#Article 1: Arya Wiraraja (515 words)


Arya Wiraraja salah sèttong tokoh sè ngadeggâgi nagârâ Songennep, sè kalonta akaagungan kamampoan pènonjul è dhâlemmanna ngator nagârâ bân tarèka perrang. Salaèn dhâri jârèya salèrana kaagungan panarabângan tarèka tor tèngka sè kaalok è jâmanna. Jugân Arya Wiraraja jârèya mènangka panonggul otama è bâkto ngadeggâgi karajâ’ân Majâpaèt kantos ngalampa’agi jâman sè kantos samporna iyâ arèya bisa manyèttong polo-polo è Nusantara, sè èdhimma sabelunna lakar èkakareb kalabân Rato Agung Singhasari Prabu Kertanagârâ. Pangarep Rato Agung Singhasari jârèya kantos para’ nyamporna’agiyâ, jâ’ sènga ta’ nemmo alangan kalabân dhâtengnga lâ-bâlâ panjurit Chèna dhâ’ ka polo Jâbâ. Èsambung polè kalabân dhâtengnga panjurit Dhaha sè alorog dhâ’ Singhasari è bâkto para panjurit perrangnga bâdhâ è tana sabrâng.

Carèta bâdhâna Arya Wiraraja cè’ sakonè’na, saè è dhâlemmannapiagam, prasasti, otabâ kètab-kètab tembâng sè kona, pèra’ bâdhâ sabâgiân è kètab Nagârâkartagâma bân Pararaton. Sanaos sakonè’ bâdhâna carèta è kètab-kètab kona, tapè gi’ bânnya’ para ahli sajârâ sè notorragi è dhâlem pan-bârâmpan makalah kaangguy èbulângngagi è è gin-panggin è bâkto mabâdhâ seminar.

Dinèng monggu dhâ’ orèng Songennep cokop ngandellagi carèta sè bâdhâ, sè dhimma ètambâi kalabân dungngèng sè è loar kamampoanna pèkkèrra manossa, saènggâna kantos kaloar dhâri carèta sè saongguna. Kalabân bâdhâna buku Bâbâd Madurâ bân Bâbâd Songennep ta’ kantos bisa nyèngkap lèng-alèng sè sabellunna ta’ èkataoè, pèra’ para pemerhati tor para ahli sajârâ sè parduli bâi abâlângngajâ kaangguy nyarè gân sakonè’ bâdhâna carèta sè saongguna. Para ahli abâlângajâ kaangguy nalèktègi kalabân tè-ngatè sè apanduman dhâ’ ka pan-bârâmpan ger-oger sè sakèrana semma’ ka kasampornaan.

Arya Wiraraja mènangka parbirâ otama sè ponjul è dhâlemmanna ngadeggâ nagârâ Agung Majâpaèt, sè aropa’agi satrèa pènonjul tor kaagungan panggâliân sè samporna. Pamanggina cokop loas saènggâna bân-sabbân tèndâk pamèkkèranna ta’ tao lèngsèr dhâri kanyataan sè èlampaagi.   È dhâlemmanna ngator nagârâ bân tarèka perrang bânnya’ orèng sè tacengnga’ tor ngalem, bi-lebbi dhâri para ahli sajârâ. Bân-sabbân pola tèngkana è bâkto ngator tarèka nagârâ tadhâ’ orèng sè bisa tao dhâ’ ka sajjâna, saènggana mon orèng sè ta’ ngartè èsanggu durâka dhâ’ ka parèntana Ratona. Saongguna salèrana tadhâ’ laèn coma ngalampa’agi tarèka sè saè tor nyampornaagi. Lakar èbâkto jâman jârèya talèbât nyangsara nemmonè orèng sè ponjul panggaliyânna, apa polè para satrona aromasa ta’ kèra bisa ngongguli dhâ’ ka kajunèlanna Arya Wiraraja. Pramèla dhâri jârèya para satrona apanganggèp jâ’ Arya Wiraraja mènangka dukon sè pènter bân bisa nyèlap tor durâka dhâ’ nagârâ bân Ratona.
        
Bila nangalè dhâri tarèkana è bâkto dâddi penonggul ngadeggâ nagârâ Agung Majâpaèt, tantona mon abâ’na kareb mastè bisa arebbu’ kakobâsa’an dâri Radin Wijaya. Amargâ èbâkto jârèya Arya Wiraraja akaagungan kakobâsa’an sè mampo tor bisa makompol lâ-bâlâ panjurit è Madurâ, tapè serrèna salèrana ta’ gâdhuwân  kareb sè jubâ’, dâddi gi’ apanganggep jâ’ abâ’na gi’ paggun kabulâ. Gi’ paggun nganggep lora dhâ’ Radin Wijaya sè lakar pantes ngobasanè tana Jâbâ, amargâ salèrana lakar teddhâ’ toronna Rato Agung pènonjul dhâri Singhasari. Arya Wiraraja ta’ kaagungan kareb kaangguy dâddi Rato Agung, tapè cokop dâddi kabulâ sè alampa’agi parènta lorana. Mèlana ta’ maso’ dhâ’ ka akkal bila bâdhâ orèng sè nyangka jâ’ Arya Wiraraja sèttong santana sè dâraka dhâ’ ka nagârâ bân Ratona, tantona kabâr jârèya sangajâ èsèayarragi bi’ para satrona, sopajâ salèrana akaton jubâ’ tèngkana.




#Article 2: Ayat-Ayat Cinta (294 words)


Ayat-Ayat Cinta iyâ arèya novel karjâ Habiburrahman El Shirazy sè terbit sapesan taon 2004 lèbât penerbit Basmala bân Republika. Novel arèya aèssè 418 halaman bân sukses nyètak 160 èbu eksemplar ḍâlâm bâkto 3 taon. Ayat-Ayat Cinta adhâddiaghi kebangkitan karjâ sastra Islami sampè' mangkèn.

Lastarèna novella sukses, roma produksi MD Pictures ngangka’ ka film lajâr lebar. Hanung Bramantyo èpèlè kaangghuy dhâddhi sutradarana. Aktor bân aktrisna iyâ arèya Fedi Nuril mènangka Fahri, Rianti Cartwright mènangka Aisha, Zaskia Adya Mecca mènangka Noura, Carissa Putri mènangka Maria Kirgiz bân Melanie Putria mènangka Nurul.

Syuting film arèya pangaterrona è Mesir akadhi novella kèng ta' èèdhinè sareng Pamarènta Mesir. Syutingnga èobâ ka India bân è Indonesia. Pangaterrona perilisan film tangghâl 19 Desember 2007 molor sampè 2008 polana syuting ghi ta’ lastarè.

Carèta cinta islami tentang Fahri, mahasiswa Master è Al-Azhar sè bhâjheng è dâlem akuliah. Fahri arèya rèng lakè’ sederhana, taat aghâma, bân ngaghungi sèfat toleransi sè tèngghi. Orènga ta’ kasokan pacaran bân ajâgâ abâ’ dibi’ dâri rèng binè’.

Fahri ngallè ka Mesir bân ngaghungi tatangghâ nyamana Maria Girgis. Maria aghâmana Kristen Koptik, tapè èsto ḍâ’ ka Al-Qur’an bân ka Fahri. Dâri èsto dhâddhi trèsna. Maria lako nolès perasaanna è diari.

Nurul, potrana Kèyaè raja è Jhâbâ Tèmor. Orènga kalem sareng cerdas. Sanyatana Fahri paḍâ lèbur ka Nurul kèng gengsi, polan abâ’ dhibi’na ghun potrana rèng tanè. Neng film, èperanaghi sareng Melanie Putri. Noura, tatangghâ sè lako èsèksa bapa’en dhibi’. Fahri cè’ pardulina ka Nora bân abhânto. Tapè Noura ngarep lebbi bân dhâddhi masalah rajâ.

Original Soundtrack Ayat Ayat Cinta iyâ arèya album music sè èrèles 28 Februari 2008 sareng Trinty Optima Production. Laguna agenre pop.





#Article 3: Ayat-Ayat Cinta 2 (346 words)


Ayat-Ayat Cinta 2 iyâ arèya filem Indonesia sè rèlès tangghâl 21 Desember 2017. Film arèya èrèles jughân tangghâl 11 Jânuwari 2018 è Malaysia sareng Brunei Darussalam. Sutradarana Guntur Soehardjanto. Filem rèya filem kaḍuwâ’ ḍâri Ayat-Ayat Cinta.

Filem rèya acarèta Fahri (Fedi Nuril) sè oḍi’ kadhibi’ è Edinburgh bhârâng asisten Halusi (Pandji Pragiwaksono). Fahri kaèlangan Aisha pèttong bulân. Aisha èlang è Gaza, Palestin. Fahri terros nantos Aisha. Aslina Fahri seḍḍhi. Fahri sibok dhâddhi dosen bân pengusaha è Edinburgh. Kancana bâkto è Al-Azhar, Misbah numpang atingghâl è romana Fahri. Fahri segghut ngadepaghi masala sareng ghâ-tatangghâna, iyâ arèwa nenek Yahudi, Catarina (Dewi Irawan), Keira McGils (Chelsea Islan), pamaèn biola sè bejhik sara ka Fahri polana ngangghep Fahri teroris. Fahri istiqomah abhânto ghâ-tatangghâna mènangka amanah Aisha. Niat bhâgus Fahri mala dhâddhi sala paham. Kaoḍi'ânna Fahri sajân rumit ding la Hulya (Tatjana Saphira), sapopona Aisha.

Filem rèya èsutradai sareng Guntur Soehardjanto. Sè nolès skenario iyâ arèya Alim Sudio bân Ifan Islami. Carèta filem arèya mondhut dâri novella Habiburrahman el-Shirazy. Produser filem rèya yakni Manoj Punjabi bân Dhamoo Punjabi.

Proses maca skenario èmolaè è bulân April. Proses syuting èmolaè 5 Agustus 2017, abitta 50 arè. Filem rèya alatar è Gaza, Skotlandia, London, Budapest, bân Jakarta. Ca'èpon Manoj, proyek rèya proyek sè raja, lebbi dâri 16 Milyar.

Album soundtrack èliris tangghâl 4 Desember 2017. Albumma ènyanyiaghi Rossa (Bulan Dikekang Malam), Krisdayanti (Ayat-Ayat Cinta 2), Isyana Sarasvati (Masih Berharap) Raisa (Teduhnya Wanita), Payung Teduh (di Antara Pepohonan), Sarah Saputri (Harapku), Yeshua (Kamu Tulang Rusukku), Ryan Ho (Bila Jodohku Kamu), Dengarkan Dia (Bersenyawa), bân Cassandra (Cinta Bukan Milik Kita).

Trailer èliris tangghâl Satto, 21 Oktober 2017. Neng ḍâlâm trailer bâḍâ ca’ Inggris bân abitta 2 menit 13 detik. Trailerra masok 15 trending YouTube Indonesia langsung saarè lastarèna èluncuraghi. Ḍâlem du arè, trailerra ètèngghu lebbi ḍâri 400.000 orèng bân èlikes 9.000 orèng. Mongghu MD Pictures, rèya prestasi pertama.

Premier film rèya tangghâl 7 Desember 2017 è XXI Epicentrum, Kuningan, Jakarta Lao’. Tayang abhâreng è Indonesia tangghâl 21 Desember 2017.

Film rèya ngaollè  2.840.159 orèng è tayangan bioskop Indonesia bân ranking 3 box office Indonesia taon 2017.




#Article 4: Bhlimbhing bulu (232 words)


Bhlimbhing bulu (Averrhoa bilimbi L.) segghut èsebbhut kalabân bhlimbhing ghângan otabâ bhlimbhing cèlo’, polana rassana sè cèlo’ bân biasana èghuna’aghi ka'agghuy palappa otabâ camporanna jhâmo. Bhlimbhing bulu oḍi’ è katègghiyân 5m sampè’ 500m è attas parmoka’anna tasè’.

Buwâ panèka asalla dâri Polo Maluku terros nyalambher ḍâ’ ka sakabbhinna kennengngan è Indonesia. Bhlimbhing bulu ghâmpang ètamen bân ghâmpang abuwâ, biasana bisa abuwâ samarèna omor 3-4 taon. Jumlanna buwâ sè èyasèlaghi bisa sampè’ 1.500 buwâ per bhungka.

Bhlimbhing bulu anḍi’ bhungka sè kasar bân agelombang, bârnana coklat ngodâ. Bhungkana bisa tombu sampè’ ± 15 mètèr. Ḍâunna aropa ghibes ghânjhil kalabân 21-45 anak ḍâun sè aghânding, okoranna 21-10 cm x 1-3 cm bân abârna bhiru. Buwâna loncong, lanjhânga ra-kèra 4-6 cm, abârna bhiru bâk nèng-konèng.

È ḍâlem 100gr bhlimbhing bulu bâḍâ 92,9 gr aèng ; 35 mg vitamin C ; bân 13 mg fosfor. Buwâ panèka jhughân anḍi’ kandungan vitamin A, B, bân C. 

Buwâ bhlimbhing bulu cè’ amanfaatta ka'angghuy obhât bâto’, nyo-ngaronyo, dusdus, sakè’ ghighi, bân ka'angghuy palappa dâpor. Salaènna panèka bisa jhughâ èkaghâbây sirup bân manisân. Biasana buwâ, bhungka, bân dâunna bisa èghuna’aghi ka'angghuy tambhâna astringent, ka'angghuy mabânnya’ pangalowarna empedu, antiradang, bân malancar senni.

Bhlimbhing bulu aman ka'angghuy èkakan polanna bânnya’ hasiyattâ. Tapè mon cè’ bânnya’na bisa ècapo’ karaconan polana anḍi’ ghâḍhuwân asam oxalic. Bisa jhugâ sampè’ nyebbabaghi gagal ginjal. Mon ampon ècapo’ panèka èyanjuraghi dhuli ghibhâ ka roma sakè’ ka'angghuy cuci ḍârâ.




#Article 5: Bhâsa Madhurâ (183 words)


Bhâsa Madhurâ enggi panèka salah sèttong bhâsa sè e guna'agi sareng Oréng Madhurâ. Bhâsa Madhurâ gaduen penotor korang lebih 14 juta bhârgâ, tor terpusat e Polo Madhurâ, Ujung témor Polo Jâbâ otabâ kabâsan kasebbut lomra esebbut kabâsan tapal kuda, anglepodi daerah Pasuruan, Sorbâjâ, Malang, Banyoangé, Kapoloan Masalembu, tor Polo Kalimantan.

Bhâsa Kangean, saellana aropa'agi bhâsa sè sarompon, namong e anggep bhâsa sè laen dhâri bhâsa Madhurâ.

É Polo Kalimantan, Masyarakat Madhurâ terpusat e kabhâsan Sambas, Pontianak, Bengkayang tor Katapang, Kalimantan Bara'. Namong e kabhâsân panèka rata-rata dat-ngodhadan epon ampon ta' oneng ka bhâsa ébuna.

Bhâsa madhurâ aropa'agi anak cabang dhâri bhâsa Austronesia rating Malaju-Polinesia, saenggana badha kamereban dha' bhâsa-bhâsa daerah laenna e Indonesia.

Bhâsa Madhurâ banyyak terpengaruh sareng bhâsa Jâbâ, Malaju, Bugis, Tionghoa tor enlaen epon. Pangaroh bhâsa Jâbâ ce' karasana dhâlem bentuk sistem hierarki bhâsa melaepon akibat dhâri Pengaroh Karaton Mataram sengobasané Polo Madhurâ. Bannyak jugan tor-ator dhâlem bhâsa panèka sè aramo' dhâri bhâsa Indonesia otabâ Malaju tor badha jugân dhari bhâsa Minangkabau, namong dhâlem pangocab sè bidhâ.

Contoh epon :

bhilâ (huruf a dibaca [e] (info)) sami saréng bila = kapan




#Article 6: Biologi (154 words)


Biologi panèka èlmo parkara kaoḍi'ân. Asal oca' biologi iyâ arèya ḍâri bhâsa Yunani: bios (oḍi') bân logos (lambhâng, èlmo). Cakobhân èlmo panèka cè' loassa bân ngalèpotè sadhâjana aspèk makhluk oḍi' otabâ organisme, dhâddhi tamaso' botani, zoologi jhughân mikrobiologi bân èn-laènna.

Èlmo biologi panèka awâlla dhâddhi èlmo mandiri molaè ahèr abaḍ XVII bân awwâl abaḍ XVIII. Neng Indonesia, èlmo panèka lambâ' kalonta klabân nyama èlmo hayat (ḍâri bhâsa Arab) sè artèna èlmo kaoḍi'ân.

Cakobhân èlmo biologi panèka gaḍhuwan cabang-cabang sè bânnya', bisa atosan. Biologi panèka saongghuna asalla ḍâri èlmo alam (natural sciences) sè eyajhâri sareng ahli èlmo-èlmo alamiah (naturalis). Semangkèn, biologi dhâddhi èlmo sè manḍiri, artèna gaḍhuwan perangkat analisis bân konsep-konsep ilmiah sè khusus bân kowat, otamana sa'amponna panemowan mikroskop bân tombhânga dogma generatio spontanea sareng konsèp omne vivum ex vivo.

Konsep evolusi, pewarisan sifat (hereditas), bân penemowan DNA mènangka bahan genetik jhughân ngèrèng mamacu parkembangan biologi secara pesat bân ngaselaghi cabang-cabang biologi sè anyar.




Taon 1780 - 1815 : P. Cakraningrat VII 




#Article 8: Bârna (121 words)


Bârna panèka spèktrum sè bâdâ dâlem sènar samporna (abârna potè). Macem bârna èmagânnaaghi lanjhâng gelombang sènar kasebbhut. Mènangka conto, bârna bhiru andi' lanjhâng gelombang 460 nanomèter. Salaènna rowa, bârna dhâddhi sèttong hal sè penting amarghâ aropaaghi singkatan sè kowat ghâbây madâpa' maksod. Dhâddi, tèyap bârna biyasana andi' makna sè èparcajâ bân sakompolan orèng.

Bârna dhâsar rèya bârna otama sè ta' andi' bunto' otabâ atribut (bârna toronan). È bhâsa Madhurâ bâdâ 9 bârna dhâsar, iyè arèya:

Tèyap bârna dhâsar è attas andi' cem-macem bârna toronan (bârna sè andi' bunto'). Bunto' sè cekka' è bârna dhâsar rowa ghâbây mabhidhâh spèktrum bârna sèttong moso sè laèn, apa polè è bhâsa Madhurâ bâdâ nyama bârna dhâsar sè padâ. Mènangka conto, bhiru langngè' bân bhiru dâun.




#Article 9: Dhuwâ' (133 words)


Dhuwa’  areyah buwe sè rassanah seppet, celo’ acampor manis, umummah abernah celleng. Bungkanah dhuwa’ tamasok ka golongennah jambuh (). Nyamah ilmiah epon Syzygium cumini, bungkanah koko bân tengginah bisah sampek 15-20 meter. Rancaknah bannyak, tapeh tak pateh koat otabeh teppoh.

Dhuwa’ dalem basa Indonesianah e’ sebbut duwet, juwet, jamblang otabah jambu keling. E’ daerah laennah e’ sebbut jambee (), nunang (), Jambu koliong (), jambu kalang (), jambulang, jambulan, jombulan (), jambulan (), jambula (), jamblang (), duwe (), Rappo-Rappo(). Ng  dhuwa’ e’ sebbut jambolana, duhat(), otabah Java Plum().

Buwenah dhuwa’ mun gik ngodah bernanah bhiruh agek bek pote’, rassanah seppet tor pakak. Mun la bek towah sakonik abek mera, mun la towah bernannah celleng, rassanah celo’ manis.

E’ madureh, dhuwa’ badha telok macem:

Bannyak manfaat buwenah dhuwa’ dalem masalah kase’hatan, e antaranah:




#Article 10: Google Play (102 words)


Google Play, ghita' èkennal klabân nyama Android Market, panèka ladhinan distribusi digital sè èjhâlânaghi bân èkembângaghi sareng Google. Arèya afungsi mènangka toko aplikasi resmi ghâbây sistem operasi Android. Klabân Google Play, orèng sè aghuna'aghi kèngèng nyarè bân ngala' aplikasi sè èkembângaghi klabân software development kit (SDK) Android bân èbeccat lèbât Google. Google Play jhughâ afungsi mènangka toko media digital, sè ajhuwâl program musik, buku, filem, bân televisi. Arèya lambâ'na ajhuwâl prangkat ghâli Google dhâghâ bâḍâna pengecer prangkat ghâli online sè pettal, Google Store, ka 11 Maret 2015. Arèya lambâ'na jhughâ camplang berta bân majalah sabellun pabhâgusan Google News ka 15 Mèi 2018.




#Article 11: Joko Tole (313 words)


Joko Tole otabâ Pangèran Secodiningrat III panèka pangèran Sumenep kapèng 13 bân marènta sè abidhè 45 taon molaè taon 1415 sampè' taon 1460, ajhenengan potra dâri Radèn Ayu Potrè Konèng, piyo' dari Pangèran Bukabu.

Joko Tole panèka potra sè lahèr dari kabin batin antara âbuna kalabân Pangâran Adipeday. Adipeday engghi panèka pangeran Sumenep sè marenta bakto neka bân masok pangeran Sumenep sè kapeng 12.

Maberra'na Putre Koneng lebat kabin batin neka madateng kontroversi è kraton mala eyanggep maberra' è loar kabinan bân agabay nesso oreng toana. Putre Koneng ahirra ngala' kepotosan kaangguy ngasingagih baji'na kalaban cara nyaba' baji Joko Tole eyalas. Baji neka dibudina are è temmo terros erabat Empu Keleng bân sareng sè nemmo panèka, baji Joko Tole esosoe sareng susu kerbuy.

Joko Tole jugan gaduan ale' enggi panèka Jokowedi.

Joko Tole kesuwur daddi oreng blater otaba ksatria sè gaduan kesaktean sè tenggi. Molae omor 6 taon, Joko Tole molae ngeluwaragih kejunelan-kejunelan sè luar biasa bân abareng Bapak angkadda Joko Tole aherra ngabula è kraton Majapahit. Neng Majapahit, Joko Tole ahasel ajalanagih lakona bân daddi sala sèttong perwira è kraton sè kasebut, selaen panèka ajengan jugan daddi manto Patih Muda Majapahit.

Pan barampan kasuksesan Joko Tole è Majapahit eantarana abangun pintu gerbang kraton, benteng Kalimo'ok bân ehasil mekala pangeran Bali enggi panèka Dempo Abang.

Sala sèttong senjata andalan Joko Tole sè daddi legenda enggi panèka pecut bân kesuwur esebut pecut Joko Tole. Ajenengan jugan gadhuwan jeren sè menorot legenda jeren neka gadhuan kalembang bân bisa ngabber. Jeren ngabber gadhuan Joko Tole daddi simbol kapahlawanan, kajentenan, bân kakoatan jugan kataatan.

Sapotar taon 1415, Joko Tole kalaban rajina enggi panèka Dewi Ratnadi kembali da kraton Sumenep (keraton Banasare) kaangguy nemoe ebuna RA Putre Koneng. Bekto panèka Joko Tole jugan elantik daddi pangeran Sumenep ka 13 bân asandang gelar Pangeran Secodiningrat III. Taon 1460, Pangeran Secodiningrat III egante sareng potra pertamanah enggi panèka Arya Wigananda.




#Article 12: Kabhupatèn Bhângkalan (259 words)


Kabhupaten Bhângkalan enggi panèka sala sèttong kabupaten è polo Madura, provinsi Jaba Temor. Ibukottana enggi panèka kotta Bangkalan. Lokasi kabupaten Bangkalan bada è ujung paleng bara' polo Madura, abatessan kalaban tasek Jaba è daja, kabupaten Sampang è temor, bân selat Madura è laok jugan bara'. pelabbuhan Kamal enggi panèka labang otama Madura dari polo Jaba.

Kabupaten Bangkalan ebagi dadi 18 kecamatan, sè ebagi dadi pan berempan disa bân kelurahan. Pusat pemerentaan bada è kecamatan Bangkalan.

Sejarah kabupaten panèka è molai dari jaman kraton Majapahit bekto Brawijaya V daddi pangeran (taon 1468 - 1478). Kraton Palakaran selokasina è kecamatan Arosbaya daddi kraton Islam bân Kyai Pratanu daddi pangeran. Bekto jaman kraton Mataram (Islam) eprentah sareng Sultan Agung, kompoi Kyai Pratanu enggi panèka Raden Praseno daddi pengobasa sadaja polo Madura bân enyandnag gelar Pangeran Cakraningrat I tape posat kraton bada è Sampang.

Posisi geografis kabupaten Bangkalan: antara 112º–113º Bujur Temor bân 6º–7º Lintang Laok. Luas wilayah kabupaten neka 126.182 Ha, keadaan topografina ebagi daddi daerah lamba sè loasna 68.454 Ha otaba 54,25%, sisana emassok daerah tenggi. Katenggian kabupaten neka eyantara 12 – 74 meter dpl.

Kabupaten Bangkalan ebagi daddi 18 kecamatan, 273 disa bân 8 kelurahan. Ka belu bellas kecamatan-kecamatan è kabupaten Bangkalan enggi panèka: Kecamatan Arosbaya, Bangkalan, Blega, Burneh, Galis, Geger, Kamal, Klampis, Kokop, Konang, Kwanyar, Labang, Modung, Sepulu, Socah, Tanah Merah, Tanjungbumi bân kecamatan Tragah.

Bannyak kenengan plessir sè massok kategori obyek aplessir alam è Bangkalan eyantarana:Pantai Rongkang, Pantai Sambilangan, Bukit Geger, Goa Bintang, Goa Planangan, Pantai Betoh Malang, Pantai Maneron, Pantai Siring Kemuning, Pantai Tanjung Modung bân laen-laen.




#Article 13: Kabhupatèn Songennep (621 words)


Kabupaten Songennep enggi panèka sala sèttong kabupaten è propinsi Jâbâ Tèmor, Indonesia. Kabupaten panèka gâduan loas bilajâh 2.093,45 km² sarèng popolasi bârghâ korang lebbi 1.041.915 . Posat kotta èpon ènggi panèka Kotta Songennep.

Sebbutan Songennep manabi etalegtegi enggi panèka aropa'agi bhâsa Jâbâ kona, manabi è jârbâ'agi gâduèn maksod enggi panèka :

manabi è pasèttong kata-kata epon gaduen maksod, lembah sè tennang

Oca' Songennep saongguna ampon kalonta è jamanna Karajâ'ân Shingasari sè ngobasane tanah Jâbâ, Madhurâ sereng sakobhengngan epon, kadiâ sè è lampa'agi dhâlem kètab pararaton, oca' Songennep kasebbut è lampa'agi kateppan Rato Prabu Kertanaghâra nondhung Arya Wiraraja (Banyak Wedi) sè daddi penasehat politik tor keamanan ka  Songennep daddi Adipatè taon 1269 M.

'“Hanata Wongira, babatangira buyuting Nangka, Aran Banyak Wide, Sinungan Pasenggahan Arya Wiraraja, Arupa tan kandel denira, dinohaksen, kinun adipati ring Sungeneb, anger ing Madura wetan”.' sè gaduen maksod :

Era Pra Kolonial

Menorot Somber dhâri Cèna, sajegghâ pamarenta'an Rato Airlangga, daerah nagharâ Madhurâ è bagi daddhi duâ' bilajah, enggi panèka, Madhurâ bârâ' tor Madhurâ tèmor. Madhurâ bârâ' è kobasani sareng karajâ’ân Widarba sareng Rato epon sè asmana Bhâlâ Dhibâ, sè ta' laen enggi panèka mattoa dhâri Krisna, tor Madhurâ tèmor è kobasanè sareng karajâ’ân Mandhârâka sareng Rato epon Prabu Saljâ.

E bhâkto karajâ’ân Shingasari, bilajah Songennep  èparènta oleh salah sèttong adipatè sè akaagungan asma Arya Wiraraja ( Banyak Wide ). Hal kasebbut è jârba'agi dhâlem pan saponapan kètab tor prasasti, salah sèttongnga dhâlem kètab pararaton. Arya Wiraraja dhâddi adipatè è Songennep tanggâl 31 Oktober 1269.

'“Hanata Wongira, babatangira buyuting Nangka, Aran Banyak Wide, Sinungan Pasenggahan Arya Wiraraja, Arupa tan kandel denira, dinohaksen, kinun adipati ring Sungeneb, anger ing Madura wetan”.' sè gaduen maksod :

Era Kolonial

Menorot buku Tjareta Naghârâ Songennep, Pamarenta'an VOC otaba Bâlândâ è mole sajegghâ pamarèntaan Raden Bugan ( Kanjeng Tamenggung Judanagârâ )  taon 1648-1672, sè ta' laen enggi panèka kanca dhâri Pangèran Taronajâjâ. È bâkto paperrangan Pangèran Taronajâjâ, Songennep è dhâlem parèntana Kanjeng Tamenggung Judanagârâ, bânnya’ abânto bâlâ panjurit kaangguy merrangè panjâjâ Bâlândâ è tana Jâbâ. Kabupatèn Songennep è koasae Kompenè amargâ badhâna parembâgân antara Susunuhan karajâ’ân Mataram sareng Kompene tanggal 5 Oktober 1705.

Dinèng para Kanjeng sè ngastanè pamarènta’an è Songennep kasebbut bâdhâ sala sèttong Rato binè’ enggi panèka Radin Aju Rasmana Tèrtanagârâ sè pas èpagântè dhâ’ rakana sè akaagungan asma Bindârâ Saot ajâjuluk Radin Tamenggung Tèrtanagârâ taon 1750 kantos taon 1762. Sala sèttong bâjâna Bindârâ Saod sè kaagungan asma Radin Abdurrahman ajâjuluk Pangèran Tirtadinigrat Panembâ’ân Nataningrat Soltan Natakusuma pèng sèttong sè marènta langkong 43 taon, dhâri taon 1811 kantos 1854. Salèrana kacarèta mènangka pangrajâ ponjul sè akaagungan kajunèlan sè samporna, kantos bânnya’ narèma bintang jâsa dhâri karajâ’ân agung è Èropa tor Asia bârâ’.

Kamardika’an

È jâman perrang kamardika'an, para potra dhâri Songennep bânnya’ sè noro’ aperrang abillai naghârâ, è Songennep, Madura, tana Jâbâ bân saantèro kennengngan è è nagârâ Rèpublik Indonèsia. Akantha paperangan tanggâl 10 Nopember è Sorabâjâ, panjurit otaba sadhâdhu sè dhâri Songennep sè etemmo dhâlem tolèsan sajârâ parjuângan kantos pa’ polo ballu’ oreng.

Kabupatèn Songennep gâduen wilayah daradan jugân tase' sè loas, salaen dhâri ka' dinto Songennep jugân gaduen polo sabânnyak 126 polo sè samangken  daddi bagian administratif dhâri kabupaten Songennep, polo-polo sè è maksod akadhie eantarana Polo Karamian, Polo Kangean, Polo Sakala, Polo Sapeken bân laen epon. Posisi geografis kabupaten Sumenep bâdâ è koordinat 113°32'54-116°16'48 BT tor 4°55'-7°24' LL

Bâtes bilajâh sarèng daerah sakobhengngan èpon, enggi panèka:
Bâgian Lao': Selat Madhurâ dan Laut Bali
Bâgian dhâjâ : Tase' Jâbâ
Bâgian bârâ' : Kabupatèn Mekkâsan
Bâgian tèmor : Tase' Jâbâ tor tase' Flores

Loas bilajâh kabupatèn Songennep enggi panèka 2.093,457573 km²  sè antara laèn : parmukiman saloas 179,324696 km², Alas saloas 423,958 km², rebba tanah kosong 14,680877 km² , tegghâlân 1.130,190914 km², tambâk 59,07 km² tor laen epon saloas 63,413086 km².




#Article 14: Kaligrafi (145 words)


Kaligrafi dâri bhâsah Yunani: καλλι bhâgus + γραφος nolès”) otabâ Seni Khot iyâ arèya seni nolès bhâgus klabân bulpèn bâdi hiasan. Makkè kaligrafi bhâsa Arab tarkenal, kèng bânnyak jughen kaligrafi bhâsah latèn.

Kaligrafi Islam biasah dâri yât-ayât Al-Qur’an. Bentukna cem-macem, kadeng ngangghuy kertas, kadung ngangghuy logam otabâ kolè’. Contonah sè bâdâh è Al Hamra, Spanyol.

Kaligrafi Islam kontemporer iyâ arèya karjâ sè bidâh dâri dâri kaidâ kaligrafi konah. Akembang sanget è media bân acâm-macâm. Madzhab kakdintoh aleppas kabiasaan khot duk-ponduk, pus-kampus akadhi Naskhi, Tsulutsi, Farisi, Diwani, Diwani Jali, Kufi, bân Riq’ah.
Corak kaligrafi Islam Kontemporer èbâgi dâ’ klompok tradisional, igural, ekspresionis, simbolik, bân abstraksionis mutlak.

Kaligrafi Arab Kajuh èokèr dâri kajuh; kajuh jâtèh, mahoni bân laènnah. Kaligrafi rèya dâri Jepara. Sè-èssènah ètokèl klabân Ayat Al-Qur’an. Kaligrafi Arab Kajuh kaligrafi Allah Muhammad, Kaligrafi ayat Kursi, Kaligrafi Ayat sèbuh dinar, kaligrafi asmaul husna, bân kaligrafi sorat Al-Qur’an.




#Article 15: Kalkal otek (231 words)


Kalkal otek (Desmodium gangeticum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili cang-kacangan (Fabaceae). È Kètab Ayurwèḍa, tombuwân arèya aropa'aghi sala sèttong tombuwân sè palèng èkaparlo. 

Tombuwân arèya aghâḍhu N-dimetiltriptamin, hypaphorin, hordenin, Caudicin, gangetin 3-H, gangetin, bân desmodin.

Kappra tombu è Afrika tropis, India, Cèna, Jeppang, Myanmar, Thailand, Kamboja, Laos, Vietnam, Malaysia, Indonesia, Flipina, bân Australia.

Bâgiyân sè èghuna'aghi biasana ramo' otabâ sakabbhina tombuwân arèya.

Belta kennèng ètamen ḍâri bighi è bulân panamennan Maret ghân April.  Bighina ètamen è polybag sè aèssè tana, beḍḍhi, bân ella èsaloy celaṭṭong. Bighi ghellâ' bhâkal akocambâ è arè ka 7-10. Samarèna arowa, belta kasebbhut ella bisa èyallè ka tana saellana 45-50 arè è polybag.

Tana sè ḍâgghi' ètamenna kodhu èlanḍu' kaḍâ', mon parlo èselghâ. Bhuṭok ra-kèra 10 ton/hèktar kodhu èsaloyaghi ka tana bâjâ namenna. Bhuṭok nitrogen bi' fosfor èberri' sabânnya' 20kg/hèktar bân 40kg/hèktar. Mon parlo kèya, tana kodhu èberri' kèya bhuṭok zinc 20kg/hèktar ènga' nitrogen.

Belta sè ella akocambâ, kennèng èyallè ka tana sè ella èparanta. Mon kabâḍâ'ân hawa kerrèng, panamennan bisa èyambhâr ghân bulân Juli, otabâ bâjâ kabâḍâ'ân hawa bâk bâcca. Engghâna belta sè èparkèra'aghi cokop iyâ arèya 45 èkalè 45cm, sè artèna tana sè ella èparanta ghellâ' bisa ètamennè 50.000 belta è sahèktara tana. 

Tamennan kalkal otek arèya kennèng ètamen kadhibi' otabâ bi' tamennan sè laèn, misalla poplar sè nganḍengngè tombuna kalkal otek. Salaènna arowa, pao bân jhâmbhu cocok kèya ètamen bi' kalkal otek.




#Article 16: Kapo (136 words)


Kapo (Ceiba pentandra) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Malvaceae. Kapo arèya sokkla ḍâri Amèrika Lao' bâgiyân ḍâjâ, Amèrika Tengnga, bân Karibia. Mon varitas C. pentandra var. guineensis sokkla ḍâri Afrika bâgiyân bârâ'. Kapo èkocaâ' kèya kapok (Inggris, Malaysia); kapuk (Indonesia); kau-kau (Bugis); buboi, balios (Tagalog) bân èn-laènna.

Kapo sokkla ḍâri Amèrika tropis. Panyalambherrân èmolaè ra-kèra taon 1500. Makkè ella èjhârbâ'aghi tamennan dhuli lowar Afrika, tapè taḍâ' bhuktè sè ètemmowaghi. Bâḍâ bhuktè ekologi, botani, bân sitologi jhâ' kapo arèya sokkla tombuwân Afrika bâgiyân bârâ' bân tengnga. Carana bhungka kapo nyalambherri Saghârâ Atlantik arèya ghi' ta' ngennèng ècarèta'aghi, tapè buwâna ngennèng ngambâng bân èlanyo' aèng saghârâ. Èkoca'aghi jhâ' bhungkana kapo èperghi è Afrika Bârâ', lajhu nyalambher ka Afrika Tèmor bân Asia. Satèya ètamen è naghârâ tropis, otamana è naghârâ Asia Tèmor Lao', akadhi Thailand bân Inḍonesia




#Article 17: Kasèmbhu'ân (266 words)


Kasèmbhu'ân (Paederia foetida) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rubiceae. Asalla tombuwân arèya ḍâri Asia tropis sè ella èpakennal ka Mascareses, Melanesia, Polinesia, bân Kapoloan Hawaii. Tombuwân arèya anḍi' bâu sè bâceng, akadhi bâuna kento'. Mangkana è bhâsa Indonesia èkoca' daun kentut.

Kasèmbhu'ân arèya tombuwân taonan, bâk akaju, nalar, sè tombuna asanglè' ka attas bân nalar kèya ka tana. Ghlâghârrâ abârna bhiru ngoḍâ, rampèng, bhuleddhâ  5mm, lanjhângnga bisa ghân 7-10m, sè terkaḍhâng ètombui lu-bulu alos. Nalarra kasèmbhu'ân arèya asanglè' ka tombuwân laèn otabâ ka ghlâghârrâ sè ella tombu è osom sabelluna. Ghlâghâr sè nalar è attas tana kappra tombu ramo'. 

Ḍhep-adhebbhân, ropana akanta laddhing, konco' ḍâunna lancèp, 3-14cm lanjhângnga, 2-5 cm lèbârrâ, bhungkèl ḍâun abunter. Kebbhâng attasa abârna bhiru sampè' bhiru towa, bâḍâ lu-buluna sè bâk tajhem, sè ta' ètengalè mata. Kebbhâng bâbâna abârna lebbi olay. 

Sokklana, kasèmbhu'ân nyalambher è naghârâ sè aiklim tropis bân parappa' è Asia Tèmor bân Asia Tèmor Lao', tamaso' kèya Jeppang bi' Taiwan, India, Cèna, Hong Kong, Macau, Bangladesh, Bhutan, Kamboja, Laos, Myanmar, Thailand, Vietnam, Filipina, Malaysia, Singapura, bân Indonesia.

Kasèmbhu'ân arèya sala sèttong tombuwân sè ta' ètamen aliyas èpolong terkas ḍâri kennengngenna. Makkè ḍâ'iyâ è pan-brâmpan naghârâ èperghi kèya, misalla parcoba'an è naghârâ bâgiyân Assam è India arowa namen kasèmbhu'ân bi' nyèor.

Salaèn arowa, kasèmbhu'ân ella kalonta abit ghâbây tombuwân obhât bân ghângan. Ḍâunna èkaghângan, bisa matta bisa èyola. Ngella ḍâunna kasèmbhu'ân ngennèng maèlang bâunna sè ta' seḍḍhâ', otabâ ngennèng kèya èsèram lajhu èperres sampè' èlop. Essopa kasèmbhu'ân kennèng jhughân mon nambhâi orèng sakè'. Mènorot pangobhâdhân konana, kasèmbhu'ân kappra èghuna'aghi ghâbây nambhâi arthritis rheumatoid, radang, ngèngè'an, bân mènjhen. 




#Article 18: Katombhâr (301 words)


Katombhâr otabâ ketombhâr otabâ tombhâr (Coriandrum sativum) iyâ arèya tombuwân palappa sè populèr. Buwâna nè'-kènè', bunter otabâ loncong. Biasana bighina èpakerrèng kamoddhiân èjhuwâl. Ropana katombhâr sè ghi' ta' èpa'alos para' paḍâ'â bi' sa'ang. Katombhâr anḍi' bâu sè khas. È bhâsa Indonesia èkoca' ketumbar, salaènna arowa tombuwân arèya èkoca' kèya chinese parsley, common coriander (Inggris), penjilang (Malaysia), vannsuy (Kamboja), nannan (Myanmar), kulantra (Filipina), phakhchi (Thailand).

Orèng Romawi ètèla'aghi makennal katombhâr ḍâ' ka Inggris, sè lajhu èyangghuy è bânnya' macem la-ola, tambhâ, bân sèhèr, contona è Abad Partengnga'an katombhâr èghuna'aghi dhâddhi jhâmo matrèsna bân ngobâdhi sakè' kolè'. Dhinèng kembhânga katombhâr mènorot maghârsarè è Jhâman Victoria aberri' artè kabhâghusân sè ngètek. È abad ka 17 è Prancis la bâḍâ katombhâr sè èghuna'aghi mènangka camporan ènoman Paris sè kalonta bâjâ arèya, eau-de-Carnes. Tombuwân arèya èpakennal ka Austria ghâbây pameccè'an kèbân bân ka Spanyol lèbât lalampa'an atanè.

Katombhâr arèya tombuwân sè oḍi' taonan, bisa tombu sampè' 5m. Tombuwân arèya aropa'aghi tombuwân bândhu otabâ hermafrodit. Artèna anḍi' ḍuwâ' organ lakè' bân binè' è sèttong bhâdhân. Bârna buwâna nèng-konèng sokklat, bhuleddhâ sampè' 5 mm.

Katombhâr bâḍâ tello varitas mènorot robâ buwâna, iyâ arèya:

Cem-macemma katombhâr è Indonesia mènorot parabâ'ânna:

Bânnya'na mènnya' esensial acem-macem molaè ḍâri 0 ghân 2%. Katombhâr sè ropana bunter kènè' anḍi' ghâḍhuwân sè lebbi bânnya'. Mènnya' esensial kasoson ḍâri pan-brâmpan monoterpenoid. Bârna otamana (kapprana nyoson lebbi ḍâri 60% mènnya' esensial) iyâ arèya arèya linanool. Bârna laènna sè korang ḍâri 10% mènnya' esensial iyâ arèya alfa-pinena, gamma-terpinena, geranil asetat, kamper, bân geraniol.

Ḍâunna kennèng èkakan matta otabâ èmassa'. Kapprana èyangghuy ghâbây aberri' rassa è salad, sop, bân salaènna. Ḍâun mattana palèng segghut èghuna'aghi è na-bârnana la-ola è dhunnya. Buwâna èkaghâbây palappa è bânnya' massa'an. Buwâna katombhâr ghiling arèya camporanna palappa kare serbhuk (sampè' 40%). Ramo'na sè ro'om kèya èyangghuy ghâbây palappa bi' orèng Cèna bân Thailand.    




#Article 19: Kholil al-Bangkalani (103 words)


Al-'Alim al-'Allamah asy-Syekh Haji Muhammad Kholil bin Abdul Lathif Basyaiban al-Bangkalani al-Maduri al-Jawi asy-Syafi'i (bhâsa Arab: العالم العلامه الشيخ محمد خليل بن عبد اللطيف باشيبان البنكلانى المدورى الجاوى الشافعى‎) otabâ lebbi èkennal klabân nyama Syaikhona Kholil otabâ Syekh Kholil (lahèr è Kemayoran, Bhangkalan, Bhangkalan, 1820 – sèdhâ è Martajasah, Bhangkalan, Bhangkalan, 1925 è omor antara 104 – 105 taon) panèka sorang olama' râjâ dâri polo Madhurâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia. È masyarakat santrè, Syaikhona Kholil èkennal kiya mènangka Waliyullah. Ènga' cerètana Wali Songo, bânnya' cerèta è lowar akkal otabâ karamah Syekh Kholil sè ècerètaaghi dâri lèsan ka lèsan, otamana è wilayah masyarakat Madhurâ.




#Article 20: Langsep (208 words)


Langsep (Lansium parasiticum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Meliaceae. Langsep sokkla ḍâri Asia Tèmor Lao' bâgiyân bârâ'.

Buwâ arèya anḍi’ rassa lo’-celo’ manis bân seggher. Barnana potè, kolè’na tèpès, bân baḍâ aèngnga. Bhungkana langsep biasana tengghi koros, adaun lebbhâ’ bârna bhiru towa kalabân ranca’ loros manjheng. Tondun buwana lanjhâng, bisa aèssè 15-25 bigghi’ buwâ sè  abhângon bungkol paḍâna bân bal bèkel. Langsep bânnè wâ’-buwâ’ân sè bisa èdhina abit samarèna èpetthèk. Karana biyasana, ollè tello arè kolè'na aobâ dhâddhi bâk leng-celleng tapè rassana ta' aobâ. Coma aobâ abâsân lowara malolo.

Amarghâ langsep ta' paḍâ kalabân ḍuku, ta' bisa abit, buwâ arèya kalonta lebbi sakonnè’ bân asèpat lokal. Macem sè kaoncara arèya langsep Singosari ḍâri Malang, langsep tanjhung ḍâri Kalimantan Lao', langsep punggur ḍâri Kalimantan Bârâ', bân laènna. 

Salaènnah buwâna seggher, bighina langsep bisa ekennèng ghâbây tambhâ. Bighina langsep sè rassana paè’ ètèttè campor aèng bisa èkaghâbây tambhâ ka'angghuy panyakèt  cacèng bân ghresghes. Kolè’na kajuna bisa èkaghâbây tambhâ ḍisèntri bân malaria. Teppong kajuna bisa kèya èkaghâbây tambhâ mon èkèkkè kala. Kolè' buwâna bisa kèya èkaghâbây tambhâ orèng ngèngè'an.

Langsep bisa tombu è kebbhun kebbhun camporan (wanatani). Biyasana langsep tombu acampor kalabân bhungkana dhurin, pette, jèngkol bân cem-macemma tombuwan laènna. Biyasana langsep abuwâ sataon sakalè e dâ’-adâ’ân nimbhârâ’.




#Article 21: Lisénsi Dokuméntasi Bébas GNU (142 words)


Lisénsi Dokuméntasi Bébas GNU otaba biassa esingkat daddi GFDL/GNU FDL, panèka lisensi copyleft kaangguy esse bebas, sè egabay sareng Free Software Foundation (FSF) kaangguy proyek-proyek GNU. Lisensi panèka daddi bagiyan kaangguy esse terbuka dhari GNU General Public Licence (GNU GPL). Versi GFDL sè berlaku setiah enggi panèka GFDL versi 1.2.

Lisensi panèka erancang kaangguy daddi buku manual, buku teks, referensi bân bahan instruksional, jugan dokumentasi sè biasa bada è perangkat lonak GNU GPL. Walaupun demikian, lisensi panèka jugan bissa egunaagih kaangguy sadajana produk teks, daddi tak tergantung topik sè daddi pokok bahasan. Lisensi panèka menuntut bahwa sadajana salinan naskah (walaupun eobah sekalipun), kodhu tetap mempertahankan lisensi sè sama. Salinan panèka bissa ejual, tappe tetep kodhu è sediaagih dalam format sè bissa nunjang otaba gadhuan fasilitas kaangguy pengobahan lebbi lanjut.

Wikipedia enggi panèka daddi proyek dokumentasi paleng raja sè bernaung è bawah GFDL.




#Article 22: Mahfud MD (129 words)


Prof. Dr. Mohammad Mahfud MD., S.H., S.U., M.I.P. (laher è Sampang, Madhurâ, Jhâbâ Tèmor, 13 Mèi 1957, omor 62 taon) lebbi èkennal kalabân nyama Mahfud MD arowa politis, akademisi, bân hakim sè abhângsa Indonèsia. Bâjâ satèya ajabat Menteri Koordinator Bidang Politik, Hukum, dan Keamanan Republik Indonesia è Kabinet Indonesia Maju bâjâ 2019-2024 Pamarèntaenna Joko Widodo-K.H. Ma'ruf Amin. Mahfud MD èlante' dhâddhi Menteri Koordinator Bidang Politik, Hukum, dan Keamanan bi' Presiden Joko Widodo è 23 Oktober 2019.

Mahfud MD tao ajabat dhâddhi Ketua Mahkamah Konstitusi bâjâ 2008-2013. Sabelluna Mahfud arowa anggota DPR bân Menteri Pertahanan è Kabinet Persatuan Nasional. Mahfud ollè ghellâr Doktor è taon 1993 dâri Universitas Gadjah Mada. Sabelluna èangka' dhâddhi menteri, Mahfud arowa ngajhâr bân dhâddhi Guru Besar Hukum Tata Negara è Universitas Islam Indonesia (UII), Yogyakarta.




#Article 23: Maria Walanda Maramis (107 words)


Maria Josephine Catherine Maramis (lahèr è Kema, Sulawesi Dâjâ, 1 Dèsèmber 1872 – wafat è Maumbi, Sulawesi Dâjâ, 22 April 1924 è omor 51 taon), otabâ sè lebbi èkennal mènangka Maria Walanda Maramis, panèka sorang Pahlawan Nasional Indonesia polana usahana akembângaghi kabâdâ'an orèng binè' è Minahasa è molana abad ka-20.

Sabbhân 1 Dèsèmber, rèng-orèng Minahasa maènga'aghi Arè Embu' Maria Walanda Maramis, orèng sè èangghep mènangka pendobrak adhât, pejuang kamajhuan bân emansipasi bâbinè' è dhunnya politik bân pendidikan. Mènorot Nicholas Graafland, dâlem penerbitan Nederlandsche Zendeling Genootschap taon 1981, Maria ditahbiskan mènangka sala sèttong bâbinè' teladan Minahasa sè aghâdhui bhâkat istimewa ghâbây nyandhâk apa bhâi bân mangembângaghi daya pèkkèra.




#Article 24: Maudy Ayunda (108 words)


Ayunda Faza Maudya (lahèr è Jakarta, 19 Dèsèmber 1994; omor 25 taon) iyâ arèya aktris bân penyanyi Indonesia.

Fèlem pertamana Maudy Ayunda iyâ arèya Untuk Rena abhâreng Surya Saputra taon 2006. Neng filem roa, Maudy dâddi Rena. Salaèn jrowa, Maudy amaèn film Sang Pemimpi, dâddi Zakiah Nurmala bân ngèssè lagu ajudul Mengejar Mimpi. Sajekkeh kakdinto, Maudy sajen terkenal è taon 2009, Maudy masok finalis Gadis Sampul.

Maudy ètrema è Unversitas Oxford, Inggris taon 2013 bân lulus taon 2016 klabân jurusan P.P.E (Politics, Philosophy, and Economics). Mangkèn Maudy alanjutaghi S2 è Universitas palèng bhâgus sadunnya, Universitas Standford klabân double degree (mondhut duwâ’ jurusan; Master Bisnis Administrasi sareng Master Pendidikan)




#Article 25: Nangka ènglan (127 words)


Nangka ènglan otabâ nangkèlan otabâ nangka buris (Anona muricata)  iyâ arèya tombuwân sè asalla ḍâri Karibia, Amèrika Tengnga bân Lao'. Neng è bhâsa Indonesia nangka ènglan arèya èkoca' sirsak otabâ durian belanda polana buwâ rèya èghibâ Bâlândhâ ka Nusantara è abad ka-19. 

Bhungkana bisa ḍâpa' ghân 8m tèngghina, ghlâghârra abârna sokklat, bunter, acangka. Ḍâunna loncong ènga' tellor, konco' ḍâunna lancèp, plèsèr ḍâunna rata, lanjhâng talangkè'na 5 mm, abârna bhiru bâk konèng. Kembhângnga bâḍâ è ghlâghâr otabâ cangkana, abârna konèng olay. Buwâna bânne buwâ bhlâka, tapè sè èmaksod buwâ iyâ arèya kompolanna bânnya' buwâ (buwâ agregat) sè aghâḍhuwân sèttong bighi sè manyèttong apèt-rampèt bân kaèlangan bâng-sèbâng engghâna. Dhâghing buwâna abârna potè, dhinèng bighina celleng bârnana. Ramo'na abârna sokklat ngoḍâ bunter, macem ramo'na ghâsèng.

Nangka ènglan nyalambher è Indonesia. 




#Article 26: Nolès (154 words)


Nolès iyâ arèya sèttong kagiatan bhâdi nyiptaaghi catetan otaba informasi è sèttong media klâban aghunaaghi aksara. Nolès biyasa èlakonin è media dhâlubâng klâban ngangghuy lat-alat akadhi pèn. Neng awwâl sajhârâna, nolès èlakonè klâban aghunaaghi ghâmbhâr, akadhiyâ tolèsan hieroglif (hieroglyph) è jhâman Mesir Kona.

Tolèsan klâban aksara angghâl ra-kèra 5000 taon sè lalu. Bânnya' orèng dâri Sumeria (Irak) nyiptaaghi dhâ-tandhâ è tana belbel. Dhâ-tandhâ kasebbhut abekkèlèn monyè, bhidhâ klâban rop-horop hieroglif sè abekkèlèn oca' otaba benda.

Kagiatan nolès akembâng pesat sajjhek ècèptaaghi teknik pacèta'an, sè nyebbâbaghi orèng sajân bhâjheng nolès polana karjâna ghâmpang èterbitaghi.

Sajhâlân klâban pakembângan teknologi bân media, kagiatan nolès jhughan noro' akembâng pesat è dhunnya. Lèbat media elektronik niyap orèng bisa ollè bahan tolèsan dâri internet; saèngghâ, penulis lebbi efisien bâkto, bhândhâ bân tenaga. Mangkèn penulis bisa abâgi kabbhi tolèsanna è dimma bhâi klâban aghunaaghi teknologi abâsis internet. Tor klâban orèng sè maca bhâdhi lebbi ghâmpang maca tolèsan dâri penulis sè èkalèburi.




#Article 27: Nyamplong (105 words)


Nyamplong (Calophyllum inophyllum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Calophyllaceae. Tombuwân arèya nyalambher è Madagaskar, Afrika Tèmor, Asia Lao', Asia Tèmor Lao', Kapolowan Pasifik, Hindia Bârâ', bân Amèrika Lao. È Indonesia, nyamplong nyalambher molaè ḍâri Sumatera Bârâ', Riau, Jambi, Sumatera Lao', Lampung, Jhâbâ, Kalimantan Bârâ', Kalimantan Tengnga, Sulawesi, Maluku, Nusa Tenggara Tèmor, bân Papua.

Bhungkana bisa tombu ghân 25m, terkaḍhâng ghân 35m, ghettana abârna potè otabâ konèng. Bhuleddhâ sampè' 150cm, kolè' lowarra atos-blettos. 

Ramo'na ghâbây antibaktèri, nambhâi ḍisèntri, gonorea (akemmè nana), loka, bân paḍârâ'ân. Ḍâunna nyegghâ towana ola' antèng ḍâri rengngè' Culex quinquefasciatus bân Aedes aegypti, bârâ soko, ḍisèntri, bân nyello cèṭak salajâ.




#Article 28: OPPO (107 words)


OPPO Electronics Corp (Cèna: 广东 欧珀 移动 通信 有限公司); Hanzi tradisional: 广东 欧珀 移动 通信 有限公司; pinyin: Guǎngdōng Oupo Yidong Tongxin Yǒuxiàn gongsi, harfiah Guangdong Oppo Mobile Communications Co, Ltd)  iyâ arèya perusahaan elektronik konsumen bân komunikasi seluler Cèna sè kantor pusatta bâdâ è Dongguan, Guangdong. OPPO iyâ arèya mèrek hp nomor sittong è Cèna taon 2019 bân nomor lèma’ è dhunnyah. OPPO tamasok begiyen dâri BBK Electronics abhârang Vivo bân Realme.

OPPO terdaftar è Cèna taon 2001 bân èluncuraghi taon 2004. Sajjhek rowa, OPPO akâmbâng ka sakabbhinah naghârâ.
Bulân Juni 2016, OPPO dâddi produsen hp palèng rajâh è Cèna bân ajuwel lebbi dâri 200.000 outlet ritel




#Article 29: Pantai Rongkang (115 words)


Pantai Rongkang lokasina bâdâ è è kecamatan Kwanyar, ra-kèra 35 km ara lao' kotta Bhângkalan.

Bânnya' daya tarik pantai arèya èantarana bhiri'ân to-bâto è salanjhângnga pantai. Bâdâ kiya ghumu' adhâk-ondhâk sè tèngghina ra-kèra 20 ghân 25 meter è attas paadâ'ân saghârâ.

È compet bân malem arè, lap-gilapanna sonar lampu kapal sè alajâr è sellat Madhurâ dhâddhi pemandangan sè cè' lèburâ. jugan pantulan sinar-sinar lampu di permukaan air sè mantol dari arah kotta Surabaya.

Daya tarik laenna neka jambu keluthu' sè daddi hasel andalan edaerah neka.

Seperti umumnya obyek plessir è polo Madura, keadaan pantai neka masih asli bân memerlukan peran serta investor kaangguy ningkatagih daya tarikna sehingga bisa daddi obyek plessir sè mampu narik wisatawan.




#Article 30: Sa'ang (230 words)


Sa'ang (Piper nigrum) iyâ arèya tombuwân sè tèngghi ghâḍuwân kimiana, ènga' mènynya' sa'ang, mènynya' lemma', bân kanji. Sa'ang arèya sèpatta bâk paè', peḍḍhes, anga', bân antipiretik. Sa'ang ella molaè kalonta sajjhek ḍâsa abad abiddhâ. È bhâsa Indonesia tamenan arèya èkoca' lada otabâ merica; pepper, black pepper (Inggris); daka (Papua Nugini); paminta (Cebuano); pamienta (Ilocano); ngayok-kaung (Myanmar) bân èn-laènna.

Sa'ang asalla ḍâri Ghats Bârâ' è Naghârâ Bâgiyân Kerala, India sè è ḍissa' ghi' tombu aghâl è ghunong. Sa'ang ḍâpa' ka Asia Tèmor Lao' ra-kèra taon 100 sabelluna Masèhi sè èghibâ bi' orèng Hindu dhuli India. Ra-kèra è taon 1930, imigran Jeppang sè apelessèr lèbât Asia Tèmor Lao' malonta tamennan arèya ka naghârâ Brazil bâgiyân ḍâjâ sè pas dhâddhi tamennan sè ètamen.

Sa'ang kerrèng èyangghuy klabân aberri' rassa sè ella èghuna'aghi sajjhek jhâman Roma bân Èropa kona. Rèng-orèng è kaḍuwâ kennengngan ghellâ' ella ngimpor sa'ang sajjhek abit, ra-kèra abad ka 12. Pangangghuyân sa'ang sè bânnya'na 80% satèya aghelumpo' è naghârâ majhu, sè kapprana èyangghuy ghâbây tojjhuwân malanjhâng omorra kakanan sè èsèmpen. Bilâ cara ghellâ' ta' lumbra è Indonesia, Malaysia, bân naghârâ-naghârâ è Asia Tèmor Lao'. Bâjârina, cara kasebbhut ella molaè èpakappra polana ollè pangaro ḍâri pariwisata bân kamajhuwân tèknologi. Makkè ḍâ'iyâ, bânnya' kèya sè èyimpor. Laèn è India bân Sri Lanka, cara ghellâ' ella biyasa. Mènnya' sa'ang bân oleoresinna sa'ang sè èkaghâbây ḍâri buwâna bânnya' èghuna'aghi ka'angghuy kakanan sè ngolana ta' bit-abit.




#Article 31: Sabu (111 words)


Sabuh iye arèya sajenis tombuan tropis sè gempang ètemmohaghi è Indonesia. Bue arèyah èkenal klabân bânnya' nyamah, sepertènah sawo (Ind. Jw), sauh atau ciku (Mly.). Sabuh aghâdhui kolè' sè abârna coklat, dhâging sè lemmes, bâi' kènè' abârna celleng, bân râssana manès.

