веке чакнаш тӱҥале...»

А кок арня гыч эше ик тыгай заметкым ыштенам: «Немыч-влак мемнан пехотым миномет дене лӱйылтыт. Мемнан артиллерийна тушманын огневой точкыжо-влакым темда. Тушман ятыр гана тӱрлӧ верыште Днепр эҥерым вончаш тыршыш. Но арам. Нуно мемнам ышт сеҥе?. Мӧҥгешла, шкаланышт Жлобин ола гыч чакнаш логале...

Кугу сарын первый кечыштыже ятыр нелым чыташ логале» («Марий коммуна», 1980 ий, 18 июнь)

Чакнен кайыше мемнан войскалан Жлобин ола воктене иефтьым аралыме резервуар-влакым пудештараш
кӱлын. Йошкарармеец-влак паленыт: немычлан кодаш ок лий.

Вара тиде сӱрет теве кузе молемын. Кок йошкарармеецым немыч самолет гыч ужын шуктеныт. Тудо ӱлыкак волен, пулемет гыч лӱйкалаш тӱҥалын. Йошкарармеец-влак корно кок веке шылын утленыт. Тунам самолет кӱшкӧ кӱзен каен. Вишневский ден Болтянский уэш корныш лектыныт да куржаш тӱҥалыныт. Тушман самолет гыч тидым адакат ужын шуктеныт да, волен, лӱйылташ тӱҥалыныт. Куржшо-влак тиде ганат кок веке шылын
утле­ныт. Самолет лӱйылтын да уэш кӱзен каен. Тунам кок бо­ец, корныш лектын,
уло кертмын уэш куржын. Ужыт, са­де фашистет адакат нунын ӱмбак вола. Пеш ӱлык волен, но ынде лӱйкален огыл. Патронжо пытен улмаш, очыни.

Сар корно Семен Вишневскийлан кӱчык лийын огыл. Шуйнен тудо 1942 ийыштат, 1943-ыштат. 1943 ий 31 октябрьыште колтымо серышыште Семен Алексеевич, ик землякшым шарналтен, тыге палемден: «... Йошкар Шӱдыр орденым налын. Тудо, мемнан Родиным аралыше бо­ец, оккупант-влакым чулымын кыра. Западыш тудо корно денак кая, кудо корно дене мылам шинчавӱд йӧре 1941 ийыште чакнен каяш пернен...»

Артиллерист Вишневский Западный, Северо-Западный, Кумшо Белорусский фронтлаште кредалын. Ленинград олам арален. Тудын боевой корныжо Восточный Пруссий марте, 1945 ий январьыште нелын сусыргымешкыже, шуй­нен.

Сарын пытартыш пагытшым шарналтен, поэт теве мом каласыш:

Пилькален ола верч бойышто мыйын батареемат чыла приказым тӱрыс шуктыш. Ола мемнан кидыште. Йӱдымак ме умбаке, касвелышкыла, кайышна.

Тунам, тале бой гыч лекмеке, геройла колышо салтак-влакым, илыше кодшо-влакымат правительственный наградылан представитлышна. Мыйымат командований Йошкар Шӱдыр орден дене наградитлаш темлен улмаш. Но тиде орденым мылам госпиталь гыч лекмекем гына, 1945 ий майыште Восточный Пруссийыште, пуышт.

А Кенигсберг ола деке шумешке, ятыр бойыш пураш логалын. Ынде мыйын кок орудий гына ыле. 23 январьлан Дайма эҥер деке толын лекна. Иканаште тиде эҥерым вончаш ыш лий. Обороныш шогална. Мемнан вел серже лапка лийын, сандене тушман чарныде лӱйкален. Орудий-влакым огневой позицийыш лукмо годым дивизий командир Зарецкий толын лекте.

А орудий деке шумешке, иктаж 300 — 400 метр. Мый куржам, камвозам, кынелам, адак куржам. Салтакем-влак деке шумешке, икмыняр метр веле кодын. Кенета кидемлан шокшын чучо. Ончальым — шола кид гыч вӱр йога. Перевязкым ышташ манын, кугурак снаряд вынемым муаш шонен, ӧрдыжкыла ончальым... Госпитальыште гына, арня эртымеке, помыжалтым...

Мый денем мо
лиймым тунам полк штаб начальникыи полышкалышыже капитан Ф. В. Веселов ужын. Сар пытымек, тудо чыла радамлен шарналтен: «Тый дечет тораште огыл кугу снаряд
пудеште. Ну, шоналтышым, адак ик землякем йомо. Шикш шулымек, тыйым кӱнчен луктын, илышым але колышым кондаш кок салтакым колтышым. Кунам плащ-палаткеш пыштен кондышт, колыштам — шӱмет кыра. Но нимом от ойло. Мый тунамак тыйым госпитальыш колтышым».

Кызыт Федор Васильевич Волжск олаште ила. Ятыр жап шочмо ялыштемак колхоз председательлан шоген. Тудлан, сарыште мыйым утарен кодымыжлан, алят тауштен илем. Me тудын дене чӱчкыдын вашлийына, икте-весе дене унала коштына. Фронтовой корнынам шарналтена...

Тӱрлӧ пуламырыште лийын гынат, С. А. Вишневский поэзийым монден огыл. Тидымак палемден, поэтым чырык курымаш творческий корныж дене саламлен Валентин Колумб 1961 ийыште: «Тыгай шомак уло: cap кӱдырчӧ кӱдыртымӧ годым мурызо-влак шыпланат. Но мемнан жаплан тиде келшен ок тол. Мӧҥгешла, cap тургым жап тунамсе рвезе тукымым илышын ончыл линийышкыже луктын. Тудо жапыштат мемнан марий да моло литературыштат у лӱм-влак ешаралтыныт, самырык вий пурен. Мемнан литературышто ик тыгай поэтлан Семен Алексе­евич Вишневский шотлалтеш».

Поэтын первый
почеламутшо 1936 ий 27 декабрьыштак печатлалтын. Творческий корныш поэт тӱҥ шотышто cap ийлаште лектын. Тушман ваштареш кредалме тул коклаш­те йӱкшӧ вияҥын, пеҥгыдемын. 1943 ийыште первый сборникше савыкталтын. Вуймутшак («Фронтовой корно») тӱҥ темым ончыкта.

Тиде сборникым поэт тар шикш коклаште ямдылен. Тылеч ончыч возымыжым Василий Элмарлан колтен улмаш, но тудо савыкталтде кодын. Сандене «Фронтовой корныш» поэт cap деч ончыч возымо икмыняр почеламутымат пурташ шонен. Сборникын лекмыжым
Семен Виш­невский шӱм вургыж вучен. «Фронтовой корно» (редак­тор Мирон Чойн) Октябрь пайремлан лектын шуын. Тушко латшым почеламут пурен. Чылажымат cap ийлаште возымо.

Сборник лекме деч вара шукат огеш эрте, поэтым Йошкар-Олаш ӱжыктеныт. Тыште марий писатель-влакын кумшо республиканский совещанийышт эртаралтын. Кок ке­че годым 1943 ийын декабрь кыдалне нылле утла еҥ-пи­сатель ушемын ответственный секретарьже С.Н. Николаевын «Отечественный cap кечыласе марий художествен­ный литература нерген» докладшым каҥашеныт. Ойлышо коклаште фронт гыч толшо писатель-влак Дим. Орай, Макс Майн, Никандр
Лекайн да молат лийыныт. Семен Вишневският мо шонымыжым почын пуэн. Фронтовик-влак пырля фотографироватлалтыныт. Ик фотошто Макс Майн, Семен
Вишневский, Дим. Орай, Никандр Лекайн шинчат. Тудым 1943 ий 16 декабрьысе «Марий коммунын» литературный страницыштыже ужына. Тыштак Семен Вишневскийын «Родной олаште» почеламутшо лектын (тудо вара сборникыш «Уэш Иошкар-Олаште»
вуймут дене пурталтын). Поэт куанен возен:

Тый, конечно, ужынат ты рвезым, 
Тудо ты олаште ятыр ий илен. 
Даже мӱндыр велне улмо годым,  
Йӧсӧ годым ты олам шарнен.

Совещаний деч вара кум тылзат ыш эрте, поэтын кокымшо сборникше — «Эрвел мардеж» — лекте. Тушко 38 почеламут пурталтын, нунын коклаште cap деч ончыч возымат уло.

Чапландарен фронтысо йолташыже-влакым — Миклай Казаковым, Михаил Калашниковым, Илья
Стрельниковым, Иван Падыгановым, Иван Литвиным, Геннадий Шорниковым да молымат.

Возен тыгак очеркымат. «Немецкий блиндаж», «Кок пулемет», «Гвардий рядовой», «Снайпер
Василь Миклайыч» ныл очерк cap деч вара лекше «Шӱмем ӱжеш» сборникыш (1946 ий) пуреныт. Нуно Семен Вишневскийыи кидше йымач утларакшым 1944 ийыште лектыныт. Тунам поэт-фронтовик, Сибирьыште тунем лекме деч вара, Моск­ва гоч Нева Эҥер серыш логалын, Ленинградский фронтышто кредалын...

Сар ийлаште шуко почеламутым возен. Муын жапым «Шӱмем ӱжеш» поэмыланат. Тиде кугурак
поэтический произведений мучаште авторын чумыр шонымыжо коеш:

Родина! Чылалан  
Тый улат пеш шерге. 
Нигунам она пу  
Тыйым нигӧлан!

Тылеч вара творчествыже ий гыч ийыш пеледын. Тыныс ийлаште эше коло наре сборникым луктын. 1970 ийыште Марий АССР-ын калык поэтше почетный лӱмым пуэныт.

Поэтын
общественный да государственный паша биографийжат поян. Ятыр гана Марий АССР
Верховный Советыш да Йошкар-Ола горсоветыш калык депутатлан сайлалтын, Марий АССР Верховный Совет Президиумын членже лийын. Республикысе радиокомитетыште редакторлан, Марий АССР писатель ушемыште литературный консультантлан ыштен.
Тылеч ончыч, 1953—1958 ийлаште, республикысе писатель ушем правленийым
вуйлатен. Сай пашажым Марий АССР Верховный Совет Президиум По­четный грамота-влак дене палемден.

Арслан тукым. Йошкар-Ола, 1985. С. 138–147.




#Article 342: Крупняков, Аркадий Степанович (265 words)


Аркадий Крупняков (Аркадий Степанович Крупняков) (, У Роҥго кундем, Шнаран сола – , Марий Эл, Йошкар-Ола) – серызе, драматург, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжеҥже (1968), Марий АССР-ын Калык серызыже (1978), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1975), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Аркадий Степанович кресаньык ешеш шочын. Шым классым пытарымеке паровоз машинистлан тунемаш пурен, тыгак механикын полышкалышыжлан кӱртньо корнышто пашам ыштен. Идым тылзын 1942 ийыште Йошкар Армийыш каен. Кугу Ачамланде сар годым Аркадий Степанович командир отделений лийын, тыгак политрук ротын алмаштышыже, взводын командирже, фронт газетын корреспондентше. 1942 ийыште Ленинград фронтыште сарлыме годым, бой коклаште тудо возен шке икымше приключенческий повестьым «Белые ночи». Сар деч вара Аркадий Крупняков Марий Эл да Татарстан икмыняр газетыште тыршен. 50-ше ийла тӱҥалтышыште тудо Белогорск олашке илаш вончен да «Крымская правда» газетыште пашам ышташ тӱҥалын.

Тиде жап гыч Аркадий Степанович исторический романым возаш кумылаҥын. 1961 ийыште лектын икымше роман «У моря Русского». Тиде роман А.С. Крупняковлан лӱм-чапым конден. 1968 ийыште Аркадий Степанович СССР писатель ушемыш пурен. Вара писатель «Марш Акпарса», «Лада», «Раскол», «Есть на Волге утёс», трилогий «Гусляры» произведенийым воза. Нунын коклаште шукыжын историй жанрыште возымо улыт. Тыгак Аркадий Степанович икмыняр пьеса-влакым возен, кудым зритель-влак Йошкар-Оласе Руш Драматический театрыште куанен ончат. «Расплата» пьеса почеш спектакль I-ше степенян дипломым Всесоюный драматический театр ончымашыште Моско олаште налын. «Марш Акпарса» почеш постановка Руш Драмтеатрын шӧртньӧ фондышкыжо пурен. 1989 ийыште Йошкар-Олаште икымше фантастический роман А.С. Крупняковын «Амазонки» лектын, а 1993 ийыште «Амазонка-влакын» шуйнымаш – «Пояс Ипполиты». Тиде пытартыш произведений А.С. Крупняковын лийын. Кызыт Аркадий Степановичын пашажым тудын эргыже шуя, Россий да Украинын писатель Ушемын членже Сергей Аркадьевич Крупняков. Кызыт тудо еш дене Севастополь олаште ила.




#Article 343: Пытыше йылме (106 words)


Пытыше йылме (Йомшо йылме) — йомын пытыше йылме, тудын дене але искусственнын кутырат (латин йылме дене, мутлан медик-влак рецептым возат), але ала могай исторический памятник дене гына тудын нерген палат.

Кунам ик йылме весым пызыралеш - тыгай лиеда. Мутлан, копт йылмым араб йылме сеҥен, америкын йылме-влак олмеш Америкыште чылан англичан, француз, испан да португал йылмым кучылташ тӱҥальыч. Йылме пыташ тӱҥалме годым тудын дене поснак тӱшкаште але шоҥгырак-влак гына пайдаланаш тӱҥалыт. 

Южгунам калык пыта, но йылме садак кодеш. Вес калыкыште тудым огыт кучылт, но садыгак, йылмын возымашыже дене шанчыште, тӱвыраште, религийыште пайдаланат.
. Мутлан:

Мӧҥгешлаат лийын кертеш: пытыше йылмым угыч ылыжтат. Иврит йылмым еврей-влак XX курымышто угыч илаҥдареныт.




#Article 344: Иванова, Людмила Викторовна (239 words)


Людмила Иванова (30 Ага 1963 ий, Маскасола кундем Яныкай-сола ял) — марий мурызо. Тӱҥ шотышто академический вокал дене йоҥгалтарымыж дене чапланен. Марий Эл Республикын сулло артисткыже (2008 ий). Эстраде марий муро-влакымат мура.

Ача-аваже музыкым йöратеныт, ачаже ялыште эн тале гармоньчо лийын, аваже пеш мураш йöратен, сылне яндар йÿкан лийын. 
Верысе кандашияш школым тунем пытарымекыже, вес кундемыш илаш кусна. Тыге Людмила кыдалаш школым Рязань областьын Спасский районысо Кирицы посёлкышто тунем лектеш. 

Тыштак муро деке утларак шÿмаҥеш. Школысо вокально-инструментальный ансамбльыште гитар дене шокташ тунемеш. Школым тунем пытарымеке, ÿдырым кӧргӧ чонжо уэш Марий Элыш конда. Ты гана 1980 ийыште Людмила Йошкар-Оласе Палантай лÿмеш музыкальный училищын вокальный отделенийышке тунемаш пура. Специальность дене Л.И.Мишуринан классыште тунемеш.

Илен толын икымше гана солист семын 1999 ийыште руш калык муро дене сценышке лектын. Тылеч вара шкетын мурымо номер дене чÿчкыдынрак выступатлаш тÿҥалеш. Шкенжын репертуаржым марий муро-влак дене пойдара. Тудын кугу сценыште шкетын мурымыжо 2000 ийыште «Чолга шÿдыр» республиканский фестиваль годым лийын. Тунам Сеҥымашын XXX идалыкше лÿмеш тӱвыра полатыште композитор В.Куприяновын мурыжым курыкмарла йоҥгалтарен. Варарак Марий телевиденийыште икымше клипше лектеш. Композитор Валерий Кульшетовын «Мый мием чоҥештен» мурыжым калык ончыко луктеш. 

Вара Людмила Иванова композитор-влак В.Алексеев, В.Захаров, В.Кульшетов, С.Маков, Ю.Бурдаков дене творческий кылым пеҥгыдемда. Людмилан ачаж ден аваже шӧртньӧ сÿаным палемденыт. Тиде юбилейлан композитор Юрий Бурдаков лÿмын «Шӧртньӧ сÿан» мурым возен. Тудым Людмила телевиденийын «Шÿмсем пӧлек» передаче гоч ача-аважым саламлыме семын йоҥгалтарен.

Мурызо ешан, марийланже икмыняр йоҥгалтарыме мурым пӧлеклен. Йочаже-влак: Ксения, Виктор, Ксения.
Ача-аваже: Виктор Афанасьевич ден Татьяна Ивановна.




#Article 345: Смирнов, Иван Викентьевич (190 words)


Иван Викентьевич Смирнов (, РСФСР, Марий АССР У Торъял кундем Кугу Пызак ял) — марий актёр, мурызо, Марий Эл Республикын сулло артистше (1995), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1996), Йыван Кырла лÿмеш театр премийын лауреатше (1997, 2001, 2004, 2006, 2012), Марий Эл Республикын Калык артистше (1999), Россий Федерацийын сулло артистше (2007), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011).

Иван Смирнов 1961 ийын сӱрем тылзын 2-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Кугу Пызак ялеш шочын. В 1978 ийыште кыдалаш школым тунем пытарымеке М. Горький лӱмеш Марий кугыжаныш политехник институтыш чодыра-инженерный факультетышкыже тунемаш пура. Кок курсым тунем лекмеке 1980 ийыште А.В. Луначарский лӱмеш Кугыжаныш театр сымыктыш институтын актер пӧлкашкыже тунемаш пура. Тунемме деч вара М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын труппышкыжо логалеш. Лишыл жапыште Совет Армий радамыш Иван Смирновым налыт. 1987 ий, Пургыж тылзын угыч театрыш пӧртылеш. Роль-влакым устан чоҥымыж дене театрыште ончыл актер лиеш. Тыгак, келге да мотор йӱкшылан кӧра марий-влак коклаште ик эн йӧратыме да пагалыме мурызо улеш. Йоча улмыж годым сем школышто баян дене шокташ тунемын. 1994 ийыште, театрыште пашам кодыде, Палантай лӱмеш сем училищын вокальный пӧлкажым тунем пытарен.




#Article 346: Домрачев, Василий Валерианович (104 words)


Василий Валерианович Домрачев (, Марий АССР, У Торъял кундем Часамласола ял) — артист, драматург, режиссёр, Марий Эл Республикын сулло артистше (1999), Марий Эл Республикын Калык артистше (2004), Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (2000), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011), Россий Федерацийын сулло артистше (2014).

Василий Домрачев Марий АССР, У Торъял кундем Часамласола ялеш 1963 ий пеледыш тылзын 6-шо кечынже шочын. Тудо жапыште У Торъял кундем Марий АССР-ыште лийын. 1985 ийыште ГИТИСым тунем пытарен. 1986—1997 ийлаште М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыште пашам ышташ тӱҥалеш. В 1996—1997 ийлаште Моссовет лӱмеш театырыште П.О. Хомский профессор ден режиссура шотышто стажировкым эртен.




#Article 347: Коршунов, Константин Максимович (120 words)


Константин Коршунов (Константин Максимович Коршунов) (, РСФСР, Марий автоном область, Шернур кундем, Кӱчыкэҥер ял – , Марий Эл, Провой кундем, Олыктӱр ял) – марий серызе, актёр, драматург, режиссёр, СССР Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1969), Марий АССР-ын сулло артистше (1960), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1979), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1985).

Константин Коршунов 1929 ийын ӱярня тылзын 14-ше кечынже Марий автоном область Шернур кундем Кӱчыкэҥер ялыште кресаньык ешеш шочын.
Йоча жапше нелын эртен: 1942 ийыште ачаже фронтышто колен, кок ий гыч аваже ош тÿня дене чеверласен. 
Койсола шымияш школым тунем пытарымеке, 1946 ийыште Константин Коршунов Шернур кундемысе мланде пашам виктарыше пӧлкаште агротехниклан пашам ыштен. Художественный самодеятельностьыш коштын, драматический кружокын ик эн чолга еҥже лийын. 1948–1949 ийлаште Марий кугыжаныш филармонийыште хорын артистшылан тыршен.




#Article 348: Сушкина, Светлана Сергеевна (165 words)


Светлана Сушкина (14 Шорыкйол 1946 ий  Марий Тӱрек кундемысе Кукурем ял) — марий мурызо, йӱкшӧ — мецц-сопрано. Марий АССР-ын сулло артисткыже (1981 ий), Марий Эл Республикын калык артисткыже (1991 ий), Йыван Кырла лÿмеш театральный премийын лауреатше (2001 ий).

Светлана Сергеевна Сушкина 1946 ийын 14 Шорыкйол Марий Тӱрек кундемысе Кукурем ялыште шочын. Изинек ава деч посна кодын. Ачаже вес ватым налын да ешышт шуко икшыван лийын. 10 ияш Поранчасе школ-интернатыш логалын. Интернатыште шуко тÿрлӧ кружок лийын. Светлана спортивный да музыкальныйыш коштын. Ече дене куржталмаште результатше сай лийын, музыкальный кружокышто скрипкам шокташ тунемын. Концертлаште эше солистка семын мурымат мурен. 

Светлана Сергеевна театрысе паша деч посна тÿрлӧ правительственный да шефский концертлаштат пешак чулым лийын. Шуко гана музыкальный училищын залыштыже концертым ыштен. Тушто Рахманиновын, Чайковскийын, йот элласе композитор Бетховенын, Бахын, Вердин, Россинин произведенийыштым мурен. Поснак финн-угор калык-влакын мурыштым сценыш лукмыж дене кумдан палыме мурызыш савырнен. Тÿрлӧ коллектив дене пырля Венгрийышке, Эстонийышке коштын. Шке жапыштыже Москвасе Кугу театрыште стажировкым эртен (1986 ий). Тушто П.Маскиньин «Сельская честь» оперыштыже ик партийым мурен.




#Article 349: Каткова, Зинаида Фёдоровна (251 words)


Зинаида Каткова, Курмузак Зервика (Зинаида Фёдоровна Каткова) (, РСФСР, Марий автоном область, Кужэҥер кундем, Кӱшыл Ӱшӱт ял – , Марий Эл, Йошкар-Ола) – марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжеҥже (1971), Марий АССР-ын Калык серызыже (1992), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982).

Зинаида Каткова 1922 ийын шыжа тылзын 7-ше кечынже Марий автоном область Кужэҥер кундем Кӱшыл Ӱшӱт ялыште кресаньык ешеш шочын.

Шымияш школым тунем пытарымеке Йошкар-Оласе педагогике училищыш тунемаш пура, окса укелан кӧра тунеммым чарнаш верештын. Изиш ертымеке вербовка дене мӱндыр эрвелыш кая да эл кӧргӧ паша органлаште, юстицийыште тыршаш тӱҥалеш. 1949 ий гыч Сахалиныште да Приморьеште самырык-влаклан лекше газетын пашаеҥже. 1954 ий тӱҥалтышыште Йошкар-Олашке пӧртылеш. Газет редакцийыште, Тӱвыра Министерствыште, ялозанлык радион редакторжылан тырша. 1971 ий гыч писатель-профессионал лиеш.

Газетыште пашам ыштымыж годым чӱчкыдын репортаж, корреспонденций, очерк дене калык ончылно шке усталыкшым ончыкта. Икымше ойлымашыже 1958 ийыште «Ончыко» журналеш савыкталтын. Тудо ийынак ош тӱням серыш дене возымо «Сар ок лий ыле гын» повестьше ужын. Саде произведений автобиографий сынан.

Зинаида Каткова – кумда усталык диапазонан возышо. Тудо антирелигиозный темылан ойлымаш-влакым возен (сборник «Заколдованный дом», йоча-влаклан пӧлеклалтше ( ойлымаш «Маленький Самар», повесть «Сомсок», пьесе «Ший памаш») драме «А вуй ӱмбалне яндар кава».

Кок йылме дене возымыжо возышын усталык ойыртемжылан шотлаш лиеш. Шочмо йылмыж дене «Кушто улат, пиалем?» романым возен да савыктен. Руш йылме дене «Живой родник» романым, ойлымаш-влак да повесть-влак сборникым «От себя не уйдешь», «Адресат выбыл» савыктен. Руш йылмыш шке произведений-влакшым шкак кусарен.

Паша лектышыжлан да литератур вияҥмылан возышо «Чап Тамга» орден дене да Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже лӱм дене палемдалтын.




#Article 350: Трифонова, Эльвира Андреевна (213 words)


Эльвира Трифонова (, Марий АССР, У Роҥго кундем, Колыгудо ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1998). 

Эльвира Трифонова Марий АССР, У Роҥго кундем, Колыгудо ялыште 1968 ий пеледыш тылзын 12-шо кечынже шочын. У Роҥгысо школын 8 классшым 1983 ийыште пытарен. Вара Йошкар-Олаш, сем училищыш тунемаш пурен. Домра дене йоҥгалтарен. Вара Марий кугыжаныш педагогик институтышто шинчымашым поген, вара угыч сем училищыш вокальный пӧлкаш пурен.

И.С. Палантай лӱмеш музыкальный училищыште тунеммыж годымак, тудо Йошкар-Оласе М.И.Калинин лӱмеш тӱвыра полат пеленсе Наигрыш калык семӱзгар оркестрыште шоктен. Вуйлатен ты коллективым Александр Леонидович Федяев. Эльвиран сай йӱкшым колынат, чӱчкыдынак оркестр почеш мураш лекташ йодын.

Эргыже уло.

Тӱҥ шотышто марий калыклан Эльвира Трифонова мурызо семын палыме. Тиддеч посна Эльвира МарКТУ пеленысе «Светлица» руш калык мурым мурышо ансамбльым вуйлата. Чӱчкыдын пырля концертым шындат. Тылеч посна Эльвира Трифонова «Марий памаш» ансамбль дене пашам ышта. Ты коллектив марий калык мурымат йоҥгалтара. Мурызо Ежово селасе культура да каныме рӱдерыште Журавушка ветеран да Ежики йоча ансамбль-шамычым  вуйлата (1998 ий гыч). Но тидын дене гына ок серлаге. Эльвирам Гармонь калык ансамбльын солисткыже семынат палат. Икмыняр ий ончыч ты коллектив дене Нижний Новгород олашке Венок Поволжья фестиваль-конкурсыш миен ыле. Калык мурым йоҥгалтарыше мурызо-влак коклаште икымше верым да лауреат лӱмым сеҥен налын.
Пашажым кӱкшын аклен, Эльвира Трифоновалан Марий Эл тӱвыран сулло пашаеҥже лӱмым пуеныт.




#Article 351: Марий орфографий мутер (2011) (354 words)


Марий орфографий мутер (2011) — 2011 ийыште савыктыме у редакций почеш марий орфографий мутер. Книгашке орфографий ден пунктуаций правил-влак, орфографий мутер пуреныт. Нуным 1992 ийысе «Марий орфографий мутер» да 1972 ийысе тыгаяк книгаште савыкталтше пунктуаций правил-влак негызеш ямдылыме. Тыгодым икмыняр вашталтышым, тӧрлатымашым, ешартышым ыштыме. Мутер марла возышо да лудшо чыла еҥлан пӧлеклалтын. Йылмым, литературым да историйым 
научнын шымлыше В.М. Васильев  лӱмеш марий институт мутерын у редакцийыжым ямдылен. Чылажге кнагаште 367 лаштык уло. Тираж - 5000 экземпляр. Книга ГУП РМЭ «Типография Правительства Республики Марий Эл» типографийыште савыкталтын. ISBN: 978-5-94950-059-0.

Редколлегийыш кызыт Марий Элыште марий йылмым шымлыше шанчызе-влак ушненыт.
И.Г. Иванов  (отв. редактор), И.С. Галкин, Ю.В. Андуганов, Е.М. Андрианова, Л.И. Барцева, В.И. Вершинин, В.Г. Гаврилова, Э.В. Гусева, З.К. Иванова, Н.И. Исанбаев, М.Н. Кузнецова, О.А. Сергеев, С.С. Сибатрова

Пытартыш гана марий орфографий мутер 1992 ийыште савыкталтын. Ончычсо мутер-влак дене таҥастарымаште тудо ятырлан кугу лийын, марий мут поянлыкым тичмашынрак ончыктен. Возымо шотышто, тыгак серыме йылмым кутырымо деке лишемдыме шотыштат, икмыняр у ошкылым ыштен. Эн ончычак тиде йыгырмут ден руш йылме гыч кӱсынлымӧ шомак-влакым авалтен. Но мутер чылажымак мучаш марте рашемден шуктен огыл. Марий Эл Республик Виктер 2000 ийыште марла возымым тӧремдаш 17 еҥан орфографий комиссийым пеҥгыдемден. Комиссий кугу сомылым шуктен, туге гынат икымше гана ямдылыме правил-влак ден мутер савыкталтын огытыл. Амалже южо йылмызын йыгырмут ден кӱсынлымӧ шомак-влакым серымаш дене келшыдымышт лийын. Садлан виктер пеленсе йылме комиссий  правил ден мутерым тӧрлаташ да савыкташ ямдылаш эше икмыняр гана тӱрлӧ комиссий ден редколлегийым ыштен. Пытартыш редколлегий тӧрлатыме пашам поснак тӱткын шуктен. Тыгеракын, правил-влак ден мутерым ямдылымаште, каҥашымаште ятыр йылмызе ден мер пашаеҥ тыршен да книга, моткоч кугу тергымашым эртымеке веле, ош тӱняш лекташ корным налын. Правил-влакым Марий Эл Республик Виктерын пунчалже дене пеҥгыдемдыме.

Южо ола-влакын марий лӱмышт уло, нуно марла возалт кертыт: Вӱрзым, Ильна, Моско, Озаҥ, Пӱрӧ, Угарман, Ӱпӧ.

Мут мучашысе пералтышдыме  а, о  гласный-влак мутым вашталтыме годым ойлымо семынак ы  гласный дене алмашталт возалтыт: Польша – Польшын, Польшышто; Камчатка – Камчаткым, Камчаткышке; Сидорово – Сидоровышко, Сидоровышто.

мысе семынак возалтыт: Австро-Венгрий, Орехово-Зуево, Петропавловск-на-Камчатке, Франкфурт-на-Майне, Мамин-Сибиряк, Новиков-Прибой, Соловьёв-Седой.

Палемдыше мутан марий вершӧр лӱм-влак кореш деч посна возалтыт: Мари-Турек – Марий Турек, Мари-Билямор – Марий Пыламарий, Руду-Шургуял – Рӱдӧ Шӱргыял. Но: Тат-Китне,Тат-Шолкер, Тат-Чодыраял.




#Article 352: Васютин, Михаил Зиновьевич (220 words)


Михаил Зиновьевич Васютин (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Микряк сола) – мер да тӱвыра пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1994), Марий Эл Республикын тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министрже (1997–2017), Марий Эл Республикысе Виктер Вуйлатышын алмаштышыже (2002). Марий Эл Республикысе Виктер Вуйлатышын икымше алмаштышыже (2017). Российысе АФУН Вуйлатышын алмаштышыже, Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005). 

Михаил Васютин 1959 ийын пеледыш тылзын 16-шо кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Микряк солаште шочын. 1976 ийыште Микряк соласе школым тунем пытарен, Озаҥысе тӱвыра институтыш тунемаш пурен, 1981 ийыште тунем лектын. Варажым Российысе сымыктыш, тӱвыра да туризм пашаеҥ-влакын институтым (Российский институт работников искусства, культуры и туризма) (1992) да Российысе сымыктыш тӱвыра да туризм пашаеҥ-влакым уэш ямдылыше академийым (Российская академия переподготовки работников искусства, культуры и туризма) (1994) тунем пытарен.

Республикысе калык усталык рӱдерын вуйлатышыже гыч тӱҥалын, шанче методологий да социологий пӧлкан вуйлатышыже, вара директорын алмаштышыже лийын, директор марте шуын (1981–1989), Йошкар-Оласе горисполкомын тӱвыра пӧлкан вуйлатышыже лийын (1990–1997), тӱвыра, печать да калык-влак кокласе паша шотышто министр марте шуын. Ты жапыштак 2002 ий гыч Марий Эл Республикын Виктер вуйлатышын алмаштышыже. 2017 ий гыч Марий Эл Республикын Виктер Вуйлатышын икымше алмаштышыже .

Михаил Зиновьевич политик пашаште тыршыме деч посна мер пашаштат кугу пагалымашым сулен. Финн-угор калык-влак Ассоциаций (АФУН) Вуйлатышын алмаштышыже улеш. Мер Каҥашыш пура.

Пелашан, ватыже – Любовь Владимировна Васютина. Йоча-влак: Илья, авиаконструкор; Семён, инженер.




#Article 353: Кугече (637 words)


Кугече () — идалык жапыште йӱла пайремыште ик эн вучымо да ик эн пагалыме пайрем. Тудо эреак шошым, Ӱярня (пайрем) деч шым арня вара толеш.  

Марий-влак кугечылан ончылгоч ямдылалташ тӱҥалыныт, пӧрт кӧргым, сурткӧргым эрыктеныт, коҥгам ошемденыт. Пайремым вучымо  да эртарыме радам турло кундемыште турло лийын. Кугечылан кушкыжмын ямдылаташ тӱҥалыныт. Южо вере тудым пел кон кече маныт. Тидын годым осал шӱлыш, осал  пурымо деч аралалтыныт: омсам, капкам петыреныт, пызле укшым омса ӱмбаке пыжыктеныт. Ял калык мончаште мушкылтын, тыгодым колышо родо-тукымым пырля ужыныт. Марий-влак ты кушкыжмын кечывал деч вара чесым поген, юмылан пелештеныт.

Кугече деч ончыч вӱргечым кечыла вӱргече, южо вере тоштымарий кон кеч маныныт. Тиде кече  ойӧрым шуктымо дене ойыртемалтын. Кечывал деч вара коҥгаш тулым пышташ, пошкудо дек пураш ок лий улмаш. Тиде вӱргечын кӱварым ӱштын огытыл,  ӱпым шерын огытыл, уке гын чыве пакчам удыраш тӱҥалеш маныныт. Оксам пуэн огытыл, тӱҥ пашам ыштен огытыл.  Колыштдымо еҥын сурткайыкше пытен кертын але кеҥеж кечын осал тутан, шолем шурно поянлыкышым пытарен кертын манын шоненыт. 

Изарня сорта чӱктышлан шотлалтын. Ты кечын еш дене чумырген марий-влак шке колышо родо-тукымыштым  уштен кычкыреныт, нунын лӱмеш ямдылыме сийым тамленыт. Кастене нуным ужатен колтеныт. Тиде кечылан сортам шке гына ыштеныт, черкыште налаш йӧрен огыл. Тиде кечын удыр-влак сӧрстарышыштым тӧрлат, ий мучко волгалт илаш манын.

Кугече дек ямдылалтмаш шуматкечын тӱҥалын, тудым эше кугу кон кече маныныт. Кугу сомылым тӧрлен огытыл, кумалме сийым ямдыленыт, муным чиялтеныт. А руш вераш куснышо марий-влак ты кечын Христосын ылыжмыжым лӱмеш эртарыме черке кумалтышышке коштыныт. Пурам шолтен, шуаш шынденыт. Мончаш пуреныт. Нӧртен ямдылыме шоган вӱдеш муным чевертеныт. 

Кугече кечын мелнам кӱэштыныт. Марий вера ден чимарий йӱлалан ӱшаныше-влакын пайрем радам ойыртемалтын. Марий-влак йӱдым маленыт, чесым эрдене ямдылаш тӱҥалыныт, да кечывал гутлаште ӱстелым погеныт. Кум ныл еш ваш ужын чоклен кумалыныт, пурам йӱыныт, самырык ваш модын юарленыт, кугырак-влак унала коштыныт. 

Кугече мучко кажныже пеленже чиялтыме муным коштыкта. Ен-влак кеч-кушко каят гынат, иктаж еным, палымым але палыдымым вашлиймеке, саламлалтыт, «Христос воскресе!» (Кристос ылыжын!!!) маныт, а вашеш «Воистину воскресе!» (Чынак, ылыжын!!!) пелештат, икте-весыштлан муным кучыктат, шупшалалтыт, а вара кажныже шке корныж дене кая. Вес еҥым вашлиймеке, адак тиде йӱлам шуктат. Ожно кечыште тыге 200 наре муным пытареныт. Кугече пайрем изарнян эртаралтеш, руш пасха деч кум кече ончыч.Марий калык шке пайремышт -влакым монденыт,кунам пайремлаш огыт пале .Марий йула зороастризм гыч туналеш,христянский пасхалан ,троицылан келыштарыман огыл ыле да. Революций деч вара национальный верам пытараш, кугече пайремым марла пасхаш савыреныт ,пуйто марийын шке пайремже умырешат лийын огыл. Кугече пайрем изарнян эртаралтеш, руш пасха деч кум кече ончыч.Марий калык шке пайремышт -влакым монденыт,кунам пайремлаш огыт пале .Марий йула зороастризм гыч туналеш,христянский пасхалан ,троицылан келыштарыман огыл ыле да. Революций деч вара национальный верам пытараш, кугече пайремым марла пасхаш савыреныт ,пуйто марийын шке пайремже умырешат лийын огыл.

Кугече деч вара вес рушарнянже муным «мунчалтыктеныт». Тидлан лӱмынак пу але картон гыч «курыкым» ыштеныт, тушко чиялтыме муно ден тӱрлӧ сувенирым оптеныт. Модшо-влак кокла гыч кажныже черет дене шке муныжым «мунчалтыктен».

Эше ик йӧратыме йоча модышлан портышто але садыште муным кычалмаш шотлалтын. Тудыжым кугыен-влак ончылгочак шылтеныт. Кажне мумо мунылан йочам пӧлек вучен.
Кугыеҥ ден йоча-влак икте-весышт дене муным «тӱкалаш» йӧратеныт. Кӧн муныжо пудырген огыл, тудо сеҥен. Тунам тудо сеҥалтшын муныжым шканже налын.

Вес кугече йӱлалан чаным кырымаш шотлалтын. Тудын воктене самырыкше, шоҥгыжо, йочаже погыненыт, чылан кандыраш кержалташ тыршеныт да тугай йӱк-йӱаным нӧлталыныт, бачышка эре дьячок-влакым пайремлыше калыкым лыпландараш колтеден. Кугече лӱҥгалтыш деч поснат лийын огыл. Йоча-влаклан тудым кажне гаяк кудывечыште ыштеныт. А уремышке ончылгочак кугу лӱҥгалтышым ямдыленыт. Тӱрлӧ кундемысе марий-влакын – ты пайрем дене кылдалтше тӱрлӧ йӱлашт. 

Пошкырт велне ойлат: 

Тыгак Кугече кечын игечым эскереныт. Эрдене кече модын кӱза гын, илыш куштылго лиеш, маныт. Кугече эрдене ояр гын, шурно сайын шочшаш, мӱй чот лийшаш. Йӱран гын, идалык поҥгылан поян лиеш, да йӱран игече Семык марте аралалтеш. 

Кугече годым кӱдырчӧ кӱдырта - кеҥеж шокшо лиеш, маныт. А Кугече кече мардеж эрвелым пуалеш гын, эр ӱдыман. Кугече йӱдым шӱдыран – поҥго шочеш. Кугече луман лиеш гын - емыж шочеш.




#Article 354: Викитеке (158 words)


Виките́ке () — эрыкан книгагудо — «Викимедиа» коммерцдыме фондын проектше. Яра шарлыше, тӱрлӧ йылме дене возалтше текст-влакым ик вере погашлан негызлалтын. Проект шке пашажым 20 Пеледыш 2003 ийыште тӱҥалын. интернет-адрес дене верланен. Сервер-влак Майами олаште верланеныт. «Викитеке» мут мучаш «библиотека» мутын мучашыжым налын; савыкталтше книга, журнал, газет-влакым арален кодымо вер семын Викитекым аклаш лиеш.

Кеч-могай возымашым Викитекыш вераҥдаш огеш лий. США-се да Флорида сайтысе тӧртык-влак почеш тиде текстым кеч кӧ кучылт кертшаш, тыгакак Россий Федерацийысе тӧртык-влак почеш нине текст-влак эрыкан лийшаш улыт. Автор-права шотышто Викитеке шке тӱткын эскера.

Тыгак, тиддеч ончыч савыктыме публикаций гыч иктаж-могай ужашым савыкташ лиеш:

Марла возымо икымше текстым Викитекышке 2013 ий тӱҥалтышыште савыктыме. Тиде Чавайнын «Ото» почеламутшо лийын. порталыште марий йылме дене  лаштык уло. Но ик лаштык - кажне гана ик произведенийлан ок шотлалт. Кужу произведений-влакым, мутлан, Чавайнын «Элнет» романжым икмыняр ужашлан шелме. Кажне ужаш - посна лаштыкыште. Тыге лудашат йӧнанрак, савыкташат куштылгырак. Марий Викитекыште текст-влакым вераҥдыме годым кажне текстшым «Meadow Mari» категорийыш пуртыман.




#Article 355: Ибраев, Евгений Павлович (137 words)


Евгений Ибраев — Марий самырык театрын актёржо. 

Е. Ибраев Марий самырык театрышке 1994 ийыште толын, таче марте тӱрлӧ сынан да тӱрлӧ планан 30 утла рольым чоҥен. Тиде - Кулигин (А. Островскийын «Гроза» драмыже), Федор (А. Толстой «Любовь – книга золотая»), Сергей Ильич (Л. Петрушевская «Уроки музыки»), Вачи (Г. Гордеев «Куван кеҥеж»), Сарвай (М. Рыбаков «Яндар ден Шымавий»), Лорд (В. Красовского «Русская соль» йомак). Тыгак кугу актёр мастарлык дене ойыртемалтыт З.Долгован «Шудо шешке» (Ольош) ден М. Рыбаковын «Окса мешак» (Пºча) комедийлаштышт чоҥымо образше-влак. Нине спектальлаште актёрын поро кумылжо, весела койыш-шоктышыжо раш почылтыт гын, Г. Гордеевын ожнысо илыш трилогийыштыже тудын модмо герой-влак келге драматизм шӱлыш дене ойыртемалтыт. Но Е. Ибраевын творчествыштыже поснак кугу верым М. Горькийын драмыж почеш шындыме «На дне» спектакль гыч Актерын да Г. Гордеевын «С. Г. Чавайн» драмыштыже тӱҥ герой Сергей Григорьевич Чавайнын образышт налын шогат.




#Article 356: Мочаев, Валерий Александрович (100 words)


Валерий Мочаев (Валерий Александрович Мочаев) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Корембал ял) – шымлызе, журналист, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2007), «Марийский мир — Марий Сандалык» журналын тӱҥ редакторын алмаштарышыже, Российысе АФУН мер толкынын Марий Эл Республикысе пӧлкажым вуйлатыше (2005–2017), Марий Мер Каҥаш вуйлатышын икымше алмаштышыже.

Валерий Мочаев 1956 ийын теле тылзын 6-шо кечынже кечын Марий АССР Шернур кундем Корембал ялеш шочын. Икымше кӱшыл шинчымашым Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто поген, Спорт факультетыште. 1982 ийыште Институтым тунемын пытарен.

Кокымшо гана кӱшыл шинчымашым Российысе кугыжаныш гуманитар университетыште налын. 2003 ийыште тунемын пытарен.




#Article 357: Вӱд модмо кече (598 words)


Вӱд модмо кече — тошто марий пайрем.

Марий йӱлаште вӱд эреак юзо, шнуй вийже пале. Вӱд илышым аралыше, пойдарыше да эрыктен шогышо кугу ӱнар. Православий йӱла 19 Шорыкйол крещений пайремым паремла гын, марий йӱла дене тиде кече - вӱд модмо кечылан шотлалтеш. 

Кугезына-влак чылажат вӱд гыч лийын, манын шоенынт. Нуно кавасе вӱд аван помышешыже мланде шарын кушкын кертмыжлан инаненыт. Тидын шотышто оҥай шинчымашым мланде кузе лийме нерген каласкалыше миф гыч пален налаш лиеш. Эн ондак, ойла марий миф, мланде лийме деч ончыч тӱняште лач вӱд гына лийын. Юмо, мландым ышташ манын, сур лудылан вӱд пундаш гыч йошкыным чӱҥгал лукташ шӱда. Вӱд Аван помышешже тиде йошкын кумдан шарла. Тыге мланде лиеш. 

Тӱня почылтымо годсек, айдеме илыш ылыжме семын илаш шочшо-влак шке илышыштым тӱрлӧ теҥыз, эҥер, ер, пӱя дене кылденыт. Кеч-могай чонанжат вӱд деч посна илен огеш сеҥе. Эҥер, ер-влакым кугезына-влак айдеме семынак илышылан шотленыт. Марий миф сынан преданий-влак гыч пале: кундемыштына йоген кайше эҥер-влак ожно пуйто изак-шоляк гай келшен иленыт, а ер-влак гын вер гыч верыш кугу ӱшкыж кӱтӱ семын, имне але ойыртемалтше еҥ гай койын куснен каен кертыныт. 

Вӱд калыкнам осал чер деч арала, айдемым таза кап-кыланым ышташ полша, чоным паремда. Тидланак верчын эрдене-эр, таве гыч вӱдым налме годым, ме Вӱд авалан тау мутым ойлена, яндар вӱдшӧ дене чурийым мушкына. 

Вӱд родо-тукым кылым, еш илышым пеҥгыдемдаш полша. Садланак верчын оръеҥ сӱан эрлашыжым, икымше гана тавае дек мийымыже годым, Вӱд авалан марлан толмышт, эреат-касат вӱдлан кошташ шонымашышт нерген шижтарат, тудын деч аралтышым йодын, пӧлек шотеш икмыняр шерым кудалтыт. Вӱдым кошталтмеке, оръеҥ вате, осал деч аралалташ манын, эрвел, касве, кечывалвел ден йӱдвешыке вӱдым кышкалеш, шӱргыжым шӱалта. Тыге ыштымеке, вӱд ава у шешкыжым ӧрдыж еҥлан шотлымым чарна, тудым яндар тамле вӱд дене куандараш тӱҥалеш. 

Вӱд шинчавочмо, йылме пурлмо дечын утарен кертеш. Самырык кайквусылан, вольыклан, рвезе калыклан еҥын осал шинчаже вочмо деч вара, вӱдым шыжыктен, осалжым мушкын колташ лиеш. Ва кӧргӧ кумылжо дене саымырк илышлан осалым сеҥаш вийым пуа. Садланак кӱстыш пуртымо вольык ӱмбаке ужар шаге воктене яндар вӱдым ужар лӱс вошт шыжыктена да пурлык вольыкнам Юмо ончылан сӧравлена. 

Вӱд моткоч чот поян, но тидын годым вӱд озан поянлыкшылан кӧранаш сай огыл. Вӱд ава деч тиде поянлыкым шке кумыл дене пуаш жапын-жапын йодын кумалат гын, тудо йодмым шуктен сеҥа, калыклан ситыше пӧлекым ышта. Тидланак верчын колызо-влак шошым кол кучаш тӱҥалме деч ончыч Вӱд ава лӱмеш пучымышым шолтат, колым кучыемеке- тудымкволшӱр дене сийлат. 

Вӱд ава арулыкым пеш йӧрата. Йӱшаш, кочкаш шолтышышаш, мушшаш вӱднам ме эскерен, арун кучышаш улына. Ненче лавра, йошкын, ир шинчал вӱд, вольык амырчык, мланде йымач лукмо кӱртьӧ, шинчал, шӱй але тулен лукмо тулвӱд да яндар огыл тӱтыра дене вӱд аванам амыртыме деч эреак эскерыман. Шошым кугезына-влак вӱд яндарештше манын, кугезына-влак ва лӱмеш пучымышым шолтен кумалыныт. Памашым, тавам эреак арулыкышто кученыт. 

Палыдыме вӱдшинча, памаш гыч вӱдым йӱмӧ годым Юмым, вӱдавам пелештен подылман. Вӱдшинча, памаш, эҥер але ер гыч лап лийын вигак йӱаш шотлан огеш тол. Вӱдым иктаж-мо дене кошталын подылман. Тидын годым вӱдын тамже нерген удам ойлаш лӱдыкшӧ. Удам ойлышо-влакын капыштышт, кап-кылыштышт йӧра, чӱнча-влак лектыт, кокша шочын шинчеш. 

Вӱд ончылно айдеме эреак парымште ила. Шочмо кундемна эре сылне, пеледше лийже манын шонена гын, тӱжем дене шоргыктен лекше памаш-шамычнам, шочмо-кушмо кундемнам сӧрастарыше шергакан Юл, Элнет, Какшан, Немда да моло эҥер-влакым, шуко шӱдӧ ер ден пӱя-шамычнам кошкымо, амыргыме деч арален шогышаш улына. Тыгай суапле пашанам ужын, вӱд ава 77 тӱрлӧ колжым, 77 тӱрлӧ янлыкшым, 77 тӱрлӧ кайкшым кумыл дене ситышым пуэн шогаш, йӱшаш вӱднам осал чер деч аралаш, кушкыллан жапыштыже леве йӱрым колташ тӱҥалеш.  
Икманаш, вӱд модмо кече дене. 19 январьыште эртаралтеш. Тиде кечын марий йӱла почеш, кум таве але кум памаш гыч волаш ида мондо, тиде кечын налме вӱд юзо, шнуй виян.




#Article 358: Промилле (128 words)


Проми́лле () — тӱжемлан, (тӱжемлан шелаш) — ик тӱжемаш пай, процентын 1/10 ужашыже.   тамга дене возымашыште палемдалтеш. Процент ( — шӱдылан) семынак проста дробь дене возымаш гыч шочын: 27/1000 → 27 ‰; кум нульжо 1000 цифрыште нуль-влакын чотышт гыч налалтын. 

Компьютерыште Windows операционный системыште Alt-0137 йӧн дене возаш лиеш: чӱктымӧ NumLock клавиатурышто,  паҥгам тамдал шынден, клавиатурын цифровой блокыштыжо 0137 возыман. Марий буква-влакым Unicode-дымо клавиатурышто «ҥ» буква олмеш южгунам «‰» символ лектын кертеш.

Тыге,

Илышыште южо кугыт-влакым промилле дене висат.
Мутлан, «вӱд шинчаллык 11 ‰ (11 промилле) наре» муткылдышым 1,1 % (ик тичмашат ик луашат процент) наре манын кертына. Тиде ончыкта: уло вӱд масса гыч 0,011 ужашым шинчал-влак айлат. Тыге, ик килограмм вӱдым налаш гын тушто 11 грамм шинчал лиеш.

Айдемын вӱрыштыжӧ алкоголь (этанол) улмым чӱчкыдын промилле дене висат.




#Article 359: Исенеков, Валентин Борисович (238 words)


Валентин Исенеков (Валентин Борисович Исенеков) (, Удмурт АССР, Карагӧл кундем, Шопкер ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе,почеламутчо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1988).

Валентин Исенеков 1935 ийын ӱярня тылзын 19-ше кечынже Одо Элыште Карагӧл кундем Шопкер ялеш кресаньык ешеш шочын. Пошкудо Суас Элыште Агрыз кундемысе Буймо шымияш школышто тунемын. 1950 ийыште, шымияш школым тунем пытарымеке, Чолман ден Юл эҥерлаште сплавщиклан пашам ыштен. Вара Йошкар-Оласе культпросвет школышто шинчымашыжым нӧлтен, специалист лийын, шочмо Шопкер ялышкыже пӧртылын да клуб вуйлатышылан тыршен.

Шочмо йылме деке йӧратымаш Валентин Исенековлан землякше, писатель Илья Ломберский деч куснен. Латкумияш Валентин Илья Михайлович деке шочмо ялышкыже, Ныргындышыш, палыме лияш миен.

Валентин Исенековын почеламутшо-влакым руш, одо, суас йылмылашке кусарыме. Тудо шкеже А. Пушкинын, С. Михалковын, Г. Тукайын, М. Джалильын сылнымутыштым марлаҥден.

В.Исенеков шымлымаш пашамат шуктен. Марий АССР-ын калык писательже Никандр Лекайнын усталык биографийжым радамлен, кум том дене савыктен лукташ чумырен.

Валентин Исенеков альманахым, тӱшка сборникым, нунын коклаште «Эрвий», «Пионер тулойып», «Герой пионер-влак» книгалам чумырымаште чот тыршен. Кугу Ачамланде сарыште лийше писатель-влак нерген «Арслан тукым» очерк сборникым чумырен.

Валентин Борисович ятыр юнкорлан илышыштыже чын корным муаш полшен. Туныктышым порын шарнен, «Ямде лий» редакций кажне ийын юнкор да литературно-творческий пашам сайын виктарен колтышо кружоклан В.Исенеков лӱмеш премийым палемден.

Валентин Исенеков ятыр юнкорлан илышыштыже чын корным муаш полшен. Туныктышым порын шарнен, «Ямде лий» редакций кажне ийын юнкор да литературно-творческий пашам сайын виктарен колтышо кружоклан В.Б.Исенеков лӱмеш премийым палемден.
В.Б.Исенеков лӱмеш премийын лауреатше лӱмым сеҥен налше юнкор да литературно-творческий кружок-влак: 




#Article 360: Саламатнур (123 words)


Саламатнур () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Руш Шой ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 111 (2004 ий), 109 еҥ (2010 ий).

Руш Шой сола деч 8 километр эрвел могырно верланен.

Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «салма» + «нур» = «салманур». Илен-толын «Саламатнур»ыш савырнен. Лӱм нерген тыгай легенде. Шукерте ожно ял воктенсе тумерыште салма-влак висеныт. Нуно дене винаматан еҥ-влакым логалтеныт.

Кок уреман ял, покшелныже — корем.  Ял йыр шуко памаш уло. Ожно таве-шамыч лийыныт, кызыт тиде ялыште водопровод вӱдым йӱыт. Тиде ялыште тошто еҥ-влакым Илян кечылан 2 сорлаште шарналтат, пошкудо яллаште Раздничалан веле шӱгарлашке коштыт.

Тиде ял школлан 2013 ийыште 100 ий темын. 

Эҥер – Шой вӱд, Йыр вӱд. Кызыт пытеныт, но ожно лийыныт Писе эҥер, Чапле эҥер.




#Article 361: Роҥго (У Роҥго кундем) (105 words)


Роҥго () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше сола. Роҥго ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1462 еҥ (2004 ий), 1333 еҥ (2010 ий).

У Роҥго ола сынан посёлко деч 7 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.

Роҥго школыш тӱрлӧ уездла гыч тунемаш коштыныт:  Морко, Цибикнур, Арбан, Кузнецово. Чынжым, тыгай школ моло марий кундемлаште лийын огыл.

Шке жапыште Роҥго школышто лӱмлӧ серызе да туныктышо-просветитель-влак шинчымашым погеныт, нунын коклаште: Тыныш Осып, Яков Элексейн, Г.Г. Григорьев (37 ийым тудо йочам туныкташлан пуэн). Тидын деч Ронго школышто, просвещений пашаеҥ И. И. Иванов, М.И. Суворов, М.Ф. Токмурзин, М.И. Утробин, да этограф-краевед Т.Е. Евсеев тунемыныт. Республикысе краеведений тоштер тудын лӱмым налын.




#Article 362: Пӧтъял (196 words)


Пӧтъял () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше ял. Пӧтъял ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 797 еҥ (2003 ий), 829 еҥ (2010 ий).

Юлсер-Ола деч 45 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен. Сотнур - Юлсер-Ола корнышто верланен. Ял кок ужашлан шелалтеш: иктыже ӱлнӧ, лакыште шога, весыже Сотнурысо возвышенностьышто. Ял воктен Пӧт эҥер йога.

И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым воктен йогышо Пӧт эҥер пуэн. «Пӧтъял» — Пӧт эҥер воктен верланыше ял.

Ожно тиде верыште кугу чодыра шоген. Керебеляк ял велым тышке кум эргыж дене пырля марий толын. Эргыже-влакын лӱмышт Пектык, Сурган да Тогзян лийыныт. Вер келшен, тыштак кодыныт. Кажныже шкаланже пӧртым шогалтен. Тачат ял калык кок уремжым Сурлук ден Тогзянлук маныт. Легенде почеш кугурак эргын Пектык лӱмжӧ, К букважым Т буква дене вашталтен, яллан лӱмым пуэн.

Ял воктене Озаҥ гыч Чарлаш кугорно лийын (Тошто Казанский тракт).

Икымше школым Пӧтъялыште 1884 ийыште почыныт. Пӧтъялысе церковноприходской школым Яковлевмытын пӧртыштышт почыныт. Икымше туныктышо Василий Ермолаев лийын.

Колхоз клубышто пашам марла гына ыштеныт. Драматический, хоровой, физкультурный, стрелковый кружоклашке йоча-влак коштыныт, клубышто патефон лийын. Кином, спектакльым ончыктеныт. 

Пӧтъялысе кыдалаш школыштат марла туныктеныт.

Азъял воктене Свято-Гурьевский черке шога, тудым 1896 ийыште чоҥеныт. Совет жапыште черкым петыреныт, санденак тудым шалатен огытыл.




#Article 363: Хамеев, Вильсур Эдуардович (126 words)


Вильсур (Вильсор) Эдуардович Хамеев (30 Сӱрем 1950 ий, Иваново вел) — Совет Ушем да Россий кӱкшытысӧ продюсер, мурызо, актер, Марий Эл Республикын Калык артистше. 

Совет Ушемын Иваново велыштыже 30 Сӱрем 1950 ийыште шочын. Аваже — Нэсимэ Гэдершиновна Хамеева, туныктышо, Марий АССРын Параньга районыштыжо шочын.

Елеевысе школым 17 годымжо тунем пытарымеке, Вильсур Хамеев артист лияш шонен пыштен. 1967 ийыште И.С. Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш училищыш вокал пӧлкаш тунемаш пурен. 1968-1970 ийлаште Совет Армий радамыште службым эртен, службо деч вара гына училищым пытарен.

Сем училищыште тунемме жапыште Кугыжаныш музык театрыште (кызыт - Э.Сапаев лӱмеш опер да балет театр) пашам ышташ тӱҥалеш. Ончыч хор артистлан, 1972 ий гыч - актерлан (солист-вокалистлан). 1983 гыч 1988 ий марте Ижевск олаште Удмуртийын Кугыжаныш музык театрыштыже солист-вокалистлан ышта. 

Пелашыже – Людмила Александровна.




#Article 364: Кугу Пумарий (143 words)


Кугу Пумарий (Пумарий) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше сола. Пумарий ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 878 еҥ (2002 ий), 783 еҥ (2010 ий).

Поранча ола сынан посёлко деч 17 километр йӱдвел могырно верланен. Ты сола гыч Пӱ эҥер тӱҥалеш.

Эн ончыч тиде верыште пӧртым Эле лӱман марий чоҥен. Кок эргыже лийын – Маки да Костинка. Шкаланже пӧртым кӱшнырак шогалтен, а эҥер деке лишкырак – кугурак эргыжлан пӧртым шогалтеныт, эше ӱлнӧ – изирак эргыжлан. Тыге, пуйто Маки-урем да Костинка-урем чоҥалтыныт. 

Верысе калыкым 1740—1750 ийлаште ыресленыт. 1860-ийыште Шнуй Илья пророк лӱмеш черке приходым почыныт. XX курымшыто кугу кӱ черкым шогалтеныт, черкыже кок вуян. Марий-влак садак кӱсотыш кумалаш коштыныт. 

Тыште «Танк» лӱман колхоз лийын, сар деч вара Кугушенский совхозыш тудо пурен. 1962 ийыште ты селан лӱмжым колхозлан пуеныт. Елеевский колхоз лийын.

Тыгай лӱман ял (Изи Пумарий) Марий Тӱрек кундемыште да Киров велыште уло.




#Article 365: Кокласола (Морко кундем) (100 words)


Кокласола () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше ял. Кокласола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 782 еҥ (2004 ий), 694 еҥ (2010 ий).

Морко ола сынан посёлко деч 19 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

Ялым моло илем-влак коклаште негызленыт. Тывеч ял лӱм лектын..

Йырже Кабак корем, Ӱярня курык, Памаш куп, Корка курык уло. Курык вуйышто «Ош шӱргӧ» кӱсото уло. 

Тӱҥ шотышто тиде ялыште марий-влак илат.

Тиде школым тунем пытарыше-влак шукынжо ВУЗ=лашке тунемаш пурат. Санденак ты ялысе школ грантым налын, у технологийым да инновацийым кучылтмо шотышто чот ончыко каен. Пошкудо ялла гыч гына огыл, Морко гычат ты ялысе школыш тунемаш коштыт.




#Article 366: Куяр (107 words)


Куяр () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше посёлко. Куяр ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1178 еҥ (2010 ий), 1224 еҥ (2011 ий).

Йошкар-Ола деч кечывалвел-эрвелкыла 14 меҥге тораште верланен. Кум корно уло: Зеленый Дол – Йошкар-Ола кӱртньӧ, Озаҥысе тракт да Изи Какшан эҥер вӱд корно. Изи Какшан эҥерын серыштыже верланен.