Akâthiyah bue sé laén, sabuh aghâdhui bânnya' ghândhu'an nutrisi bân kaghunaan kâangghuy kaséhatan. Nutrisi aréyah sé aropâ'aki vitamin bân mineral sé ébhutoaghi sareng bâdhân. Nutrisi sé paléng bânnya' bâdâh é sabuh iye aréya : vitamin C (39.33%), karbohidrat (37.00%), serat (33.68%), zat besi (24.13%), tembaga (23.00%). Sé paléng penting aréya é dâlem séttong sabuh aghâdhui ghândhu'an nutrisi, é antarânah:

Polanah aghâdhui bânnya' ghâdhu'an nutrisi, sabuh jhughân aghâdhui manpaat sé aropâ'aki:




#Article 32: Salak (145 words)


Salak anèka sala sèttong jenis palma sè buânnah biasa èdhe’er. Anèka lajhu èkennal anama sala (Min., ., ., bân Thai). È dhâlem  èsebut Salak otaba snake fruit, e laen oca’ nama ilmiannah anèka Salacca zalacca. Salak anèka èsebbut Snake fruit amarghâ kolè’na sè nyeropaè sesse’-eng olar.

Taneman Salak biasanna ètanem sopajhâ bisa èmanfaat-aghi buânnah. Salak anèka lajhu bennya’ èkaonenge mènangka bua mejhâh. Salak bisa èdhe’er matta, èkaghâbey , asinan, bân laju bisa èkaghâbey keripek salak. Biasannah, salak ngodhe ègunaaghi kaanguy sala sèttong bâhan è rojhak/rujak. Salaèn kaghuna’an sè-èsebbhut sabelummah, Salak jhugân segghut èkaghâbay dhaddhih dudul, kormah, kopi, bân bisa jhugân èkaghâbay . Ta’coma dhâgingna Salak sè aghâdhui kaghuna’an bân manfaat, daun dari Salak lajhu cè’ aghunannah. Daun dari salak lajhu bisa èghunaaghi kaangkuy aghâbey anyaman bân alèndhungi bigghi’ laèn dhâri karosakan otabhâ kamalèngan. Bhungkannah Salak lajhu bisa è kaghâbay paghâr amarghâ dhurinnah sè ta’ tatembos.




#Article 33: Serrè (143 words)


Serrè (Cymbopogon citratus) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem macem bhâ'-rebbhâ'ân otabâ Poaceae. Serrè kèya èghuna'aghi ghâbây maro'om massa'an. Mènnya' serrè sè tamaso' ka macem mènnya' atsiri èyèkstrak dhuli bagiyân attas tamennan arèya. Mènnya'na èghuna'aghi ghâbây ngojâ rengngè' (rèpelen). Bâḍâ ghâḍhuwân sitronèla sè ta' èkasennengè rengngè'. Mangkana, serrè kennèng èpadhâddhi obhât rengngè' bân serangga laènna.

Serrè arèya tamennan sè tombu taonan, ramo'na akanṭa jhâi. Ghlâghârrâ ngalompor ènga' bhungkana pènang, bisa tombu ghân 2m tèngghina, bhuleddhâ 4mm. Kalomporra abârna bhiru è ḍâlemma, ḍâunna abârna bhiru bureng.

Èkstrak mènnya' èsensialla serrè èghuna'aghi è ghuṭè, bhât-obhâdhân, bân om-ro'om. Makkè serrè ètamen è Asia bân Afrika, tapè naghârâ pangasèl serrè sè palèng bânnya' ngèkspor serrè arèya Guetamala, ra-kèra 250.000 kg per taon.

Serrè èghuna'aghi ghâbây nambhâi panyakè' tabu', ghâresghes, bân ḍârâ tèngghi. Kappra kèya èkella pas èyènom ghâbây nambhâi bâto', kalèsma, bârâ ghusè, bân sakè' tabu'.




#Article 34: Sokon (204 words)


Sokon (Artocarpus altilis) iyâ arèya nyamana bhungka sè andi' buwâ. Tamenan arèya  tamaso' ka dâlem famili Moraceae. Buwâna sokon arèya tak andi' bighi bân bâdâ bàgiyan sè lembu', ènga' roti mon la marè è massak . Mangkana rèng-orèng Èropa onèngga ka buwâ rèya buwâ roti otâbâ breadfruit ( .) bân broodvrucht ( ). Tamenan arèya èkoca' kèya timbul, kulur (Sunda), otâbâ kluwih (Jhâbâ), kulu (Aceh), kalawi (Minang), bakara (Makasar), bân sukun (Indonesia). Kolèk buwâna aberna ijo kakonèngan.

Tamenan rèya biasana bisa tèngghi ra-kèra 30 meter, makkè bâdâ sè coma bellâsân meter. Asal-usulla tamenan rèya ra-kèra dâri Kepulauan Nusantara ka Papua. Ra-kèra jâmânna padhâgângan ahèr Kerajaan Majapahit, sokon nyalamber dâri Pulau Jhâbâ ka Pulau Maluku. Penjajahan bhângsa Èropa aghâbhây sokon nyalamber kadimmah-dimmah.

Buwâ sokon arèya sombher karbohidrat è è daèrah tropis, aotama è Kepulauan  bân . Buwâ sokon kennèng è massak bhuto otâbâ è potongː è kokos, è ghuring, è sangngar, bân è tono. Buwâ sokon kennèng ê ghâbhây karèpè', caranaː buwâna è res-èrès tèpès terros è ghuring. Buwâ sè marè è kerrèngngaghi kennèng è ghâbhây teppong. Dâunna kennèng è ghunaaghi ghâbhây pakan kèbàn. Kolè' bhungkana lambâ ê ghâbhây bahan kalambhi. Ghettana è ghunaaghi ghâbhây nambhel parao. Kajuna bhungka arèya kennèng kaghâbhây pakakas bân parao.




#Article 35: Staḍion Gelora Madura Ratu Pamelingan (103 words)


Staḍion Gelora Ratu Pamelingan iyâ arèya stadion ebbal è Tlanakan, Mekkasân, Jhâbâ Tèmor. Stadion arèya aletta' 5 km lao'na Mekkasân, ibukotta Kabupaten Mekkasân. Stadion arèya èbukka' bulân November 2016 sareng Bupati Mekkasân, Achmad Syafii. Stadion arèya èangghuy ghâbay kandhâng tello' klub ebbal Madhurâ: Madura United FC, Pamekasan FC, bân Persepam Madura Utama.

È taon 2017, stadion arèya èrènovasi kaangghuy mabeccè' rebbhâ stadion. Stadion pon bisa èangghuy è bulân Juli 2017 marèna Madura FC pinda samentara ka Stadion Gelora Bangkalan. Du taonna polè, PT. Polana Bola Madura Bersatu ngala' allè pangola'an stadion dâri pamarènta kabhupatèn Mekkasân bân aobâ nyama dhâddhi Stadion Gelora Ratu Pamelingan.




#Article 36: Tanjhung (246 words)


Tanjhung (Mimusoèps elengi) iyâ arèya ka'-bhungka'an sè tamaso' ka ḍâlem famili Sapotaceae. Tanjhung asalla ḍâri India, Sri Lanka, bân Burma. Bhungkana tanjhung ella maso' ka Nusantara sajjhek atos-atos taon abitna. Tanjhung arèya kembhângnga ro'om bân bisa ma'abek kennengngan, biasana ètamen è pèngghir lorong.

Bhungkana aokoran seḍḍhengngan, tombu ghân 15m. Ḍâunna tongghâl, mèsa, talangkè'anna lanjhâng, ḍâun sè palèng ngoḍâ abulu sè bârnana sokklat, sè bhâkal ronto. Bhângon ḍâunna loncong tellor, lanjhângnga 9-16cm, pèngghir ḍâunna rata tapè agu'-bliggu'. 

Tanjhung tamaso' tamennan bândhu, sè anḍi' ḍuwâ' parobâ sè aghântong è kalèncapenna ḍâun, bâuna ro'om. 

Kembhângnga sè sèghel ronto, èkala' ghu-lagghu ghâbây maro'om klambhi bân bhusana, pangkèng, otabâ èkaghâbây èyasan. Kembhâng bân buwâna anḍi' kèya khasèyat obhât, bân kennèng èkakan jhughân. Kolè' lowarra mon èkella bisa èyènom polana makowat abâ' bân nambhâi komèghil. Kellana kolè' lowar sè campor kembhângnga tanjhung biasana ghâbây nambhâi ros-moros sè èsarta'aghi ghresghes. Ḍâun sè ghi' seggher ègherrus alos ghâbây ngobhâdhi sakè' cèṭak, salaènna arowa ḍâun sè èpasat ènga' bhâko sè ècampor kaju seccang, pas èghulung ngangghuy ḍâunna gheḍḍhâng bisa kèya nambhâi sakè' ḍusḍus. Dhinèng kolè' ramo'na sè aghâḍuwân tanin bân sakonnè' alkaloid sè ta' aracon. Mènnya' sè èyèkstrak ḍârii bighina tanjhung aghâḍhuwân pan-brâmpan asam lemak. Ramo'na tanjhung sè ècampor bi' cokka bisa ngobhâdhi sakè' gherrungan. 

Kajuna sè tèmet. berrâ', bân ghâli èghuna'aghi ghâbây pasakna è ḍâlem paghâbâyânna parao, ghâbây nangkal ombâ' bân pakakas sè laènna, contona lomarè bân mèbel, sarta cangghâna roma. Kaju tanjhung sè bhâghus èkaghâbây okèran, patung, panotop lantai, tètè, bân bhântalenna seppur.




#Article 37: Tanèyan lanjhâng (1423 words)


Tanèyan lanjhâng iyâ arèya asalla ḍâri ḍuwâ' oca': tanèyan bân lanjhâng sè maksoddhâ pamokèmanna orèng Madhura sè bhângonna masèghi empa' sè lanjhâng. Tanèyan lanjhâng arèya kompolanna ko-bengko sè ajhârjhâr ḍâri bârâ' ka tèmor, saèngghâna aḍâ'ânna ko-bengko kasebbhut èka'anḍi' abhâreng. Ko-bengko è ḍâlem tanèyan lanjhâng biasana ngaḍhep ḍâ' dâjâ bân lao'. Sèttong tanèyan lanjhâng èkennengè bi' pan-brâmpan bhâlâ è ḍâlemma.

Tanèyan lanjhâng arèya èmolaè dhuli roma pangorbhi sè èkoca' roma tongghu. Tongghu arèya èpajhâghâ sareng orèng towa otabâ ron-tomoron sè èpaghenna' bi' langghâr (kobhung), kanḍhâng, bân ḍâpor. Mon orèng towa rèya andi' ana' binè', maka wâjib majhâghâ'aghi roma. Kalabân oca' laènna, para orèng towa ghellâ' masiyap narèma manto pola adhâtta orèng Madhurâ rèya, lalakè' kodhu noro' ka roma babinè'na. Roma sè kasebbhut èpajhâghâ kodhu è tèmorra tongghu. Ḍâ'iyâ saterrossa mon andi' ana' binè' pole. Kalamon pekaranganna otabâ tanana ta' cokop, roma saterrossa ghellâ' èpajhâghâ è lao'na tongghu saèngghâna ḍhep-aḍhebbhân.

Awwâl majhâghâ tongghu, kobhung otabâ langghâr èpajhâghâ è songkèr palèng bârâ' pekarangan. Kobhung arèya kennenganna èbâdâ kabbhi angghuta bhâlâ.

È tanèyan lanjhâng, kobhung pasṭè bâḍâ è bun bârâ', dhineng roma tongghu kappra èpajhâghâ è pèngghir èrènga. Labânga roma tongghu arèya ngaḍhep ka lao', bhidhâ bi' labânga kobhung sè ngadhep ka tèmor. È tèmorra roma tongghu bâḍâ romana ana' binè' sè ajhâjhâr loros ka bun tèmor. Mon pekaranganna ta' cokop, roma ghellâ' èpajhâghâ è aḍâ'na roma tongghu. Adhebbhâ aobâ dhâddhi ngadhep ka ḍâjâ, ḍâ'iyâ saterrossa. Letta'na kanḍhânga èbin bâḍâ è lao'. Dhineng ḍâpor biasana manyèttong ḍâ' ka bâng-sèbâng roma.

Roma sebbuddhân ghâbây bhângonan tèngghâl ka'anghuy orèng towa bân na'-kana'na sè ghi' ta' akabin. Roma sè rajâ, èpajhâghâ porbâ, bân èkennengè bi' orèng towa nyamana roma tongghu. Dhinèng roma na'-kana' binè'na èpajhâghâ è tèmorra. Kaḍuwâ bârna roma arowa anḍi' sèttong labâng, sèttong pangkèng, bân sèttong tèras. Tèras arèya ghunana narèma tamoy sè binè'. Roma arèya pèra' bâḍâ sèttong labâng, sèttong pangkèng bân sèttong sorambhi. Pangkèng kapprana petteng bân tatotop, dhinèng bâgiyân sè tabukka' bân terrang pèra' bâgiyân aḍâ'na bhâi misalla labâng bân canḍhila. È sorambhi otabâ tèras anḍi' tabing sè satengnga tabukka' è bâgiyân aḍâ'.

Tana è bâbâna roma èpatèngghi korang lebbi 40–50 cm, èpajhâghâ è tana sè rata. Tonḍhâ èkaghâbây dhuli tana sè èpaghâli klabân plesteran otabâ terakota. Dhinèng tabing dhuli kaju, tèmbo', perrèng, otabâ bhiḍhik. Ata' èkaghâbây ḍâri ghentèng, bân sabâgiyân èkaghâbây ḍâri belli otabâ lang-alang. Kalamon labânga roma semanè dhuli kaju. Labâng sè èyokèr kapprana bâḍâ è romana orèng sè soghi otabâ anḍi' kajunèlan sè lebbi. Sosonanna antara roma sèttong bi' roma sè laèn bâḍâ sè asambhung bâḍâ jhughâ sè bâng-êbângan.

Bhângonan arèya ghunana ghâbây kennengan abhâjâng rè-sa'arèna angghuta bhâlâ. Salaènna rowa, kobhung partanḍhâ tanèyan arèya mardhika aliyas ta' dhâddhi sèttong bi' tanèyan bhâlâ sè laèn. Kobhung arèya nga'-tengnga'anna lalampa'an bân kennenganna ghâbây narèma tatamoy. Fungsi arèya aghâbây kobhung mènangka gazebo (manḍhâpa).

Kapprana kobhung bâḍâ è palèng bârâ' pekarangan , saèngghâna labânga ngaḍep terkas ka tèmor, ka labâng è ḍimma dhâddhi kalowar-maso'na orèng sè lèbât. Tana kennenganna kobhung biasanya lebbi tèngghi dhuli tana è sapoteranna. Bhângonan kobhung èkaparlo mon angghuta bhâlâ narèma tamoy, panyembhâ'ân, kenngengan apol-kompol samarèna alako, bân abhâk-rembhâk. Tamaso' sala sèttong pantangan mon majhâghâ roma è aḍâ'na langghâr terkas.

Kabânnya'an kobhung aropa'aghi pangghung, ètonjhâng klabân kaju otabâ perrèng sè tèngghina 40–50 cm, bân okoranna lebbi kènè' ḍâri okoran roma. Sanggher èkaghâbây ḍâri perrèng, kaju, otabâ èpaghâli/èpalester mon ropana bânnè pangghung. Tabinga dhuli tèmbo', kaju, otabâ perrèng. Dhinèng ata'na ḍâri ghentèng tapè bâḍâ kèya sè ngangghuy ḍâunna trèbung. Tèyang sè nonjhâng biasana ajumbla empa' tapè ngennèng kèya bâbâllu' ḍâri kaju otabâ perrèng sè sekken, sè èkoca' perrèng tongghâ'ân. Tabing nyangkobhengngè bâgiyân kangan, kacèr, bân paimaman dhineng è seddhi'na labâng èdhina ma'lè tabukka'.

Ḍâpor èpajhâghâ è bun lao' ḍâri tanèyan, bân lomrana ngadhep ka ḍâjâ. Ghunana ḍâpor salaèn ghâbây amassa' bân ala-ola, aghuna kèya ghâbây nyèmpen asèl panèn ènga' jhâghung, bi-ombiyân, bân èn-laènna. Ḍâpor parlambhâng kamardhika'an bâng-sèbâng roma ghâbây ngator kabâḍâ'ân orèppa.

Bhângonan arèya biasana èpajhâghâ kèya è eddhi'na ḍâpor. Jhâman satèya, kabâḍâ'ânna kanḍhâng atoro' kalakowanna sè anḍi' tanèyan. Tata letta'na kanḍhâng ta' pasṭè, artèna letta'na aobâ noro' kabhutowanna sè anḍi' tanèyan. È wâl-awwâl pajhâghâna tanèyan, kanḍhâng arèya èpajhâghâ è bun lao' dhâddhi ngadhep ka roma tongghu. Kanḍhâng èkaghâbây dhuli perrèng, ata'na ngangghuy ḍâun trèbung paḍâna kobhung. Bâḍâ kèya sè ngangghuy ata' ghentèng. Jhâman satèya ta' kabbhi tanèyan anḍi' kèbân obuwân, mèlana ta' kabbhi roma anḍi' kanḍhâng. Bâng-sèbâng roma anḍi' kanḍhâng bi'-dhibi'.

Tanèyan aropa'aghi tana lodung sè ècangkobhengngè klabân bhangonan, tana arèya ta' ètamennè otabâ ta' èpajhâghâ bhângonan è attasa. Kapprana, tanèyan èghuna'aghi ghâbây ajhemmor asèl tanè, kennengnganna na'-kana' mon amaèn, bân kennengngan nananghâ. Jhâman satèya, bânnya' tanèyan molaè èiyasè klabân ana-bârna tamenan sè ètamen è pot sè èsabâ' è pèngghirrâ tanèyan. Salaènna ghuna kasebbhut, tanèya kappra èghuna'aghi klabân ngalampa'aghi kalakowan areng-bhâreng.

Tanèyan sèpatta tabukka' bân taḍâ' pangalanga, tapè mon maso'a kodhu lèbât labâng sè tasaḍiyâ. Kalamon alebbhu ka tanèyan ta' lèbât labâng ghellâ' arowa, maka èyangghep ta' sopan otabâ ta' tao ka tata krama. Orèng lakè' sè èntara ka tanèyanna orèng laèn tapè taḍâ' lalakè' è tanèyan kasebbhut, bhâkal aḍântè' è di lowarna tanèyan.

Paghâr iyâ arèya bhârisân tamenan ombhut otabâ kaju sè tombu ma'-semma'. Tamenan sè èyobu è sakalèlènga tanèyan ètengnget ma'lè tombu rajâ bân kerrep. Paghâr arèya aberri' bâtes bân alènḍhungè ḍâri kèbân otabâ moso dhuli lowar. Biasana tamenan sè èpalar antarana perrèng ḍuri (Bambussa bambos), kaju jhârân (Lannea coromandelica), sarkajâ (Annona squamosa), otabâ kembhâng sepatu (Hibiscus rosa-sinensis). Tamenan sè ètamen anḍi' èfèk pangandeng, sombher kakanan, bân bâtes pekarangan tanèyan lanjhâng contona bhungkana jhâmbhu, jhâghung, jherruk, pao, bân perrèng.

Olo sosonna ma-roma è tanèyan noro' atoran kasebbhut, kapprana roma sè lebbi towa bâḍâ è bun bârâ'. Misalla roma tongghu sè èpajhâghâ è râ'-bârâ' kedhibi', mon orèng towa ḍuwâ'na ella adhigghâl omor, pas sèngennengngè ana' binè'na sè palèng towa. Alasân laèn arèya polana Polo Madhurâ robâna malang ḍâri tèmor ka bârâ', ḍâri Songennep ka Bhângkalan. Salaènna arowa, sosonan roma arèya noro' arè sè terbi' ḍâri tèmor ka bârâ kèya. Jhâjhârbâ'ân laèn nerrangaghi mon tèmor alambhângaghi kaoḍi'ân anyar otabâ kalahèran dhinèng bârâ' alambhângaghi papatè. Mangkana orèng sè lebbi towa è bun bârâ', sè ngoḍâ'ân è bun tèmor.

Tanèyanna orèng Madhurâ rèya atoro' kèya ca'-oca'an orèng kona: bâppa'-bâbu'-ghuru-rato. Roma tongghu sanyatana abâkkèlè orèng towa ḍuwâ' (bâppa'-bâbu') sè wâjib èyormatè mangkana kennengnganna èpajhâghâa è bun bârâ'-ḍâjâna tanèyan. Bârâ aghâmbhâraghi tana sè soccè bi' orèng Madhurâ, dhinèng olo tèmor arèya sè sèpatta kadhunnya'an. Romana na'-kana' binè' bâḍâ è tèmorra roma tongghu ghâbây ngomatè sè towa'an. Roma tongghu bân romana na'-kana' binè' arèya kennengngan sè pèra' ollè èyentarè bi' orèng sè anḍi' tanèyan.

Dhineng langghâr otabâ kobhung arèya artèna pangormatan ḍâ' ka ghuru bân rato. Langghâr arowa tengnga'enna lalampa'an sè para'-kappra bân anḍ' artè sè tèngghi sè bâḍâ è palèng bârâ'na tanèyan. È langghâr arèya kalampa prosès sosialisasi bân transfer pangataowan bân cem-macemma bâberta ḍâri orèng towa, kyaè, otabâ kopala kampong ḍâ' ka rèng-orèng sè bâḍâ è tanèyan. Labânga langghâr ngadhep ka tèmor, ka paghâr maso'na tanèyan ma'lè sè anḍi' tanèyan tao sapa sè kalowar-maso'. Paghâr dhuli tamenan kaju otabâ ombhut etamen ajhâjhâr alènḍhungè ḍâri bhâli otab celaka. Paghâr aberri' palènḍhungan ka rèng-orèng è ḍâlem tanèyan misalla dhuli kèbân ghâlâk otabâ regghik.

Bâbinè' è Madhurâ anḍi' kajhennengngan sè sorang. Nalèka ana' binè' akabina, maka orèng towa anḍi' kawâjibhân ghâbây majhâghâ roma. Para orèng towa kappra narèma manto ghâbây tèngghâl è roma sè ella èpajhâghâ ghellâ'. Ghâris katoronan maghârsarè Madhurâ arèya matrilineal. Parkara arèya kennèng ètèngghu ḍâri tata ator otabâ sapa-sapa sè anḍi' roma kasebbhut. Roma arèya èka'anḍi' bâbinè', artèna niyap orèng binè' anḍi' roma bân pangangghuy roma. Tapè sèttong bâjâ pangangghuyân roma arèya kennèng èyallè mon sè towa matè, maka roma ghellâ' bhâkal èkennengngè bi' sè ngoḍâ'ân. Sè nantowaghi onḍhâghân sabhenḍerrâ arèya arè kabina, tapè rangrang kasorang ana' binè' sè ngoḍâ'ân akabin kaḍâ' otabâ aghâlluwi trètan sè wa'-towa'an (embhukna). Orèng towa kappra nyarèaghi bhâkal manto è bâkto ghi'  cè' ngoḍâna. Saellana orèng towana matè, lakè-binè jâriyâ bhâkal ngallè ka roma orèng towana, bân saterrossa. Manto sè palèng towa ghellâ' dhâddhi kopala tanèyan lanjheng. Ta' paḍâ sareng ana' binè' sè ollè roma, ana' lakè ollè sangkolan aropa'aghi kebbhun otabâ tegghâl. Na'-kana' lakè' arowa sè anḍi' tangghung jâwâb klabân ghârâbhân kebbhun otabâ tegghâl.

Mon bâḍâ kaparlowan otabâ kajhâghân, bâḍâ bhidhâna rèng lakè bân rèng binè'. Lalakè samanè è aḍâ', mènangka bâbinè'ne è pèngghir iyâ arèya è ḍâlem roma. Mon mabâḍâ'â ghun-tèngghun kennengnganna è tanèyan, ngadhep ḍâ' ka langghâr. Mon kaparlowanna ta' patè rajâ, maka èkalampan è ḍâlem langghâr. Ḍâri ḍinna' jellas pambâgiyân lakè'-binè' iyâ arèya lakè' è kennengngan sè tabukka' (lowar), dhinèng binè' è è kennengan sè tatotop (ḍâlem) otabâ ta'andeng. Para onjhângan pada kennengnganna bi' sè anḍi' mè-rammè.




#Article 38: UIN Maulana Malik Ibrahim Malang (336 words)


Universitas Islam Negeri Maulana Malik Ibrahim Malang (UIN Malang) iyâ arèya universitas sè bâdâ è Malang. Asmah kampus èpondhut dâri asmana sala sittong walisongo yakni Sunan Gersik.

UIN Malang èresmiaghi adhâsar dâri Sorat Potosan Presiden No. 50 tanggal 21 Juni 2004. Molana parembhâghân tokoh Jhâbâ Tèmor kaangghuy bhâdih Lembaga Pendidikan tènggih Islam è bâbâ Departemen Aghâma, saèngghâ èghâbâyaghi Panitia Pendirian IAIN Cabang Sorbâjâ klâbân Sorat Potosan Mentri Aghâma No. 17 Taon 1961 sè atugas abhâdi Fakultas Syariah è Sorbajah bân Fakultas Tarbiyah è Malang. Kaduwânah tamasok fakultas cabang IAIN Sunan Kalijaga Jogjakarta bân èresmiaghi abhârâng sareng Mentri Aghâma tangghâl 28 Oktober 1961. Dineng tangghâl 1 Oktober 1964 èresmiaghi fakultas Ushuluddin è Kediri klâbân Sorat Potosan Mentri Aghâma No. 66/1964.

Katello’ fakultas rowa èpasittong è Institut Aghâma Islam Negri (IAIN) Sorbhâjâ klâbân Sorat Potosan Mentri Aghâma No. 20 taon 1965. Sajhâkkâ rowa Fakultas Tarbiyah Malang tamasok fakultassa IAIN Sorbhâjâh. Klâbân Sorat Potosan Presiden No. 11 Taon 1997, Fakultas Tarbiyah Malang aobâ dhâddhi Sakola Tègghi Aghâma Islam (STAIN) Malang lepas dâri IAIN Sorbhâjâ areng-sareng paobâân status sadhâjâna fakultas cabang IAIN sè jumlanah 33.

È dâlâm Tarèkah Strategis Pangembangan STAIN Malang 10 taon kaadâ' (1998/1999-2008/2009), è separonah bâktoh, STAIN Malang matarèkahaghi ngobâ status kalembagaanna dhâddhi universitas. Klâbân usaha ghu-ongghu, STAIN Malang bisah aobâ dhâddhi Universitas asareng papettokan Presiden lèbât Sorat Potosan Presiden RI No. 50, 21 Juni 2004 bân èresmiaghi sareng Menko Kesra ad Interim Prof. H.A. Malik Fadjar M.Sc bân Mentri Aghâma Prof. Dr. H. Said Agil Husin Munawwar, M.A. attas asmah Presiden, 8 Oktober 2004 klâbân nyama Universitas Islam Negeri (UIN) Malang kaangghuy abhâdi program pendidikan tègghi èlmo aghâma Islam bân èlmo umum. Bân bâkto 21 Juni 2004 iyâ arèya arèh dhâddhi Universitas.

Sempat anyama Universitas Islam Indonesia-Sudan (UIIS): hasèl dâri lakoh bhâreng pamarènta Indonesia bân Sudan bân èresmiaghi sareng Bekkèl Presiden RI H. Hamzah Has tangghâl 21 Juli 2002 sè èrabui Bekkèl Presiden Sudan sareng pejabatta.

Samangkèn UIN Malang ngaghungi 3 kampus; Kampus 1 kaangghuy sarjana, kampus 2 kaangghuy pascasarjana, bân kampus 3 ghi' proses pembangunan.





#Article 40: Universitas Indonesia (870 words)


Universitas Indonesia (UI) iyâ arèya universitas è Indonesia. Kampus otaman bâdâ è Ḍèpok, Jhâbâ Bârâ’ bân kampus laènna bâdâ è Salemba, Jakarta Pusat. Universitas Indonesia (UI) iyâ arèya Universitas modern, komprehensif, terbuka, multibudaya, humanis bân disiplin èlmo sè luas. Alumnina lebbi dâri 400.000 orèng. Universitas Indonesia èbhângon sajjek pamarènta Bâlandhâ bâdi ngasèlaghi asisten doctor tambâ’ân sè ngaghungi sertifikat arabât tingkat dhâsar bân ngaollè Gellar dokter Jhâbâ (Javanese doctor). Resmina UI molaè tangghâl 2 Februari 1950 klabân rektor pertamana Ir. R.M. Pandji Soerachman Tjokroadisoerio. Tangghâl 2 Februari 1950 dhâddhi arè kalahèran Universitas Indonesia.

UI asalla dâri Sakola Èlmo Kasehatan bân Vaksin (Opleiding van eleves voor de genees-en helkunde en vaccine) klabân Sorat Potosan Gubernur Hindia Belanda 1849. Morèd è dissa ollè pangajhâran abitta du taon. Lastarèna ollè gellar, dokter-dokter kèngèng apraktèk è Jhâbâ saos. Taon 1864, pangajhâranna ètamba dhâddhi tello taon bân taon 1875 dhâddhi pètto’ taon. Gellarra aobâ jughân dhâddhi Dokter Medis. Taon 1927, STOVIA aobâ  GHS (Geneeskundige Hogeschool). Gheddung sè dimèn èangghuy, mangkèn dhâddhih gheddunga Fakultas Kedokteran UI.

Taon 1898 pamarènta kolonial bhângon sakola anyar bâdi  STOVIA (School tot Opleiding van Indische Artsen). Pangajhârân è STOVIA sanga’ taon; tello taon tingkat SMP, tello taon tingkat SMA, bân tello taon tingkat diploma. Bânnya’ kaluaran STOVIA dhâddhi penggerak kamardhikaan Indonesia.

Taon 1924, pamarènta kolonial bhângon  RHS (Rechtshoogeschool te Batavia - Sakola Tègghi Hokom è Jakarta) bâdi ngaghungin tenaga sipil administrasi mabâan. RHS rèya asalla Fakultas Hokom UI.

Samarèna kamardhikaan Indonesia, Badan Pendidikan Tègghi Republik Indonesia (BPTRI) èbhângon tangghâl 19 Agustus 1945 è Jakarta. BPTRI ngaghungi duâ’ fakultas, yakni kedokteran sareng hokom. Katua BPTRI iyâ arèya Prof. dr. Sarwono Prawirohardjo. Fakultas kedokteran èbukka’ tangghâl 1 Oktober 1945 bân bisa lulusaghi 90 dokter. Bâjâ Bâlândhâ masok pole ka Indonesia akhèr 1945, BPTRI ngallè ka Surakarta, Klaten Jogja, Sorbhâjâ, bân Malang. Tangghâl 1 Juni 1945, NICA abâdi Nood Universiteit / Universitas Samentara è Jakarta. Tangghâl 21 Maret 1947, Nood Universiteit aobâ dhâddhi Universiteit van Indonesie (UVI). Ding la Jakarta abâli polè, pamarènta mabâli BPTRI ka Jakarta bân ègabungaghi sareng Universiteit van Indonesie (UVI) bân ngaghungi nyama anyar yakni Universiteit Indonesia (UI).

Awwalna UI ngaghungi 9 Fakultas bân 3 lembaga è 5 kotta, yakni Fakulteit Kedokteran, Fakulteit Èlmo Hokom bân Èlmo Pengetahuan Masyarakat, Fakulteit Sastra bân Filsafat è Jakarta; Fakulteit Èlmo Alam bân Èlmo Pasti, Fakulteit Èlmo Pengetahuan Teknik, bân Lembaga Pendidikan Ghuru Menggambar è Bandung; Fakulteit Pertanian bân Fakulteit Kedokteran Hèwân è Bogor; Fakulteit Ekonomi è Makassar; Fakulteit Kedokteran bân Lembaga Kedokteran Ghighi è Sorbhâjâ.

Taon 1955, UU No. 10 bâdâ UU èssèna Paobâân universiteit, universitet, bân universitit. Sajjek rowa Universiteit Indonesia aobâ Universitas Indonesia.

On-laon, Fakultas sè bâdâ è kotta laèn dhâddhi kampus bi’-dibi’ sèbeng. Tangghâl 2 Maret 1959, Fakultas Teknik bân Fakultas Èlmo Pengetahuan Alam dhâddhi Institut Teknologi Bandung. Tangghâl 1 September 1963 Fakultas Patanèan bân Fakultas Kedokteran Hèwân UI dhâddhi Institut Patanèan Bogor (IPB). Fakultas è Sorbhâjâ dhâddhi Universitas Airlangga bân sè è Makassar dhâddhi Universitas Hasanuddin. Taon 1964, Fakultas Kaghuruan bân Èlmo Pendidikan dhâddhi Universitas Negri Jakarta.

Nalèka Orde Baru è taon 1966, pamarènta nunjuk Ghuru Besar UI kaangghuy dhâddhi tri-mentri, bâdi abeccèk ekonomi Indonesia. Sajjek rowa UI aberri’ bhuktè nyata akontribusi ka Indonesia.

Lambang UI èbâdi taon 1952 sareng Sumartono (Sumaxtono), mahasiswa jurusan Seni Rupa Fakultas Teknik. Desain Sumaxtono ngala’ inspirasi dâri kala-makara. Kala bân Makara iyâ arèya tokoh mitos Hindu, dekor dâlâm candi è Indonesia. Kala bâdâ è attas, Makara bâdâ è bâbâ. Kala mènangka kakuatan mataarè, bân makara mènangka kakuatan kakuatan bhumè. Kaduâna amaksod alambangaghi UI mènangka sombher èlmo pangataoan sè nyebar ka kabbhi penjuru.

Lambang UI jhughâ aghâmbhâr bhungka bân cabang amaksod èlmo pangetaoan sè landhu polan aèng sè resbhes è bâbâna. Kuncup amaksod èlmo pangrtaoan anyar. Kabbhi anunjukaghi èlmo pangetaoan è UI akembang klabân kabhutohan zaman.

Makara aghili aèng amaksod hasèl sè amancar ka sadhâjâ penjuru; UI mènangka sombher èlmo pangetaoan sè ngasèlaghi sarjana pènter, terampil, takwa, andhâp asor lekkas ngartè dâ’ ka teknologi è masyarakat.

Buku sè nerangaghi rancangan desain sareng makna iyâ arèya Universiteit Indonesia, Fakulteit Teknik, Bandung: Rentjana Untuk Tahun Peladjaran 1952-1953 (Pacèta’an AID, Bandung, 120 hlm.)

Makara Universitas Indonesia bârnana koneng, kèng èbâgi pole tèyap fakultas.


UI ngaghungi Panji sè abentuk kapak. Kapak kainto èangghuy è zaman neolitikum, yakni zaman bâto ka zaman perunggu sè amaksod Indonesia andi’ sèfat sè dinamis ngirèng zaman.

Neng tengnga kapak iyâ arèya lambang Universitas Indonesia sè abentuk matahari. Maksodda UI mènangka pelopor rakyat è bidang pangataoan. Bârnana konèng emmas sè maksodda raja bân agung.

Jaket almamater UI èsebbhut Jakun, akronim dâri jaket kuning. Bârna dhâsarra konèng tèra’ klabân ghâmbhâr lambing UI (makara) sè èpasang è dâdâ kacèr sesuai sareng bârna panji fakultas bâng-sèbâng.




#Article 41: Universitas Islam Negeri Sunan Ampel Sorbhâjhâ (185 words)


Universitas Islam Negeri Sunan Ampel Sorbhâjhâ (UIN Sunan Ampel/UINSA) iyâ arèya universitas sè bâdâ è Sorbhâjhâ bân abâdi kaèlmoan model Menara kembhâr sè asambhung (integrated twin-towers). Makna model kakdisa iyâ arèya pendekatan Islamisasi nalar sè saling alengkapaghi èlmo Islam, sosial-humaniora, sains bân teknologi. Sunan Ampel iyâ arèya asma sala sittong Walisongo.

Akhèr 1950, tokoh Islam Jâbâ Tèmor, ngajuaghi abâdi Universitas Islam è bâbânah Departemen Aghâma. Lastarèna kakdinto, taon 1961 è Jombang èbâdâhaghi rapat. Neng rapat, Profesor Soenarjo adhâbu pokok pikiran sè dâddih dhâsar Universitas, yakni:

Tangghâl 9 Oktober 1961, èbhânghon Yayasan Badan Wakaf Kesejahteraan Fakultas Syariah bân Fakultas Tarbiyah sè nyoson tarèka lakoh:

Tangghâl  28 Oktober 1961, Mentri Aghâma nerbitaghi SK No. 17/1961, bâdih ngessaaghi Fakultas Syariah è Sorbhâjhâh bân Fakultas Tarbiyah è Malang. Tangghâl 1 Oktober 1964  Fakultas Ushuluddin è Kediri èresmiaghi  klabân SK No. 66/1964.

Ta abit dâri ghenika, taon 1966-1970 IAIN Sunan Ampel ngaghungi 18 Fakultas dâlâm 3 Provinsi, yakni Jâbâ Tèmor, Kalimantan Tèmor, Nusa Tengghârâ Bârâ’.

Sajjhek tangghâl 1 Oktober 2013, IAIN Sunan Ampel aobâ nyama dâddi UIN Sunan Ampel klabân potosan Presiden No. 65 Taon 2013.

Mangkèn bâdâ 9 Fakultas:




#Article 42: Universitas Islam Negeri Sunan Gunung Djati Bandung (271 words)


Universitas Islam Negeri Sunan Gunung Djati Bandung (UIN Bandung/ UIN SGD) iyâ arèya Universitas Islam Negri è Cibiru, Bandung, Jâbâ Bârâ’. Asmanah èpondut dâri sala sittong Walisongo, yakni Sunan Gunung Djati.

IAIN Sunan Gunung Djati Bandung èbangun 8 April 1968 / 10 Muharrom 1388 H adhâsar Sorat Potosan Mentri Aghâma No 56 Taon 1968. Bâdâna IAIN Sunan Gunung Djati iyâ arèya hasèl perjuanganna Ulama’ Jâbâ Bârâ’. Taon 1967 Ulama’ Jâbâ Bârâ’  abâdi Panitia Pendirian IAIN sè èketuai sareng KH. Anwar Musaddad, KH. A. Muiz, RKH. Sudja’i klabân èdhi gubernur. Panitiana èessaaghi sareng Mentri Aghâma klabân SK-MA No. 128 Taon 1967.

Klabân Sorat Potosan Mentri Aghâma No No 56 Taon 1968, IAIN Bandung abângon Fakultas: Syari’ah, Ushuluddin, Tarbiyah. Taon 1973, IAIN Bandung ngallè dâ’ Jhâlan Tangkuban Parahu No. 14. Taon 1974, ngallè pole dâ’ Jhâlan Cipadung (mangkèn Jhâlan A.H. Nasution No. 105). Anapon taon 1970, Fakultas Tarbiyah (Bogor), Fakultas Syari’ah (Sukabumi) tangghâl 5 Maret 1976 bân Fakultas Tarbiyah (Cirebon) sè bâdâ è bâbâna IAIN Syarif, ngallè ka IAIN Bandung.

Taon 1993, bâdâ duwâ’ fakultas anyar, yakni Fakultas Dakwah bân Fakultas Adab. Taon 1997, bâdâ Program S2 (Pascasarjana).

Klabân Peraturan Presiden No. 57 Taon 2005, tangghâl 10 Oktober 2005/6 Ramadan 1426 H, IAIN aobâ dâddi UIN Sunan Gunung Djati Bandung.



#Article 43: Universitas Islam Negeri Sunan Kalijaga Jogjakarta (239 words)


Universitas Islam Negeri Kalijaga Jogjakarta (UIN Suka/UIN Jogja; bhâsa Ènggris: Sunan Kalijaga Islamic State Jogjakarta) iyâ arèya Universitas Islam Negri è pabâtasan Jogjakarta bân Sleman, è Jhâlân Marsda Adisucipto no. 1. Asmanah èpondut dâri sala sittong Walisongo, yakni Sunan Kalijaga.

Sabellun Kamardhikaan

Pangaterro bângon kampus Islam sajjhek zaman penjajahan èdhâbuaghi Dr. Satiman Wirosandjojo è Pedoman Masyarakat No. 15 Taon 1938 bâdi ngangka’ martabat bhângsa.

Bâkto Revolusi Kamardhikaan

Lastarèna Revolusi Kamardhikaan

Rintisan bân IAIN

Èmulai sajjek penegrian Fakultas Aghâma Universitas Islam Indonesia (UII) dhâddhi Perguruan Tègghi Aghâma Islam Indonesia (PTAIN) klabân Peraturan Presiden No 34 taon 1950, 14 Agustus 1950 .

IAIN èresmiaghi tangghâl 24 Agustus 1960 è Jogjakarta sareng Mentri Aghâma K.H.M Wahib Wahab bân Rektor Prof. Mr. Sunarjo. Klabân Potosan Mentri Aghâma No 26 Taon 1965, sajjek 1 Juli 1965, IAIN Jogjakarta èparèngè asma IAIN Sunan Kalijaga Jogjakarta. Tangghâ bâdina IAIN Sunan Kalijaga sami sareng tangghâl èresmiaghina PTAIN, yakni 26 September 1951 bân sajen èpakuat sareng Potosan Mentri Aghâma No. 39 taon 1993.

Universitas Islam Negeri

IAIN aobâ dhâddhi Universitas Islam Negeri (UIN) Sunan Kalijaga klabân Sorat Potosan Mentri Pendidikan Nasional sareng Mentri Aghâma No 01/0/SKB/2004 bân No ND/B.V/I/Hk.001/058/04 tangghâl 23 Januari 2004 bân èkuataghi klabân Potosan Presiden Republik Indonesia No 50 taon 2004 tangghâl 21 Juni 2004. Samarèna kakdintoh, UIN Jogja sajen maju è sadejena bidang, tamasok lako bhârâng dâlâm negri otabâ luar negri, akademik bân manajemen.

Universitas Islam Negeri Sunan Kalijaga ngaghungi 8 fakultas bân Pascasarjana:




#Article 44: Universitas Islam Negeri Syarif Hidayatullah Jakarta (1189 words)


Universitas Islam Negeri Syarif Hidayatullah Jakarta otabâ UIN Jakarta (Bhâsâ Ènggrès: Syarif Hidayatullah State Islamic University Jakarta; Arab: جامعة شريف هداية الله الإسلامية الحكومية جاكرتا) iyâ arèya Universitas Islam Negri è Cempaka Potè, Ciputat Tèmor, Tangerang Dâjâ.
 

Rèngkassa, sajhârâna UIN Syarif Hidayatullah Jakarta èbâgi dâ’ ka brâmpan bâkto, yakni bâkto perintisan (Sakola Tèngghi Islam bân Akademi Dinas Èlmo Aghâma), bâkto fakultas IAIN al-Jami’ah, bâkto IAIN Syarif Hidayatullah, bân bâkto UIN Syarif Hidayatullah.

Universitas Islam Negeri Syarif Hidayatullah Jakarta ètetapaghi klabân Sorat Potosan Presiden RI Nomer 031 Taon 2002. Lèma taon sabelumma proklamasi kemerdekaan Indonesia,  Persatuan Ghuru Aghâma Islam (PGAI) è Padang abâdi Sakola Tègghi Islam (STI). STI ghun ajâlân du taon (1940-1942) polan bâdâ Jeppang. Ummat Islam Indonesia ta’ bu-ambu ngabâlâ pentènga pangajhârân tègghi Islam. Pamarènta Jeppang ajhânjhiaghi Lembaga Pendidikan Tègghi Aghâma è Jakarta, saèngghâ tokoh Islam abâdi Yayasan, Drs. H. Mohammad Hatta mènangka katua bân Mohammad Natsir mènangka seketaris.

Kabhutoan dâ’ ka tenaga fungsional è Departemen Aghâma Republik Indonesia adâddiyaghi sabâb pentèng bâdâna perguruan tègghi Islam saèngghâ Fakultas Aghâma UII èpèsa bân dâddi Perguruan Tègghi Aghâma Islam Negri (PTAIN) klabân  Peraturan Pamarènta (PP) No. 34 Taon 1950 (tangghâl 26 September 1950). Èsebbhutaghi PTAIN atojjuan aberri’ pangajhârân studi Islam tingkat tègghi bân pusat pangembangan, adâlemaghi èlmo aghâma Islam. PTAIN èpimpin sareng Prof. K.H.R. Muhammad Adnan klabân 67 mahasiswa (taon 1951), tello’ jurusan: Tarbiyah, Qadla (Syariah), Dakwah.

Macemma mata kuliah iyâ arèya Bhâsa Arab, Pengantar Èlmo Aghâma, Fikkih, Ushul Fikkih, Tafsèr, Hadis, Èlmo Kalam, Filsafat, Mantiq, Akhlak, Tasawuf, Pabhândhingan Aghâma, Dakwah, Tarikh Islam, Sajhârâ Kabhudhâjâan Islam, Èlmo Pendidikan bân Kabhudhâjâan, Èlmo Jiwa, Pengantar Hokom, Sar-dâsar Hokom Publik bân Privat, Etnologi, Sosiologi, bân Ekonomi. Mahasiswa sè lulus bakaloreat bân doctoral ollè gelar Bachelor of Art (B.A.) dan Doktorandus (Drs) sampè' 1980.

Kabhutoan dâ’ ka ghuru aghâma Islam klabân tuntutan modernitas taon 1950-an adhâddhiaghi Departemen Aghâma abâdi Akademi Dinas Èlmo Aghâma (ADIA) è Jakarta. ADIA èbangun è 1 Juni 1957 klabân tojjuan adidik bân nyiapaghi pegawai negri maklè ollè ijazah pendidikan akademi bân semi akademi saèngghâ bisa dhâddhi ghuru aghâma ghâbây sakola umum, kajuruan bân sakola aghâma. Arè èbangunna ADIA iyâ arèya arè dhâddhi UIN Syarif Hidayatullah. Bâkto ajhâr è ADIA 5 taon: tingkat semi akademi 3 taon bân tingkat akademi 2 taon.

ADIA ngaghungi tello’ jurusan, yakni Pendidikan Aghâma Bhâsa Arab, bân  Da’wah wal Irsyad. Komposisi kurikulum ADIA ta’ jâu bide sareng kurikulum PTAIN. Komposisina iyâ arèya Bhâsa Indonesia, Bhâsa Arab, Bhâsah Ènggris, Bhâsa Prancis, Ibrani, Èlmo Kaghuruan, Èlmo Kabhudhâjâan Umum bân Indonesia, Sajhârâ Kabhudhâjâan Islam, Tafsèr, Hadits, Musthalah Hadits, Fikkih, Ushul Fikkih, Tarikh Tasyri’ Islam, Èlmo Kalam/Mantiq, Èlmo Akhlaq/Tasawuf, Èlmo Filsafat, Èlmo Pabhândhingan Aghâma, Èlmo Pendidikan Masyarakat klabân Katua Prof. Dr. H. Mahmoed Joenoes mènangka dekan bân Prof. Dr. H. Bustami Abdul Gani mènangka bekkèl dekan.

Bâdâ du cèrè sè èkaandi’ Adia, yakni cèrè mahasiswana èpèlè dâri pegawai otabâ ghuru aghâma Departemen Aghâma sè aasal dâri daerah sadhâja Indonesia bân cèrè tangghung jâwâb pengelolaan sareng lasta anggaran ADIA Jawatan Pendidikan Aghâma (Japenda) Departemen Aghâma.

Dâlâm 10 taon, mahasiswa PTAIN sajen bânnya’. Mahasiswana bâdâ sè dâri Malaysia, Singapur bân Brunei Darussalam. Bânnya’na mahasiswa bân rajâna area studi adhâddhiaghi bâdâna perluasan kapasitas kelembagaan, fakultas, jurusan bân mata kuliah, saèngghâ ADIA bân PTAIN Jogjakarta dâddi sèttong  klabân Peraturan Presiden Republik Indonesia No. 11 Taon 1960, 24 Agustus 1960 bân nyamana aobâ dhâddhi Institut Agama Islam Negeri (IAIN) al-Jami’ah al-Islamiyah al-Hukumiyah. IAIN èresmiaghi sareng K.H. M. Wahib Wahab mènangka Mentri Aghâma Republik Indonesia klabân Rektor Prof. Mr. Sunario Sastrowardoyo è Gheddung Kepatihan Jogjakarta.

Klabân Peraturan Presiden Republik Indonesia No. 27 Taon 1963 IAIN Jakarta apèsa sareng Jogjakarta bân kaloarra Potosan Mentri Aghâma Republik Indonesia No. 49 Taon 1963, 25 Februari 1963 angabâraghi bâdâna 2 IAIN è Indonesia, IAIN Syarif Hidayatullah Jakarta sareng IAIN Sunan Kalijaga Jogjakarta.

Asma Syarif Hidayatullah èpondut dâri asma asli Sunan Gunung Djati, sala sittong walisongo. Syarif Hidayatullah iyâ arèya potraèpon Nyai Rara Santang potraèpon Prabu Siliwangi dâri Pajajaran sè araka Syarif Abdullah, dâri Mesèr. Syarif Hidayatullah ngaghungi bennya’ Gellar yakni Muhammad Nuruddin, Syaikh Nurullah, Sayyid Kamil, Maulana Syekh Makhdum Rahmatullah, bân Makhdum Jati. Syarif Hidayatullah ollè gellar Sunan Gunung Jati lastarèna sède bân èmakamaghi è Cirebon. Samarèna ollè pangajhârân è tana kelahiran, Syarif Hidayatullah dâddi tokoh penting sè nyebaraghi Islam è Jâbâ, otamana bâgien Bârâ’. Beliau bisa adhâddhiyaghi potrana, Maulana Hasanuddin kobâsa Banten. Taon 1527 M, attas bhântoan Falatehan (Fatahillah), Syarif Hidayatullah bisa ngoasaaghi Sunda Kelapa bân ngoddhâk pasukan Portugis sè èpimpin Fransisco de Sa, saèngghâ èkennal klabân Kobâsa tor Ulama’.

Syarif Hidayatullah adakwa dâ’ ka pemimpin masyarakat bân bângsa panji ngangghuy cara bijaksana (bi al-hikmah wa mauidha hasanah). Beliau ngajhâraghi pangetahoan Islam bân takzirah (peringatan) lèbât atè ka atè klabân toleransi. Lamon ta’ bisa, Syarif Hidayatullah ngangghuy carah debbat (mujadalah). Carah rèya èghunaaghi dâ’ ka rèng-orèng sè ta’ senneng ka Islam. Carah dakwahna Syarif Hidayatullah èkasennengi masyarakat. Beliau jhughân nganghungi sifat sosial sè tègghi sareng lèbur asadâka dâ’ faker mesken.

Syarif Hidayatullah ta’ asikap kerras dâ’ ka aghâma, kaparcajâan penduduk satempat. Kabâligghâ, Syarif Hidayatullah maparèng oning, saongghuna Islam rèya saè tor sederhana. Sadhâjâna orèng kakdintoh sami mongghu Allah Swt. Klabân ajâghâ keberagaman masyarakat, Syarif Hidayatullah araji sareng alèk Bupati Banten, putri Kaunganten (1475); èbu Maulana Hasanuddin, putri Cènah, Ong Tien (1481), putri Arab Syarifah Bagdad èbu Pangeran Jaya Kelana bân Pengeran Brata Kelana, Nyi Tepasari dâri Majapahit èbu Ratu Winahon dan Pangeran Pasarean. Syarif Hidayatullah ngaghungi peranan rajâ dâ’ ka Islam è Sunda Kelapa bân anyamaè Jayakarta. Panyamaan IAIN Syarif Hidayatullah kaangghuy angenang jasana tor dhâddhi inspirasi è masa salanjuttah

IAIN Syarif Hidayatullah Jakarta mènangka IAIN palèng toa è Indonesia. IAIN Syarif Hidayatullah Jakarta dhâddhi Candila Islam Indonesia bân simbol kaajhuan pajhâghâan nasional (bidang pajhâghâaan sosial-kaaghâmaan). Bâdâna integrasi èlmo umum bân èlmo aghâma, adâhddhihaghi konsep IAIN sè lebbi rajah. Bâkto kakdinto è masanah Rektor  Prof. Dr. Azyumardi Azra, MA klabân èbukana jurusan Psikologi, Pendidikan Matematika (Fakultas Tarbiyah), Ekonomi bân Perbankan Islam (Fakultas Syariah) taon 1998/1999. Taon 2000 èbukka’ Program Studi Agribisnis bân Teknik Informatika alako bhâreng sareng Institut Pertanian Bogor (IPB) bân Badan Pengkajian bân Penerapan Teknologi (BPPT) bân Program Studi Manajemen sareng Akuntansi. Taon 2001 èresmiaghi Fakultas Psikologi bân Dirasat Islamiyah alako sareng Al-Azhar Mesir. Dinèng penyandang dana kampus iyâ arèya McGill University lèbât Canadian International Development Agencis (CIDA), Leiden University (INIS), Universitas Al-Azhar (Kairo), King Saud University (Riyadh), Universitas Indonesia, Institut Pertanian Bogor (IPB), Ohio University, Lembaga Indonesia Amerika (LIA), Badan Pengkajian bân Penerapan Teknologi (BPPT), Bank Negara Indonesia; Bank Muamalat Indonesia, bân laènnah.

Aobâna IAIN dhâddhi UIN klabân Sorat Potosan Bersama (SKB) Mentri Pendidikan Nasional RI Nomer 4/U/KB/2001 bân Mentri Agama RI Nomer 500/2001 tangghâl 21 November 2001. Lastarèna ghenika Sorat Nomer 088796/MPN/2001 tangghâl 22 Nopember 2001 aèssè saran èbukka’na 12 jurusan yakni Teknik Informatika, Sistem Informasi, Akuntansi, Manajemen, Sosial Ekonomi Pertanian/Agribisnis, Psikologi, Bhâsa bân Sastra Inggris, Èlmu Perpustakaan, Matematika, Kimia, Fisika, bân Biologi.

Taon 2007 UIN Syarif Hidayatullah netapaghi motto Knowledge, Piety, Integrity. Motto rèya èdhebuaghi Rektor UIN Syarif Hidayatullah Jakarta, Prof. Dr. Komaruddin Hidayat, dâlâm pidato Wisuda Sarjana ka-67 taon akademik 2006-2007.

Sabbân taon, UIN Syarif Hidayatullah mukka’ pendaftaran bâdi calon mahasiswa anyar program Sarjana Strata Satu (S1), Program Magister (S2), bân Program Doktor (S3).

Jalur masok S1 UIN Syarif Hidayatullah S1 iyâ arèya:




#Article 45: Ushul Fikkih (304 words)


Ushul Fikih (bhâsah Arab: أصول الفقه) iyâ arèya èlmo hokom è Islam sè ngajhâri qaidâ, teori, sombher sè rinci è dâlam rangka ngasèlaghi hokom Islam sè èkala’ dâri sombher kasebbhut.

Ber-Somber Hokom Islam
Carah ngala’ hokom mongghu Islam kodhu adhâsar dâ’ ka bher-somber sè ampon èdâbuaghi Ulama’. Bher-sombher hokom Islam èbâgi 2: sombher primer sareng somber sekunder. Al-Qur'an sareng Sunnah iyâ arèya sombher primer. Kom-hokom sè èkala’ dâri Al-Qur’an sareng Sunnah ta’ atambâ bân èsebbhut Syariah.

Ber-Somber Hokom Islam
Carah ngala’ hokom mongghu Islam kodhu adhâsar dâ’ ka bher-somber sè ampon èdâbuaghi Ulama’. Bher-sombher hokom Islam èbâgi 2: sombher primer sareng somber sekunder. Al-Qur'an sareng Sunnah iyâ arèya sombher primer. Kom-hokom sè èkala’ dâri Al-Qur’an sareng Sunnah ta’ atamba bân èsebbhut Syariah.
Sombher Sekunder iyâ arèya ijmak, qiyas bân laènna. Kom-hokom sè èkala’ dâri sombher Sekunder èsebbhut Fikkih. Ijma’ sareng qiyas iyâ arèya sombher hokom sè èsepakati sareng empa’ madzhab Fikkih: Hanafi, Maliki, Syafi’i bân Hambali.

Awwâlna, Ulama’ lambâ’ nyoson èlmo Fikkih ngangghuy Al-Qur’an, Hadis, bân Ijtihadda Sahabat. Bâkto Islam akembâng, bân bânnya’ naghârâ sè masok Daulah Islamiyah, bânnya’ jughân kabhudhajâan sè masok bân adâddiaghi bânnya’ pertanyaan tentang budhâjâ anyar sè sobung è jaman Rasulullah. Dhâddhi Ulama’ Ushul Fikkih nyoson kaidah sè sesuai bi’ gramatika bhâsa Arab bân sesuai dâlil Ulama’ Fikkih.

Ulama’ Ushul Fikkih pertama iyâ arèya Imam Syafi’i bi’ kètab Arrisalah. Kètab Arrisalah èssèna Al-Qur’an, Hadis, Ijma’, Qiyas, kok-pokok atoran ngala’ hokom.
Lastarèna Imam Syafii nyoson kètab Arrisalah, bânnya’ Ulama’ Ushul Fikkih laènnah sè lanjutaghi usahana Imam Syafi’i. Ulama’ Ushul Fikkih èbâgi duâ’: Ulama’ Mutakallimin sareng golongan Hanafiyah.

Golongan Mutakallimin ngangghuy èlmo Kalam, aghunaaghi pèkkeran bân alasân koat è dâlâm netap aghi peraturan poko’ (ushul). Dining kètab Mutakallimin iyâ arèya:

Golongan Hanafiyah nyesuai aghi peraturan-peraturan poko sareng peraturan cabang (furu’). Lastarena bâdâ golongan Hanafiyah sareng Mutakallimin, angghâl tab-kètab sè nyatuaghi kaduena, yakni:




#Article 46: Wikipèḍia (165 words)


Wikipèdia èngghi panèka ènsiklopedia wèb otabâ jaringan internèt multibhâsa sè èsoson sopajâ bisa èbâca bân èangghit sareng kabbhi orèng. Èssena ètolès areng-bhâreng bi' para pangangghuy, dhâddi aropaaghi sèttong asèl kolaborasi. Wikipedia èawasi bân èdukung sareng Yayasan Wikimedia, sattong lembaga nirlaba. Kaistimewaan Wikipedia enggi panèka selaèn nyajiagi informasi sè biasa ètemoagi è dâlem sattong ensiklopedia, jugan amoat artikel sè biasana ètemoagi dâlem almanak, majalah spesialis bân jugan topik berta sè ghi' anga'.

Wikipedia è awal mènangka proyek sampingan dâri Nupedia, ensiklopedia bebas online sè èssena ètolès sareng para ahli. Larry Sanger, sè abhângon Nupedia klaban Jimmy Wales, alontaragi ide parkara ensiklopedia berbasis wiki 1 0 Januari 2001 è milis Nupedia.  Lèma' arè polè Wikipedia resmi eluncuragi.

Bada pan berempan karakteristik penting edalam proyek Wikipedia:

Wikipedia èjalanagi kalaban perangkat lonak MediaWiki sareng server-server gaduan Yayasan Wikimedia. Wikipedia bân proyek-proyek Wikimedia sè laenna ejalanagih sareng 175 server sè lokasina bada è 4 lokasi berbeda enggi panèka è Tampa-Florida-Amerika Serikat, Paris-[/[Perancis, Amsterdam-Belanda bân jugan elokasi Yahoo!.

Rincian server Wikipedia:





#Total Article count: 47
#Total Word count: 12631#Article 1: Abdul Hadi W.M. (46 words)


Prof. Dr. Abdul Hadi W.M. otabâ nyama ghenna'na Abdul Hadi Wiji Muthari (lahèr è Songennep, Jhâbâ Tèmor, 24 Junè 1946) panèka sala sèttong budayawan, sastrawan, bân panolès asal Indonèsia. Abdul Hadi èkennal lèbât jâ-karjâna sè sufistik, bân tolèsan ḍâlem biḍang sastra Malaju Nusantara, Islam, bân pluralisme.




#Article 2: Abdul Halim Perdana Kusumah (48 words)


Abdul Halim Perdanakusumah (lahèr è Sampang, Jhâbâ Tèmor, 18 November 1922 - wafat è Malaysia, 14 Desember 1947 è omor 25 taon) panèka sala sèttong Pahlawan Nasional Indonesia. Abdul Halim wafat bâkto atugas  bâjâ Perang Indonesia–Belanda (Agresi Militer Belanda I), tugassa panèka ngobângè bân ngangko' senjata ḍâri Thailand.




#Article 3: Abâl (49 words)


Abâl (Melicope bonwickii) iyâ arèya totombuwân ḍâri famili ruk-jherrughân (Rutaceae). Makkèna tamaso' ka famili ruk-jherrughân, buwâna abâl bhidhâ bi' buwâna jherruk. Buwâna abâl arèya nè'-kènè' tapè aḍhung-ghunḍung. È bhâsa Indonesia totombuwân arèya èkoca' awal, dhinèng è bhâsa Inggris èkoca' yellow evodia otabâ yellow corkwood, Papua Nugini, ghân ka Australia




#Article 4: Accem (47 words)


Accem (Tamarindus indica) otabâ komancèr iyâ arèya sajenis buwâ sè cèlo' rassana. Biasana èghunaaghi ghâbây camporanna palappa è bânnya' massa'an Indonesia, sè aberri' rassa cèlo', misalla è è ghângan cèlo' otabâ è kowa pèmpèk. Accem kèya ègunaaghi ghâbây camporan jhâmo sè èjhuwâl bi' orèng sè ajhuwâl jhâmo.




#Article 5: Acep Syahril (48 words)


Acep Syahril (lahèr è Kuningan, Jhâbâ Bârâ', 25 Novèmber 1963) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia. Bâjarina Acep neptep è Blok Senerang Dhisa Sudikampiran, Indramayu. Acep panèka penyair sè aumumaghi karjâ puisina klabân cara èbâcaghi è kennengngan umum, è bânnya' koṭṭa è Indonèsia.

Ghimpo'an puisi tunggal

Ghimpo'an puisi abhâreng




#Article 6: Acep Zamzam Noor (16 words)


Acep Zamzam Noor (lahèr è Tasikmalaya, Jhâbâ Bârâ', 28 Fèbruari 1960) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.




#Article 7: Acèh (63 words)


Acèh panèka sala sèttong propinsi è Inḍonesia. Acèh bâḍâ è palèng ḍâjâ Polo Somattra bân propinsi palèng bârâ' è Inḍonèsia. Ibukotthana panèka Banḍa Acèh. Kennengnganna semma' bi' Kapolowan Anḍaman bân Nikobar è Inḍia bân èpèsa'aghi bi' Tasè' Anḍaman. Bhâsana panèka bhâsa Acèh, Gayo, Alas bân bhâsa laènna. Loas propinsina panèka 57.365,09 km2 kalabân 18 kabhupatèn bân 5 kottha. Ghungghung orèngnga ra-kèra 5.000.000 orèng.




#Article 8: Ade Chandra (19 words)


Ade Chandra otabâ Zhang Xing Yen (lahèr è Jakarta, 4 Fèbruwari 1950) panèka sala sèttong pamaèn badminton asal Indonèsia.




#Article 9: Ade Manuhutu (51 words)


Ade Manuhutu otabâ nyama ghenna'na Adrian Stefanus Louis Manuhutu (lahèr taon 1948) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.

Balada Cendrawasih panèka album musik sareng Diana Nasution bân Ade Manuhutu sè èduccol taon 1984. Album arèya èproduserè Bartje Van Houten sareng bengko produksi Purnama Records.

Èssè album arèya:

(Live recording) Pdt. Ade Manuhutu




#Article 10: Adera (22 words)


Aderaprabu Lantip Trengginas otabâ sè lebbi kalonta Adera (lahèr è Jakarta, 6 Jânuwari 1986) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès lagu Inḍonèsia.




#Article 11: Adhitia Sofyan (18 words)


Adhitia Sofyan (lahèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 6 Novèmber 1977) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 12: Adi Bing Slamet (18 words)


Adi Bing Slamet (lahèr è  Jakarta, 6 Mei 1966) panèka sala sèttong aktor, panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 13: Aditya (24 words)


Anugerah Aditya otabâ lebbi èkennal klabân nyamah Aditya (lahèr è Jakarta, 12 Mei 1982) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Pop RB Indonèsia.




#Article 14: Adobe RGB (39 words)


Adobe RGB panèka letta'na bârna RGB sè èkembângaghi bi' Adobe Systems è taon 1998. Arèya èghâbây sopajâ kabbhi bârna sè bhisa ècèta' è printer bârna CMYK bâdâ dâlem RGB. Maskè è lajâr komputer, bârna sè bhisa majhu coma 50%-na.




#Article 15: Afgan Syahreza (19 words)


Afgan Syahreza otabâ lebbi èkennal klabân nyamah Afgan (lahèr è Jakarta, 27 Mèi 1989) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.




#Article 16: Afganistan (68 words)


Afganistan, nyama resmina Republik Islam Afghanistan arèya naghârâ sè takorong ḍhârât sè letta'na è Asia Lao' bân Asia Tengnga. Pendudukna sakètar 32 juta, adhâddhiaghi naghârâ sè palèng bânnya' ka-42 è dhunnya. Naghârâ arèya aengghânan bi' Pakistan è lao bân tèmor; Iran è bârâ'; Turkmenistan, Uzbekistan, Tajikistan è ḍâjâ; bân Cèna è tèmor ḍâjâ. Luas wilayahna 652,000 km2 (252.000 sq mi), adhâddhiaghi naghârâ ka-41 sè palèng jhembâr è dhunnya.




#Article 17: Afrizal Malna (32 words)


Afrizal Malna (lahèr è Jakarta, 7 Juni 1957) panèka sala èttong sastrawan Indonèsia. Nyamana èkennal bhâbu lèbât jâ-karjâna aḍhâpor puisi, cerèta bhuntek, novèl, bân èsai sastra sè èterbitaghi è bânnya' media massa.




#Article 18: Agam Wispi (27 words)


Agam Wispi (lahèr è  Pangkalan Susu, Somattra Ḍâjâ, 31 Dèsèmber 1930 – wafat è Amsterdam, Bâlândhâ, 1 Januari 2003 omor 72 taon) panèka sala sèttong sastrawan Inḍonesia.




#Article 19: Aghâma (57 words)


Aghâma, mènorot Kamus Besar Bahasa Indonesia, iyâ arèya sistem otabâ sip-prinsip kaparcajâ'ân ḍâ' Pangèran otabâ Tuhan. Oca' aghâma asalla ḍâri bhâsa Sansekerta sè artèna tradisi dhinèng oca' laèn sè para' paḍâ'â artèna iyâ arèya rèligi sè asalla dâri bhâsa Latin sè artèna mengikat kembali (ḍâ' Pangèran).

Aghâma sè palèng bânnya' panyembhâna è Madhurâ iyâ arèya aghâma Islam.




#Article 20: Agus Noor (17 words)


Agus Noor (lahèr è  Tegal, Jhâbâ Tengnga, 26 Junè 1968) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 21: Agus R. Sarjono (16 words)


Agus R. Sarjono (lahèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 27 Juli 1962) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia. 




#Article 22: Agus Wisman (15 words)


Agus Wisman (lahèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 1 Fèbruwari 1965) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.




#Article 23: Ahda Imran (22 words)


Ahda Imran (lahèr è Payakumbuh, 10 Agustus 1966) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.

Si-puisi arèya toman lebbhu arèhan kompas ka edisi pettal:




#Article 24: Ahmad Albar (26 words)


Ahmad Syech Albar otabâ lebbi èkennal klabân nyama Ahmad Albar (lahèr è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 16 Julè 1946) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 25: Ahmad Fuadi (19 words)


Ahmad Fuadi (lahèr è Bayur Maninjau, Somattra Bârâ', 30 Dèsèmber 1973) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 26: Ahmadun Yosi Herfanda (18 words)


Ahmadun Yosi Herfanda (lahèr è Kaliwungu, Kabhupatèn Kendal, Jhâbâ Tengnga, 27 Juli 1962) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia. 




#Article 27: Ajip Rosidi (23 words)


Ajip Rosidi (lahèr è  Jatiwangi, Majalèngka, Jhâbâ Bârâ', 31 Januari 1938) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.

Bâdâ atosan karjâna Ajip. Brâmpan è antarana:




#Article 28: Akmal Nasery Basral (16 words)


Akmal Nasery Basral (lahèr è Jakarta, 28 April 1968) panèka sala sèttong sastrawan bân wartawan Indonèsia.




#Article 29: Alam (21 words)


Alam Alatas otabâ kalonta klabân nyama Alam (lahèr è Tasikmalaya, Jhâbâ Bârâ', 11 Mèi 1981) panèka sala sèttong panyanyi ḍangḍut Inḍonesia.




#Article 30: Alan Hogeland (20 words)


Alan Hogeland otabâ nyama aslina Kamaludin Rangkuti (lahèr è Binjai, Somattra Ḍâjâ, 19 Oktober 1931) panèka sala sèttong sastrawan Inḍonèsia.




#Article 31: Alar (39 words)


Alar (Pisonia aculeata) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Nyctagynaceae. Alar tombuna nalar, lanjhângngâ bisa ghân 20 m. Bhulât ghlâgharrâ biyasana 16 cm bân anḍi' ḍuri sè bâḍâ è bagiân bâbâ. Tombuwân arèya biasana èkala' dâri alas.




#Article 32: Albert Einstein (88 words)


Albert Einstein (/ˈaɪnstaɪn/ EYEN-styne; bhâsa Jèrman: [ˈalbɛɐ̯t ˈʔaɪnʃtaɪn] 14 Maret 1879-18 April 1955) panèka èlmowan fisika teoretis kalahèran Jerman sè ngembângaghi teori relativitas, sèttong dâri ḍuwâ' cangghâ otama fisika modern (bhâreng mekanika kuantum). Jâ-karjâna èkennal kèya polana apangaro mongghu filsafat èlmo. Rumus ghâbâyân Einstein sè palèng èkennal panèka rumus persamaan massa-energi E = mc2, sè èsebbhut mènangka persamaan palèng kalonta è dhunnya. Einstein narèma Nobel Fisika è taon 1921 polana jasa mongghu fisika tèorètis, bân khusussa panemmoana parkara hokom efek fotolistrik, sè adhâddhiaghi awwâl ḍâlem ngembângaghi tèori kuantum.




#Article 33: Albert Fakdawer (24 words)


Albert Thom Josua Fakdawer otabâ lebbi kalonta klabân nyama Albert Fakdawer (lahèr è Jakarta, 29 Junè 1993) panèka sala sèttong panyanyi bân aktor Inḍonèsia.




#Article 34: Ali Akbar Navis (34 words)


Haji Ali Akbar Navis (laher è Kampung Jawa, Padangpanjang, Sumatra's Westkust, 17 Novèmber 1924 – wafat è Paḍang, Somattra Bârâ', 22 Maret 2003 è omor 78 tahun) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 35: Alib Isa (70 words)


Abdullah Shomad otabâ lebbi èkennal mènangka Alib Isa panèka seniman lèter bân kaligrafer kalonta asal Indonésia. Alib asalla ḍâri Polokarto, Sukoharjo, Jhâbâ Tengnga. Alib èkennal mènangka sala sèttong tokoh pelopor sè makennalaghi bidang kabhângkètan lèter bân kaligrafi è Indonesia. È taon 2015, Alib aghâbây Surakarya, pemaoran seniman lèter bân kaligrafi è Surakarta. Abâ'na panèka seniman lèter sè pertama sè ella alaksanaaghi pamèran kasorang parkara kaligrafi bân seni lèter è Indonesia.




#Article 36: Alicia Chanzia (28 words)


Alicia Chanzia otabâ lebbi èkennal mènangka Acha (laèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 24 Mèi 1999) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Acha panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaḍuwâ'.




#Article 37: Alissa Galliamova (28 words)


Alissa Galliamova otabâ lebbi èkennal mènangka Mova otabâ Al (laèr è Bandung, 28 Agustus 1993) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Mova panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 38: Amanina Afiqah Ibrahim (30 words)


Amanina Afiqah Ibrahim otabâ lebbi èkennal mènangka Afiqah otabâ Afiqah JKT48 (laèr è Jakarta, 6 Januari 2006) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Afiqah panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kabâllu'.




#Article 39: Ambunten, Sumenep, Madura (30 words)


Ambunten arèya sala sèttong kacamadhân sè bâdâ è Kebhupatèn Sumenep, Polo Madhurâ. A jara' ra-kèra 25 kilomèter otabâ 40 mennèt dâri posat Kottha Sumenep.

Ambunten andi' 15 dhisah, iyè arèya:




#Article 40: Amir Hamzah (34 words)


Amir Hamzah (lahèr è Tanjung Pura, Langkat, Somattra Tèmor, Hinḍia Bâlândhâ, 28 Fèbruari 1911 – wafat è Kwala Begumit, Binjai, Langkat, Inḍonesia, 20 Maret 1946 è omor 35 taon) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.




#Article 41: Anang Hermansyah (24 words)


Anang Hermansyah otabâ lebbi èkennal klabân nyama Anang (laèr è Jember, Jhâbâ Tèmor, 18 Maret 1969) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 42: Andmesh Kamaleng (37 words)


Andmesh Kamaleng (lahèr è Kabhupatèn Alor, 15 April 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Andmesh panèka juwara lomba nyarè bhâkat anyanyi Rising Star Indonesia osom sè kapèng ḍuwâ' sè ètayangaghi è tapsiyun tèlèvisi RCTI è taon 2016-2017.




#Article 43: Andre Hehanussa (29 words)


Andre Ronal Benito Hehanussa Yance otabâ lebbi èkennal klabân nyama Andre Hehanussa (laèr è Makassar, Sulawesi Lao', Indonèsia, 24 Juli 1964) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 44: Andre Manika (15 words)


Andre Manika (laèr è Rembang, Jhâbâ Tengnga, 2 Novèmber 1962) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.




#Article 45: Andre Taulany (17 words)


Andre Taulany (laèr è Jakarta, 17 Sèptèmber 1974) panèka sala sèttong panyanyi, pamaèn film, bân pelawak Indonèsia.




#Article 46: Andrea Hirata (20 words)


Andrea Hirata (lahèr è  Gantung, Belitung Tèmor, Bangka Belitung, 24 Oktober 1967) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 47: Andrei Adistia (19 words)


Andrei Adistia (lahèr è Jakarta, 15 Ḍèsèmber 1990) panèka sala sèttong pamaèn badminton asal Indonèsia.

Abhâreng Hendra Aprida Gunawan




#Article 48: Android (62 words)


Android panèka sistem operasi è Linux sè èrancang ghâbây perangkat lajâr seḍḍheng, akaḍeng tèlpon pènter bân komputer tabblèt. Android awwâla èkembângaghi sareng Android, Inc., klabân bhântowan bhândhâ dâri Google, sè kamoddhian èbelli Google è taon 2005. Sistem operasi arèya èumumaghi resmina è taon 2007, abhâreng bi' Open Handset Alliance, konsorsium pemaoran perusahaan-perusahaan prangkat ghâli, prangkat olo', bân telekomunikasi sè mamajhuaghi prangkat selulèr.




#Article 49: Andy Liany (74 words)


Andy Liany (laèr è  Temanggung, Jhâba Tengnga, 12 Januwarè 1966 – wafat è London, 22 Fèbruwari 2001 ka omor 35 taon) panèka sala sèttong panyanyi musik rock Indonèsia.

Karier musik Andy èawwâli ḍâlem grup musik Z Liar. Sareng grup musik arèya, ḍuwâ' laghu, Fitnah bân Bumi, èrilis abhâreng ḍâlem album kompolan Indonesian Rock Metal 1 ghârâpan Bursa Musik ka taon 1990. Andy toman dhâddhi vokalis Slank formasi awwâl. Andy jhughâ toman adhâddhi vokalis Elpamas.




#Article 50: Angsana (33 words)


Angsana (Pterocarpus indicus) iyâ arèya ka'-bhungka'an sè ngasèlaghi kaju akualitas tèngghi dâri famili Fabaceae. Kajuna ghâli, abârna mèra, bân cokop berrâ' sè èkalompo'aghi ka narra otabâ rosewood. Bhâsa Indonesiana angsana yâ pagghun angsana.




#Article 51: Animasi (55 words)


Animasi panèka filem sè èasèlaghi ḍâri pangolaan ghâmbhâr tanang saèngghâ dhâddhi ghâmbhâr aghuli. Wâl-awwâla ètemmoaghi, filem animasi èghâbây ḍâri bânnya' lembâr dhâlubâng ghâmbhâr sè èmainaghi saèngghâ angghâl efek ghâmbhâr ghuli. Klabân bhântowan komputer, pangarjâ'ân filem animasi dhâddhi lebbi sèghel bân akas. Bâjarina arèya lebbi bânnya' pangarjâ'ân filem animasi tello' dimensi èbhânḍhing filem animasi ḍuwâ' dimensi.




#Article 52: Aninditha Rahma Cahyadi (30 words)


Aninditha Rahma Cahyadi otabâ lebbi èkennal mènangka Anin otabâ Anin JKT48 (laèr è Bandung, 24 Maret 1992) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Anin panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi katello'.




#Article 53: Anyang (28 words)


Anyang (Elaeocarpus grandiflorus) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Elaeocarpaceae. Tombuwân arèya aropa'aghi tombuwân abighi sè ngennèng tombu sampè' 25m. Anyang èkoca' kèya anyang-ayang (Inḍonesia), rejasa (Jhâbâ).




#Article 54: Arab Saudi (41 words)


Arab Saudi iyâ arèya sala sèttong nagâhrâ è è Tèmor Tengnga, benua Asia. Ibukoṭṭana iyâ arèya koṭṭa Riyad.

Luas naghârâna panèka 2.150.000 km2 kalabân anḍi' 13 provinsi. Penduduk naghârâ Arab Saudi bâḍâ 30.770.375 orèng bân kapadatan pendudukna 12,3 orèng per Km².




#Article 55: Arafat Nur (19 words)


Arafat Nur (lahèr è Lubuk Pakam, Somattra Lao', 22 Dèsèmber 1974) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 56: ArcGIS (29 words)


ArcGIS panèka sistem informasi geografis (geographic information system otabâ kabhuntekanna GIS) ghâbây lakon klabân peta bân informasi geografis. Rowâ èghunaaghi aghâbây bân aghunaaghi peta, ghimpo'aghi data geografis, bân èn-laènna.




#Article 57: Argentina (44 words)


Argentina iyâ arèya sala sèttong naghârâ è Amerika Lao', benua Amerika. Ibukoṭṭana iyâ arèya koṭṭa Buenos Aires. Bhâsana iyâ arèya bhâsa Spanyol.

Luas naghârâna panèka 2.780.400 km2 kalabân anḍi' 23 provinsi. Penduduk naghârâ Argentina bâḍâ 43.131.966 orèng bân kapadatan pendudukna 14,4 orèng per Km².




#Article 58: Ari Aster (39 words)


Ari Aster (lahèr 15 Juli 1986) panèka sutradara bân pangangghit naskah filem Amèrika Serikat. Ari kalonta mènangka panolès bân dhâddhi sutradara filem horor Hereditary (2018), filem horor Midsommar (2019), bân filem kènḍâ' The Strange Thing About the Johnsons (2011).




#Article 59: Ari Lasso (23 words)


Ari Bernardus Lasso otabâ lebbi èkennal klabân nyama Ari Lasso (laèr è Madiun, Jhâbâ Tèmor, 17 Januwarè 1973) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.




#Article 60: Arief Budiman (64 words)


Arief Budiman (lahèr è Jakarta, 3 Jânuwari 1939 - wafat è Salatiga, Jhâbâ Tengnga, 23 April 2020 è omor 81 taon), èlahèraghi klabân nyama Soe Hok Djin, panèka sorang aktivis demonstran Angka'an '66 abhâreng klabân alè'na, Soe Hok Gie nalèka ghi' mahasiswa fakultas Psikologi, Universitas Indonesia, Jakarta. Arief panèka ghuru rajâ è Universitas Melbourne, Australia. Arief jhughâ bânnya' nyombhâng ḍâlem bidang bhudhâjâ è Indonesia.




#Article 61: Arif Dharma (16 words)


Arif Dharma (laèr è Jakarta, 9 Sèptèmber 1974;) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 62: Armand Maulana (26 words)


Tubagus Armand Maulana otabâ lebbi èkennal klabân nyama Armand Maulana (laèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 4 April 1971) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 63: Armenia (44 words)


Armenia iyâ arèya sala sèttong naghârâ è è bâtes benua Èropa bân benua Amerika. Ibukotana iyâ arèya koṭṭa Yereban. Bhâsana iyâ arèya bhâsa Armenia.

Loas naghârâna 29.743 km2 kalabân 11 provinsi. Penduduk naghârâ Armenia bâḍâ 3.018.854 orèng bân kapadatan pendudukna 101,5 orèng per Km².




#Article 64: Armijn Pane (31 words)


Armijn Pane (lahèr è  Muara Sipongi, Mandailing Natal, Somattra Ḍâjâ, 18 Agustus 1908 – wafat è Jakarta, 16 Fèbruwari 1970 ka omor 61 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 65: Arta' (53 words)


Arta (Vigna radiata) iyâ arèya tamenan palawija sè èkennal pran-brâmpan è kennengngan tropis. Tamenan arèya tamaso' ka famili Fabaceae. Arta' andi' manfaat sè bânnya' è dâlem kaodi'ân rè-saarè, misalla kaaghuy sombher kakanan sè proteina tèngghi. Arta è Indonesia ngennengngè ondhâghân nomer tello' sè palèng penting mènangka tamenan cang-kacangan samarèna kadhelli bân kacang tana.




#Article 66: Aruba (49 words)


Aruba enggi panèka sala sèttong polo è Antilen Kènè', salanjhâng 33 km è bahar Karibia lajân lao. Ibukoṭṭana enggi panèka koṭṭa Oranjestad. Bhâsana panèka bhâsa Bâlândhâ bân Papiamentu.

Loas polona panèka 178,91 km2 kalabân 23 provinsi. Penduduk negara Aruba bâḍâ 103.400 jiwa bân kapadatan penduduk 575,21 orèng per Km².




#Article 67: Arya Wiraraja (515 words)


Arya Wiraraja salah sèttong tokoh sè ngadeggâgi nagârâ Songennep, sè kalonta akaagungan kamampoan pènonjul è dhâlemmanna ngator nagârâ bân tarèka perrang. Salaèn dhâri jârèya salèrana kaagungan panarabângan tarèka tor tèngka sè kaalok è jâmanna. Jugân Arya Wiraraja jârèya mènangka panonggul otama è bâkto ngadeggâgi karajâ’ân Majâpaèt kantos ngalampa’agi jâman sè kantos samporna iyâ arèya bisa manyèttong polo-polo è Nusantara, sè èdhimma sabelunna lakar èkakareb kalabân Rato Agung Singhasari Prabu Kertanagârâ. Pangarep Rato Agung Singhasari jârèya kantos para’ nyamporna’agiyâ, jâ’ sènga ta’ nemmo alangan kalabân dhâtengnga lâ-bâlâ panjurit Chèna dhâ’ ka polo Jâbâ. Èsambung polè kalabân dhâtengnga panjurit Dhaha sè alorog dhâ’ Singhasari è bâkto para panjurit perrangnga bâdhâ è tana sabrâng.

Carèta bâdhâna Arya Wiraraja cè’ sakonè’na, saè è dhâlemmannapiagam, prasasti, otabâ kètab-kètab tembâng sè kona, pèra’ bâdhâ sabâgiân è kètab Nagârâkartagâma bân Pararaton. Sanaos sakonè’ bâdhâna carèta è kètab-kètab kona, tapè gi’ bânnya’ para ahli sajârâ sè notorragi è dhâlem pan-bârâmpan makalah kaangguy èbulângngagi è è gin-panggin è bâkto mabâdhâ seminar.

Dinèng monggu dhâ’ orèng Songennep cokop ngandellagi carèta sè bâdhâ, sè dhimma ètambâi kalabân dungngèng sè è loar kamampoanna pèkkèrra manossa, saènggâna kantos kaloar dhâri carèta sè saongguna. Kalabân bâdhâna buku Bâbâd Madurâ bân Bâbâd Songennep ta’ kantos bisa nyèngkap lèng-alèng sè sabellunna ta’ èkataoè, pèra’ para pemerhati tor para ahli sajârâ sè parduli bâi abâlângngajâ kaangguy nyarè gân sakonè’ bâdhâna carèta sè saongguna. Para ahli abâlângajâ kaangguy nalèktègi kalabân tè-ngatè sè apanduman dhâ’ ka pan-bârâmpan ger-oger sè sakèrana semma’ ka kasampornaan.

Arya Wiraraja mènangka parbirâ otama sè ponjul è dhâlemmanna ngadeggâ nagârâ Agung Majâpaèt, sè aropa’agi satrèa pènonjul tor kaagungan panggâliân sè samporna. Pamanggina cokop loas saènggâna bân-sabbân tèndâk pamèkkèranna ta’ tao lèngsèr dhâri kanyataan sè èlampaagi.   È dhâlemmanna ngator nagârâ bân tarèka perrang bânnya’ orèng sè tacengnga’ tor ngalem, bi-lebbi dhâri para ahli sajârâ. Bân-sabbân pola tèngkana è bâkto ngator tarèka nagârâ tadhâ’ orèng sè bisa tao dhâ’ ka sajjâna, saènggana mon orèng sè ta’ ngartè èsanggu durâka dhâ’ ka parèntana Ratona. Saongguna salèrana tadhâ’ laèn coma ngalampa’agi tarèka sè saè tor nyampornaagi. Lakar èbâkto jâman jârèya talèbât nyangsara nemmonè orèng sè ponjul panggaliyânna, apa polè para satrona aromasa ta’ kèra bisa ngongguli dhâ’ ka kajunèlanna Arya Wiraraja. Pramèla dhâri jârèya para satrona apanganggèp jâ’ Arya Wiraraja mènangka dukon sè pènter bân bisa nyèlap tor durâka dhâ’ nagârâ bân Ratona.
        
Bila nangalè dhâri tarèkana è bâkto dâddi penonggul ngadeggâ nagârâ Agung Majâpaèt, tantona mon abâ’na kareb mastè bisa arebbu’ kakobâsa’an dâri Radin Wijaya. Amargâ èbâkto jârèya Arya Wiraraja akaagungan kakobâsa’an sè mampo tor bisa makompol lâ-bâlâ panjurit è Madurâ, tapè serrèna salèrana ta’ gâdhuwân  kareb sè jubâ’, dâddi gi’ apanganggep jâ’ abâ’na gi’ paggun kabulâ. Gi’ paggun nganggep lora dhâ’ Radin Wijaya sè lakar pantes ngobasanè tana Jâbâ, amargâ salèrana lakar teddhâ’ toronna Rato Agung pènonjul dhâri Singhasari. Arya Wiraraja ta’ kaagungan kareb kaangguy dâddi Rato Agung, tapè cokop dâddi kabulâ sè alampa’agi parènta lorana. Mèlana ta’ maso’ dhâ’ ka akkal bila bâdhâ orèng sè nyangka jâ’ Arya Wiraraja sèttong santana sè dâraka dhâ’ ka nagârâ bân Ratona, tantona kabâr jârèya sangajâ èsèayarragi bi’ para satrona, sopajâ salèrana akaton jubâ’ tèngkana.




#Article 68: Aryo Wahab (16 words)


Aryo Wahab (laèr è Jakarta, 1 Julè 1974) panèka sala sèttong panyanyi bân pamaèn filem Indonèsia.




#Article 69: Arè Bhumè (49 words)


Arè Bhumè panèka acara taonan sè èpaènga'aghi è sadhâjâ dhunnya niyap 22 April. Arèya ghâbây abhânto palèndhungan lingkungan. Arè Bhumè èrancang ghâbây orèng sopajâ sadar bân hormat ka planèt bengkona manossa. Bâjarina Arè Bhumè bâḍâ è lebbi dâri 175 naghârâ sè èator sareng Jhâringan Arè Bhumè (Earth Day Network).




#Article 70: Asemrowo, Sorbhâjâ (13 words)


Asemrowo panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 71: Asma Nadia (23 words)


Asmarani Rosalba otabâ lebbi èkennal mènangka Asma Nadia (lahèr è  Jakarta, 23 Junè 1972) panèka sala sèttong panolès carpan bân novèl asal Indonèsia.




#Article 72: Asrul Sani (26 words)


Asrul Sani (lahèr è Rao, Somattra Bârâ', 10 Junè 1927 - wafat è Jakarta, 11 Jânuwari 2004 è omor 76 taon) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.




#Article 73: Astronomi (43 words)


Astronomi panèka bisa èterjemaaghi dhâddhi èlmo nujum otabâ parbintangan. Astronomi ngotama'aghi pangamatan obyek è lowar planet bumi, dhâddhi bisa èlakonè bi' orèng sè ahli jughân bân sè amatir, salaèn nèka astronomi jughân aberri' panjelasan kadhâddhiân-kadâddhiân è lowar bhumi otabâ è lowar atmosfèr bhumi.




#Article 74: Atom (61 words)


Atom panèka samacem ètongan ḍhâsar materi, sè aghâbây ḍâri inti atom bân awan elektron abubut negatif è cangkobhengna. Inti atom aghâbây dâri proton sè abubut positif, bân neutron sè abubut netral (jhâbhâ ka inti atom Hidrogen-1, sè ta' anḍi' neutron). Elektron-elektron ka atom èbhughet ka inti atom sareng gaya elektromagnetik. Ghimpo'an atom jhughâ kèngèng bhughet èttong bhâreng laènna, bân abhângon molekul.




#Article 75: Ayat-Ayat Cinta (294 words)


Ayat-Ayat Cinta iyâ arèya novel karjâ Habiburrahman El Shirazy sè terbit sapesan taon 2004 lèbât penerbit Basmala bân Republika. Novel arèya aèssè 418 halaman bân sukses nyètak 160 èbu eksemplar ḍâlâm bâkto 3 taon. Ayat-Ayat Cinta adhâddiaghi kebangkitan karjâ sastra Islami sampè' mangkèn.

Lastarèna novella sukses, roma produksi MD Pictures ngangka’ ka film lajâr lebar. Hanung Bramantyo èpèlè kaangghuy dhâddhi sutradarana. Aktor bân aktrisna iyâ arèya Fedi Nuril mènangka Fahri, Rianti Cartwright mènangka Aisha, Zaskia Adya Mecca mènangka Noura, Carissa Putri mènangka Maria Kirgiz bân Melanie Putria mènangka Nurul.

Syuting film arèya pangaterrona è Mesir akadhi novella kèng ta' èèdhinè sareng Pamarènta Mesir. Syutingnga èobâ ka India bân è Indonesia. Pangaterrona perilisan film tangghâl 19 Desember 2007 molor sampè 2008 polana syuting ghi ta’ lastarè.

Carèta cinta islami tentang Fahri, mahasiswa Master è Al-Azhar sè bhâjheng è dâlem akuliah. Fahri arèya rèng lakè’ sederhana, taat aghâma, bân ngaghungi sèfat toleransi sè tèngghi. Orènga ta’ kasokan pacaran bân ajâgâ abâ’ dibi’ dâri rèng binè’.

Fahri ngallè ka Mesir bân ngaghungi tatangghâ nyamana Maria Girgis. Maria aghâmana Kristen Koptik, tapè èsto ḍâ’ ka Al-Qur’an bân ka Fahri. Dâri èsto dhâddhi trèsna. Maria lako nolès perasaanna è diari.

Nurul, potrana Kèyaè raja è Jhâbâ Tèmor. Orènga kalem sareng cerdas. Sanyatana Fahri paḍâ lèbur ka Nurul kèng gengsi, polan abâ’ dhibi’na ghun potrana rèng tanè. Neng film, èperanaghi sareng Melanie Putri. Noura, tatangghâ sè lako èsèksa bapa’en dhibi’. Fahri cè’ pardulina ka Nora bân abhânto. Tapè Noura ngarep lebbi bân dhâddhi masalah rajâ.

Original Soundtrack Ayat Ayat Cinta iyâ arèya album music sè èrèles 28 Februari 2008 sareng Trinty Optima Production. Laguna agenre pop.




#Article 76: Ayat-Ayat Cinta 2 (346 words)


Ayat-Ayat Cinta 2 iyâ arèya filem Indonesia sè rèlès tangghâl 21 Desember 2017. Film arèya èrèles jughân tangghâl 11 Jânuwari 2018 è Malaysia sareng Brunei Darussalam. Sutradarana Guntur Soehardjanto. Filem rèya filem kaḍuwâ’ ḍâri Ayat-Ayat Cinta.

Filem rèya acarèta Fahri (Fedi Nuril) sè oḍi’ kadhibi’ è Edinburgh bhârâng asisten Halusi (Pandji Pragiwaksono). Fahri kaèlangan Aisha pèttong bulân. Aisha èlang è Gaza, Palestin. Fahri terros nantos Aisha. Aslina Fahri seḍḍhi. Fahri sibok dhâddhi dosen bân pengusaha è Edinburgh. Kancana bâkto è Al-Azhar, Misbah numpang atingghâl è romana Fahri. Fahri segghut ngadepaghi masala sareng ghâ-tatangghâna, iyâ arèwa nenek Yahudi, Catarina (Dewi Irawan), Keira McGils (Chelsea Islan), pamaèn biola sè bejhik sara ka Fahri polana ngangghep Fahri teroris. Fahri istiqomah abhânto ghâ-tatangghâna mènangka amanah Aisha. Niat bhâgus Fahri mala dhâddhi sala paham. Kaoḍi'ânna Fahri sajân rumit ding la Hulya (Tatjana Saphira), sapopona Aisha.

Filem rèya èsutradai sareng Guntur Soehardjanto. Sè nolès skenario iyâ arèya Alim Sudio bân Ifan Islami. Carèta filem arèya mondhut dâri novella Habiburrahman el-Shirazy. Produser filem rèya yakni Manoj Punjabi bân Dhamoo Punjabi.

Proses maca skenario èmolaè è bulân April. Proses syuting èmolaè 5 Agustus 2017, abitta 50 arè. Filem rèya alatar è Gaza, Skotlandia, London, Budapest, bân Jakarta. Ca'èpon Manoj, proyek rèya proyek sè raja, lebbi dâri 16 Milyar.

Album soundtrack èliris tangghâl 4 Desember 2017. Albumma ènyanyiaghi Rossa (Bulan Dikekang Malam), Krisdayanti (Ayat-Ayat Cinta 2), Isyana Sarasvati (Masih Berharap) Raisa (Teduhnya Wanita), Payung Teduh (di Antara Pepohonan), Sarah Saputri (Harapku), Yeshua (Kamu Tulang Rusukku), Ryan Ho (Bila Jodohku Kamu), Dengarkan Dia (Bersenyawa), bân Cassandra (Cinta Bukan Milik Kita).

Trailer èliris tangghâl Satto, 21 Oktober 2017. Neng ḍâlâm trailer bâḍâ ca’ Inggris bân abitta 2 menit 13 detik. Trailerra masok 15 trending YouTube Indonesia langsung saarè lastarèna èluncuraghi. Ḍâlem du arè, trailerra ètèngghu lebbi ḍâri 400.000 orèng bân èlikes 9.000 orèng. Mongghu MD Pictures, rèya prestasi pertama.

Premier film rèya tangghâl 7 Desember 2017 è XXI Epicentrum, Kuningan, Jakarta Lao’. Tayang abhâreng è Indonesia tangghâl 21 Desember 2017.

Film rèya ngaollè  2.840.159 orèng è tayangan bioskop Indonesia bân ranking 3 box office Indonesia taon 2017.




#Article 77: Ayu Utami (25 words)


Justina Ayu Utami otabâ lebbi èkennal mènangka Ayu Utami (lahèr è  Bogor, Jhâbâ Bârâ', 21 Novèmber 1968) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 78: Aḍḍhâs (29 words)


Aḍḍhâs (Foeniculum vulgare) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Apiaceae. Aḍḍhâs ella abit kalonta ghâbây tamenan palappa bân obhât. Mènnya'na aḍḍhâs arowa sala sèttong komponèn mènnya' tellon.




#Article 79: Aḍḍhâs cèna (39 words)


Aḍḍhâs cèna (Illicium anisatum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Schisandraceae.

Ombhut sè bisa tombu ghân 6m, ngembhâng ḍâri Maret sampè Mei, bighina massa' è Oktober. Tombuwân arèya tamaso' tombuwân bândhu, anḍi' ḍuwâ' paroba è sèttong bhungka




#Article 80: Bali (51 words)


Bali (aksara Bali: ᬩᬮᬶ) panèka sala sèttong propinsi è Indonesia. Propinsi Bali aletta' è polo Bali, tèmorna polo Jhâbâ, bân bârâ'na polo Lombok. Ibukotta propinsina panèka Dènpasar. Bhâsa daèrah otamana panèka bhâsa Bali. Loas propinsina panèka  5.561,40 km2 kalaban 8 kebhupatèn bân 1 kottah. Jumlah dhikkè' propinsi arèya ra-kèra 3.890.757 orèng.




#Article 81: Bambang Reguna Bukit (21 words)


Bambang Reguna Bukit otabâ lebbi èkennal klabân nyama Bams (laèr è Ottawa, Kanada, 16 Junè 1983) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.




#Article 82: Banten (47 words)


Banten (aksara Sonḍhâ: ᮘᮔ᮪ᮒᮨᮔ᮪) panèka sala sèttong propinsi è Indonesia. Propinsi Banten aletta' è palèng bârâ' polo Jhâbâ. Ibukoṭṭa propinsina panèka Sèrang. Bhâsa daerah otamana panèka bhâsa Sondhâ Banten. Loas propinsina panèka 9.018,64 km2 kalabân 4 kebhupatèn bân 4 koṭṭa. Jumlah ḍhikkè' propinsi arèya ra-kèra 10.632.166 orèng.




#Article 83: Bayu Risa (17 words)


Bayu Risa (laèr è Dèpok, Jhâbâ Bârâ', 6 Oktober 1983) panèka sala sèttong panyanyi bân aktor Indonèsia.




#Article 84: Beby Chaesara Anadila (29 words)


Beby Chaesara Anadila otabâ lebbi èkennal mènangka Beby (laèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 18 Maret 1998) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Beby panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 85: Bengkulu (45 words)


Bengkulu (aksarah Rejang: ꤷꥍꤲ꥓ꤰꥈꤾꥈ) panèka sala sèttong propinsi è Indonesia. Propinsi Bengkulu aletta' è polo Somattra. Ibukoṭṭa propinsina panèka koṭṭa Bengkulu. Bhâsa ḍaerah otamana panèka bhâsa Rejang. Loas propinsina panèka 19.788,70 km2 kalabân 9 kebhupatèn bân 1 koṭṭa. Jumlah ḍhikkè' propinsi arèya ra-kèra 1.715.518 orèng.




#Article 86: Beni Setia (30 words)


Beni Setia (lahèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 1954) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia. Nyamana èkennal lèbât jâ-karjâna aḍhâpor cerèta bhuntek, esai sastra, bân puisi sè èterbi'aghi ḍâ' bânnya' media massa.




#Article 87: Beniqno (24 words)


Beniqno Muhammad Aquino otabâ lebbi èkennal klabân nyama Beniqno (laèr è Mèdan, Somattra Dâjâ, 11 Novèmber 1974) panèka sala sèttong panyanyi bân aktor Indonèsia.




#Article 88: Benny Prawira Siauw (29 words)


Benny Prawira Siauw (lahèr è Jakarta, 1 Fèbruari 1989) panèka sorang ahli suikidologi. Benny jhughâ aghâbây pemaoran Into The Light Indonesia, sè afokus ka cegghâ bunuh diri è Indonesia.




#Article 89: Benowo, Sorbhâjâ (13 words)


Benowo panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 90: Benyamin Sueb (28 words)


Benyamin Sueb (laèr è Batavia, 5 Maret 1939 – wafat è Jakarta, 5 Sèptèmber 1995 ka omor 56 taon) panèka sala sèttong aktor, panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 91: Betrand Peto Putra Onsu (23 words)


Betrand Peto Putra Onsu (nyama laèr: Alfonsius Toribio Tenkudi; laèr è Ruteng, Nusa Tenggara Tèmor, 14 Maret 2005) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.




#Article 92: Bherrâs jhâghung (88 words)


Bherrâs jhâghung iyâ arèya sala sèttong kakanan poko' polo Madhurâ è jhâman lambâ'. Bherrâs jhâghung arèya eghâbây ḍâri jhâgung sè ghi' bhuru èkorpèng bân ghâring. Jhâgung pas èghilis bi' ghilisân dâri bâto kamoddhiân ètampè kalabân ghâddhâng. Bâdâ tello macem sè kalowar dâri asèl tampèan iyâ arèya: bherrâs jhâghung, bu'u', bân tompè. 

Nasè' sè èghâbây ḍâri bherrâs arèya èkoca' nasè' jhâghung. Nasè' arèya biasana èkakan bi' kowa marongghi.

Rassa nasè' sè èghâbây ḍâri bherrâs jhâghung arèya lebbi lemma', bân rassa kenyanga bisa tahan lebbi abit dhâddhi ta' lekkas alghung.




#Article 93: Bhlimbhing bulu (232 words)


Bhlimbhing bulu (Averrhoa bilimbi L.) segghut èsebbhut kalabân bhlimbhing ghângan otabâ bhlimbhing cèlo’, polana rassana sè cèlo’ bân biasana èghuna’aghi ka'agghuy palappa otabâ camporanna jhâmo. Bhlimbhing bulu oḍi’ è katègghiyân 5m sampè’ 500m è attas parmoka’anna tasè’.

Buwâ panèka asalla dâri Polo Maluku terros nyalambher ḍâ’ ka sakabbhinna kennengngan è Indonesia. Bhlimbhing bulu ghâmpang ètamen bân ghâmpang abuwâ, biasana bisa abuwâ samarèna omor 3-4 taon. Jumlanna buwâ sè èyasèlaghi bisa sampè’ 1.500 buwâ per bhungka.

Bhlimbhing bulu anḍi’ bhungka sè kasar bân agelombang, bârnana coklat ngodâ. Bhungkana bisa tombu sampè’ ± 15 mètèr. Ḍâunna aropa ghibes ghânjhil kalabân 21-45 anak ḍâun sè aghânding, okoranna 21-10 cm x 1-3 cm bân abârna bhiru. Buwâna loncong, lanjhânga ra-kèra 4-6 cm, abârna bhiru bâk nèng-konèng.

È ḍâlem 100gr bhlimbhing bulu bâḍâ 92,9 gr aèng ; 35 mg vitamin C ; bân 13 mg fosfor. Buwâ panèka jhughân anḍi’ kandungan vitamin A, B, bân C. 

Buwâ bhlimbhing bulu cè’ amanfaatta ka'angghuy obhât bâto’, nyo-ngaronyo, dusdus, sakè’ ghighi, bân ka'angghuy palappa dâpor. Salaènna panèka bisa jhughâ èkaghâbây sirup bân manisân. Biasana buwâ, bhungka, bân dâunna bisa èghuna’aghi ka'angghuy tambhâna astringent, ka'angghuy mabânnya’ pangalowarna empedu, antiradang, bân malancar senni.

Bhlimbhing bulu aman ka'angghuy èkakan polanna bânnya’ hasiyattâ. Tapè mon cè’ bânnya’na bisa ècapo’ karaconan polana anḍi’ ghâḍhuwân asam oxalic. Bisa jhugâ sampè’ nyebbabaghi gagal ginjal. Mon ampon ècapo’ panèka èyanjuraghi dhuli ghibhâ ka roma sakè’ ka'angghuy cuci ḍârâ.




#Article 94: Bhubbhuwân (32 words)


Bhubbhuwân (Cleome rutidosperma) iyâ arèya sala sèttong tombuwân è  famili Cleomaceae. Bhubbuwân amanfaat ghâbây tamenan obhât è pan-brâmpan kabudhâjâ'ân. Tombuwân arèya è bhâsa Indonesia èkoca' maman lanang, maman ungu, bân maman lelaki. 




#Article 95: Bhudhâjâ (74 words)


Bhudhâjâ otabâ kabhudhâjâ'an asal oca'na ḍâri bhâsa Sanskerta buddhayah, ropa jhâma' ḍâri buddhi (akal) èyartèyaghi mènangka parkara sè cangkè' klabân buḍi, bân akal manossa.

Mènorot Prof. Koentjaraningrat, kabhudhâjâ'an panèka gâbungan sadhâjâna sistem, gagasan, tènḍhâghân bân asèl karjâ manossa è masyarakat sè kennèng èyollèyaghi lèbât ajhâr.

Kabhudhâjâan arèya asèl ḍâri gâbungan unsur-unsur pèkkèran, rassa, bân niat sè abujuttaghi manossa ka'angghuy ngajhâlânaghi oḍi' è dhunnya. Bhudâjâ è maghârsarè otabâ bhângsa omom dhâddhi okoran tèngghi mabâna paradhâbhân.




#Article 96: Bhâbâng mèra (49 words)


Bhâbâng mèra (Allium cepa L. var. aggregatum) iyâ arèya sala sèttong palappa sè asala dâri Iran, Pakistan bân nong-ghunong è lajân ḍâjâna, tapè nyalambher ka man-dimman. Bujutta aropa ombi sè bisa èkakan matta, ghâbây palappa, tambhâ kèya. Kolè'na bisa èpadhâddhi pabârna bân ḍâunna bisa kèya èghuna'aghi ghâbây camporan ghângan.




#Article 97: Bhâbâng potè (25 words)


Bhâbâng potè (Allium sativum) iyâ arèya tamenan dâri famili Amaryllidaceae . Ombina èkaghâbây palappa dhâsar è massa'an Indonesia. Bhâbâng potè bhâsa Indonesiana arèya bawang putih.




#Article 98: Bhâjem (44 words)


Bhâjem otabâ tarnya (Amaranthus spp.) iyâ arèya tombuwân tamaso' ka ḍâlem famili Amaranthaceae. Tombuwân arèya biyasa ètamen bân ḍâunna èkakan mènangka ghângan. Tombuwân arèya asalla ḍâri Amèrika Tropis, kamoddhiyan bâjarina nyalambher ḍâ' sadhâja dhunnya. Tombuwân arèya kalonta mènangka ghângan sombher zat bessè sè amanpaat. 




#Article 99: Bhâlimbhing (66 words)


Bhâlimbhing (bhâsa Latin: Averrhoa carambola) panèka tombuwân bighi khas sè asalla dâri Indonesia, India, bân Sri Lanka. Bâjâ arèya, bhâlimbhing ella nyalambher ḍâ' cèghuk Asia Tèmor Lao', Republik Dominika, Brasil, Peru, Ghana, Guyana, Tonga, bân Polinesia. Usaha namen (sè dâgghi'na bhâkal èjhuwâl) èlakowaghi è Amerika Serikat, iyâ arowa è Florida Lao' bân Hawaii. È Indonesia, buwâ panèka èpadhâddhi ikon koṭṭa Depok, Jhâbâ Bârâ', sajjhek taon 2007.




#Article 100: Bhâsa (23 words)


Bhâsa panèka sala sèttong asèl bhuddhâjâ sè ècèpta'aghi manossa.

Bânnya' ḍèfinisi bhâsa sè omomma ahubungan kalabân segi otabâ èlmo tartanto. Ḍèfinisi-ḍèfinisi bhâsa èyantarana:




#Article 101: Bhâsa Madhurâ (183 words)


Bhâsa Madhurâ enggi panèka salah sèttong bhâsa sè e guna'agi sareng Oréng Madhurâ. Bhâsa Madhurâ gaduen penotor korang lebih 14 juta bhârgâ, tor terpusat e Polo Madhurâ, Ujung témor Polo Jâbâ otabâ kabâsan kasebbut lomra esebbut kabâsan tapal kuda, anglepodi daerah Pasuruan, Sorbâjâ, Malang, Banyoangé, Kapoloan Masalembu, tor Polo Kalimantan.

Bhâsa Kangean, saellana aropa'agi bhâsa sè sarompon, namong e anggep bhâsa sè laen dhâri bhâsa Madhurâ.

É Polo Kalimantan, Masyarakat Madhurâ terpusat e kabhâsan Sambas, Pontianak, Bengkayang tor Katapang, Kalimantan Bara'. Namong e kabhâsân panèka rata-rata dat-ngodhadan epon ampon ta' oneng ka bhâsa ébuna.

Bhâsa madhurâ aropa'agi anak cabang dhâri bhâsa Austronesia rating Malaju-Polinesia, saenggana badha kamereban dha' bhâsa-bhâsa daerah laenna e Indonesia.

Bhâsa Madhurâ banyyak terpengaruh sareng bhâsa Jâbâ, Malaju, Bugis, Tionghoa tor enlaen epon. Pangaroh bhâsa Jâbâ ce' karasana dhâlem bentuk sistem hierarki bhâsa melaepon akibat dhâri Pengaroh Karaton Mataram sengobasané Polo Madhurâ. Bannyak jugan tor-ator dhâlem bhâsa panèka sè aramo' dhâri bhâsa Indonesia otabâ Malaju tor badha jugân dhari bhâsa Minangkabau, namong dhâlem pangocab sè bidhâ.

Contoh epon :

bhilâ (huruf a dibaca [e] (info)) sami saréng bila = kapan




#Article 102: Bhâsa resmi (90 words)


Bhâsa resmi panèka bhâsa sè èghuna'aghi ḍâlem komunikasi resmi, akadeng ḍâlem paonḍhângan bân rat-nyorat dines, bân èkaulâhi mènangka sarana interaksi sè polenan klabân palaksana'an fungsi sèttong jabatan-jabatan. Secara hokom, bhâsa resmi madhâporaghi bhâsa sè èberri'aghi status legal khusus sareng sèttong naghârâ, naghârâ bâgiân, otabâ wilayah klabân yurisdiksi amagânna. Bhâsa resmi biyasana bhâsa sè èpaghuna'aghi ḍâlem administrasi pernata alebbhu (pengaḍhilân bân parlemen-parlemen). Polana maksod ekspresi kasorang ta' kèngèng èyobâ sareng hokom apa , istila bhâsa resmi biyasana ta' mengacu ka bhâsa sè èpaghuna'aghi sareng sasorang otabâ sèttong naghârâ, tapè sareng amar.




#Article 103: Bhâtèk (58 words)


Bhâthèk iyâ arèya kaèn aghâmbhâr sè paghâbâyânna ngangghhuy sè ètolès ḍâ' kaènna, lajhu pangolaenna èprosès klabân cara sè khas. Bhâthèk Inḍonesia, ella èjhuluk akadhi Sangkolan Kamanossa'an ghâbây Bhuddhâjâ Lèsan bân Bânnè Arta (Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity) sajjhek 2 Oktober 2009. Ciri bhâthèk Madhurâ lomra ngangghuy bârna sè cernang akadhi mèra, bhiru, bân konèng.




#Article 104: Bijjhân (40 words)


Bijjhân (Sesamum indicum) iyâ arèya ombhut osoman sè tamaso' ka ḍâlem famili Pedaliaceae. Tamenan arèya ètamen mènangka sombher mènnya' nabati sè biasa èkoca' mènnya' bijjhân. Asalla tamennan arèya ḍâri Afrika tropis kamoddhiân nyalambher ka tèmor sampè' ka India bân Cèna.




#Article 105: Billy Simpson (13 words)


Billy Simpson (laèr è Jakarta, 17 Juli 1987) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.




#Article 106: Bing Slamet (34 words)


Bing Slamet otabâ nyama lahèrra Ahmad Syech Albar (laèr è Cilegon, Banten, 27 Sèptèmber 1927 – wafat è Jakarta, 17 Desember 1974 ka omor 47 taon) panèka sala sèttong aktor, panyanyi bân pelawak Indonèsia.




#Article 107: Binhad Nurrohmat (13 words)


Binhad Nurrohmat (lahèr è Lampung,  1 Januari 1976) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.




#Article 108: Biologi (154 words)


Biologi panèka èlmo parkara kaoḍi'ân. Asal oca' biologi iyâ arèya ḍâri bhâsa Yunani: bios (oḍi') bân logos (lambhâng, èlmo). Cakobhân èlmo panèka cè' loassa bân ngalèpotè sadhâjana aspèk makhluk oḍi' otabâ organisme, dhâddhi tamaso' botani, zoologi jhughân mikrobiologi bân èn-laènna.

Èlmo biologi panèka awâlla dhâddhi èlmo mandiri molaè ahèr abaḍ XVII bân awwâl abaḍ XVIII. Neng Indonesia, èlmo panèka lambâ' kalonta klabân nyama èlmo hayat (ḍâri bhâsa Arab) sè artèna èlmo kaoḍi'ân.

Cakobhân èlmo biologi panèka gaḍhuwan cabang-cabang sè bânnya', bisa atosan. Biologi panèka saongghuna asalla ḍâri èlmo alam (natural sciences) sè eyajhâri sareng ahli èlmo-èlmo alamiah (naturalis). Semangkèn, biologi dhâddhi èlmo sè manḍiri, artèna gaḍhuwan perangkat analisis bân konsep-konsep ilmiah sè khusus bân kowat, otamana sa'amponna panemowan mikroskop bân tombhânga dogma generatio spontanea sareng konsèp omne vivum ex vivo.

Konsep evolusi, pewarisan sifat (hereditas), bân penemowan DNA mènangka bahan genetik jhughân ngèrèng mamacu parkembangan biologi secara pesat bân ngaselaghi cabang-cabang biologi sè anyar.




#Article 109: Bista (38 words)


Bista (Limonia acidissima) otabâ kabista otabâ billâ iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili ruk-jherrughân (Rutaceae). Tombuwân sè èmanfa'ataghi buwâna arèya la rangrang ètemmoè è pan-brâmpan kennengngan. Bista bâk tegghu ka kabâḍâ'ân kerrèng otabâ salin bân panyakè'.




#Article 110: Bito' (43 words)


Bito otabâ bhângkowang (Pachyrhizus erosus) iyâ arèya kalonta ḍâri ombina (cormus) sè potè. Ombina arèya kèngèng èkarojhâk bân èghâbây asinan, otabâ èpadhâddhi masker ghâbây maseggher mowa bân mapotè kolè'. Tombuwân sè asalla ḍâri benua Amèrika arèya  tamaso' ka ḍâlem suku to'-oto'an otabâ .




#Article 111: Bluntas (89 words)


Bluntas otabâ beluntas otabâ bâluntas (Pluchea indica) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Asteraceae. Ombhut sè paranca'enna bânnya' arèya alos, bân abulu lembu'. Tombuwân arèya ètamen ghâbây tamennan paghâr otabâ kennèng kèya tombu aghâl, tèngghina kennèng atekka 3 meter mon ta' èpangkas, saèngghânâ segghut ètamen dhâddhi paghâr pakarangan. Bluntas ngennèng tombu è tana sè ghâli, abâto, bân kerrèng, è tara'an mabâ sampè' katèngghiyân 1.000m ḍâri pa'aḍa'ân tasè'. Bluntas bhuto cokop sonar arè otabâ sakonnè' aopan, bân pabânnya'anna kennèng èkalakowaghi klabân settèk ghlâghâr bhungka sè ella cokop towa.




#Article 112: Bob Tutupoly (22 words)


Bobby Willem Tutupoly otabâ lebbi èkennal mènangka Bob Tutupoly (laèr è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 13 Novèmber 1939) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.




#Article 113: Bobby Sandhora (39 words)


Mochamad Alexander  otabâ èkennal mènangka Bobby Sandhora (laèr è Solo, Jhâbâ Tengnga, 5 Juli 1972) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.

Album Pop Anak-Anak Volume 1 (1976) èproduksi Remaco

Album Bobby Sandhora Bam Bam Duli Bam 1979 èproduksi Flower Sound




#Article 114: Bondan Prakoso (13 words)


Bondan Prakoso (laèr è Jakarta, 8 Mèi 1984) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.




#Article 115: Bram Aceh (30 words)


Bram Titaley otabâ èkennal mènangka Bram Aceh (laèr è Banda Aceh, 4 Maret 1913 – wafat è Jakarta, 8 Mèi 2001 è omor 88 taon) panèka sala sèttong panyanyi Indonesia.




#Article 116: Bram Moersas (38 words)


R.H. Bramantio W.  otabâ lebbi èkennal mènangka Bram Moersas (laèr è Malang, Jhâbâ Tèmor, 8 Mèi 1965 – wafat è Batang, Jhâbâ Tengnga, 21 Fèbruwari 2009 è omor 43 taon) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 117: Brighâ (36 words)


Brighâ otabâ berighâ (Calotropis gigantea) iyâ arèya tamenan sè lomra tombu è Indonesia, Malaysia, Filipina, Thailand, Sri Lanka, India bân Cèna. Tamenan arèya ngennèng tombu ghân 4 m tèngghina. Bhâsa Indonesiana arèya biduri otabâ kapuk duri.




#Article 118: Broery Marantika (36 words)


Broery Pesulima otabâ lebbi èkennal mènangka Broery Marantika (laèr è Ambon, Maluku, 25 Junè 1948 – wafat è Dèpok, Jhâbâ Bârâ', 7 April 2000 è omor 51 taon) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 119: Brunei (35 words)


Brunei otabâ ghenna'na Brunei Darussalam iyâ arèya sala sèttong naghârâ è Asia Tèmor Lao', polo Kalimantan. Ibukoṭṭana iyâ arèya koṭṭa Bandar Seri Begawan. Bhâsana ngangghuy bhâsa Melayu. Lowas naghârâna 5.765 km2 bân anḍi' 4 distrik:




#Article 120: Bu'u (22 words)


Bu'u panèka sala sèttong asèl tampèyan ḍâri ghilisân bherrâs jhâghung. Bujud bu'u' iyâ arèya teppong dhâddhi kennèng èsebbut teppong jhâghung otabâ maizena. 




#Article 121: Bubutan, Sorbhâjâ (13 words)


Bubutan panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 122: Budi Darma (18 words)


Budi Darma (lahèr è Rembang, Jhâbâ Tengnga, 25 April 1937) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 123: Budi Doremi (23 words)


Syahbudin Syukur otabâ lebbi èkennal mènangka Budi Doremi (laèr è Serang, Banten, 19 Sèptèmber 1984) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 124: Bukkol (48 words)


Bukkol (Ziziphus mauritiana) iyâ arèya ka'-bhungka'an kènè' sè tombu è kennengngan kerrèng. Tamenan arèya bânnya' nyama lokalla, misalla widara (Sunda, Jhâbâ), bekul (Bhâli), ko (Sawu), kok (Rote), kom, kon (Timor), bedara (Alor), bidara (Makassar, Bugis), rangga (Bima), bân kalangga (Sumba). È bhâsa Indonesia dhibi', tamenan arèya èkoca' bidara.




#Article 125: Bulak, Sorbhâjâ (13 words)


Bulak panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.








#Article 127: Burnè (57 words)


Burnè (Antidesma bunius (L.) Spreng) iyâ arèya spesies ka'-bhungka'an sè tèngghina bisa ghân 30 m. Kajuna èkaghâbây kajuna roma, buwâna nè'-kènè' bân aghundhung. Bârnana leng-celleng, èkakan matta otabâ ècamporaghi ka ḍâlem massa'an.

Nyama ephiteton bunius asalla ḍâri ilmuwan Jerman-Bâlândhâ Georg Eberhard Rumphius sè oḍi' 45 taon è Ambon.

Burnè alebbhu ka macem tombuwân sè ella rangrang ètamen.




#Article 128: Bâlaghoh (69 words)


Bâlaghoh iyâ arèya kasesuaian kalèmat sè fasèh (bhender) sareng situasi bân kondisi.

Aspek palèng pentèng bâlaghoh kakdinto:

Objek sè èbahas è Bâlaghoh acakop aspek sè ahubungan sareng nyoson kalimat sè bhâgus bân bhender è dâlam bhâsa Arab ma’ lè sesuai sareng objek sè èkoca’ bân bisa ekangartè bi’ sè narèma pessen.

Bâlaghoh bâdâh tello’,

Samarèna ajhâr Bâlaghoh bisah oning qoidah sè ahubungan sareng lafal bân kabhagusân artèh kalimat Arab.




#Article 129: Bânjir (40 words)


Bânjir iyâ arèya kadhâddhiân alam nalèka ghilina aèng sè alebbi megghâ dhârât. Pengarahan banjir Uni Eropa ngartèaghi bânjir arowa aèng sè megghâ dhârât samantara sè biasana ta' èalèrè aèng. Artè aèng aghili iyâ arèya alebbhu kiya maksoda aèng è tasè'.