Посёлкышто кум памятник уло: икымше Студенка эҥер воктенысе памаш, Крешын вӱдлан тушко коштыт, кокымшо – ИЛ-4 самолетын фюзеляжше. Самолет 1944 ийыште тыште камвозын. Кумшо – школ кудывечыште шогалтыме обелиск. Кӧ Кугу Ачаэл Сарыште ты поселко гыч колен – нунын лӱмыштым кӱыштӧ возымо.

Южышт тиде ялын лӱмжым «кияр» мут дене кылдат. Южышт — «кӱян ер» дене.




#Article 367: Карпов, Сергей Владимирович (150 words)


Сергей Карпов (южгунам – мыскараче Сергуш) (Сергей Владимирович Карпов) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Саламатнур ял) – артист, радиовӱдышӧ, мыскараче, амалкалче, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006).

Сергей Карпов 1975 ийын шорыкйол тылзын 5-ше кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Саламатнур ялеш шочын. 1976 – 1981 ийлаште Поранча кундем Элнет (Илеть) селаште илен. Вара угыч Кужэҥер район Саламатнур ялыш ешыж дене пырля илаш толын. 

Поснак кугу кышам Сергей Карповын усталык пашаштыже Марий Эл Республикысе Курчак театрыште тыршымаш коден. Тушто тудо 

Ныл ий наре Тӱвыра да сымыктыш колледжыште тунемын. 1996 – 2000 ийлаште СКД пӧлкан педагог-организатор художествено-массовых форм досуга специальностьым налын.

Вара Татьяна Денисова дене ик жапыште Озаҥыш тунемаш пура. 2001 – 2006 ийлаште Озаҥысе тӱвыра да сымыктыш кугыжаныш университетыште «актер театра кукол» квалификаций шинчымашым поген.

Сергей Карпов Марий Эл Радион лукмо тӱрлӧ дисклаштыже улеш, концерт-влакым вӱда. Шкеат кажне ийын Мыскара йӧрвар концертым эртара.




#Article 368: Виногоров, Владислав Александрович (224 words)


Владислав Виногоров — марий актер, М. Шкетан лӱмеш Марий калыкле драме театрын артистше.

Владислав Виногоров Марий драма театрыште Щепкин лÿмеш Кÿшыл театр училищым (институтым) тунем пытарыме деч вара пашам ышта. Тачысе кечылан шке семынже ойыртемалтше актёрын репертуарыштыже руш, йот элласе, мутат уке, марий драматургийын классикше-влакын произведенийлашт почеш шындыме спектакльласе роль-влак шагалынак огытыл. Тудын Йыгнатше  (М. Шкетан, «Ачийжат-авийжат»), Шужышо качыже (С.Николаев, «Салика»), Флипотаже да Лояльже (Ж. Б. Мольер, «Тартюф»), Беллиже (Л. Пиранделло, «Айдеме, янлык да чон яндарлык»), Еремеевше (А. Вампилов, «Прошлым летом в Чулимске») да весе-влакат моло актёрын деч палынак ойыртемалтыт. 
Тÿҥалтыш жапыште В.Виногоров эпизод дене кылдалтше роль-влакым веле модын, туге гынат  тыштат тудын усталыкше раш палдырнен. 

Образым чоҥышыжла, Владислав шкенжын койышыжымат, мастарлыкшымат раш ончыкта. М. Бартеневын «Сказка об Иванушке-дурачке» спектакльысе Разбойник, З. Долгован «Полдыранат ош пеледышаныштыже» Лöвöй ден Элыксандр, В. Абукаев-Эмгакын «Ош кече йымалне» спектакльыште Ик Еҥ, Ш. Башбековын «Кум кечылан у кува» спектакльыште Элыксан кугыза да моло ролят ончышо-влакын шарнымашешт лакемалт кодын докан. «Алиса, Анфиса, Аниса» спектакльыште тудо Каврийын рольжым моткоч оҥайын модеш. А руш классик А. Островскийын «Чодыра» спектакльыште В. Виногоров помещик Бадаевын образшым моткоч сайын почын пуэн. Мутат уке, А. Слаповскийын «Блин-2» спектакльыште Блинын рольжым ик эн сайлан шотлыман, векат – тиде роль дене В.Виногоров самырык-влак коклаште шарнымашеш кужу жаплан кодын.
Тачысе кечылан В. Виногровын репертуарыштыже лучко наре роль уло. Тудо эреак уым кычалеш, кажне образым молын деч ойыртемалтшын чоҥаш тырша.
 




#Article 369: Пушкина, Наталья Васильевна (249 words)


Наташа Пушкина (Наталья Васильевна Пушкина) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Марий Кужер ял) — радиовӱдышӧ, сценарист, режиссёр, мурызо, мер пашаеҥ, «Марий Эл Радио»-н тӱн редакторжо (2005–2015), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006), Марий Мер Каҥаш-ын йыжъеҥже (2008) ий гыч, Марий Элысе «Республикысе Марий тӱвыра рӱдер»-ын директоржо (2015 ий гыч), Марий Эл Республикын шымше созыв Кугыжаныш Погынжын депутатше (2019 ий гыч), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2020). 

Наташа Пушкина 1979 ийын идым тылзын 18-ше кечынже Морко кундем Марий Кужер ялеш шочын. Визымше классыште тунеммыж годым ешыж дене пырля пошкудо Ердӱр ялыш илаш куснен, санденак, южгунам Наташа Пушкинан шочмо верже семын Ердӱр ялым возат.

Наташа Пушкина «Саскавий» ӱдырамаш ушемын йыжъеҥже. «У вий» самырык-влакын ушемыштлан негызым пуышо-влак коклаште лийын. Марий КВН-ым лач тудак шке йолташыж-влак дене пырля тӱҥалын. У семын шонымыж дене марий концерт да дискотеке-влаклан у шӱлыш дене у сыным пуэн, у формат-влакым тӱвыра мероприятий-влаклан темлен. Тыгак, икымше марий мюзиклым тудын сценарийже почеш шындыме.

Тукымлӱмжым ачаж деч налын, ачаже – коваж деч. Ачаже интернатыште кушкын, тушто тудым кован фамилийже почеш возеныт. Марлан лекмыж деч вара тудо Эстонийыш стажировкыш ик ийлан кайышаш лийын. Чыла кагаз-влакым ӱдыр фамилийжылан возеныт, сандене, ЗАГС-ыште шке фамилийжым вашталтен огыл. Йошкар-Олаш пӧртылмыжо деч вара ты фамилий денак кодын.

Наташа Пушкина мурызо семын шуаралтеш. Чыныжым, тиддеч ончычат ятыр муро-проектлаште йӱкшым колышташ йӧн лийын, но 2010 ий гыч сольный проектшым тӱҥалеш. 2012 ий гыч эше «Волгыдо» эстраде муро ансамбльым чумыра, тудын дене пырля гастрольлашке коштеш. Дмитрий Чайников, Володя Матвеев дене пырля мурым возен.




#Article 370: Журналист (108 words)


Журналист — СМИ пашаеҥ; периодик изданийлаште публицист-сылнымут аланыште тыршыше еҥ. «Журналист» мутын ыҥже-влак «СМИ» терминын ыҥже дечын шога. Кызытсе саманыште интернет сайтыште возгалыше айдемат журналистлан шотлалт кертеш. Ты годым сайтше СМИ-влак радамышке пурышаш. Тӱҥ шотышто журналист текстым ямдыла. Тудым ончышо, колышто, лудшо-влаклан темла. Журналистикым нылымше власть маныт, сандене журналистын пашаже моткоч виянлан шотлалтеш.

Российысе Федерал Тӧртык «журналист» понятийым тыге умылтара: журналист — регистрацийым эртыше средство массовой информации-н редакцийланже материал да увертарымаш-влакым ямдылыше, погышо, возышо, тӧрлатыше еҥ.

Моло профессионал-влак семынак журналист-влакым ушышо ушем-влакышке чумыргат. Марий Элыште эн кугу организацийлан «Марий Эл Республикысе журналист-влакын Ушемышт шотлатеш» («Союз журналистов Республики Марий Эл»). Россий кӱкшытысӧ ушем-влак улыт. Тӱнямбал кӱкшытысӧ ушем-влак кокшлаште палемдыман:




#Article 371: Тӱҥ Ош Кугу Юмо (486 words)


Тӱҥ Ош Кугу Юмо (южо вере тудым Ош Поро Кугу Юмо маныт; ) – Юмылан Юмо улеш. Тудо – Сандалык, чыла тӱням иканаште шке шинчаончалтышыж дене авалтен шогышо, чылажымат ончылгоч палыше да палдарыше, виян дечат виян, поро дечат поро, тӱнямбал илышым тӧрлык да чын шот дене ик таныпеш кучен, виктарен, чарныде шочыктен, осал деч арален ашныше курымашлык пӱртӱс вий да оза. Моло Юмо дене таҥастарымашыште эн тӱҥ, эн кӱлешан, кугу виян улмыжым шотышко налын, тунамак илышым пеҥгыдын эскерен шогымыжым умылен, поснак чот пагалымашым ончыкташ шонен, марий-влак тудым XIX курымышто Тӱҥ Юмо маныныт.

Марий калыкна Тӱҥ Ош Кугу Юмым илыше вий дене пойдаралтше пӱртӱс явлений-влак да нунын кӧргӧ чон куатышт семын пагала. Поро Ош Кугу Юмын образшым ме ваш-ваш келшен илыше индеш Кӱшыл Юмын поро пашашт гыч рашемден сеҥена. 
Кӱшыл Юмо коклаште поро тыныслыкым, шулыкым пуэн шогышо, чылажымат илаҥдарыше Тӱня юмо, Илян юмо да Агавайрем юмо; адыл кумыл дене илышым пӱрен , калык кумылым асу шӱлыш дене овартен, осал деч арален илыше Пӱрышӧ юмо, Кугу Серлагыш да Мер юмо; илышым порын шочыкытшо вий дене авалтен вораҥдарыште, поро перке дене куандарыше Шочын Ава, Мланде Ава да Перке Ава улыт. 

Юмо – тиде Пӱртӱс. «Юмо» мут дене палемдыме пагалыме вийым шуко финн-угор калык пала. Финн-влак тудым «jumala», эстон-влак «jumal», коми калык «йем», йӱдвел чудь «юмель», саам-влак «йивмел» маныныт. Индий калык вес тӱнян озажым Яма манеш. «Йо» мут китай йылмыштат уло, тудо «йӱла», «порядок» мутым ончыкта.
Шуко шанчызе еҥ юмо мут Урал велыште илыше индоиран (арий) калык деч менан йылмышкына логалын манын шона. Авестыште эн ондак илыше еҥым-кугыжам Йима (индий калыкын – Яма) манын лӱмдымӧ. Тудо пуйто ше калыкше дене вич тӱжем вара кечывалвелыш калыкшым наҥгаен. Тыште 600 ий иленыт. Калык да вольык шукеммылан кӧра адак вес верыш куснаш логалын. Историк-влакын шонымышт почеш, нуно Хорезм, Амударья эҥер кундемыш каеныт. Тыштыже 900 ий пеш сай иленыт. Но осал вий телым шонен луктын. Сандене индоиран калык шокшырак верышке Индий, Иран кундемыш илаш кусна.

Тӱҥ Ош Кугу Юмо сандалык кӧргысӧ каваште мландӱмбалне вияҥше илышлан да тыгак тоштыеҥ-влакын вес тӱнясе илышыштлан оза. Юмо айдемылан чоным пуэн, йочам. Тудо вольыкым мӱкшым, кушкыл ден пеледышым, шурным кушта, ешым погаш, малым поянлыкым чумыраш полша. 

Тӱҥ Ош Кугу Юмо мланӱмбаке ятыр гана шке Пиамбаржым колтен, шнуй еҥ-влакым (Ӱлыл юмо) калыклан пӧлеклен. Нунын туныктымо ойышт негызеш тӱнямбалне шуко у религий-влак шочыныт. Сандалык Юмым мондышо-влак Пиамбар да шнуй еҥ-влакым посна Юмо семын пагалаш, нунылан кумалаш тӱҥалыныт. Тыге Тӱҥ Ош Кугу Юмо олмеш ондак палыдыме юмо-влакын образышт шочыныт, ош тӱнясе пӱртӱс вий да явлений-влакым посна Юмо семын пагалымаш койыш шарла. 

XIX курымышто лекше книгалаште марий-влак 140 утла Юмым паленыт манын возымо. Чыла пӱртӱс чонан улеш манын ӱшанымыштлан кӧра водыж-влаклан, шыртлан, кереметлан кумалмаш йӱла-влак шочыныт. Марий-влак шке йоҥылышыштым XIX курымыштак умыленыт. 1828 ийыште Купран кӱсотышто эртыше пеш кугу кумалтыш Тӱҥ Ош Кугу Юмылан угыч кумалаш тӱҥалме семын калык шарнымашеш кодын. Тиддеч вара тиде Юмым чыла юмым иктеш ушнен шогышо, ик эн тӱҥ, марий йӱлалан негызым пыштыше, эн чот шергакан Юмо семын пагалат.




#Article 372: Марий мланде кӱ курымышто (430 words)


Марий мландышке икышме айдеме толмо нерген возен кодымо кагаз уке. Археолог-влакын шымлымышт почеш, пеш ожно, айдемын Эрвел Европысо  айлаш тӱҥалмыж годым, кызытсе Марий кундемна ий воктен верланен улмаж. Ий эркын шулен. тысе мландын тӱсшӧ чот вашталтын: курык гай кугу ий гыч шулышо вӱд кумдан шарлен. Вӱд покшелне Юлын пурла серысе кӱкшакажын йӱдвел ужашыже да Виче воктенысе кӱкшӧ курыкйол-влак нӧлтат шогеныт. Курыкйол кушкыллан пеш поян лийын. 
Акрет годсо еҥ-влак пӱртӱслан поян, янлыклан улан мландыш кечывалвел гыч тӱшкан-тӱшкан толеденыт.
Тыге Марий кундемышке кугезе-влак толын лектыныт, илаш тӱҥалыныт. Курыкмарий кундемыште Юнга-Кушерга ял воктенысе Юнга эҥер серыште архелог-влак первобытный айдемын илем деч кодшыжым верештыныт. Тиде Марий кундемыште археолог-влакын мумо эн акретсе (иктаж 30-20 тӱжем ий ончычсо) памятникше. Но тыгай вер гыч верыш куснылшо сонарзе-влакым марий-влакын кугезышт манын огына керт. Могай йылме дене кутыреныт, могай илыш-йӱлам шуктеныт – ме огына пале. 
Тыге 12-5 тӱжем ий ончыч Марий мландыште ик верыште илаш тунемын шушо калык шкаланже верым муын. Элнет эҥер аҥыште Русско-Луговской стоянкыште тыгай илымверым мумо.
Кӱ Курым мучашыште мемнан эра деч 5-3 тӱжем ий ончыч тыште илыше калык ятырлан шукемын. Нуно ынде Юл воктене веле огыл иленыт, тыгак моло изи эҥерла  дене умбаке, чодырашке шарленыт.

Кӱ гыч моштен ыштыме ӱзгар-влак ту годсо айдемын шонен моштымыж да моторлыкым умылымыж нерген ойлат. Шӱтен, ягылтен ыштыме товар, ий (долото), катман (тореш товар) да озанлыкыште кучылтмо тулеч моло тарман-влак тӱрлӧ семын сӧрастарыме улыт. Кочкышым тамлын ямдылаш да сайын аралаш тӱрлӧ сынан, когартен ыштыме шун атым кучылтыныт. Тыгай шун атым сӱрет денат сылнештареныт. Ты жапыштак межым шӱдырен пидаш, кушкыл ярым гыч вургемым куэн, урген чияш тӱҥалыныт. Акретсе айдеме янлык коваште гыч вургемым ыштен гын, кӱ курым мучаште куымо вургемлан тунем шуын. Лач тунамак, очыни, вургемым тӱр дене, тӱлӧ тамга дене сылнештараш тӱҥалыныт. 

Акрет годсо кугезына-влак кечывалвелне ошман мландыште илыше иран йылман племена-влак дене пеҥгыде кылым кученыт. Нунын дечын вӱргене дене тӱрлӧ арверым ышташ тунемыныт, мланде пашам пален налыныт, вольыкым ончаш тунемыныт. Лач тусо жап гычын марий йылмыш вӱргене, шӧртньӧ металл лӱм, ушкал, чома суртвольык лӱм, ял озанлыкысе кушкыл лӱм шыҥен пуреныт да аралалт кодыныт. 

Акрет годсо еҥ-влак тулото воктене шке юмыштлан ончен куштымо киндым да суртвольыкым пӧлеклен кумалыныт. Нунын курымла дене вашталт толшо чон поянлыкышт пӱртӱс вий дене кылдалтын. Тиде индо-иран калык деч толшо йӱла. Юл воктен мумо археологический памятниклаште, кугезына-влакын илыме верлаште кумалме тулото деч кугу вынем-влак аралалт кодыныт. Тыгак озанлыкыште ончымо вольыкын, кайыквусын луыштым шуко верештме. Туллан кумалме йӱла, юмылан вольыкым сӧрымаш варажым марий да моло финн-угор калыкынат чий веран негызышкыже савырнен. Вуй ӱмбалсе кечылан кумалмымат кидпаша сомылыштышт моштен кучылтыныт: кечым ончыктышо оҥго да ырес сынан пале марий да моло родо-тукым калыкын тӱрыштышт кызытат куге верым айлен шогат.




#Article 373: Марий калыкын шочмыжо (453 words)


Икымше тӱжем ий тӱҥалтыш марте акретсе кугезына-влак эре вашталтын, вес калык дене лугалтын, вер гыч верыш кусныл иленыт. Туге гынат нуно весе-влак деч ойыртемалтше, посна калык семын чумыргаш тӱҥалыныт. Нунын шке йӱлашт, шкаланышт келшыше тӱвырашт пеҥыдемын. Тидым пылыштӱҥ воктен сакыме оҥго гыч, оҥым сӧрастарыше арвер да моло пале гоч ужаш лиеш. 
Марий мланде кок археологический историко-культурный тӱшка коклаште верланен:

Тиде жапыште первобытно-общинный строй шаланаш тӱҥалын. Икымше курым тӱҥалтышыштак «Калык-влакын кугу куснылымаш» (Великое переселение народов) чодыраште да чодыран степьыште илыше племена-влакымат авалтен. Ошман мландыште илыше калык городецкий культур калык тӱшкам Йӱдвеке – Шур, Ока, Юл деке поктен. Тыге нуно Юлын шола серышкыже толын лектыт, Вӱтла гочын Кугу Какшаныш шумеш шарлат. Ты жапыштак Виче кундем гыч  Кугу да Изи Какшан деке азелинец-влак толын лектыт. Археолог-влак тыге шотлат: 1-ше тӱжем ийын 2-шо пелыштыже, городецкий да азелинский племена-влакын ваш варналтмышт дене акретсе марий тукым шочын. Тидын нерген Чыкма ваштареш, Юлын шола серыштыже мумо Изи Ахмыловский, Морко кундемысе Шоруньжаште мумо тошто ӱзгар-влак, Киров велын кечывалвелныже Шынчара кундемыште мумо Кубашевский тошто илем олмо да моло археологический памятник-влак ойлат. Нуно городецкий да азелинский калыкын йӱла ойыртемжым арален коденыт. 

Акретсе марий калыкын кок тӱрлӧ культур гыч шочмыжо курык да олык марий-влак кокласе ойыртемлан тӱҥалтышым ыштен. Курык марий-влак городецкий калык дек утларак лишыл улыт, а олык марий-влак – азелинский дек. 

Черемис-влакын илыме верышт кызытсе Марий Элын мландыж деч касвел да кечывалвел-касвел могырым кумдарак улмаж. Нуно Вӱтлам да Вӱтла-Виче эҥер коклам веле огыл, тыгак Вӱтлан касвел могыржымат айленыт улмаш. Тыге нуно Унчо эҥер воктене меря племена-влак дене пошкудо лийыныт. Марий-влак Юлын кок серыштыже иленыт. Нунын мландышт Озаҥ деч Ока эҥерын аҥже марте шуйнен. А кечывалвелне кызытсе Курыкмарий кундемыште веле огыл, тыгак йӱдвел Чувашийын мландыштыжат иленыт. Йӱдвел чек Киров велысе Какшар ола воктене эртен.

Акретсе марий калкыкын шочмо жапыште, мемнан эран I тӱжем ий мучашыште – II тӱдем ий тӱҥалтышыште, родо-тукым финно-угор племена-влак дене вашкыл кӱрылт шуын. Кугезына-влак лач лишыл пошкудым – мордвам, удмуртым, Юл кундемыш керылт пурышо тюрк-влакым гына сайын паленыт. 

Тиде акретсе жап гычак марий йылмыш тюрк шомак-влак (калык, эрык да т.м.) пураш тӱҥалыныт. Марий айдемын тужвал тӱсшат, чурий сынжат утларак монголлан келшышын вияҥын. 

Кугезе марий-влак финно-угор калык йӱлаштым араленыт гынат, тюрк калыкын илыш йӱлаже шыҥенак пурен. Кечывалвелысе кундемлаште калык булгар-влак дене лугалтын, верын-верын нуным йӱдвел могырыш шыгыремденыт.
 

Кугезе марий-влакын первобытный илышышт пеш эркын шаланен. Нуно шке кугыжанышым чумырен кертын огытыл. Тыге тӱҥалтыш гычак марий калыкым неле пӱрымаш вучен. Ты жапыште марий мланде воктен утларак тале, утларак виян сарзе-влак иленыт. Нуно марий айдемым шыгыремдылаш тӱҥалыныт. Хазар-влак, Юл да Чолман воктен илыше булгар-влак, татар-монгол-влак  марий мландым шке кид йымакышт налыныт. А касвел могырым славян-влак толын шыгыремдылыныт. Ожнысо марий калык шуко чотан лийын да кумда мландым айлен. Но нуным эрвел гыч тюрк-влак шӱкеныт, касвел могырым славян-влак поктылыныт. Садлан нуно шагалемыныт да илыме мландыштат иземын.




#Article 374: Марий-влак нерген икымше палемдымаш (219 words)


Кажне пеҥгыдем шушо калыкын шкенжым шке лӱмдымӧ шомакше уло. Пошкудыжат тудым шке семынже лӱмден. Марий-влак нерген икымше гана X курымышто (961 ий) возымо: хазар каган Иосиф шке серышыштыже тудлан йозакым тӱлышӧ калык коклаште «цармис» манын ончыкта. Марийын тыгаяк лӱмжӧ моло пошкудо калык йылмыштат аралалтын: чуваш йылмыште – «сярмыс», татар йылмыште – «чирмыш», руш йылмыште – «черемис». 

Руш калыкыште черемис нерген икымше гана XII курым тӱҥалтышыште ушештарат. Тидыже славян-влакын IX курымысо илышыштым сӱретлыше «Повесть временных лет» летопись лийын. Возышо еҥ эрвелне илыше пошкужышт нерген тыге палемда:

Цармис да черемис – ик мут улыт, но тӱрлӧ йылмылаште тӱрлын йоҥгат. Тиде мутын кузе шочмыж нерген тӱрлӧ ой уло. Но ӱшандарыше вашмут але мартеат уке. Шомакын какымшо «мис» ужашыже айдеме манмым ончыкта. Тидын дене келшаш лиеш: финн да эстон йылмылаште «mies». Тугеже икымше - айдемын могай улмыжым палемдышаш. Шымлызе-влак тӱрлӧ вашмутым темлат: сарзе, эрвел, чодыраште илыше, купышто илыше, «Сар (Чер)» племена гыч да т.м.

Тыге пошкудо-влакын марийым лӱмдымӧ «черемис» шомакын кузе шочымыжо раш огыл. Но тиде шомакыште нимогай лӱмдылтышат, айдемым мыскылмашат лийын огыл. Палемдыме умылтарымаш-влак кокла гыч чын деке эн лишне «чодырасе айдеме» ой шога. 

Калык шкенжым эреак «марий», «мары», «марэ» манын лӱмден. Тиде шомак «пӧръеҥ», «айдеме» шомак дене иран шомак «мартйо» (айдеме) дене ик радамыште улеш. Моло родо-тукым калык лӱмат тиде шомак гычак лекше улыт дыр: «мордва», «мадьяр», «удмурт», «мурома», «меря», «мещера».




#Article 375: Режиссёр (173 words)


Режиссёр ( — «заведующий»,  — «виктарем» деч) — спектакльым, киносӱретым, радиопередачым да монь ямдылыше еҥ, сымыктыш пашаеҥ, театр, кинематограф, телевидений, цирк, эстрадыште тыршен кертеш. 

Икымше гана Российыште «режиссёр» мутым В. И. Даль шке  умылтара: «Актер-влакым вуйлатыше, модмашым, представленийым виктарыше, мом пуаш, мом шындаш ойырышо, роль-влакым пуедыше». Режиссёр паша театр пелен шочын. Вара XX курым тӱҥалтыште режиссуро киношко куснен. Тидлан шке вийыштым шуко пыштеныт: Чарли Чаплин, Д. У. Гриффит, Г. В. Пабст.

Южгунам спектакль але кинофильмым ик режиссёр веле огыл шында. Тидын годым тӱҥ режиссёр (чыла пашам вуйлатыше да виктарыше) «режиссёр-постановщик» лӱмдалтеш, тудын лишыл творческий полышкалышыже — «режиссёр» лиеш. Изирак пашам «режиссёр-ассистент» але «режиссёрын ассистентше» шукта. 

Кажне сымыктыш пашаште режиссёр тӱҥ пашам ок шукто, мутлан, балетыште тӱҥ пашам балетмейстер ышта. 

Марий кинематограф але ты жаплан кугу вийым поген шуктен огыл. Туге гынат, марий режиссёр-влак ятырын улыт. Тидлан шуко театр улмо полша. Икымше ошкылым режиссёр пашалан тунеммашыште Марий Элыште Тӱвыра да сымыктыш колледж полшен кертеш. Тушто театр режиссёрлан туныктат. Марий Элысе театрлаште тыршыше режиссёр-влак тӱҥ шотышто чылан Россий кӱкшытан театр сымыктышлан тунемме верлаште шинчымашым погеныт.




#Article 376: Умурбаева, Татьяна Витальевна (180 words)


Татьяна Умурбаева (Татьяна Витальевна Умурбаева) (, Пошкырт Эл, Илиш кундем, Алач ял) — марий мурызо.

Татьяна Умурбаева 1974 ийын 26 августышто Пошкырт Элысе Илиш кундемын Алач ялыште шочын. Верысе школышто кандаш классым тунем пытарен. Вара Октябрьский оласе музыкальный училищын хорово-дирижерский отделенийыштыже тунемын. Училище деч вара шкеныштын ялысе школышто пений предмет дене туныктышылан ыштен. Тыгодымак самодеятельностьышто чÿчкыдын выступатлен.

Пошкырт Элыште илымыжлан кӧра концертлаште утларакшым татарла мурашыже логалын. Икана Станислав Шакировын мурыжо-влакым возымо кассетым колыштынат, тунамак Марий Элышке толаш кумылаҥын. Изиш лиймеке, шонымыжым шукташ амал лектын. Йошкар-Олаште «Ший памаш» (1995 ий) республиканский конкурс лийшашым колын. 

Школышто икмыняр кечылан отпускым налынат, Йошкар-Олашке толын. Тыште тудо тунамак вес йогыныш логалын. Марий филармоний пелен «Мари» ансамбльым вуйлатыше Валерий Кульшетов тудым пашаш налаш йодмашым возыктен. Тыге Пошкырт кундем гыч конкурсышто участвоватлаш шонен толшо самырык мурызо у коллективыш логалеш. Тушто трио дене мурымашке ушна, шкетынат мура. Южо мурыжым Марий телевиденийланат возымо. Нунын коклаште — В. Кульшетовын «Сÿремда курык», В. Захаровын «Шÿм» да В. Регеж-Гороховын «Суомиш серыш» почеламутшылан шке возымо мурыжо. Семым келыштарыме пашам икымше гана ыштен гынат, уда лийын огыл. Шкемын возымо муремже лу наре уло, манеш.




#Article 377: Искакова, Роза Евгеньевна (270 words)


Роза Искакова (Роза Евгеньевна Искакова) (, Удмурт АССР, Грак кундем, Вожай ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2012).

Розан ачаже, Евгений Михайлович, поро тыланымаш деч вара мыскара кумылжым рудыш да тыге каласыш: «Мемнан йомын коштшо ӱдырна (Роза Марий Элысе И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра ден сымыктыш колледжыште эстрада отделенийым тунем пытарымыж деч вара Йошкар-Олашак кодын – Авт.) кугезе коча-коважын мландышке толын лектын. Тугеже келшымаш кӱвар гоч вончаш ындемоло самырык-влакланат корно почылтеш». Ты шомак деч вара веҥыжлан «Удмуртия» манын возыман калпакым упшалтыш. Вара уста гармонист кидышкыже йӧратыме семӱзгаржым нале да шке велсе сылне марий такмак-влакым шуйдарыш, чылан «Кандырам» пуналтышт. Розан аважат, Алевтина Дмитриевна, моткоч тыматле кумылан ӱдырамаш. Арам огылӱдыржӧ тудлан пӧлеклалтше «Кузе илет, авай?» мурым концерт репертуарышкыжат пуртен. Роза Искакован школ годсо йолташ ӱдыржӧ-влакат, Варя Малкова ден Лена Иванова,ӧрыктарыше пӧлекым, пушкыдо коваште гыч ургымо кугу модыш маскам, кучыктышт. Нуно школым пытарымышт деч вара «Кумыньышт кокла гыч кӧ ондак марлан лектеш, тудлан пӧлек лиеш» манын ӱчашеныт улмаш. 

Роза Искакован Снежана акаже, Миша шольыжо да Олеся шӱжарже улыт. Нуно чыланат ваш келшен илат. Теве Олесяже ынде Йошкар-Олашке куснен, тудо МарГТУ-н студенткыже.Фермер ешыште кушшо икшыве-влак пашалан кожмак да писе улыт, вет ялысе еҥынчолга да тунамак поро кумылжо вигак шинчалан перна. 

Игорь Ксенофонтов Йошкар-Оласе газлан вуйын шогышо ик предприятийыште тырша, ешыште кугырак эрге. Эше Алёша шольыжо уло, тудо шукерте огыл армий гыч толын. Ачаже, Родион Владимирович, военный, ятыр гана Чечня мландыште порысшым шуктен, аваже, Татьяна Леонидовна -суртоза вате. Тудо Роза шешкыжым моткоч пагала. Кажне гана концертышке вашка да чонжо дене йывырта. Роза Искакова кызыт Республикысе Калык усталык да тӱвыра ден каныме пашан наука-методика рӱдерыште тырша, тыгак МарГУ-што заочно тунемеш.




#Article 378: Сахара (127 words)


Сахара — тӱняште эн шокшо пустынь, Антарктида ден Арктика деч кумшо эн кугу пустынь. Кумдыкшо - 9 400 000 км2, йӱдвел Африкыште верланен.

Южо ошма дюна 180 метр кугытан лийын кертыт. Пустынь лӱмжӧ араб йылме гыч толын.

Эн кӱшыл точко - вулкан Эми-Куси.

Пустынь тыгай элын ужашыже улеш: Алжир, Чад, Египет, Либий, Мали, Мавританий, Марокко, Нигер, Касвел Сахара, Судан, Тунис. Пустынь Сахара плиташте верланен, Сахара плита - тиде Африка платформын йӱдвел-касвел ужашыже улеш.

Мардеж ден шуэ йӱр пустынь формым ыштен. Пустыньыште ошма дюным, ошма теҥызым, кӱ платом, шаргӱ тӧрверым, кукшо ложемым, шинчалан рокым ужаш лиеш. Ӧрмашан пӱртӱсым Ришат Структурыште (Мавританийыште) ужаш лиеш.

Икмыняр келгын шерыме курык ден курык тӱпрӱдӧ, шуко вулкан пустынь гыч кӱзат. Нуно коклаште: Аир курык, Ахаггар, Сахарысе Атлас, Тибести, Адрар-Ифорас да Йошкар теҥызын курык-влак.




#Article 379: Килиманджаро (1615 words)


Килиманджаро – эн кугу, чулым вулкан Танзанийын юдвел-эрвел могырыштыжо, Африкын теҥыз ӱмбалныже эн чот кугу точкыжо (5895 кв.м). 1902 ий гыч 1918 ий марте Кайзер Вильгельмын чоҥгаже маналтын. Килиманджаро Масаи плоскогорь умбалне нӧлталтеш. Масаи плоскогорь теҥыз ӱмбалне индеш шӱдӧ метр кӱкшытыште верланен. Тудын лиймыж нерген тӱрлӧ шонымашым шонен луктыныт. 2003 ийыште шанчепашаеҥ-влак иктешлымашым ыштеныт, пуйто шулышен пытыше лава Кибон тӱҥ чоҥгаштыже ныл шӱдӧ метр кратер йымалне верланен. Вес чолгалыкше ок прогнозироватлалт, газым гына кышка. Туге гынат, лӱдшык уло, пуйто вулкан сирлен кая, да тиде сирлен каймыже Сент-Хеленс вулкан семынак кугу изверженийым ыштен кертеш. Кодшо ийын Кибошто грунтын икмыняр сирлем ден тарванымаш лийын. Ик тыгай шыркаҥашыштыже «западня брешь» манме шочын шинчын.

Килиманджаро вулканын оформитлыме изверженийже лийын огыл, туге гынат, верысе легенде-влак шӱдӧ витле –кок шӱдӧ ийысе ончыч лийше вулканын чолгалыкше нерген ойлат. Курыкын да Африкын эн чот кугу точкыжлан Кибо вулканын Ухура пикше шотлалтеш, 5895 м, «шым курык» дек пура. 

Икымше гана тиде луман курык нерген кокымшо курымышто мутым луктыныт. Нуным Птолемейын географический картыштыже ончыктымо. Но Килиманджаро вулканым почмылан латикымше май 1848 ий шотлалтеш, а икымше гана тудым немыч пастор Иоханес Ребман почын. 1861 ийыште 2500 метр наре кӱкшытыш шуыныт,  а 1862 ийыште 4200 метр кӱкшытым эртеныт, 1883, 1884, 1887 ийыште 5270 метр палым ончыктеныт. Чыла тиде кӱкшытым Самуэл Телек шуктен. 5 октябрыште, 1889 немыч путешественник Ганс Мейер австрий альпинист Людвиг Пуртшеллер ден пырля икымше гана чоҥгаш кӱзеныт. 1996 ийыште Маранге олаште але чага калык гыч лекше нунын йолташышт илен ыле-Мзее Лауво (Лаво), тудлан шӱдӧ коло ий утла лийшаш ыле. Мавензи сорлыклалтын 1912 ийыште гына. Нине еҥ Охлер ден Клут лийыныт. «Жизнь, путешествия и работа в восточной Африке» книгаште сӱретлымым муаш лиеш, кузе автор Чарльз Нью 1861 ийыште Килиманджаром сорлыклаш толашен. Тудо  тропик шортик ден да куштылго рубашке ден гына лийын. Ӧрмашан огыл, нуно чоҥга марте кӱзен кертын огытыл, туге гынат лум границе марте шуыныт.

Лӱм Килиманджаро суахилий йылме гыч лектын, лишке ончыкта «курык, кудыжо йылгыжеш». Чынжым пале огыл, мом ончыкта Килиманджаро лӱм, тидлан кӧра, икмыняр теории уло. Шукыжо тиде теорий гыч шоналташ гын, тиде мут «kilima» (суахилий йылме гыч «арка, изи курык») мутлан да Njaro мутлан шелалтеш, кудыжо тошто мут суахилий гыч «ошо» але «йылгыжше» манмым ончыкта. Нине теорий-влакын ситыдымашыштлан шотлан тудым, нуно умылтарен пуэн огыт керт, молан сынланаш мут «mlima» олмеш кӱчык «kilimо» мутым кучылтыт. Вес кунештарымаш шона, пуйто Килиманджаро лӱм кичагга йылме гыч,  «kilemanjaare» але «kilemajyaro» мут гыч лектын. Тудо «кӧ кайыкым, леопардым сеҥа, тудо караван улеш». Туге гынат тиде теорий факты мок умылтаре: Килиманджаро лӱм кичагго йылмыште кызыт марте кучылталтын огыл.

Тӱҥ статья: Килиманджара курыкыш нӧлталтмаш.
Мавензи чоҥгаш кӱзаш скала дене, лум але ий дене коштмо нӧлталтмаш навыкым налаш кӱлеш. Ваштарешла, эшеат кугу нӧлтышан Укуру пикыш кӱзаш ситышын куштылгылан шотлалтеш, туге гынат акклиматизацилан пеш шуко жап кӱлеш. Кум эн куштылго корно дене: Марангу, Ронгаи, Машаме- альпинистский ямдылалтмаш деч посна кажне таза айдеме кӱзен кертеш.

Вес корно-влак, мутлан, «польский ледник» але «пападняя брешь», нелырак улыт да поснак кӱлеш техникым йодыт. Курыкын экватор дек да кугу поясность деке лишкылан кӧра, кӱзымӧ годым поче-поче поснак чыла климат зона-влакым эрта, кудо мландыште уло. Килиманджаро Африкын эн кугу чоҥга семын «шым чоҥга» проектыш пура. Килиманджаро курыкыш писын кӱзымым практиковатлат. Коло кандашымше сентябрыште 2010 ийыште каталон атлет Килиан Жорне Бургада кӱзымаште тӱнясе рекодым шынден. Тудо Умбва корно дене вич шагат коло кум минут да витле секундышто кӱзен. Волымаш рисын тӱналын, да спортсмен Мвекаш тоын шуын, кӱзен-волымаште, заповедник омса гыч Килиманджаро чоҥга марте да мӧҥгешла, рекордым шынден. Тудо шым шагат да латныл минутышто шуктен. Нӧлтышын кодшо рекордым Казахстан гражданин Андрей Пучинин шынден. 2009 ийыште Маранга корным вич шагат коло ныл минут нылле секундышто эртен. 

Кений могыр денат Килиманджаро курыкыш кӱзаш лиеш улмаш. Курык Танзании да Кении границыште верланен. Но пеҥгыдемдымаш почеш нине страна коклаште Танзаний могыр гыч гына кӱзаш лиеш. Кений могыр гыч кӱлешан инфраструктура уке, да полиций пост-влак верланеныт. Нуно несанкционированный нӧлтыш-влакым кораҥдат. 

Килиманджаро Танзанийын эрве-юдвел могырыш, 5891, метр дене висыме почеш, нӧлталтеш. Тидым 2008 ийыште GPS и гравиметрий кылрадам дене висеныт, кодшо кӱлешлыкым британец команда 1952 ийыште 5895 метрыш вашталтеныт.
Кӱкшыт, кудыжо 1889 ий гычак висаш ӱзгар лийын, результатше-влак дене, кудыжо шӱдо утла метрлан вашталтын, Африкыште эн кугулан шотлалтеш, да тидым шотыш налын, Килиманджаро «шым кӱкшыт» гыч иктыже улеш. Кений границе деч умбалныжак верланен огыл, тудо курыкын юдвел да эрвел тайылжым эртен кая. Килиманджаро 388 500 гектар куклемым налеш. Курык вулкан конус дене тыртыш форман, йӱдве-касвел гыч кечывалвел-эрве могыр марте шымлу километрлан шарлен, витле километрлан йӱдвел-эрвел гыч кечвалвел-касвел могыр марте шарлен да кум шӱдӧ нылле  километрым экватор гыч кечывалвел могырышто верланен. Меру курык шымлу вич километрым кечывалвел-касвел могырышто верланен, а Гения курык, Африкыште кӱкшытше дене кокымшо пик улеш, кум шӱдӧ километрым йӱдвел могырыш. Воктенысе ола, Моши, Танзанийыште курык гыч кечывалвел могырышто верланен. Тиде ола кӱзаш тӱн колтымо точкылан шотлалтеш. Тӱнямбалсе аэропорт Килиманджаро, витле километрым кӱкшыт гыч кечывалвел-касвел могырышто верланыше, 1971 ий гычак кажне регионым чыла парк денат  обслуживатла. Додома, Танзанийын столицыже, и Дар-эс-Салам, кок шӱдӧ километрым йӱдве-касвел могырышто верланеныт. Индий теҥызтӱр-курык деч кок шӱдӧ шымле километр. Администраций почеш Килиманджаро Килиманджаро регионышто верланен, Гай, Моши Рураль да Ромбо район-влакым изишак налеш. Тушто эн кугу точка да курыкын шуко ужашыже уло. Вулканым тичмашнек  Килиманджарын Национальный паркышкыже пуртеныт. 

Килиманджаро стратовулкан улеш. Тудо конус форман. Вулкан кум тӱн кӱкшыт гыч шога, Нуным тыгакак чарныше вулканлан шотлат: Шира касвел могырышто 3962 километыр гыч теҥыз ӱмбалне, Кибо, 5891,8 метыр кӱкшытан, покшелне да Мавензи 5149 метыр кӱкшытан эрвел могырышто. Кибошто Кратер Ройш лӱман кратер уло. Тудын диаметрже индеш шӱдӧ метр лиеш, покшелныже йыргыжын конусыжо шога, диаметрже кок шӱдӧ метр. Тудым Аш пит маныт. Тӱн пикым, кудо кратерын кечывалвел могырыштыжо верланен, Угур маныт. Кибон вес кумдан палыме точка-влакше кӧргӧ конус улеш 5835 метр кӱкшытыште, Ганса Майер Точка (англ. Hans Meyer Point), Гилман Точка (англ. Gilman’s Point), Леопардовая точка (англ. Leopaда  Point) да Иоганна курык аҥ (англ. Yohanas 'Notch), проводник лӱмнерлан кӧра лӱмденыт. Тиде проводник курыкыш икымше гана нӧлтышым ужатен шоген. 

Кечывалвел-касюдвел могырысо кӱкшытын 100000 тӱжем ий ончыч лӱмлӧ нӧлталтыш Западный Проломым шочыктен  (англ. Western Breach), Барранко долина деке кӱзышӧ (англ. Barranco Valley). Мавензи Африкыште шке кужытшо дене Кений курык почеш  кумшо кӱкшытлан шотлалтеш. Тудо Ганса пик деч, Мейер, Пуртшеллер пик-влак деч, Южный, Нордекла пик деч ойыралтеш. Нунын  тӱҥышт гыч икмыняр шелше эрвео могырыш кая, Кугу да Изи Барранкомым пурташ лиеш (англ. Great Barranco, Lesser Barranco). Седло (англ. The Saddle) – плато 3600 гектар куклык дене Мавензи да Кибо коклаште. Шира, кушечын Джонселла Точка ойыралтеш  (англ. Johnsell Point), шаланен пытыше пел кратер гыч шога, кушечын кечывалвел да касвел тӱржӧ веле кодыныт. Тудын деч йӱдве-эрвел могыр деке, 6200 гектарыште, курыкын плато формыжо уло. 

Килиманджарын Ледовый шапкыже Кибо кӱкшыт дене сергалыме. 2003 ийыште тудо кок квадратный  километр кугытан кумдыкым авалтен. Тудо  Фюртванглер ий нальык гыч шога (англ. Furtwängler) кӱкшыт ужашыште, Дригальск ий нальык (англ. Drygalski), Кугу Пенк (англ. Great Penck), Изи Пенк  (англ. Little Penck), Пенгальский (англ. Pengalski),  Лертшер Нотч (англ. Lörtscher Notch), Креднер (англ. Credner), йӱдвел могыр пошышто (англ. Northern Icefield), Барранко ий нальык-влак (англ. Barranco), Стрела (англ. Arrow) и Улиг (англ. Uhlig) касвел могырышто, Балетто ий-нальык-влак (англ. Balletto), Бриллиант (англ. Diamond), Хайм (англ. Heim), Керстен  (англ. Kersten), Декен (англ. Decken), Ребман (англ. Rebmann) и  Ратцель (англ. Ratzel) кечывалвел могыр пошышто  (англ. Southern Icefield), и пытартышлан, эрвел могыр пошырышто (англ. Eastern Icefield).  

Тиде шапкым ондак пеш сайын ужаш лиеш ыле, а кызыт тудо пеш писын шула да эркын йомеш. 1912 ийыште 12,1 кв. километр кумдыкым налын, 1953 ийыште -6,7 кв. километрым, 1976 ийыште 4,2 кв. километрым да 1996 ийыште 3,3 кв. километр кумдыкым налын шоген. Коло курым жапыште тудо шке 82 процент кумдыкшым йомдарен. Тудо 1962 да 2000 ий коклаште латшым метр кӱжгытшым йомдарен. 2020 ийлан пӱтынек пытышаш, эксперт и NASA палеоклиматолог Лонни Томпсонын оценкыж почеш, Огайо университетын профессоржо, але 2040 ийлан пытышаш. Тыгай шонымашыш Инсбрука австрий университетын шанче тӱшка шуын. Але 2050 ийлан пыта. Тыге Калифорний академий наука шона. Ий але икмыняр тайылыште эше ала-мыняр ий шоген кертеш, тӱрлӧ верысе климат условийлан кӧра. 

Килиманджаро курыкын вуйжо 1950 ий гыч эркын иземеш, пӱрӱс шичмаш иземмылан кӧра 150 ммлан иземын, но 20 курымышто эше писырак иземаш тӱҥалын. Тыгак писын да тӱрыснек шулен пытыме ий нальык Килиманджаро курыкышто ныл шӱдӧ тӱжем ий ончыч, кум шӱдӧ ияш засуха годым лийын.  Иктешлаш гын, Лиамунгушто (англ. Lyamungu) пытартыш кумло ий жапыште покшел температуро кум градуслан кугемын, кечывалвел могыр тайылыште 1230 метрлан. 

Туге гынат, кӱкшытыште, кушто ий нальык уло, температура эре 0 градус деч ӱлнӧ шога. Инсбрук университет гыч Георг Казер да Вашигтон университет гыч Филипп Моте шичмаш количестве волмылан кӧра ий нальыкын вик иземмыжым ончыктат. Тиде верысе вашталтмаш денат кылдалт кертеш, мутлан, чодыра йоммылан кӧра.

Вес кончыш, кудо ий нальыкым иземда, - тиде шем вулкан породын шокшым шуп-шмыжо. Тыге нуно шулат да пеҥгыдылыкым йомдарат да шаланат, тыге ӱмбал кумдыкым кугемден. 

Ийын шулымо нолыжым тиде районышто кок кугу эҥер налеш, но индешлу процент шичмашчодырашке кая. Туге гынат, ий нальык-влакын пытымышт верысе гидрологий эскерымашлан влиятлышаш огыл, чодыра йоммо да калыкын паша деч молыжо. 
Килиманджарын чодыраже ик ийлан 1600000000 кубических метр вӱдым налеш, тушечын вич процентше шичмаш семын, пушланымашлан кӧра тушечын 2/3 ужашыже атмосферыш пӧртылеш. Чодыра резервуар семын кум рольым модеш: мландыште, южышто вӱдым куча. 1976 ий гыч ик ийлан шичмаш количестве коло миллион кубический метрлан вола.
 
Килиманджаро вуйышто ий нальык, август 2003 ий.

Килиманджар вулканын тале вулкан чолгалыкше лийын огыл гынат, пытартыш жапыште вулкан шке декше шуко шымлызе-влакым шупшеш, 97 на 64 километр кумдыкым налеш. 
Килиманджарон луман вуйжо, кудо 11 000 тӱжем ий пытартыш ий нальык жапыште курыкын кӱкшытшым петырен шоген, пеш писын шула. Пытартыш 100 ий жапыште лумын да ийын обьемжо 80 процентлан иземын. 2002 ийыште шуко шымлызе-влак 15 ий жапыште  ий нальыкын тӱрыснек пытымыж нерген ойлат. 2005 ийыште март тылзыште увертарымаш лектын, пуйто пик 11000 тӱжем ий жаплан икымше гана ий дечын  тӱрыснек утлен. Тиде температурын вашталтмыжлан кӧра лийын огыл, а  лум шагал вочмылан кӧра. Чодыран савыстарымаш пытартыш 100 ий жапыште вӱд парын количествожым сайынак иземден, Килиманджаро кӱкшытыш шумек, лум семын возеш.




#Article 380: Суэц канал (111 words)


Суэц канал — Египетыште лӱмын ыштыме, теҥыз кӱкшытан вӱдкорно, Мландыпокшел теҥызым Йошкар теҥыз ден ушна. Суэц каналым 10 ий ыштыме деч вара 1869 ийын кылме тылзын почыныт. Тиде канал караплан Европа да Азий коклаште корнылаш йӧным пуа, Африкым кораҥ кошташ ок кӱл. Порт-Саид йӱдвел станций улеш. Суэц олаште верланыше Порт-Тауфик кечывалвел станций улеш. Исмаилия ола эрвел серыште верлана, корно покшелне гыч 3 км.

Почмо годым каналын кужытшо 164 км ыле, да каналын келгытше 8 м. Икмыняр сайемдымаш деч вара, 2010 ийыште каналын кужытшо 193 км, келгытше 24 м, да каналын лопкытшо 205 м. Каналыште кум ыжаш: 22 километран йӱдвел шумаш канал, шке канал (162.25 км) да 9 километран кечывалвел шумаш канал.




#Article 381: Египетский кумлук (118 words)


Египетский кумлук — вияшлукан кумлук, кудын велже-влакын отношенийышт 3:4:5 лиеш.

Тиде акрет годсек палыме кумлукын посна ойыртемже уло, тудын чыла велжат тичмаш числан, а Пифагорын теоремыже дене вияш лукан лиеш.

Тыгай лӱмым кумлуклан эллин-влак пуэныт: мемнан эра деч ончыч VII—V курымлаште грек филосов да мер пашаеҥ-влак Египетыш чӱчкыдын коштыныт. Мутлан, Пифагор мемнан эра деч ончыч 535 ийыште Фалесын кӱштымыжӧ почеш астрономийым да математикым тунемаш Египетыш каен. Тушто квадрат-влакын отношенийыштым, кудыжо египетский кумлуклан да керек-могай вияшлукан кумлуклан келшыме лийын толеш, иктешлаш тӧчымыжӧ Пифагорым кумдан палыме теоремыжым доказатлыме деке конден.

Вияшлукым чоҥашлан пале-влак (кылдыш-влак) дене 12 (3+4+5) ужашлан пайлыме шнурым але кандырам кучылтыныт: тыгай шнурым шупшын чоҥымо кумлук чынакак вияш лукан лийын лектын да шнур-катетше-влак сооруженийын вияш лукшым опташ ончыктеныт.




#Article 382: Марк Твен (1825 words)


        

Сэмуэль Клеменс шочын 30 ноябрь 1835 ийыште изи Флорида олаште; варарак тудо воштылын, шочмек кугемден калыкым ик процентлан. Тудо кумымшо йоча нылыт гыч илен кодшо Джонын и Дженан Кленсовын йочашт. Кунам Сем эше йоча лийын еш сай илышым кычалын Ганнибал олашке илаш каеныт (туштак Миссуриште). Тиде олаяк и илыше-шамыч варарак возалтыныт «Приключения Тома Сойера» произведенийыште возен (1876). Клемансын ачаже 1847 ийыште колен, шуко пушашым коден. Эн кугу йочаже, Орайон, вашке кагазым лукташ тӱҥалеш, тушкат Сэм тӱҥалеш шке возгалмыжым пуа.

Клеменс  каласен «Марк Твен» налалтын самырык годым эҥер мут гыч. Тунам тудо лоцманлан полшен, а кычкыралтыш «марк твейн» ончыктен что изи келгытыш миен шумо. Но уло литература гыч: 1861 ийыште кагазыште Vanity Fair лектын оҥай ойлымаш Артемус Уордан «Северная звезда» кум моряк-влак нерген, иктыжым Марк Твейн маныныт. А Семюэл пеш чот йоратен ик ужашым тиде кагаз гыч, тыгак и лудын шке ик ончыктымашыштыже.

Тиндеч моло «Марк Твеным» Клеменс ик гана 1896 ийыште возалтын «сьер Луи де Конт гай - тиде лӱм денак луктын шке романжым «шке шарналтымаш Жанна Д’арк сьерра Луи де конта».
     

Шуко жап палыме лимеке калык погынымаш ден Кленс июльышто 1861 ийыште сар деч западыш кая. Тунамак Орай изажлан темленыт губернаторын секретарьжылан темленыт.

Сем Клеменс поян лияш шонен шахтер лиеш и тӱҥалеш шийым пога. Тудо сай погышо лийын кертен огыл тидлан верчын каяш логалын пашам ышташ «Teritorial Entronic» редакцийыш Вирджинний олашке. Тиде газетыште тудо икымше гана «Марк Твен псевдонимжым кучылтын. 1864 ийыште Сан-Франциско Калифорний штатыш кок газетлан пашам ышташ кая. 1865 ийыште Твен дек икымше гана пиал толеш. Шошым 1866 ийыште Твен Гавайыш каен. Коштмыж годым возышаш иле серышым шкенжын приключенийжым. Пӧртылмекше тиде книгам вучен кугу пиал. «Калифорниа» Твенлан тыланеныт турнеш штат ден каяш, лекцийым лудаш. Лекцийже вигак пеш палыме лийыныт и Твен чыла штатым кудалышт лектын веселитлен калыкым и ик доллар ден чыла деч поген.

Икымше пиалым возышо семын тудо путешествийыште налын. Твен Европыш «Квакер-Сити» параход дене каен. Делегаций ден пырля пуреныт руш императорын резидентсийышкыже. 

Серыш, Твенын возымыжо путешествий годым Европышто и Азийышто, каеныт редакцийышке и газетыш возалтыныт, а вара же книга тӱҥыш возыныт» Простаки за границей». Книга 1869 ийыште лектын, книгам возалтме дене веле налаш лийын кертме. Книгам возашлан писательлан Европышто, Азийыште,Африкыште,и Австралийыште лияш логалын.

Икымше шӱмаҥдыше Марк Твеным Джон Росса Броунан стильже келшен. Эн кугу пыштымаш Твенын американский и тӱнясе литературылан шотлалтеш  «Приключений Гельберри Финна». Тыгак пеш палме «Приключений Томн Сойера», «Принц и нищий», Янки из Коннектикута при дворе короля Артура», и погымо ойлымаш «Жизнь на Миссисипи». Марк Твейн тӱҥалын шке карьерыжым воштылмо  куплет-шамыч деч а пытарен тичмаш вичкиж очерк айдеме нрав дене.

Шуко уремысе ончыктымаши лекций шамыч возалт кодын огытыл. Твен наукам шымлен азапым умылен. Тудо Николай Тесла дене келшен, нуныт шуко жапым пырля эртареныт Теслан лабораторийыште. Шке произведенийыште «Янки из Коннектикута при дворе короля Артура». Твен пуртен жапыште коштмым тидынлан верчын шуко кызытсе технологий ончыкталтыныт Английыште Король Артур жапыште.

Вес кок пашаже Марк Твенан лийыныт бильярд дене модмо и тамак шупшмо. Твенын пӧртыштыже ӱжгунам  кутыреныт,кабинетыштыже шоген тыгай нугыдо тамак шикш, что шке озажым ужаш огеш лий уле.

Жап гыч жапын южо Твенын произведенийже  американский цензуро петыреныт тӱрлӧ причин ден. Шке же тиде цензуро дек воштылын ончен. Кунам 1885 ийыште калык библиотекыге гыч Массачусетсе налнешт фонд гыч «Приключений Гельберри Финнам». Твен возен шке издательжылан.

    

Шке колмыж марте 1910 ийыште тудо илен лектын кум йочам нылыт гыч йомдарымым, колен йӧратыме Оливия ватыжым. Шке эртыше жапыште Твен деппресийыште лийын, но эше мыскарам ышташ толашен. Твенын кӱсен оксалыкшат изиш иземын: тудын компанийыштыже петыралтын; тудо шуко оксам пыштен налаш у возымостанок-шамычым налаш, кудышт нигунам чӱктымо огыл; плагиатор-шамыч шолыштыныт ала мыняр тудын книгажым.

Ганнибал олаште, Миссури штатыште, аралалтын пӧрт, кушто эше изиж годым Сэм Клеменс модын, и пещер, кудым тудо шымленизиж годым и кудым возымо «Приключений Тома Сойера» тушко кызыт турист-влак толыт. Марк Твенын Хартфодышто пӧртшӧ алмашталтын тудын шкенжын музейышкыжеи США-те  вуйлалалтын национальный гай.

Маркын шочмо пӧртшӧ Картфордышто улеш. Тудо тушто 1874 ий гыч 1891 ий марте илен. Пӧртшӧ кум этажан лийын. Чылажге тушто 19 комнат-влак улыныт. Пӧртым 1874 ийыште ыштен шогалтыме. Викторианский стильыште. Тиде пӧртыштӧ Марк Твен тыгай ойлымашыж-влакым возен «Приключения Тома Сойера», «Приключения Гекльберри Финна», «Янки из Коннектикута при дворе короля Артура», «Принц и нищий» да тулеч молымат. 1891 ийыште Марк Твенлан Европышко каяш логалын, окса укелан кӧра. 1900-шо ийыште тудо пӧртылеш, но уже вес пӧртышкӧ. Марк Твенын колымыж деч вара, тудын пӧртыштыжӧ илыме пӧрт да тудын пелен школ дене книга рӱдӧ лийын. 1962 ийыште Марк Твенын пӧртыштыжӧ национальный исторический памятникым ыштен шогалтеныт.

Маркын ик пьесыже гына лийын. Тудыжо тыге маналтын «Жив или мёртв». Российыште тудым икымше гана 2012 ийыште Пушкин лӱмеш театырыште ончыктеныт.

Палыме Марк Твен путешествий гоч лийын. Тудо Европышто коштын да покшел востокыштат лиеден. Июньышто Марк Твен «Квакер-Сити» пароход денже Европышко кая. Августышто тудо ужын Одессым, Ялтым да Севастопольым. Коштмыж годым тудо серышым колтеден. Тудо серышым вара газетлашке возкаленыт. Толмыж дечын вара тиде серыш-шамыч гочшо книгам луктыныт. Тудыжо «Простаки за границей» маналтын. 1869 книгаже лектын. Тиде книга гоч Марк Твеным шукын палаш тӱҥалыныт. Шке районыштыжо знаменитый лийын. Тудым шукын паленыт книга возышо семын. А шкеже тудо путешествинниклан шкенжым шотла. Тудо Европышто, Азийыште, Африкыште да эше Австралийыште лийын. 1870-ше ийыште тудын книгаже «Простаков за границей» эн кӱшыл верышке кӱзен. 1870-ше ийыштак Марк Твен Оливии Лэнгдон лӱман ӱдырым марлдан налын. Вара Буффало, штат Нью-Йорк олашке илаш каен. Тушто тудо Хартфордышто, штат Коннектикутышто илен. Тиде периудышто тудо шуко США нерген лудын да Англий нерген. Тидын деч вара Марк Твен писе вуян сатирым возаш тӱҥалеш. Кудыжым вара 1883 ийыште печатлен луктыт «Жизнь на Миссисипи» сборникеш.

Марк Твейнын ончалмашыжыч идеальный вуйлатымаш формо и политический режимжым палыме лияш лиеш, лудын лектын тудын кутырмыжым «Паша рыцарь» – у династий», кудо дене 22 мартыште 1886 ийыште тудо выступатлен Хартфордо олаште, клубын погынымаштыже «Шочмын кастене». Икымше гана тиде кутырымаш заглавий дене «у династий» возалтын лийыныт сентябрьыште 1957 ийыште «у английский гвартелий» журналыште возымо.

Марк Твен кучалтын позициыш, власть лийшаш калыклан гына и только калыклан. Тудо шотлен, что власть ик енын весе дене угнетенийым ончыкта – алмаштыдыме и эре угнетений; пусть эре шонымо огыл, шиждымын, шоныдымын, эре сырен огыл, или неле, или жестокий, или огульный, – но тыгак или вес семын – эре угнетений тудо или вес турло видыште. Хоть колан пу властьым, тудо иктаж гуннам угнетенийым ончыкта. Властьым пуза дагомейский царьлан – и тудо тӱҥалеш проверятлаш вияшыжым шкенжын у виян лукалме винтовкыжым чыла умбалне, ко воктелныже эртен кая тудын дворец воктене; айдеме лектын возаш тӱҥалыт икте почеш весе, тудлан огыл, ни тудлан придворныжлан и вуйышкыжо ок тол, мом тудо ышта нечто неподобающийым. Властьым пуза российысе христианысе черкын главажлан - императарлан – и тудо кид мановений дене, чын машкаран поктен, колта несчестное шуко самырык пӧръеҥ-шамычым, ава-шамычым кидыштышт изи йоча-шамыч дене, сур вуян шонго и самырык ӱдыр-шамычым шоныдымо адыш шкеныштын Сибирьышкышт, а шкеже спокойно кочкаш кая, шижде посна, могай варварствым кызыт гына ыштен. Властьым пуза Константин или Эдуард 4, или Петр Великийлан, или Ричард 3, – мый кертам ыле каласен эше шудо монах-шамычым, – и нуныт кырен пытарат шкеныштын лишыл тукым-шамычыштым, мо деч вара сайын мален колтат, даже снатворный деч посна… пуза властьым кеч колан – и тиде власть угнетать туналеш.