#Article 130: Bârna (121 words)


Bârna panèka spèktrum sè bâdâ dâlem sènar samporna (abârna potè). Macem bârna èmagânnaaghi lanjhâng gelombang sènar kasebbhut. Mènangka conto, bârna bhiru andi' lanjhâng gelombang 460 nanomèter. Salaènna rowa, bârna dhâddhi sèttong hal sè penting amarghâ aropaaghi singkatan sè kowat ghâbây madâpa' maksod. Dhâddi, tèyap bârna biyasana andi' makna sè èparcajâ bân sakompolan orèng.

Bârna dhâsar rèya bârna otama sè ta' andi' bunto' otabâ atribut (bârna toronan). È bhâsa Madhurâ bâdâ 9 bârna dhâsar, iyè arèya:

Tèyap bârna dhâsar è attas andi' cem-macem bârna toronan (bârna sè andi' bunto'). Bunto' sè cekka' è bârna dhâsar rowa ghâbây mabhidhâh spèktrum bârna sèttong moso sè laèn, apa polè è bhâsa Madhurâ bâdâ nyama bârna dhâsar sè padâ. Mènangka conto, bhiru langngè' bân bhiru dâun.




#Article 131: Bâru (23 words)


Bâru (Hibiscus tiliaceus) iyâ arèya ka'-bhungka'an dâri famili Malvaceae. Tombuwân arèya ella abit kalonta ghâbây bhungka pangandeng pèngghir jhâlân. Kembhânga kèya lèbur, ana-bârna.




#Article 132: Bây-labâyan (24 words)


Bây-labâyan (Pipturus incanus) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Urticaceae. Tombuwân arèya bisa tombu 6-20 m tèngghina. Bây-labâyan andi' kaghunaan sè lowas.




#Article 133: Cabbhi (30 words)


Cabbhi (Capsicum spp.) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Solanaceae. Buwâna èghlumpo'aghi ka bhângsa ghângan bân palappa, taghântong ḍâ'remma carana sè aghuna'aghiyâ. Cabbhi kèya bânnya' macemma otabâ varitassa.




#Article 134: Cabbhi alas (33 words)


Cabbhi alas (Piper retrofractum Vahl.) iyâ arèya salambân tombuwân palappa sè alebbhu ka dâlem suku rè-sèrèan otabâ Piperaceae. Nyama laènna iyâ arèya cabbhi solak. Kalamon nyama Indonesiana arowa cabai jamu otabâ cabe jawa.




#Article 135: Caca Handika (17 words)


Caca Hermanto otabâ lebbi èkennal mènangka Caca Handika panèka sala sèttong aktor, panyanyi dangdut bân pelawak Indonèsia.




#Article 136: Cakalan (29 words)


Cakalan (Euthynnus affinis) iyâ arèya jhuko' tasè' dâri famili Scombridae. Jhuko' arèya bisa ètemmoè è tasè' nèngkè' è tasè' Indo-Pasifik Bârâ'. Cakalan tamaso' jhuko' sè penting bâgi orèng majâng.




#Article 137: Cakra Khan (25 words)


Cakra Konta Paryaman otabâ lebbi èkennal mènangka Cakra Khan (laèr è Pangandaran, Jhâbâ Bârâ', 27 Fèbruwari 1992) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 138: Calvin Jeremy (18 words)


Calvin Jeremy Sihombing (laèr è Jakarta, 6 Mèi 1991) panèka sala sèttong aktor, panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 139: Candra Darusman (18 words)


Candra Darusman (laèr è Bogor, Jhâbâ Bârâ', 21 Agustus 1957) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 140: Canḍhâna (96 words)


Candhâna (Santalum album) iyâ arèya ka'-bhungka'an pangasèl kaju bân minnya' candhâna. Kajuna èghunaaghi ghâbây palappa, dhupa, camporan parfum, bân ghânceras. Kaju sè bhâghus bisa nyèmpen bâu sè ro'om ratosan taon. Neng è Sri Lanka, kaju candhâna èghunaaghi ghâbây abalsemi mayit potrè-potrè sajjhek abad ka-9. È Indonesia, candhâna bânnya' ètemmoè è Nusa Tenggara Timur, khususa Polo Timor, makkse satèya ètemmoè kiya è Polo Jhâbâ bân polo Nusa Tenggara laènna.

Candhâna arèya tamenan parasit è awwâl kaodi'enna. Kocambâna parlo bhungka inang ghâbây abâdâi odi'na, polana ramo'na dhibi; tak' sangghup abâdâi kaodi'enna. Mangkana candhâna tamaso' tamenan sè sara ètamen.




#Article 141: Carlo Saba (15 words)


Carlo Saba (laèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 5 Januwari 1969) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.




#Article 142: Cassanova Alfonso (24 words)


Cassanova Alfonso Nainggolan otabâ lebbi èkennal mènangka Cas (laèr è Jakarta, DKI Jakarta, 23 Mèi 1983) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 143: Celleng (22 words)


Celleng panèka bârna palèng calèmot, asèl ta' bâdâhna bârna otabâ ta' bâdâhna sonar. Celleng biyasahna èangghep malambhângaghi kacalèmotan, bân potè malambhângaghi cernang.




#Article 144: Cengkè (34 words)


Cengkè (Syzygium aromaticum) iyâ arèya è dâlem bhâsâ Inggris èkoca' clove. Pekko kembhânga kerrènga ro'om, bân alebbhu ka dâlem famili Myrtaceae. Cengkè arèya asli Indonesia, bân biasana bânynya' èghuna'aghi ghâbây palappa è massa'an Eropa.




#Article 145: Ceremmè (46 words)


Ceremmè (Phyllanthus acidus) iyâ arèya nyama jenis ka'-bhungka'an sè buwâna bânnya', aghundhung. Buwâna sè cèlo' arèya andi' nyama laèn, misalla ceureumoe (Aceh), chermai (Malaysia), karmay (Ilokano, Filipina), mayom (Thailand) bân bânnya' laènna. È bhâsa Inggris  tombuwân arèya ènyamaè Otaheite gooseberry, Malay gooseberry bân nyama sè laènna.




#Article 146: Chairil Anwar (24 words)


Chairil Anwar (lahèr è Mèdan, 26 Juli 1922 – wafat è Jakarta, 28 April 1949 è omor 26 taon) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.




#Article 147: Chairil Gibran Ramadhan (22 words)


Chairil Gibran Ramadhan otabâ èkennal kalonta kalabân jhulughân CGR (lahèr è Jakarta, 11 September 1972) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 148: Charles Hutagalung (29 words)


Charles Hutagalung (laèr è Medan, Somattra Dâjâ, 14 Oktober 1948 – wafat è Jakarta, 7 Mèi 2001 ka omor 52 taon) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 149: Chrisye (36 words)


Chrismansyah Rahadi (nyama laèr: Christian Rahadi) otabâ lebbi èkennal mènangka Chrisye (laèr è Jakarta, 16 Sèptèmber 1949 – wafat è Jakarta, 30 Maret 2007 ka omor 57 taon) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 150: Cindy Gulla (21 words)


Cindy Gulla (laèr è Jakarta, 29 Mèi 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Cindy panèka sala settong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 151: Cindy Yuvia (26 words)


Cindy Yuvia otabâ lebbi èkennal mènangka Cinvia (laèr è Jakarta, 14 Januwarè 1998) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Cinvia panèka sala settong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 152: Cleopatra Djapri (28 words)


Cleopatra Djapri otabâ lebbi kalonta mènangka Cleo (lahèr è Jakarta, 20 Ḍèsèmber 1993) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Cleo panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi sè kapèng sèttong.




#Article 153: Corel (59 words)


Corel panèka perusahaan sè aghâbây prangkat olo' è komputer. Produk Corel sè palèng èkennal bân bânnya' èghunaaghi sareng rèng-orèng Indonèsia panèka Corel Draw, sabigghi' prangkat olo' ghâbây ghâmbhâr vèktor. Corel lasta paket jhuwâlan prangkat olo'na, yakni Corel Graphic Suite, sè dâlemna bâdâh Corel Draw, Corel R.A.V.E, Corel PhotoPaint, Corel Trace, Corel Capture, Corel update, Font Navigator, bân SB profiler.




#Article 154: Cucuk Espe (15 words)


Cucuk Espe (lahèr è Jombang, Jhâbâ Tèmor, 19 Maret 1974) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.




#Article 155: Curah Grinting, Kanigaran, Probolinggo (15 words)


Curah Grinting panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 156: Cèta' tègghi (35 words)


Cèta' tègghih otabâ cèta' relief (bhâsa Inggris: letterpress printing) panèka sebbhutân ghabay teknik cèta' dâlem essèn grafis. Sala sèttonga panèka teknik colè' bârungbungan. Teknik arèya abhidhâ klabân teknik cèta' intaglio, akadeng ka gravir otabâ etsa.




#Article 157: D. Zawawi Imron (16 words)


D. Zawawi Imron (lahèr è  Batang-batang, Kabhupatèn Songennep, 1 Jânuwari 1945) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.




#Article 158: Danarto (27 words)


Danarto (lahèr è Sragèn, Jhâbâ Tengnga, 27 Junè 1940 – wafat è Jakarta, 10 April 2018 è omor 77 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 159: Dea Anugrah (34 words)


Dea Anugrah (lahèr è Pangkalpinang, 27 Junè 1991) panèka sorang panolès, sastrawan, esais bân wartawan bhângsa Indonesia. Dea panèka alumnus ḍâri Fakultas Filsafat, Universitas Gadjah Mada.

Dea panèka bhâjheng nolès jâ-karjâ sastrana, antara laèn:




#Article 160: Delima Rizky (29 words)


Delima Rizky otabâ lebbi kalonta mènangka Delima (laèr è Bogor, Jhâbâ Bârâ', 25 Oktober 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Delima panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi kapèng sèttong.




#Article 161: Dena Siti Rohyati (29 words)


Dena Siti Rohyati otabâ lebbi èkennal mènangka Dena (laèr è Dèpok, Jhâbâ Bârâ', 15 Maret 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Dena panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 162: Devi Kinal Putri (30 words)


Devi Kinal Putri otabâ kalonta mènangka Kinal (lahèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 2 Januwarè 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Kinal panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi sè kapèng sèttong.




#Article 163: Dewi Lestari (24 words)


Dewi Lestari Simangunsong otabâ lebbi èkennal mènangka Dee (lahèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 20 Januarè 1976) panèka sala sèttong sastrawan bân penyanyi asal Indonèsia.




#Article 164: Dhelima (57 words)


Dhelima (bhâsa Latin: Punica granatum) panèka tombuân bighi sè kèngèng tombu èngghâ 5-8 m. Tombuân arèya èpatakèndhâ'aghi asalla dâri Iran, tapè ella abit ètamen è daerah Mediterania. Bhângsa Mur aberri' nyama sala sèttong kotta kona è Spanyol, Granada, dhâsar nyamana yâ dhuli buwâ rèya. Tamenan arèya jhughâ bânnya' ètamen è daerah Cèna Lao' bân Asia Tèmor Lao'.




#Article 165: Dhurin (60 words)


Dhurin (Durio zibethinus) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Malvaceae. Nyamana tombuwân tropis sè asalla dâri wilayah Asia Tèmor Lao'. Nyamah arèya èkala' dâri cèrè khas kolè' bigghi'na sè ghâli bân aridhuri. Sebbhutan lontana panèka ratona buwâ' King of Fruit. dhurin arèya buwâ sè kontroversial, makkè bânnya' orèng sè endâ', nangèng sabâgiyân sè laèn mala ontep klabân bâuna.




#Article 166: Dhuwâ' (133 words)


Dhuwa’  areyah buwe sè rassanah seppet, celo’ acampor manis, umummah abernah celleng. Bungkanah dhuwa’ tamasok ka golongennah jambuh (). Nyamah ilmiah epon Syzygium cumini, bungkanah koko bân tengginah bisah sampek 15-20 meter. Rancaknah bannyak, tapeh tak pateh koat otabeh teppoh.

Dhuwa’ dalem basa Indonesianah e’ sebbut duwet, juwet, jamblang otabah jambu keling. E’ daerah laennah e’ sebbut jambee (), nunang (), Jambu koliong (), jambu kalang (), jambulang, jambulan, jombulan (), jambulan (), jambula (), jamblang (), duwe (), Rappo-Rappo(). Ng  dhuwa’ e’ sebbut jambolana, duhat(), otabah Java Plum().

Buwenah dhuwa’ mun gik ngodah bernanah bhiruh agek bek pote’, rassanah seppet tor pakak. Mun la bek towah sakonik abek mera, mun la towah bernannah celleng, rassanah celo’ manis.

E’ madureh, dhuwa’ badha telok macem:

Bannyak manfaat buwenah dhuwa’ dalem masalah kase’hatan, e antaranah:




#Article 167: Diasta Priswarini (21 words)


Diasta Priswarini (laèr è Bandung, 9 Sèptèmber 1991) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Diasta panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 168: Dimas Indiana Senja (16 words)


Dimas Indiana Senja (lahèr è Brebes, Jhâbâ Tengnga, 20 Dèsèmber 1990;) panèka sala èttong sastrawan Indonèsia.




#Article 169: Djamil Suherman (24 words)


Djamil Suherman (lahèr è Sorbhâjâh, 24 April 1924 – wafat è Bandung, 30 November 1985 ka omor 61 taon) panèka sala èttong sastrawan Indonèsia. 




#Article 170: Dorothea Rosa Herliany (16 words)


Dorothea Rosa Herliany (lahèr è  Magelang, Jhâbâh Tengnga, 20 Oktober 1963) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.  




#Article 171: Dukuh Pakis, Sorbhâjâ (14 words)


Dukuh Pakis panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâh Tèmor, Indonesia.




#Article 172: Dwi Ery Santoso (22 words)


Dwi Ery Santoso (lahèr è Tegal, Jhâbâh Tengnga, 21 Sèptember 1957) panèka sala sèttong dramawan bân sastrawan Indonèsia. 

Karjâ abhâreng

Karjâ kasorang




#Article 173: Dwi Putri Bonita (29 words)


Dwi Putri Bonita otabâ lebbi èkennal mènangka Uty (laèr è Palembang, Somattra Lao', 17 Novèmber 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Uty panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 174: Eka Kurniawan (18 words)


Eka Kurniawan (lahèr è  Tasikmalaya, Jhâbâ Bârâ', 28 Novèmber 1975) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 175: Eko Tunas (17 words)


Eko Tunas (lahèr è  Tegal, Jhâbâ Tengnga, 18 Julè 1956) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 176: Facebook (50 words)


Facebook panèka ladhinan jhâringan sosial sè akantor pusat è Menlo Park, California, Amerika Serikat. Facebook èbukka' è bulân Fèbruwari 2004. Sampè' Sèptèmber 2012, Facebook anḍi' lebbi dâri sèttong miliar orèng aktif sè aghem, lebbi ḍâri satengngana aghuna'aghi Facebook lèbât ponsel. Orèng sè aghuna'aghiâ kodhu adaftar sabelluna kèngèng aghuna'aghi situs arèya.




#Article 177: Fakhriyani Shafariyanti (28 words)


Fakhriyani Shafariyanti otabâ lebbi èkennal mènangka Shafa (laèr è Depok, Jhâbâ Bârâ', 14 Julè 1995) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Shafa panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 178: Finlandia (11 words)


Finlandia otabâ Republik Finlandia panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Ḍâjâ.




#Article 179: Fisika (74 words)


Fisika iyâ arèya artèna èlmo parkara alam, ḍâlem (bhâsa Yunani: φυσικός (physikos), alamiah, bân φύσις (physis), Alam). Èlmo panèka masok ka ḍâlam èlmo sains sè ngajhâri parkara alam ḍâlem artè sè palèng lowas è antarana biḍang gejala alam sè ta' oḍi otabâ materi ḍâlem lingkup ruang bân /bâkto jhughân sè ngajhâri perilako bân sèpatta materi molaè ḍâri partikel submikroskopis sè aropa sakbbhina materi (fisika partikel) sampè' perilako materi alam semesta mènangka sèttong kasèttongan kosmos.




#Article 180: Floribertus Rahardi (23 words)


Floribertus Rahardi otabâ F. Rahardi (lahèr è Ambarawa, Semarang, Jhâbâ Tengnga, 10 Junè 1950) panèka sala sèttong sastrawan, wartawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 181: Frieska Anastasia Laksani (27 words)


Frieska Anastasia Laksani otabâ lebbi èkennal mènangka Frieska (laèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 4 Maret 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Frieska panèka sala sèttong anggota JKT48.




#Article 182: Gabriela Margareth Warouw (27 words)


Gabriela Margareth Warouw otabâ lebbi èkennal mènangka Gaby (laèr è Jakarta, 11 April 1998) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Gaby panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 183: Gayungan, Sorbhâjâ (13 words)


Gayungan panèka nyama sala sèttong kecamatan è Koṭṭa Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 184: Genteng, Sorbhâjâ (13 words)


Genteng panèka nyama sala sèttong kecamatan è Koṭṭa Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 185: Geografi (54 words)


Geografi panèka èlmo sè ahubungan klabân kennengngan è bhumè bân jhughân hubungan lokasi sè èmaksoḍ kalabân kabâḍâ'âân fisik bân manossa è attas parmuka'an bhumè. Oca' geografi panèka asalla ḍâri bhâsa Yunani panèka gê (bhumè) bân graphein (nolès, otabâ ajellasaghi).

Geografi arèya bannya' ahubungan kalabân kartografi otabâ èlmo petta bân kadhâddhiyân-kadhâddhiyân è lokasi sè èmaksod.




#Article 186: Gereja Yesus Sejati (74 words)


Gereja Yesus Sejati iyâ arèya gereja salaènna denominasi (mandiri) sè èbentuk è Beijing, RRC è taon 1917. Gereja arèya èmolaè è Cèna è taon 1900-an, è antara Gereja-gereja Protèstan, samentara sombher teologina ḍâri gerakan Pantekosta.

È taon 1939, injil èkhotba'aghi ka Indonesia kalabân gereja Yesus Sejati ella èkaghâbây è Indonesia. Sakabbhina angghuta Gereja arèya ra-kèra 1,5 juta orèng bânnya'na kalabân bâḍâ è lèma benua. Kasapolo kaparcajâ'ân sè palèng penting Gereja Yesus Sejati iyâ arèya:




#Article 187: Ghaida Farisya (22 words)


Ghaida Farisya (laèr è Pandeglang, Banten, 29 Mèi 1995) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Stella panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 188: Gheḍḍhâng (28 words)


Gheḍḍhâng iyâ arèya tamenan sè alebbhu ka famili Musaceae. Buwâna biasanya loncong, bilu', aropa'aghi arè'. Gheḍḍhâng tamaso' ka wâ-buwâ'ân sè bânnya' èjhuwâl polana bisa tombu è ḍimma bhâi. 




#Article 189: Ghâ'-saghâ'ân (22 words)


Ghâ'-saghâ'ân (Abrus precatorius) iyâ arèya tamenan sè tamaso' ka ḍâlem famili . Tamenan arèya ropana nalar otabâ bhuto tamenan laèn ka'aghuy tombu.




#Article 190: Ghâmbhir (30 words)


Ghâmbhir (Uncaria gambir) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rubiaceae. Tamennan arèya arambhât, sè èkala' dhuli alas otabâ ètamen. Ghâmbir tamaso' ka bhângsa tamennan sè tèngghi ghâḍhuwân tannina.




#Article 191: Ghâmet (37 words)


Ghâmet otabâ cor ètek (Kalanchoe pinnata) iyâ arèya tombuwân sukulèn (aèsse aèng) sè asalla ḍâri Madagaskar. Tombuwân arèya kalonta polana bisa èpabânnya' klabân cara selbhi' dâun (tunas adventif). Ghâmet kalonta kèya polana biasa ètamen ghâbây tamenan èyas. 




#Article 192: Ghâr-aghâr (31 words)


Ghâr-aghâr (Sauropus androgynus) iyâ arèya tombuwân sè bânnya' tombu è Asia Tèmor Lao'. Tombuwân arèya tamaso' ka famili Phyllanthaceae. Ḍâun ghâr-aghâr arèya ghângan sè èkennal anḍi' asèyat malancar kalowarra aèng soso.




#Article 193: Ghâḍhing (63 words)


Ghâḍhing (Cananga odorata) iyâ arèya nyama kembhâng bân bhungka. Bâḍa ḍuwâ' klompo' otama ghâḍhing sè ètamen iyâ arowa klompo' Cananga (forma macrophylla Steenis) bân Ylang-ylang (forma genuina Steenis). Sè klompo' Cananga ranca'na loros mongghu bhungka otamana, dhinèng klompo' Ylang-ylang ranca'na ngalanḍât bân ḍâunna lebbi kènè'. Salaènna ḍuwâ' klompo' arowa bâḍâ kèya ghâḍhing perdu (Cananga odorata fruticosa) sè ètamen ghâbây tamenan èyas è tanèyan.




#Article 194: Ghâḍḍhung (90 words)


Ghâḍḍhung (Dioscorea hispida) iyâ arèya tombuwân dâri famili bi-obiyân (Dioscoreaceae) sè biasana èkakan. Ghâḍḍhung makkèna bisa èkakan, tapè ombina aghaḍhuwân racon sè bisa mapelengngen bân ngota mon ngolana ta' bhender. La-olana ghâḍḍhung sè ella bânnya' ètemmoè iyâ arèya karèpe'. Salaènna arowa, ghâḍḍhung kolop lomra èkaghâbây kèya. Ombina bisa èpadhâddhi ara' (èfèrmentasi) saèngghâna è è Malaysia bâdâ ubi arak, salaènna taring pelandok.

È Indonesia, ghâḍḍhung anḍi' nyama laèn misalla janèng (Aceh), janiang (Minang), bitule (Gorontalo), gadu (Mbojo), gadung (Bhâli, Betawi, Jhâbâ, Sunda), iwi (Sumba), kapak (Sasak), Salapa (Bugis), bân sikapa (Makassar).




#Article 195: Goenawan Mohamad (15 words)


Goenawan Mohamad (lahèr è Batang, Jhâbâ Tengnga, 29 Julè 1941) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia. 




#Article 196: Gol A Gong (26 words)


Heri Hendrayana Harris otabâ lebbi èkennal mènangka Gol A Gong (lahèr è Purwakarta, Jhâbâ Bârâ', 15 Agustus 1963) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 197: Google Play (102 words)


Google Play, ghita' èkennal klabân nyama Android Market, panèka ladhinan distribusi digital sè èjhâlânaghi bân èkembângaghi sareng Google. Arèya afungsi mènangka toko aplikasi resmi ghâbây sistem operasi Android. Klabân Google Play, orèng sè aghuna'aghi kèngèng nyarè bân ngala' aplikasi sè èkembângaghi klabân software development kit (SDK) Android bân èbeccat lèbât Google. Google Play jhughâ afungsi mènangka toko media digital, sè ajhuwâl program musik, buku, filem, bân televisi. Arèya lambâ'na ajhuwâl prangkat ghâli Google dhâghâ bâḍâna pengecer prangkat ghâli online sè pettal, Google Store, ka 11 Maret 2015. Arèya lambâ'na jhughâ camplang berta bân majalah sabellun pabhâgusan Google News ka 15 Mèi 2018.




#Article 198: Gorontalo (44 words)


Gorontalo panèka sala sèttong propinsi è Indonesia. Propinsi Gorontalo aletta' è konco' ḍâjâ polo Sulawesi. Ibukoṭṭa propinsina panèka koṭṭa Gorontalo. Bhâsa daerah otamana panèka bhâsa Gorontalo. Lowas propinsina panèka 11.967,64 km2 kalaban 5 kabhupatèn bân 1 koṭṭa. Jumbla ḍhikkè' propinsi arèya ra-kèra 1.040.164 orèng.




#Article 199: Gubeng, Sorbhâjâ (13 words)


Gubeng panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 200: Gunawan Maryanto (17 words)


Gunawan Maryanto (lahèr è Yogyakarta, 10 April 1976) panèka sala sèttong sastrawan, panolès bân sutradara tèater Indonèsia.




#Article 201: Gunawan Tri Atmodjo (18 words)


Gunawan Tri Atmodjo (lahèr è Surakarta, Jhâbâ Tengnga, 1 Mèi 1982) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 202: Gunung Anyar, Sorbhâjâ (14 words)


Gunung Anyar panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 203: Guḍi (38 words)


Guḍi (Cajanus cajan) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae (cang-kacangan) sè tombuna taonan. Bighina kennèng èkakan bân dhâddhi sombher kakanan alternatif. Guḍi arèya cokop tegghu ka panas bân kerrèng saèngghâ cocok ètamen dhâddhi tamennan penghijauan.




#Article 204: Gwangju (45 words)


Gwangju (aksara Korèa 광주, aksara Cèna 光州) panèka koṭṭa palèng râjâ kalèma' è Korea Lao'. Gwangju panèka koṭṭa metropolitan khusus sè bâḍâ è bâbâ terkas ḍâri Menteri Ḍâlem Negeri Korèa Lao', bân jhughâ panèka ibukoṭṭa propinsi Jeolla Lao'. Gwangju panèka koṭṭa kembhârra koṭṭa Mèdan, Indonesia.




#Article 205: Gâgân (58 words)


Gâgân (Centella asiatica) iyâ arèya tamennan aghâl sè tombu è kebbhun, tegghâl, pèngghir tèmbhuk, bân sâbâ. Tamennan arèya asalla dhuli Asia tropik, nyalambher ka Asia Tèmor Lao', alebbhu Indonesia, India, Cèna, Jeppang bân Asutralia kamoddhiyân nyalambher ka naghâra man-dimman. Tamennan arèya sengghut ètamen ghâbây panotop tana (cover crop), ḍhâng-kaḍhâng gâgân arèya èkakan kèya. Gâgân èghuna'aghi ghâbây obhât tradisional.




#Article 206: Habiburrahman El Shirazy (17 words)


Habiburrahman El Shirazy (lahèr è Semarang, Jhâbâ Tengnga, 30 Sèptèmber 1976) panèka sala sèttong panolès asal Indonèsia.




#Article 207: Hamka (56 words)


Prof. DR. H. Abdul Malik Karim Amrullah ghellâr Datuk Indomo, otabâ lebbi èkennal klabân nyama Hamka (bhasâ Arab: عبد الملك كريم أمر الله‎; lahèr è Nagari Sungai Batang, Tanjung Raya, Kebhupatèn Agam, Somattra Bârâ', 17 Fèbruwari 1908 – wafat è Jakarta, 24 Julè 1981 è omor 73 taun) panèka sala sèttong sastrawan, panolès, bân olama' Indonèsia.




#Article 208: Hamsad Rangkuti (32 words)


Hamsad Rangkuti (lahèr è Titi Kuning, Mèdan, Somattra Ḍâjâ, 7 Mèi 1943 – wafat è Dèpok, Jhâbâ Bârâ', 26 Agustus 2018 è omor 75 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 209: Handrawan Nadesul (23 words)


Handrawan Nadesul otabâ Gouw Han Goan (lahèr è Karawang, Jhâbâ Bârâ', 31 Desember 1948) panèka sala sèttong dokter bân sastrawan Indonèsia.

Karjâ abhâreng




#Article 210: Hans Bague Jassin (27 words)


Hans Bague Jassin otabâ HB Jassin (lahèr è Gorontalo, 31 Juli 1917, wafat è Jakarta, 11 Maret 2000 è omor 82 taon) panèka sala sèttong sastrawan Inḍonèsia. 




#Article 211: Helvy Tiana Rosa (20 words)


Helvy Tiana Rosa (lahèr è Titi Kuning, Mèdan, Somattra Dâjâ, 2 April 1970) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 212: Herlinatiens (24 words)


Herlina Tien Suhesti otabâ lebbi èkennal mènangka Herlinatiens (lahèr è Ngawi, Jhâbâ Tèmor, 26 April 1982) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 213: Hidroponik (75 words)


Hiḍroponik otabâ hydroponics arèya ḍâri oca' bhâsa Latèn, iyâ arèya hydro sè artèna aèng bân oca' phonos sè artèna lako, saèngghâ hidroponik èmaksod mènangka aèng sè alako. Hidroponik iyâ arèya namen tatamennan klabân amanpa'ataghi aèng tanpa aghuna'aghi tana klabân sè tojjhuwânna nyokoppaghi kabhutowan nutrisi mongghu tamennan. Kabhtowan aèng è hidroponik lebbi dhiddhi' klabân kabhutowan aèng è namen è tana. Hidroponik aghuna'aghi aèng sè lebbi efisien, dhâddhi cocok ka ḍaèra sè aghâḍhui aèng sè ta' bânnya'.




#Article 214: Ibrahim Imran (22 words)


Ibrahim Imran otabâ lebbi èkennal klabân nyamah Baim (laèr è Hong Kong, 31 Mèi 1975) panèka sala sèttong panyanyi bân aktor Indonèsia.




#Article 215: Ideogram (41 words)


Ideogram (bhâsa Yunani: ἰδέα sè artèna ide bân γράφω sè artèna nolès) panèka tandhâ dhâpor sè aagèni ide otabâ konsèp. Ideogram arèya ella èghunaaghi sajjhek jhâman purbakala è taraan Èropa bân pagghun dhâddhi longkang dâri bhudhâjâ manossa lebbi dâri 3000 taon.




#Article 216: Iksaka Banu (15 words)


Iksaka Banu (lahèr è Yogyakarta, 7 Oktober 1964) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 217: Inḍonesia (66 words)


Inḍonesia otaba Negara Kasettongan Republik Inḍonesia enggi panèka negara kapoloan sè palleng raja è dunynya sè lokasina di Asia Tenggara, antara benua Asia bân Australia jugan antara Samodra Pasifik bân Samodra Hindia.

Kata Inḍonesia asalla dari dua kata bhesa Yunani, enggi panèka Indos sè artena India bân nesos sè artena polo. Daddi kata Indonesia neka artena kepoloan India otaba kepoloan sè lokasina bada è wilayah India.




#Article 218: Indra Bagus Ade Chandra (17 words)


Indra Bagus Ade Chandra (lahèr è Jakarta, 13 Juli 1987) panèka sala sèttong pamaèn badminton asal Inḍonèsia.




#Article 219: Iyeth Bustami (64 words)


Iyeth Bustami (lahèr klabân nyama Sri Barat è Bengkalis, 24 Agustus 1974; omor 45 taon) panèka sorang panyanyi Malaju bân dangdut bhângsa Indonesia. Iyeth arèya sala sèttong artis sè lancar aghunaaghi logat Malaju asli Riau bân sala sèttong artis sè kaghungan gaya jilbab sè khas. Lagu Iyeth Bustami sè populèr antara laèn panèka Laksmana Raja Di Laut, Laila Canggung, Ijuk, bân Cinta Hanya Sekali.




#Article 220: JSTOR (86 words)


JSTOR (èbâcah JAY-stor; kabhuntekan dâri Journal Storage) panèka papostakahan digital sè èghâbây taon 1995. Papostakahan arèya awwâlna aangsel jurnal akademik sè èdigitalaghi. Bâjarina, kolèksi jhughâ aangsel buku bân sombher kaèttong, bân terbitan jurnal palèng anyar. Papostakahan digital arèya bâdâh ladhinan sarèh ghâbây lebbi dâri saèbu jurnal. Lebbi dâri 7.000 institusi è 150 naghârâ aghâdhui akses dâ' JSTOR. Kabânnya'an panèka laghânan, angèng sabâgiyân kontèn domain umum towah èbâgiaghi gratis. Ka taon 2012, JSTOR aghâbây program aksès gratis abâtes dâ' kel-artikel towah ghâbây sarjana bân peneliti sè adaftar.




#Article 221: Jambangan, Sorbhâjâ (13 words)


Jambangan panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 222: Jambi (46 words)


Jambi panèka sala sèttong propinsi è Indonesia. Propinsi Jambi panèka letta'na è polo Somattra. Ibukotta propinsina panèka kotta Jambi. Bhâsa daerah otamana panèka bhâsa Malajuh, Jhâbâ, bân Kerinci. Lowas propinsina panèka 53.509,19 km2 kalabèn 9 kabupatèn bân 2 kotta. Jumlah penduduk propinsi arèya ra-kèra 3.092.265 orèng.




#Article 223: Januarisman (19 words)


Januarisman otabâ lebbi èkennal klabân nyamah  Aris 'Idol  (laèr è Jakarta, 25 Januwarè 1985) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.




#Article 224: Jason Mraz (67 words)


Jason Mraz (IPA: /ˈdʒeɪsʌn mɜrˈæz/, lahèr 23 Junè 1977; omor 42 taon) panèka panyanyi bân panolès laghu dâri Amerika Serikat. Jason lahèr bân èbessaraghi è Mechanicsville, Virginia. Jason amaèn klabân bânnya' musisi, contona Jack Johnson, Dave Matthews Band, James Blunt, Gavin DeGraw, Paula Cole, John Popper, Alanis Morissette, The Ohio Players, Rachael Yamagata, Tristan Prettyman, James Morrison, Lisa Hannigan, John Mayer, Jewel, Colbie Caillat, bân Ingrid Michaelson.




#Article 225: Jati, Mayangan, Probolinggo (14 words)


Jati panèka nyama kelurahan è wilayah Kecamatan Mayangan, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 226: Jennifer Hanna Sutiono (29 words)


Jennifer Hanna Sutiono otabâ lebbi èkennal mènangka Hanna (laèr è Banjarmasin, Kalimantan Lao', 26 Januwarè 1998) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Hanna panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 227: Jennifer Rachel Natasya (27 words)


Jennifer Rachel Natasya otabâ lebbi èkennal mènangka Rachel (laèr è Jakarta, 10 April 1999) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Rachel panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 228: Jeppang (72 words)


Jeppang (bhâsa Jeppang: 日本 Nippon otabâ Nihon; nyamah resmi: 日本国 Nipponko otabâ Nihonko, nyama harfiah: naghârâ Jeppang) panèka sala sèttong naghârâ kapoloan è Asia Tèmor. Letta'na è ojung bârâ' Samudra Pasifik, è lajân tèmor bahar Jeppang, bân atatangghâ klabân Republik Rakyat Tiongkok, Korea, bân Rusia. Polo palèng dâjâ abâtes bi' Saghârâ Okhotsk, bân wilayah palèng lao' aropaaghi lo-polo kènè' è Saghârâ Tiongkok tèmor, teppa'na è lajân lao' Okinawa sè atatangghâ klabân Taiwan.




#Article 229: Jessica Vania (29 words)


Jessica Vania Widjaja otabâ lebbi èkennal mènangka Jessica otabâ Jeje (laèr è Jakarta, 22 Januwarè 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Jessica panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 230: Jessica Veranda Tanumihardja (27 words)


Jessica Veranda Tanumihardja otabâ lebbi èkennal mènangka Ve (laèr è Jakarta, 19 Agustus 1993) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Ve panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 231: Jherruk bujhel (28 words)


Jherruk bujhel otabâ jherruk sambhel iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili ruk-jherrughân (Rutaceae). Tombuwân arèya è bhâsa Indonesia èkoca' kèya jeruk limau; jeruk limo, jeruk sambel (Jhâbâ)




#Article 232: Jherruk kalamondhin (39 words)


Jherruk kalamondhin (Citrus × microcarpa) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili ruk-jherrukân (Rutaceae). Jherruk arèya bâuna ro'om, rassana cèlo' mon ella massa', mon ghi' ngodâ rassana paè'. Jherruk kalamondhin bâdâ duwâ' macem sè biasana èbhidhâaghi dâri bârna kolè'na.




#Article 233: Jherruk macan (65 words)


Jherruk macan (Citrus maxima) iyâ arèya jherruk sè ngasèlaghi buwâ sè palèng rajâ. Jherruk arèya mampo aadaptasi klabân daèra kerrèng bân rèlatif tegghu ka panyakè', otamana CVPD sè ella maancor patamenan jherruk è Indonesia. Jherruk macan andi' kultivar ongghulân è Indonesia:

Tello' kultivar è attas ètamen è sèntra pangasèl jherruk macan è daèra Kabupaten Magetan bân Madiun, dhinèng kultivar Madu/Bageng arèya ètamen è Kabupaten Pati.




#Article 234: Jherruk palappa (30 words)


Jherruk palappa (Citrus × aurantifolia) iyâ arèya jenis tombuwân sè alebbhu ka dâlem suku ruk-jherrukân (Rutaceae). Tombuwân arèya nyalambher è Asia bân Amèrika Tengnga. Jherruk rèya èkoca' kiya jherruk peccel. 




#Article 235: Jherruk porot (28 words)


Jherruk porot (Citrus hystrix) iyâ arèya tamenan sè tamaso' ka dâlem famili Rutaceae (ruk-jherrukân). Dâunna jherruk porot biasana èkaghâbây palappa polana bâuna ro'om. Salaèn dâunna, buwâna èangghuy jhughân.




#Article 236: Jhinten (26 words)


Jhinten (Trachyspermum roxburghianum) iyâ arèya tombuwân nalar sè tamaso' ka ḍâlem famili Apiaceae. Bighina biyasana èkaghâbây palappa bân obhât. Rassana jhinten para' paḍâ'â bi' rassana klabhet.




#Article 237: Jhinten èreng (37 words)


Jhinten èreng (Nigella sativa) iyâ arèya tombuwân sè dâunna ro'om, bighina bâdâ kandungan minynya' atsiri bân lemma'. Jhinten èreng kèya biasana èkaghâbây camporan palappa bân tambhânâ sakè' tabu'. Neng è dâlem bhâsa Indonesia, tombuwân arèya èkoca' habatussaudah.




#Article 238: Jhâbâ (75 words)


Jâba (bhâsa Indonesia: Jawa, bhâsa Inggris: Java) iyâ arèya sala sèttong polo è Indonesia sè jumlah pendudukna korang lebbi 136 juta. Polo arèya tamaso' ka 13 polo sè palèng loas nomer 13 è dhunnya. Ra-kèra 60% orèng Indonesia odi' è Polo Jhâbâ. Pusat kotta Indonesia, iyâ arèya Jakarta sè bâdâ  è Jhâbâ bâgian bârâ'. Polo arèya è jhâman konana aropa'aghi pusat dâri pan-brâmpan Karajaan Hindu-Bhuddhâ, Kasultanan Islam, Pamarènta Kolonial Hindia-Bâlândhâ bân pusat pergerakan kamardhikaan Indonesia.




#Article 239: Jhâbâ (tombuwân) (29 words)


Jhâbâ (Setaria italica) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Poaceae. Tombuwân arèya jhâman lambâ'na segghut èkakan sabelluna manossa nanem padi. Jhâbâ èkoca' kèya jhâbalèk bân jhâghung jhâbâ.




#Article 240: Jhâbâ Tèmor (78 words)


Jhâbâ Tèmor (bhâsa Jhâbâ: ꦗꦮꦮꦺꦠꦤ꧀) iyâ arèya sala sèttong provinsi è tèmor Polo Jâbâ. Loassa korang lebbi 47.922 km² (palèng loas dâri sakâbhienna provinsi è Polo Jhâbâ), bân pendudukna korang lebbi 37.476.757  juta orèng (2010).

Suku Jhâbâ aropa'aghi ètnis sè palèng bânnya' è Jhâbâ Tèmor. Salaèn etnis Jhâbâ, Madhurâ ètnis sè bâdâ è provinsi arèya. Orèng Madhurâ bânnya' sè neptep è Polo Madhurâ bân sè neptep è bâgiân tèmor Jhâbâ Tèmor, wilayahna èkennal bi' nyama daerah Tapal Kuda.




#Article 241: Jhâi (28 words)


Jhâi (Zingiber officinale) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Zingiberaceae. Jhâi ella kalonta ghâbây palappa bân jhâmo. Rassana sè peddhes asalla dâri senyawa kèton sèèkoca' zingeron.




#Article 242: Jhâlân (44 words)


Jhâlân panèka prasarana transportasi dhârât, alebbhu kabbhi longkang area dhârât, jhâghâhan paghenna' bân ghenna' sè èghâbây bâgi orèng lèbât, sè abâdâh è attas tana, è bâbâ tana bân / otabâ aèng, bân è attas aèng, jhâbhâh jhâlân karèta apoy, jhâlân lori, bân jhâlân kabel.




#Article 243: Jhâlân Tol Bali Mandara (74 words)


Jhâlân Tol Bali Mandara panèka jhâlân tol sè asentang salanjhâng 12,7 kilometer ḍâri kotta Ḍènpasar/Palabbhuwân Benoa, Bandara Internasional Ngurah Rai, èngghâ Nosa Duwâ' è Provinsi Bhâli, Indonèsia. Jhâlân tol arèya lèbât Kotta Dènpasar bân Kabhupatèn Badung. Jhâlân Tol Bhâli Mandara panèka jhâlân tol pertama è Polo Bhâli bân jhâlân tol kaduwâ' è Indonèsia sè èjhâghâ è attas bahar saampon Jâmbât Suramadu. Jhâlân tol arèya èbukka' sareng prèsiden Susilo Bambang Yudhoyono ka 23 Sèptèmber 2013.




#Article 244: Jhâlân abhâjâr (31 words)


Jhâlân abhâjâr (bhâsa Ènggris: road pricing) aropaaghi sistem jhâlan sè èparloaghi bhândhâ mon karep aghunaaghi jhâlân kasebbhut, contona bâdâ è Singapura. Jhâlân abhâjâr rèya kèngèng ngorangè kamacetan è lân-jhâlân sè rammè.




#Article 245: Jhâlân tol (34 words)


Jhâlân tol (è Indonèsia segghut èkoca' jhâlân bhibhâs hambatan) panèka jhâlân sè khusus ghâbây transportasi roda duwâ' otabâ lebbi (mobil, bus, truk). Jhâlân tol arowa aghâbây jara' bân bâkto lebbi kèndâ' dâri jhâlân biyasa.




#Article 246: Jhâmbhu bighi (47 words)


Jhâmbhu bighi (Psidium guajava) arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Myrstaceae. Tombuwân arèya sokkla ḍâri Brasil, pas nyalambher ka Inḍonesia lèbât Thailand. Jhâmbhu bighi arèya kolè' buwâna abârna bhiru. Dhâghing buwana abârna potè otabâ ennyat bân arassa cèlo'-manis. Jhâmbhu bighi kalonta polana aghâḍhu bânnya' vitamin C-na.




#Article 247: Jhâmo (45 words)


Jhâmo iyâ arèya jhâjhuluk ghâbây obhât kona Inḍonesia. Bâjâ satèya kalonta ekoca' hèrba otabâ hèrbal.

Jhâmo èkaghâbây dhuli totombuwân, misalla dhuli mo'-ramo'an, un-ḍâunan, kolè'na ka'-bhungka'an, bân buwâ. Bâḍâ kèya sè ngangghuy kèbân, akadhi kalèng maddhuna embi' otabâ olar. Terkaḍhâng ngangghuy kèya konènngga tellor ajâm kampong.




#Article 248: Jhângghâr ajâm (49 words)


Jhângghâr ajâm iyâ arèya varitas tombuwân dâri Celosia argentea sè tamaso' ka ḍâlem famili Amaranthaceae. Spesiès arèya èidèntifikasi è taon 1753 bi' Linnaeus, tapè pas èidèntifikasi polè mènangka varitas (bânnè spesiès) bi' Kuntze è taon 1891 dhâddhi Celosia argentea var. cristata. Tombuwân arèya biasana ètamen dhâddhi tamennan pangèyas pekarangan.




#Article 249: Jhângkang (62 words)


Jhângkang (Sterculia foetida) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Malvaceae. Jhângkang èkoca' kèya hazel sterculia, java olive, bastard poon tree, wild almond tree (Inggris); kalupat, kabu-kabu, kepoh (Indonesia); bân kelumpang, kelumpang jari (Malaysia, Filipina).

Sokklana, jhângkang tombu molaè ḍâri Australia, Bangladesh, Djibouti, Eritrea, Ethiopia, India, Indonesia, Kenya, Malaysia, Myanmar, Oman, Pakistan, Filipina, Somalia, Sri Lanka, Tanzania, Thailand, Uganda, Yemen, bân Zanzibar.




#Article 250: Jhârângo (62 words)


Jhârângo (Acorus calamus) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Acoraceae. Jhârângo arèya buwâ ramo'na èpadhâddhi bahan obhât. Tamennan rèya para' paḍâ'â bi' rebbha, tapè tèngghi, senneng ka tana sè ancap. Ḍâun bân buwâ ramo'na bâuna cè' ro'omma. Èparkèra'aghi jhârângo sokkla ḍâri Inḍia, lajhu nyalambher ka pan-brâmpan naghârâ noro' paḍhâghângan. Jhârângo èkoca' kèya dlingo (Jhâbâ); jeringau (Inḍonesia); jangu (Bhâli) bân èn-laènna.




#Article 251: Jhâtè (53 words)


Jhâtè (Tectona grandis) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Lamiaceae. Bhungkana rajâ, ghlâghârâ loros, bisa tombu sampè' 30-40 m. Aḍâun lèbâr, sè ronto mon osom nèmor. Jhâtè kalonta bi' nyama teak (bhâsa Inggris). Nyama arèya sokklana ḍâri oca' thekku (തേക്ക്) è bhâsa Malayalam, bhâsa è naghârâ bâgiyân Kerala è Inḍia  lao'.




#Article 252: Joko Pinurbo (17 words)


Joko Pinurbo (lahèr è Pelabuhan Ratu, Sukabumi, Jhâbâ Bârâ', 31 Desember 1948) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia. 




#Article 253: Joko Tole (313 words)


Joko Tole otabâ Pangèran Secodiningrat III panèka pangèran Sumenep kapèng 13 bân marènta sè abidhè 45 taon molaè taon 1415 sampè' taon 1460, ajhenengan potra dâri Radèn Ayu Potrè Konèng, piyo' dari Pangèran Bukabu.

Joko Tole panèka potra sè lahèr dari kabin batin antara âbuna kalabân Pangâran Adipeday. Adipeday engghi panèka pangeran Sumenep sè marenta bakto neka bân masok pangeran Sumenep sè kapeng 12.

Maberra'na Putre Koneng lebat kabin batin neka madateng kontroversi è kraton mala eyanggep maberra' è loar kabinan bân agabay nesso oreng toana. Putre Koneng ahirra ngala' kepotosan kaangguy ngasingagih baji'na kalaban cara nyaba' baji Joko Tole eyalas. Baji neka dibudina are è temmo terros erabat Empu Keleng bân sareng sè nemmo panèka, baji Joko Tole esosoe sareng susu kerbuy.

Joko Tole jugan gaduan ale' enggi panèka Jokowedi.

Joko Tole kesuwur daddi oreng blater otaba ksatria sè gaduan kesaktean sè tenggi. Molae omor 6 taon, Joko Tole molae ngeluwaragih kejunelan-kejunelan sè luar biasa bân abareng Bapak angkadda Joko Tole aherra ngabula è kraton Majapahit. Neng Majapahit, Joko Tole ahasel ajalanagih lakona bân daddi sala sèttong perwira è kraton sè kasebut, selaen panèka ajengan jugan daddi manto Patih Muda Majapahit.

Pan barampan kasuksesan Joko Tole è Majapahit eantarana abangun pintu gerbang kraton, benteng Kalimo'ok bân ehasil mekala pangeran Bali enggi panèka Dempo Abang.

Sala sèttong senjata andalan Joko Tole sè daddi legenda enggi panèka pecut bân kesuwur esebut pecut Joko Tole. Ajenengan jugan gadhuwan jeren sè menorot legenda jeren neka gadhuan kalembang bân bisa ngabber. Jeren ngabber gadhuan Joko Tole daddi simbol kapahlawanan, kajentenan, bân kakoatan jugan kataatan.

Sapotar taon 1415, Joko Tole kalaban rajina enggi panèka Dewi Ratnadi kembali da kraton Sumenep (keraton Banasare) kaangguy nemoe ebuna RA Putre Koneng. Bekto panèka Joko Tole jugan elantik daddi pangeran Sumenep ka 13 bân asandang gelar Pangeran Secodiningrat III. Taon 1460, Pangeran Secodiningrat III egante sareng potra pertamanah enggi panèka Arya Wigananda.




#Article 254: Joshua Igho (17 words)


Joshua Igho (lahèr è Magelang, Jhâbâ Tengnga, 18 April 1968) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia. 




#Article 255: Jrebeng Kidul, Wonoasih, Probolinggo (15 words)


Jrebeng Kidul panèka nyama Kelurahan è wilayah Kecamatan Wonoasih, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 256: Jrebeng Kulon, Kedopok, Probolinggo (15 words)


Jrebeng Kulon panèka nyama kelurahan è wilayah Kecamatan Kedopok, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 257: Jrebeng Lor, Kedopok, Probolinggo (15 words)


Jrebeng Lor panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kedopok, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 258: Jrebeng Wetan, Kedopok, Probolinggo (15 words)


Jrebeng Wetan panèka nyama kelurahan è wilayah Kecamatan Kedopok, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 259: Ka'-sèka'an (40 words)


Ka'-sèka'an (Euphorbia hirta) iyâ arèya tombuwân sè biasa tombu è pèngghir jhâlân. Ghlâghâra olo' bân jhekjhek. Tombuwân panèka segghut èkaghunaaghi ghâbây jhamo.  Ca'na rèng-orèng è Filipina, ka'-sèka'an panèka bisa ngobatè demam berdarah. Tapè tadâ' bhuktè sè bisa adukung fakta jâriyâ'




#Article 260: Kabhupatèn Bhângkalan (259 words)


Kabhupaten Bhângkalan enggi panèka sala sèttong kabupaten è polo Madura, provinsi Jaba Temor. Ibukottana enggi panèka kotta Bangkalan. Lokasi kabupaten Bangkalan bada è ujung paleng bara' polo Madura, abatessan kalaban tasek Jaba è daja, kabupaten Sampang è temor, bân selat Madura è laok jugan bara'. pelabbuhan Kamal enggi panèka labang otama Madura dari polo Jaba.

Kabupaten Bangkalan ebagi dadi 18 kecamatan, sè ebagi dadi pan berempan disa bân kelurahan. Pusat pemerentaan bada è kecamatan Bangkalan.

Sejarah kabupaten panèka è molai dari jaman kraton Majapahit bekto Brawijaya V daddi pangeran (taon 1468 - 1478). Kraton Palakaran selokasina è kecamatan Arosbaya daddi kraton Islam bân Kyai Pratanu daddi pangeran. Bekto jaman kraton Mataram (Islam) eprentah sareng Sultan Agung, kompoi Kyai Pratanu enggi panèka Raden Praseno daddi pengobasa sadaja polo Madura bân enyandnag gelar Pangeran Cakraningrat I tape posat kraton bada è Sampang.

Posisi geografis kabupaten Bangkalan: antara 112º–113º Bujur Temor bân 6º–7º Lintang Laok. Luas wilayah kabupaten neka 126.182 Ha, keadaan topografina ebagi daddi daerah lamba sè loasna 68.454 Ha otaba 54,25%, sisana emassok daerah tenggi. Katenggian kabupaten neka eyantara 12 – 74 meter dpl.

Kabupaten Bangkalan ebagi daddi 18 kecamatan, 273 disa bân 8 kelurahan. Ka belu bellas kecamatan-kecamatan è kabupaten Bangkalan enggi panèka: Kecamatan Arosbaya, Bangkalan, Blega, Burneh, Galis, Geger, Kamal, Klampis, Kokop, Konang, Kwanyar, Labang, Modung, Sepulu, Socah, Tanah Merah, Tanjungbumi bân kecamatan Tragah.

Bannyak kenengan plessir sè massok kategori obyek aplessir alam è Bangkalan eyantarana:Pantai Rongkang, Pantai Sambilangan, Bukit Geger, Goa Bintang, Goa Planangan, Pantai Betoh Malang, Pantai Maneron, Pantai Siring Kemuning, Pantai Tanjung Modung bân laen-laen.




#Article 261: Kabhupatèn Boalemo (28 words)


Kabupaten Boalemo arèya sala sèttong kabupaten è Provinsi Gorontalo, Polo Sulawesi. Ibu kottana arèya bâdâ è Tilamuta. Penduduk Kabupaten Boalemo bâdâ 147.682 orèng.

Kabupaten Boalemo andi' pètto kacamatan:




#Article 262: Kabhupatèn Bone Bolango (33 words)


Kabupaten Bone Bolango arèya sala sèttong kabhupatèn è Provinsi Gorontalo, Polo Sulawesi. Ibu kottana arèya bâḍâ è Suwawa. Jumbla orèng è Kabupaten Bone Bolango bâḍâ 158.550 orèng.

Kabhupatèn Bone Bolango anḍi' empa' kecamaḍhân:




#Article 263: Kabupaten Gorontalo (29 words)


Kabupaten Gorontalo arèya sala sèttong kabupaten è Provinsi Gorontalo, Polo Sulawesi. Ibu kottana arèya bâdâ è Limboto. Penduduk Kabupaten Gorontalo bâdâ 355.988 orèng.

Kabupaten Gorontalo andi' sanga bellâs kacamatan:




#Article 264: Kabhupatèn Gorontalo Ḍâjâ (31 words)


Kabhupatèn Gorontalo Ḍâjâ arèya sala sèttong kabhupatèn è Provinsi Gorontalo, Polo Sulawesi. Ibu kottana arèya bâḍâ è Kwandang. Penduduk Kabupaten Gorontalo Dâjâ bâdâ 125.768 orèng.

Kabupaten Gorontalo Dâjâ andi' sabellâs kacamatan:




#Article 265: Kabhupatèn Pamekkasân (67 words)


Kabhupatèn Pamekkasân otabâ Mekkasân enggi panèka sala sèttong kabupaten è polo Madura, provinsi Jhâbâ Tèmor. Ibukottana enggi panèka kotta Pamekasan. Lokasi kabupaten Pamekasan bada è tengah polo Madura, abatessan kalaban tasek Jaba è daja, kabupaten Sumenep è temor, selat Madura è laok bân kabupaten Sampang è bara'.

Kabupaten Pamekasan ebagi dadi 13 kecamatan, sè ebagi dadi pan berempan disa bân kelurahan. Pusat pemerentaan bada è kecamatan Pamekasan.




#Article 266: Kabhupatèn Pohuwato (29 words)


Kabupaten Pohuwato arèya sala sèttong kabupatèn è Provinsi Gorontalo, Polo Sulawesi. Ibu kottana arèya bâdâ è Marisa. Penduduk Kabupaten Pohuwato bâdâ 128.748 orèng.

Kabupaten Pohuwato andi' tello' bellâs kacamatan:




#Article 267: Kabhupatèn Sampang (66 words)


Kabupaten Sampang enggi panèka sala sèttong kabupaten è polo Madura, provinsi Jaba Temor. Ibukottana enggi panèka kotta Sampang. Lokasi kabupaten Sampang bada è tengah polo Madura, abatessan kalaban tasek Jaba è daja, kabupaten Pamekasan è temor, bân selat Madura è laok bân kabupaten Bangkalan è bara'.

Kabupaten Sampang ebagi dadi 12 kecamatan, sè ebagi dadi pan berempan disa bân kelurahan. Pusat pemerentaan bada è kotta Sampang.




#Article 268: Kabhupatèn Songennep (621 words)


Kabupaten Songennep enggi panèka sala sèttong kabupaten è propinsi Jâbâ Tèmor, Indonesia. Kabupaten panèka gâduan loas bilajâh 2.093,45 km² sarèng popolasi bârghâ korang lebbi 1.041.915 . Posat kotta èpon ènggi panèka Kotta Songennep.

Sebbutan Songennep manabi etalegtegi enggi panèka aropa'agi bhâsa Jâbâ kona, manabi è jârbâ'agi gâduèn maksod enggi panèka :

manabi è pasèttong kata-kata epon gaduen maksod, lembah sè tennang

Oca' Songennep saongguna ampon kalonta è jamanna Karajâ'ân Shingasari sè ngobasane tanah Jâbâ, Madhurâ sereng sakobhengngan epon, kadiâ sè è lampa'agi dhâlem kètab pararaton, oca' Songennep kasebbut è lampa'agi kateppan Rato Prabu Kertanaghâra nondhung Arya Wiraraja (Banyak Wedi) sè daddi penasehat politik tor keamanan ka  Songennep daddi Adipatè taon 1269 M.

'“Hanata Wongira, babatangira buyuting Nangka, Aran Banyak Wide, Sinungan Pasenggahan Arya Wiraraja, Arupa tan kandel denira, dinohaksen, kinun adipati ring Sungeneb, anger ing Madura wetan”.' sè gaduen maksod :

Era Pra Kolonial

Menorot Somber dhâri Cèna, sajegghâ pamarenta'an Rato Airlangga, daerah nagharâ Madhurâ è bagi daddhi duâ' bilajah, enggi panèka, Madhurâ bârâ' tor Madhurâ tèmor. Madhurâ bârâ' è kobasani sareng karajâ’ân Widarba sareng Rato epon sè asmana Bhâlâ Dhibâ, sè ta' laen enggi panèka mattoa dhâri Krisna, tor Madhurâ tèmor è kobasanè sareng karajâ’ân Mandhârâka sareng Rato epon Prabu Saljâ.

E bhâkto karajâ’ân Shingasari, bilajah Songennep  èparènta oleh salah sèttong adipatè sè akaagungan asma Arya Wiraraja ( Banyak Wide ). Hal kasebbut è jârba'agi dhâlem pan saponapan kètab tor prasasti, salah sèttongnga dhâlem kètab pararaton. Arya Wiraraja dhâddi adipatè è Songennep tanggâl 31 Oktober 1269.

'“Hanata Wongira, babatangira buyuting Nangka, Aran Banyak Wide, Sinungan Pasenggahan Arya Wiraraja, Arupa tan kandel denira, dinohaksen, kinun adipati ring Sungeneb, anger ing Madura wetan”.' sè gaduen maksod :

Era Kolonial

Menorot buku Tjareta Naghârâ Songennep, Pamarenta'an VOC otaba Bâlândâ è mole sajegghâ pamarèntaan Raden Bugan ( Kanjeng Tamenggung Judanagârâ )  taon 1648-1672, sè ta' laen enggi panèka kanca dhâri Pangèran Taronajâjâ. È bâkto paperrangan Pangèran Taronajâjâ, Songennep è dhâlem parèntana Kanjeng Tamenggung Judanagârâ, bânnya’ abânto bâlâ panjurit kaangguy merrangè panjâjâ Bâlândâ è tana Jâbâ. Kabupatèn Songennep è koasae Kompenè amargâ badhâna parembâgân antara Susunuhan karajâ’ân Mataram sareng Kompene tanggal 5 Oktober 1705.

Dinèng para Kanjeng sè ngastanè pamarènta’an è Songennep kasebbut bâdhâ sala sèttong Rato binè’ enggi panèka Radin Aju Rasmana Tèrtanagârâ sè pas èpagântè dhâ’ rakana sè akaagungan asma Bindârâ Saot ajâjuluk Radin Tamenggung Tèrtanagârâ taon 1750 kantos taon 1762. Sala sèttong bâjâna Bindârâ Saod sè kaagungan asma Radin Abdurrahman ajâjuluk Pangèran Tirtadinigrat Panembâ’ân Nataningrat Soltan Natakusuma pèng sèttong sè marènta langkong 43 taon, dhâri taon 1811 kantos 1854. Salèrana kacarèta mènangka pangrajâ ponjul sè akaagungan kajunèlan sè samporna, kantos bânnya’ narèma bintang jâsa dhâri karajâ’ân agung è Èropa tor Asia bârâ’.

Kamardika’an

È jâman perrang kamardika'an, para potra dhâri Songennep bânnya’ sè noro’ aperrang abillai naghârâ, è Songennep, Madura, tana Jâbâ bân saantèro kennengngan è è nagârâ Rèpublik Indonèsia. Akantha paperangan tanggâl 10 Nopember è Sorabâjâ, panjurit otaba sadhâdhu sè dhâri Songennep sè etemmo dhâlem tolèsan sajârâ parjuângan kantos pa’ polo ballu’ oreng.

Kabupatèn Songennep gâduen wilayah daradan jugân tase' sè loas, salaen dhâri ka' dinto Songennep jugân gaduen polo sabânnyak 126 polo sè samangken  daddi bagian administratif dhâri kabupaten Songennep, polo-polo sè è maksod akadhie eantarana Polo Karamian, Polo Kangean, Polo Sakala, Polo Sapeken bân laen epon. Posisi geografis kabupaten Sumenep bâdâ è koordinat 113°32'54-116°16'48 BT tor 4°55'-7°24' LL

Bâtes bilajâh sarèng daerah sakobhengngan èpon, enggi panèka:
Bâgian Lao': Selat Madhurâ dan Laut Bali
Bâgian dhâjâ : Tase' Jâbâ
Bâgian bârâ' : Kabupatèn Mekkâsan
Bâgian tèmor : Tase' Jâbâ tor tase' Flores

Loas bilajâh kabupatèn Songennep enggi panèka 2.093,457573 km²  sè antara laèn : parmukiman saloas 179,324696 km², Alas saloas 423,958 km², rebba tanah kosong 14,680877 km² , tegghâlân 1.130,190914 km², tambâk 59,07 km² tor laen epon saloas 63,413086 km².




#Article 269: Kacang tana (38 words)


Kacang tana (Arachis hypogaea) otabâ kacang kolè iyâ arèya tamenan cang-kacangan anggota famili Fabaceae sè la ètamen polana ngasèlaghi. Tamenan arèya dhâddhi cang-kacangan palèng penting samarèna kadhelli. Kacang tana bânnè tamenan asli Indonesia, malaènaghi tamenan asli benua Amèrika.




#Article 270: Kacobhung (43 words)


Kacobhung iyâ arèya tombuwân akembhâng anggota famili Solanaceae, tombuwân arèya ghi' akarabhât bi' Datura, kembhâng iyas sè kembhânga aropa tarompèt sè rajâ. Kacobhung biasana akembhâng potè otabâ, tapè hibridana akembhâng cem-macem bârna. Èparkèraaghi tombuwân arèya pertama kalè èangghuy ghâbây bhât-obhâtân è abad kasapolo.




#Article 271: Kacèpèr (55 words)


Kacèpèr (Psophocarpus tetragonolobus (L.) D.C.) otabâ kocèpèr iyâ arèya tombuwân sè nalar ḍâri famili . Buwâ bân konco'na kacèpèr èkakan, biasana èkaghâbây ghângan.

Tombuwân arèya ètamen è Asia Tèmor Lao', Papua Nugini, polo-polo è Pasifik, bân Afrika.

Buwâna sè lembu' èkakan, otamana è Asia, tapè ḍâun, ghlâghâr, bighi, bân ramo'na paḍâ anḍi' gizi sè tèngghi.




#Article 272: Kademangan, Kademangan, Probolinggo (14 words)


Kademangan panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kademangan, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 273: Kademangan, Probolinggo (11 words)


Kademangan panèka nyamah kecamatan è Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 274: Kaju jhârân (35 words)


Kaju jhârân otabâ palembhâng (Lannea coromandelica) iyâ arèya ka'-bhungka'an è dâlem famili Anacardiaceae sè tombu è Asia Lao' bân Tèmor Lao'. Kaju arèya biasana tombu dhâghâ 5-10 m. Kaju jhârân biasana ètamen ghâbây tamenan pangandeng.




#Article 275: Kaju nèmor (33 words)


Kaju nèmor (Euphorbia pulcherrima) iyâ arèya tamenan subtropis bagiân lao' bân Amèrika Serikat (AS). Joel Roberts Poinsett ngalontaaghi tamenan èyas rèya ka AS è taon 1825. È bhâsa Indonesia, tamenan arèya èkoca' kastuba.




#Article 276: Kalampok (50 words)


Kalampok (Syzygium aqueum) otabâ kelampok otabâ jhâmbuir iyâ arèya buwâ sè tamaso' ka ḍâlem famili bhu-jhâmbuwân (Myrtaceae). Kalampok arèya bhidhâ bi' jhâmbhu semarang (Syzygium samarangense) makkèna buwâ bân bhungkana para' paḍâ'â. Sakèng ta' bisa èbhidhâaghi, brâmpan kultivara arèya ḍâ-paḍâ èkoca' kalampok otabâ jhâmbuir bhâi. Kalampok tamaso' tamennan sè ghâmpang ètamen.




#Article 277: Kaligrafi (145 words)


Kaligrafi dâri bhâsah Yunani: καλλι bhâgus + γραφος nolès”) otabâ Seni Khot iyâ arèya seni nolès bhâgus klabân bulpèn bâdi hiasan. Makkè kaligrafi bhâsa Arab tarkenal, kèng bânnyak jughen kaligrafi bhâsah latèn.

Kaligrafi Islam biasah dâri yât-ayât Al-Qur’an. Bentukna cem-macem, kadeng ngangghuy kertas, kadung ngangghuy logam otabâ kolè’. Contonah sè bâdâh è Al Hamra, Spanyol.

Kaligrafi Islam kontemporer iyâ arèya karjâ sè bidâh dâri dâri kaidâ kaligrafi konah. Akembang sanget è media bân acâm-macâm. Madzhab kakdintoh aleppas kabiasaan khot duk-ponduk, pus-kampus akadhi Naskhi, Tsulutsi, Farisi, Diwani, Diwani Jali, Kufi, bân Riq’ah.
Corak kaligrafi Islam Kontemporer èbâgi dâ’ klompok tradisional, igural, ekspresionis, simbolik, bân abstraksionis mutlak.

Kaligrafi Arab Kajuh èokèr dâri kajuh; kajuh jâtèh, mahoni bân laènnah. Kaligrafi rèya dâri Jepara. Sè-èssènah ètokèl klabân Ayat Al-Qur’an. Kaligrafi Arab Kajuh kaligrafi Allah Muhammad, Kaligrafi ayat Kursi, Kaligrafi Ayat sèbuh dinar, kaligrafi asmaul husna, bân kaligrafi sorat Al-Qur’an.




#Article 278: Kalimantan Bârâ' (48 words)


Kalimantan Bârâ panèka sala sèttong propinsi è Indonesia. Propinsi Kalimantan Bârâ' aletta' è lajân palèng bârâ polo Kalimantan. Ibukotta propinsina panèka kottah Pontianak. Bhâsah daerah otamana panèka bhâsa Dayak bân Melaju. Loas propinsina panèka 115.114,32 km2 kalaban12 kebhupatèn bân 2 kottah. Jumlah dhikkè' propinsi arèya ra-kèra  4.395.983 orèng.




#Article 279: Kalimantan Lao' (48 words)


Kalimantan Lao (aksarah Jawi: کاليمانتان سلاتن‎) panèka sala sèttong propinsi è Indonesia. Propinsi Kalimantan Lao' aletta' è polo Kalimantan. Ibukotta propinsina panèka kottah Banjarmasin. Bhâsah daerah otamana panèka bhâsa Banjar. Loas propinsina panèka 36.805,34 km2 kalaban 11 kebhupatèn bân 2 kottah. Jumlah dhikkè' propinsi arèya ra-kèra 3.626.616 orèng.




#Article 280: Kalimantan Tengnga (45 words)


Kalimantan Tengnga panèka sala sèttong propinsi è Inḍonesia. Propinsi Kalimantan Tengnga bâḍâ è tengngana polo Kalimantan. Ibukottha propinsina panèka kottha Palangkaraya. Bhâsa ḍaèra otamana panèka bhâsa Ngaju. Loas propinsina panèka 153.564,50 km2 kalabân 13 kabhupatèn bân 1 kottha. Ghungghung ḍhikkè' propinsina arèya ra-kèra 2.212.089 orèng.




#Article 281: Kalkal otek (231 words)


Kalkal otek (Desmodium gangeticum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili cang-kacangan (Fabaceae). È Kètab Ayurwèḍa, tombuwân arèya aropa'aghi sala sèttong tombuwân sè palèng èkaparlo. 

Tombuwân arèya aghâḍhu N-dimetiltriptamin, hypaphorin, hordenin, Caudicin, gangetin 3-H, gangetin, bân desmodin.

Kappra tombu è Afrika tropis, India, Cèna, Jeppang, Myanmar, Thailand, Kamboja, Laos, Vietnam, Malaysia, Indonesia, Flipina, bân Australia.

Bâgiyân sè èghuna'aghi biasana ramo' otabâ sakabbhina tombuwân arèya.

Belta kennèng ètamen ḍâri bighi è bulân panamennan Maret ghân April.  Bighina ètamen è polybag sè aèssè tana, beḍḍhi, bân ella èsaloy celaṭṭong. Bighi ghellâ' bhâkal akocambâ è arè ka 7-10. Samarèna arowa, belta kasebbhut ella bisa èyallè ka tana saellana 45-50 arè è polybag.

Tana sè ḍâgghi' ètamenna kodhu èlanḍu' kaḍâ', mon parlo èselghâ. Bhuṭok ra-kèra 10 ton/hèktar kodhu èsaloyaghi ka tana bâjâ namenna. Bhuṭok nitrogen bi' fosfor èberri' sabânnya' 20kg/hèktar bân 40kg/hèktar. Mon parlo kèya, tana kodhu èberri' kèya bhuṭok zinc 20kg/hèktar ènga' nitrogen.

Belta sè ella akocambâ, kennèng èyallè ka tana sè ella èparanta. Mon kabâḍâ'ân hawa kerrèng, panamennan bisa èyambhâr ghân bulân Juli, otabâ bâjâ kabâḍâ'ân hawa bâk bâcca. Engghâna belta sè èparkèra'aghi cokop iyâ arèya 45 èkalè 45cm, sè artèna tana sè ella èparanta ghellâ' bisa ètamennè 50.000 belta è sahèktara tana. 

Tamennan kalkal otek arèya kennèng ètamen kadhibi' otabâ bi' tamennan sè laèn, misalla poplar sè nganḍengngè tombuna kalkal otek. Salaènna arowa, pao bân jhâmbhu cocok kèya ètamen bi' kalkal otek.




#Article 282: Kalkulus (67 words)


Kalkulus (Bhâsah Latin: calculus, artèna bâto kènè', ghâbây mitong) panèka cabang èlmo matematika sè mencakup bâtesan, toronan, integral, bân deret tak èngghâ. Kalkulus panèka èlmo sè mempelajari paobâan, sé dâmma geometri sè mempelajari bhângon bân aljabar sè mempelajari operasi bân penerapan untuk bellâ pabhârengan. Kalkulus aghâdhui aplikasi sè bhâbu dâlem bidang-bidang sains, ekonomi, bân teknik; sarta kèngèng ajâwab berbagai masalah sè ta' kèngèng èbellâaghi klabân aljabar elementer.




#Article 283: Kamal, Bangkalan (52 words)


Kecamatan Kamal panèka sala sèttong kecamatan è kabupaten Bangkalan. Loas kecamatan panèka 41,40 Km² kalaban 10 disa bân 48 dusun. Penduduk kecamatan Kamal bada 44.897 jiwa otaba 10.827 KK (2007), kapadatan 1.027 oreng per Km² bân tengkat partombuwan penduduk 3% sabban taon.

Disa-disa è kecamatan Kamal enggi panèka:

 Bali ka: Kabupaten Bangkalan
 




#Article 284: Kamonèng (74 words)


Kamonèng (Murraya paniculata) iyâ arèya tombuwân sè alebbhu ka dâlem famili Rutaceae. Tombuwân sè ghi' safamili bi' dâun kari arèya andi' nyama lokal antara laèn kemuning (Jhâbâ), kamuning (Sunda), kajeni, kemuning, kemoning (Bhâli), kemiuning (Sumba), kamuni (Mbojo) bân èn-laènna.

Tèngghina sampè' 1,8-12m. Ranca'na sè ella towa abârna potè bâk bu-abu ka bu-abu bâk konèng. Bhângon ḍâunna loncong tellor, sèrèng ḍâunna rata, dhinèng bhungkèl ḍâunna abunter. Kembhângnga metto dhuli kalèncapan ranca'na, abârna potè, bâuna seddhâ'.




#Article 285: Kangkong (31 words)


Kangkong (Ipomoea aquatica Forsk.) iyâ arèya tombuwân sè èkaghângan bân satèya molaè ètamen. Kangkong bânnya' èjhuwâl è sar-pasar. Tombuwân bisa ètemmowè è Asia bân sangghup tombu è è kennengan sè rembeng.




#Article 286: Kanigaran, Kanigaran, Probolinggo (14 words)


Kanigaran panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 287: Kanigaran, Probolinggo (11 words)


Kanigaran panèka nyamah kecamatan è Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 288: Kapo (136 words)


Kapo (Ceiba pentandra) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Malvaceae. Kapo arèya sokkla ḍâri Amèrika Lao' bâgiyân ḍâjâ, Amèrika Tengnga, bân Karibia. Mon varitas C. pentandra var. guineensis sokkla ḍâri Afrika bâgiyân bârâ'. Kapo èkocaâ' kèya kapok (Inggris, Malaysia); kapuk (Indonesia); kau-kau (Bugis); buboi, balios (Tagalog) bân èn-laènna.

Kapo sokkla ḍâri Amèrika tropis. Panyalambherrân èmolaè ra-kèra taon 1500. Makkè ella èjhârbâ'aghi tamennan dhuli lowar Afrika, tapè taḍâ' bhuktè sè ètemmowaghi. Bâḍâ bhuktè ekologi, botani, bân sitologi jhâ' kapo arèya sokkla tombuwân Afrika bâgiyân bârâ' bân tengnga. Carana bhungka kapo nyalambherri Saghârâ Atlantik arèya ghi' ta' ngennèng ècarèta'aghi, tapè buwâna ngennèng ngambâng bân èlanyo' aèng saghârâ. Èkoca'aghi jhâ' bhungkana kapo èperghi è Afrika Bârâ', lajhu nyalambher ka Afrika Tèmor bân Asia. Satèya ètamen è naghârâ tropis, otamana è naghârâ Asia Tèmor Lao', akadhi Thailand bân Inḍonesia




#Article 289: Karabisto (74 words)


Karabisto otabâ kalabisto (Chrysopogon zizanoides) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Poaceae. Tamennan arèya tombu taonan, artèna bisa tombu è osom apa bhâi aliyas ta' kennal osom. Tamennan arèya kalonta polana pangasèl om-ro'oman. 

Ramo'na èpakerrèng pas èpadhâddhi paro'om lomarè sè èssèna kalambhi otabâ bhârâng penteng laènna, misalla kerrès bân bhâtèk. Bâu ro'om arèya èasèlaghi dâri bagiân ramo'na.

Tamennan arèya tamaso' ka komoditas dhâghâng kènè', makkè ella bânnya' èghunaaghi minnya'na è industri om-ro'oman.




#Article 290: Karangpilang, Sorbhâjâ (13 words)


Karangpilang panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 291: Kareng Lor, Kedopok, Probolinggo (15 words)


Kareng Lor panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kedopok, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 292: Karotong (29 words)


Karotong (Graptophyllum pictum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Acanthaceae. Karotong biasana ètamen è pakarangan roma ghâbây tamennan èyas. Tombuwân arèya asalla dâri Papua Nugini bân Polinesia.




#Article 293: Kastorè (37 words)


Kastorè (Abelmoschus moschatus) iyâ arèya tombuwân sè alebbhu ka famili Malvaceae. Kastorè arèya kalonta kalabân polana ngasèlaghi mènnya' kastorè.

Kastorè bânnya' sebbhutenna, misalla kakapasan, kaworo, regula, rewulow, waron, bân bukal. Bhidhâ bi' è Sumatera, kastorè èkoca' gandapura.




#Article 294: Kasèmbhu'ân (266 words)


Kasèmbhu'ân (Paederia foetida) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rubiceae. Asalla tombuwân arèya ḍâri Asia tropis sè ella èpakennal ka Mascareses, Melanesia, Polinesia, bân Kapoloan Hawaii. Tombuwân arèya anḍi' bâu sè bâceng, akadhi bâuna kento'. Mangkana è bhâsa Indonesia èkoca' daun kentut.

Kasèmbhu'ân arèya tombuwân taonan, bâk akaju, nalar, sè tombuna asanglè' ka attas bân nalar kèya ka tana. Ghlâghârrâ abârna bhiru ngoḍâ, rampèng, bhuleddhâ  5mm, lanjhângnga bisa ghân 7-10m, sè terkaḍhâng ètombui lu-bulu alos. Nalarra kasèmbhu'ân arèya asanglè' ka tombuwân laèn otabâ ka ghlâghârrâ sè ella tombu è osom sabelluna. Ghlâghâr sè nalar è attas tana kappra tombu ramo'. 

Ḍhep-adhebbhân, ropana akanta laddhing, konco' ḍâunna lancèp, 3-14cm lanjhângnga, 2-5 cm lèbârrâ, bhungkèl ḍâun abunter. Kebbhâng attasa abârna bhiru sampè' bhiru towa, bâḍâ lu-buluna sè bâk tajhem, sè ta' ètengalè mata. Kebbhâng bâbâna abârna lebbi olay. 

Sokklana, kasèmbhu'ân nyalambher è naghârâ sè aiklim tropis bân parappa' è Asia Tèmor bân Asia Tèmor Lao', tamaso' kèya Jeppang bi' Taiwan, India, Cèna, Hong Kong, Macau, Bangladesh, Bhutan, Kamboja, Laos, Myanmar, Thailand, Vietnam, Filipina, Malaysia, Singapura, bân Indonesia.

Kasèmbhu'ân arèya sala sèttong tombuwân sè ta' ètamen aliyas èpolong terkas ḍâri kennengngenna. Makkè ḍâ'iyâ è pan-brâmpan naghârâ èperghi kèya, misalla parcoba'an è naghârâ bâgiyân Assam è India arowa namen kasèmbhu'ân bi' nyèor.

Salaèn arowa, kasèmbhu'ân ella kalonta abit ghâbây tombuwân obhât bân ghângan. Ḍâunna èkaghângan, bisa matta bisa èyola. Ngella ḍâunna kasèmbhu'ân ngennèng maèlang bâunna sè ta' seḍḍhâ', otabâ ngennèng kèya èsèram lajhu èperres sampè' èlop. Essopa kasèmbhu'ân kennèng jhughân mon nambhâi orèng sakè'. Mènorot pangobhâdhân konana, kasèmbhu'ân kappra èghuna'aghi ghâbây nambhâi arthritis rheumatoid, radang, ngèngè'an, bân mènjhen. 




#Article 295: Katombhâr (301 words)


Katombhâr otabâ ketombhâr otabâ tombhâr (Coriandrum sativum) iyâ arèya tombuwân palappa sè populèr. Buwâna nè'-kènè', bunter otabâ loncong. Biasana bighina èpakerrèng kamoddhiân èjhuwâl. Ropana katombhâr sè ghi' ta' èpa'alos para' paḍâ'â bi' sa'ang. Katombhâr anḍi' bâu sè khas. È bhâsa Indonesia èkoca' ketumbar, salaènna arowa tombuwân arèya èkoca' kèya chinese parsley, common coriander (Inggris), penjilang (Malaysia), vannsuy (Kamboja), nannan (Myanmar), kulantra (Filipina), phakhchi (Thailand).

Orèng Romawi ètèla'aghi makennal katombhâr ḍâ' ka Inggris, sè lajhu èyangghuy è bânnya' macem la-ola, tambhâ, bân sèhèr, contona è Abad Partengnga'an katombhâr èghuna'aghi dhâddhi jhâmo matrèsna bân ngobâdhi sakè' kolè'. Dhinèng kembhânga katombhâr mènorot maghârsarè è Jhâman Victoria aberri' artè kabhâghusân sè ngètek. È abad ka 17 è Prancis la bâḍâ katombhâr sè èghuna'aghi mènangka camporan ènoman Paris sè kalonta bâjâ arèya, eau-de-Carnes. Tombuwân arèya èpakennal ka Austria ghâbây pameccè'an kèbân bân ka Spanyol lèbât lalampa'an atanè.

Katombhâr arèya tombuwân sè oḍi' taonan, bisa tombu sampè' 5m. Tombuwân arèya aropa'aghi tombuwân bândhu otabâ hermafrodit. Artèna anḍi' ḍuwâ' organ lakè' bân binè' è sèttong bhâdhân. Bârna buwâna nèng-konèng sokklat, bhuleddhâ sampè' 5 mm.

Katombhâr bâḍâ tello varitas mènorot robâ buwâna, iyâ arèya:

Cem-macemma katombhâr è Indonesia mènorot parabâ'ânna:

Bânnya'na mènnya' esensial acem-macem molaè ḍâri 0 ghân 2%. Katombhâr sè ropana bunter kènè' anḍi' ghâḍhuwân sè lebbi bânnya'. Mènnya' esensial kasoson ḍâri pan-brâmpan monoterpenoid. Bârna otamana (kapprana nyoson lebbi ḍâri 60% mènnya' esensial) iyâ arèya arèya linanool. Bârna laènna sè korang ḍâri 10% mènnya' esensial iyâ arèya alfa-pinena, gamma-terpinena, geranil asetat, kamper, bân geraniol.

Ḍâunna kennèng èkakan matta otabâ èmassa'. Kapprana èyangghuy ghâbây aberri' rassa è salad, sop, bân salaènna. Ḍâun mattana palèng segghut èghuna'aghi è na-bârnana la-ola è dhunnya. Buwâna èkaghâbây palappa è bânnya' massa'an. Buwâna katombhâr ghiling arèya camporanna palappa kare serbhuk (sampè' 40%). Ramo'na sè ro'om kèya èyangghuy ghâbây palappa bi' orèng Cèna bân Thailand.    




#Article 296: Katongghing (27 words)


Katongghing (Telosma cordata) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Apocynaceae. Katongghing arèya tombuwân sokkla ḍâri Cèna bân Indocèna. Tombuwân arèya salaènna tombu aghâl tapè ètamen kèya.




#Article 297: Katès (70 words)


Katès (Carica papaya) panèka tombuwân sè asalla ḍâri Mèksiko bâgiyân lao' bân ḍâjâ ḍâri Amerika Lao'. Tombuwan arèya bâjârina nyalambher ka man-ḍimman bân bânnya' ètamen è sadhâjâ tana tropis ghâbây èkala' buwâna. C. papaya panèka tong-sèttongnga spesies è ḍâlem genus Carica. Nyama pepaya , è bhâsa Indonesia èkala' ḍâri bhâsa Belândhâ, papaja, sè asal ḍâri nyama bhâsa Arawak, papaya. Neng è bhâsa Jhâbâ èsebbhut katès, dhinèng è bhâsa Sunda gedang.




#Article 298: Kaḍhelli (60 words)


Kadhelli (Glycine max) iyâ arèya sala sèttong tamenan sè dhâddhi bahan dhâsar bânnya' kakanan Asia Tèmor mènangka kècap, tahu, bân tempe. Mènorot panèngghâlân arkeologi, tamenan arèya ella ètamen sajjhek 3.500 taon abitthâ.

Kadhelli aropaaghi sombher protein nabati bân minnya'. Naghârâ pangasèl kadhelli otama è dhunnya iyâ arèya Amèrika Serikat makkè kadhelli ghi' bhuru ètamen manossa è lowar Asia samarèna 1910.




#Article 299: Kaḍḍâs (94 words)


Kaḍḍâs (Andrographis paniculata) iya arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Acanthaceae. Kaḍḍâs anḍi' khasiyat obhât adhâpor terna jhekjhek sè tèngghina bisa atekka 90cm. Tombuwân arèya èparkèra'aghi sokkla ḍâri Asia tropika. Pacèrcèranna dhuli Inḍia ka lao' èngghâ Siam, ka tèmor èngghâ Tanjhung Malaya, kamoddhian ka Jhâbâ. Tombu landhu è kennengngan sè anḍi' curah ojhân 2000–3000 mm/taon bi' suhu oḍâra 25-32°C. Kabhâdegghan sè èbhutowaghi alebbhu seḍḍheng, iya arèya 70-90% bi' sonar sè abâk abit. Kaḍḍâs èkoca' kèya sambilata (Malaju); ampadu tanah (Somattra Bârâ'); sambiloto, ki pait, bidaram andiloto (Jhâbâ Tengnga); ki oray (Sonḍhâ), bân èn-laènna.




#Article 300: Kebonsari Kulon, Kanigaran, Probolinggo (15 words)


Kebonsari Kulon panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 301: Kebonsari Wetan, Kanigaran, Probolinggo (15 words)


Kebonsari Wetan panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 302: Kedopok, Kedopok, Probolinggo (14 words)


Kedopok panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kedopok, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 303: Kedopok, Probolinggo (11 words)


Kedopok panèka nyamah kecamatan è Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 304: Kedung Asem, Wonoasih, Probolinggo (15 words)


Kedung Asem panèka nyamah Kelurahan è wilayah Kecamatan Wonoasih, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 305: Kedung Galeng, Wonoasih, Probolinggo (15 words)


Kedung Galeng panèka nyamah Kelurahan è wilayah Kecamatan Wonoasih, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 306: Kencor (31 words)


Kencor (Kaempferia galanga L.) iyâ arèya sala sètttong tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Zingiberaceae. Tombuwân arèya aghandu' minnya' atsiri bân alkaloid sè èmanfaataghi ghâbây stimulan. Nyama bhâsâ Indonesiana arèya  kencur.




#Article 307: Kenitu (24 words)


Kenitu (Chrysophyllum cainito) iyâ arèya wâ'-buwâ'ân dâri famili Sapotaceae. Dhâghing buwâna abârna potè, bighina abârna celleng agilap. Tombuwân arèya rassana manis, mangkana èkasennengè rèng-orèng. 




#Article 308: Kenjeran, Sorbhâjâ (13 words)


Kenjeran panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 309: Kerrabhân sapè (81 words)


Karapan sape aropaaghi sèttong istilah kaangghuy nyebhut perlombaan addhuan sapè dari Polo Madhura, Jaba Temor. dalam perlombaan ka'dintoh, sapasang sape sè narek kaleles sè eaddhu tandessa buruna sape sareng pasangan-pasangan sape sè laen. jhauna addhuan kasebbhut rakera 100 meter bân bakto addhuan rakera sapolo detik sampe' samenit. Pansaponapan kottha è madhura mabada karapan sape è Bulan Agustus sareng September sabbhan taon, kalaban addhuan final è aherra bulan september otaba Oktober è è eks Kota Karesidenan, Pamekasan kaangghuy arebbhu' Piala Bergilir Presiden.




#Article 310: Kertasè (43 words)


Kertasè (Rotheca serrata) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Lamiaceae. Kertasè ngennèng tombu sampè'3,5m tèngghina, anḍi' ghlâghâr bunter, bân kembhânngga abârna potè. Kertasè èkoca' kèya buangkudu (Batak Toba), tanjau handak (Lampung), senggugu (Melayu), singgugu (Sunda), bân senggugu (Jhâbâ Tengnga); senggugu (Inḍonesia).




#Article 311: Ketapang, Kademangan, Probolinggo (14 words)


Ketapang panèka nyama kelurahan è wilayah Kecamatan Kademangan, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 312: Keḍhâbung (39 words)


Keḍhâbung otaba ḍhâbung (Parkia javanica) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Buwâna akanta pette, bighina abârna celleng bân ta' abâu. Buwâna bisa kèya èghâbây obhât. Keḍhâbung èkoca' kèya kedawung (Jhâbâ), kupang (Sabah), amarang (Palawan), bân èn-laènna.




#Article 313: Kholil al-Bangkalani (103 words)


Al-'Alim al-'Allamah asy-Syekh Haji Muhammad Kholil bin Abdul Lathif Basyaiban al-Bangkalani al-Maduri al-Jawi asy-Syafi'i (bhâsa Arab: العالم العلامه الشيخ محمد خليل بن عبد اللطيف باشيبان البنكلانى المدورى الجاوى الشافعى‎) otabâ lebbi èkennal klabân nyama Syaikhona Kholil otabâ Syekh Kholil (lahèr è Kemayoran, Bhangkalan, Bhangkalan, 1820 – sèdhâ è Martajasah, Bhangkalan, Bhangkalan, 1925 è omor antara 104 – 105 taon) panèka sorang olama' râjâ dâri polo Madhurâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia. È masyarakat santrè, Syaikhona Kholil èkennal kiya mènangka Waliyullah. Ènga' cerètana Wali Songo, bânnya' cerèta è lowar akkal otabâ karamah Syekh Kholil sè ècerètaaghi dâri lèsan ka lèsan, otamana è wilayah masyarakat Madhurâ.




#Article 314: Kirana Kejora (16 words)


Kirana Kejora (lahèr è  Ngawi, Jhâbâ Tèmor, 2 Fèbruari 1972) panèka sala sèttong panolès asal Indonèsia.




#Article 315: Klabhet (23 words)


Klabhet (Trigonella foenum-graecum) iyâ arèya tombuwân dâri famili . Dâunna èkaghâbây tambhâ, dhinèng bighina èmanfaataghi ghâbây palappa. Klabhet biasana èghunaaghi ghâbây palappana kare. 




#Article 316: Klèkè (68 words)


Klèkè (Jatropha curcas L.) panèka tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Euphorbiaceae. Ombhut akaju rèya sè bânnya' ètemmowè è daerah tropis. Tombuwân arèya èkennal cè' tahanna kakerrèngan. Klèkè kabânnya'an èsettèk bhungkana. Maskè ella abit èkennal ghâbây bahan obhât bân racon, bâjâ riya klèkè èkaghâbây bahan bakar hayati ka mesin diesel polana kandungan minya' bighina. Sabelluna, kerabhât klèkè sè laèn iyâ arowa Ricinus communis ella èkaghâbây camporan pelumas lu-ghâllu.




#Article 317: Klèmbâ' (25 words)


Klèmbâ (Rheum officinale) iyâ arèya tombuwân sè ngasèlaghi bahan ghâbây obhât bân om-ro'om. Biasana ramo'na sè èmanfaataghi. Ramo'na èkaghâbây camporan klembak menyan bi' orèng Jhâbâ. 




#Article 318: Kokon (47 words)


Kokon otabâ walèkokon (Schoutenia ovata) iyâ arèya ka'-bhungka'an kènè' sè tamaso' ka dâlem famili Malvaceae. Bhungkana kokon arèya bisa ètemmoè è alas tipe osoman sè tombu è Jhâbâ bân polo laèn è tèmorra. Walèkokon andi' nyama laèn harikukun (Sunda); lanji, walikukun (Jhâbâ), bân east indian wood (Inggris).




#Article 319: Kol-kolan (31 words)


Kol-kolan (Melicope denhamii) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Rutaceae. Tombuwân biasana tombu bisa tombu sampè ka katèngghiân 1.000 è attas paadâ'ân tasè'. È bhâsa Indonesia èkoca' ki sampang.




#Article 320: Kolek (28 words)


Kolek iyâ arèya la-ola sokkla ḍâri Inḍonesia, èkaghâbây dhuli gheḍḍhâng otabâ sabbhrâng longghâ sè èkolop bi' pathè bân ghulâ mèra. Kapprana kolek pèra' bâḍâ è bulân Pasa bhâi.




#Article 321: Komangè (44 words)


Komangè (Ocimum × citriodorum) iyâ arèya tamenan sè dâunna segghut èkaghâbây lalap. Bâu dâunna tadâ' padâ, bân sakonnè' bânnya' akanta jherruk peccel. Dâun komangè arèya sala sèttong palappa mon aghâbâyâ pèpès. Biasana dâun komangè arèya mon èkalalap, segghut èkakan bi' tèmon, gobes, bân sambhel.




#Article 322: Komèrè (25 words)


Komèrè (Aleurites moluccana) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Euphorbiaceae. Bighina komèrè èghuna'aghi ghâbây mènnya' bân palappa. Tombuwân arèya ghi' sakarabhât bi' sabbhrâng.




#Article 323: Koncè (33 words)


Koncè (Boesenbergia rotunda) iyâ irèya tombuwân sè èkaghâbây palappa è dâlem massa'an Asia Tèmor Lao'. Salaènna èkaghâbây palappa, koncè kèya biasa èmanfaataghi ghâbây jhâmo. Ropa ombina bhidhâ polana tombuna loros ka dâlem tana.




#Article 324: Koncè pet (36 words)


Koncè pet (Kaempferia rotunda) iyâ arèya tombuwân sè ghi' bân-lambâna kencor. Bhidhâ bi' kencor sè lebbhi bânnya' èghunaaghi è massa'an, koncè pet arèya khusus èkaghâbây jhâmo. Salaènna rowa, dâunna lebbi bhâghus, mangkana segghut ètamen è pekarangan.




#Article 325: Konḍur (81 words)


Kondur (Benincasa hispida) iyâ arèya tombuwân sè tombuna nalar sè ètanem polana buwâna bisa èkakan bân èangghep mènangka ghângan.

Buwâna alos bân paadâ'ana abulu mon ghi' matta. Nalèka ella massa' buwâ panèka èlang buluna bân dhâddhi olo', bân bisa èsèmpen abit. Ropa buwâna bâdâ sè bunter bân bâdâ sè ngenjher, bisa sampè' 2 m. Makkè biasana èjual pas ghi' lanjhânga satenga sampè' 1 m. Buwâ panèka awwâla ètamen è Asia Tèmor Lao', tapè satèya ètanem kèya è Asia Tèmor bân Lao'.




#Article 326: Kopi (44 words)


Kopi otabâ kobhi (Coffea sp.) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rubiaceae. Kopi panèka sala sèttong komoḍitas è dhunnya sè ètamen lebbi ḍâri 50 naghârâ. Ḍuwâ varitas kopi sè ella kalonta iyâ arowa kopi robusta (Coffea canephora) bân kopi arabika (Coffea arabica).




#Article 327: Koran (79 words)


Koran (ḍâri bhâsa Bâlândhâ: krant, dâri bhâsa Prancis courant) otabâ sorat kabhâr iyâ arèya panerbi'ân sè dhammang bân ghâmpang èbuwâng, biasana ècèta' è dhlubâng abhândhâ sakonnè'. Dhlubâng arèya ekoca' dhlubâng koran, aèssè bhâr-kabhâr palèng anyar sabhârâng topik. Molaè dâri politik, kriminalitas, olahraga, bân salaènna. Koran biasana kiya aèssè karikatur, sè nyampolèaghi parkara sè èbahas. Bhârâng arèya bâdâ komik, TTS, bân hiburan laènna.

Bâdâ sorat kabhâr sè andi' topik samacem, misalla kabhâr politik, tana, industri, olahraga, seni, bân sè laènna.




#Article 328: Korma (77 words)


Korma (bhâsa Arab تمر‎ Tamr; nyama Latèna Phoenix dactylifera) panèka tamenan lem-paleman (Arecaceae) è dâlem genus Phoenix, bighina kèngèng èkakan. Maskè asala ta' èkataoè polana ella sajjhek abit ètanem, èparkèraaghi taneman arèya asala dâri tana seddhi' Lompong Persia. Tèngghi bhungkana bisa atekka 15-25 m, tombu sabhungka otabâ nyelbhi' dâ' sèttong sistem paramo'an. Lanjhâng dâunna 3-5 m, klabân duri ka dhânang dâun bân andi' ra-kèra 150 selbhi dâun ngodâ. Lanjâng dâun ngodâna 30 cm bi' lèbâr 2 cm.




#Article 329: Korrie Layun Rampan (28 words)


Korrie Layun Rampan (lahèr è Samarinda, Kalimantan Tèmor, 17 Agustus 1953 – wafat è 19 Novèmber 2015 ka omor 62 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân èditor Indonèsia.




#Article 330: Korsè (62 words)


Korsè panèka sala sèttong parabhutan bengko sè biyasa èghunaaghi ghâbây kennengngan toju'. Umumma, korsè andi' 4 soko sè èghunaaghi ghâbây mèkol è attasa.

Dâlem kaodi'an manossa, korsè èghunaaghi ghâbây toju' longkang anggota bhâdhân otabâ mènangka mèkol longkang bhâdhân sè laèn. Korsè jhughâ bânnya' èghunaaghi dâlem kaodi'an sarèh-arèh è kantor, sakola, bengko bân èn-laèna, saèngghâ korsè aghâdhui manpaat sè bânnya' dâlem kaodi'an manossa.




#Article 331: Korèa Lao' (83 words)


Republik Korèa (bhâsah Korèa: Daehan Minguk [Hangul: 대한민국; Hanja: 大韓民國]; bhâsah Ènggris: Republic of Korea/ROK) otabâ biyasah èkennal mènangka Korèa Lao' panèka sabigghi' naghârâ è Asia Dhimor sè alebbhu longkang lao' Semenanjung Korèa, è lajân dâjâ, Republik Korèa bâtes Korèa dâjâ, è dimmah duwâ' aèttong mènangka sabigghi' naghârâ èngghâ taon 1948. Bahar konèng è lajân barat, Jeppang abâdâh è seberang bahar Jeppang (èsebbhut bahar dhimor sareng rèng-orèng Korèa) bân sellat Korèa abâdâh è longkang tengghârâh. Naghârâ arèya èkennal klabân nyamah Hanguk (한국; 韓國).




#Article 332: Kota Gorontalo (29 words)


Kabupaten Gorontalo arèya ibu kottana Provinsi Gorontalo, Polo Sulawesi bân kottha palèng rajâ è provinsi rowa. Ghungghung orèng è Kottha Gorontalo bâḍâ 210.882 orèng.

Kabhupatèn Pohuwato anḍi' sangang kacamatan:




#Article 333: Koṭṭa Mekkasân (19 words)


Kotta Pamekasan enggi panèka sèttong Kabupaten Mekkasân è propinsi Jâbâ Tèmor. Kotta Pamekasan panèka edadiaghi posat kotta Kabupaten Mekkasân.




#Article 334: Koṭṭa Sorbhâjâ (30 words)


Kotta Sorbhâjâ panèka embu' kotta Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia, dhâdhâp kotta metropolitan sè palèng rajâ è provinsi kasebbhut. Sorbhâjâ jhughâ panèka kotta sè palèng rajâ kaduwâ' è Indonesia saamponna Jakarta.




#Article 335: Krato' (36 words)


Krato otabâ kerato otabâ karopo (Phaseolus lunatus) iyâ arèya tamennan ḍâri famili cang-kacangan (Fabaceae). Krato' kappra èkaghâbây ghângan. È pan-brampan kennengngan è Indonesia, krato' èkoca' kèya kacang mas, roay (Sonḍhâ); kara, kratok (Jhâbâ); bân saru (Minahasa).




#Article 336: Kreavi (68 words)


Kreavi panèka situs web tempat palakoh desain bân seni grafis è Indonesia aghâbây galeri bân pamèr karjâ visual, akadeng ilustrasi, ghâmbhâr, desain, foto, animasi bân video. Kreavi jhughâ bâdâh fasilitas nyarèh lakoh saèngghâ bhisa adhâddhih bâddhâ para palakoh industri kreatif klabân bânnya' perusahaan sè bhutoh jasana. Salaèn rowa, Kreavi jhughâ abâdâhaghi acara pesamoan è kampus-kampus nasional, lokakarya bân jhughâ bâ-lombâ ghâbây palakoh desain bân seni grafis è Indonesia.




#Article 337: Krembangan, Sorbhâjâ (13 words)


Krembangan panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 338: Kuntowijoyo (29 words)


Prof. Dr. Kuntowijoyo, M.A. (lahèr è Sanden, Bantul, Yogyakarta, 18 Sèptèmber 1943 – wafat è 22 Fèbruwari 2005 ka omor 61 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân budayawan Indonèsia.




#Article 339: Kurnia Effendi (17 words)


Kurnia Effendi (lahèr è Tegal, Jhâbâ Tengnga, 20 Oktober 1960) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.




#Article 340: Kurniawan Junaedhie (15 words)


Kurniawan Junaedhie (lahèr è Magelang, Jhâbâ Tengnga, 24 Novèmber 1956) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia. 




#Article 341: Kèka (61 words)


Akèka otabâ Kèka (bhâsa Arab عقيقة) nèka nyambhelli hèwân dâlem sarèat Islam, mènangka ghârâssah sokkor ommat Islam mongghu Ghustè Pangèran bherkat bhâji' sè èlahèr. Okom akèka noro' kèngèng sè palèng kellar panèka sunah muakkadah, bân arèya kèngèng jumhur olama' noro' hadis. Kamoddhian bâdâh olama' sè ajellas akèka arèya  mènangka dhebbhus: artèhna akèka jrowa meccat bhughetan jin sè abhâreng bhâji' sajjhek lahèr.




#Article 342: Kèrata Bhâsâ (45 words)


Kèrata Bhâsâ èngghi ka’ḍinto sèttong oca’ sè èartè’è noro’ cap-keccabbhâ oca’ ghâpanèka sarta aghânḍhu’ ghuru sowara otabâèpon ghuru sastra. Namong kodhu èkaèmodhi èḍâlem ngartè’è ca’-oca’ ghâpanèka sè sorobbhâ sareng sèpaddâ otabâèpon ghunana ca’-oca’ sè èartèyanna.

Conto: Nasè’ (maperna tabu’ sè mossè’), Solèng: (èsoso sambi lèng-nèlèng).




#Article 343: Labu (43 words)


Labu otabâ labu konèng (Cucurbita moschata) èkennal jhughân sareng waluh (Jhâbâ, Sunda), labu parang (Malaju) .

Buwâ labu anḍi' kasèyat nangkal sacem-macemma panyakè' kanker. Aèng ḍâri buwâna labu kennèng èghuna'aghi mènangka panabârra racon kèbân sè abisa, samantara bâi'na labu èpadhaddhi obhât cacèng pèta.




#Article 344: Labu cèna (78 words)


Labu cèna (Lagenaria siceraria) iyâ arèya sajenis labu sè buwâ ngodâna bisa ekaghângan bân buwâ towana èpadâddhi bâddhâna aèng, tabung, otabâ kotèka. Tombuwân panèka  ghi' akerabhât semma' bi' kondur bân rassana para' padâ'â. Ropa buwâna acem-macem, molaè sè bunter sampè' ngenjher.

Tombuwân arèya sala sèttong sè ètamen palèng awwâl bi' manussa, tapè ètamen bânnè ghâbây èkakan tapè èkaghâbây pakakas roma.

Polana ropana arèya, pakakas laboratorium sè ropana ènga' buwâna labu ènyamaè labu, misala labu okor bân labu Erlenmeyer.




#Article 345: Laddhing (21 words)


Laddhing rèya alat sè èghunaaghi ghâbây ngerra'. Laddhing andi' duwâ' longkang otama, yakni bessè sè ghâbây ngerra' bân gagang otabâ dhâlânanganna.




#Article 346: Lakarsantri, Sorbhâjâ (13 words)


Lakarsantri panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 347: Lambhibing (20 words)


Lambhibing (Stenochlaena palustris) iyâ arèya tombuwân famili Blechnaceae. Konco' bân ḍâun ngodâna biasa èkaghângan. Tombuwân arèya tombu nalar è tana. 




#Article 348: Lampojâng (28 words)


Lampojâng (Zingiber zerumbet) iyâ arèya tamennan sè tamaso' ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Tamennan arèya biasana ètamen è pakarangan roma ghâbây camporanna jhâmo. È bhâsa Indonesia, lampojâng èkoca' lempuyang.




#Article 349: Lanas (36 words)


Lanas (Ananas comosus) panèka tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem fmaili Bromeliaceae. Asalla dâri Brasil, Bolivia, bân Paraguay. Tombuwân arèya alebbhu dâlem famili nas-lanasan (Famili Bromeliaceae). Bighina dâlem bhâsa Inggris èsebbhut pineapple polana bhângonna sè akadeng pinus.




#Article 350: Lang-alang (72 words)


Lang-alang otabâ lalang (Imperata cylindrica) iyâ arèya rebbhâ adâun tajhem sè segghut dhâddhi gulma è tana sè ètamenè. Rebbha arèya kiya èkennal bi' nyama sè unik polana andi' pabhidhâ'ân nyama è pan-brâmpan kennengngan, misalla alalang, halalang (Banjar, Minang); eurih (Sunda); rih (Batak); jih (Gayo); re (Sasak, Sumbawa); ri, kii, ki (Flores), rie (Tanimbar), reya (Sulawesi Lao'); eri, weri, weli (Ambon, Seram); kusu-kusu (Manado, Ternate, Tidore), nguusu (Halmahera), wusu, wutsu (Sumba), bân èn-laènna.




#Article 351: Langghât (67 words)


Langghât (è bhâsa Indonesia èsebbhut talenan, telenan) panèka langghân ghâbây ngerra' otaba acacca sè aghâbây dâri papan. Bhârâng dâpor arèya umumna èghunaaghi ghâbây kakanan. Langghât dâpor umumna aghâbây dâri kaju otabâ plastik dâlem bânnya' bhângon bân okoran. Bâdâh jhughâ langghât sè aghâbây dâri kacah, baja otabâ marmar, sè sèghel èbhersèaghi ètèmbhâng sè kaca otabâ plastik (nilon bân korian), angèng bahan areya ghâli saèngghâ aghâbây bellât akas bhenca.




#Article 352: Langkèr (46 words)


Langkèr (Luffa acutangula) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Curcubitaceae. Langkèr kapprana ètamen è pakarangan roma otabâ è tegghâlân. Tombuwân arèya èpanèn sè ghi' ngoḍana. Langkèr èkoca' kèya oyong, gambas (Indonesia); angled loofah, ridged gourd (Inggris); ketola, petola sagi (Malaysia); patola (Tagalog);  bân èn-laènna




#Article 353: Langkèrang (26 words)


Langkèrang (Alstonia spectabilis) iyâ arèya ka'-bhungka'an sè tamaso' ka dâlem famili Apocynaceae. Bhungkana langkèrang arèya bisa tombu sampè' 40 m tèngghina. Bâgiân sè èmanfaataghi arèya kajuna.




#Article 354: Langsep (208 words)


Langsep (Lansium parasiticum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Meliaceae. Langsep sokkla ḍâri Asia Tèmor Lao' bâgiyân bârâ'.

Buwâ arèya anḍi’ rassa lo’-celo’ manis bân seggher. Barnana potè, kolè’na tèpès, bân baḍâ aèngnga. Bhungkana langsep biasana tengghi koros, adaun lebbhâ’ bârna bhiru towa kalabân ranca’ loros manjheng. Tondun buwana lanjhâng, bisa aèssè 15-25 bigghi’ buwâ sè  abhângon bungkol paḍâna bân bal bèkel. Langsep bânnè wâ’-buwâ’ân sè bisa èdhina abit samarèna èpetthèk. Karana biyasana, ollè tello arè kolè'na aobâ dhâddhi bâk leng-celleng tapè rassana ta' aobâ. Coma aobâ abâsân lowara malolo.

Amarghâ langsep ta' paḍâ kalabân ḍuku, ta' bisa abit, buwâ arèya kalonta lebbi sakonnè’ bân asèpat lokal. Macem sè kaoncara arèya langsep Singosari ḍâri Malang, langsep tanjhung ḍâri Kalimantan Lao', langsep punggur ḍâri Kalimantan Bârâ', bân laènna. 

Salaènnah buwâna seggher, bighina langsep bisa ekennèng ghâbây tambhâ. Bighina langsep sè rassana paè’ ètèttè campor aèng bisa èkaghâbây tambhâ ka'angghuy panyakèt  cacèng bân ghresghes. Kolè’na kajuna bisa èkaghâbây tambhâ ḍisèntri bân malaria. Teppong kajuna bisa kèya èkaghâbây tambhâ mon èkèkkè kala. Kolè' buwâna bisa kèya èkaghâbây tambhâ orèng ngèngè'an.

Langsep bisa tombu è kebbhun kebbhun camporan (wanatani). Biyasana langsep tombu acampor kalabân bhungkana dhurin, pette, jèngkol bân cem-macemma tombuwan laènna. Biyasana langsep abuwâ sataon sakalè e dâ’-adâ’ân nimbhârâ’.




#Article 355: Lanḍhep (29 words)


Lanḍhep otabâ sondhep (Barleria prionitis) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Acanthaceae. Tombuwân arèya bisa èkaghâbây tambhâna sakè' cem-macem. Contona sakè' tengnga, sakè' ghusè, bân sakè' tabu'.




#Article 356: Laora Arkeman (25 words)


Laora Arkeman (lahèr è Padang, Somattra Bârâ', 15 Mèi 1971) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia. Salaèn rowa, Laora jhughâ èditor, fotografer bân wartawan.




#Article 357: Laos (25 words)


Laos (Alpinia galanga) iyâ arèya tombuwân sè tamaso ka famili Zingiberaceae. Laos tombu è dataran tèngghi bân dataran mabâ. Umumma laos èkaghâbây jhâmo otabâ palappa.




#Article 358: Leila S. Chudori (16 words)


Leila S. Chudori (lahèr è Jakarta, 12 Dèsèmber 1962) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 359: Lemarè (17 words)


Lemarè otabâ lomarè panèka sala sèttong parabhut sè kèngèng èghuna'aghi ghâbây nyèmpen bhârâng, akadhi buku otabâ kalambhi.




#Article 360: Lenovo (83 words)


Lenovo Group Limited, sabelumma anyama Legend Group iyâ arèya produsen PC (Personal Computer) palèng rajah è Cèna. Pas 2004, Lenovo produsen palèng rajah nomer bellu’ sadunnya.

Lenovo ajhuwâl kèya server, hp, prangkat pencitraan bân anyâdiaaghi integrasi teknologi informasi. Unit QDInah nabâraghi produksi kontrak.

Taon 2004, Lenovo ngumumaghi pangaterronah ngala’ alih divisi PC IBM perusahaan Amerika Serikat sè toman andi’ monopoli pasar PC ma’lè ngembangahi è Bara’ bân bisa daddi produsen nomor tello’ sadunya.

Tangghâl 1 Mei 2005, klabân resmi mondhut alih PC IBM.




#Article 361: Lidya Maulida Djuhandar (27 words)


Lidya Maulida Djuhandar otabâ lebbi kalonta mènangka Lidya (lahèr è Jakarta, 17 Agustus 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Lidya panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi kaḍuwâ'.




#Article 362: Lisénsi Dokuméntasi Bébas GNU (142 words)


Lisénsi Dokuméntasi Bébas GNU otaba biassa esingkat daddi GFDL/GNU FDL, panèka lisensi copyleft kaangguy esse bebas, sè egabay sareng Free Software Foundation (FSF) kaangguy proyek-proyek GNU. Lisensi panèka daddi bagiyan kaangguy esse terbuka dhari GNU General Public Licence (GNU GPL). Versi GFDL sè berlaku setiah enggi panèka GFDL versi 1.2.

Lisensi panèka erancang kaangguy daddi buku manual, buku teks, referensi bân bahan instruksional, jugan dokumentasi sè biasa bada è perangkat lonak GNU GPL. Walaupun demikian, lisensi panèka jugan bissa egunaagih kaangguy sadajana produk teks, daddi tak tergantung topik sè daddi pokok bahasan. Lisensi panèka menuntut bahwa sadajana salinan naskah (walaupun eobah sekalipun), kodhu tetap mempertahankan lisensi sè sama. Salinan panèka bissa ejual, tappe tetep kodhu è sediaagih dalam format sè bissa nunjang otaba gadhuan fasilitas kaangguy pengobahan lebbi lanjut.

Wikipedia enggi panèka daddi proyek dokumentasi paleng raja sè bernaung è bawah GFDL.




#Article 363: Literasi (188 words)


Literasi iyâ arèya istilah umum sè arojuk dâ' ka saprangkat kamampoan bân individu è dâlem maca, nolès, acaca, mètong, bân meccaaghi masala è tingkat kaahlian tartanto sè èparloaghi è dâlem kaodi'an rè-saarè. Saèngghâ, literasi ta' bisa èpèsaaghi dâri kamampoan abhâsa.

Dâlem bhâsa Latèn, oca' literasi èsebbhut literatus,artèna orèng sè ajhâr. National Institute for Literacy ajellasaghi sè èmaksod bi' literasi iyâ arèya kamampoan sasorang maca, nolès, caca, mètong, bân meccaaghi masalahè dâlem tingkat kaahlian sè èparloaghi dâlem lako, kaluarga, bân masyarakat. Education Development Center (EDP) ajellasaghi jhugân pengertian dâri literasi iyâ arèya kamampoan sasorang ngangghuy potènsi sè èkaandi' bân ta' sabâtes kamampoan bâca tolès bhâi. UNESCO ajellasaghi jhugân literasi iyâ arèya saprangkat keterampilan sè nyata khosossa katarampilan kognitif è dâlem maca bân nolès sè tarlepas dâri konteks è dimma keterampilan sè èkamaksod èollèaghi dâri sapa keterampilan kasebbhut èkaollè bân dâ'emma cara ollèna. Mongghu UNESCO, pamahaman sasorang dâ' ka literasi èpengaroè sareng kompetensi bidang akademik, konteks nasional, nilai-nilai bhudhâjâ sareng pengalaman. Bân è dâlem kamus online Merriem - Webster èjellasaghi literasi iyâ arèya kamampoan otabâ kualitas melek aksara sè terdiri dâri kamampoan maca, nolès bân kennal sareng paham ide-ide visual.




#Article 364: Lo'-colo'an (37 words)


Lo'-colo'an (Eleocharis dulcis) iyâ arèya tombuwân rebbhâ sè asalla dâri ḍaèra tropis. Molaè ḍâri Asia (Cèna, Jeppang, Inḍia, Filipina, Indonesia), Australia, Afrika tropis, bân kapolowan è saghârâ Pasifik bân Inḍia. Tombuwân arèya anḍi' ombi sè bisa èkakan.




#Article 365: Lèonika Sari (39 words)


Lèonika Sari Njoto Boedioetomo panèka orèng sè aghâbây aplikasi Reblood, perusahaan rintisan è bidang kabârâsân sè lasta informasi bân akses ghâbây orèng sè karep berri' dârâ. Lèonika apèlè adhâddhih sala èttong pabhilek Indonèsia dâlem Forbès 30 Under 30 Asia.




#Article 366: Madhurâ (90 words)


Madhurâ iyâ arèya sala sèttong polo sè bâ~sâ è tèmor ḍâjâna polo Jhâbâ. Polo Madhurâ lowassa korang lebbi 5.250 km² (lebbi kènè' ḍâri Polo Bhâli), sè dhâddhi kennengngan oḍi'na korang lebbi 4 juta orèng.

Orèng Madhurâ aropa'aghi orèng sè palèng râjâ ghunghungnga è Inḍonesia, ra-kèra 20 juta orèng. Rèng-orèng arowa sokkla dâri Polo Madhurâ bân polo-pole è eddhi'na, akadhi Ghili Rajâ, Sapudi, Ra'as, bân Kangèan. Salaènna arowa, orèng Madhurâ bannya' sè neptep è bâgiyân tèmor Jhâbâ Tèmor, sè kalonta kalabân Ḍaèra Tapal Kuda.

Madhurâ èbâgi ḍâlem empa' kabhupatèn, iyâ arowa:




#Article 367: Mahfud MD (129 words)


Prof. Dr. Mohammad Mahfud MD., S.H., S.U., M.I.P. (laher è Sampang, Madhurâ, Jhâbâ Tèmor, 13 Mèi 1957, omor 62 taon) lebbi èkennal kalabân nyama Mahfud MD arowa politis, akademisi, bân hakim sè abhângsa Indonèsia. Bâjâ satèya ajabat Menteri Koordinator Bidang Politik, Hukum, dan Keamanan Republik Indonesia è Kabinet Indonesia Maju bâjâ 2019-2024 Pamarèntaenna Joko Widodo-K.H. Ma'ruf Amin. Mahfud MD èlante' dhâddhi Menteri Koordinator Bidang Politik, Hukum, dan Keamanan bi' Presiden Joko Widodo è 23 Oktober 2019.

Mahfud MD tao ajabat dhâddhi Ketua Mahkamah Konstitusi bâjâ 2008-2013. Sabelluna Mahfud arowa anggota DPR bân Menteri Pertahanan è Kabinet Persatuan Nasional. Mahfud ollè ghellâr Doktor è taon 1993 dâri Universitas Gadjah Mada. Sabelluna èangka' dhâddhi menteri, Mahfud arowa ngajhâr bân dhâddhi Guru Besar Hukum Tata Negara è Universitas Islam Indonesia (UII), Yogyakarta.




#Article 368: Malaysia (10 words)


Malaysia iyâ arèya sala sèttong naghârâ è Asia Tèmor Lao'. 




#Article 369: Malaṭè (45 words)


Malathè (Jasminum sambac) iyâ arèya spesies malathè sè asala dâri Asia lao' (è India, Myanmar bân Sri Lanka). Panyalambherrânna molaè Hindustan ka Inḍocèna, terros ka Kapolowan Malaju. Kembhâng arèya dhâddhi sèttong ḍâri tello' kembhâng nasional Inḍonesia (mènangka Puspa Bangsa). Kembhâng arèya dhâddhi kembhâng nasionalla Filipina.




#Article 370: Mamaca (49 words)


Mamaca panèka sala sèttong jenis seni vokal dhari Madura sè emainagih sareng dua oreng pamain enggi panèka pambawa lagu bân peneges.
Peneges enggi panèka oreng sè ejelasagih makna dhari lagu sè anyanyiagih pambawa lagu. Fungsi laen peneges jugan kaangguy nerjemaagih tembang sè eyocapagi kalaban bhesa Kawi de bhesa Madura.




#Article 371: Mamuli (62 words)


Mamuli panèka rarengghân logam sè aasal dâri suku Sumba è poloh Sumba, Indonesia. Mamuli kèngèng ètemmohaghi dâlem masyarakat megalitikum è songkèr bârâ' poloh Sumba, panèka masyarakat Anakalang. Bhângon rengghân mamuli nèroh dâri bhângon kelamin binè', malambhângaghi binè' panèka orèng sè berri' kaodi'an. Mamuli èangghep mènangka rengghân logam palèng aajhin bâgi orèng Sumba bân èangghep mènangka benda posakah sè èhadiraghi dâlem ritual adhât.




#Article 372: Mancanaghârâ (24 words)


Mancanaghârâ panèka gadhuawan arte e loar dhaerah kakobasan negara Republik Indonesia, daddi napa saos sè asalla dhari loar wilayah Indonesia bissa esebbut dhari mancanegara.




#Article 373: Mangas (42 words)


Mangas otabâ co'-tamanco'an otabâ kembhâng tamanco (Lantana camara) iyâ arèya tombuwân akembhâng dâri famili Verbenaceae. Mangas asalla dâri Amèrika Tengnga bân Lao'. Tombuwân rèya  tombu è daèra sè tèngghina 1.700 m dâri paadâ'ân saghârâ. Mangas andi' bânnya' ranca' bi' tèngghina 0,5-4 mèter.




#Article 374: Mangunharjo, Mayangan, Probolinggo (14 words)


Mangunharjo panèka nyama kelurahan è wilayah Kecamatan Mayangan, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 375: Marah Roesli (42 words)


Marah Roesli otabâ Marah Rusli (lahèr è Padang, Somattra Bârâ', 7 Agustus 1889 – wafat è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 17 Januarè 1968 è omor 78 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

Terjemahanna: Gadis yang Malang (novel Charles Dickens, 1922).




#Article 376: Marga T (22 words)


Marga Tjoa otabâ lebbi èkennal mènangka Marga T (lahèr è Jakarta, 27 Januarè 1943) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 377: Maria Walanda Maramis (107 words)


Maria Josephine Catherine Maramis (lahèr è Kema, Sulawesi Dâjâ, 1 Dèsèmber 1872 – wafat è Maumbi, Sulawesi Dâjâ, 22 April 1924 è omor 51 taon), otabâ sè lebbi èkennal mènangka Maria Walanda Maramis, panèka sorang Pahlawan Nasional Indonesia polana usahana akembângaghi kabâdâ'an orèng binè' è Minahasa è molana abad ka-20.

Sabbhân 1 Dèsèmber, rèng-orèng Minahasa maènga'aghi Arè Embu' Maria Walanda Maramis, orèng sè èangghep mènangka pendobrak adhât, pejuang kamajhuan bân emansipasi bâbinè' è dhunnya politik bân pendidikan. Mènorot Nicholas Graafland, dâlem penerbitan Nederlandsche Zendeling Genootschap taon 1981, Maria ditahbiskan mènangka sala sèttong bâbinè' teladan Minahasa sè aghâdhui bhâkat istimewa ghâbây nyandhâk apa bhâi bân mangembângaghi daya pèkkèra.




#Article 378: Marianne Katoppo (32 words)


Marianne Katoppo (lahèr è  Tomohon, Sulawesi Dâjâ, 9 Junè 1943 – wafat è Bogor, Jhâbâ Bârâ' , 12 Oktober 2007 ka omor 64 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 379: Marina Bay Sands (40 words)


Marina Bay Sands panèka pusat bhirâkan sè ngadhep dâ' Lompong Marina è Singapura. Neng bâbâ Las Vegas Sands, Marina Bay Sands panèka investasi èttongan palèng larang è dhunnya klabân abhândhâ S$8 miliar (korang lebbi Rp56 triliun), tamaso' bhândhâ ghâbây tanana.