Автор подразделятлен еҥ-шамычым кок категорийлан: угнетатель-шамыч и угнетенный – шамыч. Укымшыже шагалрак – король, горстко вес надмотрщиков и кид йымалне кучылтшо-шамыч, а кокымшо пеш шуко – тиде тӱня калык: сай калыкын представительже, пашам ыштыше айдеме – тудо, ко шкенжын пашаж дене киндым ышта. Марк Твейн шотлен, что чыла представитель шамыч,комыт кызыт марте туняште вуйлатеныт, сочувствоватленыт и покровительствоватленыт класслан и бездельник кланым разоблачатленыт, чулгыдо казнокрад, неутомимый интегран, возмутитель обществын шыпшым, шонышошкеныштын выгодыштым гына. И кугу писатель мненийышт поччеш, единственный   представитель или король  лийшаш шке калык: но тиде король- шочшо врагше тудын, ко интригует и кутыра мотор мутым, но пашам огеш ыште. Тудо лийеш мемналан надежный аралымаш социалист шамычын, коммунист, анархист, бродяге – шамыч ваштареш корыстный агитатор, ратующий «реформылан», кудо пуат ылекинде шултышым и палымым чын калык верчын. Тудо туналеш прибежище и аралыше нуныт ваштареш и чыла вид ваштареш политика хвоя шамыч, зараза и колмаш. Кузе тудо использоватля шке властьшым? тӱҥалтышлан-угнетенийлан. Ибо тудо тынар поро пашам ыштыше огыл,чем нуныт, ко тудын ончыч властвоватлен, и ынеж лук нигом заблужденийыште. Турльыже тушто гына, что тудо туналеш изишым угнетатляш туналеш, а тудо шукыракым угнетатляш; тудо туналеш тужемым угнетатляш туналеш,а тудо миллионным угнетатляш туналеш. Но тудо нигом тюрмаш кушкаш огеш тунал, нигом плетье дене кыраш туналеш, пытатляш, костерыште улалташи сыллкыш колташ, шке подданный шамычыжым пашам ышташ заставлялташ кандаш час кечылани шужыкташ и йушто дене индыраш. Тудо заботитлялташ туналеш тудым, чтобы чыла чын лийже – чын паша кече, чын пашалан тулыме.

Твеннын ватыже, келге верующий протестанка,тыгак и кертын огыл «савыраш»марийжым, хоть тудо старалась тудын илышыж годым пусе темым кутыраш. Шагал огыл Твенын романжесодержатлят тур виян лектын  вочмо катологический черкын адресшым. Мучаш жапыште Твен возен шагал огыл рассказым религий темылан, кудышто воштылыт протестантский этикыште.

Колымо возымо материал шамыч гыч умылымо, Марк Твейн лийын мучашдыме тора любой лийше религиозный конфессий дечын. Шке ончымашыжым тудо подытожитлен 1906 ийыште «Шонымаш религий нергеныште»: Ынде кызыт кутыралтена юмын истиныжым, чын юмо нерген, вычошайше и верховный юмо, чын творец реальный вселенный… – вселенный, ыштыме огыл кид дене йоча астраномический, но лекше границе деч посна шуйнышо пространствыште кузыт гына ончыктыше чын юмым, юмым невообразимо великий и величайший, кудо ден сравненийыште чыла вес юмо дене, йомшо мучашдыме яндар каваште…

Кунам мый шотлыдымо шымлена чудесам, великолепие, йылгыжше и совершенствотиде мучаштдыме вселенныйи убеждатлена, что чыла тудын дене, шудын стебелекше гыч кожла великан – шамыч марте, неведомый курык вуд мучаштдыме океаным, коштмоприливыми отливым кугу тарванылме планетын, беспрекословно подчинятляшстрогий системым точныйым,палыдыме закон дечын исключенийым, кудо единый мысль дене  ыштен тиде неле туням, а вес мысль дене ыштен закон дене управляющий шамычым, – тиде юмо наделятлен мучаштдыме унар дене.

Палыме мемнанлан,что тудо справедливый, благостен, поро, милосерден, сострадателен? Уке мемнан уке нимогай доказательств тудын, что тудо обладатля хоть ик тиде качествым- и тыде жапыштак толшо кече конда мемнан шудо тужем свидетельствылан-уке, свидетельстве огыл, неопревержимый доказательств, – что тудын уке иктыжат тидын кокла гыч.

Тичмаш дене тудын укелыкше иктаж могай качествыжым, кудо кертеш ыле чиялташюмым тудлан внушитля уваженийым, ужаш благоговеденийыми поклоненийым,чын юмо,подлинный юмо, ыштыше необьятный туня ок отличатлялт чыла дечын кодшо лийше юмын наличийыште. Тудо кажне кечын совершенно ясно ончыкта, что нимыняр ок интересоватле айдеме дене, ни вес вольык дене – разве тудлан верчын веле, чтобы пытатляш нунытым, пытараш и лукташ тидые занятий дечын ала могай развлеченийым, ыштыме тидын дене чыла лиеш, чтобы тудын курымжылан и алмаштыдымыжлан  ик гайым тудлан приелатлен огыл.

Марк Твейнын литератур герой семын (шке чын лумже Сэмоэль Клеменс) лектын кокымшо и кумымшо ужашыште научно – фантастический пенталогийыште «вудын мирже» возышо Филипп Фармер». Кокымшо книгаште,  «сказке корабль» луман, Марк Твейн, шочыктымо тайинственный Вуд туняште турло жапыште айдеме дене туняште, лийеш исследовательи кычалше приключенийым. Тудо чонашлан шона кугу колесам вуд параходым, чтобы ийын лекташ вуд гыч эн туналтыш марте.жап гыч тудлан лиеш, но чонымо деч вара писательын шолыштеш тудын партнержо,король Иоанн Безземельный. Кумымшо книгаштыже, «Шем шонымаш» луман, Клеманс,эртен каен шуко нелым, строитлен пытарен кокымшо пароходым, кудым тудын тоже шолышташ точат. Кок экранизацийыште, снимвтльыме 2003–2010 ийлаште, Марк Твейнын рольжым модыныт Кемерон Дейду и Марк Деклин актер-шамыч.

Тидын деч моло, романыште «ийын кая закатышке»Роберт Хайлайна тун героиняже иктаж мыняр гана шарналта шке вашлиймыжым Сэмюль Клемсон дене, туштак шындалтеш тудын мутшо Галлея комете нерген.




#Article 383: Толстой, Лев Николаевич (2220 words)


Дворянский ола гыч лектын, легендарный источник гыч палыме 1351 ий гыч. Тудын тукымжо ачажын корныж гыч, граф Петр Андреевич Толстой, палыме шке рольжо дене царевич Алексей Петрович паша дене, молан шагал Тайный канцелярий паша дене. Прауныкажын черта-шамычше Петр Андреевичын, Илья Андреевичын, пуалтыныт «Сар да мир» поро чонаным, непрактичный шоҥго граф Росстовлан. 

Эргыже Илья Андреевич, Николай Ильич Толстой (1794—1837) Лев Николаевичын ачаже лийын. Южо свойствыжо дене и характеристикыж дене биографий фактше дене тудо Николенко ачаж гай коеш «йоча пагытыште» и «отрочествыште» и  Николай Ростовлан «Сар и Мирыште». Но чын илышыште Николай Ильич ойыртемалтын Николай Ростов дечын сай туеммаш дене гына огыл, но и убеждений же дене тудо Николай ик годым служитлаш пуэн огыл. Заграничный походыш руш армийын Наполеон ваштареш кодшын участникше, туштак эше «калык кредалмаште» Лепциг ден и француз-шамыч ден пленыште лийше, но тужечын куржын сеныше, мирым возымо деч вара отставкышке лектын Павлоградский гусарский полкын подполковник чин дене. 

Шагал жап гыч отставке деч вара  чиновничьий службыш кайяш лийын, икманаш, ачажын долгажлан верчын долговой петыртышыш логалаш огыл манын, Казаньын губернаторлан, колшо следствий злоупотребленийжлан верчын. Ачажын отрицательный примерже Николай Ильичлан полшен лукташ шке илыш идеалжым — шке независимый илыш семья куан дене. Чтобы пужлыше пашажым торлаташ манын, Николай Ильич марлан налеш пеш самырык огыл княжнам Мария Николаевнам Волконский род гыч 1822 ийыште, брак пиалан лийын. Нунытын вич йочашт лийын: Николай (1823—1860), Сергей (1826—1904), Дмитрий (1827—1856), Лев, Мария (1830—1902).

Кочаже Толстойын аваж почеш, екатеринский генерал, Николай Сергеевич Волконский, суровый ригористын ала могай сходствыжо лийын — шонго князь Болконский «сар и мирыште». Аваже Лев Николаевичынала мо дене похож лийын «Война и мирыште» ончыктышо Мариялан, пеш сай кутыршо талантше лийын.

Волконский деч моло, Л. Н. Толстой шоген лишыл тукымышто южо вес аристократичесский тукым ден: князь-шамыч ден Горчаков, Трубецкий и весе-шамыч ден.

Лев Толстой шочын 28 августышто 1828 ийыште Крапивенский уездыште Тульский губернийыште  аважын наследственный именийыште Ясной Поляне. Нылымше йоча семьяштыже лийын. Аваже колен 1830 ийыште пел ий гыч ӱдырже шочмо деч вара «тукым горячке» деч, кузе тунам кутыреныт, кунам Левлан эше кок ийят лийын огыл. 

Воспитатлаш тулык кодшо йочам туналын кужу родственницаже Т. А. Ергольская. 1837 ийыште семьяже Москвашке илаш каят, Плющихыште илаш кодшо, но тыге гынат кугырак эргыжлан кӱлеш ыле ямдылалташ университетыш пураш. Шуко жап деч огыл шиждымын ачаже кола, Николай Ильич, пашажым коден пытардыме состоянийыште, и кум изи йоча-шамыч угыч илаш толыныт Ясный Поляныш Егрольский ончымаш йымалне и кокажын ачаж гоч графинья А. М. Остен-Сакен йоча ончышылан шогалтыме. Тыште Лев Николаевич 1840 ий марте кодын, кунам колен графинья Остен-Сакен, йоча-шамыч Казаньыш илаш каеныт, у опекун деке — ачажын акаж деке П. И. Юшков.

Юшковын пӧртшӧ эн веселалан шолтлалтын Казаньыште; чыла семьян членышт кӱшыл шотленыл тужвал йылгыж. «поро мыйын кокам — кутыра Толстой — яндар существо эре кутырен что тудо нимат мылам тыланен кузе, чтобы мыйын лийже связемь марлан лекше удрамаш дене.

Лев Николаевичлан тоже кюлеш лийын йылгыжаш калык коклаште, но тудлан мешаеныт пӱртӱс вожылмаш и внешний привлекателность укелыкше. Тӱрльыже, кузе нунытым пален налеш шке Толстой же «умствованийже» тӱҥ йодышышто мемнан бытие — пиал, колмо, йумо, йӧратымаш, курымлан, — пыштен коденыт палым тудын характеристикыштыже ту илыш эпохыштыжо. Тудын кутырымыже «Отрочествышто» и «Юностьыште» Интерньевын и Нехлюдовын  стремленийже шке совершенствованийжылан налме Толстовын шке историйже гыч тудын аксетический попыткыжым тудо жапыште. Чыла тидым, возен критик С. А. Венгеров, конден тушко, что Толстойын лектын, выражений тудын повестьше гыч «Отрощество» привычке эре моральный анализлан, пытарше яндар чувствылан и волгыдо рассудкылан.

Тудын образований дене толашен француз Сен-Тома, алмаштыше шкеж дене поро чонан Ресельмана, кудым Толстой ончыктен повестьыште «Йоча пагыт» Карла Иванович лум дене.

Угыч икымше курсым шымлаш огыл манын, тудо юридический факультетыш кая но туштат оценке — шамыч дене южо предмет ден алмашталтын огыл. Эртыме май экзаменым 1846 ийыште кумытлан сдаватльыме и Лев Николаевич кокымшо курсыш тунемаш кая. Лев Николаевич юридический факультетыште кок ий тунемын «тудлан эре йӧсӧ лийын тунемаш вес еҥ-шамычын кутырмыштым — тудо шкеже тунемын, виян, шке пашаж дене» — воза С. А. Толстой шкенжын «Материал и биографий Л. Н. Толстой». 1904 ийыште тудо шарналта «мый икымше ийыште нимат ыштен омыл. Кокымшо ийыште мый тунемаш тӱҥалынам тушто Мейер профессор лийын… Мылам пашам пуэн — танастарымаш «Наказа» Монтескье... Мыйым тиде паша шуманден, и мый ялыш кудалынам, Монтескьем лудаш туналынам, тиде лудмаш почын мылам пундашдыме горизонтым; мый тӱҥалым лудаш Руссом и университетым кудалтышым, тудлан что тунемаш тӱҥалме шуын.

Эмлалтын пытармек, шошым 1847 ийыште Толстой тунемым кода университетыште и кая Волгыдо Пасуш кодшо тудлан шелме гыч; тудын пашаже тушто «Помещикын эрже» произведенийыште возалтын. Толстой тыршен крестьян-шамыч дене торлаташ у семын отношенийжым. Тудын попыткыжо иктаж моден пытараш винан чувствыжым самырык помещикын калык ончылно тудо ийланак шотлалтеш, кунам лектеш «Антон Горемыка» Д. В. Григоровичын и туналтыш «Охотникын возымыжо» И. С. Тургеневын.

Шке дневникыштыже Толстой возен шкеланже шукырак илыш правил-шамычым и цельым, но южыштым гына ышташ лиеш ыле. Кертме коклаште — талын тунемме английский йылме дене, муро, юриспруденций. Тундеч моло, ни дневникыште, ни серышыштте ончыкталтын огыл тунемаш тӱҥалме Толстойын, но 1849 ийыште тудо икымше гана школым почын крестьяный йоча-шамычлан. Фока Демидович туныктышо лийын, крепстной, шке Лев Николаевич эре туныктымашым эртарен.

Шыже покшелне 1848 ийыште Толстой Москошто кудалеш, илаш кодын тушко кушто иленыт шуко тудын палымышт «Арбата районышто». Тудо шогалын Ивановын портыштыже Николопесковский переулокыште. Москваште тудо тӱҥалнеже ыле ямдылалташ кандидат экзаменым сдаватляш, но занятий так и туналме огыл. Тидын деч посна тудым шудыралын совсем вес илышын могыржо — светский илышше. Тидын деч моло, москваште Лев Николаевичын телым 1848—1849 ийлаште икымше гана лектын карт дене модмо увлечений лектеш.

Петербургыш телым 1849 ийыште каен, эртарен жапым кутежыште К. А. Иславин дене — шкенжын будущий ватыжын чӱчӱж ден. Шошым Толстой тӱҥалын экзаменым сдаватлаш права кандидатлан; кок экзаменым, уголовный праваи уговный судопроизводство, сайын сдаватлен, но ик экзаменым тудо сдаватлен огыл и ялышке кудалын.

Варарак толын Москвашке, кушто чучкыдын азартный модышышто жапым эртарен, кудо пеш йӧсын ончыкталтын финансовый положенийлан. Тиде жапыште Толстой муро дек шуманын.  

Йӧратыме Толстойын композиторже Бах, Гендель и Шопен лийыныт. 

Телым 1850—1851 ийлаште возаш тӱҥалеш «йоча пагыт». Мартыште 1851 ийыште воза «Историй тенгечысе кечын». Ныл кече гыч, кунам тудо университетым кода Ясный Поляныш толеш Кавказыште служитльыше Лев Николаевичын изаже, кудо ужын шоляшыжым армий службыш ужын Кавказыш. Лев вигак келшен огыл, пока кугу проигрыш Москваште вияҥден мучаш решенийым. Биограв-шамыч ончыктат сай влиянийым Николай изажын юный и опыт деч посна Левын илышпашаштыже. Изаже кунам ачаж ден аваже лийын огытыл лийын тудлан йолтыше и туныктышыжо.

Долгам тӱлен пытараш манын, кӱлеш ыле иземдаш расходым — и шошым 1851 ийыште Толстой вашкен Москва гыч кудалеш Кавказыш цель деч посна. Вашке тудо пураш шона армий радамыш, но тидлан документ — шамыч ситен огытыл, Москваште кодымо, вучен кудым Толстой вичь тылзе илен Пятигорскыште, простой портыште. Шукырак жапшым тудо эртарен охотышто, казак Епишин дене пырля, ик геройжо «Казаки» повестьше гыч Ерошки лӱм дене ончыкталтше.

Шыжым 1851 ийыште Толстой, Тифписеэзаменым здатлен, пурен юнкерлан 4-ше батарейыш 20-шо артиллерийский бригадыш, шогышо казачьий станцийыште Старогладовский Терека серыште, Кизлярыште. Изиш алмаштмылт дене тудо ончыкталтын «Казаки» повестьыште. Повесть ончыкта кӧргӧ илыш сӱретым куржшо Москва илыш деч самырык баринын. Казачьий станцийыште Толстой угыч тӱҥалеш возаш и июльыште 1852 ийыште редакцийыке колтен тудо жапысе эн популярный «Современник» журналышке икымше ужашым автобиографичесский трилогийым — «изи жап» возалтын инициал дене веле.

Юнкер лиймек, Лев Николаевич кодын кок ий кавказыште кушто участвоватлен шуко горцкий стычкыште и логалын шуко опасностьышке военный кавказ илышлан. Тудо георгиевский крестлан имел правым но шке убежденний же дене тудо пуен шке пырля служитльышылан солдатлан. Крымсский сар туналмек Толстой Дунайсский армийыш каен, участвоватлен Силистрийсский осадыште и ольтеницкий сраженийыште, а ноябрьыште 1854 мучаш 1855-ийыште Севастопольыште лийын.

Шуко жап илен нылымше бастионыште, чучкыдын нападенийлан логалше командоватлен батарея дене Черный кучедалмаште, лийын бомбардировкыште Малахова Кургана штурм жапыште. Толстой чыла илыме йосым ончыде посна, тудо жапыште воза «Кожла руымаш» рассказым воза кушто кавказ ужмыжо ончыкталтеш, и икымше кумыт кокла гыч «Севастополь рассказ гыч», «Севастополь декабрьыште 1854 ийыште». Тиде рассказым тудо колта «Современикыш». Тудо виян лукмо и интерес дене чыла эл дене лудмо лийын, ончыктыше пеш сай впечатленийым ужас сюретым, Севастопыльым аралыше ен шамычлан логалше.рассказ руш император Александр 2 логалын; тудо каласен сайын аралаш офицерым.

Эше Николай 1 илыме годым Толстой предполагатлен лукташ офицер-артилерист-шамыч ден пырля «шулдо и палыме» кагазым «Военный листок»,но проектым журналын Толстойлан лукташ логалын огыл: «проект лан мыйын Государьем император Всемилостивейший чыла статьям печатляш «Инвалид» кагазыште лукташ — пеш чот нелын иронизироватлен Толстой тиде шот дене.

Севастопольым аралымылан Толстой награжден лийын орден Святой Анны нылымше степеньян возымо «за храбрость» дене медаль «За защиту Севастополья 1854—1855» и «В память войны 1853—1856 ийыште». Вара тудым наградитленыт кок медаль дене «В память 50-летия защиты Севастополья»и ший участник семын севастополь аралмылан и бронзо дене автор семын «Севастополь рассказ».

Толстой, лӱддымӧ офицер семыни йырваш йылгыжше палыме семын лийын чыла шанс сай карьерым ышташ. Тиден денат, тудын карьерыже пытен возымыжлан сатирический мурылан,алмаштыме солдат семын. Ик мурыжо ниныт кокла гыч возалтын 16 август 1855 ийыште операцийлан, кунам генерал Реад, йонылыш умылен главнокомандующийын приказшым атоковатлен Федюхинын кушытшым. Сразу штурм деч вара 27 августышто Толстой Петербургыш курьер семын каен, кушто тудо пытарен «Севастополь майыште» 1855 ийыште и возен «Севастополь августышто 1855 ийыште» печатлен лукмо икымше номерыште «современник» 1856 ийыште уже тич авторын подписьше дене. «Севастопольский рассказ шамыч» мучаш марте ушыктеныт тудын репутацийжым представитель у литератур тукым семын, и ноябрьыште 1856 ийыште писатель курымлан кода сар службым.

Петербургышто самырык писатель уло кумыл дене вашлийыныт великосветский салонышто и литературный кружокышто. Эн чот тудо палме лийын И. С. Тургенев дене, ко дене ик жап иленыт ик квартирыште. Тургенев «современник» кружокышто тудым ончыктен, мо деч вара Толстойын лектын йолташ отношенийже тыгай палыме литератор шамыч дене, кузе Н. А. Некрасов, И. С. Гончаров, И. И. Панаев, Д. В. Григорьевич, А. В. Дружинин, В. А. Соллогуб. Тиде жапыште возалтын «Метель», «кок комбо», пытарыме «Севастополь августышто» и «самырык» эртарыме возымо будущий казак шамыч нерген.

Западный Европышто кудалштме — Германий, Франций, Англий, Швейцарий, Италий (1857 и 1860—1861 ийыште) произвели тудлан шюкшю впечатленийым. Шкенжын разочарованийжым европейский образ илышыште тудо кутыра шке рассказыште «Люцерн». Толстойын разочарованийже ужын келге контраст поян и нужна коклаште,кудым тудо кертын ужын мотор внешний петыралтме европейский культур.

Лев Николаевич воза «альберт» повестьым. Иканаште йолташ шамычше огыт чарне орыктараш тудым чудачествыден: шке письмаштыже И. С. Тургеневлан шыжым 1857 ийыште П. В. Анненков кутыра Толстойын проектшым Росий мучко кожлам шындымым, а шке Болткинлан письмаште Лев Толстой кутырен, кузе кодын пеш куанен тудлан, что ыштен огыллитераторым Тургенев советше дене. Но икымше и кокымшо промежуток коклаште писательын кудалштмыж годым пашам возен «Казаки», возен рассказым «Кум колмаш» и романым «Семейное счастье».

Пытартыш романже возалтын «Руш вестникыште» Михаил Катковын. Толстойын сотрудничествыже «Современник» журнал дене эртыше 1852 ий гыч пытен 1859 ийыште. Тиде ийыштак Толстой Литературный фондышто участийым налын. Но илыш тудым исерпыватлен огыл литератур интересым: 22 декабрьыште 1858 ийыште тудо пырт колен огыл маска охотышто. Именно тиде жапыштак тудын пышкемдалын роман Аксинья Базыкина крестьянка дене, план лектеш марлан налаш.

Вес кудалмаште тудым интересоватлен калык образований и учреждений, лийше цельым кузыкташобразовательный уровень пашаче населений. Йодыш калык образований тудо сайын тунемын Германийыште и Францийыште и теорийым и практикым-специалист шамыч ден кутырымаште. Германий палыме ен шамыч кокла гыч тудым чылашт деч шукырак заинтересовал Бертольд Ауэрбах автор семын калык бытиялан посвященный «Шварцвальдский рассказлан» и издатель семын калык календарьым. Брюсельыште лиймыж годым Толстой палыме лиеш Прудоном и Лелевель дене. Лондонышто пурен лектын Герцен дек, лийын Чарлз Дикенсонын лекцийыштыже.

Майыште 1862 ийыште Лев Николаевич депрессий ден черланыше, врач шамыч рекомендаций почеш кая башкирсский Каралык хуторыш,Самарский губернийыш, чтобы лечитлялташ у модный тудо жапыште кумысолечений метод дене. Крестьян освобождений деч вара Толстой устраиватляш тӱҥалеш Ясный Поляныште школым и чыла Крапивенский уездыште. Тудын мысль почешше чыла преподаватель лийшаш индивидуальный — туныктышо и тунемше и нунытын пырля отношенийышт. Яснопольский школышто йоча шамыч шинченыт, ко кушто шинчынеже и мыняр шинчынеже и ко кузе шинчынеже. 1862 ий гыч Толстой туналын лукташ педагогический журналым «Ясная поляна» кушто тун сотрудникшо шкеже лийын.

Ик жап гыч Толстой коден педагогический занятийжым. Удырым налме, шке йоча шочмо, план, романым возымо дене «Война и Мир», лу ий лан шукалыныт тудын педагогический мероприятийжым. Лишь 1870 ийыште тӱҥалын лукташ шкенжын «Азбукыжым» и луктын тудым 1872 ийыште а вара луктын «У азбукым» и серий ныл книга гыч «Руш книга лудашлан». Яснополянский школын опытшо кулеш лийын южо отещественный учитель шамычлан.

Кузе воза москвовед Александр Васькин, лев Толстой толын Москваш шудо витле гана. Аралалт кодыныт шуко зданий, ушалтын илышыже и творществыже писательын, уремыште Плющиха, Сивцев Вражек, Воздвженка, Тверская, Нижний Кисловодский переулок, Вознесенский переулок, и наконец, Долгохамовнический переулок, и весе шамыч. Тидын деч моло Водвиженка уремыште Лев николаевичын кочажын портшо лийын.

Кастене 28 октябрьыште (10 ноябрь) 1910 ийыште Л. Н. Толстой, шке ренийжым ыштымеке илаш мучаш ийлам соответственно шкенжын шинча ончалтышыж дене, шып кудалтен курымешлан Ясную поляну в сопровождений дене шкенжын врачше дене Д. П. Маковицкий. Тыге же Толстойын лийын огыл нимогай план ыштымашше. Шкенжын мучаш путешествийжым тудо туналын Щекино станцийыште. Тудо кечынат Горбачево станцийыште шичмеке вес поездыш, миен шуын Козелк станцийыш, ямщикым налмеке каен Оптин Пустыньыш, а тушечын вес кечын «Шамординский монастырьыш», кушто Толстой ваш лийын шкенжын акаж дене, Мария Никалаевна Толстова. Варарак Шамордино тайно толын Толстойын удыржо.

Эрдене 31 октябрьыште (13 ноябрьыште) Л. Н. Толстой и сопровождающий шамыч каеныт Шамордино гыч Козельскыш, кушто шинчыныт уже вокзалыш толшо 12 номеран поездышвес южный могырыш. Билетым шичме годым налын шуктен огытыл; Белева дек миен шумеке, билетым волово станций марте налыныт. Сопровождавший шамыч вара тоже каласеныт что нимогай цельже путешествийын лийын огыл. 

Лев Толстойын черланымым пален налме вызыватлен кугу переполохым кузе кугу кругыштотыгак и член святейший Синода. Тудын тажалык состоянийже и положенийже , кычкырме лийын тайный синода заседаний кушто обер прокурорын Лукояновыншындалтын йодыш церковьын отношенийже Лев Толстой дек на случай шулыкан пытартышшылан. 

Лев Николаевичым утараш толашеныт куд вращ шамыч, но нунытын полшаш йодмышлан тудо каласен: юмо чыла ышта. Кунам тудын деч йодыныт мом тудо шкеже ыштынеже каласен: «мылам чтобы иктат ынже мешае манын». 




#Article 384: Кече (жап) (136 words)


Кече (жап) — Кечын лекмыже гыч шичмыже марте жап.

Кечын кужытшо шекланыме верын географический широтаже да  ийын пагытше деч зависитла. Ийын пагытше мучко кечын кужытшо вашталтмаш Мланде экваторын плоскостьшо эклиптикын плоскостьшо деке тайналтмыжын следствийже, кудыжо примерно 23°26′ лиеш: ий пагыт мучко Мландын Кече йыр пӧртын савырнымыже годым Кечын коймо положенийже кава сферын кечывалвел полушарийже гыч йӱдвел полушарийышкыже вончалтеш, сандене кечывал жапын Кече кӱкшытшӧ вашталтеш. Йӱдвел полушарийыште эн кӱчык кечылан телымсе кечышогымаш шотлалтеш, а эн кужу кечылан — кеҥежымсе кечышогымаш, шошымсо да шыжымсе кечытӧр годым Кече лач эрвелне летеш да касвелне шинчеш, кечын да йӱдын кужытшо иктӧр лийыт.

Полярный кругын кӧргыштыжӧ кеҥежым кечын кужытшо сутка деч утла лиеш, тидым полярный кече манын лӱмдат. Мландын полюслаштыже полярный кечын кужытшо эн кужу, куд тылзе утла лиеш. Йӱдвел полюсышто — примерно Ӱярня тылзын18-ше кечынже гыч Шыжа тылзын 26-шо кечынже марте.




#Article 385: Кечывалвел полушарий (235 words)


Йӱдвел полушарий — Мландын экватор деч кечывалвел могыр ужашыже.

Кеҥеж Кечывалвел полушарийыште теле тылзе гыч пургыж тылзе марте, а теле — пеледыш тылзе гыч сорла тылзе марте.  Кечывалвел полушарийыште тӱтан-влак шагат умдо ыҥгай пӧрдыт, а антициклон-влак — шагат умдо ваштареш. Астрономический кечывалым Кече Кечывалвел полушарийыте лач йӱдвелыште лиеш, тыгодымак Йӱдвел полушарийыште —  лач кечывалвелне. 

Кавапомышшто Кечын кечысе коймо корныжо пурла гыч шолашке лиеш (кечывалым Кече ваштареш шогалаш гын), йӱдвелысе шола гыч пурлашке гай огыл. Кечывалвел полушарийыште илыше-влак Тылзым унчыли ужыт. Лекташат шола гыч тӱҥалеш, а пыта пурла могырно, тыгодым Йӱдвел полушарийыште чыла мӧҥгешла. Кечывалвел полушарийын шӱджыр каваже йӱдвел полушарийысе кава  деч тӱшкашӱдыржӧ-влак дене чоткыдын ойыртемалтеш. 

Тулеч посна, йӱдвелыш ончыктышо Шордышӱдыр гай тӱшкашӱдырат уке, кудыжо тыште кечывалвелым ончыктышо лиеш ыле. Но, туге гынат, Кечывалвел полушарийыште Коркашӱдыр гай тӱшкашӱдыр уло, тудо дене Йӱдвел полюсын велжым муаш лиеш. Тиде — кечывалвел полушарийын эн кумдан палыме да эн изи кумдыкан тӱшкашӱдыр, Кечывалвел Ырест. Тудын кок шогышо шӱдыржӧ гоч кӱшкыла вияшым колтымо гай ышташ гын, ӱлыл шӱдыр мучаш гыч визымше ужаш мучашште Кечывалвел полюс лиеш. Тиде тӱшкашӱдыр тунар палыме, даже вич Кечывалвел полушарий эллаште кугыжаныш тиштылаште кугемдыме сӱретше лийын шога: Австралий, Бразилий, У Зеландий, Папуа-У Гвиней да Самоа, тугак У Зеландийын виктарыме Токелау кундемыште.

Кечывалвел полушарийыште ныл континент лийын шога (Антарктида, Австралий, Кечывалвел Америкын кугу ужашыже (9/10), Африкын ужашыже), Азийын ужашыже (Малайский Архипелагын икмыняр островшо), Океанийын шуко островлаже да тугак ныл таптеҥыз (Атлантик, Индий, Тыныс таптеҥызлан кечывалвел ужашышт да Кечывалвел пӱтынек). 




#Article 386: Йӱд (109 words)


Йӱд — Кечын лекмыже гыч шичмыже марте жап; жапын кужытшо, кунам палемдыме точкышто керек-могай кавасе телан (планет, тудын спутникше-влак да т.м.) рӱдӧ волгалтарышыже (Кечыже) каватӱр деч ӱлнӧ лийын шога (кумдан палемдыме годым).

Полярный круг-влак деч кӱшнӧ лийын шогышо широталаште йӱдын кужытшо кечын кужытшым эртен кертеш (полярный йӱд). Полярный йӱдын кужытшо полярный кругысо ик сутка гыч полюсысо пелий марте шуйна.
Кече каватӱр деч 18° деч ӱлко волымыжо годым астрономически йӱд шуэш. Кечын каватӱр деч кӱшнӧ улмыжо годым — кече. Жап, кунам Кече каватӱр йымаке уже волен лиеш, но шалатыме кечыйолжо шекланыше деке эше миен шуэдылеш, рӱмбалгыш манын лӱмдат. Кунам тиде лук (18°) ок шуалт, йӱд ошо манын лӱмдалтеш (ош йӱд). 




#Article 387: Чашкаял (Кужэҥер кундем) (218 words)


Чашкаял () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Топкавлак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 191 еҥ (2005 ий), 145 еҥ (2010 ий).

Топкавлак сола деч 3 километр эрвел могырно верланен.

Тиде ял 17 курым мучаш гыч -18-ше курым тӱналтыш жапыште шочын. Ты верыш эн ондакак Шернур гыч мари-влак кусненыт. Чашкаял ялын верже нунылан моткоч келшен, тораштырак огыл чодыра, памаш верланен. Эн ондакак  тушко Мокей лӱман еҥ толын улмаш, садланак ялыште эн кумдан кучылталтше фамилий - тиде Мокеев.

Ондак тиде ял Топкавлак солаште эн кугу лийын, арам огыл тудым Кугу Чашкаял манын лӱмденыт.

Чашкаял ял Шернур волость Вӱрзым уезд Вятский губернийыш пурен ыле.

Кугу Ачамланде сар жап годым ты ял гыч 73 еҥ фронтыш каен, чаманен каласаш логалеш улыжат 34 еҥ гына пӧртылын.

Ялыште тыгак МТФ, имньывече,пареҥгехранилище уло. 1974 ийыште сӧсна вута пашам ышташ тӱҥалеш. 1984-1990 ийлаште ялыште асфальт корным шарат.

Эн кумдан кучылталтше тукымлӱм-влак: Мокеев, Макматов, Исаковмыт лийын улыт. Чашкаял ял кызыт мартеак шке калыкше дене кугешна.

Йошкар Знамя орден дене А. Ф. Иванов, Пашаче Йошкар Знамя орден ден З. В. Макматова палемдалтыныт.

Ты кундем гыч лекше, Марий Эл кундемлан палыме поэт ден писатель, литературовед, артист-влак лектыныт. Нунын кокла гыч иктыже - поэт, «Югорно» эпосым кусарыше - Анатолий Мокеев, поэтесса - А. И. Мокеева, филологий шанче кандидат - Г. Н. Сандаков.

Таче кечылан ялышке газым пуртымо.




#Article 388: Стивен Кинг (768 words)


Стивен Эдвин Кинг (; 1947 ийын 21 сентябрьыште шочын, Портленд, Мэн, США) – американ писатель; тӱрлӧ жанрыште шкенжым ончыктышо, тышке пурат: ужас жанр, триллер, фантастике, фэнтези, мистике, драме. Писательын 350 миллион утла книгажым ужалыме, кудыж ден шуко кино лектын, телевизионный шындымаш-влак, тыгак комикс-влакым сӱретлыме. Кинг 50 романым савыктен, шымытше Ричард Бахман псевдоним дене лектын, 5 научно-популярный книга тыгак. Тудо 200 утла ойлымашым возен, шукыжо нунын кокла гыч авторский сборникыш логалын. Действий шуко ойлымашыштыже шочмо Мэн штатыште кая. Шке кугу надыржылан Кинг Брэм Стокерын лӱмеш премийым налын, тыгак Тӱнямбал фэнтези премийым, Британ фэнтези ушемын пуымашыжым, «Промежуточная станция повестьше» «Небьюла» премийын кандидатше лийын, тыгак «Человек в черном костюме» ойлымашыже О.Генри лӱмеш премий дене палемдалтын. 2003 ийыште Калык фонд американ литературыш кугу надырым пыштымыжлан медальым кучыктен. Тыгак Кинг шуко награде дене палемдалтын уло паша жапше годым.

Стивен Кинг 1947 ийын 21 сентябрыште Портленд олаште, штат Мэн торовый флотын капитан Дональд Эдвард Кинг да Нелли Рут Пиллсбери ешыште шочын. Нунын тунам кок ияш приемный йочашт лийын улмаш – Дэвид Виктор. Ачалӱмым  англичан йылме гыч кусараш гын,King – «король» манмым ончыкта. Тиде ачалӱмым писательын ачаже налын. 1949 ийыште, Стивенлан кок ий темымек, тудын ачаже ик кастене кевытыш тамакалан каен да мӧҥгеш пӧрылын огыл. Тудын пӱрымашыже Стивенлан да Дэвидлан пале лийын огыл 1990 ий марте. Ачашт вес ешым каен чумырен улмаш да умбалне огыл Бразилий деч куваж ден да ныл йочаж ден илен, варажым 1980 ийыште колен.

Изиш корштымаш деч кораҥын, эрге, аважын поро мутшо ден, изи ойлымаш-влакым 12 ийже гыч возаш тӱҥалеш. Икымшыже «Мистер Хитрый Кролик» лӱман лийын, кудыштыжо изи ош мераҥ иге да тудын йолташыже-влак нерген ойлалтеш. Нуно ола мучко эҥгекыш логалше йоча-влакым утарен коштыныт. Тудо жапыштак шуко книга-влакым лудаш пижеш, тыгак ужас сынан комикс-влакым ончаш тӱҥалеш ( «Байки из склепа» , «Гробница ужасов», «Склеп ужаса», «Безумие», «Человек паук», «Супермен», «Халк») да кинофильм-влакым (шукыжым шеме-ошо сынан да кокымшо сортан «ужастик-влакым»). Икымше ужас фильм, кудым тудо ончен, лийын «Существо из черной лагуны», Стивен чотак лӱдын пытен «Бэмби» мультфильмым ончымыж деч вара – кожла йӱлымӧ сӱретым ужмыжлан верч изи эргылан икмыняр арня сай огыл омо-влак конченыт. Тудо тыгак шарна, кузе Рэй Бредбери «Марс это рай» радио шындымашым колыштын.

Шке творческий корныжым Стивен 1959 ийыште январьыште тӱҥалын, тунам тудо шке Дэвид изаж дене местный оласе газетым лукташ шонен пыштеныт. Нуно шке «Листок Дэйва» информационный вестникыштым ыштеныт, кажне лекмашым тошто мимеографыште шаркаленыт да Западный Даремыште пошкудо-шамыч коклаште ужаленыт. Дэйв верысе увер кокла шотышто тӱҥ лийын, Стив шке йӧратыме телешоу, кино да кӱчык ойлымаш-влаклан рецензийым возен. Тудо жапыштак рвезе Говард Филлипс Лавкрафтын творчествыж дене палыме лиеш, варажым тиде автор ик эн йӧратыме лиеш; 2009 ийысе интервьюштыже Кинг тыге каласен: «Икгана ачамын тошто книга-влакшым ончышыжла мый Лавкрафтын ойлымаш сборникшым муым». Сборникын лӱмжӧ – «Таящийся в тенях». Нине лӱдыктышӧ ойлымаш-влакым лудшыжла тудо пуйто «мӧҥгыжӧ пӧртылын».

Шуко ий эртымек Кинг деч йодыныт молан тудо воза, Кинг тыге вашештен: «Тиде йодышлан вашмут пеш куштылго, нимо весе уке, кудыжым мый ыштынем. Мый ойлымаш-влакым возаш йӧратем, садлан ойлымаш-влакым возем. Вот молан мый тиде пашам шуктем. Мый чынак шоненат ом керт,кузе вес пашам ышташ тӱҥалам манын.»

Ричард Бахман псевдонимым чыныш лукташ Вашингтон гыч книга магазинын ужалкалшыже Стив Браун полшен, тудо Бахманын тошто пашаж ден Стивенын у пашаж дене икгайлыкым ужын, 

Кинг сознанийыште лийын, садлан шерифлан шке родо да йолташ-влакын сото телефонын номерыштым каласен кертын шке ешыж ешыж дене кылым кучаш манын, но тудын чот капше корштен. Автор эн ончыч Бриджтонын Северный Камберлендышкыже логалын, варажым тудым вертолет дене Льюистонын Рӱдӧ Эмлыме Верыш наҥгаеныт.
Стивен Кинг пеш чот сусырген тиде туткарыште, а врач-влак йол пӱчмӧ нерген кутыраш тӱҥалыныт, молан манаш гын, йол сусыржо пеш чот лийын. Но йолым сай эмлымылан кӧра тиде йодышым петыреныт. Июльышто вич операций деч вара да лу кече физиотерапий полшымо ден Кинг адак возаш пижеш. Но садак йол пеш чот корштен, авторлан пеш чот корштымашым шижаш логалын. Тиде сай огыл тӱткар нерген Кинг «Как писать книги» да «Темная башнян» шымше ужашыштыже возен коден. Тыгак тудо латвич ужаш гыч шогышо «Королевский Госпиталь» мини-сериалын ыштымаште кышажым коден, кушто тыгаяк сынан событий нерген ойлалтеш.
Кингын адвокатше да тудын полышкалшыже-влак Смитын минивэнжым eBay гыч ужалаш чарынешт улмаш да шкаланышт оксала налнешт ыле. 
Кугу Кингын ойгыжылан тиде минивэн изиш варарак кугу шӱк ораште тошкалтын, автор тидын деч ончыч минивэным йолыш сай шогалмыж деч вара бейсбольный моклака ден перкалаш шонен пыштен, но тиде шукталтын огыл. Свежий воздух журналлан шке интервьюштыже, кудыжым Терри Гросулан пуэн тунам, Кинг тиде туткар деч вараят автомобольым шуэн, перкален колтымыжо шуын. Тиде жап мучко Табита Кинг пелашыжын студийжын дизайнже дене чот пашам ыштен. Кинг шкеже студийышке толын пурмыж деч вара каласен: «Тиде студийым мый кызыт тыгайым ужым, могай тиде студий лиеш ыле мыйын колымем деч вара». Тиде шонымаш «История Лизи» романлан у ошкылым ыштен. 




#Article 389: Гагарин, Юрий Алексеевич (174 words)


Юрий Алексеевич Гагарин (9 март 1934-27 март 1968) — тудо совет лётчик-космонавт, Совет Ушемын геройжо, российысе да моло йот элласе мландын почётный гражданинже.

Юрий Алексеевич Гагарин 9 март 1934 ий Клушино ял Гжатск кундем, кресаньык ешеш шочын кушкын. Ачаже, Алексей Иванович Гагарин, (1902–1973) плотник лийын, аваже, Анна Тимофеевна Матвеева, фермыште пашам ыштен.

Йоча пагытше тудын Клушино ялешак эртен. 1 сентябрь 1941 ийыште школыш кая, но 12 ноябырьыште, чаманен каласаш логалеш, сарлан кӧра школыш коштмыжым чарна. Пел ий нунын ялыштым немыч-влак авыреныт. Варажым 9 апрель 1943 ийыште Йошкар армий салтак-влак полшымыштлак кӧра, тудо угычын шинчымашым погаш тӱҥалеш.

Икымше тыгай космический чоҥештылмаш шарнымашеш кодын, а Юрий Алексеевич Гагарин шкеже чылалан палыме айдемыш савырнен. Йот элласе правительство да тӱрлӧ мер организаций кӱштымылан кӧра тудо кумло наре тӱрлӧ олаш миен коштын. Тылеч поснак тудо Совет Ушем кӧргыштат ятыр вере лийын. Варажым мер пашамат виктарен шоген, Жуковский лӱмеш академийымат тунем пытарен, ЦПК-ат пашам ыштен, идын годымак космысыш чоҥешташат ямдылалтын.

Космонавт-влакым ойырен налаш, да икымше гана Восток икыт дене чоҥешташ туныктымаш моткоч кугу каҥашымаш лийын.Ты отборым эртараш ятыр специалист-влак полшеныт.




#Article 390: Комикс (1177 words)


Комикс (англ.comics) – сӱретлыме илыш ойлымаш-влак, ойлымаш-влак сӱретыште. Комикс литература да ончыктымо искусствым пурта. Вес лӱм-влак коклаште да тудын тӱрлӧ шӧрыньышт коклаште сӱретлыме илыш ойлымаш-влакым, графический роман-влакым, стрип-влакым ончыкташ лиеш.

Тӱрлӧ элыште сай индустрий дене шкешотан лӱм-влак улыт. Франкойылман комиксыште маныт фр. Bande dessinee (сӱретлыме лаштык) але BD, япон комикс-влакым манга маныт.

Комиксын шуко значенийже уло, но туге гынат нуно иктышке кондат: комикс икмыняр сӱретым ончыкта, нине сӱретлаште ала-могай илыш гыч налме историй каласкалалтеш. Шуко исследователь-влакын шонымаште, комикс – тиде текстым да визуальный ончалтышын иктыш ушнымышт. Скотт МакКлауд «Суть комикса» (англ.Understanding comics) книган авторжо, тыгай лӱмым пуа: «шке шот дене шындыме сӱрет-влак», тыгак пӱтынек «ик шотан сӱрет-влак да нунын значений дене кылдалт шогымышт» Жорж Садуль «ойлымаш-влак» сӱретыште комикс-влакым лӱмда.

Комиксыште текст эреак лийшаш огыл, тыгак лийы кертыт «йӱкдымӧ» комикс-влак, кудыжым лудшо-влак раш умылен кертыт (мутлан, Жан Жирон «Арзакше» ). Но шукыж годым мутланымаш филактер дене пуалтеш – «мутан мешак», кудыжо, шукыж годым, умша гыч лекше пыл семын ончыкталтеш, тиде шонымаш-влак вуй уш гыч лекшаш улыт. Авторын мутшым шукыж годым сӱрет ӱмбалне але сӱрет йымалне вераҥдат.

Комикс-влак литератур жанр дене тӱрлӧ лийын кертыт, тыгак тӱрлӧ лийын кертыт сӱретлыме ойыртем дене. Комикс шот дене тыгак классик-влакын произведенийыштат ышталт кертыт. Но историй тыге шарлен толын – комикс-влакын шукыж годым приключений да авантюр жанр-влак гына лийыт. Тиде пеҥгыде шинчаончалтыш шуко жап комикс-влакын сай улмыштым иземден.

Комиксыште сӱрет ала-могай ӱмбалан значенийым гына налеш. Тиде куштылгын сӱретлашлан ышталтеш да лудшылан сайын персонажым умылашлан.

Кумдык ден комикс-влак кӱчык «корно-влак» ден лийын кертыт (шукыж годым кум) сӱрет ден, тыгак лийын кертыт кугу кумдыкан графический роман да сериал дене.

Комикс кино ден пеҥгыде кылым куча, но кугу кыл мультипликаций дене раш коеш. Кузе МакКлауд палемда, «Кино пленкыште – тиде пеш эркын кайыше комикс. Пространство шот комикслан тынар кӱлешан, кузе кӱлешан фильмлан жап». Англичан йылмыште «cartoon» мут – «карикатуре», ончыктен кертеш комиксымат, мультфильмымат. Шуко япон «аниме» мультфильмын тӱҥыштыжӧ  «манга» лӱман ончыктымо комикс кия.

Ӱмбал – комиксын эн тӱҥ значенийжым ончыкта. Ӱмбалыште сӱрет гына огыл, а тыгак фирмын эмблемыже, окса шотышто йодыш, рекламе, жап, сӱретче-влакын кидпалышт. Ӱмбал кок лышта кумдыкым авалтен кертеш, пурла вел «тиде шӱрган вел», шола вел «мӧҥгешла ыштыме вел».

Фронтиспис – тӱҥ лаштык ончылно шогышо сӱрет. Фронтипсис лудшо-влаклан кугу уверым комикс нерген пуэн кертеш.

Тӱҥ лаштык – тушто лийын кертыт: кӱчык ончылмут, автор-влакын, художник-влакын, контуровщик-влакын лӱмышт, да моло. Тыгак тиде лаштыкыште тӱрлӧ иллюстраций-влак лийын кертыт.

Тӱҥ ужаш – тиде лаштык-влак, нуно шуко-шагал лийын кертыт, но шукыж годым комиксыште коло гыч нылле марте лаштык лийын кертеш.

Pin-Up Page – тиде художник але вес айдеме-влак дечын ешартыш сӱрет-влак. Нуно иктаж-могай гынат кылым комикс ден кучышаш улыт, мутлан, лийын кертыт шкешотан комикс ӱмбал-влак.

Ойлымаш-влак сӱретыште мемнан дек XVI да XVI курымла гыч толыныт. Тунам Валенсийыште да Барселоныште калыклан сӱрет-влакым ужалаш тӱҥалыныт. Нине сӱрет-влак шукыж годым религий сынан лийыныт.

Тиде лийыныт юмо деке лишыл айдеме-влакын каласкалымышт, тиде каласкалымаш-влакым тӱрлӧ чиян кагазыште печатленыт («аллилуи»). 

Светский сюжетлан сӱрет-влак «(исп. Aucas)» (исп. Гыч jeu de l,оie). «Аллилуй» XVI, XVII курымлаште Фландрийыште чапланеныт, тыгак Францийыште да Германийыште.

XIX курымышто Эпиналыште фабрик пашан сӱретыште лектышыже сай корнышко лектеш. Тыге, Пеллерен фабрикыште 600 ойлымашым савыктент. Нуно 16 квадратан  сӱрет-влак гыч шогеныт( тиде классик сынан испан «аллилуя», тушко иктаж 48 сӱрет пурен).

Комикс-влак США марте шуыт. Икымше американ комикс «Медвежата и тигр» 1892 ийыште лектын(редактор Уильям Херст). Херстын издательствыже пеш сай иллюстрацийым кучылтын.

Варажым тудо (фр/Richard F.Outcault) «Аллея Хогана» серийым шочыктен. Кокымшо веран персонаж – изи рвезе нарынче чием дене, тудо пеш чот Нью-Йоркым йӧратен. Ауткольт тудым тӱҥ геройлан ыштен.
Херст шке «Морнинг джорнэл» рушарнясе газетыжым комикс-влак дене пойдараш тӱҥалеш. «Нарынче изи йочам» «Word-ыште» Джордж Б.Люкс сӱретлаш да чия дене чиялташ тӱҥалеш.

Ик эн палыме, сай пашам ыштыше сӱретчылан Уинздор Мак Кей шотлалтын, но тудо чынже дене политический карикатуре дене пашам ыштышылан шотлалтын, а комикс дене огыл. Тудо «Нью-Йорк Америкен» газет дене кылым кучен, тыгак яра жапыште Уинздор «Джерти-динозавр» мультфильмым сӱретлен шуктен

Тиде тӱрлӧ сериян выпуск-влаклан кӧра Херстын да Пулицерын газетше-влакым «желтая пресса» манаш тӱҥалыныт.

XX курымышто комикс уло тӱвыраште ик эн палыме лиеш. Тиде жаплан комикс-влак шке оҥай койышыштым йомдарен шуктеныт, манаш лиеш. Эн тӱҥ жанрлан приключений шотлалташ тӱҥалеш: боевик-влак, детектив-влак, ужас-влак, фантастике, супергерой нерген ойлымаш-влак.

Комиксын шӧртньӧ курымжо – тиде американ комикс-влакын периодыштын лӱмышт, тиде жап 1930- шо ийла мучашым да 1950-ше ийлам авалта. Икымше кугу ошкылым графический новеллын искусствыстыже XX ийла тӱҥалтыште ыштыме. Эн ончыч комикс-влак чылт юмор сынан лийыныт. Тиде, эн тӱҥжӧ, комикс лӱмын значенийже деч лектеш. Тиде ситуаций йӧршын 1938 ийын июньыштыже вашталтын. Тунам США-ште Супермен(англ. Superman) лектын. Комиксын шӧртньӧ курымжын тӱҥалтышыжлан Action Comics#1-ште ончыкталтше Супермен шотлалтеш, тудо 1938-ше ийыште лектын. Суперменын лекмыже пеш сай вашлиялтын, ала-мыняр жап эртымек супергерой-влак уло комиксым авалтеныт улмаш. Вес кумдан вашлиялтше персонажлан Пластик(англ.Plastic Man), тыгак Уилл Айснерын авторствыже почеш возалтше Спирит детектив шотлалтыт. Икымше жапыште тудо ешартыш семын веле пуалтын.

Чылаже тиде жапыште 400 супергеройым чоҥымо. Шукыжо нуно кокла гыч Супермен семын лийыныт да мемнан жап марте аралалт кодын огытыл, но садак тунам шуко палыме герой-влак шочыныт: Бэтмен, Капитан Америка. Кокымшо тӱнямбал сар супергерой нерген комикслаште кугу кышажым коден – ынде нуно талын кредалыныт, а комикс ӱмбалан супергерой-влак сӱретлалтыныт, нуно Адольф Гитлер дене талын кучедалыт. Фашизмым сеҥымаш деч вара ядерный моштымашан супергерой-влак кояш тӱҥалыт, мутлан, Атомный Громовержец ден Атомный Айдеме. Тунамсе историк-влак шонат, йоча персонаж-влак самырык лудшо-влакын лӱдмашыштым кораҥдаш полшеныт атомный сар шотышто. Тыгак, герой-влак коммунист ваштареш шогалмыштым ончыкташ тыршеныт. Но тыге гынат, кокымсо тӱнямбал сар деч вара супергерой-влакын кумдан палыме верышт йомаш тӱҥалын. Ик шот дене ончалаш гын, вет тиде эн тӱҥ направлений комикслаште шӧртньӧ курымлан кӧра лектын, тачысе кечыланат тиде вел улан шотлалтеш.

Комиксын ший курымжо – американ комиксын чапланыше жапше, тиде жап 1956 ий гыч 1970 ийлам авалтен, варажым тиде жапым бронзо курым вашталтен. Ший курым Showcase#4 комикс гыч тӱҥалын, тудым DC Comics 1956 ийын октябрьыште луктын. Тиде комиксыште Флэш супергеройын у вашталтыш-влак дене ончыктен пуэныт.

Комиксын бронзо курымжо – американ комиксын жапше. 1970-1985. Комикс-влакын сюжетышт пеш илыш ден кылдалтше да кугыеҥ-влакланат йӧршӧ. Ынде нуно тӱням таратыше йодыш-влакым шынденыт: айдемын наркотик дене кылже, аракам йӱымаш, воктен улшо пӱртӱслан эҥгекым кондымаш.Ик эн лишыл тудо жаплан событий, кудыжо бронзо курымын тӱҥалтышыжлан шотлаш лиеш, тиде Гвен Стейсин илымыш ден чеверласымыже, Человек-паукын йӧратыме еҥже (The Amazing Spider-Man#121-122), тудо 1937-ше ийыште лектын.

Пытартыш жап, кудым ме комиксын вияҥ толмо корныштыжо палемден кертына, тудо 1980 ийла гыч тачысе кечысе жапым авалта. Тиде жапын лӱмдымаште икмыняр версий уло. Тачысе комикс эше чот илыш ден кылдалтмыжым ончыкта, тыгак комикслаште сай огыл герой-влакым пурташ тӱҥалыныт, тыгак сюжетын ала-могай палыдыме сынжым изиш ужына.

XX курым мучаште кугу кумдан палыме сыным комиксыште азиат жанр налаш тӱҥалын : япон манга, китай маньхуа, корей манхва. Японийыште манган вияҥмыже эше кокымшо тӱнямбал сар деч вара тӱҥалын, но туге гынат, Западыште азиат комикс пеш палыме лийын огыл. Тиде аниме(япон жанрын мультипликацийже) жанрыш экранизироватлыме мангым ончыктымо деч вара вашталтын.

XXI курым тӱҥалтыште комикс-влак у сыным компьютер технологийлан верчын налын, комикс-влакым тӱрлын чиялташпижыныт, тыгак тидлан полшеныт: Эшли Вуд, Тодд Макфарлейн. Сэм Кит, Паоло Ривера, Грег Капулло, Умберто Рамос, Джузеппе Камунколи да шуко моло. Комикс-влакым карандаш ден веле огыл, а ӱй дене возаш тӱҥалыныт. Тугак тиде кок ужашым эше графический цифровой технологий дене пырля ушеныт. Шуко комиксым Голливудыште экранизироватлыме, нине кино-влак пеш сай лектышан, кумдан палыме улыт.
США-ште комикс индустрий




#Article 391: Фламенко (922 words)


Фламенко (исп. flamenco, исп. cante flamenco) – чылалан икгай южно-испан калык муро (андулусий) ончыктышо пале – мурын (cante) да куштымашын (baile). Кок тӱшкалан фламенко-м шелаш лиеш: тошто годсо cante hondo/jondo (hondo букв. Келге, вес семын ала-могай значений ден), тудак – cante grande (кугу, кужу); да утларак тачысе кечылан келшыше cante chico (chico букв. Изи, вес семын куштыгырак стиль). Тиде кок шеледымаш ден фламенко 50 подкласс жанрым палемден кертеш, нинын коклаште корным корен каяш пеш неле.

Фламенко-н тӱҥалтышыжым еще мавритан музык литературыште кычлман. Тиде стильыште тыгак чыган муро шке палыжым коден – южо еҥ-влак фламенко стильым чыган-влакым чын нумалше-влаклан шотлат. XV курымышто Испанийыш пудыргышо Византий гыч чыган-шамыч толыныт. Нуно касвел могырышто верланеныт (Андалусия провинцийыште). Шке шонымышт дене нуно верысе музык традицийым налыныт (мавритан, еврей, испан). Тиде музык ойыртем-влак да икгайлыкышт фламенко направленийлан шочаш полшеныт.

Шуко жап фламенко «петыршан исусство» лийын, молан манаш гын, чыган-влак шке орашт дене гына иленыт, шке семын; фламенко изи группо-влак коклаште веле палыме лийын. Но туге гынат XVIII курым мучаште чыган поктымашым чарненыт, а фламенко тӱрлӧ таверна,барыш лектын, сай кумда шӱлышым налын.

XX курым тӱҥалтыште фламенко шке кӧргышкыжӧ кубин мурсемым, джаз мотивым шупшеш; классик балетын элементше тушто шуко жапысе верым поген налыныт. Эн чот палыме фламенко танцор Хоакин Кортес тиде лӱмым, сыным уэмден, тудым «канонический стандарт» гыч кораҥден, тыгак фламенко-ш илыше, у шоктышым пуртен.
Пеш неле ритм, шкешотан технике эн сай возымашлан эрыкым огеш пу. Садлан гитаристынат, куштышынат, мурышынат искусствышт мастар деч тунемшылан пуалтеш.

Танцовщицын (байлаорын) тӱҥ  ужашыже – лийшашлык тувыр, bata de cola маналтеш – эн тыглай фламенко куштымашлан кӱлешан тувыр, шукыж годым кӱвар марте, тыгак эре тӱрлӧ тӱсан лийшаш. Тиде тувыр чыган-влакын чиемыштышт кугу шӱкалтышым ыштен. Тыгак эн кӱлешан ужашлан моштымо семын модмаш тувырын ӱлыл ужашше дене модмаш. Тыглай кӱлешан байлаорын чиемыштыже – шемалге йолаш, лопка ӱштӧ да ош тувыр. Кӱчык жилетка-болеро, кудыжо чалеко (chaleco) маналтеш, южгунам тувыр ӱмбалан чиялтеш.

Испан шаль кужу кисть ден – тиде ик эн классик атрибут ӱдырамаш фламенко куштымашын атрибутшо: тиде шаль кыдал йырваш пӱтырат, тиде сомыл ӱдырамашын мотор кыдалжым ончыкта, тиде образ кайык силуэтым ончыкта. Эше ик кӱлешан фламенко куштымашын ӱдырамаш атрибутшо – веер. Но тыге гынат, калыкыште кутырат фламенко куштымаште кастаньетан кугу верже. Но шукыж годым куштымо йӱк каблук(сапатеадо) дене шукталтеш, тыгак парня йӱк дене(питос) фламенко куштымашын шкешотан ойыртемжым, моторлыкшым ончыкта. Но шуко фламенко куштымаште тыгак кастаньета кучылтмым кораҥдат, вет нуно сай кидвылыш ончыктышлан сай лектышым ышташлан огыт пу. 

Тачысе кечылан фламенко хореограф-влакын тӱткылыкыштым пеш чот налын, вет нуно тиде искусствыште кугу творческий пашам ужыт, тагак нуно шонат, тиде направлений дене шуко инновацийым хореографийыш пурташ лиеш. 

Эн пале фламенко куштымаш, тудо мурымаш да гитар аккомпанемент ден вашлиялтеш. Фламенко тӱрлӧ ужашла гыч шоген кертеш, тӱрлӧ стиль дене кучылталтеш. Кажне ужашыже ала-мыняр почеламут-влакым пурта (нуно copla, tercio але letras). Шукыж годым гитарист кӱчык выступленийым ямдыла, тудо тональностьым, компасым да темпым. Южо стильыште гитарный интерлюдий ала-могай ик структурыжым шукта.

Мурымаш тыгай признак дене ончыкталтеш:

Тыгай олалаште фламенко фестиваль-влак палемдалтыт:  Кадис, Херес, Севилья, Кордова, Гранада, Барселона да Мадрид. Кажне олан шкешотан мурсем ойыртемже уло, шке оҥайлыкше.

Ик эн кумдан пагалыме кугу фламенко фестиваль Испанийыште ийлан кок гана эртаралтеш. Тудо Севильыште эрта, лӱмжӧ «Bienal de Flamenco». Тиде фестиваль 1980-ше ий гыч эртаралташ тӱҥалын. Тушке уло тӱня гыч фламенко куштымашым пагалыше еҥ-влак толыт. Нуно тышке кумдан палыме артист-влакым ужаш толыт: байлайор-влакым, кантаор-влакым, гитарист-влакым.

Кордовыште кажне ийын Калык кокласе гитар фестиваль эрта «GUITARRA», тиде фестивальыште Висенте Амиго да Пако Серрано гитарист-влак уло тӱнялан палыме лийыныт. Кажне ийысе канте гранде, канте фламенко фестиваль-влак уло Испаний мучко эртаралтыт.

Тӱнямбал Фламенко Фестиваль «¡VIVA ESPAÑA!». Эн кугу фламенко фестиваль Москваште 2001 ий гыч эртаралтеш.

Руш Фламенко Фестиваль «¡VIVA ESPAÑA!» икымше гана 2001 ийыште эртаралтеш. Фестиваль моткоч шуко тӱнямбал мучко палыме фламенко шӱдыр-влакым пога.
Петербургышто фламенко фестиваль кажне ийын эртаралтеш. Тудын лӱмжӧ

Гитар тӱням ончалаш гын, 1997-ше ий гыч Калугышто кажне ийын эртаралтше фестивальым ужын кертына «Мир гитары». Тиде фестивальын участникше-влак тӱрлӧ фламенко тӱшка-влак Испаний да Россий гыч лийыт. Тыгай лӱм-влакым палемдаш лиеш: Al di Meola (2004), Иван Смирнов (фестивальын «талисманже»), Висенте Амиго (2006), Пако де Лусия (2007) да тулеч моло.

Вес эллаште

Фламенко куштымашым ончыктышо Хоакин Кортес чыган-влакын посолжо Европо союзышто лийын.

Булериа фламенко сӱрет ден. Тиде сӱрет Вестсад ойлымашысе America мурышто кучылталтеш. 

Компас исп. Compás – испан мут, кудыжо метр да тактын улмыжым ончыкташлан кучылталтеш. Тыгак тудо ритмике циклыш пурташ лиеш, ритмике схемыш иктаж-могай ойыртемалтше стильыште.

Компас умылымаш фламенко куштымашын умылашыжын ик эн тӱҥжӧ. Чучкыдын компас умылымаш ритм умылымаш дене лугат, но компас пеш келге умылтарымашым йодеш, тыглайысе мурсем стиль ден таҥастарымаште, фламенко гитарист деч посна шокталтеш гын, компас кидсовым перкалыме да парня ден ӱстел ӱмбалмым тӱкымым ончыкта. Компасын тӱҥ пашажым шукташлан гитарист расгеадо шокте модышым кучылт кертеш, але тыгак кӱшыл дека але обечайке перкалыме ден. Аккорд-влакын вашталтмыштым пеш сай кӱлешан тактын ужашыже-влак ончыктат.

Фламенко годым эн тӱҥжӧ кум стиль-влак кучылталтыт: кок долян, кум долян, тыгак латкокдолян тактын тӱрлӧ йыжыҥ-влак. Южо стиль-влак ик келгытлык ден гына кучылталтмыжым кораҥден кертыт (тона, малагенья, таранто, тыгак южо фанданго стильын ойыртемже-влак). 

Латкок долян ритм шукыж годым 6/8 + ¾ ушымаш гыч лектеш, а южгунам 12/8. Латкок долян ритм фламенко направленийыште эн чӱчкыдын ужаш лиеш, ойыртемже-влак шогат эн виян доле-влакын кушто улмышт гыч, тиддеч посна тиде верланалтме ритмын классик ончымашлан келшен огеш тол. Кок да кум долян тӱшка-влакын ваш вашталтмышт пеш чот испан калык куштымаште чапланен( 16-шо курым). Тиде сарабанда, jácara and canarios.

Латкок долян ритмын кум типшым ойыраш лиеш, нуно шке схемышт, виян дольын кушто улмышт ден ойыртемалтыт: солеа, сигирийа, булериа.

Булериам фламенко стильын палыжлан шотлаш лиеш, молан манаш гын тудын латкок долян ритмик сӱретше 3, 6, 8, 10 да 12 доле-влаклан шӱкалтыш дене шокталтеш. Пырля шокталтше кидсовыш-влак куд долян группа дене ышталтшаш улыт.




#Article 392: Антонио Вивальди (1079 words)


Анто́нио Лю́чио Вива́льди (итал. Antonio Lucio Vivaldi; 4 ÿярня 1678, Венеций — 28 сÿрем 1741, Вена) — итальян композитор, скрипач, педагог, дирижёр. Вивальдим XVIII курымын итальян скрипка дене шоктымо сымыктышын ик эн тале представительжылан шотлат. Эше илыме жапыштыжак уло Европышто кÿкшыт суапым налын. Тÿҥ шотышто Вивальди инструментан концерт-влаклан кöра палыме лийын, утларакшым скрипка дене. Тудын эн палыме пашажлан «Времена года» ныл скрипичный концерт серийым шотлат.

Антонио Вивальди 4 ÿярня 1678 ий Венецийыште шочын. XX курымын пелыже марте шымлызе-влак  шочмыжын тÿрлö ийым палемденыт, иктышт 1675 ийым ончыктеныт, весышт – эше вес ийым. Но шорыкйол тылзын 1963 ийыште англичан шымлызе Эрик Пол Брагорышто Святой Иоанн черке приходышто возымашым муын, куштыжо Вивальдин чын шочмо ийжым палемдыме. Тудо 4 ÿярня 1678 ийыште шшочын да тудо кечынак тиде черкыште тынеш пуртеныт. Тынеш пуртымаш писын гына акушерка дене ышталтын, молан манаш гын эрге туешке шочын да колымашке лишыл улмаш. позволили окончательно установить дату рождения композитора. Согласно этим записям, Антонио Антонион кугезыже Брешиште пагалыме еҥ лийыныт, туштак 1655 ийыште композиторын ачаже шочын , Джованни Баттиста (1655–1736). Лу ияш годым Джованни аваж дене Венецийыш илаш кусненыт, куштыжо ÿпым тÿредшылан тунемын. Тудо жапыште клиент-влакын яйра жапыштым сылнештараш манын тÿрлö музык инструмент-влак лийыныт. Джованни жапын-жапын скрипка дене шоктен да варажымат шкенжым музыклан пуэн. 

Антонио скрипка дене лу ий гыч шоктен, 1689 – 1692 ийлаште ачажын олмеш Святой Марк соборын капеллыште шоктен. Южо источниклаште ончыктат: Антонио музык теорийым да композицийым Джованни Легренци дечын тунем налын, но Легренци 1590 ийыште колен, сандене тидын дене южо шымлызе-влак огыт келше. 

Ачажын соборышто пашам ыштымыже Антонио ончыклыкланже негыз лийын. Тудо священнослужитель лияш шонен. Молан манаш гын тудо жапыште Италийыште духовный да музык пашам совмещатлымаш тыглай лийын. Вивальди священник санным налын да вес кечын шкенжын икымше мессым Сан-Джованни ин Олео черкыште служитлен. 1 идым 1703 ийыште «Пиета» черке приютын консеваторийышке скрипке дене шокташ туныктышо семын пурен. Тиде черке эн сай ÿдыр-влаклан музык школ лÿмым нумалын. Варажым оркестрын дирижёржо лийын да концерт-влакын вуйлатышыже (maestro de concerti), тудын обязанностьышкыжо тиде консерваторийын духовный да светский концерт-влаклан мурым возаш пурен. Музыкант профессийым тудо аббат-минорит духовный сан дене совмещатлен, но варажым тиде сан дечын Вивальдим кораҥденыт. Тудо черкыште службо жапыште шкенжым кучен огеш керт манын ойленыт. Антонио кораҥмашлан  вес амалым ойлен: астме приступлан кöра тудын шуко гана черке службым чараш логалын. Но туге гынат, мутлан, Григорий Орлов тыгай амалым палемден: Антонио черке службым коден ризницыш каен, вуйушыш толшо у мелодийым возен шукташ манын.

Святой Сессилий рим консерваторийыште лач ораторийын текстше да исполнитель-влакын лÿмышт кодын, кушечынже коеш: чыла партий-влакым тунемше ÿдыр-влак модыныт, пöръеҥынымат. «Юдифь торжествующая» ораторий Вивальдин эн сай пашажлан щотлалтеш. Композитор да педагогын талантшым пален налын Вивальдин тунемше-влакын чотышт шукемын. Но туге гынат ни у тунемше-влак, ни «Пиета» консерваторийыште пашам ыштымаш Вивальдим театрыште пашам ыштыме деч кораҥен кертын огытыл. 1715 ийыште Сан-Анджело театр деч заказым налын – 12 тÿҥ арий «Nerone fatto Cesare» («Нерон, ставший Цезарем») оперыште. 1716 ийыште тиде театрланак  «L’incoronazione di Dario» («Коронация Дария») оперым возен. Тиде ийыштак «La costanza trionfante degl’amori e de gl’odii» («Постоянство, торжествующее над любовью и ненавистью») оперым Сан-Мозе венециан театрлан возен. Тиде театр дене Вивальди последующие ийыштат кылым кучен. Тиде опер-влакын премьерышт 1716 ийыште карнавалыште эртен. «Scanderbegh» («Скандербег») оперым 1718 ийыште флорентий театр сценыште шындымаш Вивальдин вес эллаште палыме лиймыж нерген рашын ончыкта.

Чумыр налмаште, 1713-1718 ийлам щымлызе-влак Вивальдин эн продуктивный пагытлан шотлат: тиде вич ийыште тудо кандаш оперым возен.

Композиторын 1719-1722 ийласе илыш нерген шагал палат.1737 ийысе композиторын серыш да операн аннотаций гыч раш коеш: Вивальди тиде ийлам Мантуя олаште да Германийыште эртарен. «La Verita in Cimento» оперлан либреттон вуймутан листеш тудо шкенжым Maestro di Capella di Camera il Principe Filippo Langravio d’Assia Darmstadt манын лÿмден. Тышеч шонаш лиеш: 1720 ий гыч 1723 ий марте Вивальди Филипп Гессен-Дармштадтский маркграфлан служитлен, кудыжо тудо жапыште Мантуя да Неапольыште Карл VI австрий кугыжан войскажын вуйлатышыже лийын.Мантуйышто Вивальди оперым мурышо, француз ÿптÿредшын ÿдыржö, Анна Жиро (Anna Giraud) дене палыме лийын. Тиде палымаш Вивальдин ончыклык илышыштыже кугу кышам коден. Карло Гольдони драматурглан посланийыште Анна Жиром Вивальди «тыршыше тунемше» манын палдарен. Шымлызе-влакын шонат: Анна Жирон тале оперым мурышо лиймаш – тиде Вивальдин кугу суапше. Современник-влак Аннам талантан, ныжыл йÿкан мурызылан шотленыт. Карло Гольдони возен: «тудо мотор огыл, но чатка лийын, вичкыж кыдалан, мотор шинчан, чечен ÿпан да сöрал тÿрван. Тудын йÿкшö кÿкшö огыл лийын, но, мутат уке, актер талантан». Вивальди бронх астме дене черле лийын да Паолина йолташыже (Анна Жирон акаже) композиторлан медсестра семын полышкален, тазалыкшым аралаш тöчен. Кум ий службо деч вара Вивальди, Анна да Паолина Венецийыш пöрылытПосле трехгодичной службы в Мантуе Вивальди вместе с Анной и Паолиной возвратился в Венецию, Аннам «йошкар священникын йолташыже» лÿмдаш тÿҥалыныт. Венецийыште ака деншÿжар Вивальдин пöртыштö иленыт да тÿрлö путешествийышке воктенже коштыныт. Тыгай лишыл кыллан кöра черкызе-влак Вивальдилан шыдын ойленыт, молан манаш гын тудо священник лийын. Тудын уда койыш-кучышланже кöра неле пагыт толын. Черкыеҥ-влакат тудын деч савырненыт. Палена: 1738 ийыште Феррары олан кардинал-архиепископ Вивальдин языкыш пурымыжлан олаш пураш да мессым служитлаш чарен. Туге гынат тудо эре кугу пагалымаш дене шке йолташыж-влак нерген ойлен да лÿмнерыштым арален. 

Мантуйышто кум ий службо деч вара Вивальди Венецийыш пöртылын. 1723 ийыште икымше гана Римыш «Ercole sul Termodonte» («Геркулес на Термодонте») у опера постановке дене кая. Тиде опера калыклан пеш келшен. 1724 ий пургыж тызын Вивальди «Giustino» («Джустино») оперын премьержылан уэш Римыш толеш.  1724 ийыште возалтше да рим карнавалыште ончыкталтше «La virtù trionfante dell’amore, e dell’odio, overo Il Tirane» («Добродетель, торжествующая над любовью и ненавистью») кумшо опере композиторын Римыште кÿкшыл сеҥымашым налмаште пытартыш лийын. 1725 ийыште Амстердамыште «Il Cimento dell’Armonia e dell’Invenzione» («Искус гармонии и инвенции» или «Спор Гармонии с Изобретением») 12 концерт цикл савыкталтын. Тиде цикл иктаж 1720 ийыште возалтын. Тÿнямбалне кумдан палыме «Времена года» (тиде циклын ныл тÿҥалтыш концертше) эше тунамак колыштшо-влакын чонышкышт шуктен. Чын лÿмжö – «Четыре времени года» (Le quattro stagione). Тудо жапыште Венецийыште француз посольствышто пашам ыштыше Жак-Жак Руссо Вивальдин музыкшым кÿкшын аклен да шкежат тиде цикл гыч икмыняржым флейте дене шоктен. Тыгакак кумдан палыме улыт тыгай концерт-влак: «La notte» (ночь), «Il cardellino» (щеглёнок), «Gloria», «Magnificat», «Stabat Mater», «Dixit Dominus». 1735 ийыште адакат кÿчык жаплан капельмейстер лийын.

Кунам Вивальди Венеций гыч каен раш пале огыл, но 1740 ий ÿярня тылзын музыкант, Венецийым коден, Карл VI кугыжа деке кая. Вивальдийын Веныш толмыж деч вара икмыняр тылзе гыч Карл VI кола да австрий  наследствылан кредалмаш тÿҥалеш. Сандене Вивальди у пашам кычалын Дрезденыш, Саксонийыш кая. Туштак тудо черланен докан. Чылашт дене мондымо, черле, окса деч посна тудо Венышке пöртылеш. Тыште Вивальди 1741 ий пеледыш тылзын 28 кечын илыш дене чеверласа.артальный. Эмлызе «кöргö пуалмаш» диагнозым шынден. Композиторым незер-влакын шÿгарште тоеныт. Тылзе гыч Маргарита да Дзанетта шÿжарже Антонион колымыж нерген серышым налыныт.

Антонио Вивальдин лÿмжым нумалыт:




#Article 393: Мохандас Ганди (151 words)


Моханда́с Карамча́нд «Маха́тма» Га́нди (гудж. મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, хинди मोहनदास करमचंद गाँधी, Шыжа тылзын 2-шо кечыже 1869 ий, Порбандар, Гуджарат — Шорыкйол тылзын 30-шо кечыже 1948 ий, Нью-Дели) — Великобританий деч Индийын  эрыкше верч кучедалше движенийын ик вуйлатышыже да идеологшо. Тудын виешлымаш огыл философийже (сатьяграха) мирный вашталтыш движенийлан влиянийым ыштен. 

Индийыште тудын лӱмжӧ святой-влакын лӱмышт дене тӧрак йоҥга. Шке калыкшын духовный лидерже, Махатма Ганди ӱмыржӧ мучко элжым витарыше вера ден кылдалтше ваш умылыдымаш, виешлымаш ваштареш кучедалын, но шоҥгеммекыже жертва лийын колен. 

Ганди ужалкалыше ешеш шочын-кушкын. Тудын ешыже джати баниян лийын, кудыжо варна вайшьев дек относитлалтын. Тудын ачаже, Карамчанд Ганди (1822—1885), дивана постым айлен — тӱҥ министр — Порбандара. Гандин ешыштыже вера ден кылдалтше чыла йӱлам эреак шуктен шогеныт. Поснак тудын аваже, Путлибай, вераштлан чот ӱшаныше лийын. Храмыште богослужений, товатлымаш, постым кучымаш, вегетариан семын илымаш, самоотречений, индус-влакын кумалме книгаштым лудмаш, вера нерген кутыркалымаш — чыла тиде самырык Гандин ешыжын духовный илышыжым чоҥен. 




#Article 394: Федерико Феллини (672 words)


Федери́ко Фелли́ни (итал. Federico Fellini; 20 январь 1920, Римини — 31 октябрь 1993, Рим) — итальян кинорежиссёр. Каннский фестивальысе «Шӧртньӧ пальме укш» («Золотая пальмовая ветвь») да вич «Оскар» премийже.

Федерико Феллини 1920 ийыште 20 январьыште Риминиште шочын. Тудын Урбано Феллини ачаже (1894—1956) да  Ида Барбиани аваже (1896—1984) 1918 ийыште в Римыште ушненыт.  Тиддеч вара Риминишке илаш кусненыт, тушто ачаже коммивояжерлан пашам ышташ тӱҥалын. Федерикон ешыште эше кок йоча лийын: Рикардо (1921—1991) ден Мария Маддалена (1929—2002).

Федерико черле икшыве кушкын. Йочаж годым Феллини сценке-влакым шындаш йӧратен: маскым ыштылын, курчакым сӱретлен, костюмым урген. Гастроль дене толшо цирк тудын чонланже еш келшен. 
Федерико классический шинчымашым налын – Фаошто монастырь школым тунем пытарен. 1937 ийыште  Флоренцийыш куснен, куштыжо репортёрлан тунемын, Демоса Боннини йолташыжын «Фебо» фирмыштыже карикатуристлан пашам ыштен. 1938 ийыште Феллини Римышке пӧртылын. Вокзал деч умбалне огыл илен, пошкудыжо китай сатузо, шолыштшо да проститутко лийиныт. Каҥга улмыжлан кӧра Федериком «Ганди» манын лӱмденыт. Тиде пагытыште, газет ден журналлашке сӱрет-влакым колтен, илаш оксам ыштен, варьете, рекламе да изи радиопостановкылан текстым возен.

 

Армий деч утлаш манын, Федерико тӱрлӧ чер-влакым симулироватлен. 

Сӱан деч вара икмыняр арня эртымек, Джульетта мӱшкыраҥын, но йоҥылыш камвочмылан кӧра, йочаже лектын возын. 1945 ийыште март тылзыште Феллинин эрге шочын, тудым ачажын лӱм дене лӱмденыт. Но изи Федерико лушкыдо тазалыкан лийын, садлан шочмыж деч вара кок арня гыч колен. Тылеч вара Феллини ешын йоча лийын огыл.

Кунам Римышке союзный войска пурен, Феллини йолташыже дене изи лавкыште сеҥыше-влаклан шарж дене ужаленыт. Икана нуно дек Роберто Росселлини пурен. Тудо немыч салтак-влак деч колышо рим священник дон Морозини нерген кӱчык кином сниматлынеже улмаш. Феллини темым ккумдаҥден, Серджо Амидеи да Роберто Росселлини дене пырля «Рим, открытый город» фильмлан сценарийым возен. Пиал нунылан шыргыжалын. Фильм неореализмлан тӱҥалтышым пыштен. Федерико кумдан палыме сценарист лийын. Феллини эше икмыняр сценарийым возен, мутлан, Роберто Росселлинин «Пайза» фильмжылан. Тыгак 1948 ийыште Феллини Росселлинин «Любовь» лентыштыже сниматлалтеш.

Эше 1949 ийыште Федерико Феллини «Дорога» фильм деке сценарийым возен, но сниматлаш нигузе йӧным муын кертын огыл. Продюссерым мумеке, Феллини 1953 ий шошо 1954 ий марте пашам ышташ тӱҥалеш, шукыжым пӱртӱсыштӧ сниматлен.  Тӱҥ геройлан Федерико Джульетта Мазинам, шке пелашыжым, да  Энтони Куиннаим ойырен. Тиде фильм дене паша деч вара Федерико Феллинин психикыже тодылалтеш ,кузе шке авторжо вара ойла, «Чон Чернобыль». Чыла тургым гыч лемылан пӧлек  — фильм чылаштлан келшен. 50 деч шукырак награде, нунын коклаште 1957 ийысеВенецианском кинофестивальысе «Серебряный лев» да эн сай йот фильмлан «Оскар» премий. Вий-куат да талант дене ӧрыктарыше итальян режиссерын произведенийже реализмын символический притче деке кораҥмым ончыктен; кызытат кинематографический шедевр улеш. Фильмын сеҥымашыже коммерческий лийын, тидыже Феллини ешлан Париолиште, Римын эн ужар районыштыжо,  сай квартирым налаш йӧным ыштен.

Шагал палыме «Мошенники» (1955) фильм деч вара Феллини адакат ик шедеврым сниматла — «Ночи Кабирии» (1957).
Героинян (тудым Джульетта Мазина модын) порылыкыштыжо да трагический ӱшанымаштыже Феллини Поро ден Осалын кучедалмаште ала-могай нимучашдыме мистический ыҥым кычалын.

Федерико Феллинин кӱкшӧ точкылан 1960 ийысе «Сладкая жизнь» фильм лийын. Тудым «экономический ӧрмаш» шужен ийым итальян калыкын философский притче семын ончыман. Шонат, Феллини эн ончыч илыш могай кӱлдымӧ, пуста, шкет илымаш да шкет кодмаш калыкын торлен илыме нерген ончыктынеже улмаш. Шке Феллини тидден ок келше. Режиссёр илыш мондалтыме тат гыч шога, кудыжым шере вино семын йӱмӧ шуэш. Но шукыжым обществылан вызов манын шотленыт. Йырваш тынар шуко.нужнан илыше улмеке, уто-ситыш нерген кузе шонаш лиеш? Но Феллини умылтарынеже улмаш, илышын шерыжым кажне еҥ тамлен кертеш, тудым пален налаш гына кӱлеш.

Ватикане картине нерген шӱкшын ойленыт, поснак стриптиз сцене келшыдымашым луктын. Газета «Оссерваторе романо» фильмлан «Омерзительная жизнь» лӱмым пуэн, кугу статьялам возен, тудым чараш йодын, да кажныжым, кӧ тудым ончен, черке еч кораҥдаш манын. 

Картине «Шӧртньӧ пальме укш»  («Золотая пальмовая ветвь») премийым Каннысе фестивальыште сеҥе налын, уло тӱнясе кинематографист-влаклан моткоч кӱлешан лийын.Тиде киношто Марчелло Мастроянни пеш сайын модын. Тиддеч вара Федерико дене пеҥгыде келшымаш да сотрудничество кушкеш. «Марчелло да мый — иктын ужашыже улына», — манын Феллини.

Весе, шукыжым автобиографичная сынан«Восемь с половиной» (1963)  картине пеш шуко премийым, нунын коклаште эн сай йот фильмлан «Оскар» премийым да Москваште тӱнямбал кинофестивальысе Тӱҥ пӧлекым налын, кудыжлан кӧра Феллини еш икымше гана Совет Ушемыш толын. 

Шкенжын пытартыш «Голоса луны» (1990) сÿретыште режиссер тÿням психбольница гыч шылше еҥын шинчаончалтыш гычын почылтеш.




#Article 395: Ферми Энрико (472 words)


Энрико Ферми (итал. Enrico Fermi, 29 идым 1901, Рим – 28 кылме 1954, Чикаго) – выдающийся итало-американский физик, теоретик да экспериментатор, кушкын толшо кызытсе теоретический да экспериментальный физикыш кугу надырым пыштыше, квантовый физикын основоположникше, физика ден Нобелевский премийын лауреатше (1938) да 1939 ийыште США-ште эмигрироватлен. Дей Линчеин Националный академийын членже (1935), йот член-корреспондент АН СССР (1929). Тудо теория бета-распада да замедления нейтронов почын. 1939 ийыште цепной реакций умылымашым пуртен да варажым автоном проектыште участийым приниматлен. Тудын лӱмеш распределений Ферми-Дирака, модель Томаса-Ферми, химический элемент фермий лӱмдалтыныт.

Самырык пагыт. Ферми 1901 ийыште Римыште железнодорожникын Альберто Ферми да туныктышын Ида де Гаттис ешеш шочын. Тудо изи годсек математик дек шӱмаҥын. Adolfo Amidei коллга Альберто Фермин, кудын вуйлатымашыж почеш тудо шижын тудын способностьшым теоретический физика дек. Тидден пырля, шке йолташыж Энрико Персико ден. Ферми тӱрлӧ физический опытым эртарен, вӱдын чын плотностьшым умылаш тӧчен. Кылме 1918 ийыште Ферми Высший школыш Пизыште тунемаш пурен. Ныл ий эртымеке 1922 ийыште тудо Высший школым сайын тунем пытарен, Пазиат университетыште рентгеновский луч экспериментлан икымше степеньым пуэныт. Шке кыл кучемже-влак дене пайдаланен, Ферми тыгай лӱмым ыштен, тудым стажировкыш колтеныт, Макс Борн дек Гёттингенский университетыш. Италийыш толмыж деч вара Ферми шкежым корнывожышто чучын, да тыгак наука гыч кайыме нерген шонен. Но 1924 ийыште Пауль Эренфестын йодмыж почеш тудым Римыште кычалыныт, да Георг Уленбек Лейденский университетыш Ужын. Тиде карьерыштыже повторный момент лийын да шке сеҥымышкыже Ушанвмаш ылыжын. 1925 ийыште тудо Флорентийском Ри университетыште туныктен. Ферми масон лийын, тудым «Лемми» ложышто палемденыт, 1923 ийыште, масонский штаб-квартирыште, Джезу площадыште, Римыште лийшым.

Фермин тӱшкажын пашаже пеш кӱкшӱ отметкым налын научный тӱняште, тудо нейтронный физикын тӱҥалтышыже лийын. Фермин эффектше востребованный лийын улмаш атомный техникыште. Пашам ыштымыжлан радиоактивный элементым, нейтронный бомбардировко почеш да ядерный реакцийым почмыжлан 1938 ийыште Энрико Фермилан Нобелевский премийым физика ден кучыктен пумо. Стокголмыш алаш лекмыж годым ешыж дене пырля, Фермин Италийыш пӧртылын огыл, кушто тиде жаплан закон лектыныт, еврей-влаклан. Ферми США-ш каен, кушто вич университетыште тудлан физик профессор олмыш шогалаш йОным пуэныт. Ферми Нью-Йоркысо Колумбийский университетым ойырен налын, куштыжо 1939 ий гыч 1942 ий марте пашам ыштен.

Наукышто Ферми эреак самырык, нергичный да одержимый кодын. 50-ле ияш ийготан лиймыж годым вуйыштыжо поян запасым ядерный энергетика областьысе знанийым кучымыжо годым Фермин шке корныжым наука деятельностьышто вашталтен да физик частица высоких энергий да астрофизика ден заниматлаш тӱҥалын. Тыштат тудо кугу кӱкшытыш шуын: космический лучын ышталтмыжым луктын да механизмын ускорений частиц почын, изотопический квадруплетым почын, икымше адронный резонанс лийшым (1952), протон ден пи-мезоным вашкылыштым тунемын. Кеҥежым 1954 ийыште Ферми Европышто эртарен, пытартыш стадийыште лийын рак желудка ден. Тудо лекций дене Францийыште, Германийыште да Италийыште лийын, ончычсо йолташ-влакше дене вашлиялтын. Чикагош пӧртылмыж годым, Ферми кок тылзе медицинский процедурыш коштын. Ферми 28 кылме 1954 ийыште илыш дене чеверласен, тудлан лийынжат 53 ий веле.

Шукерте огыл илыш гыч каймыжлан Фермилан атомный энергийым комиссий лӱмын премийым организоватленыт ученыйлан. 1956 ийыште тиде премий «Премия нрико Ферми» лӱмым нумалаш тӱҥалыныт да чӱчкыдын кучыкташат тӱналыныт.




#Article 396: The Beatles (199 words)


The Beatles (Битлс) – 1960 ийыште шочшо Ливерпульысо британ рок-группо, кудыщтын теве могай составше лийын: Джон Леннон, Пол Маккартни, Джордж Харрисон, Ринго Старр. Тыгак тӱрлӧ жапыште составыште Питт Бест, Стюарт Сатклиффа и Джимми Никол лийыныт.

Журнал Rolling Stone 100  The Beatles группым уло тӱнялан эн ончыко луктын. Группо 7 гана греми награда дене палемдалтын. Нылытынат МВЕ орден дене палемдалтыныт. 2001 ийлан США-ште группын 163 миллион утла дискым ужалыме.

Тӱшкан пашам The Beatles 1970-те чарнен. 1967 ийыште Пол ден Джон пашам пырля ыштеныт. 1980-шо ийыште шке пӧртшӧ воктен Джон Ленноным пуштшым муыныт, 2001-ше ийыште рак деч Джордж Харрисон колен. Пол Маккартни ден Ринго Старр таче кечынат мурым возат.

Январь тылзыште 1960-шо ийыште Джон Стюарт Склиффортым группыш кон-ден. Стюарт гытар дене шоктен моштен огыл, ну туге гынат варажым тудо ик эн тале бак-гитарист лийын.

Садклифф Гамбургышто кодын, но и кий эртымек кола. Бас-гитар Маккартни деке кусна.

Группо Карнего-холлышто кок концертым пуэн да Эд Салливаннын теле-шоушто интервьюм коденыт.

Пытартыш мурым, кудым The Beatles пырля воза, «I want you» муро лиеш.

Ужалымашке США-ште The Beatles 19 млн. экземпляр марте шуын. 6-шо лукмо альбомыштлан «бриллиантовый» статусым пуэныт. «Let it be» кино The Beatles группын мурыжо негызеш оскарым налын.1988-ше ийыште группо Зал славы рок-н-ролаш логалын.




#Article 397: Франц Петер Шуберт (101 words)


Франц Петер Шуберт (1797 шорыкйол 31 – 1828 кылме 19) – австрийысе композитор, музыкышто романтизмлан негызым пыштыше.

Франц Шуберт 31 январь 1797 ийыште Лихтенхальысе приходской школышто туныктышын ешеш шочын. Ачаже-Франц Теодор Шуберт, аваже – Элизабет Шуберт.

Музык дек рвезе пеш эр шӱмаҥын. Яндар йӱкшылан кӧра Францым Венысе придворный капеллыш налыт. Рвезе мурен гына огыл, тыгак Йозеф Йайднын да Вольфганг Амадей Моцартын творчествыж ден палыме лийын.

Йолташыже-влак кокла гыч Й.Шпадн, Ф.Шобер, поэт Майрхофер, поэт Баун-фельд, М.Швинд миеныт. Нуно Шубертлан ятыр полшеныт.

Шуберт 9 симфонийым, 2 фортепьянный сокатым, 10 очеркым, 6 мессым да ятыр произведеий-влакым хорла возен, да тыге 600 утла мурым сенен.




#Article 398: Пиаф, Эдит (154 words)


Эдит Пиаф (чын лӱмжӧ Эдит Джованна Гассион, 1915 теле 19 – 1963 покро 10) – француз мурызо да актриса.

Эдит Пиаф Актриса Анита Майар да акробат Луи Гассионын ӱдыржӧ. Кок ий гыч Луим пелашыже кудалтен кая, а ӱдыржым шке ача-аважлан коден. Коваже уныкажлан кленча шӧр олмеш вином темен йӱктен. Вара Луи шке аваж деке йочам наҥгая.

Эдит ачаж дене пырля уремыште калыкым чумырен, изирак концертым пуаш тыршеныт.

Эше варарак Эдит Раймон Ассо дене палыме лиеш. Тудо мураш, этикетланат туныктен.

Сар тӱҥалмеке Эдитлан Ассо дене ойырлаш пернен. Тунамак тудо режиссёр Жан Кокто дене палыме лиеш. Эдит Пиаф «Равнодушный красавец» пьесыште модеш.

Сар деч вара калыклан Эдит эше кумданрак палыме лиеш. Тудо 33 ияш боксёр Марсель Сердан дене палыме лиеш. Сердан Эдит деке Нью-Йоркыш чоҥешты-мыж годым авикатастрофышто кола. 1952 Эдит автокатастрофыш логалеш, да туддеч вара  наркотик дек кылдалтеш.

Пиаф лӱмеш  Парижыште Эдит Пиаф чап кӱм шогалтыме. Пытартыш ийлаште Эдит Пиаф «Моя жизнь» автобиографий сынан книгам возен.




#Article 399: Людвиг ван Бетховен (1076 words)


Людвиг ван Бетховен – немыч композитор да пианист. Тудо 1770 ийыште Боннышто 16 декабрьыште шочын.Тудын ачаже, Иоганн Бетховен (1740–1792), мурызо лийын. Аваже – Мария-Магдалина.

Бетховен – романтизм да классицизм период  кокласе кап-кыл, тудо ик эн пагалыме да лӱмлӧ композитор уло тӱняште. Людвиг улшо чыла тӱрлӧ жанрыште возен. Бетховенын творчествыже кугу надырым 19 – 20-шо ийласе симвонизмлан пыштен.

Ачаже композитор деч кокымшо Моцартым ыштынеже ыле, тидлан кӧра скрипка ден модаш туныктен.1778 ийыште рвезын икымше выступленийже лийын.1780 ийыште Бонныш композитор Кристиан Готлоб Нефе толын. Тудо Бетховенын туныктышыжо лийын.Рвезын талантше уло манын Нефе вигак умылен. Кочажын колмыжлан кӱҥра, Людвиг эр кудалтен школым, но латин йылмым  тунемын.Тыгак тудо итальян да француз йылмым тунемын, шуко лудын. Рвезын йӧратыме писательже-влак-Гомер, Плутарх, англичан драматург Шекспир, немыч поэт Гёте да Шиллер. Тиде жапыште Бетховен мурым возаш тӱҥалын, но шке произведенийжым возаш вашкен огыл. 1787 ийыште Бетховен Веныш миен коштын.

Аважын черланымыж нерген пален налын, Бетховен угыч Бонныш пӧртылын. 17 июльышто 1787 ийыште аваже колен. Латшым ияш рвезе варажым ешыште главный лийын да шольыжо-влыкым ончен. 1789 ийыште Бетховен, туннемыжым шуяш манын, университетыш лекцийыш кошташ тӱҥалеш. Лач тиде жапышкак Бонныш Францийысе революций нерген увер толеш. Университетысе ик профессор революций нерген почуламут сборникым луктеш. Бетховен тудлан подпискым ышта. Англий гыч кайыме гдым, Боннышто Гайдн шогалын. Тудо сайым веле ойлен Бетховенын копмозиторский талантше нерген. Бетховен Веныш каяш шонен пышта, молан манаш гын рвезе Гайдн ден тунемнеже. 1792 ийыште Бонным кода.

Тышке толнын тудо вигак Гайдн ден тунемаш тӱҥҥалын, но умбакыжым Гайдн тудым нимолан тунактен огыл манын ойлен. Вашке Гайдн Индийыш каен. Шке ученикшым, Людвигым, Альбрехтсберглан коден. Но Бетховен шке шкланже туныктышым ойырен налын – Антонио Сальери. Рвезе вигак пианист-виртуоз семын чапым налын. Калык тудым йӧратен колыштын. Бетховен тыгакак моло деч тӱжвал тӱсше дене ойыртемалтын. Тудо эре айда-лийже чиен коштын, ӱпшымат шукыж годым шерын огыл. Людвиг пеш писе, чожга айдеме лийын. Икана, концертыште модмо годым, ала-кӧ кутыраш тӱҥалын, Бетховен тунамак модмыжым чарнен да ойлен: «Тыгай сӧсна шамычлан мый модаш ом тӱҥал!» Вес гана тудо  Лихновский кугыжа  деке унала миен. Лихновский Бетховеным пагален, кугу поклонникше лийын. Кугыжа тудым погынышо шамычлан модаш йодын, но Людвиг отказатлен. Йолташ шамычыже тудым сай, поро айдемылан шотленыт. Тудо лишыл йолташ шамычшылан эре полшен шоген, нигунамат отказатлен огыл. Бетховенын сочиненийже-влак кугу сеҥымаш дене пайдаланеныт. Веныште, первый лу ийыште, композитор 12 сонатым фортепианолан возен, 8 сонатым скрипкалан да молымат. 1796 ийыште Бетховен слухым йомдараш тӱҥалеш. Изи Хайлигенштадт олаш кая, шкет лияш манын.  Тудо умыла – соҥгыралыкым эмылаш огеш лий. Вара серышым воза, кудыжо «халигенштадский завещаний» лӱмым налеш. Письмаште композитор шке ойгыжо нерген воза. Хойлигенштадтыште Кумшо симфонийжым возаш пижеш, тудын лӱмжӧ – Героический.

Кунам Бетховен 34 ияш лийын, Наполеон шкенжым император манын увертарен. Тидлан кӧра, Бетховен Кумшо  симфонийжым тудлан пӧлеклаш отказатлалтын. Тудо возен: »Тиде Наполеон тыглай айдеме. Ынде тудо йол дене айдемын праважым тошкаш тӱҥалеш да тиран лиеш.» Чайковскийын мутшо почеш, кумшо симфонийыштыже гына шке чын мастарлыкшым, творческий  ӱнаржым почын пуэн. Соҥгыралыкше верчын Людвиг шуэн уремыш лектеш. Тудо шыпчык лиеш. Лач тиде жапыште композитор эн палыме произведенийлажым воза. Тиде жапыштак единственный опера «Фиделио» денже пашам ышта. Опера дек сеҥымаш 1814 ийыште веле толын, кунам тудым Веныште, вара Прагыште, Берлиныште шындалтын. Колмыж деч ончыч Людвиг «Фиделио» рукописьшым йолташыжлан да секретать Шидлерлан пуэн.

Шольыжын колымыж деч вара, Людвиг племянникшым ончаш налеш. Тудым эн сай пансионатыш кусара да шке ученикшылан,  Карл Чернилан, тудын ден музыкым тунемаш шӱда. Композитор племянникшы деч ученыйым але артистым ыштынеже ыле, но тудыжын ушыштыжо карт ден бильярд веле ыле. Шуко долгаже улмыжлан кӧра, племянникше шкенжым пуштнеже ыле, но кертын огыл. Бетховен тдын верч шуко ойгырен. Тудын тазалыкше вигак шӱкшемын. 26 мартыште 1827 ийыште Бетховен колен. Коло тӱжем наре айдеме тудым ужаташ миен.

Музык урокым Бетховен эше Боннышто пуаш тӱҥалын ыле. Тудын бонн ученикше Стефан Брейнинг пытартыш кечыжла марте композиторын эн сай йолташыже лийын. Брейнинг Бетховенлан «Фиделио» либреттожым вашталташ полшен. Веныште тудын ученицыже Джульетта Гвиччарди лийын. Тудо Брунсвиков шамычын родыжо лийиын, куштыжо Бетховен эре лиеден. Джульетта композиторлан келшен, даже ӱдырым марлан налаш шонен. 1801 ий кеҥежым Людвиг Венгрийыште эртарен, Брунсвиковмытын именийыштыже. Туштак Бетховен «Лунная соната» сочиненийым возен. Тудым Джульетталан пӧлеклен. Бетховенын тыгак Тереза Брунсвик ученицыже лийиын. Тудын музыкальный талантше лийын – ӱдыр сайын рояль дене модын, моторын мурен. Лӱмлӧ швейцар педагок Песталоцци дене палыме лийме деч вара, Тереза йоча шамычым ончаш тӱҥалеш. Венгрийыште тудо благотоворительный йоча сад-влакым почеш йорло йоча-влаклан. Колымыж мартре тудо тиде пашажым ыштен шоген. 1861 ийыште колен. Бетховеным Тереза дене кугу йолташ келшымаш кылден. Композиторын колымыж деч вара «Письмо к бессмертной возлюбленной» лӱман серышым мумо ыле. Тачат пале огыл кӧлан тудым адресоватлыме, но шукын шонат, Терезалан возымо манын.

Дорофея Эртман Бетховенын ученицыже лийын. Германийиын эн сай пианисткыже. Тудлан Бетхофен 28-ше номеран Сонатыжым пӧлеклен. Доротеян йӧчаже колымо нерген пален налын, Людвиг шуко жап тудлан модын. 1801 ийын пытартышыштыже Веныш Фердинанд Рис толын. Фердинанд – Бетховен ешын йолташыжын эргыже. Бетховен тудым приниматлен. Кузе и моло Бетховенын ученикше-влак, Рис инструмент дене модын моштен. Икана Бетховен Рислан шукерте огыл пытарыме адажиожым модын ончыктен, кудыжо рвезылан моткоч чот келшен. Рис тудым наизусть шарнен кодын. Князь Лихновский деке пурымо годым, Рис модын пуэн тиде пьесым. Бетховен Рисын модмыж нерген пален налын да чот сырен. Тидын деч вара Людвиг Рислан нимомат больше модын, колыштыктен огыл. Икана Рис шке маршыжым модын, чылылан Бетховенын маршыже манын ойлен. Вара Рис Бетховенын у сочиненийжым колын. Нуно прогулкыш каеныт да йомыныт ыле, каслан веле пӧртылыныт. Ошкылмо годым Людвиг ала-могай мелодийым мурен каен. Мӧҥгӧ пӧртылмеке, Бетховен ушыш толшо мелодийжым инструмен коклаште модын. Тыге «Аппассионатын» мучашыже шочын. Рис дене Карл Черни пашам ышташ тӱҥалын. Бетховенын тунемшыже-влак коклаште Карл шкет кына йӧча лийын. Тудлан индеш ий веле темын, но тудо концерт дене уже выступатлен. Карлын икымше туныктышыжо ачаже лийын, лӱмлӧ чех педагок Винцель Черни. Кунам Карл икымше гана Бетховеным квартирыштыже ужын, тудо композиторым Робинзон Крузолан шотлен, молан манаш гын Людвигын квартирыштыже пуламыр лийиын, шкежат шӱкшӱн койын. Черни композитор дене вич ий тунемын, вара Бетховен тудлан документым пуэн, куштыжо тунемшыжын сеҥымашыж нерген, сай шарнымашыж нерген возен. Чынжымак Черлин пеш сай шарнымашыже лийин, тудо туныктышыжын чыла сочиненийжым наизусть пален. Умбакыжым Карл Венын эн сай туныктышыжо лийиын. Тудын ученикше-влак коклаште Теодор Лешетицкий лийын. Теодор – руш фортепиан школын основательже. 1858 ий гыч Лешетицкий Петербургышто илен, а 1862 гыч 1878 ий марте кызыт веле почмо консерваторийыште пашам ыштен. Тыште дудын дене А. Н. Есипова тунемын, умбакыжым тиде консерваторийынак профессоржо. В. И. Софронов – Моско консерваторийын вуйлатышыже.

Американ шанчызе-влак Бетховенын ӱпшым да черепшым ончен лектын, ойленыт пуйто тудо свинец ден отравитлалт колен. Композитодын колымыж деч вара 186 ий эртен гынат, тудын лӱмжым тачат чылан сайын палат. Йӧча-влакат изинек палат тыгай композитор лийын манын. Тӱняште шуко вашталтыш лийын, но Бетховенын мастарлыкше мондалтын огыл да тачат вашлиялтеш.




#Article 400: Купсола (Морко кундем) (154 words)


Купсола () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шале ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 182еҥ (2004 ий), 149 еҥ (2010 ий).

Кугу Шале ял деч 0,5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.

Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «куп» + «сола» = «купсола».

Тиде ял XIX-ше курым тӱҥалтышыште шочын. 1925 ийыште Купсола ялыште 25 пӧрт лийын, 74 пӧръеҥ илен. Икмыняр еҥ мӱйым поген коштын да Озаҥ олаш ужалаш наҥгаен. Тиде окса дене калык илен. Купсола ялем яра верыште лийын. Йырым-ваш нимогай вӱд лийын огыл. 1989 ийыште ялыште 179 пӧръеҥ да 170 ӱдырамаш марий-влак лийыныт. А 1924 ийлан Купсолаште 439 калык погынен. Эркын-эркын тӱрлӧ школым, ферме-влакым почаш тӱҥалыныт. 1959 ийыште Купсола ялыште 129 пӧръеҥ да 215 ӱдырамаш илаш тӱҥалеш. 2004 ийлан 53 наре пӧрт чоҥалтеш, 182 калык ила, шукыжо марий-влак улыт. Икмыняр руш ешат коеш. Кызыт Купсола ял пеш мотор, койын-койын уэмеш, сылнештеш. Калык у деч у пӧртым чоҥа да ял уремым сылнештара.




#Article 401: Апакаев, Пётр Андреевич (104 words)


Пётр Апакаев (Пётр Андреевич Апакаев) (, РСФСР, Башкир АССР, Калтаса кундем, Тошто Оръямучаш ял – , Йошкар-Ола) – марий серызе, туныктышо, кусарыше, шанчызе, педагогике шанче кандидат (1972), профессор (1993), педагогике шанче доктор (1999), Марий АССР-ын сулло туныктышыжо (1963), МССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1991), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше (2003).

Пётр Апакаев 1936 ийын сорла тылзын 2-шо кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Тошто Оръямучаш ялеш шочын. 
Паша корныжо областьысе комитетыште тӱҥалын, вара шанче да шымлыше институтышто шуйнен, но 1986-шо ийыште Марий кугыжаныш педагогике институтын тӱҥалтыш шинчымаш педагогик кафедрын вуйлатышыжлан шогалын да 15 ий тиде сомылым шуктен шоген. 20 утла книган авторжо. Йошкар-Олаште ила.




#Article 402: Краснов, Сергей Архипович (229 words)


Элнет Сергей (С.Эл., С.Элн., С.Красн., К.Э.) (Сергей Архипович Краснов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Азъял ял — , Марий АССР, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, журналист, литератор, мер пашаеҥ.

Элнет Сергей 1903 ийын сорла тылзын 27-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Азъял ялеш кресаньык ешеш шочын. Революций деч ончыч кокклассан школым тунем пытарен. 1919-ше ийыште комсомолыш пурен. 1925-ше ийыште «Йошкар кече» газет редакцийыште пашам ыштен. 1926-1927-ше ийлаште Москвошто Журналистике кугыжаныш институтыште шинчымашым поген, но тудым тунем пытарен огыл. 1929-ше ийыште шачмо ялыштыже «Патыр» лӱман колхозым ыштен, туднн председательже лийын. 1930-ше ийыште тудын вуйлатымыже дене «Колхоз йӱк» район газет лекташ тӱҥалын, редактор сомылымат шкежак шуктен. 1931-ше ийыште «Марий коммуна» газетыш пӧртылын, 1933-1934-ше ийлаште газетын тӱҥ редакторжо лийын. 1935-ше ийыште Сергей Архиповичым Морко медрабфакым вуйлаташ шогалтеныт, 1936-ше ий гыч Шиньша ялыште «Ушнымаш» колхозым вуйлатен.

Сылнымут пашам 1920-ше ийыште тӱҥалын. «Йошкар кече» газетыш ялысе илыш нерген селькор семын шуко очеркым, статьям возен. «У вий», «Арлан ден Кестен» журналлаште тудын ойлымаш да моло произведенийлажым савыктен шогеныт. 1936-ше ийыште серызын «У вий» журналеш «Илымаш шолеш» повесть гыч ужашыже савыкталт лектын. Но повесть возен пытаралтде кодын. 1937-ше ий декабрь тылзыште серызым контрреволюций пашам вӱда манын кучен наҥгаеныт да вес ий январь тылзыште лӱен пуштыныт.

Краснов С.А. Сергей Элнет псевдонимым 1923-ше ий гыч кучылташ тӱҥалын. Южгунамже тудо кӱчыкын С.Эл., С.Элн., С.Красн, К.Э. веле возен. Морко районысо Азъял кыдалаш школ тудын лӱмжым нумалеш.




#Article 403: Деревяшкин, Анатолий Карпович (157 words)


Анатолий Айзенворт (А.Зет, А. К., А. Д.) (Анатолий Карпович Деревяшкин) (, Россий империй, Илна губерний, Яраҥ уезд,  Шуарсола ял — , СССР, Сталинград вел, Клычково ял) — марий серызе, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Анатолий Айзенворт 1910 ий ӱярня тылзын 10-шо кечынже Россий империй Илна губерний Яраҥ уезд  Шуарсола ялыште шочын. Оршанке кок ступенян школым пытарымек Озаҥ оласе Восточно-педагогический институтыш тунемаш пурен. 1931 ийыште тудым тунем пытарен. МарНИИ-ште тыршен, марий йылмым да сылнымутым шымлен. «Марий коммуна», «Марийская правда» газетла дене кылым кучен шоген. 1937 ий гыч Н.К.Крупская лӱмеш Марпединститутыште марий сылнымут курсым вӱден.
Сылнымут пашажым 1926 ийыште тӱҥалын. Ондак руш йылме дене возкален шоген. 30-ше ийлан марий ял нерген шуко ойлымаш шочын. 1935-1937 ийлаште «Вич лӱддымӧ» («Пятеро смелых») йоча-влаклан повестьым возен. 1942 ий тӱҥалтыште Анатолий Деревяшкиным Йошкар Армийыш налыныт. 1942 ий 25 декабрьыште тудо Сталинград верч кредалмаште колен. Волгоград кундемыште Клычково ял лише тойымо. Повестьшым возен пытарыме огыл.




#Article 404: Ильяков, Никандр Филиппович (2283 words)


Никандр Ильяков (Никандр Филиппович Ильяков) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Кыльыкал (кызыт Кугысер) ял — , РСФСР, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Йоласъял ял) — курыкмарий серызе, почеламутчо, драматург, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1940), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Качырий кугыжалан ыштыме тошто корно гыч иктаж пел уштыш ӧрдыжтырак Куликал (Кыльыкал) лӱман икмарда марий ял шинча. Тудо кум серан:иктыже — Кугу Куликал, весыже — Эрсексир, кумшыжо Кужлиде маналтеш. Тушто шӱдӧ наре озанлык уло.

Тиде ял кунам тышак шочын, кузе шарлен, кузе лӱмжӧ лектын — пале огыл. Туге гынат Куликалын, моло ял семынак, шке историйже уло.Тышак шочын ученый-просветитель, туныктышо Гавриил Яковлевич Яковлев (1843–1912). Тудо шкевуя лудаш, возаш тунемын, варажым Озаҥысе духовный семинарийыш  пурен. 1870 ийыште олык марла первый букварьым возен, юмын книга-влакым марлаш кусарылын. Поро лектышан пашажлан Россий просвещений министерстве кугу оксам пуа. Тиде оксажым Г. Яковлев Унчо миссионерский школым  чоҥымашке кусара, вара шкежат тушто марла туныкташ тӱҥалеш.

Тиде ялеш шочын 30-шо ийлаште Москошто журналистика институтым тунем лекше С. А. Фирсов. Варажым тудо Курыкмарий издательствыште, Москосо Учпедгизыште учебник-влакым лукмаште тыршен, шкежат школ-влаклан книгам возен. 1941 ийыште ополченец семын Моском аралымаште эл верчын вуйжым пыштен.

Тиде ялешак шочын-кушкын Марий Эл Республикын калык поэтше, Государственный премийын лауреатше Г. И. Матюковский.

Куликал калык тиде ялеш шочшо Никандр Филиппович Ильяков денат кугешна:

Историйлан поян тиде ялеш 1913 ий 28 октябрьыште Н. Ф. Ильяков шочын. Шуко йочан кресаньык ешын илышыже куштылго лийын огыл. Но поэтын ачаже, Филипп Васильевич, изирак эргыжым туныкташак шона. 

Кыльыкал тӱҥалтыш школым тунем лекмек, Никандр умбакыже Йоласал шымияш школыш кая. Тушто 1926–1929 ийлаште тунемеш.

йолташ-влак коклаште шкенжым пеш порын кучен. Чыла йодышлан каласен шуктен. Мыят ты тунемше деке лишемым. Тиде Никандр лийын, фамилийже дене — Ильяков. Рвезе топката, лопка вачан. Ӱмбалныже чийыме вургемжат шке капыштышыжла ок чуч...» 

Тунемше-влак шинчымашым налме дене пырля пырдыжгазетым лукташ тӱҥалыт, сылнымут кружокым ыштат. Чумыр пашам шочмо йылмым туныктышо Леонид Куприянович Платаев вӱдаш тӱҥалеш (Н. Ильяковын «Эдемвлӓ дӓ ивлӓ» романыштыже тудым Парфен Петрович Черномазов лӱм дене ончыктымо). Никандр чулымын литкружок пашашке пижеш, почеламут ден ойлымаш-влакым воза. Автобиографический сынан «Эдемвлӓ дӓ ивлӓ» романыштыже Н. Ильяков тиде жап нерген тыге ойла: 

Литературный кружокын пашаже вораҥеш, возышо-влак шукемыт, «Кӓй» («Кайшудо») лӱман журналым лукташ тӱҥалыт. Тиде журналеш Н. Ильяковын «Чельньык оролы» («Мӱкшотар орол») лӱман ойлымашыже лектеш. 1931 ийыште ойлымаш Цыкма (Козьмодемьянск) олаште лекше «Шымыт» книгаш пура. Тиде-авторын первый савыктыме произведенийже. Тыге лудшо-влак у авторын лӱмжӧ дене палыме лийыт.

Ойлымашыште маскан мӱкш отарыш мӱйым кочкаш пураш тунеммыже да оролын маскам кучымыж нерген ойлалтеш.

Возышо-влак коклаште Г. В. Костатеев шкеже, тудат йоча-влаклан варажым ятыр возен, Ф. Г. Радугин, вараже герой-летчик, да молат лийыныт.

Писательын Н. В. Игнатьевын шольыжо Тарас Васильевич журналым сылнын сӧрастараш полшен. Тудо школышто рисованийым да химийым туныктен.

Юл эҥер ден Козьмодемьянск олалан Н. Ильяков шагал огыл строка-влакым пӧлеклен:

Тиде жапыштак педтехникумым тунем лекше К. Беляев ден В. Сузы газет редакцийыште пашам ышташ тӱҥалыт. Совпартшколышто Пет. Першут марий йылмым туныктен, редакцийыштак Шадт Булат пашам ыштен. Чылан нуно шке коклаштышт келшеныт, возымаште икте-весыштлан полшен шогеныт. Поснак лишыл йолташ лийыт Н. Ильяковлан К. Беляев ден Шадт Булат. Нине самырык возкалыше-влаклан кугу полышым Н. В. Игнатьев пуэн шоген. Тиде жапыште Н. Ильяков «Михӓла» лӱман первый поэмым воза. Поэмыште Михӓла лӱман комсомолец рвезым ачаже суртшо гыч кырен луктеш. Рвезе олашке кая, заводышто пашам ышташ тӱҥалеш. Лудшо-влак тиде поэмым куанен вашлийыт. Поэмысе гай конфликт тунам кажне ялыште лийын. Геройын прототипшымат лудшо-влак сайын паленыт.

Теве, мут толмашеш, поэмын геройжо Михӓла ял гыч олашке пашашке, Угарман (Горький) автомобиль заводым ыштымашке, кая. Илышыштыжат тугаяк лийын: мемнан ял рвезе Сретенский Михӓла Амур тӱреш Комсомольск олам чоҥаш каен да, тудым чоҥымеке веле, мӧҥгеш савырнен толын. Вара тудо Козьмодемьянск олаште совпартшколышто тунемын да Тельман лӱмеш колхознан счетоводшо лийын. 1939 ийыште финский фронтышто кредалын. 1941 ийын сар тӱҥалмеке, первый кечылаштыжак тиде гана немыч фашист-влак ваштареш шочмо элна верч шогыш... Михӓла Ленинградский фронтышто ялнан моло марий-влак дене иквереш разведкыш бой дене каен, нуно тушакын чыланат вуйыштым пыштеныт». 

Жапын шӱлышыжӧ, тӱсшӧ самырык писательын прозыштыжат шижалтын. Тӱшка илышын ялышке шыҥен пурымыжо, тудын ваштареш поян-влакын да черкын служительже-влакын илаш-колаш кредалмышт — тыгай тема-влак самырык прозаикым тургыжландарат. Вет тудо шкежат калык коклаште у илыш верч агитаций пашам наҥгая, колхоз-влакым ышташ полша. Чыла тидын нерген воза автор первый ойлымашлаштыже: «Вес корно уке», «Поп-влак ондалат», «Бригаде дене таҥасен», «Кӱчызӧ ден тарзе», т. м.

Тиде жапыште Н. Ильяков «Кыныж» («Шӱкшак») лӱман пьесым воза. Марий писатель-влакын II-шо конференцийыште (1933) Н. Игнатьев Н. Ильяковым Моско гыч толшо А. П. Рябинина дене палымым ышта:

Тыге тиде пьесе Н. Игнатьев полшымо дене 1935 ийыште Москошто посна книга дене печатлалт лектеш. Тудым Н. Игнатьев шкак редактироватла. Пьесыштыже автор колхоз илыш нерген воза. Самырык колхозник-влак аракам йӱын кийыше вуйлатыше-влакым паша гыч кораҥдаш полшат.

Н. Ильяковын Козьмодемьянск олаште тунемме да пашам ыштыме жапшым иктешлен, теве мом каласыман: самырык автор тӱҥалтыш гычак сылнымутын чыла жанрыштыже шкенжым терга. Да чылаштыжат — поэзийыштат, прозыштат, драматургийыштат икгай виян улмыжым ончыкта. Туге гынат 1934 ийыште, корректор пашам коден, Н. Ильяков Йошкар-Олаш кая. Н. В. Игнатьев тудлан институтыш тунемаш пураш темла. Кугу писатель умылен: рвезе сылнымут деке шӱмаҥын, удан огыл воза, тудлан кушкаш кӱлеш. 

Йошкар-Олаште 1934 ийыште Марий педагогический институт  пелен учительский институтым  почыт. Тиде кокияш тунемме заведений шымияш школ-влаклан туныктышо-влакым ямдылен. Икымше тунемме ий гычак тиде институтын литературный факультетыштыже Н. Ильяков тунемаш тӱҥалеш. Тунам педагогический институт ден учительский институтын литературный факультетлаштышт кумдан палыме педагог-влак пашам ыштеныт: В. М. Васильев, Шабдар Осып, Тыныш Осып, В. Т. Соколов... Н. Ильяков дене ик жапыштак шинчымашым налыт М. Казаков, Г. Ефруш, С. Николаев, В. Столяров (Юксерн), В. Рожкин, Чалай Васлий, А. Бик да молат. Литератур творчествым вияҥден колтымаште студент-влаклан Шабдар Осып ден С. С. Опаевын вуйлатыме литератур ушем шке шотан лабораторий лийын.

Тиде жапыште Н. Ильяковын шочыт:«Ната» (Йошкар-Олаште областьын юбилейже годым трагически колышо тӱнян рекордсменкыже парашютистке Ната Бабушкина нерген), лирический почеламут-влак «Садыште», «Тый шыргыжат», «Ойырлымаш». «Юҥго йӱла» поэмыштыже автор 1918 ийыште Йоласалыште тиде кундемеш шочын-кушшо балтиец-матрос Иосиф Макаровым кулак-влакын пуштмышт нерген воза (Кызыт Йоласалыште тудлан памятник шога).

Институтым 1936 ийыште тунем лектын, Н. Ильяков Йоласал школышто пашам ышта, вара Курыкмарий издательствыш редакторлан пура, война деч ончыч угыч школыш пӧртылеш — Виловат школышто марий йылмым да литературым туныкта. Тиде школлаште ты жапыште тунемыныт А. Канюшков, Г. Матюковский. Тунамак Н. Ильяков «Юл ӱмбалне», калыкын йӧратыме мурышкыжо савырныше «Симсӹн-симсӹн», «Великий гражданин» — С. М. Киров лӱмеш, «Владим Владимыч» — В. В. Маяковскийлан пӧлеклыме почеламут-влакым воза. Нунын коклаште романтика шӱлышан «Тайна» почеламут ойыртемалтын. Тудым самырык еҥ-влак поснак йӧратен лудыныт:

Бой годым Павыл кола. Тудын йолташыже-влак теве мом пален налыт: нунын командирышт ӱдырамаш — Таня Ларина— улмаш.

Чыла тиде произведений-влак 1940 ийыште поэтын «Стих-влак» лӱман первый почеламут книгашкыже пурат.

Сборникыш тудо йоча-влакланат икмыняр почеламутым савыкта: «Изи шӱдыр», «Каҥаш», «Шошо тӱс», «Угыч школыш»... Тыге писатель йоча литературышкат шке надыржым пышта.