#Article 380: Marongghi (63 words)


Marongghi (Moringa oleifera) iyâ arèya tombuwân dâri suku Moringaceae. Tombuwân arèya èkennal kalabân nyama: limaran, moringa, ben-oil (minnya' dâri bighina), malunggay (Filipina).

Marongghi bisa lekkas tombu, omorra lanjhâng, ngembhâng salanjhânga taon, bân tahan kondisi panas ekstrim. Asalla tombuwân arèya dâri daerah tropis bân subtropis è Asia Lao'. Tombuwân arèya umum èghunaaghi ghâbây kakanan bân tambha. Bighina marongghi kiya èkaghâbây majhenning aèng skala kènè'.




#Article 381: Masojè (27 words)


Masojè (Cryptocarya massoia) iyâ arèya ka'-bhungka'an sè ghi' bân-lambâna kaju manis otabâ konyèngal (kocèngal). Masojè biasa kiya èkoca' masoji è bhâsa Indonesia. Masojè arèya ngasèlaghi minnya' atsiri.




#Article 382: Mat Toyu (16 words)


Mat Toyu (lahèr taon 1990) panèka panolès carèta panḍâ' Madhurâ sè asalla ḍâri Longos, Madhurâ.

.




#Article 383: Matematika (87 words)


Matematika panèka elmu sè melarat eberri pengertean sè bender-bender pas, omomna oreng coma akrab klaban sala sèttong bageyan otaba elementer matematika enggi panèka aritmatika otaba sè gampang eanggep sebagai elmo etong. Daddi definisi matematika neka elmo tentang pan berempan bitongan (bulat) eyantarana: 0, 1, -1, 2, - 2, ..., bân seterosa lebat pan berempan operasi dhasar matematika: tambah, korang, kali bân bagi.
Oca' matematika panèka easal dhari caca μάθημα(máthema) dalam bhesa Yunani sè artena sains, elmo pengetahuan, otaba ajer. Jugan   μαθηματικός (mathematikós) sè bisa earteagih seneng ajer.




#Article 384: Maudy Ayunda (108 words)


Ayunda Faza Maudya (lahèr è Jakarta, 19 Dèsèmber 1994; omor 25 taon) iyâ arèya aktris bân penyanyi Indonesia.

Fèlem pertamana Maudy Ayunda iyâ arèya Untuk Rena abhâreng Surya Saputra taon 2006. Neng filem roa, Maudy dâddi Rena. Salaèn jrowa, Maudy amaèn film Sang Pemimpi, dâddi Zakiah Nurmala bân ngèssè lagu ajudul Mengejar Mimpi. Sajekkeh kakdinto, Maudy sajen terkenal è taon 2009, Maudy masok finalis Gadis Sampul.

Maudy ètrema è Unversitas Oxford, Inggris taon 2013 bân lulus taon 2016 klabân jurusan P.P.E (Politics, Philosophy, and Economics). Mangkèn Maudy alanjutaghi S2 è Universitas palèng bhâgus sadunnya, Universitas Standford klabân double degree (mondhut duwâ’ jurusan; Master Bisnis Administrasi sareng Master Pendidikan)




#Article 385: Mawie Ananta Jonie (20 words)


Mawie Ananta Jonie (lahèr è Teluk Bayur, Padang, Somattra Bârâ’, 1940) panèka sala sèttong panolès bân sastrawan Indonèsia.

Karjâ abhâreng




#Article 386: Mayangan, Mayangan, Probolinggo (14 words)


Mayangan panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Mayangan, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 387: Mayangan, Probolinggo (11 words)


Mayangan panèka nyamah kecamatan è Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 388: Medy Loekito (15 words)


Medy Loekito (lahèr è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 21 Juli 1962) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia. 




#Article 389: Melody Nurramdhani Laksani (30 words)


Melody Nurramdhani Laksani otabâ lebbi èkennal mènangka Melody otabâ Melody JKT48 (laèr è Bandung, 24 Maret 1992) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Melody panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 390: Mh. Rustandi Kartakusuma (27 words)


Mh. Rustandi Kartakusuma (lahèr è Ciamis, Jhâbâ Bârâ', 20 Juli 1921 – wafat è Cibubur, 11 April 2008 è omor 86 taon) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.




#Article 391: Mochtar Lubis (30 words)


Mochtar Lubis (lahèr è  Padang, Somattra Bârâ', 7 Maret 1922 – wafat è Jakarta, 2 Julè 2004 ka omor 82 taon) panèka sala sèttong sastrawan, wartawan, bân panolès asal Indonèsia.




#Article 392: Mohammad Diponegoro (26 words)


Mohammad Diponegoro (lahèr è Yogyakarta, 28 Junè 1928 – wafat è 9 Mèi 1982 ka omor 53 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 393: Monḍhu (28 words)


Mondhu (Garcinia dulcis) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Clusiaceae. Tombuwân arèya sokkla Indonesia. Tombuwân arèya èkoca' jhughan apel jawa. Buwâna èkakan terkas otabâ èola dhâddhi selle.




#Article 394: Mooi Indie (44 words)


Mooi Indie otabâ Mooi Indië (bhâsa Indonesia: Hindia Elok, Hindia Jelita, Hindia Molek) panèka seni lukis sè bâḍâ è Hindia Bâlândhâ è abad ke-19. Seniman Bâlândhâ bân Èrropa bâjâ rowa coma alukis bhâr-ghâmbhâr sè èssèna alam Hindia Bâlândhâ sè bhâghus klabân ghâbây iklan pariwisata.




#Article 395: Mosè (84 words)


Mosè (Trachyspermum ammi) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Apiaceae. Ḍâun bân bighina biasana èmanpa'ataghi kalabân manossa. Biasanya kèya mosè èkala' mènynya'na. Mosè tamaso' ka tamennan sè amanpa'at ḍâri songkèr kabârâsânna. 

Mosè asalla ḍâri Messir, terros ètamen è Irak, Iran, Afganistan, Pakistan, bân India è kennengngan sè kerrèng bân sè tèngghi ghâḍhuwân bujâna.  

Thymol iyâ arèya ghâḍhuwân kimia sè bâḍâ è mènnya'na mosè. Biasana èyangghuy ghâbây nambhâi panyakè' sè kaè'enna bi' tabu', ta' nyaman èber, bân panyakè' sè takaè' ka bhârâ bân ghâl-tongghâllâ. 




#Article 396: Motinggo Boesje (29 words)


Motinggo Boesje (lahèr è Kupang Kota, 21 Novèmber 1937 – wafat è Jakarta, 18 Junè  1999 ka omor 61 taon) panèka sala sèttong sastrawan, sutradara bân panolès asal Indonèsia.




#Article 397: Muhammad Rois Rinaldi (15 words)


Muhammad Rois Rinaldi (lahèr è Banten, 8 Mèi 1988) panèka sala sèttong sastrawan ngodâ Indonèsia.




#Article 398: Mulyorejo, Sorbhâjâ (13 words)


Mulyorejo panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 399: Mutta (28 words)


Mutta (Cyperus rotundus) iyâ arèya rebbhâ sè segghut tombu è tana tabukka'. Mutta nyalambher ka man-dimman, asal bâdâ aèng cokop. Rebbhâ arèya bisa kèya betta ka kondisi kerrèng.




#Article 400: Mèjâ (30 words)


Mèjâ nèka parabhutan sè aghâdhui paadâ'an tara bân sokoh mènangka sajâng, sè bânnya' bhângon bân fungsina. Mèjâ kèngèng èghâbây mancèt bhârâng otabâ kakanan. Mèjâ umumna èbhabuaghi klabân korsè otabâ bangku.




#Article 401: Nabilah Ratna Ayu Azalia (29 words)


Nabilah Ratna Ayu Azalia otabâ lebbi èkennal mènangka Nabilah (laèr è Jakarta, 11 Novèmber 1999) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Nabilah panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi kapèng sèttong.




#Article 402: Nadila Cindi Wantari (29 words)


Nadila Cindi Wantari otabâ lebbi èkennal mènangka Nadila (laèr è Bogor, Jhâbâ Bârâ', 23 Sèptèmber 1998) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Nadila panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 403: Nangka (30 words)


Nangka (Artocarpus heterophyllus) iyâ arèya nyama ka'-bhungka'an bân buwâna. Nangka alebbhu ka dâlem suku Moraceae. Nyama è è bhâsa Indonesia padâ bi' bhâsa Madhurâ, mènangka è bhâsa Inggris èkoca' jackfruit.




#Article 404: Nangka ènglan (127 words)


Nangka ènglan otabâ nangkèlan otabâ nangka buris (Anona muricata)  iyâ arèya tombuwân sè asalla ḍâri Karibia, Amèrika Tengnga bân Lao'. Neng è bhâsa Indonesia nangka ènglan arèya èkoca' sirsak otabâ durian belanda polana buwâ rèya èghibâ Bâlândhâ ka Nusantara è abad ka-19. 

Bhungkana bisa ḍâpa' ghân 8m tèngghina, ghlâghârra abârna sokklat, bunter, acangka. Ḍâunna loncong ènga' tellor, konco' ḍâunna lancèp, plèsèr ḍâunna rata, lanjhâng talangkè'na 5 mm, abârna bhiru bâk konèng. Kembhângnga bâḍâ è ghlâghâr otabâ cangkana, abârna konèng olay. Buwâna bânne buwâ bhlâka, tapè sè èmaksod buwâ iyâ arèya kompolanna bânnya' buwâ (buwâ agregat) sè aghâḍhuwân sèttong bighi sè manyèttong apèt-rampèt bân kaèlangan bâng-sèbâng engghâna. Dhâghing buwâna abârna potè, dhinèng bighina celleng bârnana. Ramo'na abârna sokklat ngoḍâ bunter, macem ramo'na ghâsèng.

Nangka ènglan nyalambher è Indonesia. 




#Article 405: Nasjah Djamin (33 words)


Noeralamsyah Nasjah Djamin (nyamah lahèr Noeralamsyah, laèr è Perbaungan, Somattra Ḍâjâ, 24 Sèptèmber 1924 – wafat è Yogyakarta, 4 Sèptèmber 1997 ka omor 72 taun) panèka sala sèttong seniman bân panolès asal Indonèsia.




#Article 406: Natalia (25 words)


Natalia otabâ bhisa èsebbhut Nat (laèr è Lebak, Banten, 28 Dèsèmber 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Natalia panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 407: Nh. Dini (31 words)


Nh. Dini (lahèr è Semarang, Jhâbâ Tengnga, 29 Fèbruari 1936 – wafat è Semarang, Jhâbâ Tengnga, 4 Dèsèmber 2018 ka omor 82 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 408: Nir-menniran (44 words)


Nir-menniran (Phyllantus niruri) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Phyllanthaceae. Nir-meniran èkoca' kèya meniran (Jhâbâ), bân gasau madungi (Ternate).   

Nir-meniran bhungkana jhekjhek bân loros biasana 50 cm. Dâun nir-meniran arèya nè'-kènè' bân biasana ghânep. Kembhânga bâdâ è bâbâna dâun, ngadhep ka bâbâ.




#Article 409: Nirwan Dewanto (18 words)


Nirwan Dewanto (lahèr è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 28 Sèptèmber 1961) panèka sala sèttong sastrawan, kurator, bân aktor Inḍonèsia.




#Article 410: Noam Chomsky (38 words)


Avram Noam Chomsky lahèr(è Philadelphia, Pennsylvania, Amèrika Serikat, 7 Dèsèmber 1928; omor 91 taon) panèka profèsor èlmo bhâsa dâri Institut Teknologi Massachusetts. Sala sèttong sombhângan Chomsky è bidang èlmo bhâsa bâdâ iyâ arèya teorina parkara tata bhâsa generatif.




#Article 411: Noella Sisterina (28 words)


Noella Sisterina otabâ lebbi èkennal mènangka Noella (laèr è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 16 Novèmber 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Noella panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 412: Nolès (154 words)


Nolès iyâ arèya sèttong kagiatan bhâdi nyiptaaghi catetan otaba informasi è sèttong media klâban aghunaaghi aksara. Nolès biyasa èlakonin è media dhâlubâng klâban ngangghuy lat-alat akadhi pèn. Neng awwâl sajhârâna, nolès èlakonè klâban aghunaaghi ghâmbhâr, akadhiyâ tolèsan hieroglif (hieroglyph) è jhâman Mesir Kona.

Tolèsan klâban aksara angghâl ra-kèra 5000 taon sè lalu. Bânnya' orèng dâri Sumeria (Irak) nyiptaaghi dhâ-tandhâ è tana belbel. Dhâ-tandhâ kasebbhut abekkèlèn monyè, bhidhâ klâban rop-horop hieroglif sè abekkèlèn oca' otaba benda.

Kagiatan nolès akembâng pesat sajjhek ècèptaaghi teknik pacèta'an, sè nyebbâbaghi orèng sajân bhâjheng nolès polana karjâna ghâmpang èterbitaghi.

Sajhâlân klâban pakembângan teknologi bân media, kagiatan nolès jhughan noro' akembâng pesat è dhunnya. Lèbat media elektronik niyap orèng bisa ollè bahan tolèsan dâri internet; saèngghâ, penulis lebbi efisien bâkto, bhândhâ bân tenaga. Mangkèn penulis bisa abâgi kabbhi tolèsanna è dimma bhâi klâban aghunaaghi teknologi abâsis internet. Tor klâban orèng sè maca bhâdhi lebbi ghâmpang maca tolèsan dâri penulis sè èkalèburi.




#Article 413: Noorca Marendra Massardi (19 words)


Noorca Marendra Massardi (lahèr è Subang, Jhâbâ Bârâ', 28 Fèbruwari 1954) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 414: Novinta Dhini (22 words)


Novinta Dhini (laèr è Dènpasar, Bhâli, 26 Novèmber 1995) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Dhini panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 415: Nujjhâ (44 words)


Nujjhâ otabâ kembhâng pokol empa (Mirabilis jalapa) iyâ arèya kembhâng sè tamaso' ka dâlem famili Nyctaginaceae. Asalla dâri Amèrika Lao' bân bârna kembhânga cem-macem misalla mèra, konèng, bân potè.

Bi' sabâgiân orèng èkoca' kembhâng pokol empa' polana kembhâng arèya biasana mekkar bâjâ pokol empa'.




#Article 416: Nur Sutan Iskandar (31 words)


Nur Sutan Iskandar (lahèr è Sungai Batang, Somattra Bârâ', 3 Novèmber 1893 – wafat è Jakarta, 28 Novèmber 1975 ka omor 82 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 417: Nyamplong (105 words)


Nyamplong (Calophyllum inophyllum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Calophyllaceae. Tombuwân arèya nyalambher è Madagaskar, Afrika Tèmor, Asia Lao', Asia Tèmor Lao', Kapolowan Pasifik, Hindia Bârâ', bân Amèrika Lao. È Indonesia, nyamplong nyalambher molaè ḍâri Sumatera Bârâ', Riau, Jambi, Sumatera Lao', Lampung, Jhâbâ, Kalimantan Bârâ', Kalimantan Tengnga, Sulawesi, Maluku, Nusa Tenggara Tèmor, bân Papua.

Bhungkana bisa tombu ghân 25m, terkaḍhâng ghân 35m, ghettana abârna potè otabâ konèng. Bhuleddhâ sampè' 150cm, kolè' lowarra atos-blettos. 

Ramo'na ghâbây antibaktèri, nambhâi ḍisèntri, gonorea (akemmè nana), loka, bân paḍârâ'ân. Ḍâunna nyegghâ towana ola' antèng ḍâri rengngè' Culex quinquefasciatus bân Aedes aegypti, bârâ soko, ḍisèntri, bân nyello cèṭak salajâ.




#Article 418: Nyèor (81 words)


Nyèor (Cocos nucifera) panèka tong-sèttonga tombuwân anggota è dâlem marga Cocos dâri famili rèn-arènan otabâ Arecaceae. Artè oca' nyèor arèya (otabâ coconut è bhâsa Inggris) bisa èangghuy dâ' ka bhungkana, bighina, otabâ buwâna sè secara botani panèka ka'-bhungka'an sè abuwâ, bânni bhungka cang-kacangan. Oca' arèya asalla dâri bhâsa Portugis bân Spanyol abad ka-16, coco sè artèna cètak. Tombuwân arèya èmanfaataghi kabbhi bâgiyânna bi' manussa saèngghâna èangghep tombuwân serbaghuna, otamana bâgi masyarakat pasèsèr. Nyèor iyâ arèya sebbhutân buwâ sè èyasèlaghi tombuwân panèka.




#Article 419: OPPO (107 words)


OPPO Electronics Corp (Cèna: 广东 欧珀 移动 通信 有限公司); Hanzi tradisional: 广东 欧珀 移动 通信 有限公司; pinyin: Guǎngdōng Oupo Yidong Tongxin Yǒuxiàn gongsi, harfiah Guangdong Oppo Mobile Communications Co, Ltd)  iyâ arèya perusahaan elektronik konsumen bân komunikasi seluler Cèna sè kantor pusatta bâdâ è Dongguan, Guangdong. OPPO iyâ arèya mèrek hp nomor sittong è Cèna taon 2019 bân nomor lèma’ è dhunnyah. OPPO tamasok begiyen dâri BBK Electronics abhârang Vivo bân Realme.

OPPO terdaftar è Cèna taon 2001 bân èluncuraghi taon 2004. Sajjhek rowa, OPPO akâmbâng ka sakabbhinah naghârâ.
Bulân Juni 2016, OPPO dâddi produsen hp palèng rajâh è Cèna bân ajuwel lebbi dâri 200.000 outlet ritel




#Article 420: Obi (44 words)


Obi (Dioscorea alata) iyâ arèya golongan bi-obiân sè palèng bânnya' èkasennengè dâri jennis obi laènna. Obi arèya andi' nyama laèn misalla uwi legi, uwi (Jhâbâ), lame (Sulawesi), ubi (Bhâli), lutu (Banda), same (Makassar bân Bugis), palulu luwangu (Sumba). Kalamon è bhâsa Indonesia èkoca' uwi.




#Article 421: Obi sola (39 words)


Obi sola (Plectranthus rotundifolius) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Lamiaceae. Tombuwân arèya nalar bân kennèng kèya aghântèyaghi nasè'. Bâgiyân sè èkakan arèya ombina. Obi sola segghut èkella bi' ghângan loḍè, ghângan kella cèlo', bân sè laènna.




#Article 422: Ochi Rosdiana (27 words)


Neneng Rosediana otabâ lebbi èkennal mènangka Ochi Rosdiana (laèr è Majalengka, 24 Januwarè 1999) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Ochi panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 423: Octi Sevpin (25 words)


Octi Sevpin otabâ lebbi èkennal mènangka Octi (laèr è 7 Oktober 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Octi panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 424: Ojhân (16 words)


Ojhân panèka cap-capan aèng sè ghâgghâr ḍâri langngè'.

Ojhân kennèng èbâgi dhâddhi pan-brâmpan macem, iyâ arèya:




#Article 425: Oncèr (37 words)


Oncèr otabâ jhâghung bhulir (Sorghum bicolor) iyâ arèya tamennan sè tamaso' ka ḍâlem famili Poaceae. Tamennan arèya èkoca' kèya tamenan serbaguna polana anḍi' bânnya' kaghuna'an. Contona salaèn èkakan manossa, oncèr èkaghâbây pakanna kèbân obuwân, mènnya', bân alkohol. 




#Article 426: Ons Untoro (13 words)


Ons Untoro (lahèr è  Yogyakarta, 4 Dèsèmber 1959) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.




#Article 427: Oto' (35 words)


Oto (Vigna unguiculata sesquipedalis (L.) Verdc.) iyâ arèya sala sèttong ghângan sè ella segghut èpadhâddhi massa'an Asia Tèmor Lao' bân Tèmor. Buwâna èkaghângan otabâ èkalalap. Tombuna oto' arèya alarbhât. Salaèn buwâna, dâunna bisa èkaghângan kèya.




#Article 428: Oto'o (25 words)


Oto'o otabâ labing (Tacca leontopetaloides) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Dioscoreaceae. Bâgiân sè èkakan arowa sombina. Oto'o èkoca' kiya to'toan è Kangèan.




#Article 429: PHP (28 words)


PHP: Hypertext Preprocessor panèka bhâsa skrip sè kèngèng èselkètaghi otabâ èsongghilaghi ka ḍâlem HTML. PHP bânnya' èkaghâbây program situs web dinamis. PHP kèngèng èghunaaghi ghâbây ajhâghâ sèttong CMS.




#Article 430: Pa'ala (29 words)


Pa'ala (Myristica fragrans) iyâ arèya tombuwân sè asalla ḍâri Kapoloan Banda, Maluku. Polana arghâna sè areggha tèngghi, buwâ bân bighina ella dhâddhi bhârâng otabâ komoditas dhâghângan ḍâri jhâman Romawi. 




#Article 431: Pabean Cantian, Sorbhâjâ (14 words)


Pabean Cantian panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 432: Koḍḍhu' (96 words)


Koḍḍhu otabâ pacè (Morinda citrifolia) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rubiaceae. Habitat epon e Australia, India bân Asia Tenggara, ghi termasok Indonesia. Sebhagien masyarakat yakin buwa paceh nekah sangghup mabharas atau ghaduan khasiat sè sae kangghi berbagai macem penyake', salah sèttong ngah ghi noron agin kadar kolesterol dalem dhara. Khasiat laen panekah: (1) ningkat agin kesehatan otak, (2) mabhagus kesehatan jantung, (3) ningkat agin kesehatan kolek, (4) kanggi nyegga kanker, (5) ngorange rassah sake' kanggi penderita Artritis (inflamasi/peradangan sendi), (6) ningkat agin imun/daya tahan tubuh, (7) matoron demam, bân (8) malancar agin pencernaan.




#Article 433: Pacèng (36 words)


Pacèng (Costus speciosus) iyâ arèya tombuwân obhât sè tamaso' ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Tombuwân arèya sokkla Asia Tèmor Lao' bân daèra eddhi'na, ènga' Inḍia, Cèna bân Queensland. Pacèng arèya umum tombu è Kapolowan Sunda Rajâ, Inḍonesia.




#Article 434: Pakal, Sorbhâjâ (13 words)


Pakal panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 435: Pakem (31 words)


Pakem (Pangium edule) iyâ arèya ka'-bhungka'an sè tombu aghâl. Bhungkana pakem ngasèlaghi buwâ sè èghuna'aghi è dâlem massa'an Indonesia. Nyama laènna iyâ arèya picung (Sunda); pucung, kluwek, kluwak (Jhâbâ); pamarrasan (Toraja).




#Article 436: Pakis Taji, Wonoasih, Probolinggo (15 words)


Pakis Taji panèka nyamah Kelurahan è wilayah Kecamatan Wonoasih, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 437: Palasarè (35 words)


Palasarè (Alyxia stellata) iyâ arèya tamenan è dâlem famili Apocynaceae. Palasarè rèya tamenan nalar sè kolè' ghlâghârâ andi' bârna potè, bân bâuna ro'om, rassana paè' kèya. Tamenan rèya tombu aghâl è alas, tegghâlân, bân ghunong.




#Article 438: Pandidigan (54 words)


Pamerdhi panèka gaduwan arte harfiah: ebawa kaloar dhari, daddi pandhidhigan neka rangkeyan proses kaangguy aminda'agi anak otaba paserta dhidhik kaloar dhari kaadaan sè belom mandiri, belom diwasa, jugan belom mardhika atujuagih kaadaan sè lebih mandiri, lebih diwasa, atanggungjawab bân gaduan nilai-nilai budaya. Proses panèka ngelepoti pengajaran kaahlian khusus, aberri pangetahuan, partimbangan bân jugan kabijaksanaan.




#Article 439: Panji Utama (17 words)


Panji Utama (lahèr è Bandar Lampung, 25 Agustus 1970) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 440: Pantai Rongkang (115 words)


Pantai Rongkang lokasina bâdâ è è kecamatan Kwanyar, ra-kèra 35 km ara lao' kotta Bhângkalan.

Bânnya' daya tarik pantai arèya èantarana bhiri'ân to-bâto è salanjhângnga pantai. Bâdâ kiya ghumu' adhâk-ondhâk sè tèngghina ra-kèra 20 ghân 25 meter è attas paadâ'ân saghârâ.

È compet bân malem arè, lap-gilapanna sonar lampu kapal sè alajâr è sellat Madhurâ dhâddhi pemandangan sè cè' lèburâ. jugan pantulan sinar-sinar lampu di permukaan air sè mantol dari arah kotta Surabaya.

Daya tarik laenna neka jambu keluthu' sè daddi hasel andalan edaerah neka.

Seperti umumnya obyek plessir è polo Madura, keadaan pantai neka masih asli bân memerlukan peran serta investor kaangguy ningkatagih daya tarikna sehingga bisa daddi obyek plessir sè mampu narik wisatawan.




#Article 441: Panḍhiyâng (41 words)


Pandhiyâng (Zingiber cassumunar) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Panḍhiyâng aropa'aghi sala sèttong tombuwân palappa. Tombuwân arèya èkoca' kèya mungle (Acèh), bungle (Tapanuli), kunik bolai (Minang), banglee'iy (Rejang), panglai (Sonḍhâ), bale (Makassar), panini (Bugis), bân unin makei (Ambon).




#Article 442: Panḍân (28 words)


Pandân (Pandanus amaryllifolius) iyâ arèya jenis tombuwân monokotil dâri famili Pandanaceae sè ro'om. Dâunna arowa komponen penting è dâlem tradisi massa'an Indonesia bân naghârâ Asia Tèmor Lao' laènna.




#Article 443: Pao (35 words)


Pao panèka nyama bighi bân bhungkana. Pao alebbhu dâ' dâlem marga Mangifera. Mangifera arèya bâdâ 23-40 longkang. Nyama ilmiahna panèka Mangifera indica. Nyamana arèya rèna kandhu' artèh: bhungka sè abighi pao, sè asala dâri Inḍia.




#Article 444: Pao gânḍâri (30 words)


Pao gânḍâri (Bouea macrophylla) iyâ arèya tamenan sè asalla ḍâri Kapoloan Indonesia bân Malaysia. Pao gânḍâri bânnya' ètamen è Sumatera bân Thailand. Buwâ ngoḍâ bân towana biasana èkakan otabâ èkarojhâk.




#Article 445: Parabhâsa (43 words)


Parabhâsa (bhâsa Indonesia: parabahasa; bhâsa Ènggris: paralanguage, volalics) panèka aspek-aspek sowara salaèn ocapan sè kèngèng èfahami (ca' otabâ okara bhâsah), contona kaakasan kandhâh, tègghih-mabâ nada, volume kasa', intonasi, dialek, sèyolan, tangès, bân mènangkana. Niyap ciri-ciri kasa' arèya bâdâh makna emosi bân pèkkèran amagânna.




#Article 446: Parabâs (78 words)


Parabâs (Litsea elliptica) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Lauraceae. È bhâsa laèn, tombuwân arèya èkoca' kèya medang prawas (Indonesia), trawas (Jhâbâ), bân gogisoro (Maluku).

Tèngghina bisa tombu ghân 45m, kajuna loros, bhuleddhâ rata-rata 75cm. Kajuna anḍi' ro'om sè laèn. Bârna kajuna acem-macem, bâḍâ sè sokklat bâk-bâk konèng ka sokklat. Dhinèng maghârsarè è eddhi'na Ghunong Sigogor bân Ghunong Picis è Ponorogo, ḍâunna parabâs amanpa'ataghi ghâbây tambhâ ma'lè dhujân ngakan, dusdus, teleppo, bân malancar kalowarra aèng soso.




#Article 447: Path (28 words)


Path panèka aplikasi jhâringan sosial ka tèlpon pintar. orèng sè aghunaaghi bhisa abâgi ghâmbhâr bân jhughâ pessen. Path ètojjhuaghi ghâbây media khusus abâgi abhâreng parmèli bân kancah aseddhi'.




#Article 448: Peccot jhârân (27 words)


Peccot jhârân (Stachytarpheta jamaicensis) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Verbenaceae. Tombuwân arèya biasana tombu aghâl. Tamennan sè ènga' rebbhâ arèya sokkla ḍâri Florida, Amèrika Serikat.




#Article 449: Pelaghâ (30 words)


Pelaghâ iyâ arèya palappa sè èyasèlaghi dâri bighina brâmpan tamenan genera Elettaria bân Amomum è dâlem famili Zingiberaceae. Duwâ' genera arèya asli dhuli Bangladesh, Bhutan, India, Indonesia, Nepal bân Pakistan.




#Article 450: Pellè (74 words)


Pellè (Streblus asper) iyâ arèya ka'-bhungka'an sè tamaso' ka famili Moraceae. Bhungkana pellè arèya biasana ètamen ghâbây tamennan èyas. Pellè karaddhu ka bânnya' kolèktor tamennan èyas polana bisa èkaghâbây bonsai.

Kajuna loros, tèngghina bisa sampè' 15m, dhinèng bhuletta sampè' 30cm. 

Dhuli Cèna bâgiyân lao' sampè' Asia Tèmor Lao': Myanmar, Thailand, Kamboja, Laos, Vietnam, Filipina, Malaysia bân Indonesia.

Kajuna aghâḍhuwân bânnya' ghuna, misalla serrat kajuna èghuna'aghi ghâbây ḍhlubâng dhinèng ḍâunna ka'angghuy bânnya' jhâmo bân obhât




#Article 451: Pemerentahan (65 words)


Pemerentah otaba pemerentaan panèka organisasi sè andi/gaduan kakobasaan kaangguy agabay, nerrapagih bân ajalanagih hukum bân undang-undang e wilayah tartanto. Bada amecam definisi mengenai sistem pemerentaan da panèka jugan bada acem-macem jenis pemerentaan e dunynya, conto-conto eyantarana: republik, monarki bân kerajaan, persemakmuran (Commonwealth) bân laen-laen. Dari bentuk-bentuk otama sè kasebut e atas, bada amecam bentuk cabang (turunan otaba varian), corak: monarki konstitusional, demokrasi, bân monarki absolut.




#Article 452: Penelitian Kualitatif (72 words)


Penelitian kualitatif iyâ arèya panalèktèyan sè asifat deskriptif. Proses bân makna dâri subjèk ètonjolaghi. Landasan tèori mandu maklè sami sareng fakta è lapangan bân dhâddhi gâmbârân umum latar penelitian bân bahan hasèl penelitian.

Kriyanto adhâbu tojjuana riset kualitatif iyâ arèya ajelasaghi fenomena selem-dâlâmma klabân ngompolaghi data sè dâlâm jughen. Sajen dâlâm, sajen bhâghus.
Objek penelitian kualitatif sakoni’. Hasèl penelitianna ta’ bisah ègeneralisir namong bisa dâddi konsep anyar bilâ ta’ sami sareng teori.




#Article 453: Perrèng kèles (32 words)


Perrèng kèles (Gigantochloa atter) iyâ arèya perrèng sè talonta è Indonesia bân Asia Tèmor Lao'. Perrèng kèles segghut èangghuy ghâbây bahan bangunan bân pakakas roma. Perrèng rèya andi' nilai èkonomi tèngghi jhughân.




#Article 454: Perrèng talè (22 words)


Perrèng talè (Gigantochloa apus) iyâ arèya perrèng sè nyalambher jhembhâr è Indonesia bân Asia tropis. Perrèng arèya èghunaaghi ghâbây bahan tandhâ mata.




#Article 455: Piek Ardijanto Soeprijadi (29 words)


Piek Ardijanto Soeprijadi (lahèr è Magetan, Hindia Bâlândhâ, 12 Agustus 1929 – wafat è Tegal, Jhâbâ Tengnga, 22 Mèi 2001 ka omor 71 taon) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.




#Article 456: Pilang, Kademangan, Probolinggo (14 words)


Pilang panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kademangan, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 457: Plastik (67 words)


Plastik panèka sebbhutan ghâbây bânnya' produk polimerisasi sintetik otabâ semi-sintetik. Plastik abhângon dâri kondensasi organik otabâ soloran polimèr bân bhisa jhughâ aghâbây dâri zat laèn. Bâdâh bânnya' macem polimer alami sè alebbhu klompo' plastik. Plastik kèngèng èghâbây dhâddhih filem otabâ fiber ghâbâyan. Nyamah plastik arèya aasal dâri sifat sè sèghel èbhângon otabâ pennot. Plastik èrancang klabân macem sè cè' bânnya'. Bâdâh sè tahan bellâ', ghâli, bân laèn-laèn.




#Article 458: Poh Sangit Kidul, Kademangan, Probolinggo (16 words)


Poh Sangit Kidul panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kademangan, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 459: Polay (87 words)


Polay (Alstonia scholaris) iyâ arèya ka'-bhungka'an sè tombu è Polo Jhâbâ bân Sumatera. Èkennal kèya kalabân nyama laènna, iyâ arowa pule, kayu gabus, lame, lamo, bân jelutung. Kualitas kajuna sè ta' patè ghâli korang èsennengngi mon èghunaaghi ghâbây bahan bangunan polana kajuna ghâmpang bilu' mon bhâdhek. Makkè dâ'iyâ kaju polay bânnya' èkaghâbây pakakas roma sè laèn bân okèran patung. Polay biasa ètanem ghâbây penghijauan polana dâuna sè agilap, ajerumbun, bân tombu ka pèngghir bisa aberri' kaabekan. Kolè'na eghunaaghi ghâbây obhât sè andi' khasiyat radang gherrungan bi' èn-laèna.




#Article 460: Polo Madhurâ (89 words)


Polo Madhurâ panèka nyamma polo sè bâdâ nèng sese dâjâ Jaba Temor. Polo panèka loasna ± 5.250 km2 bân gadhuan penduduk sekitar 4 juta oreng.

Polo Madura ebagi dadi empat kabupaten:

Polo panèka emasok provinsi Jaba Temor bân gadhuwan nomor kendaraan motor sendiri, enggi panèka: M.

Polo panèka ekenal sebagai pemasok garam nasional è Indonesia. Pilihan bertambak garam bagi penduduk Madura esebabagih kurang suburnya tanah polo panèka bagi partanian. Karena alasan serupa, banynyak oreng Madura sè dadi perantau ke daerah-daerah lain è Indonesia.

Madura ejajah sareng Belanda taon 1882.




#Article 461: Polot (26 words)


Polot (Urena lobata) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Malvaceae. Ghlâgârâ ètotopè lu-bulu alos akanta bintang sè bârnana bungo. Dâuna ètombui bulu sè alos kèya.




#Article 462: Pramoedya Ananta Toer (30 words)


Pramoedya Ananta Toer (lahèr è Blora, Jhâbâ Tengnga, 6 Fèbruwari 1925 – wafat è Jakarta, 30 April 2006 è omor 81 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 463: Primadonna Angela (17 words)


Primadonna Angela (lahèr è Rumbai, Pekanbaru, 7 Oktober 1976) panèka sala sèttong bhujhângghâ bân panolès sokkla Inḍonesia.




#Article 464: Priscillia Sari Dewi (29 words)


Priscillia Sari Dewi otabâ lebbi kalonta mènangka Sisil (lahèr è Palèmbang, Somattra Lao', 5 April 1999) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Sisil panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 465: Puthut EA (19 words)


Puthut EA (lahèr è Rembang, Jhâbâ Tengnga, 28 Maret 1977) panèka sala sèttong sastrawan, panolès, bân peneliti asal Indonèsia.




#Article 466: Putu Oka Sukanta (18 words)


Putu Oka Sukanta (lahèr è Singaraja Bali, 29 Julè 1939) panèka sala sèttong sastrawan, wartawan bân panolès Indonèsia.




#Article 467: Putu Wijaya (30 words)


I Gusti Ngurah Putu Wijaya otabâ lebbi èkennal mènangka Putu Wijaya (lahèr è Puri Anom Tabanan, Tabanan, Bali, 11 April 1944) panèka sala sèttong seniman, sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 468: Pèlang (33 words)


Pèlang (Acacia leucophloea) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Pèlang biyasana tombu è tana sè tara bân alas osoman. Ropa kanopina ènga' pajung, bân kolè' kajuna abârna tè-potè para' konèngnga.




#Article 469: Pènang (97 words)


Pènang (Areca catechu) panèka sala sèttong jenis tombuwân monokotil sè alebbhu ka dâlem famili Arecaceae. Tamenan sèttong panèka aropaaghi tamenan sè andi' nilai ekonomi bân potènsi sè cokop tèngghi. Tamenan sè abhungka loros bân rampèng rèya andi' bânnya' manfaat bi' umum èkenal mènangka tamenan obhât. Salaèn èèkspor ka Cèna bân bârâmpan naghârâ Asia Lao', è Sumatera bân Kalimantan èmanfaataghi ghâbây acara ènga' ramuan sirih pinang è upacara adhât. Kaajhuan èlmo pangataoan bi' tèknologi satèya rèya la ngobâ pola pamanfaatan tamenan pènang ènga' ghâbây kaosaann farmasi bi' industri, samantara India bi' Cèna satèya la ngola pènang dhâddhi  manisan.




#Article 470: Pèrèng (29 words)


Pèrèng panèka bâddhâ kakanan sè bhângonna tara bân cekkong, tempat kakanan èsabâ'. Pèrèng aghâbây dâri kacah, manjhâlin, poslèn, bâto, plastik, bâjhâh, otabâ gellas bân melamin. Kadhâng kaju èghunaaghi jhughâ.




#Article 471: Rabet emmas (77 words)


Rabet emmas (Cuscuta sp.) iyâ arèya sala sèttong genus ḍâri tombuwân akembhâng. Cuscuta arèya bânnya' macemma, ra-kèra 160 spesies. Genus arèya aropa'aghi bhâlâ tombuwân parasit sè oḍi' ka tombuwân laènna. Rabet emmas nyalamber è Èrropa bân Amèrika Ḍâjâ, è Amèrika Serikat bâgiyân lao' rabet emmas dhâddhi parasit è alfalfa bân semanggi. Tombuwân laèn sè dhâddhi inangnga rabet emmas iyâ arowa bhâbâng, bit, kentang, bân laènna.

Bi' na'-kana' kènè', rabbet emmas èkoca' bu'-obu'ân. Polana ropana sè ènga' obu'.




#Article 472: Rabet kalorak (37 words)


Rabet kalorak (Ipomoea aculeata) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Convolvulacea. Tombuwân arèya ghi' sakarabhât bi' kangkong bân sabbhrâng longghâ. Rabet kalorak biyasana nalar ka bhungka tombuwân sè laèn, maskè ḍhâng-kaḍhâng nalar ka tana kèya.




#Article 473: Rachmat Djoko Pradopo (19 words)


Rachmat Djoko Pradopo (lahèr è Klatèn, Jhâbâ Tengnga, 3 Novèmber 1939) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 474: Radhar Panca Dahana (17 words)


Radhar Panca Dahana (lahèr è Jakarta, 26 Maret 1965) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 475: Raedu Basha (18 words)


Raedu Basha (lahèr è Sengenap, Madhurâ, Jhâbâ Tèmor, 3 Junè 1988) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 476: Ragdi F. Daye (25 words)


Ade Efdira otabâ lebbi èkennal mènangka Ragdi F. Daye (lahèr è Solok, Somattra Bârâ', 11 Sèptèmber 1981) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 477: Ramadhan K.H. (35 words)


Ramadhan K.H. otabâ nyamah ghenna'na Ramadan Karta Hadimadja (lahèr è Bandung, 16 Maret 1927 – wafat è Cape Town, Afrika Lao', 16 Maret 2006 pada umur 79 tahun) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 478: Ratih Kumala (16 words)


Ratih Kumala (lahèr è Jakarta, 4 Junè 1980) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 479: Ratna Indraswari (31 words)


Ratna Indraswari (lahèr è Malang, Jhâbâ Tèmor, 24 April 1949 –  wafat è Malang, Jhâbâ Tèmor, 28 Maret 2011, ka omor 61 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 480: Ratu Vienny Fitrilya (29 words)


Ratu Vienny Fitrilya otabâ lebbi èkennal mènangka Viny (laèr è Pandeglang, Jhâbâ Bârâ', 23 Fèbruwarè 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Viny panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 481: Raudal Tanjung Banua (20 words)


Raudal Tanjung Banua (lahèr è Taratak, Pesisir Selatan, Somattra Bârâ', 19 Januwari 1975) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 482: Rebbhâ mangghu' (29 words)


Rebbhâ mangghu (Eleusine indica) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Poaceae otabâ bhâ-rebbhâân. Rebbhâ mangghu' biasana tombu aghâl è tana tegghâl otabâ sabâ, saèngghâ èangghep marogi taneman.




#Article 483: Rebbhâ sangkap (48 words)


Rebbhâ sangkap (Bidens pilosa) panèka tombuwân dâri suku Asteraceae. Tombuwân arèya biasana tombu dhibi' è pèngghir jhâlân, kebbhun, otabâ tombu aghâl è è sabhârâng lahan. Nyama laènna iyâ arowa ajeran, hareuga (Sunda); ketul, petul, ketulan, ketul kebo, ketul sapi, jaringan, caringan (Jhâbâ); spanish needle, blackjacks, beggar ticks (Inggris).




#Article 484: Rebbhâ sarap (38 words)


Rebbhâ sarap (Emilia sonchifolia) iyâ arèya tamenan obhât dâri famili Asteraceae. Tombuwâ arèya bânnya' èghunaaghi ghâbây camporan antiracon bân antibiotik è industri farmasi. Rebbhâ sarap bânnya' ètemmoaghi è Asia Tèmor Lao', tamenan arèya kèya la èsebarluasaghi ka Amèrika.




#Article 485: Remy Sylado (17 words)


Remy Sylado (lahèr è Makassar, Sulawesi Lao', 12 Julè 1945) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 486: Rena Nozawa (30 words)


Rena Nozawa (nyamah Jepang: 野澤玲奈; laèr è Tokyo, Jepang, 6 Mèi 1998) panèka sala sèttong panyanyi Jepang. Rena panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong sè asalla dhâri grup AKB48.




#Article 487: Rendy Jean Satria (19 words)


Rendy Jean Satria (lahèr è Cimanggis, Ḍèpok, Jhâbâ Bârâ, 4 Jânuwari 1989) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.




#Article 488: Rezky Wiranti Dhike (31 words)


Rezky Wiranti Dhike otabâ lebbi kalonta mènangka Dhike otabâ Ikey (lahèr è Kepahiang, Bengkulu, 22 Novèmber 1995) panèka sala sèttong panyanyi In!donèsia. Dhike panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi kapèng sèttong.




#Article 489: Rica Leyona (30 words)


Rica Leyona otabâ lebbi èkennal mènangka Rica otabâ Riyo (laèr è Bogor, Jhâbâ Bârâ', 19 Agustus 1991) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Rica panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 490: Riskha Fairunissa (26 words)


Riskha Fairunissa otabâ lebbi èkennal mènangka Ikha (laèr è Jakarta, 22 Maret 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Ikha panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 491: Rivai Apin (63 words)


Rivai Apin (lahèr è Padang Panjang, Somattra Bârâ', 30 Agustus 1927 - wafat è Jakarta April 1995) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.

Rivai bânnya' nolès puisi. Puisi-puisina kamoat dâlem Gema Tanah Air (editor H.B. Jassin) (1948) bân Dari Dua Dunia yang Belum Sudah (editor Harry Aveling) (1972). Abhâreng Chairil Anwar bân Asrul Sani, Rivai aterbitaghi antologi puisi Tiga Menguak Takdir (1950).




#Article 492: Rona Anggreani (30 words)


Rona Anggreani otabâ lebbi èkennal mènangka Rona otabâ Ayen (laèr è Pasuruan, Jhâbâ Tèmor, 19 Maret 1995) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Rona panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 493: Rongkèyang (23 words)


Rongkèyang (Harrisonia perforata) iyâ arèya rabet dâri famili ruk-jherrukân (Rutaceae). Rabet rèya bisa tombu sampè' 6 m. Bagiân tombuwân arèya èmanfaataghi ghâbây tambhâ.




#Article 494: Rosihan Anwar (35 words)


Rosihan Anwar (lahèr è Kubang Nan Dua, Sirukam, Kabupaten Solok, Somattra Bârâ', 10 Mèi 1922 – wafat è Jakarta, 14 April 2011 ka omor 88 taon) panèka sala sèttong sastrawan, wartawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 495: Roteng (18 words)


Roteng iyâ arèya tombuwân pako sè lonta ghâbây tamennan pangèyas dâlem roma sè tamaso' ka dâlem marga Adiantum. 




#Article 496: Ruangguru (65 words)


PT Ruang Raya Indonesia sè lebbi èkennal mènangka Ruangguru panèka sabigghi' perusahaan rintisan teknologi dâri Indonesia sè alakoh ka bidang pamerdhi. Ruangguru panèka tempat ajar abasis kurikulum sakolah lèbât video tutorial interaktif sareng ghuruh bân animasi è aplikasi ponsel. Perusahaan arèya èghâbây sareng Adamas Belva Syah Devara bân Mohammad èman Usman ka April 2017 bân ella andi' 15 jutah orèng sè aghem èngghâ taon 2019.




#Article 497: Rungkut, Sorbhâjâ (13 words)


Rungkut panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 498: Rusman Sutiasumarga (29 words)


Rusman Sutiasumarga (lahèr è lahir di Sagalaherang, Subang, Jhâbâ Bârâ', 5 Julè 1917, wafat è Jakarta, 1977) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

Karjâna sè ella terbit:




#Article 499: Rusyaedi Makmun (25 words)


Rusyaedi Makmun otabâ lebbi èkennal klabân nyamah Ady (laèr è Makassar, Sulawesi Lao', Indonèsia, 28 Julè 1974) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.




#Article 500: SN Ratmana (64 words)


Ratmana Soetjiningrat (EYD: Ratmana Suciningrat) otabâ lebbi èkanal klaban nyama SN Ratmana (lahèr è Kuningan, Jhâbâ Bârâ', 6 Maret 1936 – wafat è Tegal, Jhâbâ Tengnga, 4 Oktober 2013 ka omor 77 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

Ta' korang dâri 83 carèta pandha' ella èterbitaghi sareng bânnya' media cèta' bân elektronik. Sabânnya' 42 è antarana lebbhu dâlem buku kompolan carpan.




#Article 501: Sa'ang (230 words)


Sa'ang (Piper nigrum) iyâ arèya tombuwân sè tèngghi ghâḍuwân kimiana, ènga' mènynya' sa'ang, mènynya' lemma', bân kanji. Sa'ang arèya sèpatta bâk paè', peḍḍhes, anga', bân antipiretik. Sa'ang ella molaè kalonta sajjhek ḍâsa abad abiddhâ. È bhâsa Indonesia tamenan arèya èkoca' lada otabâ merica; pepper, black pepper (Inggris); daka (Papua Nugini); paminta (Cebuano); pamienta (Ilocano); ngayok-kaung (Myanmar) bân èn-laènna.

Sa'ang asalla ḍâri Ghats Bârâ' è Naghârâ Bâgiyân Kerala, India sè è ḍissa' ghi' tombu aghâl è ghunong. Sa'ang ḍâpa' ka Asia Tèmor Lao' ra-kèra taon 100 sabelluna Masèhi sè èghibâ bi' orèng Hindu dhuli India. Ra-kèra è taon 1930, imigran Jeppang sè apelessèr lèbât Asia Tèmor Lao' malonta tamennan arèya ka naghârâ Brazil bâgiyân ḍâjâ sè pas dhâddhi tamennan sè ètamen.

Sa'ang kerrèng èyangghuy klabân aberri' rassa sè ella èghuna'aghi sajjhek jhâman Roma bân Èropa kona. Rèng-orèng è kaḍuwâ kennengngan ghellâ' ella ngimpor sa'ang sajjhek abit, ra-kèra abad ka 12. Pangangghuyân sa'ang sè bânnya'na 80% satèya aghelumpo' è naghârâ majhu, sè kapprana èyangghuy ghâbây tojjhuwân malanjhâng omorra kakanan sè èsèmpen. Bilâ cara ghellâ' ta' lumbra è Indonesia, Malaysia, bân naghârâ-naghârâ è Asia Tèmor Lao'. Bâjârina, cara kasebbhut ella molaè èpakappra polana ollè pangaro ḍâri pariwisata bân kamajhuwân tèknologi. Makkè ḍâ'iyâ, bânnya' kèya sè èyimpor. Laèn è India bân Sri Lanka, cara ghellâ' ella biyasa. Mènnya' sa'ang bân oleoresinna sa'ang sè èkaghâbây ḍâri buwâna bânnya' èghuna'aghi ka'angghuy kakanan sè ngolana ta' bit-abit.




#Article 502: Sa'ang bunto' (27 words)


Sa'ang bunto (Piper cubeba) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka genus Piper. Tombuwân arèya èmanfaataghi buwâ bân minynya' atsirina. Neng è bhâsa Indonesia, tombuwân arèya èkoca' kemukus.




#Article 503: Sabbhrâng (33 words)


Sabbhrâng (Manihot esculenta) panèka tombuwân sè tombu taonan dâri suku Euphorbiaceae. Ombina panèka èkaghâbây kakanan poko' sè ngasèlaghi karbohidrat, dhinèng dâuna bisa èkaghângan. Sabbhrâng arèya èkaghâbây tapay otabâ sabbhrâng ghuring otabâ mo'-amo' laènna.




#Article 504: Sabbhrâng longghâ (60 words)


Sabbhrâng longghâ (Ipomoea batatas) iyâ arèya tombuwân sè è dâlem bhâsa Inggris èkoca' sweet potato. Longkang sè èmanfaataghi iyâ arèya ombina polana andi' gizi (karbohidarat) sè tèngghi. È Afrika, ombi sabbhrâng longghâ dhâddhi kakanan pokok sè penting. È Asia, salaèn èkakan ombina, dâun ngodâna èkaghângan. Bâdâ kèya jenis sabbhrâng longghâ laèn sè ètanem è pekarangan polana dâunna sè bhâghus èpandheng.




#Article 505: Sabu (111 words)


Sabuh iye arèya sajenis tombuan tropis sè gempang ètemmohaghi è Indonesia. Bue arèyah èkenal klabân bânnya' nyamah, sepertènah sawo (Ind. Jw), sauh atau ciku (Mly.). Sabuh aghâdhui kolè' sè abârna coklat, dhâging sè lemmes, bâi' kènè' abârna celleng, bân râssana manès.

Akâthiyah bue sé laén, sabuh aghâdhui bânnya' ghândhu'an nutrisi bân kaghunaan kâangghuy kaséhatan. Nutrisi aréyah sé aropâ'aki vitamin bân mineral sé ébhutoaghi sareng bâdhân. Nutrisi sé paléng bânnya' bâdâh é sabuh iye aréya : vitamin C (39.33%), karbohidrat (37.00%), serat (33.68%), zat besi (24.13%), tembaga (23.00%). Sé paléng penting aréya é dâlem séttong sabuh aghâdhui ghândhu'an nutrisi, é antarânah:

Polanah aghâdhui bânnya' ghâdhu'an nutrisi, sabuh jhughân aghâdhui manpaat sé aropâ'aki:




#Article 506: Saghâ (53 words)


Saghâ (Adenanthera pavonina) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Bhungka abuwâ akadhi pette, bighina kènè' bân abârna mèra. Bhungka saghâ arèya sokkla ḍâri Asia Lao', tapè satèya ella nyalambher ka naghârâ tropis sè laèn.

Bhungka saghâ lomrana èkaghâbây bhungka panganḍeng è tèmbhuk rajâ. Tamennan arèya kèya ghâmpang ètemmowè è pasèsèr.




#Article 507: Salak (145 words)


Salak anèka sala sèttong jenis palma sè buânnah biasa èdhe’er. Anèka lajhu èkennal anama sala (Min., ., ., bân Thai). È dhâlem  èsebut Salak otaba snake fruit, e laen oca’ nama ilmiannah anèka Salacca zalacca. Salak anèka èsebbut Snake fruit amarghâ kolè’na sè nyeropaè sesse’-eng olar.

Taneman Salak biasanna ètanem sopajhâ bisa èmanfaat-aghi buânnah. Salak anèka lajhu bennya’ èkaonenge mènangka bua mejhâh. Salak bisa èdhe’er matta, èkaghâbey , asinan, bân laju bisa èkaghâbey keripek salak. Biasannah, salak ngodhe ègunaaghi kaanguy sala sèttong bâhan è rojhak/rujak. Salaèn kaghuna’an sè-èsebbhut sabelummah, Salak jhugân segghut èkaghâbay dhaddhih dudul, kormah, kopi, bân bisa jhugân èkaghâbay . Ta’coma dhâgingna Salak sè aghâdhui kaghuna’an bân manfaat, daun dari Salak lajhu cè’ aghunannah. Daun dari salak lajhu bisa èghunaaghi kaangkuy aghâbey anyaman bân alèndhungi bigghi’ laèn dhâri karosakan otabhâ kamalèngan. Bhungkannah Salak lajhu bisa è kaghâbay paghâr amarghâ dhurinnah sè ta’ tatembos.




#Article 508: Salman Yoga S (25 words)


Salman Yoga S otabâ lebbi èkennal mènangka S. Yoga (lahèr è Takengon, Acèh Tengnga, 5 Juli 1973) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 509: Sambhung ḍârâ (97 words)


Sambhung ḍârâ (Excoecaria cochinchinensis) iyâ arèya tamennan sè tamaso' ka ḍâlem famili Euphorbiaceae. Tamenna arèya èyangghuy ghâbây tambhâ sè asalla ḍâri Cèna bân Asia Tèmor Lao'. 

Salaènna èkaghâbây tambhâ, tamennan arèya èghuna'aghi kèya ghâbây racona jhuko' polana bisa mamatè jhuko'. Makkèna ḍâ'iyâ, tamennan arèya ghi' ètamen kèya ghâbây tamennan pangèyas. Tombuwân arèya èkoca' sambang darah (Indonesia), remek daging (Jhâbâ).

Ombhut, mampo tombu sampè' 1-2m tèngghina. Ḍâunna loncong, lancèp è ojungnga, alang sellèng, ra-kèra 7-10 cm, bârna pa'aḍâ'ânna bhiru dhinèng bârna sabhâligghâ mèra towâ. Kembhângnga kènè, abârna bhiru, bân tombu è kèmongnga ḍâun. Buwâna bunter loncong akanṭa kapsul.




#Article 510: Sambikerep, Sorbhâjâ (13 words)


Sambikerep panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 511: Sandur (79 words)


Sandhur panèka sala sèttong seni gun tenggun sè ngotamaagih nyanyean lagu–lagu Madura bân biasana etampilagih bareng kalaban gerak tari sè a sifat spontan. 
Sandhur biasa eselenge kalaban dialog, lagu bân banyolan.

Sandhur otaba bada sè nyebut salbadi emainagih sareng dua kelompok sè seng – maseng kelompok tak ebatesse bannyakna anggotana tape omomna telo' sampe lema oreng. Pemain sandhur sadajana lake malah kaangguy peran bine jugan emainagih sareng pemain sè lakè.

Alat musik sè biasa ngerenge kesenian sandhur enggi panèka




#Article 512: Sanusi Pane (89 words)


Sanusi Pane (lahèr è Muara Sipongi, Mandailing Natal, Somattra Dâjâ, 14 Novèmber 1905 – wafat è Jakarta, 2 Januarè 1968 ka omor 62 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

Pancaran Cinta (1926)

Prosa Berirama (1926)

Puspa Mega (1927)

Kumpulan Sajak (1927)

Madah Kelana (1931)

Airlangga (berbahasa Belanda, 1928)

Eenzame Garoedavlucht (berbahasa Belanda, 1929)

Kertajaya (1932)

Sandhyakala Ning Majapahit (1933)

Manusia Baru (1940)

Sejarah Indonesia (1942)

Bunga Rampai dari Hikayat Lama (1946)

Indonesia Sepanjang Masa (1952)

Kakawin Arjuna Wiwaha (karya Mpu Kanwa, terjemahan bahasa Jawa Kuno, 1940)




#Article 513: Sapardi Djoko Damono (18 words)


Sapardi Djoko Damono (laèr è Solo, Hindia Bâlândhâ, 20 Maret 1940) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 514: Sapo (15 words)


Sapo panèka sala sèttong alat bhersè sè aghâbây dâri serrat otabâ serabut bân biyasana èbhughet.




#Article 515: Sariamin Ismail (33 words)


Sariamin Ismail (lahèr è Talu, Talamau, Pasaman Bârâ', Somattra Bârâ', 31 Julè 1909 – wafat è Pekanbaru, Riau, 15 Dèsèmber 1995 ka omor 86 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 516: Sarkajâ (33 words)


Sarkajâ (Annona squamosa) iyâ arèya tamenan sè tamaso' ka dâlem famili Annonaceae sè asalla dâri kennengngan tropis. Buwâna sarkajâ bunter, kolè'na adhung-ghundung, bân dhâghing buwâna abârna potè. È bhâsa Indonesia sarkajâ èkoca' srikaya.




#Article 517: Saronèn (18 words)


Saronèn panèka alat musik sè tombu akembang è masyarakat Madhurâ. Saronèn aasal dâri bhâsa Madhurâ sennènan (arè Sennèn).




#Article 518: Sarwendah Tan (15 words)


Sarwendah Tan (laèr è Jambi, 29 Agustus 1989) panèka sala sèttong panyanyi bân modèl Indonèsia.




#Article 519: Sawahan, Sorbhâjâ (13 words)


Sawahan panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 520: Scribd (42 words)


Scribd panèka situs web abâgi bhengkek bân orèng sè aghuna'aghi ghâbây ngèrèm bhengkek klabân bânnya' format, nyèmpen bhengkek ḍâ' situs jrowa ḍâlem format iPaper. Scribd bâjârina ella anḍi' lebbi ḍâri 50 juta orèng aḍaftar bân lebbi ḍâri 50.000 bhengkek è-download nèyap arèna.




#Article 521: Sajhârâ (77 words)


Sajhârâ panèka artèna kadhâddhian è masa lambâ' sè bender-bender kadhâddhian bân gaduân bhuktè sajhârâ otabâ gaduân sumber sejarah sè jellas. Kata sajhârâ nèka eyasal dâri bhâsa Arab (شجرة: #353;ajaratun) sè artena ka'-bungka'an. Dâlâm bhâsa Arab saos,  sajhârâ nèka èsebut تاريخ  sè arteèa tarikh. Èlmo sajhârâneka èmasok dâlâm èlmo sosial bân ahubungan onggu kalabân èlmo-èlmo laenna èyantarana: antropologi, geografi bân laèna. Istilah sè mirip artèna kalabân  sajhârâ enggi panèka babad, tapè babad gaduân cakoban artè sè lebbi loas.




#Article 522: Semampir, Sorbhâjâ (13 words)


Semampir panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 523: Sendy Ariani (29 words)


Sendy Ariani otabâ lebbi kalonta mènangka Sendy (lahèr è Bogor, Jhâbâ Bârâ', 12 Agustus 1993) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Sendy panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi kapèng sèttong.




#Article 524: Seno Gumira Ajidarma (19 words)


Seno Gumira Ajidarma (lahèr è Boston, Amèrika Serikat, 19 Junè 1958) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Inḍonesia.




#Article 525: Sentol (38 words)


Sentol otabâ santol (Sandoricum koetjape) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Meliaceae. Sentol èkoca' kèya kecapi (Malaju, Indonesia); sentol, santol, wild mangosteen (Inggris); santor (Filipina), bân èn-laènna. Buwâna sentol arèya arassa cèlo' tapè ḍhâng-kaḍhâng kèya manès.




#Article 526: Serrè (143 words)


Serrè (Cymbopogon citratus) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem macem bhâ'-rebbhâ'ân otabâ Poaceae. Serrè kèya èghuna'aghi ghâbây maro'om massa'an. Mènnya' serrè sè tamaso' ka macem mènnya' atsiri èyèkstrak dhuli bagiyân attas tamennan arèya. Mènnya'na èghuna'aghi ghâbây ngojâ rengngè' (rèpelen). Bâḍâ ghâḍhuwân sitronèla sè ta' èkasennengè rengngè'. Mangkana, serrè kennèng èpadhâddhi obhât rengngè' bân serangga laènna.