Н. Ильяков марий сылнымут пашаште нылле ий утла тыршен. Пашажлан акым пуымо семын возымо «Цеверын, Муза!» почеламутыштыжо тыгай строка-влакым лудына:
 

Писательын литератур корныш шогалмаштыже пӱртӱс пуымо талант деч посна тыршен тунеммыже, кӱрылтде пашам ыштымыже, шочмо йылме, калыкын сылнымут поянлыкше, илыш-йӱлаж деке кумылан улмыжо полшеныт.

Н. Ильяков сылнымутан литературым моткоч йӧратен, классик-влакын возымо произведенийыштым эре лудын. Тидыже ончыкылык писательлан кугу творческий лабораторий лийын. «Шочмо пӧрт» почеламутыштыжо тидын нерген поэт тыге воза:
 

Н. Ильяков самырыкше годымак М. Лермонтовын, Н. Некрасовын произведенийышт деке шӱмаҥеш, нуным курыкмарий йылмыш кусара. Нуно марий поэтым тыгаяк лӱман почеламут-влакым возаш кумылаҥдат («Шылше», «Кӱртньыгорно»). «Кӱртньыгорно» почеламут Н. Некрасовын темыжланак возымо. Но Н. Ильяков кызытсе вашталтше илышыште кӱртньыгорным ыштымым ончыкта. Тыге поэт возымаштыже контраст йӧным кучылтеш.

Н. Ильяков варажым курык марий йылмыш Н. Некрасовын «Кому на Руси жить хорошо», «Мороз — красный нос» поэмыже-влакым, М. Горькийын «Мать», Н. Островскийын «Рожденные бурей» романыштым, моло лӱмлӧ писатель-влакын произведенийыштым кусара.

Калык поэт Г. Матюковский писательлан кушкаш полшышо вес йӧнымат ушештара: 
 

 

Возымо паша куштылго огыл, тидым Н. Ильяков сайын пален, тидын нерген «Эдемвлӓ дӓ ивлӓ» романыштыже лудына: 

Мутат уке, Миколайын прототипше автор шкеже улеш. Садлан шукыж годым тӱҥ геройын шонымашыже, позицийже авторын дене икгай лиеш.

Отечественный сар тӱҥалмеке, Н. Ильяковым вигак фронтыш огыт нал. Виловат школ гыч тудым Йоласалыште лекше «Большевик корно» газетыш кусарат, да поэт тушто статья-влак дене пырля ятыр почеламутым печатла. Нунын коклаште — «Боец-поэт-влаклан». Тудо В. Рожкинын «Поэт йолташ-шамычем» почеламутшым ушештара.

Сар жапыште поэт мыскара ден койдарчык сынан ятыр почеламутым воза. Поэт тушманын койышыжым койдара, лудшылан тудын чын тӱсшым почын ончыкта. Тыгай улыт «У Европышто тошто совещаний» — кузе Гитлер да тудын вассалже-влак Хорти, Тиосо, Петен, Муссолини да молат Русь ӱмбак кержалташ ямдылалтыныт; «Кузе барин лакейым поктен луктын» — кузе Гитлерын лакейже генерал Браухич Моско деран «ямден лучший армим!»; «Кок ефрейтор» — нуно Российыш пояш каят, да мӧҥгеш чакнашышт — «юмо, йолым пу!»:

А теве Лаптин Иван поэме вошт мыскара дене шыҥдаралтын. Руш салтак, мутат уке, вес фамилиян огыл — Лаптин. Тудо «кая Берлиныш фридын вуйым лицаш (эмлаш)...» Поэмыште мыскара ситуаций уке, но тудо пӱтынек мыскара шӱлышан:

Але:

А Лаптин Иван «кым гӓнак шӹвалеш — Восток век сӓрналеш».

Война жапыште И. Ильяковын шӱм-чон лирикыжат вияҥеш. Пушко лӱйылтмӧ годымат шӱшпык муро огеш кӱрылт манме семын, еҥ-влак йӧратымым чарнен огытыл, келшымаш, йӧратымаш салтакын вийжым ешарен, кумылжым нӧлтен, сеҥымашке ӱжын. Тыгай улыт «Симочка», «Чеверын код», «Таҥемлан», «Кӱ вуйнамат?», («Кӧ титакан?») да моло почеламут-влак.

Н. Ильяков война деч ончыч прозышто ятыр пашам ыштен. Тудын ойлымаш-влакше тӱрлӧ тема, оҥай сюжет, яндар йылме дене ойыртемалтыныт. Тидын шотышто Н. Игнатьевын возымо традицийжым умбаке шуйышо коклаште Н. Ильяков ончыл радамыште лийын. Сар жапыштат тудо прозо дене возымым ок чарне. Тыгай улыт тудын «Фронтовой запискыже-влак» — кӱчык, чатката, чумыраш новелле аршаш. Войнаште мо лиймым автор фронтовик семын ужын моштен да художник семын почын пуэн. Тиде кӱчык ойлымаш-влак лудшын чонжым вургыжтарат, шӱмеш келге шонымашым кодат. Тушто шуко геройжо-самырык ӱдыр ден рвезе-влак. Нуно тушман ваштареш моштен кучедалыт. Мутлан, лейтенант Маргос («Лейтенант Маргос»), снайпер Лиза Рудько («Снайпер»), майорын ӱдыржӧ Соня («Сусыртымо пеледыш»), Иван Печкин («Шӱлыкан мыскара»)... Шонымашышт нунын волгыдо, пеҥгыде: шочмо элым, орланыше калыкым тушман деч утараш, пиалан илышым пӧртылташ.

Н. Ильяков Кугу Отечественный сарыште тыглай салтак семын сеҥымаш кече марте лиеш. Тудын сар корныжо 1942 ийыште, Калининский фронт гыч тӱҥалын, Чехословакий да Германий вошт эрта. Тушман дене лӱдде кредалмыжым III-шо степенян Слава орден, «За отвагу», «За боевые заслуги» медаль-влак дене палемдат. Сеҥыше-влак шочмо элыш толыт. Н. Ильяковат тыныс пашаш пӧртылеш.

Сар деч вара ондак Книга издательствыште пашам ышта, икмыняр ий Козьмодемьянск оласе музейын директоржылан шога, Йоласал школышто туныкта, 1954 ий гыч писатель-профессионал семын пашам ышта.

Сар деч варасе ийла — писательын творчествыжын утларак лектышан жапше. Тушто почеламут ден поэме деч посна кугу верым прозо произведений-влак налыт.

Н. Ильяковын поэмылаштыже (марий поэзийыште, векат, тудо эн шуко поэмым возен) мемнан кундемнан илышыже панораме семын сӱретлалтеш. Кугу Октябрь деч ончычсо марий ялын илышыжым «Папа» («Ковай») поэмыште ужына. «Йынгы йыла» поэмыште граждан сар годсо шучко ий-влак эртат. Комсомолец Михӓла тыгаяк лӱман поэмыште у илышым ялыш пуртымо верч тырша. Кугу Отечественный сар жапысе событий-влак нерген «Луаткок мыры», «Лаптин Иван» поэмылаште пален налына.

Сар деч вара мӧҥгӧ пӧртылшӧ фронтовик-влакын шолдыргышо ял озанлыкым йол ӱмбак шогалташ тыршымышт нерген «Пӹтариш ашкылвлӓ» («Тӱҥалтыш ошкыл-влак») поэмыште лудына. Ял да колхоз илыш, тӱрлӧ конфликт-влакым сеҥен, ончыко кайыме нерген автор «Вайсона», «Поленовын солаш толмыжы» поэмылаште почын пуэн. Кокымшо поэмыже «Опак Микита» роман дене кылдалтын. Ме тыште романысе герой-влакым — Микитам да Поленовым ужына. «Тӹтыра лошты» («Тӱтыра коклаште») — сектант-влак кидыш верештше ӱдырым утарыме нерген — йӧратымаш темылан возымо поэме. «Эдемын кишажы» («Айдемын кышаже») — автобиографий сынан поэме. Тудым поэт, тӱҥ факт-влакым шке илышыж гыч налын, иктешлыме семын возен.

Н. Ильяковын почеламут дене возымо пытартыш кугу произведенийже — «Орловвлӓн семняшты» («Орлов-влакын ешышт») поэме адакат поэтын йӧратыме темыже — марий ял илышлан пӧлеклалтын. Кызыт тыште у еҥ-влак кушкыныт, нуно пашамат у семын ыштат, еш илышым чоҥымашкат у шӱлышым пуртат.

Н. Ильяков нине поэме-влакым возымашке пеш шуко тыршымашым пыштен. Нуно мемнан илышнам тӱрлӧ могыр гыч оҥай содержаний гоч ончыктат, тӱрлӧ койышан, характеран герой-влак дене палымым ыштат. Тунамак нуно пеш куштылгын лудалтыт. Автор нуным возымаште калык йылмылан эҥерта, шуко сылне образ, тӱрлӧ формо (южгунам ик поэмыштак) нуным сӧрастарат.

Тиде — «Чодыраште» повесть. Шеҥгелан кодшо лесоучасткыш у пашаеҥ — фронтовик Толоконцев толеш, коллективым, угыч чумырен, йол ӱмбак шогалта, пеш кулешан чодыра продукцийым лукмашым йӧнештарен колта. Тыгай паша чодырам руышо-влакын кумылыштым нӧлта, шонымашыштымат вашталта. Повестьым автор 1958 ийыште «Дружба народов» журналеш (Москва) рушла печатлен луктеш; варажым тудо повесть негызеш пьесым воза, да марий театр тудым модын ончыкта.

Авторын вес повестьше — «Шӹргым яратышывлӓ» («Чодырам йӧратыше-влак») — чодырам руышо огыл, а шындыше-влак нерген. Тиде пашан кӱлешлыкшым умылен, комсомолец-влак лӱмын бригадым ыштат, сай сеҥымашыш шуыт, кеч нунылан шагал огыл туткарым да нелылыкым сеҥаш перна.

Н. Ильяковын илымыж годым печатлалт шуктыдымо «Орланымаш» повесть архивеш аралалт кодын. Тыште автор ялысе самырык еҥ-влакын пашашт да йӧратымашышт нерген ойла. Ольга ден Вайсу тракторист улыт. Пашаштышт чыла сай. А вот йӧратымаш шотышто икте-весым умылыдымаш лектеш. Чынак, мучашыште герой-влак угыч пашам пырля ышташ тӱҥалыт. А илышыште кузе, вашлийыт мо? Тыгай йодышым автор герой да лудшо-влак ончылан шында. Тиде авторын пытартышлан возымо произведений-влак кокла гыч иктыже. Повесть моткоч сылне, яндар йылме дене ойыртемалтеш.

Калык коклаш шарленыт писательын шуко ойлымашлаже — «Бухгалтер Контокорентов», «Онтон Иван», «Йоҥылыш ыштенам», «Самсонов», «Толстоухов», «Иван Арсеньевич», «Вуйлатыше» да молат.

Н. Ильяков шкенжым драмыштат терген. Кӱшнӧ ончыктымо «Чодыраште» драме ден «Кыныж» («Шӱкшак») комедий деч посна тудо «Иосиф Макаров» драмым возен.

Поэзий денат, прозо денат нунылан оҥай произведений-влакым возен коден: шуко почеламут, кум йомак — поэме да ятыр сылне ойлымаш.

Писательын илышыже 1967 ийыште жап деч ончыч кӱрылтын гынат, тудо чапле лектышан илыш-корным эртен. Сылнымут пашаш 30-шо ийлаште, марий литератур ден культурын йол ӱмбак шогалме жапыште, ушнен, 1937 ийысе репрессий деч вара Н. Ильяков гай талантан самырык автор-влак марий литературылан эҥертыш лийыныт, шке пашашт дене тудым умбакыже вияҥденыт. Вет творческий корныш шогалаш нунылан мемнан классик-влакна — С. Чавайн, М. Шкетан, Н. Игнатьев, О. Шабдар да молат полшеныт.

Н. Ильяков шке туныктышыжо, писатель йолташыже-влак нерген сай шарнымаш-влакым возен коден. Тыге ме шкеже да писатель йолташыже-влак Н. Игнатьев, Ш. Булат, В. Патраш, К. Беляев, П. Першут да моло нерген шуко кӱлешан да оҥай факт-влакым пален налына.

Тынар шуко пашам ышташ, тӱрлӧ жанран произведений-влакым возаш кугу талантат ок сите. Тидлан шочмо элым, шочмо калыкым уло чон дене пагалаш да йӧраташ кӱлеш.Тиде нерген писатель шкежак каласен:




#Article 405: Асылбаев, Ахмет Асылбаевич (151 words)


Ахмет Асаев (Ахмет Асылбаевич Асылбаев) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Елтек ял – , Йошкар-Ола) – марий серызе, шанчызе, журналист, кусарыше, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1943), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982).

Ахмет Асаев 1912 ий пеледыш тылзын 15-ше кечынже Россий империй Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Елтек ялыште кресаньык ешеш шочын.

Бирск оласе педагогический техникумышто, вара Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто шинчымашым поген. 1935 ийыште, институтым тунем пытарымек Марий обком ВЛКСМ-ште инструктор должностьышто лийын, Параньга педучилищын директоржылан тыршен. 1939 ий гыч Марпединститутышто кугурак туныктышо. Кугу Ачамланде сар тӱҥалме годым Совет Армийыште лийын. 1943 ийыште черлан кӧра мӧҥгыжӧ пӧртылмек «Марий коммуна» газет редакцийыште пашам ыштен. Тудо ийынак Марий книга савыктышын вуйлатышыжлан шогалтат. 1946 ий гыч МарНИИ-н шанче пашаеҥже, 1961 ий гыч «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжо.

А. Асаев – КПСС-ын, 1943 ий гыч Писатель Ушемын членже лийын. Литератур да печатьым вияҥдымылан Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже лӱмым пуэныт.




#Article 406: Конаков, Александр Фёдорович (1019 words)


Александр Конаков (Александр Фёдорович Конаков) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Купсола (кызыт Купсола) ял – , Марий автоном область, Шернур ола сынан посёлко) – марий серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, туныктышо.

Александр Конаков 1887 ийын  идым тылзын 9-ше кечынже Озаҥ губерний Чарла уезд Купсола (кызыт Купсола) ялыште кресаньык ешеш шочын. Ачаже – Фёдор  Михайлович тыглай  кресаньык лийын. Ешыштышт чылажге шым йочам ончен-куштеныт:ныл эргым- Александр, Марк, Семён, Тихон да кум ӱдырым: Анастасия, Елена, Александра. Эн кугу изаже Семён – шке кундемыштышт кумдан палыме апшат, кокымшо – Марк,  пушеҥге гыч пӱчкеден, пужарен, лӱмылен кӱлеш пу ӱзгар-влакым ыштылше пашазе лийын (столяр).

А. Ф. Конаков лу ияшак  Аҥанур земский школыш  тунемаш пурен, варажым – Лаж  двухклассный училищщышто тунемын. Тиддеч вара Кукарка (кызыт Советск ола) учительский семинарийым тунем пытарен. 

Тудым пытарымеке А. Ф. Конаков  Нижний Кугенер школышто туныктышылан  пашам ышта, 1908 ий гыч Коҥганур двухклассный училищыште туныкта.

Туныктышо улмыжым шотыш налын, тудым армий гыч утарат. Граждан еҥ лиймек, ондак журналист пашаш ушна, «Ӱжара», «Йошкар салтак», «Марий илыш» газетын корреспондентше лиеш. Туге гынат школ паша тудлан утларак лишыл улмаш. 1918 ий март тылзыште армий гыч мöҥгыжö толеш, икмыняр жап Кукнурышто ила, варажым Роҥга селасе 2 ступень школыш туныктышылан пура. Ты жапыште  тудо чÿчкыдынак марий яллашке лектеда, докладым, лекцийым ышта, шемер-влаклан волгыдо, совет илышыш лекме нерген умылтара. Газетлашке воза, марий яллаш тÿрлö кружокым почеда. 1918 ий май тылзыште тудын вуйлатымыж дене У Торъялеш  ик тыгай кружок почылтын. Тиде кружокын программыж нерген Александр Федорович 1918 ий 7 июньышто лекше 35-ше номеран «Ӱжара» газетеш тыге возен:

Конаков лекций ден докладлаште, шкенжын печатлыме статьялаштыже шемер-влаклан мом ышташ кÿлмö, совет властьын пуымо эрыкше дене кузе пайдаланыме нерген – чылажымат лым лийде умылтарен шога.

Александр Федорович Конаков армийыште коштын, Октябрь революций тулеш сознанийже шуаралтын. Тудо шкенжын умылымыжым шемер калыклан уло кумылжо дене почын пуаш тыршен.

Великий Октябрьский социалистический революций  калыклан мом пуэн, совет власть мо дене лишыл да родной, калыклан кузе илышыш лекташ, А.Ф. Конаков шуко статьяштыже рашемден. Теве 20-шо номеран «Йошкар салтак» газетеш печатлыме «Моло калыкым поктен шуына, нунын дене тöр лийына» статьяш тудо тыгерак воза:

Марий интеллигенций кокла гыч южыжо у илыш ыштыме пашам йÿштö шÿм дене ончен улыт.  Санденак А.Ф.Конаков тыгай марий-влакым вурса. Молан манаш гын, нуно тиде паша деч öрдыжтö шогат, у илыш ыштымыжым уждымыла, колдымыла койыт, пуйто нуно шинчаштым «лÿмын кумен шинчат, пылышыштым регенче дене петыреныт», манеш тудо. У илыш ыштыме пашашке А.Ф.Конаков марий учитель-влакым ÿжеш.

Шкеже, естествознанийым, химийым туныктышо, Александр Федорович естественно-научный тема лекцийым, докладым ыштен, калык коклашке материалистический мировоззренийым шарен. Мутат уке, ту жапыште пÿртÿсыштö лиедыше явлений- влакым материализм негызеш умылтарымаш пеш кÿлешан лийын. Нине лекций атеизм шÿлышан лийыныт да нуным эртарыме дене марий ватын тÿрлö «манеш-манешыжын» шоякше чараш лектын.

Краснококшайский Учительский семинарийыште Конаков тыштак ыштыше марий композитор Палантай  дене вашлиеш да тудын дене  пырля семинариеш самодеятельный да драмматический кружокым почеш. Драмакружоклан кÿлшö пьесым шкеак воза.

Самодеятельный ден драматический кружок оласе клублашке,ола воктенсе яллашке спектакль да концерт дене чÿчкыдын лектеден. Драмкружокын вуйлатышыже, режисёржо, а шукыж годым артисжат Конаков шкеак лийын. Тиде драмкружок южгунам спектакльым оксала ончыктен, а погымо оксажым тулыкеш кодшо йоча-влаклан полшымо фондыш пуен.

Семинарийысе драматический ден самодеятельный кружок-влакын чапле пашаштым общественность кÿкшын аклен. Тыге, красноармйский клубышто концертым да постановкым чÿчкыдын пуымыштлан нине кружоклан 1918 ий 17 декабрьыште оласе военный комиссариат таум каласен. А 1919 ий 14 мартыште Совет-влакын краснококшайский съездышт нунылан таум ыштен.

Ынде маланна, тошто, шÿкшо илышым сайын уаҥден, шкенан илыш пашам ончышо Советнам чоткыдын кучаш кÿлеш.Чыла тÿня шемер калык вияҥын шога. Уло тÿнясе поян, буржуй-шамыч, пытымыштым шижын, сöйым луктын, пашазе калыкым пызырен шындынешт. Уке, родо йолташ-шамыч! Нунылакынилыш ынде эртыш…

Йорло марий илыш тöрлатыме пашат-шке кидыштет! Ит мале! Чыла тÿнясе шемер калык дене кид кучен, у илышышке пурена.Эрыкым аралыза! Советым пеҥгыден кучыза! Мемнан тыршыше марий коклаште йолко, поян, купеч, буржуй ынже лий.Тыгай тушманым пытараш кÿлеш».

А.Ф. Конаковын Учительский семинарийыште (варажым тудо «Педагогические курсы» маналтын) уке лиймыже школ пашаште кугу кӱрылтыш семын шижалтын. Тидым педагогический курс советын калык образований шотышто Краснококшайский уездный отделлан колтымо письмаж гыч ужына. Конаков – химий да естествознанийым, марий историйым туныктышо спецалист, марий калык гыч школьный школьный пашаеҥ-шамычым ямдылыше курсын ик эн уста, чолга руководительже; тудо моткочак кӱлешан еҥ. Педагогический паша гыч налын, тудо вес пашаш колтымо дене Марий республикын гражданке-шамыч коклаште ыштен шогымо пӱтынь культурный пашаште тудын кӱлешлыкше шижалтеш».

Каласаш кӱлеш, 1920 ий 28 апрельлан Уржум марий секций 18 культпросветкружокым, 8 драмкружокым, 14 библиотека-читательный залым, 6 изи библиотекым, 80 лудмо пӧртым, 1 молодежь союзым ушен шоген. Тиде пашам ыштымаште Марий секцийлан Шернур педагогический курсышто туныктышо ден туенмше-влак кугун полшеныт. Шернур педагогический курс Вятский губисполком пеленсе Марий секцийын вуйлатымыж дене тунам демократический, революционный шӱлышан марий культурын, искусствын, литературын пеҥгыде, ӱшанле центрже лийын. Тудо калык коклаште чынак кӱлшӧ политический, советский, просветительный пашам ыштен шоген.

Ты жапыште Шернур педагогический курсын ик пагалыме еҥже Александр Федорович Конаков лийын. Тудын вуйлатымыж почеш тиде школышто кок тӱшкан драмкружокым погат, шемер-влаклан лекторий почылтеш, кум литературный журналым («Эр мут», «Марий мут», «Немда вӱд») лукташ тӱҥалыт. Конаков шке йырже поэт да журналист-влакым: Шабдар Осыпым, С. Шубиным, К. Васиным, Синцовым пога, нунылан кертмыж семын литературный полышым пуэн шога, шкежат шуко почеламутым воза.

Шернур педагогический курсышто пашам ыштыме жап А.Ф. Конаковын илышытыже путырак саскан да пайдале лийын. Тудо Вяткысе «Марий илыш» газетын активный корреспондентше, драматург, режиссер, артист лийын, драмкружокын вийже дене Шернуреш да лишыл яллаш кажне арня вуеш спектаельым ончыкта. Тиде жапыштак краеведческий пашамат уло кумылжо дене ыштен шога. Тудо шке вийже дене 1920 ий 27 майыште Шернур селаш, тӱрлӧ экспонатым поген, музей выставкым почеш да кум консультантым ямдыла. Тиде паша нерген 1920 ий 7 июльышто лекше 11-ше номеран «Марий илыш» газетеш печатлыме «Сернур курсын пашаже» статьяште тыге ойлалтеш:

Марий писатель Дмитрий Федорович Орай 1929 ий 16 июньышто лекше 25-ше номеран «Марий ял» газетеш печатлыме «Йошкар пеледыш пайремым лукшо Конаковым пагалена» статьяште, Йошкар пеледыш пайремлан тӱҥалтышым пыштыше А.Ф.Конаковым шарналтен, тыге воза: «Шемер марийын тошто семыкым вашталтыше чевер Пеледыш пайрамже шуын. Семык пайрам годым марий калык шке ойгыжым арака дене мушкаш тӧчен. Семык калыклан пычкемыш гыч лекташ эрыкым огеш пу. Йомдарыме, сусыргымо деч, илыш локтылмо деч молым нимомат тудо пуэн огыл. Волгыдым гына шойыштен шоген»..

Ик жап тиде пайрем мондалтын ыле. Кызыт тудо адакат илаш правам налын, да республикысе шемер – влак ынде тудым кажне ийын пеш кумдан палемдат.

А.Ф. Конаков, логар чер дене черланымеке, 1922 ий ага тылзын 17-ше кечынже ӱмыр лугыч лийын колен.




#Article 407: Авипов, Алексей Фёдорович (165 words)


Алексей Авипов (Алексей Фёдорович Авипов) (, Марий АССР, Кужэҥер кундем Эҥыжсола ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (1993).

Алексей Авипов 1937 ий шорыкйол тылзын 17-ше кечынже Марий АССР, Кужэҥер кундем Эҥыжсола ялыште шочын, Йывансоласе школышто до У Торъялысе педучилищыште шинчымашым поген. Уло ӱмыржым журналистикылан пӧлеклен, Куженер, Советский, Оршанкысе районный газетлаште тыршен. 1969 ийшыте Марий кугыжаныш педагогик институтым тунем пытарен. 20 ий утла Марий комунна газет (Марий Эл газет) редакцийыште тыршен. Илышын пытартыш илаштыже Кугарня газетын пашаеҥже лийын.

Алексей Авипов, журналистикыш толмекыже, очеркым возен моштымыжо дене чапланен. Волгыдо маяк лӱман икымше сборникше колхоз пашан передовикше-влак нерген возалтын. Тиде жапыштак А.Авипов сылнымут пашаш ушнен. 1960-1970 ийлаште тудын ойлымашыже-влак чумыр ойпогылаште савыкталтыныт, Москоштат руш йылме дене лектыныт. 1979 ийыште Икте-весылан ӱшанет гын лӱман йоча пьесе-влак ойпогым савыктен. Тиде ийылаштак Авипов Ончыко журналын эре савыкталтше авторжо лийын. Тунамат ыле шыже лӱман лирический ойлымаш-влак книга шуко поро мутым поген. Сар жапыште эртыше йоча пагытшылан серызе Ий йымачат вӱд йога лӱман повестьым пӧлеклен.




#Article 408: Мокеев, Анатолий Иванович (365 words)


Анатолий Мокеев (Анатолий Иванович Мокеев) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Чашкаял ял) – марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2019). 

Анатолий Мокеев 1949 ийын теле тылзын 28 кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Чашкаял ялеш шочын.

Совет Армий радамыште служитлен.

Пелашыже дене кок ӱдырым ончен куштеныт, кум уныкан коча. 

Почеламутым 8-ше классыште тунеммыж годымак возаш тӱҥалын. Икымше почеламутшо 1964 ийыште Медведево район газетыште савыкталтын. Варажым Оршанке педучилишыште марий йылме ден литературым туныктышо П.Е. Емельянов тудым творчествылан кумылаҥден. Тыште рвезе кружокыш коштын, прозым, изирак пьесым возен ончен. 

Икымше почеламут-влак сборникше «Поро сескем» маналтын. Тудым поэт С. Вишневскийын темлымыж почеш 1986 ийыште  савыктеныт. Ныл ий гыч Марий книга савыктыш «Ӱшан тул» кокымшо сборникшым луктеш. 

Анатолий Иванович ятыр произведенийжым йоча-влаклан пӧлеклен. Нуным «Ямде лий», «Пионер йӱк» журналлаште савыктеныт. 1993 ийыште йоча-влаклан возымо почеламут-влак посна книга дене савыкталтыныт («Эн мотор пӧлек»). «Авай дене пырля» (1998) тӱшка авторан ойпогышто А. Мокеевлан «Икыт, кокыт…» ужашым ойырымо. Йоча-влаклан возымо ятыр произведенийжым тунемме пособийыш, школ ден йоча садлан хрестоматийыш пуртымо.

А. Мокеевын поэзийже шке йӱкан, шке сынан. Тушто рифмыжат, тематикыжат ойыртемалтше. Шочмо эл, марий кундем, поро ден осал, чон парым, йӧратымаш – мо нерген ок возо, чылажат чонеш логалше, ушеш кодшо.

Лиро-эпике жанр-влакыштат А. Мокеев шке йӱкшым кычалеш. Тудын «Поро сескем» первый книгаштыже кум поэмым ужына. «Поран, поран…» – тиде поэма-легенда. Тушто автор ожнысо неле илышым нергела, порылыкым мокта. «Айдеме верч»  поэмыже еҥын тазалыкше нерген шонымо кумыл дене шыҥдаралтын. Кугу сар тул корным эртыше Йыван «Вашке полыш» машинан шофержо семын тыныс жапыштат салтак гае. Тудо эреак тазалыкым аралыме пеш суапле корнышто. «Айдеме верч» поэмын шонкалымашан тӱсшӧ «Корнышто» ужашыште келгемеш. Шочмо кундемысе илышын вӱршерже – корно нерген кӱлешан сылнымут шомакым лукмо.

Анатолий Мокеев марий сылнымут корнышко илышым сайынак пален налше, тӧрсырым эрташ тунемше автор семын шогалын. Мастарын «Шӱшпык», «Волгыдо йӱ дым», «Эн тамле орлык» да ятыр моло почеламут возымо улыт. «Ӱдыр вашлиеш» почеламутымат оҥайын возымо. Тудым автор Шернур вел гыч толмо годым Йошкар-Олашке пурымаште улшо скульптурылан пӧлеклен возен. Тиде скульптурыжо – мемнан столицыш толшо-влакым кинде-шинчал дене вашлийше ӱдырамаш. 

А. Мокеев марий сылнымутышто веле огыл, тыгак руш да моло литературышто чапланыше поэт-влак деч шукылан тыршенак тунемеш, кызытсе поэзийым тӱткын эскера, почеламутым оҥай шонымаш дене кошарташ кугу вниманийым ойыра. 




#Article 409: Ялкаев, Яныш Ялкаевич (4414 words)


Яныш Ялкайн (Яныш Ялкаевич Ялкаев) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Чорай ял — , Моско ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, этнолог, фольклорист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).

Яныш Ялкайн 1906 ий шыжа тылзын 25-ше кечынже Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Чорай ялеш кресаньык ешеш шочын. 
Яныш Ялкайн изинекак чот шуаралт кушкын, илышыште шуко йӱштӧ-шокшым ужын, чыла йӧсым сеҥен лекташ чон куатым муын, шонымыжым пеҥгыдын шуктен. Эреак виян толшо пашаже тӱрлӧ шӧрынан. Шочмо сылнымутнам кумылым савырыше ятыр произведений дене пойдарен. Тыгакак литературым шымлыше пашажат ушнен толын. Журналист, кусарыше семынат тыршен. Тыршыше еҥ илыш кугорныш лекташ чыла вийым пуа. Тудат тыгай чытамсыр, кожмак кумыл дене илен, ончыклык нерген ушанлын шонен. марий кундемын тале серызыже, фольклористше, кусарышыже, этнографше, библиографше. Эреак вияҥ толшо пашаже тӱрлӧ шӧрынан. Шочмо сылнымутнам кумылым савырыше ятыр произведений дене пойдарен. Тыгак литератур шымлыме пашажат ушнен толын. Яныш Ялкайн журналист, кусарыше семынат тыршен. А ты гана Я. Ялкайнын калык ойпогым шымлыме пашажым ончен лектына. Я. Ялкайн самырыкнекак шуко оҥай мурым колын, лывырге ушешыже кодын. Уста еҥ-влакын сылнын муралтен колтымыштым ончыклык шанчыеҥ куанен колыштын, чон кумылжым порсынлен.

Школым тунем пытарымекыже, волостной управыште оролын, писарьын полышкалышыжлан пашам ыштен. 1919 ийыште Николо-Березовко селаште почылтшо педкурсышто тунемын. 1924 ийыште педкурсым Пӱрӧ оласе педтехникум дене ушат, Я. Ялкайн тушко вонча да 1926 ий марте шинчымашым пога. Тыште самырык рвезе литературно-творческий пашашке пижеш, литушкем-влак дене пенгыде кылым кучаш туналеш. Йошкар-Олаште лектын шогышо «У илыш» журналыш очерк да статьяже-влакым «Пуро велын», «Пурын» лум дене воза. Тыгак сылнымутан произведенийлан возаш туналеш да Пурышто лекше «Маяк» газетеш савыкта. 1921 ийыште (Акмаев Шакыртан дене пырля) «Марий революционный мурым» возен, 1925 ийыште «Тунемше» почеламутым да вес ийынже «Вурс кайык» поэмым савыкта. 1927—1930 ийлаште Я. Ялкайн Москвасе университетыште тунемеш. Тиде жапыште «Марий ял» газетеш тӱрло темылан серыме нылле утла статьям савыкта, марий библиографийлан материалым пога. 1934 ийыште марла да рушла «Материалы для библиографического указателя по мариоведению» да «Марий библиографий» книга-влакым луктеш.

Я. Ялкайын могай айдеме улмыж нерген икмыняр енын шарнымашыже уло. Писательын ватыже — Надежда Ялкайн — пелашыжын койыш-шоктышыжо, илыш-корныжо, творческий пашаж нерген икмыняр статьям савыктен. С. Шамиева тудын каласкалымыжым дневникеш возен коден. Москваште тунемше йолташыже В. И. Самсонов, тыгак Е. Янгильдын, А. Искандаров, М. Шкетан, П. Карпов, А. Андриянов писатель нерген шке статьяштым савыктеныт. Тунемаш пурымыж годым Я. Ялкайн нерген академик Орлов тыге каласен: Из ста одиннадцати работ большинство написаны удовлетворительно, небольшая часть работ написано слабо. Есть работы, написанные хорошо, но лучшую работу по-русскому языку написал не русский. Это – Яныш Ялкаев» (МарНИИ. Материалы о Яныше Ялкайне. С. 2).

Кызыт Чорай села вашталтын. Больнице, кок пачашан правлений, сельсовет, Культур пӧрт, почто верланеныт. Ял мучко асфальт корно шуйна. А Культур пӧрт да кыдалаш школ ончылно Яныш Ялкайн лӱмеш чапкӱ-влак вер-шӧрым сӧрастарат. Поэт шочмо ялышкыже пытартыш гана толмыж годым чеверласыме семын «Чорай» почеламутым возен: 
Чорай веллан чонем пуэм, 
Тунаре ямле тусо мланде. 
Кунам, кунам ужам гын ынде 
Шочалын-кушмо эр элем? 
Аркаш кӱзалын, йырым-йыр мынь 
Шогем ончалын, шер теммеш. 
Эрвелне курык вуй нӧлталтын, 
Колта саламым сур пылеш. 
Я. Ялкайн шуко икшыван ешеш шочын-кушкын. Ачаж ден аважын вич ӱдыр да кум эрге лийыныт. Ешын ойгыжо да куанже нерген 1938 ийыште возымо «Лӱмна» почеламутыштыжо уто шомак деч посна поэт рашемда: 
Ме кушкынна, нужнаже ялын, 
Паша лӱмнам ме курым вошт 
Кертна чылан моштен кондалын, — 
Эрласе жап орла шок тошт!
Я. Ялкайнын йоча жапше, шке манмыжла, «капка пурак гаяк» лийын. Но рвезе изинекак чыла палаш тыршымыж дене ойыртемалтын. 1925 ийыште возымо «Тунемше» почеламутыштыжо поэт тыге шарна: «Кычыр-кочыр кычкырыше ош лумжат, йӱштыжат, пургыжшат, вичкыж вургемат, рожын катат чактарен кертын огытыл, тудо Пӱрӧ уремым такыртен... Школ дек». Ушеш кодыныт М. Горькийын йӱлышӧ шӱман Данкожо, илышыште верым мудымо Челкаш, А. Чеховын Каштанкыже, С. Чавайын Йыландаже, поро кумылан Чачавийже, А. Пушкинын, Н. Некрасовын, М. Лермонтовын, А. Кольцовын, Жюль Вернын, Ф. Куперын геройышт-влак, рвезын чоным сымыстарен, нуно шукым пален налаш ужыныт.
 
Могай ола ден ял ила гын, 
Могай пасу, могай чодыра 
Кожла капка шенгел эллаште? 
А, можыч, тушто чап чара? 
(«Йӱксӧ», 1938.)

Ныл ияш тӱҥалтыш школым кум ий гыч тунем лекмек, рвезылан умбак тунемаш шонымыжым — «ал мечтажым» кудалташ логалеш. Еш кугулан Яныш 1917 ийыште пашаш ушна: ачаже тудым волостной управыш писарьлан намиен кода. Ынде рвезын илышыже пӱтынек волость пӧртышто, ял калык коклаште,эрта. Тыште чылажымат ужаш лийын: тора-влакын калыкым шотеш налдымыштым, ондалкалымыштым, игылтмыштым… Тидыже илыш деке тура ончалтышым шочыктен. Граждан сар жапыште кок вий ваш тӱкнымат арам эртен огыл, рвезын ушешыже мондаш лийдыме кышам коден. 

Педкурс 1920 ийын август кыдалне Михайло-Архангельский монастырь олмеш лиеш. «Андрий Толкын» повестьыште Николо-Березовко селам Чолмансола лӱм дене пуымо: «Чолмансола деч ик уштыш пелне, курыкан да чодыран верыште, ожнысо монастырь шинча. Тушко кугыжа годым Миколо юмылан кумалаш … марий-влак кӱтӧ гане коштыныт. Ынде тыште курс почылтын. Курсышто Ӱпо, Озаҥ, Вятка, Пермь марий-влак тунемыт…».

Педкурсыш 15–16 ияш рвезе ден ӱдыр-влакым погеныт. Тунемше-влак тӱҥалтыш жапыште начарын илат. Нуно паек шотеш кремга киндым, изишак шылым, шӱрашым, шинчалым налын шогат. Тыгай неле илышым чытен кертде, южо тунемше педкурсым кудалтен кая. Адакшым монастырь пашам ыштен огыл гынат, тушто монашке-влак иленыт, у илышлан нуно тӱрлӧ чаракым ыштылыныт. Но педкурсым (варажым педтехникумым) пашам сайын виктарен моштышо, кугу шинчымашан еҥ — Л. Я. Мендияров вуйлата. Самырык калык тунемме деч посна ял озанлык пашаш ушна, пакчасаскам ончен кушта, мастерскойышто илышлан мо кӱлешым шке ямдыла… Туныктышо-влакын радамыштат пенгыдемеш. Озаҥ гыч марий йылмым туныкташ В. М. Васильев толеш. Ончыкылык туныктышо-влак педагогика ден психологийым, историй ден литературым, математика ден физикым тунемыт, графический искусство, музыкат ӧрдыжеш огыт код. Педтехникумышто марий да руш хор-влак чапланат. Тунемше-влак концерт, спектакль, лекций дене марий яллаш лектын коштыт.

Я. Ялкайнын педкурсышто тунеммыж годым ачаже кола. Шочмо суртеш Алика ден Ална акаже-влак гына кодыт. Япон самурай-влак ваштареш кредалмаште (Волочевка курыкым налме годым) йӧратыме Янгыбай изаже вуйжым пышта. 1924 ийыште Николо-Березовко селасе марий педтехникумым Пӱрӧ оласе педтехникум дене пырля ушат. Ынде Я. Ялкайн шочмо селаж деке лишкырык лиеш.

Ола эрвел марий-влакын рӱдӧ верыштлан шотлалтын. Тудым 1663 ийыштак Ош Виче энерын пурла серешыже чоненыт. Тушто революций деч ончычак Пӱрӧ инородческий учительский школышто марий учёный-влак В. М. Васильев, Г. Г. Кармазин, просветитель-влак Л. Я. Мендияров, Н. М. Орлов да молат тунемыныт. 20-шо ийлаште Пӱрӧ педтехникумым писатель-влак С. Ибатов (Эман), А. Асылбаев (Асаев), М. Аюпова тунем лектыт, тыштак, Йошкар-Оласе педтехникумыш кайымешкыже, композитор А. Искандаров тунемеш. Я. Ялкайн Пӱрӧ олаште 1924–1926 ийлаште шке шинчымашыжым нӧлта. Тиде кундем, тиде жап тудын произведенийлаштыже ятыр верым налыт.

Я. Ялкайн тысе пӱртӱс ямым йӧратен, поснак эрвел марий-влак дене чак кылдалтше Ош Виче эҥерым, тушто чон ласкалыкым муын. «Ужар жап» повестьыштыже тыге воза: Пеш ямле Ош Виче ӱмыр июнь йӱдыштӧ! Умбалне, мӱндырнак, шола велыште, вӱдын ик ужашыже у вӱргене окса гай йылгыжалт кия, теве тудо верыште параходын кок пачашан чевер тулжо-влак утыр лишемыт, тудын велыш шем орманчым вӱдыш шарыше кугу чодыра йывыртен онча, гармонь ден такмак йӱкым йоктарен волтышо ял-влакат саламым колтат, бакенщик-влакын землянкышт воктен кочкыш шолтымо изи тул-влакат кошар йылмышт дене солык семын рӱзалтен ужатат…»

Ош Виче энер самырык еҥын чоныштыжо поэтический кумылым луктеш:Ош Виче вӱдыштӧ сай, 
Пристаньым толкын рӱпша, 
Мурамже олык ӱпшан, 
Ош Виче вӱдыштӧ сай. 
Ший пароход кожгана… Я. Ялкайын педтехникумышто туннемыж нерген Алкима шӱжарже тыге шарна: «Ме изам дене изи гына пӧлемыште иленна.Телым вашке пычкемышалтеш, тулым чӱкташ кӱлеш. А тулжо – шикшешт йӱлышӧ керосин лампе. Ме коктынат ӱстел воктене урокым ямдылен шинчена. Яныш мо кӱлешыжым писын гына ыштен пытара да моло пашалан пижеш: книгам лудеш, ала-мом серкала. Мый малаш возам, а тудо ӱстел воктенак шинчен кодеш. Помыжалтме годым ужам: эшеат возын огыл, серкален шинча. Мом возымыжым лач каласен ом керт, но иктым раш шинчем: ты жапыште изам марий йылме кружокыш коштын, пырдыжгазетым лукташ полшен, тудлан тӱрлӧ материалым ямдылен, почеламутым сераш тӱҥалын».

Пӱрӧ педтехникумышто Я. Ялкайн тунемме дене ончыл радамыште ошкылеш, литературно-творческий пашашке пеҥгыдын ушна, марий, татар, башкир литушем-влак дене пенгыдын кылым куча, фольклор ден этнографий деке шӱмаҥеш, келге шинчымаш верч тырша, калык коклашке у культурым шарен колтымаште кумылым ончыкта.

Педтехникумышто литкружок член-влакын творчествыштым лудшо-влак коклаш шарыше «У вий» журнал чаплана. Я. Ялкайн редколлегийын ик чулым тыршышыже лиеш. Журналым сӧрастараш преподаватель-влак полшен шогат. Кружокын пашаж нерген шке жапыштыже Йошкар-Олаште лектын шогышо  «У илыш» журналат возен: «Кружокышто занятийым сайын шоналтен ямдылыме план почеш эртареныт, сылнымут илышым эскерен шогаш да тудым лончылен мошташ тунемыныт» («Пӱрӧ маркор кружок паша», авторжо — П», 1926 ий октябрь).

Я. Ялкайн «У илыш» журналыш Пӱрын, Пӱрӧ велын да моло лӱм денат возкален шоген. «Вурс кайык» поэмжат тиде журналыште «Пӱрӧ велын» псевдоним дене лектын. Кружокыш кумло наре еҥ коштын. Тушто тунемше-влакын возымыштым лончылымо деч посна «почеламут возымо законым» шымленыт, савыкталтше турло материалым лончыленыт.

Я. Ялкайнын педтехникумышто туннеме жапыштеже кум произведенийже савыкталтеш: «Маяк» газетеш (тудо Пӱрӧ олаште лектын шоген) «Марий революционный муро» (1921, Акмаев Шакыртан дене возымо), «Тунемше» почеламут (1925), «Вурс кайык» (1926).

Шӱм ыш чытал ты гана: 
Лекте шинчавӱд лупс гай — 
Ош Виче вӱдыштӧ сай. 
Кодыч йолташмыт ончен, 
Тений ода шукто вучен. 
Кайышым Москош тунемаш, 
Тыгодым туннеме сай! 
(«Ош Виче вӱдыштӧ сай»,1934.)

Моско университет Российыште рӱдӧ учебный заведенийлан шотлалтын, тудо пашаж дене уло тӱня мучко чапланен, тушто кугу учёный-влак пашам ыштеныт. Университет (1775 ийыште почмо) руш учёный М. В. Ломоносовын лӱмжым нумалын. 1927 ийыште нылле утла национальность гыч улшо шым тӱжем еҥан ешым кум марий рвезат ушнат: эрвел марий рвезе Я. Ялкаев, олыкмарий рвезе П. Лашманов (Ланов), курыкмарий рвезе И. Беляев.

Я. Ялкайн ден П. Лашмановын тунемме группышто финно-угор тӱшкаш пурышо йылме-влакым коми калыкын эргыже В. И. Лыткин (1895—1982) туныктен. Тудо шкеже шинчымашым Финдляндийыште, Германийыште да Венгрийыште нӧлтен, варажым филологий наука доктор, профессор марте кушкын. В. И. Лыткинын марий рвезе нерген тыгай шарнымашыже кодын: «Ялкаев пеш тыматле да талантан студент ыле, тунемме деке пеш ончен, кугу йӧратымаш дене финно-угор йылме-влакым тунемын, моткоч кугу усталыкым ончыктен… Тудо зачёт-влакым жапыштыже да кугу шинчымашым ончыктен сдатлен. Ялкаев кокла капан, шемалге-кӱрен ӱпан, серьёзный да эре шонышо тӱсан, пеш скромный да талантливый студент ыле. Студент жапыште возкалымыжым пален омыл, тунемше йолташыштат, очыни, пален огытыл. Тидыже Ялкаевын моткоч скромный улмыжым ончыкта».

Икымше курсышто «Общий языкознанийым» профессор М. Н. Петерсон лудын. Я. Ялкайн дене пырля тунемше мордва калык гыч В. И. Самсонов йолташыжын шарнымашыж гыч пале: профессор Петерсон, индоевропейский йылме-влак дене палымым ыштымек, кажне студентлан шке шочмо йылмыжлан транскрипцийым ыштен пуэн. Тудо поснак Я. Ялкаевын пашажым кукшын аклен.

Университетыште «Введение в языкознание» курсым профессор Д. Н. Ушаков лудын. Учёныйын чапше тунамак кугу лийын. Варажым Д. Н. Ушаковын вуйлатымыж дене «Толковый словарь русского языка» ныл том дене савыкталтеш. Тудо руш йылмым шымлыме пашашке студент-влакым моштен ушен.

Икана этнологийым туныктышо профессор В. К. Никольскийын вӱдымӧ семинарыште Я. Ялкайн рефератым ямдылен. Тыгодым тудо фактический материалым немыч да англичан йылме дене савыкталтшымат ончен шуктен. Тидыже шуко студентым ӧрыктарен.

Я. Ялкайнын преподаватель-влак кокла гыч поснак М. Т. Маркелов да Ю. М. Соколов дене кугу кыл лийын. Профессор Маркелов мӧнгӧ библиотекыштыжат заниматлаш ужын. Я. Ялкайн профессор Маркеловын да тунемме группын пунчалышт почеш 1929 ийыште шымле пашаште кугу тыршымашым ончыктымыжлан «выдвиженец» лиеш. Тидыже тунемме условийым саемдаш йӧным ыштен. Выдвиженец-влаклан посна занятий-влак эрталалтыныт. Профессор Ю. М. Соколов фольклорист семын чапланен. Тудын дене кыл университетым пытарымекат шуйнен. Тудо Я. Ялкайнын рушла лекшаш «Марийские песни» сборникшым редактироватлен, СССР Серызе-влак ушем пелен фольклор секцийым вуйлатен. Я. Ялкайн тушто чӱчкыдын лиеден. Студент-влаклан сылнымутан литератур денат келге шинчымашым пуэныт. Тыште поснак А. В. Луначарский ойыртемалтын. Кугу шарнымашым коден профессор А. С. Орлов. Тудын образшым Я. Ялкайнын «Ола» повестьыштыжат ужына. Преподаватель древнерусский литературым туныктен, тудым поснак «Слово о полку Игореве» нерген эртарыме занятийже ушеш кодын.

Студент-влак деке чӱчкыдынак писатель, поэт-влак толеденыт, нунын дене вашлиймаш творческий пайремыш савырен. Теве 1927 ий 4 ноябрьыште университетын актовый залышкыже В. В. Маяковский толын. Тушко марий рвезе-влак Я. Ялкайн, П. Лашманов, И. Беляеват логалыт.

Студент-влак пален налме шинчымашыштым паша дене кылден шогат. Я. Ялкайн, П. Лашманов да Моско консерваторийын студентше А. Искандаров 1930 ий кеҥежым Оршанка, Торъял, Шернур кантонлаште академический полевой практикыште лийыт, марий-влакын фольклорышт, религий ойыртемышт, музыкальный творчествышт нерген материалым погат, калыкын материальный культурыжым шымлат, беседым эртарат. Я. Ялкайн ден П. Лашмановын тунемме жапыште Москошто «Марий ял (газет)|Марий ял» (1927–1931) газет лектын шоген. Я. Ялкайн тушан тӱрлӧ тема дене нылле утла статьям савыкта.

Университетыште тунемме жап Я. Ялкайнлан весе денат пайдале лийын. Тыште тудо марий библиографийлан материалым пога. Тудым 1934 ийыште рушла да марла савыктен луктеш. Я. Ялкайнын «Марий библиографийже» нерген В. А. Мухин тыге возен: «Тиде книга вошт ончымо гай кушмынам, ончык каймынам … раш палыкта».

Я. Ялкайн тунемме годым шуко жапым кусарыме пашаланат ойырен. Тидыже марий да руш йылме-влакым утларак шижын мошташ полшен. Тудо шкетын але йолташыже-влак дене пырля коло утла брошюрым марлаш кусарен луктеш. Я. Ялкайн Моско университетыште тунемме жапшым 1936 ийыште лекше «Ола» повестьыште ончыктен. Тыште лудшо еҥ тӱрлӧ калыкан ешым ужеш, герой-влак коклаште — Рашитов Хасан, прототипше — Муса Джалиль. Татар рвезе Муса Джалиль ден Я. Ялкайн пырля тунемыныт. 1930 ий декабрьыште Я. Ялкайн университетым тунем лектеш. Пашам ышташ Йошкар-Олаш Рӱдӧ марий тоштерыш толеш, пел ий гыч илаш Москошко кусна. Умбакыже тудын литератур да научный пашаже элын рӱдӧ олаж дене кылдалтеш.

Я. Ялкайн Москошто профессиональный писатель семын пашам ышташ, СССР Серызе-влак ушем дене кылым куча, тудын йодмыж почеш тӱрлӧ пашам шукта. Шочыт ойлымаш ден повесть-влак, почеламут-влак. «Онго» романын икымше ужашыжат тыштак ош туням ужеш. Тиде жапыштак шымлыме пашам ышта, «Советская этнография» журнал редколегийын членже семын эл мучко экспедицийлан коштеш. Шочмо Пошкырт кундемжымат огеш мондо. Тудо учёный да писатель семын шуаралтеш, кусарыше семынат чапым налеш, марий сылнымутан литературын ончыкылыкшо нерген коляна, ятыр литературоведческий статьям воза, фольклор да сылнымут литератур нерген йодышым тарвата.

Я. Ялкайнын сылнымут ойыртемжым чын умылаш тудын литературоведений да критика дене статья-влакше полшат, нуно тудын тематикыжым, содержанийжым палемдат, путынь творчествыжлан негызым ыштат. «Сылнемут нерген мут» статьяштыже лудына: «Чынак сылне произведенийым ышташ пеш кугу культуран лияш кӱлеш». Тыге тудо писатель ончылно пеш кугу требованийым шында да возышо еҥ келге шинчымашан лийшаш манын палемда, тудо «шке калыкшын экономикыжымат, историй-этнографийжымат, йылмыже кузе кушкын толмымат» шинчышаш, уке гын писатель «…чынак сылне,тичмаш образан, сай йылме дене серыме произведенийым пуэн ок керт».

Тидлан тунеммаш деч посна илышым шке шинча дене ужаш кӱлеш. Тидыжым писатель эн кӱлешанлан шотла. 30-шо ийлаште Я. Ялкайн Касвел Сибирь ден Урал мландыште, Юл кундемыште, Крымыште, Кавказыште, Ленинградыште лиеш, Ӱпышто, Горький автозаводышто, Моско метром ыштымаште пашазе-влак дене вашлиеш. Пашаеҥ, колхозник, туныктышо, студент-влак дене мутлана. Марий сылнымутан литературым шолын шогышо илыш дене таҥастарен, Я.Ялкайн тыгай шонымашыш толеш: мемнан сылнымутышто илыш йодыш-влак, пашаеҥым, пашазе интеллигенцийым ямдылыме шотышто проблеме-влак кӱлеш наре шындалтын огытыл; рвезе совет интеллигенцийын илышыже, тудын мер пашаште тыршымыже да шуко моло йодышат ончыкталтын огытыл.

Фольклор-этнографий дене келге шинчымашым налмыже Я. Ялкайнлан сылнымутын ойыртемжым умылаш полшен, литератур теорийыым рашемдымашке конден. Тидым «Роль фольклора в развитии марийской литературы», «Муро ден литератур», «Чавайн ден фольклор», «Историй ден фольклор » да моло статьялаштыже почын пуа. Калык творчествым погымаш, шанчым келгын шымлымаш писательын усталыкшым шуарат, писатель да критик паша нерген чын умылымашым пуат. 

Раш эстетический позиций, возымо мастарлыкым кукшын аклымаш писательлан сылнымут пашаштыже тыгай кӱкшытыш шуаш йӧным ыштат. 

Я. Ялкайнын писатель семын шуаралтмаштыже руш литературым лудын шогымыжо шагал огыл полшен. Н. Некрасов, А. Пушкин, М. Лермонтов, Л. Толстой да молат рвезе писательлан шке шотан туныктышо лийыныт. М. Горький дене вашлийме, произведенийже-влакым изинекак лудын шогымо да варажым марий йылмыш кусарыме Я. Ялкайным писатель корныш пенгыдын шогалаш кумыландат.

Центризадатын ту жапыште вуйлатышыже А. П. Рябинина Я. Ялкайн нерген тыге каласен: «Ялкайн... шке калкыкшын культурыж верч чот тыршен. Тиде кӱкшыт гыч чыла чумыр пашажым ончен, шочмо эллан, калыклан шкенжым чаманыде служитлен».

Я. Ялкайн Москошто илыме жапыштыже издательстве-влак дене кылым куча, «Советская этнография» журнал редколегийын членже лиеш, марий писатель-влакын произведенийыштлан рецензийым воза, СССР Серызе-влакын ушемышт пеленсе фольклор секцийын пунчалже почеш экспедицийлаш лектеш, кугу творческий шонымаш дене ила… Тиде талантан айдеме кенета волгалтын, но ош тӱняште илаш улыжат кумло ик ий утларак веле пурен улмаш. 1938 ий шошым, пӱртӱс одарланен пеледме жапыште, шинелян еҥ-влак ныл шагат эрдене налаш толыт…

Мый поэзий верчын шкемым 
Шым чамане, шым чамане. 
Луктым шокшо мурым, семым, 
У элем вияҥже манын. 
Мыйын муза ыш шу кушкын —  
Кӱрльыч мурым йот еҥ-шачым, 
Уло илыш чучо йӱштын, 
Сай инаным кӱрльым шӱм гыч. 
Честный еҥ пала ойгемым, 
Ок вурсал шӱгар ӱмбалне. 
Мый поэзий верчын шкемым 
Шым чамане, шым чамане.

Тиде поэтын пытартыш почеламутшо. «Поэзий — илыш » маналтеш тудо.

Тыге каласен кертын Я. Ялкайн пӱтынь сылнымут пашаж нерген. Тудо поэзийлан гына огыл, прозыланат, шанче пашаланат уло вийжым, моштымашыжым пуэн. Я. Ялкайн ондак шке мастарлыкшым поэзийыште ончыкта.Тудын сборникше «Элем» (1934) маналтеш. Автор тиде сборникыш пурышо почеламутлаште шочмо элжын илышыж-пӱрымашыж дене кугешна да тургыжлана, куана да ойгыра. «Элем» лӱманак почеламут волгыдо шӱдырла илышын ончык каймыжым аллегорий йӧн дене ончыкта. Автор тудым писын кайыше поезд дене танастара. Почеламутын тӱҥ шонымашыже — калыкын илышыж ден элын пурымашыжын чак кылдалтмышт.

Элын ончык каймыжым поэт паша дене кылда. Тыгодым поэтын лирический геройжат калык дене иктыш ушна. «Мый, у мурым чот удалын, у эл дене кушкынам», — куана тудо. Калык илышым чоҥа, стройкылаште, нур пашаште чот тырша. Паша — илышын символжо, ончыко нангайыше вийже. Тиде шонымашымак автор «Марий кундемын 13 ийже», «Метро», «Эпохын шӱлышыжӧ» почеламутлаште почын пуа.

Марий калыкын илыш сынже, пӱрымашыже вашталтеш. Теве Моско метром чоҥымаште гына шӱдӧ дене марий-влак тыршат:

Марий метрозылан, —  
Москва йымачын 
У корным чоҥет олалан. 
Олалан веле огыл, 
Чоҥет калыклан. 
(«Метро».)

Поэт илышыште оза лийше айдемын тӱрлӧ пашаште тыршымыжым ончыкта, тудын уш-акылже пӱсеммым, койыш-шоктышыжо вашталтмым ужеш. Тыге Я. Ялкайн айдемын илышым тӱзаташ шочмыжым чумыр творчествыжлан негыз семын налеш.

Сборникыш пурышо кугу произведений — «Ленин» поэме (1934). Ту жапыште калык В. И. Ленин деке кугу пагалымаш дене илен. Поэт-писатель-влакат шке возымаштышт тудым моктеныт, тау мутым ойленыт. Садлан Я. Ялкайнын творчествыштыжат тиде тема ӧрдыжеш кодын огыл.

Я. Ялкайнын поэмыжым эпический сынан манаш лиеш. Тыште автор руш былине традицийлан эҥерта, марий мурын ойыртемжым шотыш налеш. Произведенийыш поэт шкежат лирический герой семын «шеҥын» пура, событий-влаклан вияҥаш ешартыш вийым пуа: «Кӱслеже Ямайын йомартлын шокталтыш. Мӱкш гае ызгалын нӧлтале у семым. Калык шогале Ямай йыр вӱд семын». Событий-влак поэмыште кӱслезе Ямайын мурыж гоч ончыкталтыт. 

Чолман вӱдыш 
Ош Виче вӱд ушна. 
Ушнымеке, 
Изиш лончылалт йога 
Ай, Ош Виче вӱд 
Шем вӱд деч йотышна.

Поэмыште пачаш-пачаш каласалтше корно-влак, синтаксический параллелизм шонымашым келгемдат, Ленин колымылан калыкын кугу  ойгыжым почын пуаш полшат. Тыге кӱслезын мурен ойлымыжо произведенийлан былине тӱсым пуа, лудшылан утларак умылаш лийшым ышта. Поэмыште калык кокла гыч лекше патыр-влакым (Пугачёвым, Чоткарым) ончыктымо. Пызырналтше калык тудым утарен кертше вийлан ушанен ила. Тыгак тудо Ленинлан ӱшанен.

Сборникыш пурышо произведенийлаште автор тукым ден тукым кокласе кылым, айдемын чон моторлыкшым лудшылан почын ончыкта, илыш нерген келгын шонаш тудым тарата. Тышеч Я. Ялкайнын ойго-куанжым, уш-акыл кӱкшытшым, тӱня ончалтышыжым пален,умылен налына.

Но ончык вӱдышӧ шӱдыржӧ, шке манмыжлан. «ал мечтаже», йӱксӧ семынак тудлан эре кончен:

Коеш тачат ӱмбалне йӱксӧ, 
Ужалын, ончык чоҥешта. 
Молан, чарналын, тый от вучо, 
Шукталтде кодшо ал мечта. 
(«Йӱксӧ». 1938)

Я. Ялкайн пӱртӱсын ямжым умылымо символжо Ош Виче эҥер лийын гын, ал мечтаже — йӱксӧ, ару чонан, поро койышан волгыдо кайык. Я. Ялкайнын поэзийжымат нунын дене таҥастараш лиеш. Кузе уке гын? Илышыште пеҥгыдын шогаш порылык тӱня лийшаш.

Я. Ялкайнын классический литератур дене палыме лиймыже тудлан поэзийыштат у кӱкшытыш тошкалаш эҥертыш лийын: руш поэт-влак А. Пушкинын, М. Лермонтвын, Ф. Тютчевын, А. Блокын, В. Маяковскийыын, немыч-влак  В. Гетен, Ф. Шиллерын, Г. Гейнен, венгр Ш. Петефин, турок О. Хаямын строкашт-влак тудын кусарымыж дене марла йоҥгалтыныт, марий лудшо деке шуыныт. Адакшым калык творчестве гоч толшо поэтический поянлык Я. Ялкайным поэзий тӱняште ойыртемалтшым ышта, содержанийым веле огыл, тӱрлӧ формымат шындараш йӧным пуа: ритмже йоҥгалтшан, кумда диапазонан лиеш, тудо поэзийыште силлабо-тоникым да тонический стихым пеҥгыдемда.

Я. Ялкайн творческий пашаеҥ семын калык коклаште лияш йӧратен, тидыже эпохын шӱлышыжым, айдемын илыш ончалтышыже вашталтмым утларак пален шогаш полшен. 1935 ийыште лекше «Кечан кече» книгаш пуртымо ойлымаш ден очерк сынан произведений-влакын («Енисейыште сой», «Алтай курык», «Москва», «Кечан кече», «Андрий Толкын») герой-влакышт Москошто, Пошкырт мландыште, Хакасий степьыште, Алтай курык коклаште, Кузбассыште илат, тӱрлӧ калык ешыште пашам ыштат. Шукыж годым тыгай ен-влак дене Я. Ялкайн Пушнине институт пеленсе аспирантурышто тунемме жапыштыже, Сибирь мландыште научный экспендиций дене коштмыж годым вашлийын. Критик П. Карпов (Пунчерский), книга лекмым саламлен, тыге возен: «Я. Ялкайн марий писатель-влак кокла гыч эн первый художественный очерк жанрым пуртен».

Я. Ялкайнын геройжо-влак ару шонышан, кукшо культуран улыт. Теве Отто Чолпанымак налаш («Алтай курык»), тудо кугу талантан журналист. Илыш пурымашыже оҥай: ссыльный немыч ачаж деч тулыкеш кодмек, тудо марий ешыште кушкеш, илыш йолташлан ойрот ӱдырым ойырен налеш, лишыл палымыже-влак руш, ойрот, марий калык гыч улыт.

Кум повестьым трилогий семын возаш, векат, Я. Ялкайным руш литературын традицийже таратен, Л. Толстой («Детство», «Отрочество», «Юность»), М. Горький («Детство», «В людях», «Мои университеты») деч тунем шогымыжо, нуным йӧратен лудмыжо полшеныт.

Тыге Я. Ялкайн, шке калыкшын историйжым шымлен, шке ужмо-колмо событий ден илыш факт-влаклан энертен, самырык тукымын учебный заведенийлаште шуаралтмыж нерген возен. Тыгодым поснак айдемын чон моторлыкшо кушмо корнылан кумда верым ойырен.

Я. Ялкайнын повесть ден ойлымашыже-влак тематике шотышто икте-весышт дене кылдалт шогат, содержанийышт дене икте-весышт дене кылдалт шогат, содержанийышт дене икте-весыштым ешарат, сюжет, персонаж-влакын куснымышт событий-влакым кумдан почын пуаш полшат.

Произведений тӱҥалтышыште событий Пошкырт вел марий-влак коклаште эрта. Ял илыш, тудын ойыртемже… Странице гыч страницыш вер-шор кумданеш, событий-влак шарлат: ял-влак, Ӱпо тюрьма, Озаҥ, Петербург, Сибирь кундем, Енисей энер… Романын геройжо-влак Минусинск да Саян марте шуыт, научный библиотекылаш коштыт, Петербургысо музейлаште лийыт, уш-акылышт дене Лодзи, Прага, Лондон марте шуыт. Тыге марий-влак туня илышым илат.

Произведенийыште калыкын илыш-йӱлажым фольклор да этнографий материаллан эҥертен почмо. Повествованийыш калыкмут, ойсавыртыш, муро-влакым моштен шындарыме, историй документ-влакым, этнографий, социологий материалым кучылтмо.

Я. Ялкайн романын кокымшо ужашыжымат возен пытарен улмаш. Тушто ончыктымо событий-влак граждан сар жапыште Пошкырт марий коклаште эртат. Чаманаш логалеш: 1937 ийысе тургым жапыште романын кокымшо ужашыже ош тӱням ужын шуктен огыл. Савыкташ ямдылыме рукописьлан, «идеологический брак» манын, мучашым ыштеныт.

Я. Ялкайнын творчествыже эрвел марий илыш-йӱла, йылме поянлык дене кылдалтын. Тудын произведенийже-влак эрвел марий диалект дене возалтыныт, садлан тушто татар, пошкырт йылме гыч пурышо  мут-влакат вашлиялтыт. Писательын «Царевококшайск — Йошкар-Ола» романже, Юл серысе кагаз комбинат нерген документальный повестьше илышым ужде йомыныт. Я. Ялкайнын марий сылнымутан литературышто надырже кугу. Писательын сылнымут традицийже кызытат марий писатель-влаклан кушкашышт эҥертыш лийын шога.

М. Горькийын тӱрлӧ шӧрынан творчествыже национальный литератур-влакын йол ӱмбак шогалмаштышт профессиональный корным палемден. Писатель чынжымак мут мастар лийын, моткоч кугу сылнымут поянлыкым пӧлеклен, илыш чыным почын пуымаште кугу мастарлык дене ойыртемалтын. «Детство», «В людях», «Мои университеты», «Мать», «Дело Артамоновых», «Егор Булычев и другие» да моло произведенийлаже-влак тӱня мучко чапым налыныт.

Элысе тӱрлӧ калык писатель-влак тудын деч эре тунем шогеныт. Йол ӱмбак шогалаш тӱҥалше марий сылнымутланат тудын творчествыжым шымлымаш пеш пайдале лийын. Тиде поснак писатель-влакын возымыштым вияҥден колтымаште палдырнен. Сылнымут мастар-влаклан М. Горькийын возымыжо чапле пример лийын. Тудын произведений-влакшым шымленыт, марий йылмыш кусареныт. М. Горький деч тунем шогымо марий писатель-влакым илышым келгын шымлаш, произведенийым калык сылнымутым шотыш налын возаш кумылаҥда. Чыла тиде литературышто лӱмлӧ писательын традицийжым шочыкташ полшен. Сылнымутшо верым налыт С. Чавайнын «Элнет», М. Шкетанын «Эреҥер», Н. Игнатьевын «Савик», Я. Ялкайнын «Оҥго» романышт, повесть ден ойлымаш, поэм-влак…

Марий литературышто мондаш лийдыме кышам коденыт Я. Ялкайн ден М. Горькийын серыш гоч да вашлийын мутланымышт. М. Горький самырык писательлан «Марийские песни» сборникым рушла ямдылаш полша, марий писатель тудым рушла возымо произведенийже-влак дене палымым ышта. Тыгодым М. Горький шурдыде канашым пуа: «Руш йылмым сайын палемда  — тиде сай. А мый тыланда шочмо марий йылмыда дене возаш темлем. Национальный литературым ышташ, шке калыкдан культурыжым нӧлталаш кӱлеш…».

М. Горький писатель ушемын вуйлатышыже семын марий литературымат вияҥдаш полшен. Тудын темлымыж почеш СССР Серызе-влак ушемын национальный комиссийжын пашашкыже Я. Ялкайат ушна. Комиссийын погынымашлаштыже тудо марий литератур да калык сылнымут нерген увертарымашым ик гана веле огыл ыштен, нине йодыш дене мутланымаште шке шонымыжым ойлен.

Кугу писательын национальный литератур критикым вияҥден шогымо нерген ойжым критик-влак кумылын вашлийыт. М. Горькийын влиянийже почешак «Советская этнография», «Литературный критик», «Литература национальностей СССР», «Революция и книга», «У вий» журналыште Я. Ялкайнын «Чавайн да фольклор», «Марий литературым вияҥдымаште фольклорын рольжо», «Муро ден литератур» да моло шымлыме статьяже-влак печатлалтыт. М. Горькйын вуйлатыме СССР писатель-влак ушем правленийын темлымыж почеш самырык писатель Моско метром чоҥышо-влак дене лиеш, заводлашке миен коштеш, варажым «Москва» ойлымашыже, «М» очеркше, «Метро» почеламутшо, марий литературышто пашазе класс проблеме нерген статья-влак шочыт.

Я. Ялкайн М. Горькийлан колтымо серышлаштыже фольклор материалым погымо да тудым савыктен лукмо, сылнымутан произведенийым возымо годым кучылтмо нерген воза. Лӱмлӧ писатель вашмутыштыжо Поволжьешт, Сибирьыште, Йӱдвел кундемыште, Кавказыште илыше калык-влакын фольклорым погымо, шымлыме, тудым посна изданий дене «Мемнан фольклорна. Совет социалистический республикыште илыше калык-влакын творчествышт» лӱм дене лукташ шонымашыжым каласа.

Пагалыме Яныш Ялкаев! Рукописьдам тыгай адрес дене: Малая Никитская, 6, колташ але кондаш Тендам кумылын йодам. Кертыда гын. Тидым 4 сентябрьыште ыштыза, тиде кечын мый Москоштак лиям.

Те возеда: «Шоныманат огыл,фольклор дене печатлалт лекше сборник-влак руш писатель-влаклан моткоч чот пошлат». Чаманаш логалеш, тиде – тыге огыл, мемнан рвезе пиисательна-влак фольклорым огыт пале, палат гынат, пеш начарын. Тыге кӱлеш ыле — шке фольклор дене пырля союзный республикыласе да автономный областьласе тӱрлӧ калыкын фольклоржым палаш. Тендан пашадам шке жапыштыже тӱҥалмылан да кӱлешлан шотлем  —тудын литературный пайдалыкше нерген ме рукописьым ончымеке ойлаш тӱҥалына.

Тыланда тиде кӱлешла ок чуч: Поволжьеште, Сибирьыште, Север кундемыште, Кавказыште илыше тыгыде калык-влакын представительыштын группыштым ышташ да тиде группылан фольклорым погаш, шымлаш, кӱлеш обработкым ышташ кӱшташ? Вара «Мемнан фольклорна. Совет социалистический республикыште илыше калык-влакын творчествышт» лӱм дене сборник-влакым лукташ.

Тиде ойым шоналтыза, да тудын кӱлешыжым, кузе ыштышашым вашлиймына годым каҥашена.

Салам дене  А. М. Горькийын.

Моско университетыште Я. Ялкайн ден М. Джалиль ик жапыште тунемыт. Я. Ялкайн фольклор да этнографий, а татар рвезе литератур отделенийыште шинчымашым нӧлтеныт. Садлан южо  лекцийым пырля колыштыныт.

Кок студент коклаште первый тунемме ийыштак икте-весым умылен моштымаш негызлалтеш. Шонкален ышташ тунемше Я. Ялкайн да пеш чулым, вургыжшо чонан, чолга Джалиль икте-весыштлан келшеныт веле огыл, очыни, эр печкалтше талантыштат нуным икте-весышт деке шупшын. Келшымашлан вес амалат лийын: Яныш татарла пеш сай ойлен моштен.

Университет илыш Я. Ялкайнын «Ола» повестьшын содержанийжылан негыз лийын. Произведенийын тӱҥ геройжо-влак Ачин Пайгаз — тудын прототипше автор шкежак лийын, Рашитов Хасан — татар калыкын эргыже. Повестьын содержанийже да илыш факт-влакым танастарымаш пенгыде шонымашыш кондат: Хасан Рашитов гоч писатель Муса Джалильым ончыктен пуэн.

Рашитовым произведенийыште кугу опытан, илыш проблемым сайын палыше йолташ семын сӱретлыме, тудын университет деч ӧрдыжат палымыже шуко уло манын ончыктымо. Хасан Озаҥыште рабфакым тунем лектын. А Пайгаз Башкортостан гыч толын, ончыч педтехникумым тунем пытарен. Кугу олаш логалмекше, первый кечылаште тудым студент-влакын тӱргоч шолын шогышо илышышт ӧрыктара, умылыдымашым луктеш.

Рашитов Хасан тудлан тыгай жапыште энертыш семын лиеш. Ачин Хасан пелен кажне кечын пенгыдемеш, студент-влакын илыш йогынышкышт ушна, шупшылалтеш, шанче, литератур, мер паша деке кумыланеш.

Я. Ялкайн «Ола» повестьым 1930-шо ийлаште возен, тудо Москошто 1936 ийыште савыкталт лектын. Тиде повесть — Муса Джалильым сылнымут гоч ончыктышо икымше произведений.

Я. Ялкайн ден М. Джалиль университетым тунем лекмекат, чӱчкыдын вашлийыныт. Чуваш поэт П. Хузангай кумлымшо ийласе илыш нерген тыгай шарнымашым коден: «Центриздат иза-шольо калык кокла гыч лекше мыйын таҥаш ятыр писательлан кушкаш йӧным пуэн. Коридорлаште чӱчкыдын тӱрлӧ йылме дене мутланыме шоктен. Редактор-влакын тунам эше бюрократический штат дене лочыдымо кабинетлашт гыч поэт-влакын почеламутым лудмо йӱкышт йоҥгалтын. Тушто татар-влак Муса Джалиль ден Ахмат Файзи, удмурт-влак Кузебай Герд ден Ашальчи Оки, марий-влак Яныш Ялкайн ден Александр Ток, чуваш-влак Курак ден Николай Шубоссин да Российысе моло калык гыч лекше литетератор-влакат ваш ужыныт, палыме лийыныт, ӱчашеныт, алал кумыл дене икте-весыштын кушмым эскерен шогеныт, иза-шольыла нунын сеҥымашыштлан  куаненыт, ситыдымашыштлан азапланеныт. Чынже денак тиде кумылзак иза-шольо еш лийын».

М. Джалиль илышым моктен мурен, шучко сар жапыште тудын верч вуйжым пыштен. Я. Ялкайн уло талантшым шочмо эл, калык верч пуэн, 1938 ийыште, репрессий жапыште, тудын ӱмыржӧ кӱрылтын. Кок корно, кок пӱрымаш, но илышышт волгыдо, нимо дене амырталтдыме лийын.




#Article 410: Чавайн, Юрий Сергеевич (583 words)


Юрий Чавайн (Юрий Сергеевич Чавайн) (, РСФСР, Марий автоном область, Йошкар-Ола ола — , Марий АССР, Морко кундем, Чавайнур ял) — марий серызе, почеламутчо, музыкант. Юрий Чавайн марий сылнымутлан негызым пыштыше Сергей Чавайнын эн изи шочшыжо.

Юрий Чавайн 1930 ийын шорыкйол тылзын 3-шо кечынже Йошкар-Олаште шочын. 1937 ийыште, ачажым поген наҥгайымек, еш ола гыч Шырка-Нурыш (кызытсе Чавайнурыш) илаш кусна. Юрий Чавайн  1–ше сентябрь 1937 ийыште Изи Корамас  пеле кыдалаш школын  икымше классышкыже тунемаш пурен да отличий поведений ден 1945 ийыште  тÿрыс   тунем лектын. 1945 ий гыч «Комбайн» колхозышто  колхозник лийын.  2 июль 1948 ийыште Юрий Чавайн  И.С. Палантай лÿмеш музыкальный училищын директоржылан  тунемаш пурташ  йодмашым воза да тыште тунемаш тÿҥалеш. 1952 ий гыч 1954 ий марте Житомир областьыште армийыште служитла .Тушто оркестрыште флейта ден шокта. Армий деч вара музыкальный училищын флейта классын кокымшо курсышкыжо тунемаш толеш. Юрий Чавайн  государственный экзаменым кучаш 1957 ий июньышто гына пурталтын. Тидын нерген  И.С. Палантай лÿмеш музыкальный училищын 1957 ий 15 июньышто лукмо 68 номеран приказыштыже каласыме: «Чавайн Юрийым музыкальный училищын тунемме планжым шуктышо да ончычсо семестрлаште парымжым пытарыше семын государственный экзаменым сдатлымашке пуртышт. Училищын  директоржо С. Куприянов». Тыге Юрий Чавайн дирижерско-хоровой отделенийым флейтист семын тунем пытарен. Училище деч вара М.Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын музыкальный оркестрыштыже шокта. 1957  ийыште  пелашыж дене палыме лийын пединститутышто,  вокальный кружокым вуйлаташ коштмыж годым, да 16 декабрьыште 1957 ийыште нуно сÿаным ыштеныт. 1958 ий   январьыште  Юралан ачажым реабилитироватлымылан кöра 18 квадратный кумдыкан  пöлемым пуэныт. Тыгай кумдыкышто уло Чавайн еш илен. 1965 ийыште Семеновко «психушкыш» логалын. Кум арня чытен, вараже куржын. Чавайнурышто  шылын  илен. Пытартыш паша верже – телевидений лийын. Пел ий пашам муын кертын огыл.  Нигуш пашаш налын огытыл. 30 декабрь 1965 ийыште шке пöрт подвалеш  пычал дене лÿялтын. 1966 ий январьыште Чавайнур ял шÿгареш тойымо. 31 май 2002 ийыште шÿгар ÿмбалныже чапкÿм почмо.

Музык  ден поэзий акак-шÿжарак улыт: икте-весым пойдарат, икте-весылан  полшат.  Тунеммыж годымак  Юрий Чавайн самырык композитор-влакым: Э. Сапаевым, И.Молотовым – вашлиеш. Тыге нуно лишемыт, икмыняр мурымат пырля возат. Юрий  шкежат текст ден семым келыштара. Но тудын  ура  чонжо  утларак   поэзий деке ÿжын, сымыстарен. Юрий Чавайнын рÿдӧ корныжо – лирике, айдеме ден пÿртÿсым йöратыме кумыл. Нуно  коктынат мемнан  илыш дене кылдалт шогат, эн лишыл таҥ улыт. Нине кок факторым поэт  пеш сайын кылден моштен, сылнымутшо дене тисте семынак нöлтал кертын. Юрий Чавайн марла да рушла книгам шымлен-шымлен лудын, нунын юзо вийыштым чон денак шижын налын. Ю.Чавайнлан марий поэт-влак кокла гыч утларак келшеныт И. Осмин ден В. Колумб. Нине мурызо-влак Ю. Чавайнын чоныш тулым пыштеныт, кумылаҥденыт. Юрий Чавайнын икымше почеламутшо 1957 ийыште «Рвезе коммунист» газетеш савыкталтын. Поэт утларак пÿртÿсым йöратымыж нерген возен, садлан тудым поэт-лириклан  шотлат. Эн виян произведенийжылан «Сонарзе» поэмыже шотлалтеш. Тудо 1962 ийыште возалтын , а «Ончыко» журналеш 1964 ийыште савыкталтын. 1965 ий июнь тылзыште Юрий Чавайн Пошкырт марий-влак деке творческий командировко дене миен коштын. Тушто тудым пеш сайын вашлийыныт. Командировко гыч Юрий Сергеевич Чавайн Пошкырт кундем нерген сылне почеламутлам конден: А калыкда тугае поро Сай кумылан, яндар тÿсан. Тендан еҥ-влак деч шÿм ок торло… Мочол ялыште кумылаҥдыш Моктен мураш ты вер-шöрлам. Мый мурешем мотор тÿсетым Марий кундемыш наҥгаем, Да тыйын йоҥгыдо йÿкетым Шке калыкемлан пöлеклем. Илымыж годым ик почеламут сборникшат савыкталт лектын огыл. Лудшо-влак лач газетла  да журнал гыч гына тудын сылнымутшо дене палыме лийыныт. Уке лиймекше, Юрий Чавайнын кок почеламут сборникше савыкталтын: «Латкок тылзе» (1966)  ,«Ӱжаран  куэрлаште» (1978) .

Ватыже – Эмилия Гавриловна Чавайн (1936).
Эргыже – Сергей Юрьевич Чавайн (1958).
Ӱдыржö – Татьяна Юрьевна  Чавайн (1961).
Уныкаже-влак:  Юрий  (1981) – Сергей Юрьевичын  эргыже; Анастасия (1989) – Сергей Юрьевичын ÿдыржӧ; 
Елена (1988) – Татьяна Юрьевнан ÿдыржӧ.




#Article 411: Галютин, Юрий Иванович (1028 words)


Юрий Галютин-Ялзак, Юрий Галютин (Юрий Иванович Галютин) (, Марий АССР, Морко кундем, Усола ял) – марий серызе, почеламутчо, драматург, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2010), М.А. Кастрен Обществе премийын лауреатше (2005).

Юрий Галютин 1940 ийыште ага тылзын 1 кечыштыже Морко район Усола ялыште кресаньык ешеш шочын.

Ачаже, Каля Йыван, пашам йӧратыше айдеме лийын. Чодыраште бригадым вуйлатен. Колхозыштат тыршен. Сар деч ончыч советско-польский границыште служитлен. Но тудо ачажым ужын огыл, сарыште колен.  Аваже, Кушакова Ольга Сергеевна, Зеленогорск гычын, школышто туныктышылан пашам ыштен. Ешыште шинчымашын, книган юзо вийжым акленыт. Ю. Галютин Арын кыдалаш школым тунем пытарен.

Школ тунемме жапыштак возаш тӱҥалын. Арын школышто «Рвезе вий» сылнымут кружокыш коштын. Визымше классыште тунеммыж годым икымше почеламутшым район газетыште савыктеныт.

Службо деч вара Горький олаште МВД школышто тунемын, вараже Марий Элыште оперуполномоченныйлан уголовный розыскышто пашам ыштен. Тыгак электромонтер лийын.

Район газетыште ыштен.

Ю. Галютин Мари-Турекыште лекше «Знамя» газет, варажым «Марий коммуна» газет редакцийлаште пашам ышта. Тиддеч вара Марий книга савыктышышке толеш. Тушто лу ий наре жапыште младший редактор гыч тӱҥ редактор марте кушкеш. «Пачемыш» журналыштат ыштен шуктен.Умбакыже шуко ий «Марий Эл» газет отделым вуйлатен. Кызыт  «Ончыко» журнал редакцийыште пашам ышта. 

Юрий Ивановичын ачаже Калю Йыван  лийын. Калю – чын марий лӱм. Жапын «к» буква «г» букваш савырнен. Тыгеак лектын Галю Йыван. «Галюта» – старославян шомак, тиде «кугу» манмым ончыкта. Армийыште служитлымыж годым, Украиныште, «Правда» газетым лудын, палыме фамилийым ужын: Галютина Тихвон гыч. Да вара серышым возен колтен, мыйын ачамын фамилийжым ок нумал дыр? Ачаже сарыште йомын, да тунам тӱрлым ойленыт, южо мӧҥгеш пőртылын огытыл да ешым погеныт. Тидлан Юрий Галютин ӱшанен огыл. Аважат каласен, ачаже тыге ыштен огеш керт. Но серышым возен колтен. Вашмут толын: Брянскыште Галютина уло, ожно партизанке лийын. Писатель ынде пала, Российыште кум Галютин еш уло.

Ю. Галютинын творчествыже шуко жанран. 

Икымше книгаже – почеламут сборник «Ит őпкеле» – 1969 ийыште лектын. 

Лирике  геройын мер шӱлышыжő «Йӧратем» тӱҥалтыш почеламутышто почылтеш.

Мый тиде мутыш пыштем уло шӱм-кылым,
Эн шерге аклан тӱняште шотлен.
Илышын корныж дек ончыко ошкылмым
Тиде мут ден эн ончыч кылдем.
Мый йӧратем шке элемым чеверлыкшым,
У ӱжара дек волгалтше мландем.
Вийже, чолгалыкше витыш вӱршерышке,
Шӱмыштӧ муро-влак шочыт санден.

Аваемын тамле шӧр ден витыш дыр
Вӱрышкем пӱртӱсын чевержат.
Шочмекет мемнан ден,
Морко велыште,
Мурызо лийде, чытет ужат.

Писательын «Йылме» почеламутшат келге шонымаш дене шыҥдаралтын. Тӱрлӧ еҥын кутырымо ойыртемжым, кумыл сынжым почын пуымо. Автор шижтара: мутланыме йылме яндар, поро, кумылым савырыше лийшаш, чон яндарлыкым почын пуышаш, волгыдо кумылым ешарышаш.

Ю. Галютин пӱсӧ умдан мыскараланат кумыллан, тудын кӱлешлыкшым кӱкшын акла. Теве Д. Орайын «Осып Ваня» ойлымашыжым шотыш налын, поэт «Кагаз тарзе» почеламутым возен. Автор илышыште вашлиялтше ситыдымашым тӱжваке луктеш. Сӱретлыме герой йӱштӧ шӱман, кугешныше койышан. Еҥ-влакын йодын толмо кумылыштым вашке ок шукто, тӱрлӧ чаракым, кӱлдымő амалым гына кычалеш. Ялт келшыдымын, покшым гае йӱштӧ кумыл дене гына вашешта:

Оласе контор гыч конторыш куржталмым
Кагазлан кумалмым шудал шинчем.
Мийышым бухгалтер дек.
Ик кагаз лаштыкым,
Пий йылме кугытым, кӱлеш налаш.
Ужо да мыйым, кычалаш пиже шылтыкым:

Вара пыкшерак, шотым муын ойлен:

Ю. Галютин пӱртӱс лирикыштат шкенжын келшыше мутшым, ойыртемалтше сылнымут чияжым муаш тыршен. Теве «Шошо» почеламутышто куандарыше жапын тӱсшым палемдыме:

Чийыш мланде шонанпыл шергашым
Калыкын шинчаже ончылан.
Агрономла вискалат у кашым
Мланде тӱсым налше шырчык-влак.

Тыге, самырык мурызо «Ит ӧпкеле» поэзий книгажым марий сылнымут кавашке луктын колтен, ончыкылык шулдыржо нерген утларак шонаш тӱҥалын.
Ончыкылык писатель шинчымашан тошкалтыш семын уш-акылжым эре вияҥден, шарен толын. Ю. Галютинлан мурызо семын кушкашыже утларак йӧн лектын. Тудо лӱмлő писатель-влак дене вашлиеш, возымо усталык нерген ойыштым колыштеш, шотыш налеш. Самырык поэт-влак денат кылым куча. Сылнымутлан шӱман студентлан В. Колумбын, А. Степановын возымышт утларак келша. Писательын илышым шымлыме кумылжо вияҥеш, икмыняр почеламут аршашыже шочеш. 

Ю. Галютин шке вийжым басньым возымаштат терген. Теве «Урем чап» басньыште кугешнаш йőратыше еҥым ончыктен.

Ю. Галютинын мыскара ойлымашыже-влак возымо сынышт денат ойыртемалтыт. Автор калык кутырымо йылмым моштен кучылтеш, кажне сӱретлыме геройын мутланыме ойыртемжым почын пуа.

Писательын творчествыштыже кугу событий семын  почеламут дене возымо «Авамланде» роман-диалог (1981–1983) лекмым шотлаш лиеш. Романыште илыш чын верч чолган кучедалше журналист Иван Чернов ончыкталтын. Тудын шӱм-чон яндарлыкше, ял илышым кумдан да келгын палымыже рашемдалтын. Журналист кундемысе илышым сайын пален, еҥ-влакын чон моторлыкшым ужын моштен. 

Ю. Галютинын  1990-шо ийласе творчествыже актуальный проблеме-влакым нӧлталме дене ойыртемалтеш. 

Тиде жапысе творчествыжын тӱҥ палыже – айдемын да тудын дене кылдалтше событийын амалжым почмаш. Мутлан, криминал йыжыҥым ончалына. 1980-ше ийлаште писатель преступник-влак нерген куштылгын, мыскара тӱсым пуэн серен, йоҥылыш корныш тошкалше еҥ-влак эше тőрланат манын, ӱшаным коден. 90-ше ийлаште гын Галютин ты темыш келгын пура, кажне сюжетшым кумдан почеш, шпана илышым шымла, лудшо-влакымат шонаш тарата. Геройжо-влак тыглай изирак вор, хулиган, юандит огытыл, а пеҥгыде, шучко тӱшка, илышыште чоткыдын лакемше мафий. Лач тидын нергенак автор «Санта-Барбара», «Пожар», «Ашык», «Сажидэ» криминал ойлымашлаште каласкала.

Писатель оласе калык, интеллигенций нерген йомаклымыж годым ял илышымат сӱретлаш ок мондо. Возымыжо тӱҥ шотышто еш проблемым тарвата, мутлан, икте-весым пагалыдымаш, икшыве-влак ача-аваштым мондат монь. Галютин шкет ӱдырамаш илышыжымат ӧрдежеш ок кодо. Ялыште тудлан путырак йӧсӧ. Неле пашам, пошкудо-влакын тӱрлӧ семын игылтмыштым «Йӱд пире» ойлымашын героиньыжлан чыташ перна

Палемдаш кӱлеш, Юрий Галютинын 1990-ше ийласе прозыжо утларак келге шонкалымашан, шӱлыкан улмыж дене ойыртемалтеш. Тыште, очыни, писательын илыш опытшо изи огыл рольым модын.

Авторын шуко ойлымашыже автобиографий шӱлышан. Тудо шке илышыжым икмыняр татшым мут лончышкыжо пыштен. Мутлан, Ю. Галютинын ватыже Угарман кундем гыч. Тидын нерген «Шолагай йőратымаш», «Шӧртньӧ ырес» произведенийлаште сӱретлен. Нине ойлымашын геройышт- пушкыдо кумылан марий, туманлаш йӧратыше, чылаштым кидыште кучышотоньыкувамда мутшым колыштшо ӱдыржӧ, геройын ватыже.

Ю. Галютинын прозыштыжо посна тӱткылыкым сарзе «пасу» налын шога. Тымарте марий писатель кашак сар темым нőлталмыже годым эн ончыч тушманын шучкылыкшым, Россий калыкын шке элжым аралымаште пытарлыкшым, ончыкташ тыршен гын, Юрий Иванович тымарте тарватыдыме йодышым нӧлталын. Ты шотышто поснак «Штрафник» повестьым ончыктыман. Писатель шкежат серен: «Эртыше Кугу Отечественный война нерген але марте тӱкален ончыкташ лийдыме чыным возаш тӱҥалыныт. Марий сылнымутшат тиде лекташ тӱҥалнеже, очыни. Ме шуко лудынна штрафной манме подразделений нерген, тушто могай еҥ-влакым чумырымо улмаш да кузе нуно шкеныштым ончыктеныт».

Тылыште тыршыше-влак нерген писатель «Сӱремсолаште чатлама» повестьыштыже воза. Лудшо-влакын шинча ончылнышт йӱштӧ телым чодыраште пурысым руымаш, ялыште, колхоз пашаште шогылтмаш сӱретлалтыт. 

Ю. Галютин пьесымат возен. Кокытшо («Йорга Йоргий», «Ший сӱан») сценыште шындалтыныт. 

Юрий Иванович кусарыме пашаж денат марий литературышто суапым ыштен шога. Тудо тӱрлӧ калыкын писательже-влакын возымыштым марлаҥдаш тырша. Теве Д. Байронын кумдан палыме «Дон-Жуан» поэмыжым, В. Фёдоровын «Женитьба Дон-Жуана» кугу поэмыжым марлаш кусарен.




#Article 412: Байгузин, Юрий Владимирович (749 words)


Юрий Байгуза (Юрий Владимирович Байгузин) (, Башкир АССР, Мишкан кундем, Тӧргымтӱр ял — , Марий Эл, Маскасола кундем, Сенькан ял) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, драматург, Россий Серызе-влак ушемын йыжъенже (1998).

Юрий Байгуза 1977 ийыште Марий кугыжаныш университетыш тунемаш пурен, тунамак марий калык йомак-влакым руш йылмыш кусарен.

Вара комсомол обкомышто библиотекарьлан пашам ыштен.

Юрий Байгузан ӱмыржӧ моткоч эр кӱрылтын. Тудым Маскасола кундемысе Сенькан ял шӱгареш тойымо.

Возаш школышто тунеммыж годым тӱҥалын. Икымше почеламутшо да статьяже-влак «Ямде лий» да «Ленинец» газетлаште савыкталтыныт. Тыгак 1986 ийыште «Ончыко» журналыште кок почеламутшо савыкталтын: 

Эр

Пундашдыме канде кава Ужатыш ший тылзым умбак. Чевер оҥан ош пыл шава Куаным Пӱнчер ял ӱмбак. Тора гыч, чылам чонаҥден, Тӱням саламла ӱжара. Эр кече тойлалме чаҥ ден Пиалым пашаште сӧра. Тарваныш лыжга лай мардеж: У ныжыл сем лекте шыман. Да Тӧргым вӱд тыйын лӱмеш, Чӱчкалын, тавалтыш чолган.

Кас

Тӱрлен мотор тӱрым Кундем урвалтеш, Заҥгар кава тӱрыш Кас кече иеш: Шарен шулдырлажым Ӱда ший йолвам, Йочан кок шинчажым Урга омылан.

Тыгак Юрий Байгузан «Тый от тол тетла мемнан кундемыш…» почеламутшо «Ончыко» журналыште 1987 ийыште савыкталтын.

Тый от тол тетла мемнан кундемыш…

Тый от тол тетла мемнан кундемыш, Ял воктене от уж садымат. Эх, мемнан-влак, сай айдемым Родылак шарнат да сагынат.Толынат тора гыч Коклалоҥгыш.Койышет келшен гын я чонет, Калык, жапын лончым тутыш лоҥын, Вашлийнеже угыч тый денет. Юэо ямде, лектын Тӧргым серыш, Пушыш шинчын, толкын вач ияш. Южо Сарманай ӱмбалне эрым Ямде тул воктене вашляш… Тый гает чылт ер воктене ото: Шӱлыкан, йомартле,кумылзо; Кундемем ӱмбалне тыйын сото, Морко вел пӱртусын мурызо. Тый от тол тетла мемнан кундемыш, Ял воктене от уж садымат. А мемнан-влак поро, сай айдемымРодылак шарнат да сагынат.

Марий кугыжаныш университетыште да Литератур институтышто тунеммыж годым почеламут-влакым возкален да калык йомак-влакым руш йылмыш кусарен. 

Тудын икымше эн кӱлешан произведенийже – «Эмукан памаш» – 1990 ийыште «Саман» альманахыште савыкталтын.

Тудын возымо пьесыже-влак: «Порсын лӱҥгалтыш» (1992), «Поргем ӱмбалне ӱжара» (1998), «Окса тул» (1999, В. Пектеев дене пырля сереныт), «Кресӱдыр» (2000) да «Шӧртньӧ лудо» (2002, В. Пектеев дене пырля).  

Шуко пьесыже М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын сценыштыже ончыкталтын.

Тугак Ю. Байгуза марий йылмыш ятыр пьесым кусарен. Тудын произведенийже-влак келге философий шӱлышан, калык ойпого негызеш чоҥымо улыт. 

Юрий Байгуза нерген тукым акаже Галина Кучукаевна Сайпашева:

Л. Русиеван шарнымашыж гыч: 

Ю. Байгузин (Байгуза) «Порсын лӱҥгалтыш» пьесе-притчым марий литературлан 2005 ийыште лекше программыш пуртымылан пеш йывыртенам ыле: вет 11 классыште тунемше икшыве Ю. Байгузан возымыж гай произведений-влакым лудаш школ гычак кумылаҥ кайышаш. Мутат уке, первый гана землякнан пьесыже-влакым лудаш шичмеке, нимом от умыло гай чучеш. Йомак але фантастике? Лудшо тидым кузе умыла? Нине да моло йодыш-влаквуйышто пӧрдын нальычю Но лудманак. Шочмо йылме поянлыкетым сайынак палет да умылашак тыршет гын, умылет. Тылеч вара мый тудын кажне произведенийжым лудынам. Ом умыло гын, уэш-пачаш лудам. Кажне мутшо, ойжо ушым, чоным пудыратат, веет пьесыже-влакым тымарте марий литературышто лийдыме формо дене возен.

(Кугарня. 2014. 9 май. С. 10)

Юрий Байгуза  «Порсын лӱҥгалтыш» драмым 1993 ийыште возен. Лекмекыже, тудо вигак шкенжын оҥай формыжо да келге шонымашыш дене шукыштым ӧрыктарен, вет марий драматургийыште тымарте тыгай сынан пьесе лийын огыл. Чынжымак, автор пьесыште тыглай огыл эпизодла, марий калыкын духовный илышыж дене кылдалтше символ сынан образ ден, сӱретлагоч илышын тӱрлӧ шӧрынжым почын пуа, тудын нерген вискален шонкалаш тарата.

Драмысе персонаж-влакат шке сынан улыт, автор нуным иктешлен ончыкта, шукынжо маске семын койыт. Ю. Байгуза драмыштыже ик семын шкеныштым кучышо да шонымашым иктешлыше тип-влак дене палдара. Пьесын тӱҥ геройжо, Тудо, шуко жап тӱня мучко коштын, шочмо кундемышкыжат толын коштеден, вет тыште тудлан эн лишыл еҥ-влак илат: аваже, йӧратыме ӱдыржӧ, пошкудо-шамыч.

 

Драмын геройжо-влак тӱрлӧ шӧрынан койыш-шоктыш семын огыт почылт, нуно социальный да мер илыш кончышым иктешлат, абстрактно ончыктат. Ик семынже знаковый фигур семын койыт гын, южгунамже «илыше» характер семынат палдарнат. Шукынжо посна айдеме семын огыл, а социальный да мер системын еҥже гай койыт.

 

Драмыште действий кызытсе жапыште Марий мландыште шога. Коеш, автор тудым посна мланде да историй жап дене кылден… Действий моткоч кугу кумдыкан, тидыже, ик семын, посна историй татыш экскурс лийме денат кылдалтын, тыгодым фактический материал конкретика сынан огыл гынат, тудын могай жап дене кылдалтмыжым шижаш неле огыл. Тыгак Тудын тӱня мучко коштмыжо, тидын нерген каласкалымыже, келге шонышыжо сылнымутын кумдыкшым да жап палыжым лопкаҥдат.

Драме контраст полшымо дене чоҥалтын. Тудо пролог да шым сӱрет гыч шога. Кок вий кучедалеш. Конфликт эн ондак идей дене кылдалтын. Тудыжо идеологий, нравственность, экологий, философий шӧрынла гоч кая. Пьесыште пеш кугу ӱчашымаш почылтеш, нуно почылтшо улыт. Шонкалымаш-ӱчашымаш-влак произведенийлан кӧргӧ чымалтышым пуат. Пьесын тӱҥ геройжо системылан ваштареш шкет шога. Тыгак автор калыкын шонымашыже молан тыгай лиймым эскера. Тыге кок тӱрлӧ илыш умылымашым ваш шогалта.

(Ончыко. 2008. С. 179–187)




#Article 413: Ефремов, Георгий Захарович (2220 words)


Георгий Ефруш (Ефруш) (Георгий Захарович Ефремов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Макарсола (кызыт Макарсола) ял — ) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, литературовед, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 

Георгий Ефруш 1916 ийын вӱдшор тылзын 10-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Макарсола (кызыт Макарсола) ялыште кресаньык ешеш шочын. Ачаже ялысе туныктышо, аваже тыглай кресаньык пашам ыштыше ÿдырамаш лийын. Кок шольыжо  лийын: Зоил ден Веней. Георгийын изиж годсекак тÿҥ шонымашыже тунемме нерген лийын. 1931 ийыште Шиньшинский шымияш школым тунем пытарен. Шкевуя чот тунемаш тыршен. Школышто тунеммыж годымак литературым йöратен лудын, калыкыште колмо сылне йомакым, мурым, шулдыран шомакым, легендым чон кöргышкыжö пыштен. Геогргий Ефрушын эн йöратыме сомылжо сылнымутан творчестве лийын. Тиде пашаш чонжо тудым изинек шупшын. Латвич-латкуд ияшыж годым газет дене кылым кучаш тÿҥалын, тÿрлö корреспонденцийым чулымын серен. А вара, возен кертмыжым ужын, вийжым сылнымутыштат тергаш пижын — газет редакцийлашке изирак очерк, зарисовко, почеламут-влакым колтылын. Кожмак рвезын илышыштыже мер пашат изи огыл верым айлен: комсомол вуйлатыше лийын, концерт, спектакль-влакым шынден. Тунам Ефремовмытын пöртышт клубыш савырнен. Тушто репетиций-влакым эртареныт, пырдыжгазетым луктеденыт, погынымашымат эртареныт.1930 ийыште, кум тылзан педагогический курсым тунем пытарымеке, Георгий Ефруш Горельский школышто туныктышылан пашам ышташ тÿҥалеш. 1933 ийыште Моркышто улшо медрабфакын 4 курсышкыжо тунемаш пурен. Тушто уста марий писатель Н.С. Мухин дене палыме лийын. Мухин дене вашлиймыже Г.Ефрушын сылнымут корныжым пеҥгыдемден. 1934 ийыште Георгий Захарович Марий педагогический институтын студентше лиеш. Тыге 1933-1934 ийлаште Г.Ефрушын икымше произведенийже-влак шочыт. Агитаций кумыл дене возымо почеламут ден очерклаште Георгий Ефруш шкенжын чон шижмыжым, у илышлан йывыртымыжым почын пуаш тырша, лудшо-влакымат у илыш дек мелын савырнаш, пагытын шÿлышыж дене шÿлаш ÿжеш. Институтышто тунеммыж годым Ефруш колхоз темылан  «Ешем» да «Тайра» пьесе-влакым возен пытара, газетлаште шагал огыл почеламутым, ойлымашым, очеркым печатла, шке вийжым критика жанрыштат терген онча. Г.Ефруш писатель семын койын кушкын. Марий кундем, Совет эл илышым ужын сÿретлаш тыршен, Кугу Октябрьым, партий ден комсомолым, революций тулеш шуаралтше тале еҥ-влакым, «кÿртньö кидан тÿня пролетарым» патриот семын чапландарен. 1936 ий гыч Ефруш утларакшым прозаик да драматург семын тыршен. 1936 ийыште ВЛКСМ Марий обком тудым «Ямде лий» пионер газет редакцийыш пашам ышташ колта. Тудо тунам школыш, йочапöртлашке чÿчкыдын коштын. 1937 ийыште Георгий Захарович Медведево районысо Цибикнур кыдалаш школышто марий йылме ден литературым туныкташ тÿҥалеш. Нине ныл-вич ий Г. Ефрушын илышыштыжат, пашаштыжат эн лектышан лийыныт. Тунам тудын писатель лÿмжö йыр шарла, произведенийже-влак посна книгала дене лектыт, марий театр тудын пьесыже-влакым калыклан ончыкта. Тудо шочмо йылмыш А.С.Пушкинын почеламутлажым, М.Горькийын «Мещане» драмыжым, Д.Дефон «Робинзон Крузо» книгажым кусара, статья ден рецензийлам воза. 1939 ийыште тудым СССР писатель ушемышпуртат. 1936 ий гыч Г.Ефруш Москвасе историй, 
философий да литератур институтышто заочно тунемеш, 1938 ийыште тунем пытара. 30-шо ийлаште серызе утларак ойлымаш почеш ойлымашым луктын, тушто  кресаньык илышым сÿретлен, мыскара да лирик кумылжо вигак шинчалан пернен. Писательын геройжо-влак реализм келгытышт дене ойыртемалтыт, лудшо еҥ ушеш кужу жаплан шарнаш кодыт («Шелше вол», «Кукшо-ночко-влак», «Шовашыж ден комдыжо»). Мыскара интонаций писательын ятыр возымыжым сöрастара. Тудын положительный геройыштат шукыж годым весела, мыскараче кумылан еҥ улыт, ош тÿнялан шыргыж илат, вуйым сакен огыт кошт. Тыгак Г.Ефрушын лÿмжö 30-шо ийласе марий драматургийын кушмо корныж денат кылдалтын. Тиде жанр дек писательын рвезыж годсек спектакльлаште йöратен модмыжат лишемден. «Ешем», «Тайра» пьесе-влакым, «Тушманын кышаже», «Эҥыремышвот» драме-влакым возен. 1939-1940 ийлаште Георгий МарНИИ-н сотрудникше лиеш. Тушто тудо литератур да сымыктыш темылан статья-влакым воза. 1940 ийыште  Г. Ефруш Йошкар Армийыш лектын кая. Карелийыште, йÿдвел межа воктен, служитлаш тÿҥалеш. Тудлан чылт у сомыл логалын гынат, жапше пеш шыгыр лийын гынат, ушыж дене сынымут нергенак шонен. Возашат жапым муаш тыршен. Мöҥгышкыжö эре серышым возен шоген. Сарын икымше кечылаштыжак неле, вÿр йоктарымашан вашпижмаште писательын ÿмыржö кÿрылтын. Кугу бой каен, йыр снаряд-влак пудештыныт. Кок разведчик, связист да Георгий Ефруш, тушманын тул йымакыже верештыныт, тудын вуйышкыжо кок осколко логалын. Йолташыже-влак тудым Куолаярви лÿман вереш тоеныт. Серызын ÿмыржö кÿчык лийын, коло вич ияшыж годымак кÿрылтын, творческий корныжо улыжат шым-кандаш ий чоло гына шуйнен. Тÿҥал пыштыме произведенийже-влакат серен шуктыдеак кодыныт, но тудын пашаже-влак шочмо литератур историеш пале кышам коденыт, нуно калык шÿмыштö илат. Г.Ефрушын мурыжо кÿрылтын гынат, тудын уста писатель улмыжо калык шÿмеш мондалтдымын кодеш.

Макарсола – курык сереш, ужар садер лоҥгаш верланыше ик уреман изи ял. 
Курык, чодыра, мланде йымач йорген лекше яндар памаш-влак ялым йомакысе семынак сöрастарат. Садланак дыр тысе марий – влак йомакым, тоштыеҥ ойым каласкалаш да колышташ путырак йöратат. Ты кундемысе шемер калык ожнысек мландым курал - ÿден, сонарыш коштын. Южышт ойлышаш шомакыштат ятыр лийын. 

Нунын коклаште революций деч ятыр ондакак Ефремов тукым вожым колтен. Кызыт гын нуно эрыкан, ласка илыш дене илат, колхозник, агроном, учитель, врач, писатель лийыныт.

Георгий Ефруш ( Георгий Захарович Ефремов) – Макарсолан эргыже. Тудо нигö деч ончыч тысе чечен кундемым моктен мурен.

Чынак, ончыкылык писательын ачаже Захар, кугызаже–влак Иван, Гаврил, Петр йомакымат, ужмо-колмыштымат моткоч оҥайын каласкаленыт. 

Захар ден Гаврил Ефремовмыт шке жапыштышт кугу грамотан еҥ лийыныт, шуко лудыныт, илышымат сайын паленыт, Царевококшайскыште , Озаҥыште, Пермьыште, Екатеринбургышто, Воронежыште, Царицыныште лийыныт, возымыштым «Пермские ведомости», варажым «У вий», «Ямде лий» да моло изданийыште печатленыт. Иван Ефремовшо лудын-возен моштен огыл гынат, уш-акылже пеш тале улмаш, тÿрлö оҥайым каласкалаш моткоч кертын.

Иван суртыштак мый ончыкылык марий писатель Георгий Ефруш дене палыме лийым. Иван Ефремович лачак Макарсола нерген тошто легендым каласкала ыле. Келгынрак шÿлалташ лÿдын, чыланат тÿткын колыштыныт. А Георгий гын кугызаж каласкалымым шÿм-чонышкыжак пыштен колыштын. Мыйын шонымаште, лач тыгай годым тудо сылнымутым йöраташ, илыш, поро ден осал нерген шонаш тунемын. 

Тудо ласка кумылан, яндар шонымашан рвезе ыле. Шарнем, ялысе йоча-влак дене модаш тÿҥалме годым тудо кугурак семынак пеш серьезно ойла ыле : «Тамара шÿжарем иктыланат обижаяш ом пу».

Кок ий гыч Георгий Арын шымияш школышто тунемаш тÿҥале. Ачамат туштак туныктен. Георгий ик теле мемнан дене илыш. Школышто чон йывыртен тунеме, поэт да драматург Н.С. Мухинын вуйлатыме литературно-драматический кружокыш куанен кошто. Тунам тыште тунемше А.Ф. Федорова, А.Т. Тихонова, Г.З. Ефремов да молат шке туныктышышт дене пырля лишыл яллашке концерт, спектакль дене лектын коштыт ыле. Тидак, очыни, Георгийым драматический искусство дек лишемдыш. Варажым, 30-шо ийлаште, тудо шкежат пьеса-влакым возаш пиже. 

Георгийын илышыштыже ятыр еҥ поро кышам коден. Нунын кокла гыч Н.С. Мухинын лÿмжым эн ончыч каласыме шуэш. Морко медрабфакыште тунеммыж годым Георгий тудын дене кокымшо ганат вашлие. Н.С. Мухин тыште завучлан ыштен, студент-влак дене спектакльым, поэзий касым чÿчкыдын ямдылен.

Экзамен сдатлаш толаш уверым мый моло деч вара, 29 августышто веле налынам ыле, кок кечыште чыла предмет дене экзаменым кученам. Г. Ефруш дене вашлиймаш чотак йывыртыктыш. 

Наука, студент-влак дек Георгий эреак мелын шоген. Тудо илышымат ужын: Горельский тÿҥалтыш школышто туныктышылан ыштен, педкурсышто, рабфакыште тунемын. Садлан южгунам вузышто эртыме материал, туныктымо методика шотыштат ÿчаша ыле. Тудо исторический грамматикым, литературный йылмын законжым, орфографий правил-влакым келгынрак тунем налме, шинчымашым практически  кучылтмо нерген шонен.

Георгий писатель организаций, редакцийысе паша нергенат ятыр йодыштын, тунамак Д.Орайын возымыжым йöратен шынден.

Кызыт Ефремов тукым гыч ятырышт уке улыт. Тыгак калыкын чапле эргыже Г. Ефрушат уке. Писатель, сылнымут мастар, сай йолташ, поро эрге, шке ешыжым йöратыше ача нерген шарнымаш эрелан кодеш.

А шочмо сылнымутым йöратымыже, тудын возымыжо марий калык ушышто памаш семынак илаш тÿҥалеш.

Морко поселко ден Шеҥше села кокласе кугорно кок велнат шем чодыра. Ӱмылан, юалге. Тудо акрет годсо шке мурыжым иктутыш кожге мура. Кÿшнö, вуй ÿмбалне, ош пыл лаштык-влак койыт, ала-кушко эркын ийыт.
Шеҥшыш иктаж куд меҥгым миен шуде, корно пурла велыш лупшалте. Тыштат чодыран лоп вер. Теве чара пасу тÿрыш толын лекна. Кумдыкеш ужар нур шарла. Пасу вес велне, курык чоҥгалаште  – ял-влак. Тиде – Вуртем вел.
Тосметсола школ йыр коштын савырнышым. Урем велысе чашма меҥгылаште йошкар флажок-влак мардежеш ловыкталтыт. Кÿшнö, кандалге капка ÿмбалне, палыме писательын портретше волгалтеш. Ӱлнырак шолдыра буква дене возымо: «Горельская восьмилетняя школа имени Георгия Ефруша».
Георгий Ефруш – уэмше марий ялым моктен мурышо писатель. Тиде школеш пионерыш, вара Ленинский комсомол радамыш пурен. Кок шольыжо – Зоил ден Веней пырляк кушкыныт. Кызыт Зоил Смоленск олаште фельдшер, а Веней – Калинин лÿмеш совхозышто агроном. Нунын кумылзак авашт 1968 ийыште колен. Илыш йыжыҥлаш шуаралтше пагалыме ачашт индешлу ийым темен, кудывечыш, олма садыш, шаршудо дене тÿрлалтше уремыш лектын коштеш. Оҥай тугай кугыза…
Нунын шочмо-кушмо Макарсолаш кечывал эртымек иже логальым. Ефрушмытын суртышт ял покшелне , курык тайылыште, у капкаж дене ойыртемалт шинча. Сöрал серган окнаж дене коремысе памаш вÿдым да посна шогылтшо пушеҥгым эскерышыла коеш. Тудын ончылно ныл лаштыра писте, ик шоҥго ÿепу шып шогат. Аҥысыр йолгорно памаш дек порсын ярымла шуйнен вола. Тыште, Г. Ефрушын манмыжла, « эрат-касат ош вургеман ÿдырамаш-влак вÿдвара дене вÿдым нумалыт, комбо тÿшкала погынен шогалын, шке шÿмыштым пасылтарыше мутым ваш-ваш кышкат». Вуйыш «Эҥыремышвот» пьесыже толын пура, кокымшо кыдежысе икымше сÿретан ремаркым тыге возен: « Корем сер. Сер ÿмбалне пушеҥге-влак шогат. Келге корем пундаште памаш вÿд йогалта. Памаш йыр пече». Лач тиде сÿретымак Макарсола воктенысе коремыште уэш вашлийым. Чыла лишыл, палыме.
Пöртыш пурымем годым писательын ачаже ончыл пöлем омса шеҥгелне койкышто шинча ыле. Веней эргыже ден яштката капан шешкыже толмем нерген увертарышт. Кандалге тувыржым, шем брюкыжым тöрлатен, кугызай салтакла вийнен шогале. Шапалге чурийже, эр покшым гай ош ÿпшö, лыжган мутланымыже ушан-шотан улмыжым палдарат. Кап-кылже пешыже кугу огыл гынат, тöпката вачан, изиш пÿгыррак. Вигак пале: эше йол ÿмбалне пеҥгыдын шогылтеш. Тудын ойжо гыч раш: пелашыжат шкеж гаяк йоча-влаклан шокшо, патыр шÿман, книгаче да пашалан нойыдымо ава лийын. Садланак огыл мо Георгий «Тойватыр кугызан ешыже» ойлымашын первый вариантыштыже авам тыге сÿретлен: «…Тойватыр кугызан пелашыже илалше гынат, йытыра койышан, яндар чурийвылышан, пашалан чулым. « Мый ом чоялане,- манеш тудо,- кеч-кöланат порым шонем. Летчик эргыжын оҥайын койын шинчымыжым ужын, веселан да ласкан шыргыжалеш…»
Да, писательын аваже возаш шуко материалым пуэн. Пусаксола ял гыч Макарсолаш марлан толмекше, эн ончыл ÿдырамашлан шотленыт. М.Ю. Лермонтовын «Мцыри» поэмыж гыч ик ужашым марла каласкалаш йöратен. Георгий почеламутым тунам ик гана веле огыл возен. Но нигунамат печатлен огыл. Шольын йодмылан ойлен: 

Ачаже йоча-влакын альбомыш Н.Мухинын «Нимодымын мурыжо» почеламутым возен шынден. Тидлан Зоил ден Георгий путырак чот йывыртеныт. Веней, пел йола тöрштылын, «урам» кычкырен. Тидлан Матра кува öрынат, нунын деч лыжган йодын:

Уке пöртат, вольыкат,
Шупшал колташ ватемат.
Лачак уло ÿмбалнем
Шокте гае мыжерем…

Ача шке корныжым каласкален. Тудо Георгий эргыж шочмо деч вара, февральский революций годым, Баку олаште лазарет канцелярийыште военный писарьлан служитлен, большевик-влак дек чÿчкыдын коштын. Нуныжо эрык верч кузе кучедалаш кÿлмö нерген каҥашеныт. Лазаретыш кажне кечын иктын-коктын толын каеныт. Сусыр салтак, офицер дене мутланеныт. Администраций уна-влакым йÿштын, сырен вашлийын. Тидлан Ефремовын чонжо моткоч чот корштен,капшылан нелын чучын. Тыгодым ик большевик дене тамакым пырля шупшмыжлан выговорымат тушкалтен пуэныт. Ефремов, сырен гынат, йÿкым луктын огыл.
Ик кечын тудлан дежуритлаш пернен. Делопроизводитель лазарет гыч кок салтакым, ик унтер- офицерым выписатлаш шÿден да черле ватыж деке ола тÿрысö суртыш каен. Дежурный писарьлан чÿчкыдын лазаретыш пурен кошташ пернен, мо ышталтеш – чыла пален. Эсогыл унтер-офицер Тимофей Степановын Урал марий улмыжымат, большевик-влак дене кыл кучымыжымат шинчен. Степанов патыр кап-кылан, йошкар öрышан улмаш. Фронтеш сусыргымекше, куд тылзе наре тыште эмлалтын.
Кечывал деч вара тудым выписатленыт. Ефремов спискым тергаш тÿҥалын – öрмыж дене йошкарген шинчын. Спискыште, Степановын фамилийже тураште, «частьыш пöртылаш» палемдыме. Неужели тудо фронтыш кая?

Кас рÿмбык Баку ола ÿмбак волымек, Ефремов тудым ужатен колтен. Тылеч вара шкежат отпускыш каен да тыш пöртылын огыл. А ялыште тудым волостьысо мланде паша отдел вуйлатышылан сайленыт.
Тÿрлö контрреволюционный группа-влак талышнен ылыжыныт. Нунын ваштареш чот кучедалаш пернен.
Тидым шарналтышыла, Ефремов ош ÿпан вуйжым савалта:

Макарсола ден Тосметсолам келге Шувыш корем ойыра. Тосметсола касвелнырак, лоп верым айла. Лач кечывалвелныже, пакча шеҥгелне , изи курык да чоҥга койыт. Нунын покшеч йошкар шун йöршан йолгорно кугорныш ушна. Тиде корно дене чомала тöрштыл-модын, изи Георгий Горельский тÿҥалтыш школыш коштын.
Йоча-влак тудым моткоч пагаленыт, шкежат нуным йöратен, чулым, ушан улмышт дене кугешнен. Шÿм-чонжо нигöмат ондален огыл, эре поро деч поро пашам ышташ тыршен. Уроклан сайын ямдылалтын, шуко лудын. Садланак чыла предмет дене сайын тунемын.

Методикым шереш, урокым чоҥымо шотышто ачаж деч тунемеш, кустовой совещанийыш коштеш, комсомол радамыш пура. Колхозысо молодежьым шке йырже чумыра, драмкружокым почеш, пошкудо ялысе колхозник-влак ончылно выступатла. Ик йÿштö теле кастене погынымаште тудым пырдыж газет редакторлан темлат. 

Ялысе молодежьлан телым нигуш каяш. Клуб лийын огыл. Садлан Георгий йолвара дене мунчалтыме верым ышташ мутым луктын. Ик арня эртымек, изуремыште кугу модыш лÿшкалтын. Кеҥежым Павлик Морозов лÿмеш костерым нуреш чÿктен, пионер-влак тудын йыр пöрдын модыныт. « У кече шочеш, тул гай йошкарген» манын, муреныт.
Ончыкылык писатель комсомолец-влак денат пашам шуко ыштен. Тошто пайремын эҥгекшым, зиянжым умылтарен. Тÿҥ шотышто Макарсола йыр ялла гыч ÿдыр-каче-влак погыненыт. Тидын нерген Миклансола ялыште илыше Л.Г. Герасимов тыге ушештара:

Горельский кандашияш школын ик классыштыже кызыт Георгий Ефруш лÿмеш кугу уголок уло. Материалым тематика шот дене разделлан шеледыме огыл гынат, писательын йоча да рвезе жапше кузе эртымым, тунеммыжым, Кугу Ачамланде сарыште тушман ваштареш талын кредалмыжым раш ончыктымо. Лопка стендыште школлан Георгий Ефруш лÿмым  пуымо нерген увер, книга, фото-влак,  писательын творческий пашаж нерген материал, южо рукописьше, тÿрлö еҥын шарнымашыже аралалтыт. 1967 ийыште шыжым лекше «Колхозная правда» газетеш печатлыме репортаж оҥай. Репортажыште Вуртем вел шемер-влакын землякыштым кузе чот йöратымыштым, пагален аклымыштым раш почын пуымо.
Коридорысо кÿкшö пырдыжыште, омса пурымаштак, Г.Ефрушын кугу портретше шинчаш перна, ÿлнырак тудын илыш корныжо да тушман ваштареш геройла кредалмыже ушештаралтеш. « Вечная память павшему в боях за социалистическую Родину нашему земляку, замечательному писателю-воину и сыну марийского народа Г.Ефрушу», - возымо. Тыште ондак туныктышо Г.М.Бекешев шагал огыл тыршен.
Но але ыштышаш паша шуко. Мутлан, Георгий Ефрушын газетлаш печатлыме статьяжым, заметкыжым погымо огыл. 
Георгий Захаровичым Вуртем вел шемер-влак моткоч чот йöратат. Кажне ийын апрель тылзыште тудын шочмо кечыжым палемдат, ойлымаш гыч ужашым, почеламутшым калык коклаште лудыт.
Эрвелыште кава ала-могай чия дене чиялтымыла волгалтеш. Писын чоҥештен эртыше, куштылго да шыдын койшо пыл коклаште йошкар ÿжара йолген модеш. Тудо пÿтынь кава тÿрым йолван солыкшо дене леведеш. 
Веней, кидем кучен, корем гоч кÿвареш шогале, ÿжара йÿлымö велыш вуйжо дене ончыкта: 

Георгийын шÿгарже Кольский полуостров лишне, Куоярвий манме вер лишне, 526 номеран кÿкшакаште.
Писательын илышыже, поро чапше калык коклаш чот шыҥен.




#Article 414: Ончыко (журнал) (133 words)


Ончыко — марла-рушла лекше сылнымут да мер-политик журнал. 1926 ий гыч савыкталтеш. Шке лӱмжым ик гана веле огыл вашталтен («У вий», «Родина верч», «Марий альманах»).

Журналыште марий да Марий Элыште илыше серызе, поэт-влакын почеламут, проза да драматургический произведений-влакышт савыкталтыт, тыгак лӱмлӧ тӱвыра пашаеҥ, шанчызе, критик-влакын статьяшт, марий композитор-влакысе произведенийыштын нотышт печатлалтыт. Журналым Марий Эл Республикыште да вес кундемлаште марий-влакын тӱшкан илыме верлаштыт лудыт.