Serrè arèya tamennan sè tombu taonan, ramo'na akanṭa jhâi. Ghlâghârrâ ngalompor ènga' bhungkana pènang, bisa tombu ghân 2m tèngghina, bhuleddhâ 4mm. Kalomporra abârna bhiru è ḍâlemma, ḍâunna abârna bhiru bureng.

Èkstrak mènnya' èsensialla serrè èghuna'aghi è ghuṭè, bhât-obhâdhân, bân om-ro'om. Makkè serrè ètamen è Asia bân Afrika, tapè naghârâ pangasèl serrè sè palèng bânnya' ngèkspor serrè arèya Guetamala, ra-kèra 250.000 kg per taon.

Serrè èghuna'aghi ghâbây nambhâi panyakè' tabu', ghâresghes, bân ḍârâ tèngghi. Kappra kèya èkella pas èyènom ghâbây nambhâi bâto', kalèsma, bârâ ghusè, bân sakè' tabu'.




#Article 527: Shania Junianatha (28 words)


Shania Junianatha otabâ lebbi èkennal mènangka Shania (laèr è Surakarta, Jhâbâ Tengnga, 27 Junè 1998) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Shania panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 528: Shawn Mendes (29 words)


Shawn Peter Raul Mendes panèka sorang panyanyi bân tokang tolès laghu asal Kanada. Mendes ella aghâbây tello' album studio, abâdâhaghi tello' tur sadhunnyah, bân mondhi brâmpan nominasi bân paajhinan.




#Article 529: Shinta Naomi (26 words)


Shinta Naomi otabâ lebbi èkennal mènangka Naomi (laèr è Jakarta, 4 Junè 1994) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Naomi panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 530: Simokerto, Sorbhâjâ (13 words)


Simokerto panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 531: Sindhunata (25 words)


Dr. Gabriel Possenti Sindhunata, S.J., otabâ lebbi kalontamènangka Sindhunata (lahèr è Batu, Jhâbâ Tèmor, 12 Mèi 1952) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 532: Sindoedarsono Soedjojono (47 words)


Sindoedarsono Soedjojono (Kisaran, Somattra Ḍâjâ, Mèi 1913-25 Maret, Jakarta, 1985) panèka palukis legendaris è Indonesia. Sudjojono kalonta mènangka bhâpa' seni rupa modern Indonesia. Julukan arèya èberri'aghi ka polana Sudjojono panèka seniman pertama Indonesia sè matakennalaghi modernitas seni dhâpor Indonesia. Aruwah biyasah nolès nyamahna S. Sudjojono. 

Sabâgiyân lukisan:




#Article 533: Sinka Juliani (26 words)


Sinka Juliani otabâ lebbi èkennal mènangka Sinka (laèr è Jakarta, 4 Julè 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Sinka panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 534: Siti Gayatri Abhirama (20 words)


Siti Gayatri Abhirama (laèr 11 Maret 1993) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Gayatri panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 535: Sitok Srengenge (23 words)


Sunarto otabâ lebbi èkennal mènangka Sitok Srengenge (lahèr è Grobogan, Jhâbâ Tengnga, 22 Agustus 1965) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Inḍonèsia.




#Article 536: Sitor Situmorang (31 words)


Sitor Situmorang (laèr è  Harianboho, Tapanuli Ḍâjâ, Somattra Ḍâjâ, 2 Oktober 1923 – wafat è Apeldoorn, Bâlândhâ, 21 Ḍèsèmber 2014 ka omor 91 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 537: Sobron Aidit (29 words)


Sobron Aidit (lahèr è Tanjung Pandan, Belitung, 2 Junè 1934 – wafat è Paris, Perancis, 10 Fèbruari 2007 è omor 72 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 538: Soe Hok Gie (44 words)


Soe Hok Gie (lahèr è Jakarta, 17 Dèsèmber 1942 - wafat è Ghunong Semeru, 16 Dèsèmber 1969 ka omor 26 taon) panèka sorang aktivis Indonesia Tionghoa sè ngarendheng pamarènta prèsiḍèn Soekarno bân Soeharto. Gie panèka mahasiswa Fakultas Sastra Universitas Indonesia Jurusan Sajhârâ taon 1962–1969.




#Article 539: Soe Lie Piet (51 words)


Soe Lie Piet otabâ Salam Sutrawan (lahèr è Jakarta taon 1904) panèka sorang areng buku. Piet panèka aba dâri Soe Hok Gie bân Arief Budiman. Taon 1929 nolès OeIer jang Tjantik, novel sè cerèta sorang bhâstahan Tionghoa sè kaghungan sorang nyaèh prèbhumèh bân èntar dâri isteri. Taon 1934 nolès novel Pendita.




#Article 540: Soeman Hasiboean (40 words)


Soeman Hasiboean (EYD: Suman Hasibuan otabâ lebbi ekenal klabân nyama pèna Soeman Hs, lahèr è Bengkalis, Riau, 4 April 1904 – wafat è Pekanbaru, Riau, 8 Mèi 1999 ka omor 95 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 541: Sokon (204 words)


Sokon (Artocarpus altilis) iyâ arèya nyamana bhungka sè andi' buwâ. Tamenan arèya  tamaso' ka dâlem famili Moraceae. Buwâna sokon arèya tak andi' bighi bân bâdâ bàgiyan sè lembu', ènga' roti mon la marè è massak . Mangkana rèng-orèng Èropa onèngga ka buwâ rèya buwâ roti otâbâ breadfruit ( .) bân broodvrucht ( ). Tamenan arèya èkoca' kèya timbul, kulur (Sunda), otâbâ kluwih (Jhâbâ), kulu (Aceh), kalawi (Minang), bakara (Makasar), bân sukun (Indonesia). Kolèk buwâna aberna ijo kakonèngan.

Tamenan rèya biasana bisa tèngghi ra-kèra 30 meter, makkè bâdâ sè coma bellâsân meter. Asal-usulla tamenan rèya ra-kèra dâri Kepulauan Nusantara ka Papua. Ra-kèra jâmânna padhâgângan ahèr Kerajaan Majapahit, sokon nyalamber dâri Pulau Jhâbâ ka Pulau Maluku. Penjajahan bhângsa Èropa aghâbhây sokon nyalamber kadimmah-dimmah.

Buwâ sokon arèya sombher karbohidrat è è daèrah tropis, aotama è Kepulauan  bân . Buwâ sokon kennèng è massak bhuto otâbâ è potongː è kokos, è ghuring, è sangngar, bân è tono. Buwâ sokon kennèng ê ghâbhây karèpè', caranaː buwâna è res-èrès tèpès terros è ghuring. Buwâ sè marè è kerrèngngaghi kennèng è ghâbhây teppong. Dâunna kennèng è ghunaaghi ghâbhây pakan kèbàn. Kolè' bhungkana lambâ ê ghâbhây bahan kalambhi. Ghettana è ghunaaghi ghâbhây nambhel parao. Kajuna bhungka arèya kennèng kaghâbhây pakakas bân parao.




#Article 542: Songay (16 words)


Songay panèka ghilian aèng sè bessar bân ngenjher sè resbhes terros dâri olo sombher tor bahar.




#Article 543: Sonia Natalia (30 words)


Sonia Natalia otabâ lebbi èkennal mènangka Sonia otabâ Wawa (laèr è Surakarta, Jhâbâ Tengnga, 17 Dèsèmber 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Sonia panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 544: Sonya Pandarmawan (25 words)


Sonya Pandarmawan otabâ Pan Mei Jun (laèr è Jakarta, 18 Mei 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Sonya panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 545: Sonḍhâ (55 words)


Suku Sonḍhâ (Urang Sunda, aksara Sonḍhâ: ᮅᮛᮀ ᮞᮥᮔ᮪ᮓ) panèka klompo' etnis sè aasal dâri longkang bhârâ polo Jhâbâ, Indonèsia, klabân isti Tatar Pasundan sè mencakup wilayah administrasi provinsi Jhâbâ Bârâ, Banten, Jakarta, Lampung bân wilayah bârâ Jhâbâ Tengnga (Banyumas). Orèng Sondhâ salambher è bânnya' wilayah Indonesia, klabân provinsi Banten bân Jhâbâ Bârâ mènangka wilayah otamana.




#Article 546: Sosiawan Leak (32 words)


Sosiawan Budi Sulistyo otabâ lebbi èkennal mènangka Sosiawan Leak (lahèr è Surakarta, Jhâbâ Tengnga, 23 Sèptèmber 1963) panèka sala sèttong seniman, sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

Kompolan puisina Sosiawan yakni:

Naskah drama:




#Article 547: Soto Madhurâ (34 words)


Soto Madhurâ panèka sala sèttong soto è Indonesia sè asalla dâri dhâghing sapè, tellor kella, kentang ghuring, bân kecambâ. Palappana panèka katombhâr, bhâbâng mèra, bhâbâng potè, jhâi, konyè', laos, komèrè, jherruk palappa, bân bujâ.




#Article 548: Spotify (54 words)


Spotify panèka ladhinan musik streaming, siniar, bân video komersial asal Sweḍia. Arèya bâdâh è sabâgiyân bessar Amerika, èropa bârâ' bân Oseania. Laghu kèngèng èsarèh adhâsar nyamah artis, album, genre, playlist, otabâ label rekaman. Spotify, akadeng industri musik streaming ka umumna, addhep brâmpan kritik dâri klompo' seniman sè ngangghep Spotify ta' adhil dâlem masalah kompensasi.




#Article 549: Staḍion Gelora Bhângkalan (64 words)


Staḍion Gelora Bhângkalan iyâ arèya stadion ebbal è Bhângkalan, Indonesia sè aletta' è jhâlân Soekarno-Hatta, Bhângkalan, Madhurâ, Jhâbâ Tèmor.

Stadion arèya èbangun taon 2012 klabân kapasitas kennenghan toju' 10.000 orèng. Pembangunan stadion bhadi adukung tabârân dâri Sorbhâjâ kangghuy Asian Games 2019. Bân bâdâ pusat kakanan è dhâjhâna stadion.

Madura United ngangghuy stadion rèya ghâbhây kandhâng sajjhek ghi' divisi utama sampè' satèya Liga Super Indonesia.




#Article 550: Staḍion Gelora Madura Ratu Pamelingan (103 words)


Staḍion Gelora Ratu Pamelingan iyâ arèya stadion ebbal è Tlanakan, Mekkasân, Jhâbâ Tèmor. Stadion arèya aletta' 5 km lao'na Mekkasân, ibukotta Kabupaten Mekkasân. Stadion arèya èbukka' bulân November 2016 sareng Bupati Mekkasân, Achmad Syafii. Stadion arèya èangghuy ghâbay kandhâng tello' klub ebbal Madhurâ: Madura United FC, Pamekasan FC, bân Persepam Madura Utama.

È taon 2017, stadion arèya èrènovasi kaangghuy mabeccè' rebbhâ stadion. Stadion pon bisa èangghuy è bulân Juli 2017 marèna Madura FC pinda samentara ka Stadion Gelora Bangkalan. Du taonna polè, PT. Polana Bola Madura Bersatu ngala' allè pangola'an stadion dâri pamarènta kabhupatèn Mekkasân bân aobâ nyama dhâddhi Stadion Gelora Ratu Pamelingan.




#Article 551: Statistika (58 words)


Statistika panèka èlmo parkara matarèkahaghi, mapolong, menganalisis, lajhu menapsèr, bân  apareng data. Statistika abhidhâh klabân Statistik. Statistika iyâ areya èlmo sè cangkè' klabân data. Statistika ka umumna alakoh klabân ngangghuy data angka, sè aasal dhâri etongan otaba asel pengukuran sè lajhu ekompolaghi ka pok-kalompok amagânna. Élmo arèya amanpaat ghâbay olle ghâmbhâran ngennèng suatu kadhâddhihan amagânna klabân lebbi sederhana.




#Article 552: Stella Cornelia (24 words)


Stella Cornelia Winarto (laèr è Semarang, Jhâbâ Tengnga, 3 Novèmber 1994) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Stella panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.




#Article 553: Subagio Sastrowardoyo (29 words)


Subagio Sastrowardoyo (lahèr è  Maḍiun, Jhâbâ Tèmor, 1 Fèbruwari 1924 – wafat è Jakarta, 18 Juli 1995 ka omor 71 taon) panèka sala sèttong ḍosèn, bhujhângghâ, bân panolès Inḍonèsia.




#Article 554: Suciwati (50 words)


Suciwati (lahèr è Malang, 23 Maret 1968; omor 52 taon) panèka binèna Munir Said Thalib, sorang aktivis Ha' Asasi Manossa sè wafat èracon è ḍâlem kapal ngabâng dâ' pajhâlânan ka Amsterdam, Bâlândhâ è 7 Sèptèmber 2004. Suciwati panèka aktivis sè segghut kasa' parkara kaadhilan ghâbây bânnya' kasus HAM è Inḍonèsia.




#Article 555: Sukabumi, Mayangan, Probolinggo (14 words)


Sukabumi panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Mayangan, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 556: Sukoharjo, Kanigaran, Probolinggo (14 words)


Sukoharjo panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 557: Sukolilo, Sorbhâjâ (13 words)


Sukolilo panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 558: Sukomanunggal, Sorbhâjâ (13 words)


Sukomanunggal panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 559: Sulawesi Selatan (18 words)


Sulawesi Selatan iyâ areya provinsi è Indonesia sè letta' na è longkang selatan Sulawesi. Embu' kottahna panèka Makassar.




#Article 560: Sumber Taman, Wonoasih, Probolinggo (15 words)


Sumbert Taman panèka nyamah Kelurahan è wilayah Kecamatan Wonoasih, kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 561: Sumber Wetan, Kedopok, Probolinggo (15 words)


Sumber Wetan panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kedopok, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 562: Sunlie Thomas Alexander (22 words)


Sunlie Thomas Alexander otabâ Tang Shunli (湯順利) (lahèr è Bangka, Bangka-Belitung, 7 Junè 1977) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 563: Suparto Brata (33 words)


Suparto Brata (lahèr è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 23 Fèbruwarè 1932 – wafat è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 11 Sèptèmber 2015 ka omor 83 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès bhâsa Jhâbâ asal Indonèsia.




#Article 564: Supermi (47 words)


Supermi panèka mèrek mi instan terpopuler katello' è Indonesia, èghâbây sareng PT. Indofood CBP Sukses Makmur Tbk. Supermi èghâbây ka taon 1968 sareng Sudono Salim mènangka mi instan serbaguna, kamoddhian ka taon 1976 Supermi bâdâh sè ghârâssah kaldu ajâm. Supermi panèka mi instan sè èghâbây sabellun Indomie.




#Article 565: Sutan Takdir Alisjahbana (31 words)


Sutan Takdir Alisjahbana (laèr è Natal, Mandailing Natal, Somattra Dâjâ, 11 Fèbruwari 1908 – wafat è Jakarta, 17 Julè 1994 ka omor 91 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.




#Article 566: Sutardji Calzoum Bachri (18 words)


Sutardji Calzoum Bachri (lahèr è Rengat, Indragiri Hulu, 24 Juni 1941) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 567: Suwarsih Djojopuspito (30 words)


Suwarsih Djojopuspito (lahèr è Cibatok, Bogor, Jhâbâ Bârâ' 21 April 1912 – wafat è Yogyakarta, 24 Agustus 1977 ka omor 65 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès ḍâri Inḍonesia.




#Article 568: Syahmardan (39 words)


Syahmardan otabâ lebbi èkennal mènangka SM Ardan (lahèr è Mèdan, 2 Fèbruwarè 1932 – wafat è Jakarta, 26 Novèmber 2006 ka omor 74 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia. Ardan jhughâ èkennal mènangka tokoh bhudhâjâ Betawi.




#Article 569: Sèntok (27 words)


Sèntok iyâ arèya nyama tello tombuwân è genus Cinnamomum: C. sintok, C. javanicum, bân C. camphoratum. Tombuwân arèya tamaso' ka famili Lauraceae. Sèntok èkoca' kèya sintok (Jhâbâ). 




#Article 570: Sèrè (53 words)


Sèrè (Piper betle) iyâ arèya tombuwân asli Indonesia sè tombuna nalar ka tombuwân laèn. Mènangka bhudâjâ dâun bân buwâna biasana èpappa' bi' ghâmbhir, pènang, bhâko, bân kapor. Sèrè èghunaaghi mènangka tombuwân tambhâ (fitofarmaka); bân  sala sèttong tombuwân penting kaaghuy odi' bân cem-macemma upacara adhât rumpun Melayu. È bhâsa Indonesia tombuwân arèya èkoca' sirih.




#Article 571: Ta'al (54 words)


Ta'al otabâ trèbung (Borassus flabellifer) iyâ arèya sajenis palma otabâ lem-palemman sè bânnya' tombu è Asia Lao' bân Asia Tèmor Lao'. È bânnya' daèra, ta'al èkoca' lonta (Minang), ental (Sunda, Jhâbâ, Bhâli), juntal (Sumbawa), tala (Sulawesi Lao'), lontara (Toraja), lontoir (Ambon), manggita, manggitu (Sumba) bân tua (Timor). È bhâsa Indonesia tombuwân arèya èkoca' siwalan. 




#Article 572: Tagghuri (39 words)


Tagghuri (Sida rhombifolia) iyâ arèya tombuwân akaju sè tamaso' ka dâlem famili Malvaceae. Tombuwân arèya tombu taonan aliyas ta' aghântong ka osom. Tagghuri nyalambher ka Assam, India bân Èropa mènangka tambhana reumatik. È bhâsa Indonesia tombuwân arèya èkoca' seleguri. 




#Article 573: Tahsin Khot (40 words)


Tahsin Khot iyâ arèya seni nolès sè èangghuy ghâbây tolèsan horop Arab. Dinèng ngolah bân nyoson horop Arab bâdâ kaidâhna.
Khot aasal dâri bhâsa Arab (الخط) artèna gâris otabâ tolèsan tanang. Tahsin aasal dâri hasana, ahsana, tahsin (حسن,أحسن,تحسين) artèna bhâghus.




#Article 574: Tajuddin Noor Ganie (34 words)


Tajuddin Noor Ganie otabâ TNG (lahèr è Banjarmasin, Kalimantan Lao', 1 Julè 1958) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia. Jâ-karjâ Tajuddin bânnya' sè angkat bhudhâjâ Banjar.

TNG marè bânnya' mondhi tandha pangèsto:




#Article 575: Takè cèna (49 words)


Takè cèna (Hydrocotyle sibthorpioides) iyâ arèya tombuwân nalar sè biasana kèya èghâbây camporan jhamo. Ghlâgâra olo', bân biasana tombu è kenngengan sè bhâdek, bân sè èkenning sonar arè. Takè cèna iyâ bisa tombu sampè' katèngghiân 2.500 m è attas paadâ'ân tasè'. È bhâsa Indonesia tombuwân arèya èkoca' semanggi gunung.




#Article 576: Tales (59 words)


Tales (Colocasia esculenta L.) iyâ arèya tombuwân sè tamaso'ka ḍãlem famili Araceae. Tales arèya pangasèl ombi sè cokop penting. Tales èparkèraaghi sokkla ḍâri Asia Tèmor Lao' otabâ Asia Tengnga longkang lao'. Èparkèra'aghi ella ètamen manossa sajjhek jhâman pprbã, lebbi kona dhuli paḍi. Satèya tales ella nyalambher ka pan-brâmpan naghârâ, tamaso' Inḍia, Cèna, Afrika Bârâ' bân Ḍâjâ, bân Hinḍia Bârâ'.




#Article 577: Talpa' tana (89 words)


Talpa' tana (Elephantopus scaber) iyâ arèya tombuwân jhekjhek sè asalla dâri Amerika Tropis, satèya ghâmpang ètemmoaghi è bânnya' naghârâ è Asia bân Polinesia. Tombuwân arèya bisa èghunaaghi ghâbây obhât diare, tapè masyarakat Gayo (èsebbhut lape-lape tanah) aghunaaghi talpa' tana ghâbây obhât mon angèngè' dârâ. Talpa' tana alebbhu ka jenis tombuwân sè ta' jelas bhungkana. Bhungkana cè' kendâ'na ènga' sè terkas tombu dhuli tana. Bhungkana bhâkal ètangalè'è mon tombu ngembhâng. Tombuwân arèya cè' amanfaata angghuy kabârâsân, tapè rèng-orèng bânnya' sè ta' tao saèngghâna pèra' èkaghâbây pakana embi' bân kèbân laènna.




#Article 578: Tambaksari, Sorbhâjâ (13 words)


Tambaksari panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 579: Tandes, Sorbhâjâ (13 words)


Tandes panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 580: Tangghulun (42 words)


Tangghulun (Protium javanicum) iyâ arèya tombuwân sè aropa'aghi ka'-bhungka'an. Bhungkana tangghulun arèya bisa tombu ghân 25 m tèngghina, kalamon bhuletta bisa ghân 115 cm. È kolè' bhungkana bâdâ durina sè bisa tombu ghân 7 cm. Neng è bhâsa Indonesia tangghulun èkoca' tenggulun.




#Article 581: Tanjhung (246 words)


Tanjhung (Mimusoèps elengi) iyâ arèya ka'-bhungka'an sè tamaso' ka ḍâlem famili Sapotaceae. Tanjhung asalla ḍâri India, Sri Lanka, bân Burma. Bhungkana tanjhung ella maso' ka Nusantara sajjhek atos-atos taon abitna. Tanjhung arèya kembhângnga ro'om bân bisa ma'abek kennengngan, biasana ètamen è pèngghir lorong.

Bhungkana aokoran seḍḍhengngan, tombu ghân 15m. Ḍâunna tongghâl, mèsa, talangkè'anna lanjhâng, ḍâun sè palèng ngoḍâ abulu sè bârnana sokklat, sè bhâkal ronto. Bhângon ḍâunna loncong tellor, lanjhângnga 9-16cm, pèngghir ḍâunna rata tapè agu'-bliggu'. 

Tanjhung tamaso' tamennan bândhu, sè anḍi' ḍuwâ' parobâ sè aghântong è kalèncapenna ḍâun, bâuna ro'om. 

Kembhângnga sè sèghel ronto, èkala' ghu-lagghu ghâbây maro'om klambhi bân bhusana, pangkèng, otabâ èkaghâbây èyasan. Kembhâng bân buwâna anḍi' kèya khasèyat obhât, bân kennèng èkakan jhughân. Kolè' lowarra mon èkella bisa èyènom polana makowat abâ' bân nambhâi komèghil. Kellana kolè' lowar sè campor kembhângnga tanjhung biasana ghâbây nambhâi ros-moros sè èsarta'aghi ghresghes. Ḍâun sè ghi' seggher ègherrus alos ghâbây ngobhâdhi sakè' cèṭak, salaènna arowa ḍâun sè èpasat ènga' bhâko sè ècampor kaju seccang, pas èghulung ngangghuy ḍâunna gheḍḍhâng bisa kèya nambhâi sakè' ḍusḍus. Dhinèng kolè' ramo'na sè aghâḍuwân tanin bân sakonnè' alkaloid sè ta' aracon. Mènnya' sè èyèkstrak ḍârii bighina tanjhung aghâḍhuwân pan-brâmpan asam lemak. Ramo'na tanjhung sè ècampor bi' cokka bisa ngobhâdhi sakè' gherrungan. 

Kajuna sè tèmet. berrâ', bân ghâli èghuna'aghi ghâbây pasakna è ḍâlem paghâbâyânna parao, ghâbây nangkal ombâ' bân pakakas sè laènna, contona lomarè bân mèbel, sarta cangghâna roma. Kaju tanjhung sè bhâghus èkaghâbây okèran, patung, panotop lantai, tètè, bân bhântalenna seppur.




#Article 582: Tanèyan lanjhâng (1423 words)


Tanèyan lanjhâng iyâ arèya asalla ḍâri ḍuwâ' oca': tanèyan bân lanjhâng sè maksoddhâ pamokèmanna orèng Madhura sè bhângonna masèghi empa' sè lanjhâng. Tanèyan lanjhâng arèya kompolanna ko-bengko sè ajhârjhâr ḍâri bârâ' ka tèmor, saèngghâna aḍâ'ânna ko-bengko kasebbhut èka'anḍi' abhâreng. Ko-bengko è ḍâlem tanèyan lanjhâng biasana ngaḍhep ḍâ' dâjâ bân lao'. Sèttong tanèyan lanjhâng èkennengè bi' pan-brâmpan bhâlâ è ḍâlemma.

Tanèyan lanjhâng arèya èmolaè dhuli roma pangorbhi sè èkoca' roma tongghu. Tongghu arèya èpajhâghâ sareng orèng towa otabâ ron-tomoron sè èpaghenna' bi' langghâr (kobhung), kanḍhâng, bân ḍâpor. Mon orèng towa rèya andi' ana' binè', maka wâjib majhâghâ'aghi roma. Kalabân oca' laènna, para orèng towa ghellâ' masiyap narèma manto pola adhâtta orèng Madhurâ rèya, lalakè' kodhu noro' ka roma babinè'na. Roma sè kasebbhut èpajhâghâ kodhu è tèmorra tongghu. Ḍâ'iyâ saterrossa mon andi' ana' binè' pole. Kalamon pekaranganna otabâ tanana ta' cokop, roma saterrossa ghellâ' èpajhâghâ è lao'na tongghu saèngghâna ḍhep-aḍhebbhân.

Awwâl majhâghâ tongghu, kobhung otabâ langghâr èpajhâghâ è songkèr palèng bârâ' pekarangan. Kobhung arèya kennenganna èbâdâ kabbhi angghuta bhâlâ.

È tanèyan lanjhâng, kobhung pasṭè bâḍâ è bun bârâ', dhineng roma tongghu kappra èpajhâghâ è pèngghir èrènga. Labânga roma tongghu arèya ngaḍhep ka lao', bhidhâ bi' labânga kobhung sè ngadhep ka tèmor. È tèmorra roma tongghu bâḍâ romana ana' binè' sè ajhâjhâr loros ka bun tèmor. Mon pekaranganna ta' cokop, roma ghellâ' èpajhâghâ è aḍâ'na roma tongghu. Adhebbhâ aobâ dhâddhi ngadhep ka ḍâjâ, ḍâ'iyâ saterrossa. Letta'na kanḍhânga èbin bâḍâ è lao'. Dhineng ḍâpor biasana manyèttong ḍâ' ka bâng-sèbâng roma.

Roma sebbuddhân ghâbây bhângonan tèngghâl ka'anghuy orèng towa bân na'-kana'na sè ghi' ta' akabin. Roma sè rajâ, èpajhâghâ porbâ, bân èkennengè bi' orèng towa nyamana roma tongghu. Dhinèng roma na'-kana' binè'na èpajhâghâ è tèmorra. Kaḍuwâ bârna roma arowa anḍi' sèttong labâng, sèttong pangkèng, bân sèttong tèras. Tèras arèya ghunana narèma tamoy sè binè'. Roma arèya pèra' bâḍâ sèttong labâng, sèttong pangkèng bân sèttong sorambhi. Pangkèng kapprana petteng bân tatotop, dhinèng bâgiyân sè tabukka' bân terrang pèra' bâgiyân aḍâ'na bhâi misalla labâng bân canḍhila. È sorambhi otabâ tèras anḍi' tabing sè satengnga tabukka' è bâgiyân aḍâ'.

Tana è bâbâna roma èpatèngghi korang lebbi 40–50 cm, èpajhâghâ è tana sè rata. Tonḍhâ èkaghâbây dhuli tana sè èpaghâli klabân plesteran otabâ terakota. Dhinèng tabing dhuli kaju, tèmbo', perrèng, otabâ bhiḍhik. Ata' èkaghâbây ḍâri ghentèng, bân sabâgiyân èkaghâbây ḍâri belli otabâ lang-alang. Kalamon labânga roma semanè dhuli kaju. Labâng sè èyokèr kapprana bâḍâ è romana orèng sè soghi otabâ anḍi' kajunèlan sè lebbi. Sosonanna antara roma sèttong bi' roma sè laèn bâḍâ sè asambhung bâḍâ jhughâ sè bâng-êbângan.

Bhângonan arèya ghunana ghâbây kennengan abhâjâng rè-sa'arèna angghuta bhâlâ. Salaènna rowa, kobhung partanḍhâ tanèyan arèya mardhika aliyas ta' dhâddhi sèttong bi' tanèyan bhâlâ sè laèn. Kobhung arèya nga'-tengnga'anna lalampa'an bân kennenganna ghâbây narèma tatamoy. Fungsi arèya aghâbây kobhung mènangka gazebo (manḍhâpa).

Kapprana kobhung bâḍâ è palèng bârâ' pekarangan , saèngghâna labânga ngaḍep terkas ka tèmor, ka labâng è ḍimma dhâddhi kalowar-maso'na orèng sè lèbât. Tana kennenganna kobhung biasanya lebbi tèngghi dhuli tana è sapoteranna. Bhângonan kobhung èkaparlo mon angghuta bhâlâ narèma tamoy, panyembhâ'ân, kenngengan apol-kompol samarèna alako, bân abhâk-rembhâk. Tamaso' sala sèttong pantangan mon majhâghâ roma è aḍâ'na langghâr terkas.

Kabânnya'an kobhung aropa'aghi pangghung, ètonjhâng klabân kaju otabâ perrèng sè tèngghina 40–50 cm, bân okoranna lebbi kènè' ḍâri okoran roma. Sanggher èkaghâbây ḍâri perrèng, kaju, otabâ èpaghâli/èpalester mon ropana bânnè pangghung. Tabinga dhuli tèmbo', kaju, otabâ perrèng. Dhinèng ata'na ḍâri ghentèng tapè bâḍâ kèya sè ngangghuy ḍâunna trèbung. Tèyang sè nonjhâng biasana ajumbla empa' tapè ngennèng kèya bâbâllu' ḍâri kaju otabâ perrèng sè sekken, sè èkoca' perrèng tongghâ'ân. Tabing nyangkobhengngè bâgiyân kangan, kacèr, bân paimaman dhineng è seddhi'na labâng èdhina ma'lè tabukka'.

Ḍâpor èpajhâghâ è bun lao' ḍâri tanèyan, bân lomrana ngadhep ka ḍâjâ. Ghunana ḍâpor salaèn ghâbây amassa' bân ala-ola, aghuna kèya ghâbây nyèmpen asèl panèn ènga' jhâghung, bi-ombiyân, bân èn-laènna. Ḍâpor parlambhâng kamardhika'an bâng-sèbâng roma ghâbây ngator kabâḍâ'ân orèppa.

Bhângonan arèya biasana èpajhâghâ kèya è eddhi'na ḍâpor. Jhâman satèya, kabâḍâ'ânna kanḍhâng atoro' kalakowanna sè anḍi' tanèyan. Tata letta'na kanḍhâng ta' pasṭè, artèna letta'na aobâ noro' kabhutowanna sè anḍi' tanèyan. È wâl-awwâl pajhâghâna tanèyan, kanḍhâng arèya èpajhâghâ è bun lao' dhâddhi ngadhep ka roma tongghu. Kanḍhâng èkaghâbây dhuli perrèng, ata'na ngangghuy ḍâun trèbung paḍâna kobhung. Bâḍâ kèya sè ngangghuy ata' ghentèng. Jhâman satèya ta' kabbhi tanèyan anḍi' kèbân obuwân, mèlana ta' kabbhi roma anḍi' kanḍhâng. Bâng-sèbâng roma anḍi' kanḍhâng bi'-dhibi'.

Tanèyan aropa'aghi tana lodung sè ècangkobhengngè klabân bhangonan, tana arèya ta' ètamennè otabâ ta' èpajhâghâ bhângonan è attasa. Kapprana, tanèyan èghuna'aghi ghâbây ajhemmor asèl tanè, kennengnganna na'-kana' mon amaèn, bân kennengngan nananghâ. Jhâman satèya, bânnya' tanèyan molaè èiyasè klabân ana-bârna tamenan sè ètamen è pot sè èsabâ' è pèngghirrâ tanèyan. Salaènna ghuna kasebbhut, tanèya kappra èghuna'aghi klabân ngalampa'aghi kalakowan areng-bhâreng.

Tanèyan sèpatta tabukka' bân taḍâ' pangalanga, tapè mon maso'a kodhu lèbât labâng sè tasaḍiyâ. Kalamon alebbhu ka tanèyan ta' lèbât labâng ghellâ' arowa, maka èyangghep ta' sopan otabâ ta' tao ka tata krama. Orèng lakè' sè èntara ka tanèyanna orèng laèn tapè taḍâ' lalakè' è tanèyan kasebbhut, bhâkal aḍântè' è di lowarna tanèyan.

Paghâr iyâ arèya bhârisân tamenan ombhut otabâ kaju sè tombu ma'-semma'. Tamenan sè èyobu è sakalèlènga tanèyan ètengnget ma'lè tombu rajâ bân kerrep. Paghâr arèya aberri' bâtes bân alènḍhungè ḍâri kèbân otabâ moso dhuli lowar. Biasana tamenan sè èpalar antarana perrèng ḍuri (Bambussa bambos), kaju jhârân (Lannea coromandelica), sarkajâ (Annona squamosa), otabâ kembhâng sepatu (Hibiscus rosa-sinensis). Tamenan sè ètamen anḍi' èfèk pangandeng, sombher kakanan, bân bâtes pekarangan tanèyan lanjhâng contona bhungkana jhâmbhu, jhâghung, jherruk, pao, bân perrèng.

Olo sosonna ma-roma è tanèyan noro' atoran kasebbhut, kapprana roma sè lebbi towa bâḍâ è bun bârâ'. Misalla roma tongghu sè èpajhâghâ è râ'-bârâ' kedhibi', mon orèng towa ḍuwâ'na ella adhigghâl omor, pas sèngennengngè ana' binè'na sè palèng towa. Alasân laèn arèya polana Polo Madhurâ robâna malang ḍâri tèmor ka bârâ', ḍâri Songennep ka Bhângkalan. Salaènna arowa, sosonan roma arèya noro' arè sè terbi' ḍâri tèmor ka bârâ kèya. Jhâjhârbâ'ân laèn nerrangaghi mon tèmor alambhângaghi kaoḍi'ân anyar otabâ kalahèran dhinèng bârâ' alambhângaghi papatè. Mangkana orèng sè lebbi towa è bun bârâ', sè ngoḍâ'ân è bun tèmor.

Tanèyanna orèng Madhurâ rèya atoro' kèya ca'-oca'an orèng kona: bâppa'-bâbu'-ghuru-rato. Roma tongghu sanyatana abâkkèlè orèng towa ḍuwâ' (bâppa'-bâbu') sè wâjib èyormatè mangkana kennengnganna èpajhâghâa è bun bârâ'-ḍâjâna tanèyan. Bârâ aghâmbhâraghi tana sè soccè bi' orèng Madhurâ, dhinèng olo tèmor arèya sè sèpatta kadhunnya'an. Romana na'-kana' binè' bâḍâ è tèmorra roma tongghu ghâbây ngomatè sè towa'an. Roma tongghu bân romana na'-kana' binè' arèya kennengngan sè pèra' ollè èyentarè bi' orèng sè anḍi' tanèyan.

Dhineng langghâr otabâ kobhung arèya artèna pangormatan ḍâ' ka ghuru bân rato. Langghâr arowa tengnga'enna lalampa'an sè para'-kappra bân anḍ' artè sè tèngghi sè bâḍâ è palèng bârâ'na tanèyan. È langghâr arèya kalampa prosès sosialisasi bân transfer pangataowan bân cem-macemma bâberta ḍâri orèng towa, kyaè, otabâ kopala kampong ḍâ' ka rèng-orèng sè bâḍâ è tanèyan. Labânga langghâr ngadhep ka tèmor, ka paghâr maso'na tanèyan ma'lè sè anḍi' tanèyan tao sapa sè kalowar-maso'. Paghâr dhuli tamenan kaju otabâ ombhut etamen ajhâjhâr alènḍhungè ḍâri bhâli otab celaka. Paghâr aberri' palènḍhungan ka rèng-orèng è ḍâlem tanèyan misalla dhuli kèbân ghâlâk otabâ regghik.

Bâbinè' è Madhurâ anḍi' kajhennengngan sè sorang. Nalèka ana' binè' akabina, maka orèng towa anḍi' kawâjibhân ghâbây majhâghâ roma. Para orèng towa kappra narèma manto ghâbây tèngghâl è roma sè ella èpajhâghâ ghellâ'. Ghâris katoronan maghârsarè Madhurâ arèya matrilineal. Parkara arèya kennèng ètèngghu ḍâri tata ator otabâ sapa-sapa sè anḍi' roma kasebbhut. Roma arèya èka'anḍi' bâbinè', artèna niyap orèng binè' anḍi' roma bân pangangghuy roma. Tapè sèttong bâjâ pangangghuyân roma arèya kennèng èyallè mon sè towa matè, maka roma ghellâ' bhâkal èkennengngè bi' sè ngoḍâ'ân. Sè nantowaghi onḍhâghân sabhenḍerrâ arèya arè kabina, tapè rangrang kasorang ana' binè' sè ngoḍâ'ân akabin kaḍâ' otabâ aghâlluwi trètan sè wa'-towa'an (embhukna). Orèng towa kappra nyarèaghi bhâkal manto è bâkto ghi'  cè' ngoḍâna. Saellana orèng towana matè, lakè-binè jâriyâ bhâkal ngallè ka roma orèng towana, bân saterrossa. Manto sè palèng towa ghellâ' dhâddhi kopala tanèyan lanjheng. Ta' paḍâ sareng ana' binè' sè ollè roma, ana' lakè ollè sangkolan aropa'aghi kebbhun otabâ tegghâl. Na'-kana' lakè' arowa sè anḍi' tangghung jâwâb klabân ghârâbhân kebbhun otabâ tegghâl.

Mon bâḍâ kaparlowan otabâ kajhâghân, bâḍâ bhidhâna rèng lakè bân rèng binè'. Lalakè samanè è aḍâ', mènangka bâbinè'ne è pèngghir iyâ arèya è ḍâlem roma. Mon mabâḍâ'â ghun-tèngghun kennengnganna è tanèyan, ngadhep ḍâ' ka langghâr. Mon kaparlowanna ta' patè rajâ, maka èkalampan è ḍâlem langghâr. Ḍâri ḍinna' jellas pambâgiyân lakè'-binè' iyâ arèya lakè' è kennengngan sè tabukka' (lowar), dhinèng binè' è è kennengan sè tatotop (ḍâlem) otabâ ta'andeng. Para onjhângan pada kennengnganna bi' sè anḍi' mè-rammè.




#Article 583: Taufik Wijaya (17 words)


Taufik Wijaya (lahèr è  Palembang, Somattra Lao', 25 Dèsèmber 1970) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 584: Taufiq Ismail (17 words)


Taufiq Ismail (laèr è Bukittinggi, Somattra Bârâ', 25 Junè 1935) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.




#Article 585: Tegalsari, Sorbhâjâ (13 words)


Tegalsari panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 586: Temmo labâk (60 words)


Temmo labâk (Curcuma xanthorrhiza) iyâ arèya tombuwân sè alebbhu ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Tombuwân arèya asalla ḍâri Indonesia, khusussa Polo Jhâbâ, kamoddhiyan nyalambher ka pan-bârâmpan kennengngan biogeografi Malesia. Satèyaenna, bânnya' ètamen è Indonesia, Malaysia, Thailand, bân Filipina. Tamennan arèya salaènna ètamen è Asia Tèmor Lao', ètamen kèya è Cèna, Indochina, Barbados, India, Jepang, Korea, Amerika Serikat bân naghâra è Eropa.




#Article 587: Temmo laṭè (31 words)


Temmo laṭè (Curcuma heyneana) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Biasana temmo laṭè èkaghâbây camporanna jhâmo. Temmo laṭè anḍi' piperazin sitrat, sè èkataowè ghâbây ca'a' cacèng ghellâng (Ascaris).




#Article 588: Temmo pao (30 words)


Temmo pao (Curcuma mangga) iyâ arèya tombuwân famili Zingiberaceae. Asalla Indo-malesia terros nyalambher ḍâri Indocina, Taiwan, Thailand, Pasifik èngghâ ka Australia Ḍâjâ. Ènyamaè temmo pao polana bâuna akanṭa buwâna pao.




#Article 589: Temmo èreng (41 words)


Temmo èreng (Curcuma aeruginosa Roxb.) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Tèmmo èreng arèya biasana èkaghâbây camporana jhâmo sè aberri' rassa paè'. Tombuwân arèya èkoca' kèya temu hitam (Indonesia); temu ireng (Bhâli, Jhâbâ); konèng hideung (Sonḍhâ) bân èn-laènna




#Article 590: Tenggilis Mejoyo, Sorbhâjâ (14 words)


Tenggilis Mejoyo panèka nyamah sala èttong kecamatan è Kottah Sorbhâjâh, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 591: Teppong (46 words)


Teppong panèka partikel tèmet sè abhângon butiran alos otabâ alos sakalèh aghântong ghilingnga. Biyasahna èghunaaghi ghâbây bahan baku kakanan. Teppong bhisa aasal dâri bahan tombuân (teppong dhrigu dâri gandum, tapioka dâri sabbhrâng, maizena dâri jhâghung) otabâ hèwân (teppong tolang bân teppong jhuko').

teppong bânnya' macemna, contona:




#Article 592: Tere Liye (24 words)


Darwis otabâ lebbi èkennal klabân nyamah Tere Liye (lahèr è  Lahat, Somattra Lao', 21 Mèi 1979) panèka sala sèttong novèlis bân panolès asal Indonèsia.




#Article 593: Thalia (24 words)


Thalia otabâ Lin Mei Hang (lahèr è Jakarta, 22 Ḍèsèmber 1996) panèka sala sèttong panyanyi Inḍonèsia. Thalia panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi kaḍuwâ'.




#Article 594: Thalia Ivanka Elizabeth (27 words)


Thalia Ivanka Elizabeth otabâ lebbi èkennal mènangka Vanka (laèr è Jakarta, 29 Junè 1999) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Vanka panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.




#Article 595: Timur Sinar Suprabana (19 words)


Timur Sinar Suprabana (lahèr è Semarang, Jhâbâ Tengnga, 4 Mèi 1963) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 596: Tipografi (37 words)


Tipografi, seni cèta otabâ tatah horop panèka sala sèttong seni otabâ teknik pettèng bân nata horop ambri èsak èabâs. Orèng sè aghâbây horop ènyamahaghi desainer horop. Dhinèng, orèng sè coma aghunaaghi horop èsebbhut tipografer.

Tipografi bhisa abhângon:




#Article 597: Tisnonegaran, Kanigaran, Probolinggo (14 words)


Tisnonegaran panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 598: Titie Said (29 words)


Titie Said (lahèr è  Bojonegoro, Jhâbâ Tèmor, 11 Julè 1935 – wafat è Jakarta, 24 Oktober 2011 ka omor 76 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Inḍonèsia.




#Article 599: Titis Basino (18 words)


Titis Basino (lahèr è Magelang, Jhâbâ Tengnga, 17 Januarè 1939) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Inḍonèsia.




#Article 600: Toha Mochtar (32 words)


Toha Mochtar (lahèr è i Kediri, Jhâbâ Tèmor, 17 Sèptèmber 1926 – wafat è Jakarta, 17 Mèi 1992 ka omor 65 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès carèta nak-kanak asal Indonèsia.




#Article 601: Toroy (34 words)


Toroy (Sesbania grandiflora) iyâ arèya ka'-bhungka'an kène' sè alebbhu ka famili Fabaceae otabâ cang-kacangan. Tamennan arèya èparkèra'aghi sokkla ḍâri Asia Lao' bân Asia Tèmor Lao', tapè satèya ella nyalambher ka bânnya' kennengngan è dhunnya.




#Article 602: Toto ST Radik (17 words)


Toto ST Radik (lahèr è  Sèrang, Banten, 30 Junè 1965) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.




#Article 603: Toto Sudarto Bachtiar (31 words)


Toto Sudarto Bachtiar (lahèr è  Cirebon, Jhâbâ Bârâ', 12 Oktober 1929 – wafat è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 9 Oktober 2007 è omor 77 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 604: Trisno Soemardjo (28 words)


Trisno Soemardjo (lahèr è Sorbhâjâ, 6 Dèsèmber 1916 – wafat è Jakarta, 21 April 1969 ka omor 52 taon) panèka sala sèttong sastrawan, pelukis bân panolès asal Inḍonèsia.




#Article 605: Trisnoyuwono (18 words)


Trisnoyuwono (lahèr 12 Novèmber 1925 – wafat 29 Oktober 1996) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Inḍonèsia.




#Article 606: Triwung Kidul, Kademangan, Probolinggo (15 words)


Triwung Kidul panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kademangan, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 607: Triwung Lor, Kademangan, Probolinggo (15 words)


Triwung Lor panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kademangan, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 608: Triyanto Triwikromo (18 words)


Triyanto Triwikromo (lahèr è Salatiga, Jhâbâ Tengnga, 15 Sèptèmber 1964) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 609: Tulus (36 words)


Mohammad Tulus (lahèr è Bukittinggi, Somattra Bârâ', Inḍonesia, 20 Agustus 1987; omor 32 taon) panèka sorang panyanyi bân tokang cèpta laghu bhângsa Indonesia. Tulus jhughâ alako mènangka arsitèk samarèna popot ajhâr è Universitas Katolik Parahyangan, Bandung.




#Article 610: Turki (34 words)


Turki (bhasa Turki: Türkiye), nyama resmina Republik Turki (bhâsa Turki: Türkiye Cumhuriyeti), iyâ arèya sala sèttong Naghara è è bâtes Asia, bân benua Eropa. Ibukotana iyâ arèya kotta Ankara. Bhâsana iyâ arèya Bhâsa Turki.




#Article 611: Twitter (55 words)


Twitter (/ˈtwɪtər/) panèka ladhinan jhâringan sosial bân mikroblog daring. Orèng sè aghunaaghi kèngèng ngèrèm bân mâca pessen teks salanjhâng 140 horop, angèng ka 07 November 2017 atambâ èngghâ 280 horop. Kèrèman è Twitter èkennal klabân sebbhutan kocèan (tweet). Twitter èghâbây ka bulân Maret 2006 sareng Jack Dorsey, bân situs jhâringan sosialla èbukka' ka bulân Juli.




#Article 612: Tèmon (42 words)


Tèmon (Cucumis sativus) iya arèya tombuwân sè ngasèlaghi buwâ sè bisa èkakan. Buwâna biasana èpanèn nalèka ghi' ta' massa' bân èkaghâbây cem-macem ghângan otabâ gher-seggher, aghântong macemma. Tèmon bisa ètemmoni è cem-macem naghârâ bân aghâdui aèng sè bânnya' saèngghâ afungsi ghâbây gher-seggher.




#Article 613: Tètè Suramadu (13 words)


Tètè Suramadu iyâ arèya tètè sè èpajhâghâ kaaghuy manyambhung tana Jhâbâ bân Madhurâ.




#Article 614: UIN Maulana Malik Ibrahim Malang (336 words)


Universitas Islam Negeri Maulana Malik Ibrahim Malang (UIN Malang) iyâ arèya universitas sè bâdâ è Malang. Asmah kampus èpondhut dâri asmana sala sittong walisongo yakni Sunan Gersik.

UIN Malang èresmiaghi adhâsar dâri Sorat Potosan Presiden No. 50 tanggal 21 Juni 2004. Molana parembhâghân tokoh Jhâbâ Tèmor kaangghuy bhâdih Lembaga Pendidikan tènggih Islam è bâbâ Departemen Aghâma, saèngghâ èghâbâyaghi Panitia Pendirian IAIN Cabang Sorbâjâ klâbân Sorat Potosan Mentri Aghâma No. 17 Taon 1961 sè atugas abhâdi Fakultas Syariah è Sorbajah bân Fakultas Tarbiyah è Malang. Kaduwânah tamasok fakultas cabang IAIN Sunan Kalijaga Jogjakarta bân èresmiaghi abhârâng sareng Mentri Aghâma tangghâl 28 Oktober 1961. Dineng tangghâl 1 Oktober 1964 èresmiaghi fakultas Ushuluddin è Kediri klâbân Sorat Potosan Mentri Aghâma No. 66/1964.

Katello’ fakultas rowa èpasittong è Institut Aghâma Islam Negri (IAIN) Sorbhâjâ klâbân Sorat Potosan Mentri Aghâma No. 20 taon 1965. Sajhâkkâ rowa Fakultas Tarbiyah Malang tamasok fakultassa IAIN Sorbhâjâh. Klâbân Sorat Potosan Presiden No. 11 Taon 1997, Fakultas Tarbiyah Malang aobâ dhâddhi Sakola Tègghi Aghâma Islam (STAIN) Malang lepas dâri IAIN Sorbhâjâ areng-sareng paobâân status sadhâjâna fakultas cabang IAIN sè jumlanah 33.

È dâlâm Tarèkah Strategis Pangembangan STAIN Malang 10 taon kaadâ' (1998/1999-2008/2009), è separonah bâktoh, STAIN Malang matarèkahaghi ngobâ status kalembagaanna dhâddhi universitas. Klâbân usaha ghu-ongghu, STAIN Malang bisah aobâ dhâddhi Universitas asareng papettokan Presiden lèbât Sorat Potosan Presiden RI No. 50, 21 Juni 2004 bân èresmiaghi sareng Menko Kesra ad Interim Prof. H.A. Malik Fadjar M.Sc bân Mentri Aghâma Prof. Dr. H. Said Agil Husin Munawwar, M.A. attas asmah Presiden, 8 Oktober 2004 klâbân nyama Universitas Islam Negeri (UIN) Malang kaangghuy abhâdi program pendidikan tègghi èlmo aghâma Islam bân èlmo umum. Bân bâkto 21 Juni 2004 iyâ arèya arèh dhâddhi Universitas.

Sempat anyama Universitas Islam Indonesia-Sudan (UIIS): hasèl dâri lakoh bhâreng pamarènta Indonesia bân Sudan bân èresmiaghi sareng Bekkèl Presiden RI H. Hamzah Has tangghâl 21 Juli 2002 sè èrabui Bekkèl Presiden Sudan sareng pejabatta.

Samangkèn UIN Malang ngaghungi 3 kampus; Kampus 1 kaangghuy sarjana, kampus 2 kaangghuy pascasarjana, bân kampus 3 ghi' proses pembangunan.




#Article 615: Udo Z. Karzi (18 words)


Udo Z. Karzi (lahèr è Liwa, Lampung Bârâ', 12 Junè 1970) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.




#Article 616: Ugoran Prasad (15 words)


Ugoran Prasad (lahèr è Tanjungkarang, Lampung, 1978) panèka sala sèttong sastrawan bân musisi asal Indonèsia.




#Article 617: Umar Junus (147 words)


Umar Junus (lahèr è Silungkang, Somattra Bârâ', 2 Mèi 1934 – wafat è Kuala Lumpur, Malaysia, 8 Maret 2010 ka omor 75 taon) panèka sala sèttong ḍosèn, sastrawan bân panolès asal Inḍonesia.

Kaidah dan Pemakaian Kalimat Indonesia (1967)

Sejarah dan Perkembangan Bahasa Indonesia (1969)

Perkembangan Novel-Novel Indonesia (1974)

Perkembangan Puisi Indonesia dan Melayu Modern (èdisi Indonèsia Perkembangan Puisi Melayu Modern) (1981)

Perkembangan Puisi Melayu Modern (1970)

Ikhtisar dan Analisis Novel-Novel Melayu (1971)

Sikap dan Pemikiran dalam Puisi Melayu Modern (1980)

Sejarah Melayu Modern: Fakta dan Interpretasi (1984)

Dari Kata ke Ideologi: Persoalan Stilistik Melayu (1985)

Kaba dan Sistem Sosial Minangkabau (1984)

Undang-Undang Minangkabau (1994)

Mitos dan Komunikasi (1981)

Dasar-Dasar Interpretasi (1981)

dari Peristiwa ke Imajinasi (1983)

Resepsi Sastra: Sebuah Pengantar (1985)

Stilistik (1987)

Fiksyen dan Sejarah (1989)

Dongeng tentang Cerita (1990)

Selain itu, dia juga menulis Sosiologi Sastera; Persoalan Teori dan Metode dan Catatan Si Malin Kundang.




#Article 618: Umar Kayam (29 words)


Umar Kayam (lahèr è Ngawi, Jhâbâ Tèmor, 30 April 1932 – wafat è Jakarta, 16 Maret 2002 è omor 69 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 619: Umbu Landu Paranggi (33 words)


Umbu Landu Paranggi (lahèr è Kananggar, Paberiwai, Sumba Tèmor, 10 Agustus 1943) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia. Nyamana èkennal lèbât jâ-karjâ esai bân puisi sè èterbitaghi è bânnya' media massa.




#Article 620: Universitas Indonesia (870 words)


Universitas Indonesia (UI) iyâ arèya universitas è Indonesia. Kampus otaman bâdâ è Ḍèpok, Jhâbâ Bârâ’ bân kampus laènna bâdâ è Salemba, Jakarta Pusat. Universitas Indonesia (UI) iyâ arèya Universitas modern, komprehensif, terbuka, multibudaya, humanis bân disiplin èlmo sè luas. Alumnina lebbi dâri 400.000 orèng. Universitas Indonesia èbhângon sajjek pamarènta Bâlandhâ bâdi ngasèlaghi asisten doctor tambâ’ân sè ngaghungi sertifikat arabât tingkat dhâsar bân ngaollè Gellar dokter Jhâbâ (Javanese doctor). Resmina UI molaè tangghâl 2 Februari 1950 klabân rektor pertamana Ir. R.M. Pandji Soerachman Tjokroadisoerio. Tangghâl 2 Februari 1950 dhâddhi arè kalahèran Universitas Indonesia.

UI asalla dâri Sakola Èlmo Kasehatan bân Vaksin (Opleiding van eleves voor de genees-en helkunde en vaccine) klabân Sorat Potosan Gubernur Hindia Belanda 1849. Morèd è dissa ollè pangajhâran abitta du taon. Lastarèna ollè gellar, dokter-dokter kèngèng apraktèk è Jhâbâ saos. Taon 1864, pangajhâranna ètamba dhâddhi tello taon bân taon 1875 dhâddhi pètto’ taon. Gellarra aobâ jughân dhâddhi Dokter Medis. Taon 1927, STOVIA aobâ  GHS (Geneeskundige Hogeschool). Gheddung sè dimèn èangghuy, mangkèn dhâddhih gheddunga Fakultas Kedokteran UI.

Taon 1898 pamarènta kolonial bhângon sakola anyar bâdi  STOVIA (School tot Opleiding van Indische Artsen). Pangajhârân è STOVIA sanga’ taon; tello taon tingkat SMP, tello taon tingkat SMA, bân tello taon tingkat diploma. Bânnya’ kaluaran STOVIA dhâddhi penggerak kamardhikaan Indonesia.

Taon 1924, pamarènta kolonial bhângon  RHS (Rechtshoogeschool te Batavia - Sakola Tègghi Hokom è Jakarta) bâdi ngaghungin tenaga sipil administrasi mabâan. RHS rèya asalla Fakultas Hokom UI.

Samarèna kamardhikaan Indonesia, Badan Pendidikan Tègghi Republik Indonesia (BPTRI) èbhângon tangghâl 19 Agustus 1945 è Jakarta. BPTRI ngaghungi duâ’ fakultas, yakni kedokteran sareng hokom. Katua BPTRI iyâ arèya Prof. dr. Sarwono Prawirohardjo. Fakultas kedokteran èbukka’ tangghâl 1 Oktober 1945 bân bisa lulusaghi 90 dokter. Bâjâ Bâlândhâ masok pole ka Indonesia akhèr 1945, BPTRI ngallè ka Surakarta, Klaten Jogja, Sorbhâjâ, bân Malang. Tangghâl 1 Juni 1945, NICA abâdi Nood Universiteit / Universitas Samentara è Jakarta. Tangghâl 21 Maret 1947, Nood Universiteit aobâ dhâddhi Universiteit van Indonesie (UVI). Ding la Jakarta abâli polè, pamarènta mabâli BPTRI ka Jakarta bân ègabungaghi sareng Universiteit van Indonesie (UVI) bân ngaghungi nyama anyar yakni Universiteit Indonesia (UI).

Awwalna UI ngaghungi 9 Fakultas bân 3 lembaga è 5 kotta, yakni Fakulteit Kedokteran, Fakulteit Èlmo Hokom bân Èlmo Pengetahuan Masyarakat, Fakulteit Sastra bân Filsafat è Jakarta; Fakulteit Èlmo Alam bân Èlmo Pasti, Fakulteit Èlmo Pengetahuan Teknik, bân Lembaga Pendidikan Ghuru Menggambar è Bandung; Fakulteit Pertanian bân Fakulteit Kedokteran Hèwân è Bogor; Fakulteit Ekonomi è Makassar; Fakulteit Kedokteran bân Lembaga Kedokteran Ghighi è Sorbhâjâ.

Taon 1955, UU No. 10 bâdâ UU èssèna Paobâân universiteit, universitet, bân universitit. Sajjek rowa Universiteit Indonesia aobâ Universitas Indonesia.

On-laon, Fakultas sè bâdâ è kotta laèn dhâddhi kampus bi’-dibi’ sèbeng. Tangghâl 2 Maret 1959, Fakultas Teknik bân Fakultas Èlmo Pengetahuan Alam dhâddhi Institut Teknologi Bandung. Tangghâl 1 September 1963 Fakultas Patanèan bân Fakultas Kedokteran Hèwân UI dhâddhi Institut Patanèan Bogor (IPB). Fakultas è Sorbhâjâ dhâddhi Universitas Airlangga bân sè è Makassar dhâddhi Universitas Hasanuddin. Taon 1964, Fakultas Kaghuruan bân Èlmo Pendidikan dhâddhi Universitas Negri Jakarta.

Nalèka Orde Baru è taon 1966, pamarènta nunjuk Ghuru Besar UI kaangghuy dhâddhi tri-mentri, bâdi abeccèk ekonomi Indonesia. Sajjek rowa UI aberri’ bhuktè nyata akontribusi ka Indonesia.

Lambang UI èbâdi taon 1952 sareng Sumartono (Sumaxtono), mahasiswa jurusan Seni Rupa Fakultas Teknik. Desain Sumaxtono ngala’ inspirasi dâri kala-makara. Kala bân Makara iyâ arèya tokoh mitos Hindu, dekor dâlâm candi è Indonesia. Kala bâdâ è attas, Makara bâdâ è bâbâ. Kala mènangka kakuatan mataarè, bân makara mènangka kakuatan kakuatan bhumè. Kaduâna amaksod alambangaghi UI mènangka sombher èlmo pangataoan sè nyebar ka kabbhi penjuru.

Lambang UI jhughâ aghâmbhâr bhungka bân cabang amaksod èlmo pangetaoan sè landhu polan aèng sè resbhes è bâbâna. Kuncup amaksod èlmo pangrtaoan anyar. Kabbhi anunjukaghi èlmo pangetaoan è UI akembang klabân kabhutohan zaman.

Makara aghili aèng amaksod hasèl sè amancar ka sadhâjâ penjuru; UI mènangka sombher èlmo pangetaoan sè ngasèlaghi sarjana pènter, terampil, takwa, andhâp asor lekkas ngartè dâ’ ka teknologi è masyarakat.

Buku sè nerangaghi rancangan desain sareng makna iyâ arèya Universiteit Indonesia, Fakulteit Teknik, Bandung: Rentjana Untuk Tahun Peladjaran 1952-1953 (Pacèta’an AID, Bandung, 120 hlm.)

UI ngaghungi Panji sè abentuk kapak. Kapak kainto èangghuy è zaman neolitikum, yakni zaman bâto ka zaman perunggu sè amaksod Indonesia andi’ sèfat sè dinamis ngirèng zaman.

Neng tengnga kapak iyâ arèya lambang Universitas Indonesia sè abentuk matahari. Maksodda UI mènangka pelopor rakyat è bidang pangataoan. Bârnana konèng emmas sè maksodda raja bân agung.

Jaket almamater UI èsebbhut Jakun, akronim dâri jaket kuning. Bârna dhâsarra konèng tèra’ klabân ghâmbhâr lambing UI (makara) sè èpasang è dâdâ kacèr sesuai sareng bârna panji fakultas bâng-sèbâng.