Латик ий жапыште (1926-1936 ийлаште)  «У вийым» 86 номержым савыктыме гын, сар пагытым авалтыше 16 идалыкыште ныллым гына. 1954 ий гыч журнал «Ончыко» лӱм дене идалыклан куд гана лекташ тӱҥалын, а 1994 ий гыч - кажне тылзын. Тылеч вара тӱҥ редакторлан В. Столяров (Юксерн), А. Асылбаев (Асаев), В. Колумб, Сем. Николаев, А. Юзыкайн ыштеныт. 1988 ий гыч - А. Тимиркаев. 

Тудым редакцийын тистышкыже РСФСР писатель ушем вуйлатыше Сергей Михалков пижыктен.




#Article 415: Волаксоласе школ (379 words)


Волаксоласе кыдалаш школ () — Волаксола ял верланыше школ, Морко кундем, Марий Эл, Россий. 

Школ 1886 ийыште шыжым почылтын. Тунам тудо церковно-приходской маналтын, чылаже 15 йоча веле погынен. Ик туныктышо гына лийын. Тудо Юмын законым, чистописанийым, арифметикым да руш йылмым туныктен. Вара тунемме верлан кресаньык Михаил Николаевич Князевын пӧртшым айленыт. Икымше туныктышо семын Егор Афанасьевич Афанасьевым палемдат (Эҥерӱмбал Шале гыч), туддеч вара изаже Филипп Афанасьевич туныктен. 1900 ийыште школым кресаньык Степан Николаевын пӧртышкыжӧ кусареныт. Иканаште 4 класс почылтын, чылаже 30-35 тунемше коштын, тушеч 5 ӱдыр лийын. 1904 ийыште школ зданийым Онис Осланович Громовын суртышкыжо кусареныт. Тунам Егор Иванович Голубкин туныкташ тӱҥалын.

Калыкын йодмыж почеш ныл классан школым шымияшыш савыреныт. Эн ондак кок визымше да ик кудымшо класс-влак почылтыныт. Чылаже 187 тунемше да 9 туныктышо лийыныт. Школ директорлан Семён Владимирович Смирновым (Кугу Маршан гыч), завучлан Мария Егоровна Герасимовам (Усола гыч) шогалтеныт. 1951 ийыште пырня гыч у школым чоҥаш тӱҥалыныт. С.В.Смирнов 1947 - 1975 ий марте директор лийын, пеш кугу надырым школын ончыкылыкшым вияҥдымашке пыштен.

Тиддеч вара школ илышым Иван Иванович Букетовлан ӱшаненыт. Тудын вуйлатыме (1975 - 1995 ийлаште) годым кандашияшыш савырымылан кӧра шуко у оралте чоҥалтын, школ пелен полышкалыше озанлыкым вияҥденыт.

Кыдалаш статусым налмеке, школ у шӱлышым налын. 1993 ий 8 октябрьыште Волаксола воктен, яра пасушко у школым чоҥаш негызым пыштеныт. Тудым нӧлтен шындаш И.И.Букетов ятыр вийжым пуэн. Тудо Волаксолаште ила. Пелашыже, Софья Дмитриевна (биологийым, химийым вӱден) дене коктын суллен налме канышыште улыт.

Тошто школышто туныктышо-влак кокла гыч икмынярыштын лӱмышт: Михаил Гурьевич Логинов, Виктор Порфирьевич Виноградов, Зинаида Дмитриевна Дмитриева, Евдокия Александровна ден Василий Александрович Каменскиймыт, Пётр Алексеевич Варламов, Николай Михайлович Комаров, Земфира Александровна ден Николай Егорович Андреевмыт, Василий Константинович Константинов, Раисия Ивановна Вачаева, Роза Ивановна Апакаева, Галина Никифоровна Акпарсова, Римма Викторовна Павлова, пионервожатыйлан ыштыше Валентина Ивановна Краснова да молат.

Школын паша лектышыжым аклен, Марий Элын Виктерже деч - 2, Туныктыш министерстве деч - 7, районысо администраций деч - 10, РОО деч 4 чапкагазым кучыктеныт.

Поэт-влак: В. Х. Колумб, Э. В. Анисимов, В. Д. Дмитриев, Т. А. Пчёлкина.

Музыкант-влак: С. Пчёлкин, Е. Александров.

А. А. Каменский, фронт гыч пӧртылмек, война деч вара КГБ системыште ыштен, полковник званиян отставкыш лектын.

Окулист А. Н. Николаев Ленин орден дене палемдалтын.

В. В. Васильев - химий шанче кандидат.

В. В. Каменский - полковник.

Г. В. Васильев - Йошкар-Олан тӱҥ санитар врачше, Йошкар-Оласе Погынымашын председальже лийын.




#Article 416: Кечышогымаш (151 words)


Кечышогымаш () — астрономический событий, Кечын рӱдыжӧ кава сферын эн тораште лийын шогышо эклиптикын точкыжо-влак гоч эртыме жапше.
Идалык мучко кок кечышогымаш лиеш — кеҥежымсе да телымсе. Тӱнямбалсе жап дене (моло шагат ӱштылаште тиде кече-влак ик суткалан ойыртемалтын кертыт) Йӱдвел полушарийыште телымсе кечышогымаш 21 але 22 Телыште лиеш, а кеҥежымсе кечышогымаш — 22 Пеледышыште (високосный ийлаште 20 але 21 Пеледышыште). Кечывалвел полушарийыште — мӧҥгешла, Теле тылзысе кечышогымаш кеҥежымсе лиеш, а Пеледыш тылзысе — телымсе.
Келшен толшо полушарийыште телымсе кечышогымаш кече  эн кӱчык (эн кужу йӱдан) кече лиеш (полюс-влакын районлаже деч посна, куштыжо идалык мучкылан шкет лийын шогышо йӱдын кужытшо пел ий шуйналтеш (Полярный йӱд) да телымсе кечышогымаш — тиде Полярный йӱдын покшелже). Вес келшен толшо полушарийыште кеҥежымсе кечышогымаш кече эн кужу (эн кӱчык йӱдан) кече лиеш (полюс-влакын районлаже деч посна, куштыжо идалык мучкылан шкет лийын шогышо кечын кужытшо пел ий шуйналтеш (Полярный кече) да кеҥежымсе кечышогымаш — тиде Полярный кечын покшелже). 




#Article 417: Данилов, Борис Григорьевич (4251 words)


 

Борис Данилов (Борис Григорьевич Данилов) (, Марий автоном область, У Торъял кундем, Човыксола ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1976), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1983), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Борис Данилов 1923 ийын идым тылзын 1-ше кечынже Марий автоном область У Торъял кундем Човыксола ялеш кресаньык ешеш шочын. Шочмо-кушмо ялже нерген тудо тыге возен:

Мемнан ялна йыр садеран  –
Шӱшка сар шӱшпык шудо лукын.
Уналыкеш миет, тунам
Ок шу кайымет, коден ты лукым.

Шочмо ялын мотор пӱртусшӧ дене пырля поэт пашаче калыкшымат чапландара:

А ӱдыржӧ могай ялнан!
Шинчат шарла, товат, ужат гын,
Мӱй гай тӱрван, ару капан,
Ойлен колта ласкан, тыматлын.
Кӧране веле качылан –
Лопка вачан, маска гай патыр. 
 
Поэтын ачажат – Григорий Андреевич – колхоз пашалан патыр, моткочак мыскараче марий лийын.
Чыла тиде: шочмо-кушмо ялын мотор пӱртусшӧ, поро кумылан пашаче калыкше, мыскарам да калыкмутым йӧратыше ачаже Борис Григорьевичлан поэзий велыш кумылзак лияшыже, возаш тӱҥалашыже мыняр-гынат полшен. Тӱҥалын тудо ондак пырдыж газетышке возаш, а 1937 ийыште, латныл ияш рвезын Таир пионер лагерьыште канен толмыж деч вара Рвезе коммунист газетеш Сылне Таир почеламутшо савыкталт лекте. Тылеч вара тудын почеламутшо, ойлымашыже Ямде лий!, Ленин ой, Марий коммуна газетлаште чӱчкыдынак кояш тӱҥалыныт, а рушла кусарыме почеламутшо-влак  Марийская правда, Комсомольская правда, Красная звезда, Литературная Россия газетлаште савыкталтыныт.
Борис Даниловлан поэзий корныш пеҥгыдынрак тошкалаш поэт Василий Яковлевич Рожкин шагал огыл полшен. 1939 ийыште У Торъял районысо Немда кыдалаш школыш марий йылме да литературым туныкташ Василий Рожкин миен. Тудо литературым йӧратыше да возаш тӱҥалше-влакым шке йырже ушен, школеш литкружокым почын. Тиде кружокыш тунемше-влак веле огыл, тыгак чыла кумылан еҥ коштыныт. Борис Данилов тиде жапыште У Торъял педучилищыште тунемын гынат, индеш меҥге торам шотлыде, «Василий Яковлевич деке куржталын» шке возымыжым шокшынекак манме семын пагалыме поэтлан ончыктен шоген, литкружокын занятийлашкыже коштын. Тиде кыл, ойлыманат огыл, сай саскам пуэн.
Борис Данилов, рвезе тукымым туныкташ тӱҥалаш шонен, 1941 ий шошым педагогический училищым пытара. Но вашке Кугу Отечественный сар тӱҥалеш да Борис Даниловым Йошкар Армийыш налыт.18 ияш рвезе салтак шинельым чия. Политпашаеҥ- влак курс деч вара Ф. Энгельс лӱмеш военно-политический училищым тунемын. Тушечын - фронтыш. Самырык лейтенант, стрелковый батальонын комсоргшо, 1944 ийын Западный Украиныште тушман ваштареш талын кредалеш.

Тул-вӱд гочын шуко меҥгым 
Ошкыл эртенам.
Ир пыжашышке – Берлиныш
Садыгак шуам!

Тыге воза Задыбы селам утарен налмек, Мом шотла гын сур куку? почеламутыштыжо. А Торговище села верч кредалме деч ончыч ик ялешак шочын-кушшо  пырля тунемме йолташыжлан – Вениамин Ивановлан – сера:

Кечыгут бой дене кумло меҥгым толын,
Кид-йолем ноялмым сай шижам гынат,
Пурымек, землянкыш, уло шӱм-кыл шолын,
Серышым возальым, йолташем, тылат. 

Ты села верч виян кредалмаште комсорг-лейтенант нелын сусырген, вуйышкыжо, лач шинча воктек, осколка-влак перненыт. Комсоргын атакыш вӱдымӧ подвигшым За отвагу боевой медаль дене аклыме. Сусыргымыж деч вара Борис Григорьевич кок ий жап Тамбовский пехотный училищыште батальон комсорг лийын. 1947 ийыште Совет Армий радам гыч мӧнгӧ пӧртылеш.
Борис Даниловын ачаже 1943 ийын ик тале кредалмашеш вуйжым пыштен.
Сар деч вара первый ийлаштак Марий АССР Писатель ушемын правленийже, самырык автор-влакым поген, семинарым эртарен. Тунам Борис Данилов шукерте огыл гына возымо Композитор воза ныжыл семым почеламутшым лудын.
Кугурак йолташ-влак тудын почеламутшым сайын акленыт, эше утларак возаш кумылаҥденыт. Тунам тудо кум идалык ВЛКСМ У Торъял райкомын первый секретарьжылан ыштен, рвезе-ӱдыр-влакым коммунистически воспитатлымаште активно участвоватлымыжлан Знак Почёта орден дене наградитлалтын. 1950-1952 ийлаште ВЛКСМ УК пеленсе Центральный комсомольский школышто тунеммек, умбакыже Рвезе коммунист, Марий коммуна, Ямде лий! газет редакцийлаште пашам ыштен.
Поэтын икымше почеламут книгаже – Мемнан корнына – 1954 ийыште савыкталтын. Тылеч вара Борис Данилов чылаже латвич сборникым луктын. 1966 ийыште тудын Йӧраташ гын, йӧраташ сборникше нерген Марий АССР-ын калык поэтше Миклай Казаков тыге возен ыле: Поэтын корныжо чын. Тудо шке йӱкшым муаш тырша.  Латвич ий гыч, 1981 ийыште, Шурно савыш сборникше нерген Марий АССР-ын калык поэтше Геннадий Матюковский куанен каласа: Борис Даниловын чынак шке йӱкшӧ уло, тудын возымыжым молын дене от луго... Поэт шке творчествыштыже гражданский позицийым умбакыла пеҥгыдемден, эше кӱшкырак нӧлталын, мастарлыкшым шуарыме шотыштат ончыко у, ӱшанле ошкылым ыштен.

Рвезе пагытна верч,
Тыныс илыш верчын
Ом чамане вӱрым,
Нӧргӧ кап-кылем.

Ныл ий эртыше сар нерген композиторат, поэт-влакат шуко возеныт. 60 ий эртымеке, ынде калык тиде шучко сарым кузеракын шарна?  Албанец, румын, поляк-влакат совет салтак-влаклан тауштат. Мӧнгӧ толын, салтак у оралтым чоҥаш тӱҥалеш. Чыла тидын нерген композитор ныжыл семым, поэт-влак сылне стихым возат-тидын нерген Курымешлан чапнаже кодеш почеламутышто ойлалтеш.

Иктаж-кӧ дене кутырымо нерген возымо годым, шонет ма, от шоно, садак тушко шке нергенет ик-кок мутым пуртыде ок лий. Мыят кумдан палыме марий поэт йолташем Борис Данилов нерген возаш шичме деч ончыч ятыр ожнак почеламутым лудмо гыч, шинча-ваш ужын мутланен колтымо гоч когыньнан вашлиймынам шарналтышым.
Мом манаш, жап йогенак эрта улмаш. Борис Григорьевичын йӧратыме Немда вӱдшат, мыйын пагалыме Копшер эҥеремат, плотина дене авырымым ончыде, йогат да йогат. Илыш корнат тыгак: куанжат, нелылыкшат идалык кушмым огыт чаракле, эртенак эртат.
Шарнем мемнан Армийнан кугу сеҥымаш корнан 1944 ийжым. Тиде ийлаште мыйынат почеламутем-влак Марий коммуна газетеш коклан-коклан савыкталтыныт. Сандене газет странийылаште шке почеламутем кычалме, ончымо шот денат, мый тушан печатлалтше вес авторын кажне почеламут строкажым шкемынлан шотленак йӧратен, весе деч тунемаш шонен лудынам.
Шарнем 1944 ий июль тылзысе Марий коммуна газетын ик номержым. Тунам мый кеҥеж пагытыште колхоз правленийыште учётчиклан шинчылтынам. Газет эре кид йымалнак лиеш ыле. Ик кечын газетыште лудым. Йолташемлан. Почеламут. Тудын авторжо Борис Данилов. Автор возымыжым шке ялысе, пырляк фронтышко кайыме йолташыже, ончыкылык марий писатель Вениамин Ивановлан пӧлеклен:

Ала сур шинельым ӱмбакет леведын,
Киет шонен тӱрлым, укеат омет.
Ала, лектын тӱгӧ, ончалат эрвеке -
Шочмо-кушмо верым, Немдам шарналтет.
Очыни, тугакак эҥерна ӱмбалне,
Чинчын-вунчын койын, кечыйол модеш.
Тура сер воктенсе арама лоҥгаште 
Эр-кас шӱшпык муро сылнын шергылтеш.
Шӱдыран кастене садыш погыналын,
Муралтат дыр мурым ӱдыр-влак тачат.
Элна верч кредалше патыр воин-влакын
Сеҥымаш ден пӧртыл толмыштым вучат.

Варажым, 1947 ийыште, Борис Данилов, армий радам гыч демобилизоватлалт толмеке, уло кумыл дене мурыш савырныше почеламутым возыш:

Торъял корныжым,
Кужу корныжым,
Меҥгыжым шотлен толдальым...
Торъял ӱдыржым, мотор ӱдыржым
Вич ий эртымек шупшальым. 

Э, самырык пагыт! Нигунам ом мондо чатка кап-кылан, офицер кительжымат эше кудашдыме, яндар чурийвылышан, йомартле вараксим гай шинчаончалтышан рвезе поэтым Марий коммуна газет редакцийыште первый гана кидым кучен вашлиймем.
Тиде 1948 ийыште лийын.

Кечывал кочкышлан редакций пашаеҥ - влак А.З. Речкин ден М. Майн кайымеке, ме Борис Данилов дене ятыр мутланен шинчышна. О, пале, эше 25 ийымат темыдыме самырык марий поэтлан кужу да неле фронтовой корным эрташ пернен.
Мемнан коклаште, ончет гын, улыжат куд ий веле ойыртем гынат, ойыртемжак – могай! Фронтовой тукым вашке ушым шынден, вашке кушкын, вашке чалемын. Но тунам да шуко вараракшат Борис Данилов нерген тидым ойлаш ок лий. Комсомол чонеш кушшо тукым вашке ок шоҥгем.
Б.Г. Данилов 1923 ий 1 сентябрьыште кызытсе У Торъял район, Чобык ялеш шочын, Озыркан 1941 ий шошым педучилищым тунем лекмек, август тылзыштак Йошкар армий радамыш каен. Тыште политпашаен-влак курсым пытарымек, самырык лейтенант икмыняр жап Ф.Энгельс лӱмеш Военно-политический училищыште тунемын. Тиддеч вараже икымше Белорусский фронтышто кредалын. Белоруссийым утарышаш верч кредалмаште кок гана сусырген. Лейтенант подвигшым командований кӱкшын аклен – За отвагу медаль дене наградитлен.
Сар деч вара  Б.Г. Данилов кок ий жап пехотный училищыште батальон комсорг лийын. 1947 ийыште Совет Армий  радам гыч демобилизоватлалт толмеке, ВЛКСМ У Торъял райкомын первый секретарьжылан ыштен. 1948 ийыште ВЛКСМ-лан 30 ий темме лӱмеш, молодёжьым коммунистически воспитатлымаште активно участвоватлымылан СССР Верховный Совет Президиумын Указше почеш Знак Почёта орден дене наградитлалтын.

Поэт, прозаик Б.Г. Данилов чылаже кандаш книгам савыктен. Нунын коклаште Совет Союз Герой М.В. Лебедев нерген Миша-артиллерист документальный повесть, Мемнан корнына, Ямде лий, Йӧраташ гын, йӧраташ сборник да молат.

Эл куанлан муро, воштыл,
Нелым – пайле ик висаш,
Штык-перот ден ончык ошкыл,
Фронтовик, поэт, йолташ!

Сеҥымаш пайремлан 35 ий темме вашеш 60-шо Севско-Варшавский Краснознаменный, Суворов орденан стрелковый дивизийын ветеранже-влак Москваште вашлийыныт. Ленинский курыкышто верланыше Пионер полатыш тиде дивизийын кок шӱдӧ наре ончычсо салтакше ден офицерже-влак погыненыт. Тыштак Совет Союз Герой лӱмым кок гана налше армий генерал П.И. Батов, 125-ше стрелковый корпусын ончычсо командирже генерал-полковник А.М. Андреев да Кугу Отечественный сар годсо моло палыме командират лийыныт.
Вашлиймаште вӱдышӧ чал упан еҥ мутым ик ветеран почеш весылан пуа.
Теве трибуна ончыко кӱжгырак кап-кылан, шке ийготшо деч самырыкын койшо шӱргывылышан, но сар тулын ломыжшо гай сураҥше ӱпан еҥ лектын шогале. Ӱмбалныже шем костюм, оҥыштыжо Знак Почёта орден, За отвагу да ятыр моло медаль шийын-тойын волгалтыт, кидешыже изирак книгам кучен - тиде рушла кусарен лукмо Земные огни почеламут сборникше. Тудо саламлыме мутым каласыш да, пеленак налме книгажым ластыклен, почеламутым лудаш тӱҥале:

Композитор воза ныжыл семым,
Сылне стихым возат поэт-влак,
Ныл ий годым кузе онар семын
Шогенна ме эл верч, таҥем-влак.
Кузерак, шуктыде кумло ийым,
Тул коклаште чалемын ӱпна;
Кузеракын мемнам тӱжем ий гыч
Шарналтат уныка-шамычна...

Тиде – марий поэт Борис Данилов, 60-шо дивизийын ветеранже, ончычсо 1283 полкысо 1-ше стрелковый батальонын комсоргшо, отставкысе капитан.
Кугу Отечественный сарын ветеранже-влак совым рӱжге кырат, сой пасушто пырля кредалше фронтовик йолташышт деч сар жапыште возымыжым лудын пуаш йодыт.
Борис Григорьевичын ушышкыжо, шинча ончыкыжо 1941 ий пӧртылеш. Латкандаш ияш рвезым уло ял калык Йошкар Армий радамыш ужата. Ачаже Йошкар-Олаш шумеш имне дене конден кода, варажым тудымат фронтыш налыт, икмыняр жап гыч увержат йомеш: 1943 ийын ик тале кредалмашеш ачажын ӱмыржӧ кӱрылтын. Борис Григорьевич тунам политсоставым ямдылыше курсым пытарен гына ыле да тудым Фридрих Энгельс лӱмеш военно-политический училищыш тунемаш колтеныт. Тушечын – фронтыш.
Б. Данилов 1944 ийын июль тӱҥалтыште Касвел Украиныште кредалеш. Теве Задыбы селам утарен налыт. Селажын лӱмжӧ веле, ик пӧртат кодын огыл. Ял мучаште школ улмаш. Пӧртйымал олмеш блиндажым ыштеныт. А пӱртӱсшӧ чылтак шочмо верым ушештара: ончылно Турия эҥер шийла волгалтын йога, ялт Немда вӱдла коеш; воктене- пеледыш дене тӱрлымӧ ужар олык, умбалне- садер. Батальонын комсоргшо лейтенант Данилов ончыл линий гыч касвелыш батальонын КП-ыш ошкылеш. Ӱмбачше У-2 самолёт-влак чоҥештен эртышт да моткоч шып лие, пуйто сӧйжат уке. Чу, умбалне садерыште куку йӱк шоктыш. Мом шотла гын сур куку? Комсорг ошкылмымат чарныш. Колышт шогымо годым ушешыже почеламут корно-влак шочыт:

Туриян эҥер воктене –
Локуш чодыра.
Шӱдыран кеҥеж кастене
Пич южеш нера.
Лачак куэрла коклаште
Сар куку гына
Неле бой лийшаш гутлаште 
Ала-мом шотла.
Шижтаралын бой деч ончыч
Сур куку мылам,
Ончылнем мыняре кодмым
Илыш кечылам... 

Куку мурымым чарныш. Комсорг, верже гыч содоррак тарванен, землянкыш толмек, коптилка воктек шинчеш да Мом шотла сар куку? почеламутшым возен шукта:

Тале бой гыч сеҥен лектым 
Таче мый адак.
Кырымеш тушманым йӧршын
Мый илем садак.
Каласа гын куэрлаште
Куку мыланем,
Ончылнем мыняре меҥге
Кодын каяшем?
Тул-вӱд гочын шуко меҥгым
Ошкыл эртенам.
Ир пыжашышке – Берлиныш
Садыгак шуам! 

Кум лукан конвертыш пыштен, Йошкар-Олаш колта. Тиде почеламут 1945 ийыште Родина верч альманахын 2-шо номерыштыже савыкталтеш.
Сеҥен налме Задыбы селаш кужун ышт шогал, ончылно – Ковель ола. Ты ола тӱрыштӧ фашист каратель-влак шым тӱжем утла еҥым лӱен пуштыныт. Ковель олам утараш наступленийыш кайыме деч ончыч тиде шӱгар воктен 1283-шо полкын командирже подполковник А.В. Казьков строй ончылно мутым ойлен:  

Строитлалт шогалше полк шке командиржын мутшым руалтен.

Кеҥеж йӱд кӱчык, калык манмыла, кас ден эр ӱжара ваш ушнат. Пелйӱд деч вара лач ик шагатлан телефон дене команда пуалте. Мемнан наступленийым тушман ынже пале манын, артподготовка деч посна эҥер гоч вончышт да атакыш керылтыч. Ковель ола тӱрыштӧ йошкар ракета-влак каваш нӧлталтыч: тушман артиллерий тулым аралалташ йодын. Пулемёт-влак тототленыт, трассирующий пуля поче-поче йӱд рӱдым шӱткален. Ынде мемнан артиллерият салтак-влаклан ончыко каяшышт виян тулым почо. Ӱжара волгалтме годым Ковель ола тӱрыштӧ мемнан-влак атакыш тарванышт.
Икымше батальонын ик ротыштыжо шуко еҥ ӱмыр лугыч йӧрлын, салтак-влак шеҥгек чакнаш тӱҥалыныт. Тунам комсорг, ты ротын боевой порядкышкыже ушнен, шке почешыже молым ӱжын кычкыралын:

Боец-влак атакыш керылтыныт:

Тыгай годым колымо нерген от шоно, уло кап-кылет, шӱмет тушман ваштареш чымалтеш.
Теве тудын ваштареш кужу шинель урвалтан фашист траншей гыч тӧрштен лекте. Але тудо, але фашист - кудыжо-гынат иктыже пытышаш.
Комсорг, пистолет дене лӱен, фашистым йӧрыкта да траншейыш тӧршта. Шижын ок шукто - шеҥгечынже ала-кӧ тудын ӱмбак керылтеш. Тунамак лӱйымӧ йӱк шергылтеш.

Комсорг ӱмбачше колышо фашистым сӱмырен, кынел шогале.

Тиде бой деч вара ятыр идалык эртымек, шукерте огыл гына, Борис Григорьевич Кременчуг ола гыч Г.Ф. Павличенко деч серышым налын: Тыйын передовойыш толметым, мыйым комсомолыш пуртыметым пеш сайын шарнем. Мый лач тунам, бойыш пурымо деч ончыч, комсомолыш пуренам. Ту годсо комсомол билетем кызытат аралем.
Тый тунам пеш самырык, шем шинчан, йыргешке чевер шӱргывылышан улат ыле, йолыштет кирзовый кем, кап пеленет полевой сумка, ваче ӱмбалнет кок шӱдыран ужар погон лийын- чыла тиде кызытат шинча ончылнем.
Шарнем, кузе мый тый денет пырля дивизийын штабышкыже комсомол билетым налаш миенам...
Теве кӧ тунам, Ковель ола верч кредалме годым, самырык лейтенантым, марий калыкын эргыжым, колымаш деч утарен: украин калыкын эргыже Григорий Павличенко!

Да, тиде кугу да неле сар нерген возаш кӱлешак. Кызыт йолташем-влак чылан фронтышто улыт. Кушто кызыт Вениамин Иванов пошкудем? Вет тудын дене пырля У Торъял педучилищыште тунемна, литературный кружокыш куржтална. Возаш да возаш, школышто пашам ышташ тӱналшаш веле – сар тарваныш. Мемнам вигак армийыш нальыч. Кызыт тудат лейтенант, тушман ваштареш кредалеш...  А ӱдыр-влак шочмо ялыште кастене уремыш лектын муралтат гын, уке гын? Вучен шуктат мо нуно мемнам?.. Ушышкыжо мӧҥгеш кодшо изи Анук шӱжарже толын пура, черле аваже... Кушто нуно илат? Эрвекыла, шочмо-кушмо Марий кундем могырыш ончен шога.
Землянкыш пурен, ик шӱлыш денак Вениамин Ивановлан пӧлеклыме Йолташемлан почеламутым сераш шинчеш:

Кечыгут бой дене кумло меҥгым толын,
Кид-йолем ноялмым сай шижам гынат,
Пурымек землянкыш, уло шӱм-кыл шолын,
Серышым возальым, йолташем, тылат.
Ала тые планым ямдылет ты годым
Угычын эрдене бойышко лекташ.
Стихым я возет тый, шинчын ӱмыр водын,
Серышым возет ма аватлан колташ...
Шӱдыран кастене садыш погыналын,
Муралтат дыр мурым ӱдыр-влак тачат.
Элна верч кредалше патыр воин-влакым
Сеҥымаш ден пӧртыл толмыштым вучат.

Поэт умбакыже эл аралаш шогалмым, сареш вурс гай шуаралтмым возымек, йолташыж ончылно, пошкудыж ден марий шемер, уло совет калык ончылно клятвым пуымо семын почеламутшым кошарта:

Волгалташ тӱҥалме пагыт годым мые,
Угычын кынелын, бойышко каем.
Рвезе пагытна верч, тыныс илыш верчын
Ом чамане вийым, нӧргӧ кап-кылем.

Граница тӱрыш лишемме семын батальонысо комсоргын пашаже койын шукемеш, вет совет воин-влак вес элысе орланыше калыклан патыр кидыштым шуят, фашист кид йымач нуным утараш пурат. Тидым кажне боецлан умылтараш кӱлын. Бой деч ончыч боец-влак комсомолыш, партий радамыш пурташ йодмашым возеныт, нунын тыгай кумылыштым тунамак шукташ кӱлын.
Комсорг-поэт Вениамин Иванов йолташыжлан возымо семынак, икмыняр кече гыч, лачшым 8 июльышто, волгалташ тӱҥалме годым Торговище селам утараш боец-влакым атакыш кынелтен. Тиддеч ончыч Туровин, Якимовка, Ольшановка, Ружин да моло яллам утарен налыныт.
Сенымаш верч, рвезе пагыт верч тудо вӱрымат, нӧргӧ кап-кылымат чаманен огыл. Тыгак возен ыле Вениамин йолташыжлан, пуйто чонжо пален, почеламутыштыжо мом возен, тудак лийын. Кечывал лишан кумшо атакыш кайыме годым 1-ше батальонын комсоргшо лейтенант Данилов, пистолетым тушман ӱмбак виктен, молгунамсылак эн ончылно куржын:

Кенета лейтенантын шинчажлан ужаргын-кандын койын, вуйжым ала-мо дене перымыла, чытыдымын шокшын чучын колта. Тунамак кумык керылтеш...
Тиде кредалме верыш, кушан нелын сусырген, кумло вич ий гыч уэш миен коштын да туштак Борис Григорьевич тыгай почеламутым возен:

Ончылно – пеледше олык,
Ончылно – пич чодыра.
Пулемёт тушечын солыш
Батальоным шудыла.
Шокшо.
Кӱшнӧ кава канде.
Ӱлнӧ олык.
От шыл – тӧр.
Мина-влак пургедыт мландым,
Мӱгыра Волынь вер – шӧр.
Йолташем-влак шукын кодыч
Ты кредалме пасуэш.
Рвезынек шӱгарыш возыч –
Илыш ок пӧртыл уэш.
Сукалтем.
Пеледыш-влакым
Иктымат ом керт тӱкен,
Вӱр конча.
Таҥаш салтакын
Пуйто мый шинчаш ончем. 

Тиде почеламутым Ковель ола верч кредалмаште вуйым пыштыше гвардий лейтенант М.А. Серебряковым шарныме лӱмеш серен. 
А Сеҥымаш кечым Борис Григорьевич Тамбов олаште вашлийын. Тышке тудым, госпитальыште эмлалтмыж деч вара, пехотный училищыш комсорглан колтеныт. Ты кечын почеламутым возыде кертын огыл. Теве тушеч икмыняр строка:

Май эрдене 
Тыныс кече
Шыргыж легылдыш каваш.
Тар шикш гочын
Ошкыл тольыч,
Тый мемнан дек, Сеҥымаш!

Каласаш кӱлеш: поэтын вуйыштыжо, лач шинча воктене, тачат осколко коштеш, тудым лукташ ок лий, садланак фронтовик-поэт тиде осколкым гына – сарын сусыржым – коден ом керт, молыжым чыла кодем манеш. Почеламутшым тыге кошарта:

Тек курымжым ласкан ила
Войнам киношто ужшо тукым. 

Колышт шинчыше ветеран кокла гыч оҥжо тич орденан ик еҥ кынел шогале, батальонын ончычсо комсоргшым, очыни, йӱкшӧ гыч палыш, вет ик гана огыл тудын атакыш, ончыко ӱжшӧ йӱкшым колын.

Кок фронтовой йолташ, кок командир кумло вич ий икте-весым ужын огытыл. Могай поро вашлиймаш! Когыньыштынат кумылышт тодылто, рудалт кайыше шер пырче гай йогышо шинчавӱдыштым шылтен, кужу жап ӧндалалт шогышт. А залыште рӱжге совым кырыме йӱк сар годым снаряд пудештмыла шергылтын...

Борис Григорьевич Данилов 90 ий ожно, 1923 ий 1 сентябрьыште, У Торъял вел Чобыксолаште шочын. Изинекак Ямде лий газетыш возкален.
Ик статьяштыже ойлалтын: Тений Куптӱр пеле кыдалаш школым сай отметке дене тунем пытарышым. Тунемме дене пырля общественный пашам активне ыштенам. Отряд совет председательлан да Тунемшаш верч пырдыж газетын редакторжылан шогенам. Шыжым Йошкар-Оласе музыкально-театральный училищыш тунемаш пураш шонем.
Мый тӱҥалтыш школышто тунеммем годымак мураш, кушташ, почеламутым каласкалаш пеш йӧратем ыле... Школысо да Чобык колхозысо драмкружоклаште членлан шогенам. Ӱмаште шуко гана районный олимпиадыште лийынам, сайын выступатлымемлан премийым налынам...
Чолга рвезылан  Таир  пионер лагерьыш путёвкым пуэныт. Варарак вес куан толын: Чобыксола школыш самырык поэт Василий Рожкиным колтеныт. Но тудын ушан мутшым шукак колышташ пернен огыл - туныктышо армийыш каен. 1941 ий тӱҥалтыште Б.Данилов поэт лӱмеш стихым серен:

Ший кече йоллажым шарале,
Кӱзале кӱш, порсын каваш...
Ты кечын, ялнажым коден, тый
Кудальыч границыш тунам...
Ороло границым элнаным,
Ит пурто тушманым элнаш. 
Ик ий гыч тунем пытаралын,
Мый тыйым мием алмашташ!

Да, автор салтак стройышто В.Рожкиным алмашташ шонен, но нунылан, тыгай миллинло совет еҥлан фашизм ваштареш вӱр йоктарен кредалаш логалын. 1944 ий июльышто Белоруссий мландыште лейтенант Данилов нелын сусырген. Госпиталь деч вара тудым, За отвагу медалян офицерым, Тамбов оласе пехотный училищыш комсорглан колтат. Сеҥымаш кечым тушто вашлиеш, но службыжо 1947 ий марте шуйна.
Тыныс жапыште рвезылан адакат комсомол пашам кучыктен пуат - ВЛКСМ У Торъял райкомын икымше секретарьжылан сайлат. Тунам самырык тукым шолдыргышо озанлыкым нӧлтышаш верч чот тыршен. Комсомол вожакым Знак Почёта орден дене наградитлат. 1948-1950 ийлаште Данилов Москошто Рӱдӧ комсомол школышто тунемеш. Тылеч вара уло илышыже печать дене кылдалтеш. Ончыч Рвезе коммунист газетыште отделым вуйлата, редакторын алмаштышыже лиеш. Тунамак Мемнан корнына икымше книгаже лектеш. Ик почеламутыштыжо серен:

Композитор воза ныжыл семым,
Сылне стихым возат поэт-влак,
Ныл ий годым кузе онар семын
Шогенна ме эл верч, таҥем-влак...

Борис Данилов эн кужун (1955–1966 да 1973–1980 ийлаште) Марий коммуна (кызыт Марий Эл) газетым лукмаште тыршен. 
Должностьшо тӱрлӧ семын маналтын, но пашаже иктак лийын: республикысе илышын вӱршержым келгын, мастарын ончыктен шогаш. Тидын годымак, конешне, сылнымут нергенат монден огыл. Возен почеламутымат, ойлымашымат, серен кугыеҥланат, икшывыланат. Да книгалаже савыкталтыныт марла гына огыл. Кум сборникше (Директор птичьей столовой, Земные огни, Молодость в шинели) рушла лукталтын, тышеч иктыжым (Директорым...) чуваш йылмыш кусарыме (1967).
А марий лудшылан латкок ойпогым пӧлеклен. Нунын коклаште иктыже – Миша-артиллерист повесть – чын илышеш негызлалтмыж дене шерге. Тыште писатель шке землякше Михаил Лебедев нерген каласкала. Гвардий лейтенант Днепр гоч вончымо годым кугу патырлыкым ончыктымыжлан Совет Ушем Герой лӱмым налын, вара Польша мландеш чот сусырген да госпиталеш колен. Вениамин Иванов Лебедевын геройло образшым Мондалтдыме йолташ поэмыште почын пуэн гын, Б.Данилов документальный повестьым шочыктен. Чынлан верч каласыман : автор шке задачыжым тӱрысшак шуктен кертын огыл: ала вашкен, ала илыш фактым палымыже ситен огыл. Сар корным Берлин марте эртыше прозаик да журналист Елизар Янгильдин шке рецензийыштыже (1968) палемден: «Автор Днепр гоч вончышаш вашеш шке геройжылан тиде операцийым сайын эртарышаш нерген огыл, а тӱрлӧ кӱлдымаш нерген шонкалыкта... А подвигше нерген повестьыште пешак вишкыдын каласыме. Михаил Васильевич Лебедев лач Днепрыште эртарыме операцийыште участвоватлымылан Герой лӱмым налын. Сандене, мыйын шонымаште, тиде операций повестьын кульминационный точкыжо лийшаш ыле. Но ме тидым огына уж. Тыгеракын, повестьын кокымшо ужашыже ӱмбачын возымо тыглай очеркыш савырнен .
Критикым ушыш пыштен, автор Миша-артиллеристын у тӧрлатыме редакцийжым ямдылен сеҥа ыле, но тидым ала-молан ыштен огыл. Туге гынат, повестьым калык, поснак самырык тукым, тачат йӧратен лудеш.
Писательын шӱмжӧ 1993 ий 1 ноябрьыште кырымым чарнен. Моло мутмастарын семынак, тудын образше, шонымашыже, серыме мутшо книгалаштыже илат. Да илаш тӱҥалыт.

Такшым республикыштына кумдан палыме ты писательым ончычак ужынам ыле. Вет газет редакцийыште пашам ышташ тӱҥалме деч ончыч, институтын нылымше курсшым тунем лекме деч вара, мыйым кеҥеж жаплан, кок тылзылан, практикыш налыныт ыле. Тудо пагытыште ятыр журналист отпускыш лектын, сандене пашаеҥ кӱлын. Адакшым ончычак газет дене пеҥгыде кылым кучымемлан кӧра самырык еҥым ты изданийыш пашашке толаш кумылаҥденыт. Кок тылзе жап самырык-влаклан Рвезылык лаштыкым луктынам. Лач тунамак Б. Даниловым икымше гана ужынам. Топкатарак капкылан, мутланаш, мыскарам ышташ йӧратыше ты пӧръеҥ чонлан ала -мо шот дене лишылын, пуйто шукертсек палыме семын чучын.

Мо дене ушеш кодын Марий Элнан журналистике да писатель аланыштыже тыршыше, кумдан чапланыше тиде еҥ? Эн ончычак - калыкыште палыме улмыжо, возышо - шамыч коклаште чапым налмыже, тыгак тыматле кумылан, поро шӱм-чонан да весылан полыш кидым шуялташ ямде улмыш дене. Тидат ушеш кодын : тунам редакторын алмаштышыжлан К. Медяков пашам ыштен. Отделыштына тыгак чапланыше поэт Э. Анисимов тыршен. Мемнан возымо материалым отдел вуйлатыше лудын, тӧрлен, вара секретариатыш логалын. Тушечын налме материалнам редакторын алмаштышыже лудын, да умбакыже текст газетыш печатлаш колталтын. Чӱчкыдынак Б. Данилов ден К. Медяков коклаште ӱчашымашат ылыжын. Вет Медяков тыгай ыле : текстыште мо тудлан келшен огыл але иктаж-мом йоҥылышлан шотлен гын, предложенийым але мутым йымачын удыралын гына коден. А шке гыч тӧрлен огыл. Тидыжат тале кок журналист коклаште южгунам умылыдымашым луктын.
Тидат ушеш кодын : Борис Григорьевич возен, лудын шинча да шинчышылак чӱчкыдын мален колта ыле. Тамакымат чӱчкыдын шупшын. Шижынам: тазалыкше пеҥгыдак огыл, лушкыдемын. Тудо жаплан эше витле куд ий веле лийын гынат, 1-ше Белорусский фронтышто лейтенант Б. Даниловын кок гана сусыргымыжо тазалыкыште пале кышам коден. Отдел вуйлатыше семын мыйым, тӱҥалше журналистым, нигунамат шӱрдылын, уда мутым ойлен огыл. Такшым мый шкежат тидлан амалым пуэн омыл. Вет эше тунамак эн сай шке материалым возышо але вес еҥын ( вуйлатышын, специалистын, тыглай пашаеҥын ) выступленийжым организоватлыше семын палемдат да премийымат пуат ыле. Редакторат але секретариат могырым самырык журналистлан шылталыме мутым ойленыт гын, Данилов эреак арален налаш тыршен. А командировкыш верлаш лекме деч ончыч темым каҥашенна, молан тӱҥ тӱткышым ойыраш кӱлмым пырля рашемденна.
Даниловын отделым вуйлатымыж годым кабинетышкына кече еда кумдан палыме писатель - влак толыт ыле. Миклай Казаков, Геннадий Матюковский, Семён Вишневский, Сергей Николаев, Анатолий Бик, Арсий Волков, Зинаида Каткова, Феликс Майоров, Василий Сапаев, Михаил Якимов да молат, толын, писатель илыш гыч тӱрлӧ оҥайым каласкалат, мыскарам ыштылыт ыле. Тыгодым Данилов шкежат кумылзак койышым ончыктен, газетыш литератур произведенийым шукырак кондаш кумылаҥден. Тылеч посна газетышке литератур темылан лекше материалым почеламут ден ойлымашым каҥашеныт, акым пуэныт. Чӱчкыдынак шылталыме але темлыме оят йоҥген. Чыла тидым мый эше теҥгечысе студент ӧрын колыштынам, шукыштым шке шинча дене тыге лишылын икымше гана ужынам. А журналист корныш чынжымак пеҥгыдын шогалын шукташ пӱралтын улмаш гын, мый тыште Б. Даниловлан тачат тауштен илем. Вет тудат поро ой-каҥашыже, темлымашыже, самырык-влак дене пашам ыштен моштымашыж дене кугу полышым пуэн. Ончыко пурен каласаш гын, тудо, армий радам гыч пӧртылмекыже, ВЛКСМ У Торъял райкомышто икымше секретарьлан ыштен. Самырык тукымым воспитатлымаште ойыртемалтмыжлан Совет правительстве Даниловым Чап Тамга орден дене палемден.
Сайын шарналтеш 1980 ийым, республикысе культур пашаеҥ-влакым газет редакцийыш поген, йыргешке ӱстелым эртарымым. Тунам мый газетыште культур темылан вуйын шогенам гынат, тыгай мероприятийым эртараш ни опытем, ни шинчымашем, тӱҥжӧ – ты отрасльыште тыршыше палымем - влак эше лийын огытыл. А Данилов тидым ыштен кертын. Тунам ятыр район гыч тӱвыра пӧрт ден клуб вуйлатыше, специалист-влак тыгак. Тӱвыра министерстве (тунам тыге маналтын) гычат погыненыт ыле. Тӱвыран тачысе илышыже, улшо нелылыкше, тудым сеҥыме корно, ончыкылык нерген ятырын каласкалышт. Йыргешке ӱстел гыч материалым мыланем ямдылаш ӱшанышт. Лекше газетым планёркышто каҥашыме годым йыргешке ӱстелыште мом кутырымым, каҥашымым газет лаштыкыш удан огыл лукмо манын палемдышт. Чын, савыкташ ямдылаш отдел вуйлатыше Б. Даниловат полшен.
Б. Данилов 1923 ий 1 сентябрьыште У Торъял районысо Човыксола ялеш шочын. Ты ялыщтак кумдан палыме прозаик - влак Вениамин Иванов ден Василий Сапаев шочыныт. Командировкыш лекме годым ты ялыште ятыр гана лийынам да литератор - влакын произведенийлаштышт сылне чия дене сӱретлен, сӧрастарен возымо моткоч мотор пӱртӱсым, кундемым кажне гана чон куанен, шымлен онченам, да шӱмыштӧ марий мландына дене кугешныме кумыл шочын. Тысе пасужат, олыкшат, эҥержат, кумылзак калыкшат шӱм-чоным вӱчкеныт. 1 сентябрьым Данилов поснак пиаланлан шотлен, вет тудо шочмо кечынже моло ӱдыр-рвезе-влак дене пырля у тунемме ийын школыш ошкылын.
Латшым ийыш тошкалмыж годым, шошым, педучилищым тунем лектын, да ты ийынак, августышто, армий радамыш каен. Военно - политический школым тунем лекмекыже, лейтенант званий дене фронтыш логалын. Немыч фашист-влак ваштареш лӱддымын кредалмыжлан За отвагу медаль дене палемдалтын. Кок гана сусырген. Вара кок ий батальонышто комсорг лийын. Армий радам гыч пӧртылмекыже, кӱшнӧ ойлымо семын, комсомол У Торъял райкомын икымше секретарьжылан сайленыт. А 1950 ийыште ВЛКСМ ЦК пеленсе рӱдӧ комсомол школыш тунемаш колтеныт. Тушто кок ий шинчымашым нӧлтымек, журналист да литератур пашашке ушнен. Марий коммунист, Марий коммуна да Ямде лий газетлаште пашам ыштен.
Но кеч-мо гынат, Борис Данилов мыланем поэт, прозаик семын утларак палыме да лишыл, вет тудо эше лучко ияш улмыж годымак йоча-влаклан почеламутым возаш тӱҥалын. Икымше возымыжо-влак Ямде лий газетеш савыкталтын. А сар пагытыште возымыжым Родина верч альманахыште лудаш лийын.

Чаманен каласыман, шымле ийым темымеке, 1993 ийыште уста писательын, журналистын ӱмыржӧ кӱрылтын.

Б.Г. Данилов Чобык тӱҥалтыш, Куптӱр пеле кыдалаш школышто (кызыт – Совет Союз Герой М.В. Лебедев лӱмеш Немда кыдалаш школ) да У Торъял педучилищыште Миша Лебедев дене пырля тунемын. Кугу Отечественный сарыште Днепр эҥерым вончымо годым патырлык ден лӱддымылыкым ончыктымыжлан Михаил Васильевич Лебедевлан Совет Союз Герой лӱмым пуымо. Рвезе годсо, пырля тунемме йолташыж нерген Борис Григорьевич Миша-артиллерист документальный повестьым возен. Тудо Совет Союз Герой Лебедев нерген шуко у материалым поген, тиде повестьым, ешарен, угыч савыктен, тыгак Кугу Отечественный сар жап гыч Батальонын комсоргшо поэмым воза.

В.Е.Ераносьян Миша Лебедев ден икымше гана 1944 ий шорыкйол тылзыште вашлийын. Тиде вашлиймаш деч вара М. Лебедев газетеш печатлалташ тӱҥале. Тудо ик 1944-ше ийыште гына кумло утла заметкым пуэн, шуко гана газет редактор дене вашлийын. Миша Лебедев нерген газет 1944 ий 5 декабрьыште лектын. Тушто мемнан землякнан портретше да Священный долг заметкыже лектын.
Сар пытымеке, Ераносьян Советская Башкирия газет редакторлан шуко жап ыштен. Тудо 1944 ийыште тӱҥалме пашажым умбаке шуяш келшен да СССР тӱрлӧ областной газетлаште герой-влак нерген кугу очерк-влакым (1965–1967) ийлаште печатлен шоген. Миша Лебедев нергенат очеркым Марийская правда газетыш колтен. Тудым 1967 ийыште Миша-артиллерист лӱм дене савыктен лукмо.

Музейлан материалым погымо жапыште мыят Ераносьян дене Уфаште кум гана лийынам, журналист шкежат Немда кундемыш 1995 ийыште толын ыле. Ераносьян Врам Ервантович 1913 ий 13 июньышто шочын, 2003 ийыште илыш дене чеверласен. Тудым Уфа олаште тойымо.
Школ музейыште В.Е. Ераносьянын М.В. Лебедев нерген 1944 ийыште возымо дневникше, Боевая Красноармейская газетеш печатлалтше М. Лебедевын статья-влакын копийышт, журналистын вич тӱрлӧ книгаже (кажныштыже мемнан земляк нерген материал уло) аралалтыт.




#Article 418: Алексеев, Геннадий Валерианович (1262 words)


Геннадий Алексеев (Геннадий Валерианович Алексеев) (, Марий АССР, Морко кундем, Эҥерсола ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1985), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1997).   

Геннадий Алексеев 1955 ий пургыж тылзын 17-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Эҥерсола ялеш тыглай кресаньык ешеш шочын. 
Писательын 2005-ше ийысе шарнымашыже (возымыжо) гыч:

Эҥерсола ялысе тÿҥалтыш школышто 4 класс марте тунемын. Кыдалаш шинчымашым Морко районысо Октябрьский школышто налын. 1965–1970 ийлаште Йошкар Оласе икымше номеран музыкально-художественный школ-интернатыште тунемын. Тиде тунемме жапыште икымше почеламут корнылаже возалтын: Миша шÿшкан огыл чиен Чодыра могырыш шикшалтын Кож вуйышто урым ужын Мумыж ден(е) камвозын. 1972 ийыште тудо Марий кугыжаныш университетын историко-филологический факультетышкыже экзаменым куча да марий отделенийын студентше лиеш. Тыште тудо 1972–1977 ийлаште тунемеш. Тиддеч вара ик ий «Ямде лий» газет редакцийыште паша усталыкым поген. 1978–1979 ийлаште Мÿндыр Эрвелне Совет Армий радамыште служитлен. Пöртылмекыже, угыч йоча газетым ыштыме пашаш ушнен. Тыште тудо 1988 ий марте тыршен. 1988 ийыште тудым Москошко высший партийный школысо журналистике отделенийыш тунемаш колтат. 1990 ий деч вара «Марий коммуна» (кызыт «Марий Эл») газетын спецкоржылан, «Марий Эл учитель» журналын тÿҥ редакторжылан, Марий книга савыктышын директоржылан, Марий туныктыш институтын редакций- савыктыш пöлкажын вуйлатышыжлан, «Ончыко» журналысе проза пöлка редакторлан ыштен. 2000 ий гыч шкенжым юмыйÿла пашалан пуэн (Йошкар-Оласе Шнуй ырес руш-марий лютеран черкын дьяконжо лийын). «Сорта», «Вестник Уральского пробства церкви Ингрии», «Марий кумалтыш» (сборник), «Айста кумалына» (молитвослов), «Юмылан чапмуро» (духовный мураршаш), приходской школлан тунемме книга – тыгай савыктыш-влакын организаторжо лийын.

Сылнымут дек школ жап гычак шÿмаҥын. Школ-интернатыште сылнымут кружокыш эре коштын, тиде пашам марий йылме да литератур урокым туныктышо П.А. Апакаев вÿден. 
Г. Алексеевын литератур пашажым кум ужашлан шелаш лиеш: 

Г. Алексеев шке творческий корныжым поэт семын тÿҥалын, вара прозыш куснен. Кумдан палыме сылнымутчо семын тудо прозышто пашам ыштымыж дене лийын. Автор шке творчествыжын тÿҥалтышлан 1983 ийыште «Эрвий» альманахыште савыкталтше «Лиза тöрлана» ойлымашыжым шотлен. 
Тудын прозыжо куштылго стиль да йылме поянлык, лиризм ден ойыртемалтын. Геройжо-влак романтике шÿлышан да шке цельышт дек шуаш тыршыше семын сÿретлалтыныт. Автор моло серызе-влак коклаште пÿртÿс сÿретым ончыктен моштышо усталыкше дене ойыртемалтын. Марий пÿртÿс тудлан чоным куандарыше да лыпландарыше – ава гае –лийын.
Армий радамыште лиймыж годым чÿчкыдынак шке кугурак йолташыжлан, Валентин Борисович Исинековлан, серышым возгален шоген, тудыжо салтакын кажне письмажым шинчасортала арален да, пöртылмекыже, шкаланже кучыктен. Тыге самырык авторын «Погонан рвезылык» икымше кугурак произведенийже шочын. Тыште тудо салтак илышын эн чот ушеш кодшо татше-влакым сÿретлен. 

Г. Алексеевын кокымшо книгаже «Ӱшаным ÿжара конда» лÿм дене 1993 ийыште лектеш.

Г. Алексеевын творческий ойыртемже семын лиризмым палемдаш кулеш. Тидыжым шочмо кундем, марий пÿртÿс нерген возымыштыжо шижына. «Йотышнышо» повестьше кызытсе ял илыш темылан сералтын. 

Илыш радам пужлымым, еҥ-влакын икте весышт деке кумыл йÿкшымым, еш, тукым шаланымым тыгак автор « Илет-илет да мом от уж» повествованийыштыже ÿшандарышын да раш сÿретла.
Кокымшо книгаштыже лÿмын йоча-влаклан «Мыят кугу лиям» пöлкам ойыра. Тиде ужашыште прозаик чыла материалым шке ÿдыржын, палыме икшыве-влакын койыш-шоктышыштым эскерен чумырен. Тыгак шке йоча пагытшым тачысе кече дене таҥастарен возен. Тышке пурышо произведений-влак лирический этюдлан келшен толыт.
Марий автор формо шотышто у ошкылым ыштен. «Шочмо вер – чевер» книгаш пурышо произведений-влакын чылаже вич ужашлан шеледыме: «Идалыкын эрже – шошо», «Кеҥеж кечын тамже», «Шыже толмым шижам», «Теле туштым тушта», «Идалыкын оҥго – латкок тылзе».
Г. Алесеевын произведенийлаштыже чылажымат шоналтен, вискален чоҥымо. Прозаикын шочмо йылмын сылнештарыме йонжо денат моштен пайдаланыме, кÿлеш шомакым лач шке верыштыже кучылтмо шижалтеш. Шке произведенийыштыже сюжет йогын-влакым нигунам утыжым огеш шуйдаркале, шомакым аныклен кучылтеш, шочмо йылмын тамжым, ямжым лудшо еҥлан тÿрыс почаш тырша.
Йылме шижмаш – писательлан Юмын пурымо эн кугу пöлекше. Г. Алексеев шочмо марий йылмынан, шке манмыжла, чевержым, вержым, эржым сайын шижын моштен да творчествыштыже тÿрыс кучылтын, землякшын, Валентин Колумбын, пайдале традицийжым кÿлынак пенгыдемден шоген.

Кызыт кеч-кунар, кеч-могай чапле деч чапле, сай деч сай мутым (произведенийым) сере, шукыжо ÿстелышке “шылын” возеш. А книгам лукташ таче пеш неле.
Шоналтет да öрат: эн неле, ала-могай туткар пагытыштат – кеч Граждан я Отечественный сар ийлам, кеч шужен ийым нал – марла книга-влакат, альманах ден журнал-влакат лектын шогеныт. Кызытше вара могай-тугай туткар жап? Шоналтет да… шортат шол.
Но мыланем шорташ – язык. Юмылан тау, кагазым “курал-ÿдымö” пашам изин-олян вораненак шога. Туге, чумыр марий калыклан палыме да пагалыме журнал ден газетлаште лÿмем ок кой гынат, кажне кечын компьютерлан “кумалам”, кажне кечын чап – чара аҥа гай ош кагаз ÿмбаке шурно пырчыла шомак ден мутгорно-влак возыт, жап шумеке, могай-гынат лектышым пуат.

Шкемын нерген каласаш гын, кызыт Йошкар-Оласе марий-руш лютеран черкын пашаеҥже, марий манмыла, попшо улам. Шукерте огыл Советский районысо Шуарсола-Люперсола кундемыште почылтшо черкын кугуракшылан ойыреныт. Олаштат, яллаштат кумалтыш-влакым эртарем, Юмынойым калыкем коклашке шараш тыршем.
Черкысе пашам-тарзыланымем шоныдымын-вучыдымын тÿҥале. 2000 ий шошым Урал пробствын (“епархий” семын умылыман) “Вестник” лÿман газетшым ышташ полшаш йодыч. Тылеч вара тудо 12–18 лаштык дене кажне ийын лектын шога. Возышыжат, тöрлышыжат, сöрастарышыжат ик шкетак улам. Вара марла кумалтышлан Юмыной гыч тидым да тудым кусараш йодыч, вет марла тÿрыс Библий кызытат уке. Тыге “Кумалына” чоклыммут книга чумыргыш.
Лютеран черкысе кумалтышын ик ойыртемже тыгай: кумалаш толшо-влак шке гыч шуко чоклат, Юмым чапландарен, тудлан тауштен да удыл йодын тÿшкан мурат. А тыгай мурыжо марла йöршын гаяк уке ыле. Василий Регеж-Горохов дене коктын финн, немыч да моло калыкын ятыр черке мурыштым кусаренна, икмыняр марий композитор дене пырля южо мурылан шомакымат шкеак келыштарышна, шÿдö тыгай мурым ик аршашышке чумырымо “Юмылан чапмуро” книга ÿмаште калык коклашке шарлыш. Тиде книгам ямдылыме годым кÿчык-кужу илыш-корныштем ала-кунамак кудалтен кодымо поэзий таҥем дене, икымше йöратымашем дене вашлийым – мурылан шомакым сераш кÿлмö амал дене уэш почеламутым возаш тÿҥальым. Тидыже мыйым моткочак куандарыш, чонем йывыртыктыш. Тидланат Юмыланак уэш-пачаш таум ыштем.
Ӱмаштак Йошкар-Оласе марий-руш лютеран черкына “Сорта” чоншÿлыш волгалтарыше (“духовно-просветительский ” манын умылыман) журналым лукташ тÿҥале. Адакат шкетынак тымарте куд номерым чумырышым, да Юмо полшымо дене нуно ош тÿням ужыч. Тылеч посна Юмыной негызеш йоча-влаклан чиялтен сöрастарышаш “Илыш книга”, йоча Библийым тунемаш полшышо кнага ямдылалтын.
Юмын поро кумылжо да йолташем-влакын полшымышт дене лучко-коло ий изин-изин, пырчын-пырчын чумырымо “Шочмо вер – чевер ” книгам ончылий калыклан пöлеклен кертым. Чевер шулдыр коман кок тÿжем наре изи “кайыкем” Марий Эл да Пошкырт кундем мучко чоҥештен кайышт.
Пытартыш жапыште возымем чумырен, “Куку муро ойган” повесть ден ойлымаш-влак книгам чумырен шуктенам. “Кагаз аҥам куралаш тÿҥалмемлан” 25 ий да ош тÿням ужын, чон юарлен кычкырал колтымемлан 50 ий темме лÿмеш ала тудат ош тÿням ужеш. “Ончыкылан” ончылияк сöрымö “Тылзе ÿдыр” повестем кунам-гынат мучашке шуэш, шонем. Юмак полшыжо ыле.

Куанем Морко родемлан, Леонид Яндаковлан, да порын кöранем. Тынар ийготыш шумеке иже, сылнымутшо ош тÿням ужаш тÿҥале. Да вигак Кугыжаныш премий дене аклалте. Тымартеже тутыш “шем сомылым” шуктен шол, ятыр ий газет пашаште ала арамак, шонем, мочол куатшым шалатыл-вужгымдыл толашыш.
Ятыр курым ончыч эртышым шымлен, романым возаш – манаш веле. Тÿрлö архивлаштыже мойн кÿлеш кагаз ластыкым я ик-кок корным кычалын-шерген шинчашыжак кунар жап да чытыш кÿлеш, а вараже сюжет кышкарым тодын, герой-влакын илышышт дене саде акрет жапышке куснен илаш да сераш… Калык писатель Василий Юксернын ойлымыжым шарнем: ик главам возаш архивыште кок-кум пуд кагазым пургедман, каваныште имым муаш тыршымыла, кÿлеш материалым кычалман.
Садланак кöра Морко родем ончылно вуем савем. Да каласынем: тиде – чынжымак Юмын суапше. Вет ты жапыштак, иктаж лу-лучко ийжым, Библийым кусарыме пашаште лым лийде тыршыш. У Сугыньым да йоча Библийым пÿтынекак, манаш лиеш, тудо марлаҥден. Кö тиде сомылым кеч пычырик гына ыштен ончен гын, пала: Юмын Мутым кусараш – ой-йой-йой!
Келша мыланем Мария Илибаеван сылнымутшо. Шке ойыртемле сынже, йылмыже, каласкалыме (возымо) ратше дене. Поэт-влак кокла гыч Вячеслав Абукаев-Эмгак öрыктарымым ок чарне. Налза пытартыш чон мутаршашыжымак  – “Вÿротызам”. Книган лÿмжак öрыктарыше. Кажне “вÿротызаже” чонышто вÿр чÿчалтышым, шинчавÿд пырчым луктеш да … куандара. Миклай Казаков манмыла, мо сай гын сай.
Саяк лийже ыле тыгай неле сомылым шуктышо, сылнымут аҥам курал-ÿден тыршыше писатель йолташем-влакын илышышт. Саяк лийже ыле паша лектышышт, тудым кажнылан шканже да мыланнат, лудшышт-влаклан, ужаш да пырля куанаш Юмо пÿрыжö.
Игорь Андреев мутланен




#Article 419: Александров, Алексей Александрович (550 words)


Алексей Александров-Арсак (Алексей Александрович Александров) (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Шайрамбал ял — , РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем Шайрамбал ял) — марий серызе, мурызо, почеламутчо, Россий Федераций Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1994).

Алексей Александров-Арсак 1938 ий теле тылзын 11-ше кечынже Марий АССР Юлсер кундем Шайрамбал ялеш кресаньык ешеш шочын. Но, туге гынат, чынжым тудо 7 ноябрьыште  1938 ийыште ош тӱняш лектын. Тыге Элексейын ачаже каласен ыле. 
Кугу сарын шужен ийлаштыже шинчаланшудым, полдыраным поген, ньогаж годымак Карайлоп ден Васек олыклаште шудым солен, удырен-овартен, Кишкан купышто чодыра емыжым поген…
Война чарныме 1945 ийын Шарибоксад тӱҥалтыш школыш кугу сумкам сакен кая. Татьяна Васильева первый кум ийыште икшывын чонжым шке поро кумылжылан, шинчымашыжлан келшышын «нӧштылеш», тылеч вара эн йӧратымышке савырна: тудын деч порын, чытыдымын йодын моштышыжо лийынат огыл, кузе гына вурсен огыл. Мӧҥгыштет уроклан ямдылалт толын отыл гын, паша пытыш, йӱд марте парт коклаште шинчыкта. 
Нылымше классыште туныктышо Екатерина Лукаева эстафетым налеш, тудыжо ныжылгырак. Мӧҥгыштыжӧ йочаж-влак дене шукырак шинча улмашат, классыште ӱстембак вуйым пышта да нералтен колта. Икшыве-шамыч шы-ы-ып шинчат: помыжалташ огыл ыле, уке гын вет йодышташ тӱҥалеш. 
А Арсакын, чынжым ныл класс марте сумкаште ик книгат лийын огыл, тӱрлӧ явала веле коштын. Мо оҥайже, почеламутым ик гана лудмаштак ушыш пыштен, уэш ончыде каласкален кертеш ыле гын, арифметика дене чот орланен.
Элексейлан арифметикым туныкташ пӱралтын вараже…самодеятельный композитор Василий Очетовлан. Чынак, Юмын корным иктат ок пале, мо ӱмыр йыжыҥыште ышталтеш. Доска воктене шинчажым кумен, парня дене ончыктылын-ончыктылын, йоча-шамычым шотлаш туныктен. Да Алексейлан пӱрышыжӧ пуйто шинчам почеш: теве кузе кӱлеш шотлашет. Тулеч вара  точный манме элементарный наукет ончыкылык  писательын вуйыштыжо волгалтеш. Визымше классым моктымо грамота дене пытара. Умбакыже эртышаш класслаште эн сай тунемше лийын шогалеш. Колятул лампе  полшымо дене коҥгамбал шокшышто котомка дене кондымо книгалам лудеш. Конаковын, Николаевын пьесылаштым йӧратен шында. Школ библиотекыште тичмаш пӧлка дене чумыргышо «Пиалан илыш»,  «Марий альманах», «Родина верч» журнала гыч иктыжымат окыде ок кодо. Горькийын ондаксе ойлымашыже-влак, «Мать» романже уэш-пачаш рвезын кидышкыже толыт. «Жизнь Клима Самгина» романыш шумек иже чарнен шогалеш, ок кай роман, ушыш ок пуро. 
Вараже – пединститут. Эн шыгырже – лудмо зал, 73-шо аудиторий, оласе рӱдӧ библиотека. Марий але руш йылме кабинетлаш пурашат ок лий, вер уке. 
Студент чонлан эн йоҥгалтшыже, эн чеверже Марий театр лийын. Кажне спектакль нунылан пайрем семын эртен да илышын чӱдын толшо сылнылыкышкыже омсам почын пуртен. Кугурак курсыш шумек, ик киномат коден огыл, шукыжым уэш-пачаш ончен. 
А сылнымут пашалан негызым Сотнур школышто туныктышо  кумдан палыме Михаил Исиметов пыштен, кида-кида возымо журналымат лукташ тӱҥалыныт. Элексеят кум-ныл почеламутым чумыртыл ончен. Институтышто лачымын сераш тӱҥалеш. Геннадий Чемеков, Геннадий Пирогов, Николай Куторов, Олег Герасимов, Петр Константинов, Георгий Галкин, Николай Белоусов, Иван Иванов… Михаил Тихонович Сергеев литкружокым вуйлата. Элексейын икымше почеламутшо «Марий коммуна» газетеш 1956 ийын лекте. Тылеч вара чыла марий газетыште почеламутшо-влак уна лийыт. Тыгак басньымат сера. Институт деч вара армий радамым эртен, возымыжым чумырен. Писатель ушемыш пуэн. Тунамсе отсек Семен Вишневскийлан келшат. 1968 ийын «Йолгорно» первый почеламут сборникше тӱням ужеш.
Кокымшо книга 1993 ийын гына савыкталтеш. 

Пытартыш кугу произведенийже «Ончыко» журналын кок номерешыже лудшо-влакын «йол ӱмбалне шогыктен» лудыктыш. «Каче таҥ» повесть Алексей Александрович Александров-Арсакын, шке ялыштышт манмыла, Сакар Ольошын, эн шотан повестьше-влак кокла гыч рӱдыжӧ. Мут келшен гын, Арсак псевдонимже лач тиде Сакар гыч ышталтын,  слог-влакым веле верышт дене вашталтен шынден: Сакар-Арсак.

Пытартыш жапыште Алексей Александров-Арсак «Ончыко» журналыште «Роза» ден «Каче таҥ» повестьлажым савыктен.
Редколлегийын пунчалже почеш «Роза» повестьшылан «Ончыко» журналын 1996 ийысе лауреатше лӱмым пуымо.




#Article 420: Дудина, Зоя Михайловна (432 words)


Зоя Дудина (Зоя Михайловна Глушкова) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Купсола ял) – марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Россий Серызе влак ушемын йыжъеҥже (2002), Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (2009), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2000), М.А. Кастрен Обществе премийын лауреатше (2000), «Марий Элын идалыкысе книгаже» конкурсын лауреатше (2006, 2008, 2018), Марий Эл Республикысе С. Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2013), Н. Лесков лӱмеш премийын лауреатше (2015).

Зоя Дудина 1962 ийын кылме тылзын 3-шо кечынже Марий АССР Шернур кундем Купсола ялеш шочын. Поэт да киноактер Йыван Кырлян шочмо мландыштыже кушкын.  

Ачаж ден аваже «Марисолинский» совхозышто пашам ыштеныт, куд икшывым ончен куштеныт йол ӱмбак шогалтеныт.  

Зоя Дудинан кумшо книгаже 2004-ше ийыште лектын. Тиде почеламут аршаш марла да рушла савыкталтын. Поэтын книгаже руш да моло родо-тукым йолташыже-влаклан пӧлек семын лийын. Почеламутым рушлаш Анатолий Спиридонов кусарен. 

Поэтын творчествыштыже кумда верым кусарыме паша налын шога. Тудо К. Сануковын, А. Ивановын «История марийского народа», Г.Сепеевын «Этнография марийского народа» книга-влакыштым марлаш кусарен. А. С. Пушкинлан 200 ий темме  лӱмеш «Сказка о рыбаке и рыбке» йомакшым марлаҥден. Тидланат Кастрен лӱмеш ушем премий дене палемден. 2003-шо ийыште руш поэт Н. Заболотскийын шочмыжлан 100 ий темме лӱмеш витле наре почеламутшым кусарен.

Зоя Дудинан уым кычалмыжат поэзийыштыже раш коеш. «Муралте, авай, марий мурым» шепкамуро-влак книгаже тидым раш ончыкта. Ончалаш гын, марий малтыме муро пеш шагал. Александр Китиков латкум муро нерген гына ойлен. Садлан тиде жанрым ятыр вияҥдыман. Ош Кугу Юмылан пӧлеклыме циклым шерын лекташ гын, тыштат уым кычалме шижалтеш. Тымарте тидым нигӧ шерын огыл. Кумалтыш мутлан эҥертен, кугу циклым возен. Нуно тыгак идалык мучко толын шогышо пайрем негызеш возалтыныт. 

Зоя Дудинан поэзийыштыже содержаний да сылнылык шотышто моткоч кумда мастарлыкым ужына. Тудын поэзийже виян – пылдыме каваште кӱдырчым кӱдыртыкта, ложгышо йӱран игечыште чевер кечым ужыкта, кӱлеш гын, илышым тоен пышта, а колышым шӱгар гыч кынелта. А чыла тидым шке шӱм-чон вошт колтыде сераш огеш лий. Чын, курымашлык тема: илыш – колымаш, йӧратымаш – ужмышудымаш, поро – осал, ошо – шеме – эрелан айдемым терген-терга да тергаш тӱҥалеш. Тидым кажне айдеме чон вошт колта, но чыла тидым поэзийыш шыҥдарен  моштышо поэт шагал. 

Зоя Дудинан поэзийыштыже Аван, Ӱдырамашын яндар, но вургыжшо, тыматле, но коржшо, кугешныше, но вийдыме, виян, но пӧръеҥ огыл шӱм-чонжо, мутат уке, ик тӱҥ верым налеш. Тидын деч посна вес темымат кумдан почеш. Ик тыгай шерге теме – шочмо кундем, ял, ача-аван суртшо. Йӧратымаш лирикат изи огыл верым налеш. Поэтесса пӱртӱсын ямжымат ужын мошта, тудым сӱретлаш сылне чиям муэш. 

Зоя Дудина почеламут корнылажым сылнештараш шуко тӱрлӧ таҥастарымашым, метафорым, метонимийым, эпитетым, да тулеч молымат кучылтеш. Тышеч тудын лывырге йылмыже, сынже шижалтеш. Поэт муро олыкыштыжо кандывуй ден висвисым, мӱйшудо ден мамашудым ойырен мошта.




#Article 421: Кугу Мушко (417 words)


Кугу Мушко () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кугэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 268 еҥ (2005 ий), 290 еҥ (2010 ий).

Кугэҥер деч 4 километр касвел могырно Мушко эҥерын пурла серыштыже верланен. 

Яллан лӱмым Мушко эҥер пуэн.

Кугу Мушко ялыште шуко палыме да чапланыше еҥ шочын-кушкын.

Кугу Мушко ял шӱвыр мастарже-влак дене ожнысек чапым налын. Мутлан, Филипп ден Игнатий Шабердинмыт нерген чылан палат. Нунын суапле пашаштым кызыт Кугу Мушко ялын эше ик шӱвырзыжö Виталий Чемышев шуя. “Кугу Коклала школышто тунеммем годымак шӱвырым шокташ тунемынам. Шӱвыремже кочам, Демид Чемышев дечак кодын. Ожнысо семӱзгар сайрак да утларак йоҥгыдо йӱкан», — ойла семмастар.
Виталий Михайлович Шернур поселкышто ила. Шуко ансамбльыште мастарлыкым ончыктен да репертуарым сылнештарен. Шернур районысо культура пöртын «Пöлек», Кукнур кундемын «Пеледыш», Лажъялын «Ӱжара», Чылдемырын «Олык марий» ансамбльлашкышт коштын, чолга участник лийын. Тудын шӱвыр дене шоктымыжым Чехословакийыште, Финляндийыште ужын, колыштын кертыныт.

Кугу Мушко ялыште шым шочшан ешыште  мурызо Алевтина Волкова шочын-кушкын. Кандаш классым тунем лекмыж деч вара Ежово селасе ял озанлык техникумыш тунемаш толын да ветеринар специальностьым налын. Вара шочмо кундемысе «Дружба» колхозыш пӧртылын, вольыкым эмлымаште тыршен. «Фермыште пашам ыштыше-влак пеш писе да поро улыт ыле. Тушто 10 ий пырля ваш умылен, келшен иленна. Нунылан почеламутым лудынам, кунамже кажныштлан посна пӧлеклен серенам. Кызытат иктажше ден ужына гын, самырык пагытнам шарналтена. Изи Торешкӱвар рвезе Игорь Волков дене еш пиалым муым. Кум ӱдырым ончен куштышна. Эн лишыл еҥем мыйым курымешлан коден кайыш, ош тӱня дене чеверласыш. Чон ойгем поэзий корно дене гына лыпландарем», - каласкален Алевтина. Шернур кундемым коден, Волковмыт ешым илыш-корно Медведево районысо Ежово селашке конден. Тушто сылнымут деке шӱман улшо ӱдырамаш верысе тӱвыра пӧрт пелен «Журавушка» ансамбльыш ушнен. Алевтина Волкова пеш тыматле кумылан айдеме. Лыжган мутлана, шкенжым чием шотыштат  пеш арун да чаткан куча. Вольык фермыште пашам ыштен манынат от шоно. «Мылам изинек ушкал лӱшташ келшен. Авам, Ульяна Фёдоровна Ямбаршева, кеч-могай пашалан шӱмаҥден моштен.  Туддеч ончыч ушкал лӱшташ куржын лектам ыле. Вольыкым пеш йӧратем. Эмганат гын, айдеме семынак чаманем», - ойла Алевтина. Ныл уныкаж пелен самырык кова илыш ямым налеш да уло куатшым нунылан пӧлекла.

Кучедалмаш дене чемпион Алла Тымбаршева. Пермьыште вольный борьба дене Российын первенствыштыже Алла шке ийготан-влак коклаште икымше верым сеҥен налын. Тушто 1992-1994 ийлаште шочшо 24 ӱдыр вийжым терген. Кучедалмаш куштылгыжак  лийын  огыл. Тренерже Виталий Шабердин воспитанницыжым техникылан сайын туныктен. Ӱдырат тыршыше, пеҥгыде койыш-шоктышан. Тиде тудлан черетан турнир гына лийын, вет чолга марий ӱдыр тиддеч ончычат тыгай кӱкшытан таҥасымашлаште призерыш лектын. А ты первенство деч ончыч спортсменка Москваште кучедалмаш дене V Российысе фестивальыште кокымшо лийын. Тушто тудо ныл вашпижмаште иктыштыже веле сеҥалтын.




#Article 422: Паасилинна, Арто (170 words)


Арто Тапио Паасилинна (20 вӱдшор 1942, Киттиля, Финляндий) —тӱнямбалсе ик эн палыме финн серызе/писатель. Тудын возымыжо 45 утла тӱрлӧ йылмышке кусарыме, нунын коклаште руш йылмышкат.  

Арто Лапландийыште, Киттиля кундемысе Алакӱла ялыште шочын. Ешыште нуно вич эрге да кок ӱдыр лийыныт.
Ачашт полийцейскийлан ыштен, да 1951 ийыште 49 ияш колен колтен. Артон аваже 7 икшыве дене шкетын кодын.

Кужу жап тӱрлӧ газетлаште редакторлан ыштымеке, Арто Паасилинна палыме серызе марте кушкын. Кызытсе финн сылнымут тудын возымыжлан кӧра шинчаш перныше лийшылан шотлалтеш. Артон изаже-влакат - Эрно, Маури да Рейно Паасилинна - сылнымут корным ойырен налыныт. 

Арто Паасалиннан икымше кнагаже Karhunkaataja Ikä-Alpi лӱм дене 1964. ийыште лектын.  
Писатель лӱмым серызылан 1975-ше ийыште лекше Мераҥ ийгот кнагаже конден. Тудо француз йылмышке кусаралтын, да роман негызеш кок гана экранизироватлалтын. Рушла тиде возыктыш Ольга Морозован савыктымаштыже 2006-шо йыште лектын.
Паасилиннан возышыжо почеш икмыняр кином ыштыме да спектакльым шындыме. Икмыняр серымыже комиксышкат кусаралтын. Жапын-жапын серызым кнагаже-влакын икгай сынан улмылан титаклат.  Тунамак ала тидланак кӧра тудын возымыжо ятыр лудшылан келша. Кнага-влакым возымо деч посна, Арто Паасилинна газетлашке шонкалымаш статья-влакым савыкта.
 




#Article 423: Суур Мунамяги (167 words)


Суур-Мунамяги (эстон йылме гыч кусарымаште «Кугу муно курык» але «Кугу муныгурык») — Эстонийыште да чумыр Балтиксерыште  эн кӱкшӧ курык.  Теҥыз нӧлтык дечын 317,4 метр кӱкшытыштӧ верлана. Эстонийын Вырумаа кундемысе Хаанья кӱкшакан ужашыже улеш.  Воктеныже Хаанья ял шарлен кия.

Тӱрлӧ жапыште курык ӱмбалне 5 башньым чоҥымо. Икымше башне 1812 ийыште шогалтыме. Верысе  легенде почеш тудым теҥыз пуш-влаклан мешайымыжлан кӧра шӱтеныт.

Тудо трактир зданий воктенак кумшо башне (12 метр кӱкшытан) чоҥалтын.

Нылымше башне (моло семынак пу гыч ыштыме, но тидын гана 17 метр кӱкшытан) 1925 ийыште чоҥалтын. Тунам Эстоний уже эрыкан элыш савырнен. Чоҥымо паша 3 тылзе шуйнен. Варажым Вырумаа кундем шке вийже дене еҥ-влаклан подъездым ыштен, чашкерым кораҥден да башне ончылно канен шинчаш олымбал-влакым шынден. 4-ше башньым  19 сӱремын 1925 ийыште куанлын почмо.  Тунамак башньым чоҥымаште йоҥылыш материалым кучылтмым умыленыт, адак йыр кушшо пушеҥге умбал сӱретым петырен. Башньын 17 метр кӱкшытан улмыжо ситышын лийын огыл.

У, визымше башньым 1939 ийыште кӱртньыбетон гыч чоҥаш тӱҥалыныт.  Визымше башньын тачысе кӱкшытшӧ 29,1 метр, да тудын ӱмбачше 50 километр наре умбаке ужаш лиеш.




#Article 424: Шӱдыр-влак системын сфере подсистемыже (121 words)


Шӱдыр-влак системын сфере подсистемыже — мемнан Шӱдыр-влак системын ужашыже, изиш сфере системе гай улеш да писе лопка подсистеме дене таҥастарымаште) рӱдӧ деке плоскосьтым кугемда. Сфере подсистемын Шӱдыр ужашыже тыгай ужаш гыч шога: населений-влак II (йыгешке чумыргымаш, субкарлик-влак, кӱчык периодан цефеид) кугу иготан да изи  металличностьан, тӱрлӧ ужашыште ышталтше Шӱдыр-влак системе эволюций тӱҥалтышыште ыштатын. 
Сфере подсистемыште иктаж тынаррак шӱдыр уло, кунар Шӱдыр-влак тушкан дискыштыже. Газ уке манашат лиеш, молан манаш гын, шӱдыр ден таҥастарымаште, газ пылыште ситышын чулымын   икте-весе ден кылым кучат, тӱкталтын, шке кинетический  энергийыштым йомдарат; 
эше Шӱдыр-влак системе эволюций тӱҥалтыш йыжыныштыже нуно диск ӱмбаке возыныт.  Шӱдыр-влак системе рӱдыштӧ верланыше сфере подсистемын эн чока ужашыже    — балдж,  Шӱдыр-влак стемын кӧргыжым (томжым) авырат. Сфере подсистемын тӱҥ ужашыже  уждымо гало  шем материй гыч шога.




#Article 425: Простомолотов, Евгений Иванович (280 words)


Простомолотов Евгений Иванович (р. 1952 г.) – баянист-исполнитель, искусствовед, педагог, методист, дирижер. Заслуженный деятель культуры Республики Казахстан (2004); член Союза музыкальных деятелей РК с 1991 г. Отличник образования РК (1994); в 1985 году окончил Кыргызский Государственный институт искусств им. Бибисары Бейшеналиевой ( по классу баяна и дирижирования В.П. Бондаренко); с 1977 года – концертмейстер Казахского Государственного театра кукол,

В составе концертных бригад театра и Казахского гастрольного объединения «Казахконцерт» выезжал на гастроли по Казахстану, аккомпанировал Народным артистам Р. Баглановой и М. Мусабаеву; с 1981 года руководитель детского оркестра русских народных инструментов Дома школьников №3 Управления образования г. Алматы. Параллельно преподает историю искусств в Алматинском филиале Санкт-Петербургского гуманитарного университета профсоюзов.

Лауреат 1-го Всесоюзного фестиваля баянистов и аккордеонистов, посвященного И.Я. Паницкому (диплом 3-й степени, Бишкек, 1991 г.);  Лауреат Международного фестиваля исполнителей на народных инструментах (детский оркестр русских народных инструментов), посвященный Я.Ф. Орланскому-Титаренко (диплом 1-й степени, Бишкек, 1992 г.)

Изданные сочинения:  для оркестра русских народных инструментов, различных инструментальных ансамблей, а также переложение для баяна авторских произведений - «Дала сазы» и «Домбыра үні»; аранжировки, переложения, вариации, обработки для баяна, в том числе, Вариации на тему песни М. Шишкина «Ночь светла» (Германия, опус 1), Вариации на тему русской народной песни «То не ветер ветку клонит» (Германия, оп. 30), Вариации на тему уйгурской народной песни «Аппак, аппак тошканлярим» (Германия,оп. 10) для трех баянов, еврейской народной песни «Семь сорок» для двух баянов (Казахстан), музыкальная картинка  в «Городском саду» для домры и баяна (Германия), «Кең  далада» Е. Брусиловского для домры и фортепиано (Германия, оп. 2); вокальные сочинения; изданные методические пособия: «Детский оркестр народных инструментов», - А., 1992; «Играй, оркестр»,-  А.,1992 ; «Константин Ошлаков (воспоминания об учителе); - А., 2002; статьи, очерки в периодической печати (газетах, журналах РК) и интернет-порталах.




#Article 426: Ошлаков Константин Кириллович (303 words)


Ошлаков Константин Кириллович, род. 5 ноября 1916 в с. Зыряновск Восточно- Казахстанской обл., ум. 25 авг. 1987 в Алма-Ате (Казахстан). Исполнитель, педагог, композитор. Засл. учитель Казахской ССР (1961). В 1939 окончил Томское муз. училище (кл. баяна А.Н.Рожкова, И.П.Дорофеева), з 1950 - фак-т теории музыки Алма-Атинской конс. В 1939-40 солист Хакасского радиокомитета (г. Абакан), в 1940-62 солист и концертмейстер Казахского радиокомитета (Алма-Ата). В 1941-62 преподаватель по кл. баяна и зав. отд. нар. инструментов, организатор и рук. оркестра баянистов в Муз. училище им. П.И.Чайковского в Алма-Ате. С 1961 преподаватель, с 1967 доцент кафедры спец. нар. инструментов Казахского женского пед. ин-та в Алма-Ате, с 1976-87 г.  профессор. Участник конкурса баянистов в Красноярске (1939, 1-е место). Является основоположником казахстанской профессиональной исполнительской школы баянистов. Отличник народного образования, заслуженный учитель Казахской ССР.

Гастролировал в Сибири (Новосибирск, Красноярск, Ачинск, Минусинск, Черногорск), Казахстане, виртуозно исполняя переложения классических произведений, а также сочинения Мукана Тулебаева, Ахмета Жубанова, Латыфа Хамиди, Евгения Брусиловского, Курмангазы, Ахана Сэре, Таттимбета, Даулеткерея, Дины Нурпеисовой.

За 45 лет педагогической деятельности подготовил свыше 300 музыкантов. В числе его учеников известные казахстанские музыканты — заслуженный деятель культуры, отличник образования Республики Казахстан Евгений Иванович Простомолотов, народный артист республики Анатолий Бычков; дирижёр заслуженный деятель искусств Республики Казахстан Рая Садыкова, народный артист СССР Алибек Днишев.

Создал национальный репертуар баянистов. Автор методических работ, в том числе учебно-методического пособия «Школа игры на баяне» (в 4-х томах) — первого издания, основанного на казахском народном фольклоре.

Соч. для баяна: Сюита на казахские темы (1968), Фантазия (для оркестра баянов), сюита “На целине” (для оркестра баянов), Казахский марш; пьесы, этюды (более 150); обработки нар. песен и танцев (более 30), переложения. Автор метод, пособий, статей; сост. учебных программ, репертуарных сб-ков.

Источники информации: 

Простомолотов Е.И. Константин Ошлаков. Воспоминания об учителе.

 

Ошлаков Константин Кириллович. Википедия.

Простомолотов Е.И.  Певец грядущего и уходящего.  

Простомолотов Е.И.   Константин Ошлаков (1916-1987).  

Басурманов А.П. Баянное и аккордеонное искусство, М., 2003.'




#Article 427: Кӱшыл Азъял (197 words)


Кӱшыл Азъял () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 46 еҥ (2002 ий), 195 еҥ (2010 ий).

Учимсола деч 2.5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.

Ял лӱм нерген тыгай легенде уло. Ази лӱман марий Чачавий ватыже дене пырля суас-влак деч шылын куржыныт. Нуно изи эҥер воктене ямле верым муыныт. Вер келшен. Илемым чоҥеныт. Чачавий кожла эмыжым, поҥгым поген Телылан шапашым ямдылен, а Ази мландым куралын уржам ӱден шынден. Нӧшмым воктенсе илемыште илыше Эштывай  кугыза деч налыныт. Шошым Чачавий йыгырым ыштен. Эргыштлан ачажын Ази лӱмжымак пуэныт: Кугу Ази, Изи Ази. Варажым кум ӱдыр: Ласкай, Сасканай, Унай да ик эрге Ор Ази («ор» — «у») шочыныт. Илем кугемын, ялыш савырнен, кудыжым эн изи эргыштын лӱмжӧ дене лӱмденыт — «Оразъял» (У Азъял ). Кунам суас-влакын пижедылмышт чӱчкыдемаш тӱҥалын, шоҥго Ази тушман-влак деч кораҥашлан верчын вес верлам кычалаш тӱҥалын. Шоҥго Ази кугырак эргыже-влакым тура серан Пӧт эҥерын вес могыркыжо кусарен. Тушто каяш лийдыме пич кожла шоген. Ту могырко суас-влак коштын огытыл. Кугу Ази кӱшкырак купан верышке куснен. Илем кугемын, «Кӱшыл Азъял» () ялыш савырнен. Изи Ази ӱлкырак, тӧрверыш куснен. Илемым «Ӱлыл Азъял» () манын лӱмденыт. Ял йыр шуко памаш-влак да изи эҥеран корем-влак лийыныт.




#Article 428: Ӱлыл Азъял (203 words)


Ӱлыл Азъял () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 332 еҥ (2002 ий), 314 еҥ (2010 ий).

Пӧтъял ял деч 2,5 километр (авто дене — 4 км) кечывалвел-эрвел могырно верланен.

Ял лӱм нерген тыгай легенде уло. Ази лӱман марий Чачавий ватыже дене пырля суас-влак деч шылын куржыныт. Нуно изи эҥер воктене ямле верым муыныт. Вер келшен. Илемым чоҥеныт. Чачавий кожла эмыжым, Поҥгым поген телылан шапашым ямдылен, а Ази мландым куралын уржам ӱден шынден. Нӧшмым воктенсе илемыште илыше Эштывай  кугыза деч налыныт. Шошым Чачавий йыгырым ыштен. Эргыштлан ача (Ази) лӱмым пуэныт: Кугу Ази, Изи Ази. Варажым кум ӱдыр: Ласкай, Сасканай, Унай да ик эрге Ор Ази («ор» — «у») шочыныт. Илем кугемын, ялыш савырнен, кудыжым эн изи эргыштын лӱмжӧ дене лӱмденыт — «Оразъял» (У Азъял ). Кунам суас-влакын пижедылмышт чӱчкыдемаш тӱҥалын, шоҥго Ази тушман-влак деч кораҥашлан верчын вес верлам кычалаш тӱҥалын. Шоҥго Ази кугырак эргыже-влакым тура серан Пӧт эҥерын вес могыркыжо кусарен. Тушто каяш лийдыме пич кожла шоген. Ту могырко суас-влак коштын огытыл. Кугу Ази кӱшкырак купан верышке куснен. Илем кугемын, «Кӱшыл Азъял» () ялыш савырнен. Изи Ази ӱлкырак, тӧрверыш куснен. Илемым «Ӱлыл Азъял» () манын лӱмденыт. Ял йыр шуко памаш-влак да изи эҥеран корем-влак лийыныт.




#Article 429: Шеренкуп (133 words)


Шеренкуп () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Памар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 135 еҥ (2002 ий), 145 еҥ (2010 ий).

Памар сола деч 0,5 километр эрвел могырно верланен.

VI-шо ревизийым (ревизий () — ожно XVI – XVII курымлаште Руш Кугыжанышыште калыкым шотлымо формо, чылаже 10 ревизий лийын) ыштыме годым Шеренкуп ял кугыжаныш кожлалаште кычал мумо кумшо илем лийын лектын. Тунам ты ялым шотлен налыныт да учётыш шогалтеныт. Икмыняр ешан ик куп воктен верланыше ял нерген Памар солаште илыше-влак пеш сайын паленыт. Тушко сола гыч тынеш пурымо деч вара каеныт. Нунын илемышт воктен шуко куп-влак лийыныт. Сандене акрет мари-влак шке илемыштым «Шырын куп лаксак» маныныт. Кызытсе олык марий йылмыш савыраш гын, «Шыгыр куп лак» лектеш, але, тыглай ойлымаште — «Шыре куп лак», «Шырен куп». «Шырен куп» () илен-толын «Шеренкуп»ыш савырнен.




#Article 430: Кырмегесола (102 words)


Кырмегесола () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше ял. Памар сола деке ушалтын.

Памар сола деч 0,5 километр касвелне лийын шоген.

И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене ялын «Кырмегесола» лӱмжӧ ялым негызлыше «Кермеге» пӧръеҥ лӱм гыч лектын.

XX-шо курымын тӱҥалтышыштыже Памар сола кум ужаш гыч лийын шогаш тӱҥалын: 

Тыгай пайлымаш кызытат вияҥын шога. Памар сола калык коклаште кызытат шонен лукмо илыше-влак деч посна лийын шогышо солан деловой ужашыжылан шотлалтеш. 
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште Курыктӱр, Кырмегесола, Лапкасола, Черкысола ялла да Памар сола ик илыме верыш ушненыт — Памар солаш. Кырмегесола ялын уремлаже Памар солан уремлашкыже савырненыт.




#Article 431: Марий Чодыра (197 words)


Парк гоч Элнет тӱҥ эҥер йоген эрта, молышт — Элнет эҥерын эҥерйолжо-влак: Ӱшӱт, Пӧт, Ӱбӧ, Вончо да т. м.

Марий Чодыра шкенжын ерлаже дене чаплана, нуно чыла — карстовый улыт.

Ерла: Ялчык, Сузак Ер, Кӱчыкъер, Вакшъер, Мушан Ер, Конан Ер, Тот Ер, Шуть Ер, Куж Ер, Йыргеж Ер, Кугу Ер да т. м.

Кушкылышто — иман-лышташан чодырала. Кӱкшака курыкан верлаште ваштаран, пистеран, кожеран тумерла, тӧрверлаште — кожеран, пӱнчеран, пистеран, тумеран, ваштаран, шопкеран, шолеран чодырала, вӱд воктетсе олыклаште — тумерла шаланеныт. Шопкеран, куэран, кожеран пӱнчерла вашлиялтыт. Шудан куп-влак шуко верым налын огытыл. 50 наре кушкыл Марий Эл флорын шуэ видышкыже пура.

Янлык-влак: пӱчӧ, ур, урымдо, сур мераҥ, йос, коляйос, чодыра пушара, чодыра луй, умдыр (угыч акклиматизироватленыт), вӱдколя. Тугак маска дене пире верештыт. 
Кайык-влак: кӱдыр, сузо, музо, шалеҥге, чывывараш, амырт, пӱркыт, кугылудо, претлудо.

Тӱҥ статья: Ялчык Ер

Тӱҥ статья: Кӱчыкъер

Тӱҥ статья: Мушэҥер ер

Тӱҥ статья: Сузак Ер

Тыште тыгай лӱман санаторий, Ужар Памаш, Пугачёв Тумо верланеныт.

Марий Чодыран касвел-эрвел ужашыже эн чот аралыме территорийыште лийын шога, тушко йолын да керек-могай технике дене пураш лиймашым чарыме. Тушко Шуть Ер да Ӱбӧ эҥерын ужашыже пурат. Куж Ер ден Йыргеж Ер ерла тушко огыт пуро гынат, заповедникым аралыше-влак нунымат эскерен шогат.




#Article 432: Пугачёв Тумо (134 words)


Пугачёв Тумо () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже Марий Чодыран Ваштаран Курыкшын территорийыштыже кушкын шогышо кугу тумо. Конан-Ер деч 1 километр йӱдвел-касвелне лийын шога. 2013 ийын вӱдшор тылзыштыже пушеҥгылан пӱртӱсын чонан памятникше статусым пуэныт

Пушеҥгын кӱкшытшӧ — 26 метр, кӱжгытшӧ — 1,59 метр. Икымше шымлымаш дене пушеҥге 1500 ийыште (моло шымлымаш дене — 1650 ийыште) кушкаш тӱҥалын. 2013 ийыште эртарыме пытартыш шымлымаш ончыктен, тумо 1600 ийыште кушкаш тӱҥӓлын.

Легенде почеш, пуйто 1774 ийыште Емельян Пугачёв Озаҥ йымалне сеҥалтмыже деч вара тиде тумо вуйыш кӱзен йӱлышӧ Озаҥым ончен. Тыге лийын гынат, тиде тумо ту пагытыште тыгай кугу лийын огыл, сандене Емельян Пугачев тиде тумыш огыл, а вес кугу тумыш кӱзен. Легенде 1400-1940 ийлаште тиде тумо деч мӱндырнӧ огыл кушшо, 1950 ийыште, кошкымыжо деч вара, йыген йӧрыктымӧ вес тиддеч кугурак тумо дене кылдалтме лийын кертеш.




#Article 433: Марий Пыламарий (314 words)


Марий Пыламарий (Пыламарий) () — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше сола. Пыламарий ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1062 еҥ (2000 ий), 872 еҥ (2010 ий).

Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 18 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.

Солан лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «пыла» + «марий» = «пыламарий». «Пыламарий» — Пыла эҥер воктене верланыше марий-влак.

Верысе калык сонарыш коштын, тудын дене илен, сатум налашлан янлык коваштым ужален. Вара эркын-эркын мландым куралмаш, шурным куштымаш деке кусненыт. Архив кагазлаште 1722 ийыште возымо: «Черемисский Билямор яллан 201 ий». Тугеже, яллан негызым 1521 ийыште пыштеныт. 

XIX курым мучашыште ты верыш Казанкин тукымлӱман купеч толын. Уржумка эҥер серыште кок пачашан кӱ пӧртым шогалтен, 1,5 сажень кӱкшытан кермыч печым ыштен. Лишыл жапыште Казанкин купеч ты верыште уло ужалме-налме пашам кидышкыж налын, кевытым, трактирым, унагудым почын. Октябрь революций деч вара купечын чыла поген налыныт, суртыштыжо школым почыныт.

Селаште арестант пӧрт лийын. Октябрь революций деч вара Черемис Пыламарий села Уржум уездыште волостной рӱдерыш савырнен. 1918 ийыште Пеледыш тылзын Йошкар Армийыш колташлан селаште имньым погеныт. 

Ӧрыктарыше статистике: 1919 ийыште Черемисский Билямор селаште 160 сурт лийын, 800 еҥ наре илен. 1923 ийыште Черемисский Билямор лӱм Мари-Пыламарий лӱмлан вашталтеш. Шужде шуко еҥ колен. Ныл ий жапыште шуко еҥ шужен колен. 800 еҥ гыч 474 еҥ гына кодын. 1922 ийыште селаште «Звезда» сельхозартель чоҥалтын.

Икымше школым 1872 ийыште почыныт. Тушто поянрак-влакын йочашт гына тунемыныт. Тунемше-влак коклаште марий-влак шагалын лийыныт. 1919 ийыште Сорла тылзын Калык туныктышын Вятский губернский пӧлкаже самырык специалист Николай Венценосцевлан школ-комунным почыш темлен. Варажым Николай Петрович возен:

Школым почмашыште Надежда Константиновна Крупская кугу полышым ыштен. Тунам тудо РСФСР Наркомпросын Главполитпросветыштыже ыштен. 1924 ийыште Ӱярня тылзын тудо ты школлан пионер значок, галстук, тисте-влакым, тӱжем книгам пӧлеклен. Варажым тиде школ городокым калык туныктыш станцийыш савыреныт, кугурак-влакымат туныкташ тӱҥалыныт.

Тыштак Марий Автономий областьыште икымше электростанцийым шогалтеныт, тыштак икымше электролампычке ылыжын, тыштак икымше йӱкын ойлышо радооустановко пашам ышташ тӱҥалын, Моско олан йӱкшым марий ялыш конден. 




#Article 434: Букетов, Аркадий Иванович (149 words)


Аркадий Букетов-Сайн (Аркадий Иванович Букетов) (, Марий АССР, Морко кундем, Эҥерӱмбал Шале ял — ) — марий серызе, почеламутчо, журналист, туныктышо, кусарыше, РСФСР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1982), МССР-ын сулло журналистше (1991). 

Аркадий Букетов-Сайн 1933 ийын шорыкйол тылзын 6-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Эҥерӱмбал Шале ялеш кресаньык ешеш шочын. 1956 ийыште Н.Крупская лумеш Марий педагогике институтышто историко-филологический факультетым пытарен. Латвич ий утла Шеҥше кыдалаш школышто руш да марий йылме ден литературым туныктен, вич ий наре КПСС Морко райкомышто инструкторлан ыштен, а вара журналист пашаш куснен. Аркадий Букетов-Россий Федерацийын Журналист-влак Ушем член, Марий Эл Республикын заслуженный журналистше. 16 май 2009 ийыште колен.

Икымше сылнымут аршашыже  ВИС-ВИС ШЫРГЫЖЕШ 1974 ийыште савыкталтын. Кокымшо книгаже ОШ КУЭ КОНЧА ОМЕШ 2004 ийыште лектын. Эпослык поэме ОТОГОН — кумшо книгаже 2006 ийыште савыкталтын. Нылымше книгаже ЛУННЫЙ ВАЛЬС руш йылме дене лектын  2006 ийыште. ПЫШТЕ МЫЙЫМ ШУМЫШКЕТ — поэтын визымше книгаже ош тӱням  2007 ийыште ужын.




#Article 435: Сапаев, Василий Фёдорович (1602 words)


Василий Сапеев (Василий Фёдорович Сапеев) (, Марий автоном область, У Торъял кундем, Човыксола ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, туныктышо, педагогике шанче кандидат (1982), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1971), РСФСР-ын сулло туныктышыжо (1965), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

У Торъял районысо кумда олыкан, ший вÿдан, поян шурнан, садеран, шÿшпык, куку йÿкан Немда кундем, Чобык ял ‒ Василий Федоровичын шочмо вер-шöржö. Олмапуан, шоптыр вондан сад-пакча, тамле ÿпш дене пушланыше ломбер ден пызлер, ужар сывыным чиен шогалше куэр; юарлен модмо йоча пагыт; кресаньык пашам йöратыше ача-ава, поро кумылан лишыл пошкудо-влак ‒ чыла нине ончыкылык туныктышылан керек-мо, керек-кö деке поро айдеме лияш, кеч-могай пашам йöратен кушкаш негызым пыштеныт.

В. Сапаев куд ияшак школыш кошташ тÿҥалын, пеш вашке лудаш, возаш, шотлаш тунемын, книга деке шÿмаҥын. Ик класс гыч вес классыш отличник лийын гына вончен. Куптÿр пеле кыдалаш школышто пырдыж газетын редакторжо лийын, пионер дружина Советым да учкомым вуйлатен. А теле кастене Чобык ялыште, сурт еда коштеден, лудын-возен моштыдымо куд ÿдырамашым грамотылан туныктен. Активист лиймыжым шотыш налын, латкок ияш Вася Сапаевлан кокымшо вичияшын культармеец-ударникше лÿмым да ронон грамотыжым пуэныт. Тиде туныктымо пашак, очыни, самырык рвезын ончыкылык корныжым рашемден. 

Педучилищым сайын пытарыме нерген аттестатым кидыш налмек, латкуд ияш Василий Сапаев туныктышо лиеш. Ончыч тудо Роҥго (кызыт Советский) районысо Кугеҥер, а вара У Торъял районысо Кузнеч пеле кыдалаш школышто математикым туныкташ тÿҥалеш.

Кугу Отечественный cap жапыште Совет Армий радамыште лиеш. 1946 ий деч вара шке илышыжым пÿтынек школ паша дене кылда. Тудо тÿҥалтыш класслаште кандаш-латкок ияш йоча-влакым туныктен, районысо, республикысе педагогический лудмаште активно участвоватлен. Н. К. Крупская лÿмеш Марий педагогический институтым тунем пытара да 1971 ий гыч учёный семын шанче пашаш кусна.

Сапаев талук мучко снеге погымыла у йöным чумыра, руш да совет методист-влакын возымыштым лудын иктешла, август да январьысе районысо конференцийлаште доклад дене выступатла, газетыш да тÿрлö сборниклаш статьям воза. Варажым шкеат учебник да тÿрлö методический книга возымашке ушна.

В.Ф. Сапаевын «Букварь» учебникше первый гана 1951 ийыште савыкталт лектын. Тÿжем дене марий йоча-влак тудын «Букварьже» почеш лудаш, возаш тунемыт. Тиде книга весым возаш, пашам эше утларак творчески ышташ кумылаҥден. Вашке тÿҥалтыш класслаште туныктышо-влаклан методический полышым пуаш шонымаш дене «Изложений возаш статья-шамыч» сборникым савыктен луктеш. Тиддеч вара туныктышо-влаклан «Букварь» дене пашам ыштыме нерген методический полышым пöлекла, I-IV класслан марий йылме грамматика дене лукмо таблица-влакым да нунын кузе кучылтмо нерген методический ой-каҥашым, «Умылтарен лудмаш» книгам савыкта. Тиде ийлаштак профессор Н.Т. Пенгитов дене пырля I-IV класслан марий йылме программым ямдыла. 

В. Ф. Сапаевын «Марий йылме грамматикым туныктымо методика» монографийже — марий методика литературышто первый эн кугу паша. Арам огыл тудын лумжö, чапше республикысе туныктышо-влак коклаште тунамак кумдан шарлен ыле. Тидлан амалжат  шагал огыл лийын. Республикыште тудо эн ончыч, манаш лиеш, шочмо йылме ден литература кабинетам ышташ, сöрастараш, урокышто технический йöным кучылташ тÿҥалын. 

Туныктымо да йочам воспитатлыме пашаште кугу сеҥымашыш шумыжым палемден, 1965 ийыште В. Ф. Сапаевлан РСФСР школын заслуженный туныктышыжо почетный лÿмым пуымо.

Ме тудым уста туныктышо семын веле огыл, тыгак писатель семынат жаплена. Писателят шке лудшыжым школысо педагог семынак шÿм-чон моторлыклан, арулыклан, сай койыш-шоктышлан туныкта. Василий Федорович тиде шотышто поснак ойыртемалтеш:   шке книгалаштыже шÿм-чонжо, шонымашыже, кумылжо эре туныктышо: утларакшым йоча-влак дене чон почын мутлана, нунылан поро ой-каҥашым пуа, мер пашашке ушнаш, пашаче айдеме лийын кушкаш ÿжеш.

Эше Куптÿр пеле кыдалаш школышто, варажым У Торъял педучилйщыште Вениамин Иванов да Борис Данилов дене пырля тунеммыж годым пырдыж газетыш заметкым, кÿчык почеламутым возен. А педучилищыштыже литкружок журналым луктеден, тушан С. Вачайын (Василий Сапаевынат) икмыняр почеламутшо да ойлымашыже печатлалтыныт.

Варажым авторын «Чодыраште» да «Шольым ден шÿжарем» почеламут сборникше-влак савыкталтыныт.

Нине кум сборник гыч икмыняр произведенийжым «Букварь» ден «Лудшаш книга» учебниклаш («Шÿжарем», «Воштон-чыш», «Чеверракым, кугуракым», «Каныщ кечын» т.м.) пуртымо, а южышт муро текстыш савырненыт. Тыге Эрик Сапаев «(Лек походыш», «Пограничникын мурыжо», К. Смирнов «Ныжылгын пеш ныжылгын», И. Сидушкин «Мичурин тукым», «Первый май», Е. Волков «Кушто «А» букваже?», Д. Кульшетов «Оҥыштем кум лукан галстукем» текст-влаклан сылне семым возеныт.

Тудын «Мöр пеледме годым» первый повестьше икымше лица дене возалтын. Чылажымат (шке лишыл йолташыже Павлуш, пырля тунемше поро кумылан Чемекова Олю, туныктышо Нина Романовна нерген) Ваню каласкала, Тыште авторын йоча психологийым сайын умылен моштымыжым раш ужына. Тидымат палемдыде кодаш ок лий: Ванюн образше авторын йоча годсо ийготшым, тунемме пагытшым шарнымаш гыч шочын, садлан тудо автобиографий сынан манын кертына.

Произведенийым куштылго, лывырге йылме дене возымо. Тидыже пÿртÿсым сÿретлымаште поснак раш коеш. Повестьыште изи огыл верым диалог налеш. Тудо произведенийысе событийым динамично сÿретлаш полша. Адакшым йоча-влак диалоган текстым лудаш поснак йоратат. Автор, мутат уке, тидым шотыш налде кертын огыл. Писатель кÿэмалтше ой-савыртышымат, туштымат, преданийымат, калык мутымат моштен кучылтеш. Чыла тидыже повестьым ик шÿлыш дене лудын лекташ полша. Арам огыл повестьым Москваште «Детская литература» издательствыште рушлаш кусарен савыктыме, таджик йылме денат лукмо.

Йоча-влакым изинекак мланде паша деке шÿмаҥдымаш «Мом каласет, Миля» повестьыште рÿдö верым налеш. Икте-весылан полшен пашам ыштымаш изинек яндар шÿм-чонан кушкаш негыз лиеш.

Лебедева Миля, Смирнов Юра да молат школ пеленсе опытный участкыште кеҥеж гоч пашам тыршен ыштат, нунын ончен-куштымо пакча-саскашт чылаштымат öрыктарыше лектышан. Звено вуйлатыше Миля Лебедеван молымат пайдале пашашке ушен моштымыжо, чын верч чолган шогымыжо да весылан йоҥылышыжым тöрлаш полшаш ямде улмыж дене ойыртемалтеш да лудшын кумылжым авалта.

Произведенийын идейно-художественный сылнылыкшат ‒ йоча-влакын пашам йöратымыштым, ваш-ваш келшен илымыштым моктымаш ‒ самырык тукымым коммунистический шÿлышеш ончен-куштымаште кугу cyaп. Ик эн тÿҥ шонымашыже ‒ Толян коллективыште, тÿшка пашаште тöрланымыже.

Тылеч посна автор шочмо вер-шöр ‒ тудын мотор улмыжым ужын, аклен мошташ, поянлыкшым тÿзаташ, шукемдаш ÿжеш. Арам огыл «Мом каласет, Миля?» повестьым школышто тунемыт, Москваште кугу тираж дене рушла лукмо.

В. Сапаевын «Ой, авием» повестьшын идейно-тематический содержанийже ‒ неле годым ваш-ваш эҥертымаш, полшымаш, ойгым лош шелаш тыршымаш. Повестьын тÿҥ геройжо ‒ Семеева Галя ‒ лудшо дене чон почын мутлана, шке ойгыжым каласкала.

Сапан куван образше поснак шÿмеш, ушеш кодшо. Тиде образыш писатель шке коважын койыш-шоктышыжым ятыр шотышто пуртен.

Галян лишыл йолташыже руш рвезе Смирнов Саню лудшын шÿм-чонешыже поро шонымашым кода. Тудо моткоч лыжга кумылан, кугурак гай азапланыше, садлан лудшылан тудо поснак келша. Адакшым ме тыште руш рвезе ден марий ÿдырын ваш-ваш келшен, полшен илымыштым ужына.

Почеламут, ойлымаш да повесть деч посна В.Ф. Сапаев очеркымат шагал огыл возен. Калык коклаште лиймаш, агитатор, ялсовет да райсовет депутат семын мутланымаш, кумда элнан тÿрлö луклашкыже миеден коштмаш писательлан очерк возаш материал погашыже йöным ыштеныт.

Сборникысе герой-влак илыш гыч налме улыт. Кузе от кугешне «Колхвзын Ветеранже» очеркыште 28 уныкан Й.У. Садовый дене! «Бухенвальдсккй набат» очеркын шÿм вургыж лудде от чыте. Мом гына ужаш пернен огыл очеркын геройжо Иван Дмитриевич Чемодановлан. Тудо чыла чытен, чыла сеҥен, тыныс илышым арален коден.

Очеркласе герой-влакым чапландарымаш ‒ самырык тукымым историй дене палдарымаш, нунын гаяк пашаче, честный, яндар шÿм-чонан лияш ÿжмаш.

Очерк-влак куштылгын лудалтыт, ушеш кодшо улыт. Йылме шотышто «Эре шÿм пелен» очерк поснак оиыртемалтеш: писатель шке ялысе пÿртÿсшö, пашаче пошкудыжо-влак нерген уло кумыл дене воза.

Коммунист партийын вуйлатымыж почеш кумлымшо ийлаште марий яллаште колхоз шочаш туҥалын. Ик тыгай колхоз ‒ «У корно» ‒ Талман кундемысе Танаксола ялыштат ышталтеш да тудым ончычсо кÿтÿчö, ялыште эн йорло рвезе Ямаев Кости вуйлата. Кумлымшо ийлаште Кости гай рвезе-влак ял илышыш уым пурташ нимомат чаманен огытыл. Нуным лÿдыктенат онченыт, пушташат тöченыт, аяр кишкыла чÿҥталаш тыршеныт, но чыла арам: йорло, икмарда кресаньык-влак, тушка озанлыкын пайдажым умылен, колхозыш пурат, пашам тÿшкан ыштат, у илышым чоҥат.

Ял калыкын илыш йÿлажым кумдан ончыктымашат тышкак виктаралтын. Илыш вашталтме семынак ялысе йÿлат вашталтеш (у пайремым палемдат), айдемыжат уэмеш, икмарда кресаньык Петруш Йыванынат шинчаже почылтеш: Костин поро пашажым, у саманым умылаш тÿҥалеш.

Тÿҥ событий кок ий жапыште веле эрта гынат, посна геройын образшым почын пуаш, тудын ончычсо илышыж дене палдараш автор шуко вере лирический отступлений йöным моштен кучылтеш.

Герой-влакын вашталт толмышт Кости ден Начин образыштышт утларак раш коеш. Ожнысо кÿтÿчö Кости колхоз вуйлатыше лиеш, коммунист партий радамыш пура, тунемаш тырша. Тудо умыла: тунемде, у илышым чоҥаш, тÿшка озанлыкым виктарен колташ куштылго огыл. Начиат ончычсыж деч шукылан вашталтеш. Лÿдын-вожылшо, тошто илыш-йÿлаш кепшылалтше марий ÿдыр трактористым ямдылыме курсыш тунемаш кая, трактор рульым виктараш тÿҥалеш. Кумлымшо ийлаште тракторыш шичше ÿдырамаш ятыр лийын. Ты шотышто У Торъял кундем гычак Социалистический Трудын Геройжо А.П. Мосуновам ончыкташ лиеш.

Романыште марий илыш-йÿлам моткоч кумдан сÿретлыме. Произведенийысе герой-влакын кутырымо йылмышт палынак ойыртемалтеш. Тидыже нунын илыш умылымашышт, шинчымашышт гыч лектын шога. Теве Сепан ватын кутырымаштыже чÿчкыдынак калык ойпого гыч таҥастарымаш вашлиялтеш. Мутлан: «Тудо (Кости ‒ А. В.) шкаланже огыл, а мыланна чылалан сай лийже манын тырша. Тыгак шемыжым шентек шылтен, ошыжым ончык луктын,       ондалыше еҥ огыл, име деч посна ок урго, кийыше тоямат ок шогалте, шке шомакшым мардежыш тембак-умбак ÿден ок кошт». 

Пÿртÿсым мастарын сÿретлымаште С. Чавайнын, Ш. Осыпын, М. Шкетанын, Д. Орайын, В. Ивановны традицийыштым В. Сапаев умбакыже шуя. Романыште тыгак калык мурым, преданийым, кÿэмалтше ойсавыртышым, калык мутым кумдан кучылтмо. Чыла тидыже тудын йылмыжым сылнештара, пойдара.

В. Ф. Сапаев туныктышо да писатель веле огыл, тыгак ученый. Тиде корнат школ илыш, туныктымо паша дене чак кылдалтын да такыр лийын огыл. Ынде латкок ий тудо РСФСР просвещений министерствысе национальный школ институтын старший научный пашаеҥже. Тугакше наука корныш Василий Федорович шукертак шогалын.

В.Ф, Сапаев кумло ияш пашажым иктешлен, теоретически негызлен да «Марий школлаште грамотылан туныктымаш» кандидатский диссертацийым сайын арален. Каласаш кÿлеш: шке щинчымашыж да научный пашаж дене тудо шукертсекак ученый-методист. Эше латвич ий ондакак Василий Федорович марий школлаште грамотылан туныктымо нерген монографийым савыктек луктын. Тылеч вара методикыште икмыняр вашталтыш лийын, тидыжым диссер-тацийым возымо годым ушеш налде коден огыл. Школ илышышкат у пурен толеш: ынде шочмо йылме дене лудаш да возаш куд ияш йоча-влакымат икмыняр школышто эксперимент семын туныкташ тÿҥалме.

РСФСР школын заслуженный туныктышыжо, писатель да ученый В.Ф. Сапаевьн ыштыме пашажат, ончыкылык творческий планжат пеш кугу: тудо романым, йоча повестьым воза, тунемше-влаклан тÿшка вий дене ий еда «Эрвий» альманахым лукташ ямдыла. Марий писатель ушемыште йоча литература секцийым вуйлата, самырык талантым муаш да кушташ полша, Марий АССР просвещений министерствын учебно-методический советыште член семын учебникын авторжо-влаклан каҥашым пуа, школ дене, туныктышо-влак дене пеҥтыде кылым куча, чÿчкыдын нунын уроклаштышт лиеда, марий йылме методикым ямдыла.

В.Ф. Сапаевын илышыже 1990 ий Шорыкйолышто трагически кÿрылтын.




#Article 436: Ойӧрӧ (635 words)


Ойӧрӧ (южгунам ойоро маныт) () — иктаж-мом ышташ але иктаж-могай ӱзгарым, мутым кучылташ чарымаш. Калыкын ой-поянлыкше семын шотлалтеш гынат, илышыште марий-влак кокла гыч шукын ойӧрӧлан ӱшанат.

Чыла тиде кугезынан чиӱшанымыж дене кылдалт шога. Тыгодымак весымат палемдаш кӱлеш: ойӧрӧ — марийын илыш да паша опытшо, мунло йӱлаже. Тудын тӱҥ – ен коклаште кылым саемдаш, сомыл шуктымаште шотым палымаш, юмым да тудын деке лишыл улшо моло юзо вийым жаплымаш. 

Эрвел Марий коклаште ойӧрӧ, моло кундемла дене таҥастарымаште, утларак аралалт кодын. Чоҥалтме шот дене ойӧрӧ ойышто уто пӱтыркалымаш уке. Санденен тудо ушеш кодеш, ик тукым гыч весыш куснылеш. Коклаште мифысе, йомакысе вашлиялтыт. Мутлан, вӱдым памаш лап возын йӱаш ойӧрӧ — вуд ия куча, изи азам шкетшым кодаш ойӧрӧ — Ия шке икшвыж дене вашталта; шошым чара вереш возын кияш ойӧрӧ — мланде капетым йӱкшытктара. 

Вӱд ия, мланде парий марийын кугезе фольклоржо гыч куснен гын, шатана , очыни, эрвел Марий ойӧрышкӧ варак пошкырт да суас фольклорла гыч пурен. 

Но ойӧрым лачак юмылан ӱшаныме, пӱртӱс вийым умылыдымо дене гына шонен лукмо манаш огеш лий. Шке шотан философ, пӱртӱсым аралыше, илышым жаплен моштымыжлан кӧра марий эше ожнак тыматле туныктышо да уста эмлызе лийын. Тидыже кугезына-влакын моткоч кӱкшӧ культуран улмышт нерген ойла. Теве, мутлан, тошто марий палемден: «Кече шичме годым малаш ойӧрӧ — вуй коршта». 
Ик семын ончалаш гын, южо еҥ тыгеат ойлен кертеш, пуйто марий кече шичме деч ончыч малаш возын огыл, пашаже шуко улмаш сандене, рвезе тукымымат тугаймак кушташ манын, чоян лӱдыктеныт. Но чынжым, кече шичме, вузалтме жапыште давлений, юж толкын, температура вашталтеш. Тидыже айдеме капкылышкат вашталтышым пурта. 

Ойӧрӧн умылтарымашыж почеш чара мландышке возын малаш ок лий — путо умшашкет кишке, шыҥшале пура. Але кӱдырчан йӱр годым чаравуйын кошташ чареныт — ӱпет йога: пӧрт тӧрзам, коҥга ишкым петыреныт — ия пурен кертеш. Пӧртыш пурышо «Ияже» тыртыш волгенче (рушлаже шаровая молния) огыл мо? Кишке шыҥшале, мланде парият тазалык верч тургыжаалыме дене шочыныт- капет йӱкшен, кылмен кертат манын шоненыт.  

Илыш йӱла дене кылдалтше ойӧрӧ тура ончалмаште мыскарала чучеш. Теве мӱшкыран ӱдырамашлан кадыр тоя, вӱдвара гоч вончаш ойӧрӧ, икшывыже кӧра гына, пӱгыр йоча огеш шоч, но сайынрак шоналташ гын, аван шочшаш икшывыже йоҥылыш камвочмо дене лугыч ынже лий манмым ончыкта. 

Але вес ойӧрӧ «Изи йочам тӱрвыж гыч шупшалаш ойӧрӧ — пӱрымашыжым налыт», але изи икшывын вуйжым ниялташ ойӧрӧ — пиалжым шойык шӱкалат. Шоналташ гын, молан азам шупшалаш огеш лий? Тудо ава шӧр дене гына ила. Эше пешак нӧргӧ, тудын кӧргышкыжӧ нимогай уто чер пурышаш огыл. Шупшалаш шонышо еҥ могай гына черан лийын огеш керт. Вуйым ниялтыме дене вуйжымат йоҥылыш темдал колташ лиеш. 

Айдеме ден айдеме кокласе кыл, илышыште шкем кузе кучымо нерген ойӧрӧ-влакат пеш чаткан туныктат. Мутлан: «Ӱдыръеҥлан марласовла дене кочкаш ойӧрӧ — марийже осал лиеш». Рвезылан, ӱдырланат шуко малаш ок йӧрӧ — ватыже (марийже) шоҥго лиеш. Кӱварам  ӱштмӧ годым шӱкым кодет гын, мариет арава чуриян лиеш.  Шоналташ гын, нине ойӧрыштӧ кокымшо ужашыже ырым шӱлышан гынат, марийын ушан-шотан илышлан тукытышжо улмыжым шижын кертына. 

Икманаш, ойӧрӧ гоч марий-влак самырык тукымым ончыклык илашлан ямдыленыт, тазалык шотышто тургыжланеныт, келге шинчымашын лиыныт манын палаш лиеш.

Ача-аватлан торжа, неле мутым ойлаш ойӧрӧ — ӱмыр мучко рыскалан от лий.
Ача-авалан икшывым шудалаш ойӧрӧ — мутет шуэш, эҥгек лиеш.
Шокшо кочкышым кочде, корныш лектеш ойӧрӧ — корнан от лий.
Ойгетым шуко ойлаш ойӧрӧ — ойго ойгым ӱжеш.
Ӱстел коклаште кок-кум пӱкеным вашталтен шинчаш ойӧрӧ — кок-кум гана марлан лектат (ӱдырым налат).
Чарка пундашеш кодшо аракам йӱаш ойӧрӧ — йӱшан лият.

Пуым кум ий деч шукылан ямдылаш ойӧрӧ — тулым тылана.
Киндым кумык пышташ ойӧрӧ — илышет кумык лиеш.
Еҥ оралтыш кочкышым пурын пураш ойӧрӧ — колям ияртарен намиет.
Еҥ оралтыш вӱдвараш яра ведрам сакен пураш ойӧрӧ — тудын оралтыже яраш кодеш. Вӱдвара гыч ведрам кидыш налын пурыман.
Марий йӱла- Ойӧрӧ. 

Тулышыко, шокшо саламаш шуведаш ойӧрӧ — тӱрвешет йора лектеш але вес тӱняшкте шокшо салмам нулыктат.
Кинде пурлышым кодаш ойӧрӧ — весе кочкеш гын, виетым налеш. 
Кӱзо гоч кочкаш ойӧрӧ-осал лият. 




#Total Article count: 435
#Total Word count: 199727