#Article 621: Universitas Islam Internasional Malaysia (70 words)


Universitas Islam Internasional Malaysia (Malaju: Universiti Islam Antarbangsa Malaysia (UIAM), Inggris: International Islamic University Malaysia (IIUM), Arab: الجامعة الإسلامية العالمية ماليزيا) iyâ arèya universitas è Malaysia. Universitas arèya èpajhâghâ è taon 1983 bi' Keraja'an Malaysia sè èsponsorè bi' bâllu' pamarènta naghârâ sè agabung è Organisasi Konfrensi Islam.
Kampus arèya è-è è Gombak, Selangor. Sanajjân universitas kakdinto adâsar ka ajârân Islam, namong mahasiswa non-muslim jughan etrema dâddi mahasiswa.

Fakultassa iyâ arèya:




#Article 622: Universitas Islam Negeri Sunan Ampel Sorbhâjhâ (185 words)


Universitas Islam Negeri Sunan Ampel Sorbhâjhâ (UIN Sunan Ampel/UINSA) iyâ arèya universitas sè bâdâ è Sorbhâjhâ bân abâdi kaèlmoan model Menara kembhâr sè asambhung (integrated twin-towers). Makna model kakdisa iyâ arèya pendekatan Islamisasi nalar sè saling alengkapaghi èlmo Islam, sosial-humaniora, sains bân teknologi. Sunan Ampel iyâ arèya asma sala sittong Walisongo.

Akhèr 1950, tokoh Islam Jâbâ Tèmor, ngajuaghi abâdi Universitas Islam è bâbânah Departemen Aghâma. Lastarèna kakdinto, taon 1961 è Jombang èbâdâhaghi rapat. Neng rapat, Profesor Soenarjo adhâbu pokok pikiran sè dâddih dhâsar Universitas, yakni:

Tangghâl 9 Oktober 1961, èbhânghon Yayasan Badan Wakaf Kesejahteraan Fakultas Syariah bân Fakultas Tarbiyah sè nyoson tarèka lakoh:

Tangghâl  28 Oktober 1961, Mentri Aghâma nerbitaghi SK No. 17/1961, bâdih ngessaaghi Fakultas Syariah è Sorbhâjhâh bân Fakultas Tarbiyah è Malang. Tangghâl 1 Oktober 1964  Fakultas Ushuluddin è Kediri èresmiaghi  klabân SK No. 66/1964.

Ta abit dâri ghenika, taon 1966-1970 IAIN Sunan Ampel ngaghungi 18 Fakultas dâlâm 3 Provinsi, yakni Jâbâ Tèmor, Kalimantan Tèmor, Nusa Tengghârâ Bârâ’.

Sajjhek tangghâl 1 Oktober 2013, IAIN Sunan Ampel aobâ nyama dâddi UIN Sunan Ampel klabân potosan Presiden No. 65 Taon 2013.

Mangkèn bâdâ 9 Fakultas:




#Article 623: Universitas Islam Negeri Sunan Gunung Djati Bandung (271 words)


Universitas Islam Negeri Sunan Gunung Djati Bandung (UIN Bandung/ UIN SGD) iyâ arèya Universitas Islam Negri è Cibiru, Bandung, Jâbâ Bârâ’. Asmanah èpondut dâri sala sittong Walisongo, yakni Sunan Gunung Djati.

IAIN Sunan Gunung Djati Bandung èbangun 8 April 1968 / 10 Muharrom 1388 H adhâsar Sorat Potosan Mentri Aghâma No 56 Taon 1968. Bâdâna IAIN Sunan Gunung Djati iyâ arèya hasèl perjuanganna Ulama’ Jâbâ Bârâ’. Taon 1967 Ulama’ Jâbâ Bârâ’  abâdi Panitia Pendirian IAIN sè èketuai sareng KH. Anwar Musaddad, KH. A. Muiz, RKH. Sudja’i klabân èdhi gubernur. Panitiana èessaaghi sareng Mentri Aghâma klabân SK-MA No. 128 Taon 1967.

Klabân Sorat Potosan Mentri Aghâma No No 56 Taon 1968, IAIN Bandung abângon Fakultas: Syari’ah, Ushuluddin, Tarbiyah. Taon 1973, IAIN Bandung ngallè dâ’ Jhâlan Tangkuban Parahu No. 14. Taon 1974, ngallè pole dâ’ Jhâlan Cipadung (mangkèn Jhâlan A.H. Nasution No. 105). Anapon taon 1970, Fakultas Tarbiyah (Bogor), Fakultas Syari’ah (Sukabumi) tangghâl 5 Maret 1976 bân Fakultas Tarbiyah (Cirebon) sè bâdâ è bâbâna IAIN Syarif, ngallè ka IAIN Bandung.

Taon 1993, bâdâ duwâ’ fakultas anyar, yakni Fakultas Dakwah bân Fakultas Adab. Taon 1997, bâdâ Program S2 (Pascasarjana).

Klabân Peraturan Presiden No. 57 Taon 2005, tangghâl 10 Oktober 2005/6 Ramadan 1426 H, IAIN aobâ dâddi UIN Sunan Gunung Djati Bandung.


Pendidikan Profesional Keghuruan, iyâ arèya pendidikan vokasi sè èlakoni sittong taon bâdi calon ghuru lulusan program studi non-kependidikan.




#Article 624: Universitas Islam Negeri Sunan Kalijaga Jogjakarta (239 words)


Universitas Islam Negeri Kalijaga Jogjakarta (UIN Suka/UIN Jogja; bhâsa Ènggris: Sunan Kalijaga Islamic State Jogjakarta) iyâ arèya Universitas Islam Negri è pabâtasan Jogjakarta bân Sleman, è Jhâlân Marsda Adisucipto no. 1. Asmanah èpondut dâri sala sittong Walisongo, yakni Sunan Kalijaga.

Sabellun Kamardhikaan

Pangaterro bângon kampus Islam sajjhek zaman penjajahan èdhâbuaghi Dr. Satiman Wirosandjojo è Pedoman Masyarakat No. 15 Taon 1938 bâdi ngangka’ martabat bhângsa.

Bâkto Revolusi Kamardhikaan

Lastarèna Revolusi Kamardhikaan

Rintisan bân IAIN

Èmulai sajjek penegrian Fakultas Aghâma Universitas Islam Indonesia (UII) dhâddhi Perguruan Tègghi Aghâma Islam Indonesia (PTAIN) klabân Peraturan Presiden No 34 taon 1950, 14 Agustus 1950 .

IAIN èresmiaghi tangghâl 24 Agustus 1960 è Jogjakarta sareng Mentri Aghâma K.H.M Wahib Wahab bân Rektor Prof. Mr. Sunarjo. Klabân Potosan Mentri Aghâma No 26 Taon 1965, sajjek 1 Juli 1965, IAIN Jogjakarta èparèngè asma IAIN Sunan Kalijaga Jogjakarta. Tangghâ bâdina IAIN Sunan Kalijaga sami sareng tangghâl èresmiaghina PTAIN, yakni 26 September 1951 bân sajen èpakuat sareng Potosan Mentri Aghâma No. 39 taon 1993.

Universitas Islam Negeri

IAIN aobâ dhâddhi Universitas Islam Negeri (UIN) Sunan Kalijaga klabân Sorat Potosan Mentri Pendidikan Nasional sareng Mentri Aghâma No 01/0/SKB/2004 bân No ND/B.V/I/Hk.001/058/04 tangghâl 23 Januari 2004 bân èkuataghi klabân Potosan Presiden Republik Indonesia No 50 taon 2004 tangghâl 21 Juni 2004. Samarèna kakdintoh, UIN Jogja sajen maju è sadejena bidang, tamasok lako bhârâng dâlâm negri otabâ luar negri, akademik bân manajemen.

Universitas Islam Negeri Sunan Kalijaga ngaghungi 8 fakultas bân Pascasarjana:




#Article 625: Universitas Islam Negeri Syarif Hidayatullah Jakarta (1189 words)


Universitas Islam Negeri Syarif Hidayatullah Jakarta otabâ UIN Jakarta (Bhâsâ Ènggrès: Syarif Hidayatullah State Islamic University Jakarta; Arab: جامعة شريف هداية الله الإسلامية الحكومية جاكرتا) iyâ arèya Universitas Islam Negri è Cempaka Potè, Ciputat Tèmor, Tangerang Dâjâ.
 

Rèngkassa, sajhârâna UIN Syarif Hidayatullah Jakarta èbâgi dâ’ ka brâmpan bâkto, yakni bâkto perintisan (Sakola Tèngghi Islam bân Akademi Dinas Èlmo Aghâma), bâkto fakultas IAIN al-Jami’ah, bâkto IAIN Syarif Hidayatullah, bân bâkto UIN Syarif Hidayatullah.

Universitas Islam Negeri Syarif Hidayatullah Jakarta ètetapaghi klabân Sorat Potosan Presiden RI Nomer 031 Taon 2002. Lèma taon sabelumma proklamasi kemerdekaan Indonesia,  Persatuan Ghuru Aghâma Islam (PGAI) è Padang abâdi Sakola Tègghi Islam (STI). STI ghun ajâlân du taon (1940-1942) polan bâdâ Jeppang. Ummat Islam Indonesia ta’ bu-ambu ngabâlâ pentènga pangajhârân tègghi Islam. Pamarènta Jeppang ajhânjhiaghi Lembaga Pendidikan Tègghi Aghâma è Jakarta, saèngghâ tokoh Islam abâdi Yayasan, Drs. H. Mohammad Hatta mènangka katua bân Mohammad Natsir mènangka seketaris.

Kabhutoan dâ’ ka tenaga fungsional è Departemen Aghâma Republik Indonesia adâddiyaghi sabâb pentèng bâdâna perguruan tègghi Islam saèngghâ Fakultas Aghâma UII èpèsa bân dâddi Perguruan Tègghi Aghâma Islam Negri (PTAIN) klabân  Peraturan Pamarènta (PP) No. 34 Taon 1950 (tangghâl 26 September 1950). Èsebbhutaghi PTAIN atojjuan aberri’ pangajhârân studi Islam tingkat tègghi bân pusat pangembangan, adâlemaghi èlmo aghâma Islam. PTAIN èpimpin sareng Prof. K.H.R. Muhammad Adnan klabân 67 mahasiswa (taon 1951), tello’ jurusan: Tarbiyah, Qadla (Syariah), Dakwah.

Macemma mata kuliah iyâ arèya Bhâsa Arab, Pengantar Èlmo Aghâma, Fikkih, Ushul Fikkih, Tafsèr, Hadis, Èlmo Kalam, Filsafat, Mantiq, Akhlak, Tasawuf, Pabhândhingan Aghâma, Dakwah, Tarikh Islam, Sajhârâ Kabhudhâjâan Islam, Èlmo Pendidikan bân Kabhudhâjâan, Èlmo Jiwa, Pengantar Hokom, Sar-dâsar Hokom Publik bân Privat, Etnologi, Sosiologi, bân Ekonomi. Mahasiswa sè lulus bakaloreat bân doctoral ollè gelar Bachelor of Art (B.A.) dan Doktorandus (Drs) sampè' 1980.

Kabhutoan dâ’ ka ghuru aghâma Islam klabân tuntutan modernitas taon 1950-an adhâddhiaghi Departemen Aghâma abâdi Akademi Dinas Èlmo Aghâma (ADIA) è Jakarta. ADIA èbangun è 1 Juni 1957 klabân tojjuan adidik bân nyiapaghi pegawai negri maklè ollè ijazah pendidikan akademi bân semi akademi saèngghâ bisa dhâddhi ghuru aghâma ghâbây sakola umum, kajuruan bân sakola aghâma. Arè èbangunna ADIA iyâ arèya arè dhâddhi UIN Syarif Hidayatullah. Bâkto ajhâr è ADIA 5 taon: tingkat semi akademi 3 taon bân tingkat akademi 2 taon.

ADIA ngaghungi tello’ jurusan, yakni Pendidikan Aghâma Bhâsa Arab, bân  Da’wah wal Irsyad. Komposisi kurikulum ADIA ta’ jâu bide sareng kurikulum PTAIN. Komposisina iyâ arèya Bhâsa Indonesia, Bhâsa Arab, Bhâsah Ènggris, Bhâsa Prancis, Ibrani, Èlmo Kaghuruan, Èlmo Kabhudhâjâan Umum bân Indonesia, Sajhârâ Kabhudhâjâan Islam, Tafsèr, Hadits, Musthalah Hadits, Fikkih, Ushul Fikkih, Tarikh Tasyri’ Islam, Èlmo Kalam/Mantiq, Èlmo Akhlaq/Tasawuf, Èlmo Filsafat, Èlmo Pabhândhingan Aghâma, Èlmo Pendidikan Masyarakat klabân Katua Prof. Dr. H. Mahmoed Joenoes mènangka dekan bân Prof. Dr. H. Bustami Abdul Gani mènangka bekkèl dekan.

Bâdâ du cèrè sè èkaandi’ Adia, yakni cèrè mahasiswana èpèlè dâri pegawai otabâ ghuru aghâma Departemen Aghâma sè aasal dâri daerah sadhâja Indonesia bân cèrè tangghung jâwâb pengelolaan sareng lasta anggaran ADIA Jawatan Pendidikan Aghâma (Japenda) Departemen Aghâma.

Dâlâm 10 taon, mahasiswa PTAIN sajen bânnya’. Mahasiswana bâdâ sè dâri Malaysia, Singapur bân Brunei Darussalam. Bânnya’na mahasiswa bân rajâna area studi adhâddhiaghi bâdâna perluasan kapasitas kelembagaan, fakultas, jurusan bân mata kuliah, saèngghâ ADIA bân PTAIN Jogjakarta dâddi sèttong  klabân Peraturan Presiden Republik Indonesia No. 11 Taon 1960, 24 Agustus 1960 bân nyamana aobâ dhâddhi Institut Agama Islam Negeri (IAIN) al-Jami’ah al-Islamiyah al-Hukumiyah. IAIN èresmiaghi sareng K.H. M. Wahib Wahab mènangka Mentri Aghâma Republik Indonesia klabân Rektor Prof. Mr. Sunario Sastrowardoyo è Gheddung Kepatihan Jogjakarta.

Klabân Peraturan Presiden Republik Indonesia No. 27 Taon 1963 IAIN Jakarta apèsa sareng Jogjakarta bân kaloarra Potosan Mentri Aghâma Republik Indonesia No. 49 Taon 1963, 25 Februari 1963 angabâraghi bâdâna 2 IAIN è Indonesia, IAIN Syarif Hidayatullah Jakarta sareng IAIN Sunan Kalijaga Jogjakarta.

Asma Syarif Hidayatullah èpondut dâri asma asli Sunan Gunung Djati, sala sittong walisongo. Syarif Hidayatullah iyâ arèya potraèpon Nyai Rara Santang potraèpon Prabu Siliwangi dâri Pajajaran sè araka Syarif Abdullah, dâri Mesèr. Syarif Hidayatullah ngaghungi bennya’ Gellar yakni Muhammad Nuruddin, Syaikh Nurullah, Sayyid Kamil, Maulana Syekh Makhdum Rahmatullah, bân Makhdum Jati. Syarif Hidayatullah ollè gellar Sunan Gunung Jati lastarèna sède bân èmakamaghi è Cirebon. Samarèna ollè pangajhârân è tana kelahiran, Syarif Hidayatullah dâddi tokoh penting sè nyebaraghi Islam è Jâbâ, otamana bâgien Bârâ’. Beliau bisa adhâddhiyaghi potrana, Maulana Hasanuddin kobâsa Banten. Taon 1527 M, attas bhântoan Falatehan (Fatahillah), Syarif Hidayatullah bisa ngoasaaghi Sunda Kelapa bân ngoddhâk pasukan Portugis sè èpimpin Fransisco de Sa, saèngghâ èkennal klabân Kobâsa tor Ulama’.

Syarif Hidayatullah adakwa dâ’ ka pemimpin masyarakat bân bângsa panji ngangghuy cara bijaksana (bi al-hikmah wa mauidha hasanah). Beliau ngajhâraghi pangetahoan Islam bân takzirah (peringatan) lèbât atè ka atè klabân toleransi. Lamon ta’ bisa, Syarif Hidayatullah ngangghuy carah debbat (mujadalah). Carah rèya èghunaaghi dâ’ ka rèng-orèng sè ta’ senneng ka Islam. Carah dakwahna Syarif Hidayatullah èkasennengi masyarakat. Beliau jhughân nganghungi sifat sosial sè tègghi sareng lèbur asadâka dâ’ faker mesken.

Syarif Hidayatullah ta’ asikap kerras dâ’ ka aghâma, kaparcajâan penduduk satempat. Kabâligghâ, Syarif Hidayatullah maparèng oning, saongghuna Islam rèya saè tor sederhana. Sadhâjâna orèng kakdintoh sami mongghu Allah Swt. Klabân ajâghâ keberagaman masyarakat, Syarif Hidayatullah araji sareng alèk Bupati Banten, putri Kaunganten (1475); èbu Maulana Hasanuddin, putri Cènah, Ong Tien (1481), putri Arab Syarifah Bagdad èbu Pangeran Jaya Kelana bân Pengeran Brata Kelana, Nyi Tepasari dâri Majapahit èbu Ratu Winahon dan Pangeran Pasarean. Syarif Hidayatullah ngaghungi peranan rajâ dâ’ ka Islam è Sunda Kelapa bân anyamaè Jayakarta. Panyamaan IAIN Syarif Hidayatullah kaangghuy angenang jasana tor dhâddhi inspirasi è masa salanjuttah

IAIN Syarif Hidayatullah Jakarta mènangka IAIN palèng toa è Indonesia. IAIN Syarif Hidayatullah Jakarta dhâddhi Candila Islam Indonesia bân simbol kaajhuan pajhâghâan nasional (bidang pajhâghâaan sosial-kaaghâmaan). Bâdâna integrasi èlmo umum bân èlmo aghâma, adâhddhihaghi konsep IAIN sè lebbi rajah. Bâkto kakdinto è masanah Rektor  Prof. Dr. Azyumardi Azra, MA klabân èbukana jurusan Psikologi, Pendidikan Matematika (Fakultas Tarbiyah), Ekonomi bân Perbankan Islam (Fakultas Syariah) taon 1998/1999. Taon 2000 èbukka’ Program Studi Agribisnis bân Teknik Informatika alako bhâreng sareng Institut Pertanian Bogor (IPB) bân Badan Pengkajian bân Penerapan Teknologi (BPPT) bân Program Studi Manajemen sareng Akuntansi. Taon 2001 èresmiaghi Fakultas Psikologi bân Dirasat Islamiyah alako sareng Al-Azhar Mesir. Dinèng penyandang dana kampus iyâ arèya McGill University lèbât Canadian International Development Agencis (CIDA), Leiden University (INIS), Universitas Al-Azhar (Kairo), King Saud University (Riyadh), Universitas Indonesia, Institut Pertanian Bogor (IPB), Ohio University, Lembaga Indonesia Amerika (LIA), Badan Pengkajian bân Penerapan Teknologi (BPPT), Bank Negara Indonesia; Bank Muamalat Indonesia, bân laènnah.

Aobâna IAIN dhâddhi UIN klabân Sorat Potosan Bersama (SKB) Mentri Pendidikan Nasional RI Nomer 4/U/KB/2001 bân Mentri Agama RI Nomer 500/2001 tangghâl 21 November 2001. Lastarèna ghenika Sorat Nomer 088796/MPN/2001 tangghâl 22 Nopember 2001 aèssè saran èbukka’na 12 jurusan yakni Teknik Informatika, Sistem Informasi, Akuntansi, Manajemen, Sosial Ekonomi Pertanian/Agribisnis, Psikologi, Bhâsa bân Sastra Inggris, Èlmu Perpustakaan, Matematika, Kimia, Fisika, bân Biologi.

Taon 2007 UIN Syarif Hidayatullah netapaghi motto Knowledge, Piety, Integrity. Motto rèya èdhebuaghi Rektor UIN Syarif Hidayatullah Jakarta, Prof. Dr. Komaruddin Hidayat, dâlâm pidato Wisuda Sarjana ka-67 taon akademik 2006-2007.

Sabbân taon, UIN Syarif Hidayatullah mukka’ pendaftaran bâdi calon mahasiswa anyar program Sarjana Strata Satu (S1), Program Magister (S2), bân Program Doktor (S3).

Jalur masok S1 UIN Syarif Hidayatullah S1 iyâ arèya:




#Article 626: Universitas Islam Negeri Walisongo (91 words)


Universitas Islam Negeri Walisongo (UIN Walisongo) iyâ arèya Universitas Islam Negri è Semarang, Jhâbâ Tengnga.

UIN Walisongo èresmiaghi tangghâl 19 Desember 2014 abhârâng UIN Palembang sareng UIN Sumut. Paresmian bân tanda tanang  prasasti sareng Presiden Ir. Joko Widodo è Istana Mardhika.

Kabâdâân UIN Walisongo polan masyarakat santrè Jhâbâ Tengnga bhuto dâ’ ka perguruan tègghi. Jhâbâ Tengnga ngaghungi bânynya’ pesantren.

Pendiri UIN aparèng asma UIN Walisong maklè dhâddhi semangat è Jhâbâ Tengnga.

Potosan Mentri Aghâma RI No. B.II/3-b/5663 3 Oktober 1972:

Potosan Mentri Aghâma RI No. RI No. B.III/3.b/3870 17 Oktober 1973.




#Article 627: Universitas Malaya (59 words)


Universitas Malaya (Melayu: Universiti Malaya/UM) iyâ arèya universitas dâ’-adâ’ è Malaysia. Universitas kakdinto bâdh è pèngghir kotta Kuala Lumpur, luassa 309 hektare. Motto Universitas Malaya Ilmu Punca Kemajuan (Èlmo Sombher Kamajuan).

#Article 628: Ushul Fikkih (304 words)


Ushul Fikih (bhâsah Arab: أصول الفقه) iyâ arèya èlmo hokom è Islam sè ngajhâri qaidâ, teori, sombher sè rinci è dâlam rangka ngasèlaghi hokom Islam sè èkala’ dâri sombher kasebbhut.

Ber-Somber Hokom Islam
Carah ngala’ hokom mongghu Islam kodhu adhâsar dâ’ ka bher-somber sè ampon èdâbuaghi Ulama’. Bher-sombher hokom Islam èbâgi 2: sombher primer sareng somber sekunder. Al-Qur'an sareng Sunnah iyâ arèya sombher primer. Kom-hokom sè èkala’ dâri Al-Qur’an sareng Sunnah ta’ atambâ bân èsebbhut Syariah.

Ber-Somber Hokom Islam
Carah ngala’ hokom mongghu Islam kodhu adhâsar dâ’ ka bher-somber sè ampon èdâbuaghi Ulama’. Bher-sombher hokom Islam èbâgi 2: sombher primer sareng somber sekunder. Al-Qur'an sareng Sunnah iyâ arèya sombher primer. Kom-hokom sè èkala’ dâri Al-Qur’an sareng Sunnah ta’ atamba bân èsebbhut Syariah.
Sombher Sekunder iyâ arèya ijmak, qiyas bân laènna. Kom-hokom sè èkala’ dâri sombher Sekunder èsebbhut Fikkih. Ijma’ sareng qiyas iyâ arèya sombher hokom sè èsepakati sareng empa’ madzhab Fikkih: Hanafi, Maliki, Syafi’i bân Hambali.

Awwâlna, Ulama’ lambâ’ nyoson èlmo Fikkih ngangghuy Al-Qur’an, Hadis, bân Ijtihadda Sahabat. Bâkto Islam akembâng, bân bânnya’ naghârâ sè masok Daulah Islamiyah, bânnya’ jughân kabhudhajâan sè masok bân adâddiaghi bânnya’ pertanyaan tentang budhâjâ anyar sè sobung è jaman Rasulullah. Dhâddhi Ulama’ Ushul Fikkih nyoson kaidah sè sesuai bi’ gramatika bhâsa Arab bân sesuai dâlil Ulama’ Fikkih.

Ulama’ Ushul Fikkih pertama iyâ arèya Imam Syafi’i bi’ kètab Arrisalah. Kètab Arrisalah èssèna Al-Qur’an, Hadis, Ijma’, Qiyas, kok-pokok atoran ngala’ hokom.
Lastarèna Imam Syafii nyoson kètab Arrisalah, bânnya’ Ulama’ Ushul Fikkih laènnah sè lanjutaghi usahana Imam Syafi’i. Ulama’ Ushul Fikkih èbâgi duâ’: Ulama’ Mutakallimin sareng golongan Hanafiyah.

Golongan Mutakallimin ngangghuy èlmo Kalam, aghunaaghi pèkkeran bân alasân koat è dâlâm netap aghi peraturan poko’ (ushul). Dining kètab Mutakallimin iyâ arèya:

Golongan Hanafiyah nyesuai aghi peraturan-peraturan poko sareng peraturan cabang (furu’). Lastarena bâdâ golongan Hanafiyah sareng Mutakallimin, angghâl tab-kètab sè nyatuaghi kaduena, yakni:




#Article 629: Usmar Ismail (28 words)


Usmar Ismail (lahèr è Bukittinggi, Somattra Bârâ', 20 Maret 1921 – wafat è Jakarta, 2 Januari 1971 ka omor 49 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 630: Utuy Tatang Sontani (29 words)


Utuy Tatang Sontani (lahèr è Cianjur, Jhâbâ Bârâ', 1 Mèi 1920 – wafat è Moskwa, 17 Sèptèmber 1979 è omor 59 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.




#Article 631: Veronica Halim (80 words)


Veronica Halim panèka sorang desainer grafis, kaligrafer, bân areng tolès buku bhângsa Indonesia. Awwâl karier Veronica è bidang desain grafis bân bukkal studio pamèrekan sabellun alako è dhunnya kaligrafi lebbi adâlem. Veronica aktif abâdâhaghi bânnya' acara kaligrafi è Indonesia, Singapura, bân Jeppang. Karjâ kaligrafina kèngèng jumpa è toko alat tolès kantor Kamisoe è Kyoto, Jeppang, dâlem bhângon dhâlubâng bân amplop. è dâlem negeri, karjâ kaligrafi biyasahna èghunaaghi ka acara pakabinan bân mènangkana bâdi dekorasi.

Veronica jhughâ nolès buku kaligrafi, yakni:




#Article 632: Viviyona Apriani (28 words)


Viviyona Apriani otabâ lebbi èkennal mènangka Yona (laèr è Bogor, Jhâbâ Bârâ', 13 April 1994) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Yona panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaḍuwâ'.




#Article 633: W.S. Rendra (41 words)


Dr. Willibrordus Surendra Broto Rendra, S.S., M.A. otabâ lebbi kalonta mènangka W.S. Rendra (lahèr è Solo, Hindia Bâlândhâ, 7 Novèmber 1935 – wafat è Ḍepok, Jhâbâ Bârâ', 6 Agustus 2009 è omor 73 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.




#Article 634: Widjati (29 words)


Widjati otabâ Tjioe Wie Tjiat (lahèr è  Tegal, Jhâbâ Tengnga, 1928 - wafat è Tegal, Jhâbâ Tengnga, 2006, ka omor 76 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 635: Widji Thukul (42 words)


Widji Thukul otabâ nyama aslina Widji Widodo (lahèr è Surakarta, Jhâbâ Tengnga, 26 Agustus 1963 – wafat è kennengngan bân bâkto sè ta' pastè, èlang sajjhek èghibâ paksa, 27 Julè 1998 è omor 34 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.




#Article 636: Wikipèḍia bhâsa Madhurâ (33 words)


Wikipèḍia bhâsa Madhurâ iyâ arèya vèrsi bhâsa Madhurâ lombhung pangataowan (ènsiklopèḍia) è ḍâlem jhâringan internèt. Wikipèḍia bhâsa Madhurâ omomma noro' gher-anggher ḍhâsar Wikipèḍia. Sampè' 26 Sèptèmber 2020, Wikipèḍia bhâsa Madhurâ ella bâḍâ  serradhân.




#Article 637: Wikipèḍia (165 words)


Wikipèdia èngghi panèka ènsiklopedia wèb otabâ jaringan internèt multibhâsa sè èsoson sopajâ bisa èbâca bân èangghit sareng kabbhi orèng. Èssena ètolès areng-bhâreng bi' para pangangghuy, dhâddi aropaaghi sèttong asèl kolaborasi. Wikipedia èawasi bân èdukung sareng Yayasan Wikimedia, sattong lembaga nirlaba. Kaistimewaan Wikipedia enggi panèka selaèn nyajiagi informasi sè biasa ètemoagi è dâlem sattong ensiklopedia, jugan amoat artikel sè biasana ètemoagi dâlem almanak, majalah spesialis bân jugan topik berta sè ghi' anga'.

Wikipedia è awal mènangka proyek sampingan dâri Nupedia, ensiklopedia bebas online sè èssena ètolès sareng para ahli. Larry Sanger, sè abhângon Nupedia klaban Jimmy Wales, alontaragi ide parkara ensiklopedia berbasis wiki 1 0 Januari 2001 è milis Nupedia.  Lèma' arè polè Wikipedia resmi eluncuragi.

Bada pan berempan karakteristik penting edalam proyek Wikipedia:

Wikipedia èjalanagi kalaban perangkat lonak MediaWiki sareng server-server gaduan Yayasan Wikimedia. Wikipedia bân proyek-proyek Wikimedia sè laenna ejalanagih sareng 175 server sè lokasina bada è 4 lokasi berbeda enggi panèka è Tampa-Florida-Amerika Serikat, Paris-[/[Perancis, Amsterdam-Belanda bân jugan elokasi Yahoo!.

Rincian server Wikipedia:




#Article 638: Wiroborang, Mayangan, Probolinggo (14 words)


Wiroborang panèka nyama kelurahan è wilayah Kecamatan Mayangan, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 639: Wisran Hadi (47 words)


Wisran Hadi (lahèr è Padang, Somattra Bârâ' 27 Julè 1945 – wafat è Padang, Somattra Bârâ', 28 Junè 2011 ka omor 65 taon) panèka sala sèttong seniman, sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

Karjâ carpanna kerrap èterbitaghi è media cèta' bân èbukuaghi penerbit Malaysia, Daun-daun Mahoni Berguguran (2000).




#Article 640: Wiyung, Sorbhâjâ (13 words)


Wiyung panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 641: Wonoasih, Probolinggo (11 words)


Wonoasih panèka nyamah kecamatan è Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.




#Article 642: Wonoasih, Wonoasih, Probolinggo (14 words)


Wonoasih panèka nyama kelurahan è wilayah Kecamatan Wonoasih, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 643: Wonocolo, Sorbhâjâ (13 words)


Wonocolo panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 644: Wonokromo, Sorbhâjâ (13 words)


Wonokromo panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.




#Article 645: Y.B. Mangunwijaya (47 words)


R.D. Yusuf Bilyarta Mangunwijaya, Dipl.Ing.  otabâ lebbi èkennal klabân nyama Y.B. Mangunwijaya otabâ Romo Mangun (lahèr è Ambarawa, Kabhupatèn Semarang, Jhâbâ Tengnga, 6 Mèi 1929 – wafat è Jakarta, 10 Fèbruari 1999 ka omor 69 taon) panèka sala sèttong rohaniwan, aktivis, arsitèk, sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 646: Y. Wibowo (16 words)


Y. Wibowo (lahèr è Lampung, 3 Dèsèmber 1974) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 647: Yonathan Rahardjo (18 words)


Yonathan Rahardjo (lahèr è Bojonegoro, Jhâbâ Tèmor, 17 Januwarè 1969) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Inḍonesia.




#Article 648: Yongky Safanayong (59 words)


Yongky Safanayong (lahèr è Bandung, 26 Agustus 1950, bân wafat 11 Maret 2015) panèka sala sorang desainer grafis kalonta Indonesia, jhughâ sorang parintis dâlem pendidikan desain grafis è Indonesia. Yongky panèka alumni jurusan Desain, Universitas Trisakti, Jakarta, 1980. Yongky kamoddhian adhâddhi dosèn è universitas kasebbhut dâri taon 1980-2004. Selain jrowa, Yongky jhughâ adhâddhi desainer produk, tekstil, interior bân mèbel.




#Article 649: Yor-nyèoran (34 words)


Yor-nyèoran (Physalis angulata) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Solanacaeae. Tombuwân arèya èkoca' kèya cecenet, cecendet (Sonḍhâ); kepok-kepokan (Bhâli), lapinonat (Seram), dedes (Sasak) bân ceplukan (Indonesia). Satèya, yor-nyèoran regghâna larang è pasaran




#Article 650: Yudhistira ANM Massardi (31 words)


Yudhistira Andi Noegraha Moelyana Massardi otabâ Yudhistira ANM Massardi (lahèr è Subang, Jhâbâ Bârâ', 28 Fèbruwari 1954) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

Pendidikan Karakter dengan Metode Sentra (2012)




#Article 651: Yusi Avianto Pareanom (19 words)


Yusi Avianto Pareanom (lahèr è  Semarang, Jhâbâ Tengnga, 9 Novèmbèr 1968) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 652: Zainal Afif (34 words)


Zainal Afif (lahèr è Lhoksukon, Acèh, 25 April 1936 – wafat è Huddinge, 15 kilometer è lowar Stockholm, Swèdia, 28 Oktober 2004 ka omor 68 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Inḍonesia.




#Article 653: Zainuddin Tamir Koto (35 words)


Zainuddin Tamir Koto (lahèr è Tanjung Mutiara, Padang Pariaman, Somattra Bârâ', 14 Dèsèmber 1941 – wafat è Mèḍan, Somattra Dâjâ, 11 Dèsèmber 2011 ka omor 69 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.




#Article 654: Zainudin Amali (54 words)


Dr. H. Zainudin Amali, S.E., M.Si. (lahèr è Gorontalo, 16 Sèptèmber 1962; omor 57 taon) panèka Menteri Pemuda dan Olahraga ka Kabinet Indonesia Maju Joko Widodo-Ma'ruf Amin ka periode 2019-2024, sè madhâporaghi sorang pengusaha bân politikus dâri Gorontalo. Zainudin panèka anggota Partai Golongan Karya sè adhikkè'è kalaghungan mènangka Ketua DPP Partai Golkar periode 2014-2019.




#Article 655: Èlmo nahwu (71 words)


Èlmo nahwu (bhâsah Arab: ﻋﻠﻢ اﻟﻦحو), (bhâsa Indonesia: nahu, sintaksis), (bhâsa Ènggris: syntax) iyâ arèya bagiân dhâsar èlmo tata bhâsa Arab bhâdi kadudukan è dâlem okara bân bentuk harkat budih kata. Subjèk-subjèk dâri èlmo nahwu iyâ arèya horop (harf), oca' bân okara (kalimah).

Tojjhuân ajhâr èlmo nahwu  iyâ arèya mènangka ajâgâ dâri kalopotan lèsan ngoca’ oca’ Arab bân faham dâ’ ka Al-Qur’an sareng Hadits Nabi Muhammad SAW kaangghuy pamahaman sè bhender.




#Article 656: Èlmo shorof (84 words)


Èlmo shorof (bhâsa Arab: علم الصرف), (bhâsa Indonesia: saraf), (bhâsa Ènggris: morphology) mongghu etimologi iyâ arèya aasal dâri صرف sè amakna aobâ. Dâri kata rèya, Ulama’ Arab anyamaaghi èlmo paobâân bentuk oca' dâddi èlmo shorof (masdar dâri Shorofa). Mongghu terminologi iyâ arèya èlmo tata bhâsa sè nerrangaghi bentuk oca' acakop paobâân bentuk, pânambâân horop. Èlmo shorof abahas jhughâ dâ’ ka illah, idgam, ibdal, wazan, mauzun bân laènna.

Fiil mutasharrif (Oca' Lako sè bentukna bisa aobâ), isim mu’rab, binyatul kalimah, illah, i'lal, idgham, bân ibdal.




#Article 657: Ènsiklopedia (72 words)


Ensiklopedia, otaba kadhâng èèjhâ mènangka ensiklopedi, enggi panèka dâmpè'an buku sè aesse panjelasan tentang setiap cabang elmo pangetahuan sè esusun menorot abjad otaba menorot kategori secara singkat bân padat.

Oca ensiklopedia eambil dhari bhesa Yunani; enkyklios paideia () sè artina sebuah lingkaran otaba pengajaran sè lengkap. Maksudnya ensiklopedia panèka sebuah pandidigan paripurna sè mencakup sadajana lingkaran elme pangetahuan. Seringkali ensiklopedia dicampurbaurkan kalaban kamus walaupun ensiklopedia-ensiklopedia jaman dahulu awalnya memang berkembang dari kamus.




#Article 658: Ḍaftar naghârâ (363 words)


Bangladesh – Bahama - Bahrain - Barbados - Belanda -  Belarus - Belgia – Belize – Benin - Bermuda - Bhutan - Bolivia - Bosnia Herzegovina - Botswana - Brasil - Britania Raya - Brunei Darussalam - Bulgaria - Burkina Faso - Burundi

Denmark – Djibouti - Dominika - Republik Dominika

Ekuador – El Salvador - Eritrea - Estonia - Ethiopia

Fiji - Filipina – Finlandia - Kapolowan Falkland - Kapolowan Faroe

Haiti – Honduras - Hong Kong – Hongaria

Kamboja – Kamerun - Kanada - Kaledonia Anyar - Kazakhstan – Kenya – Kirgizstan - Kiribati - Kolombia - Komoro - Republik Kongo - Republik Demokrasi Kongo - Korea Tasek - Korea Daja – Kosta Rika - Kosovo - Kroasia – Kuba - Kuwait

Laos – Latvia - Lesotho - Lebanon – Liberia - Libya – Liechtenstein - Lithuania - Luxemburg

Nagorno-Karabakh - Namibia – Nauru - Nepal – Niger – Nigeria - Nikaragua - Niue - Norwegia - Polo Norfolk

Réunion - Romania - Federasi Rusia - Rwanda

Sahara Bara' - Saint Helena - Saint Kitts bân Nevis - Saint Lucia - Saint Pierre bân Miquelon - Saint Vincent bân The Grenadines - San Marino - Samoa - Sao Tome bân Principe - Selandia Anyar - Senegal - Serbia - Seychelles - Sierra Leone - Singapura – Siprus - Republik Turki Siprus Daja - Skotlandia - Slovenia - Slovakia – Solomon - Somalia - Somaliland - Spanyol - Sri Lanka  - St. Kitts  Nevis - St. Pierre  Miquelon - Saint Vincent bân Grenadines - Sudan - Suriah - Suriname – Svalbard - Swaziland - Swedia - Swiss (Switzerland)

Taiwan (teguli Republik China) - Tajikistan - Tanjung Verde - Tanzania - Tepi Bara' (teguli Palestina) - Thailand - Timor Temor – Republik Rakyat Tiongkok (RRT) -  Togo - Tokelau - Tonga - Transnistria -  Tristan da Cunha - Trinidad bân Tobago - Tunisia - Turki – Turkmenistan - Tuvalu - Kapolowan Turks bân Caicos

Uganda - Ukraina – Uni Emirat Arab – Uruguay - Uzbekistan

Vanuatu - Vatikan – Venezuela - Vietnam - Virgin Britania Raya - Virgin Amerika

Wales - Wallis bân Futuna

Yaman – Yordania (Jordania) - Yunani

Zambia - Zimbabwe




#Article 659: Ḍaftar bhâdhân khosos Parajhuman Bhângsa-bhângsa (25 words)


Organisasi Internasional panèka sèttong bentuk kerja sama gabungan pan-bàràmpan naghârâ, /organisasi otabà unit fungsi sè agadhui tojjhuwàn sè padà kaangghuy èjalanagih èssè parsetujuan otabà parjanjian.




#Article 660: Ḍhâḍḍhâ' (42 words)


Ḍhâḍḍhâ (Erythrina variegata) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Fabaceae. Bhungka sè segghut èghuna'aghi ghâbây paghâr bân ḍeng-anḍeng arèya anḍi' bânnya' nyama. Iyâ arèya dadap ayam, dadap laut (Jhâbâ), dadap blendung (Sonḍhâ), dalungdung (Bhâli), deris (Timor), galala itam (Maluku), bân èn-laènna.




#Article 661: Ḍus-beḍḍusân (59 words)


Dus-beddusân (Ageratum conyzoides) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Asteraceae. Tombuwân arèya oḍi' saosom sè asalla ḍâri Amèrika tropis, khosossa Brasil. Makkè ḍâ' iyâ ella abit alebbhu è pan-brâmpan kennengngan è Nusantara. Ḍus-beḍḍusân èkoca' kèya babadotan (Sonḍhâ); wedusan (Jhâbâ); rumput balam (Pontianak); bân billygoat-weed, goatweed, chick weed otabâ whiteweed (Inggris). Èkoca' dus-beddusân polana bâuna akadhi bâuna embi' beḍḍus.




#Article 662: Ṭong-cènṭongan (35 words)


Ṭong-cènṭongan (Limnocharis flava) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Alismataceae. Tombuwân rabâ rèya bânnya' ètemmonè è sabâ bân tana salambânna. Biyasana ṭong-cènṭongan arèya tombu abhâreng bi' ècèng ghundung. Tombuwân arèya kappra èkaghâbây ghângan. 




#Article 663: Ponḍhuk pasantrèn (44 words)


Ponḍhuk pasantrèn iyâ arèya kennengan orèng-orèng ajhâr èlmo aghâma dhâ' kâ kyaè (ustadz).

Orèng sè ajhâr èsebbhut santrè bân biyâsana nginep sa abit-abidhâ. Mangkâna sistem pangâjhârân è pondhuk rèya empâ' lèkor jhâm. Kappra è pondhuk santrè ajhâr kètab konèng otâbâ sè èsebbhut kètab ghundul.




#Article 664: Bâr-abâr (51 words)


Bâr-abâr otaba abâr (Ficus septica) iyâ arèya tombuwân sè tamaso’ ka ḍâlem famili Moraceae. Tombuwân arèya èkoca’ kèya ki ciyat (Sonḍhâ), awar-awar (Jhâbâ Tengnga, Belitung), sirih popar (Ambon), tobotobo (Makassar), dausalo (Bugis), tagalolo (Ternate), bân bobulutu (Halmahera Ḍâjâ)na eyangghuy ghâbây nambhâi sacem-macemma kerapa bân loka amarghâ ècapo’ jhuko’ sè aghâḍhu racon




#Article 665: Ghirâng (28 words)


Ghirâng (Leea rubra) iyâ arèya tombuwân sè tamaso’ ka ḍâlem famili Solanaceae. È bhâsa laèn ghirâng èkoca’ kèya girang (Jhâbâ), ginggijan beureum (Sonḍhâ), bân mali-mali pucok merah (Malaysia)




#Article 666: Kaju tana (23 words)


Kaju tana (Zanthoxylum rhetsa) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rutaceae (ruk-jherrughân). Kajuna loros bân bhulet kajuna ngennèng tombu sampè' 75cm




#Article 667: Pronojiwo (38 words)


Pronojiwo (Sterculia cordata) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Malvaceae. Tombuwân arèya è koca' kèya gelumpang padang (Bangka); hantap heulang (Sonḍhâ); kayu binong, pranajiwa manis (Jhâbâ); pimpin bulan (Kalimantan Tèmor); tuntun (Sabah); pelajau (Sarawak); tapinag-bundok (Flipina)




#Article 668: Kaju ghâru (34 words)


Kaju ghâru iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili  Thymelaceae. Kaju ghâru anḍi' bâu sè ro'om. Kaju rèya èkoca' kèya gaharu (Indonesia); ki karas (Sonḍhâ); agar wood, malayan aloes-wood, otabâ malayan eaglewood (Inggris)




#Article 669: Saparantok (18 words)


Saparantok (Sindora sumatrana) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya sindur (Jhâbâ)




#Article 670: Terrong perrat (29 words)


Terrong perrat (Solanum lasiocarpum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Solanaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya terong bulu (Sarawak); tarong pasai, tokung (Brunei), ram begun (Bengal) bân èn-laènna




#Article 671: Lakka (27 words)


Lakka (Dalbergia parviflora) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Lakka èkoca' kèya kayu laka (Indonesia); bulangan (Palembang); karbilan (Bikol), akar berangan (Malaysia); bân èn-laènna




#Article 672: Angèn (tombuwân) (28 words)


Angèn (Spinifex littoreus) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Poaceae. Angèn èkoca' kèya rumput angin (Indonesia); suket kretanan (Jhâbâ); jukut tiyara (Sonḍhâ), waterpink (Inggris) bân èn-laènna




#Article 673: Polo Somattra (19 words)


Polo Somattra (Bhâsa Indonesia: Pulau Sumatra)  iyâ arèya sala sèttong polo è Indonesia. Polo Somattra èbâgi dhâddhi 10 provinsi.




#Article 674: Cak o cak Konah (83 words)


Cak o cak konah, dedhebuen sebiasah eangghuy oreng lambhek edhelem ajhelenaghi kaodien ngarep kasalametan ben partolongan guste pangeran. tantoh, cak o cak konah etoronaghi dhe’ kompoy, peyo’ kalaben cak o cak manabi masenga’ tor aberrik nasehat.

Contoh : jhe’ ngodi’ih apoy e dhelem aeng.

cak o cak se esebutaghi conto e attas aberik pangartean kaangghuy ngastetena abhek ajelenaghi odhi dhelem tengka ghulina. jhe’ sampek ngodiih apoy, andik makna larangan. larangan kaangghuy jegeh tengka gulina, jhe porcampor mun la apoy apoy, aeng yerea aeng.




#Article 675: Daerah Khusus Ibukota Jakarta (44 words)


Daerah Khusus Ibukota Jakarta (DKI Jakarta) panèka embu' koṭṭa naghârâ bân koṭṭa palèng rajâ è Indonesia. Jakarta aghâdhui bhâbu sekitar 664,01 km², bân jumlah penduduk propinsi kasebbhut iyâ areya 10.557.810 orèng. Bilân toman èkennal klabân brâmpan nyamah è antarana Sunda Kelapa, Jayakarta, bân Batavia.




#Article 676: Soekarno (46 words)


Soekarno (lahèr è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 6 Junè 1901 – wafat è Jakarta, 21 Junè 1970 ka omor 69 taon) panèka Prèsiden pertama Republik Indonesia sè menjabat ka periode 1945-1967. Ia panèka sorang tokoh perjuangan sè mamaènaghi peranan penting dâlem mamardhikaaghi bhângsa Indonesia dâri penjajahan Bâlândhâ.




#Article 677: Kembhâng bungo (33 words)


Kembhâng bungo otabâ telleng (Clittoria ternatea) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili . Tombuna kembhâng bungo arèya nalar, biyasana aghâl è naghârâ-naghârâ Asia Tèmor Lao'. Kembhângnga bhâghus abârna bhiru bâk bungo




#Article 678: Èngas (28 words)


Èngas (Gluta renghas) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Anacardiaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya kayu rengas buloh (Somattra); rengas burung (Kalimantan); rengas tembaga (Jhâbâ) bân èn-laènna




#Article 679: Sosèyan (35 words)


Sosèyan otabâ kambhubu (Dioscorea bulbifera) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Dioscoreaceae. Sosèyan èkoca' kèya aerial yam, air yam, bitter yam (Inggris); gembolo (Jhâbâ); uwi klapa (Batawi); ubi aung, biaung (Bhâli), bân èn-laènna




#Article 680: Angsoka (25 words)


Angsoka (Pavetta indica) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rubiaceae. Tombuwân arèya èsebbhut kèya soka (Inḍonesia, Sonḍhâ); jarum-jarum, nyarum-nyarum, gading-gading (Malaysia); bân èn-laènna




#Article 681: Nathan Trent (21 words)


Nathanaele Koll otabâ lebbi èkennal klabân nyamah Nathan Trent (lahèr è Innsbruck, Austria, 4 April 1992) panèka sala sèttong panyanyi Austria.




#Article 682: Calum Scott (16 words)


Calum Scott (lahèr è Kingston upon Hull, Inggris, 12 Oktober 1988) panèka sala sèttong panyanyi Inggris.




#Article 683: Pablo Alborán (24 words)


Pablo Moreno de Alborán Ferrándiz otabâ lebbi èkennal klabân nyamah Pablo Alborán (lahèr è Málaga, Spanyol, 31 Mei 1989) panèka sala sèttong panyanyi Spanyol.




#Article 684: Shena Malsiana (19 words)


Shena Malsiana otabâ lebbi èkennal klabân nyamah Shena (lahèr è Jakarta, 14 Oktober 1991) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.




#Article 685: Sherina Munaf (19 words)


Sherina Munaf otabâ lebbi èkennal klabân nyamah Sherina (lahèr è Bandung, 11 Juni 1990) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.




#Article 686: Biḍârâ (26 words)


Biḍârâ (Strychnos ligustrina) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Loganiceae. Biḍârâ èkoca' kèya dara laut (Jhâbâ); bidara laut (Inḍonesia); kayu ular (Timor); bân èn-laènna




#Article 687: Kaju bilis (25 words)


Kaju bilis (Harrisonia brownii) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rutaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya tara kedauk (Sumba); kai tudu (Timor); bân èn-laènna




#Article 688: Latvia (79 words)


Latvia otabâ Republik Latvia (bhâsa Latvia: Latvijas Republika, Latvija) panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Ḍâjâ. Ibukotana iyâ arèya kotta Riga. Naghârâ arèya aengghânan bi' laot Baltik è bârâ' (498 km); Belarus è lao tèmor (161 km); Rusia è tèmor (332 km); Estonia è ḍâjâ (333 km); bân Lithuania è lao (544 km). Luas wilayahna 64,589 km², adhâddhiaghi naghârâ ka-122 sè palèng jhembâr è dhunnya. Penduduk naghârâ Latvia bâḍâ 1,934,379 (2018) orèng bân kapadatan pendudukna 30,9 orèng per km².




#Article 689: Australia (32 words)


Australia otabâ Persemakmuran Australia panèka naghârâ è benua Australia bân naghârâ palèng rajâ è Oseania. Embu' koṭṭana iyâ arèya koṭṭa Canberra bân koṭṭa palèng rajâ iyâ arèya Sydney. Loas wilayahna 7,617,930 km2.




#Article 690: Jherruk budhun (28 words)


Jherruk budhun iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rutaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya bitter orange, sour orange (Inggris); limau samar (Malaysia); cabuso, cabiso (Filipina); bân èn-laènna




#Article 691: Lithuania (82 words)


Lithuania otabâ Republik Lithuania (bhâsa Lithuania: Lietuvos Respublika, Lietuva) panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Ḍâjâ. Ibukotana iyâ arèya kotta Vilnius. Naghârâ arèya aengghânan bi' laot Baltik è bârâ' (90 km); Latvia è ḍâjâ (544 km); Belarus è lao bân tèmor (640 km); Rusia è lao bârâ' (261 km); bân Polandia è lao bârâ' (104 km). Luas wilayahna 65,300 km², adhâddhiaghi naghârâ ka-121 sè palèng jhembâr è dhunnya. Penduduk naghârâ Lithuania bâḍâ 2,810,118 (2018) orèng bân kapadatan pendudukna 45,3 orèng per km².




#Article 692: Estonia (69 words)


Estonia otabâ Republik Estonia (bhâsa Estonia: Eesti, Eesti Vabariik) panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Ḍâjâ. Ibukotana iyâ arèya kotta Tallinn. Naghârâ arèya aengghânan bi' laot Baltik è ḍâjâ bân bârâ' (3794 km); Latvia è lao (333 km); Rusia è tèmor (324 km). Luas wilayahna 45,227 km², adhâddhiaghi naghârâ ka-129 sè palèng jhembâr è dhunnya. Penduduk naghârâ Estonia bâḍâ 1,328,976 (2020) orèng bân kapadatan pendudukna 29,1 orèng per km².




#Article 693: Kosambhi (30 words)


Kosambhi (Schleichera oleosa) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Sapindaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya kesambi (Jhâbâ); kasambi (Sonḍhâ); macassar oil tree; ceylon oak (Inggris); kusambi (Malaysia); bân èn-laènna




#Article 694: Con-acconan (27 words)


Con-acconan (Senna alata) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya candle bush (Inggris); ketepeng cina (Inḍonesia); daun kurap (Malaysia) bân èn-laènna. 




#Article 695: Rusia (17 words)


Rusia (bhâsa Rusia: Россия) otabâ Federasi Rusia panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Tèmor bân Asia Ḍâjâ.




#Article 696: Swiss (92 words)


Swiss otabâ Switzerland (bhâsa Jerman: Schweiz, bhâsa Perancis: Suisse, bhâsa Italia: Svizzera, bhâsa Romansh: Svizra) bân Konfederasi Swiss panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Bârâ'. Embu' koṭṭana iyâ arèya koṭṭa Bern bân koṭṭa palèng rajâ iyâ arèya Zurich. Naghârâ arèya aengghânan bi' Jerman è ḍâjâ (348 km); Perancis è bârâ' (525 km); Italia è lao (698 km); Austria (158 km) bân Liechtenstein (41 km) è tèmor. Luas wilayahna 41,285 km², adhâddhiaghi naghârâ ka-132 sè palèng jhembâr è dhunnya. Penduduk naghârâ Swiss bâḍâ 8,570,146 (2019) orèng bân kapadatan pendudukna 207 orèng per km².




#Article 697: Canḍhâna jhengghi (25 words)


Canḍhâna jhengghi (Pterocarpus santalinius) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Tombuwân èkoca' kèya red sandalwood, agaru, rubywood (Inggris); chenchandanam (Malayalam); bân èn-laènna.




#Article 698: Polandia (91 words)


Polandia otabâ Republik Polandia (bhâsa Polandia: Polska, Rzeczpospolita Polska) panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Tèmor. Ibukotana iyâ arèya kotta Warsawa. Naghârâ arèya aengghânan bi' laot Baltik è ḍâjâ (440 km);  Jerman è bârâ' (467 km); Rusia (210 km) bân Lithuania (104 km) è ḍâjâ tèmor; Belarus (418 km) bân Ukraina (535 km) è tèmor; Republik Ceko (796 km) bân Slovakia (541 km) è lao. Luas wilayahna 312,696 km², adhâddhiaghi naghârâ ka-69 sè palèng jhembâr è dhunnya. Penduduk naghârâ Polandia bâḍâ 38,383,000 (2019) orèng bân kapadatan pendudukna 123 orèng per km².




#Article 699: Aksara Carakan Madhurâ (71 words)


Aksara Carakan Madhurâ (ꦲꦏ꧀ꦱꦫꦕꦫꦏꦤ꧀ꦩꦢꦸꦫ) otabâ aksara Madhurâ otabâ Hanacaraka iyâ arèya sala sèttong aksara kona sè èkaghâbây nolès oca' bhâsa Madhurâ. Aksara carakan Madhurâ ell abujud sèttong keccap sowara oḍi' a, dhinèng bânnya'na bâḍâ 20 bigghi'. 

Aksara carakan Madhurâ rèya asalla ḍâri aksara Jhâbâ sè ètemmowaghi bi' orèng ḍâri naghârâ Inḍia, nyamana Aji Saka. Aji Saka nolèssaghi carèta ponakabânna sè anyama Ḍora bân Sembaḍa. Ponakabân ḍuwâ arowa acarok sampè' paḍâ matè.




#Article 700: Rachida Lamrabet (12 words)


Rachida Lamrabet (lahèr è Maroko, 1970) panèka sala sèttong panolès asal Belgia.




#Article 701: Jâḍâm (24 words)


Jâḍâm (Aloe succotrina) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Asphodelaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya fynbos aloe, mountain aloe (Inggris)na sè ella kerrèng




#Article 702: Kaju manis cèna (30 words)


Kaju manis cèna (Glycyrrhiza glabra) iyâ arèya tombuwân sè taamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya licorice, liquorice (Inggris); shirinmiya (Uzbek); zoethout (Bâlândhâ); akar manis (Inḍonesia) bân èn-laènna




#Article 703: Amerika Serikat (42 words)


Amerika Serikat (bhâsa Inggris: United States of America) panèka sala sèttong naghârâ è Amerika Dâjâ. Embu' koṭṭana iyâ arèya Washington, D.C. bân koṭṭa palèng rajâ iyâ arèya Koṭṭa New York. Loas bilajâhna iyâ arèya 9,833,520 km², bân pendudukna iyâ arèya 328,239,523 (2019).




#Article 704: Kecerdasan buatan (49 words)


Kecerdasan buatan (bhâsa Inggris: Artificial Intelligence) ghâpanèka kecerdasan sè èlakonè sareng messin, bhidhâh kalabân kecerdasan alami, sè èlakonè manossa sareng hèwan. Cem-macem buku kecerdasan buatan sè kasohor ngartèaghi hal panèka mènangka alat ponapa bisaos sè mampo mempersepsikan kabâdâhan è sacangkobhengnga bân ngalakonè aksi sè bisa maksimalaghi peluang maollè tojjhuânna.




#Article 705: Jhâmbhu dhârsana (41 words)


Jhâmbhu dhârsana (Syzygium malaccense) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Myrtaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya jambu bol (Inḍonesia); malay apple (Inggris); bân èn-laènna.

Jhâmbhu dhârsana tombu è Asia Tèmor Lao' akadhi Myanmar, Thailand, Malaysia, Papua Nugini, bân Australia ḍâjâ.




#Article 706: Ceko (75 words)


Ceko otabâ Republik Ceko (bhâsa Ceko: Česká republika, Česko ) panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Tengah. Ibukotana iyâ arèya kotta Praha. Naghârâ arèya aengghânan bi' Polandia è ḍâjâ (796 km); Slovakia è tèmor (241 km); Jerman è ḍâjâ bân bârâ' (704 km); bân Austria è lao (402 km). Luas wilayahna 78,866 km², adhâddhiaghi naghârâ ka-115 sè palèng jhembâr è dhunnya. Penduduk naghârâ Ceko bâḍâ 10,693,939 (2020) orèng bân kapadatan pendudukna 134 orèng per km².




#Article 707: Lampennang (31 words)


Lampennang (Peltophorum pterocarpum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya soga (Inḍonesia); soga jambal (Jhâbâ); batai laut, jemerelang laut (Malaju); yellow flame (Inggris); bân èn-laènna




#Article 708: Arè Primata Inḍonesia (69 words)


Arè Primata Inḍonesia iyâ arèya arè taonan sè èpaènga' nèyap 30 Jânuwari polana kaparèatènan klabân padhâghângan primata sè karangkang. Sala sèttong sè noro' iyâ arowa mahamorèd Fakultas Kaḍotteran Kèbân Institut Patanèyan Bogor è Tugu Kujang. Mahamorèd ghellâ' aberri' ra-kèra 2.000 lembâr bâbâcan sè èssèna berta bâb palènḍhungan primata Inḍonesia. Tojjhuwânna kampanye rèya ma'lè maghârsarè ngartè bân ta' adhâghâng, mellè, otabâ mèyara bhurun primata sè èlenḍhungè klabân cara sè karangkang




#Article 709: Slovakia (78 words)


Slovakia otabâ Republik Slovakia (bhâsa Slovakia: Slovensko, Slovenská republika) panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Tengah. Ibukotana iyâ arèya kotta Bratislava. Naghârâ arèya aengghânan bi' Polandia è ḍâjâ (541 km); Ukraina è tèmor (97 km); Hongaria è lao (627 km); Austria è lao bârâ' (105 km); bân Ceko è bârâ' (241 km). Luas wilayahna 49,035 km², adhâddhiaghi naghârâ ka-127 sè palèng jhembâr è dhunnya. Penduduk naghârâ Slovakia bâḍâ 5,464,060 (2020) orèng bân kapadatan pendudukna 111 orèng per km².




#Article 710: Mahonè (31 words)


Mahonè (Swietenia mahagoni) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Meliaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya mahoni (Inḍonesia); West Indian mahogany, Cuban mahogany (Inggris); caoba, caoba de Santo (Spanyol); bân èn-laènna. 




#Article 711: Nanggher (30 words)


Nanggher otabâ kapo alas (Bombax anceps) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Malvaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya dangdeur leuweung (Sonḍhâ); kabu-kabu (Somattra Lao'); randu alas (Inḍonesia); bân èn-laènna




#Article 712: Ukraina (94 words)


Ukraina (bhâsa Ukraina: Укpaïнa) panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Tèmor. Ibukotana iyâ arèya kotta Kiev. Naghârâ arèya aengghânan bi' Rusia è tèmor bân ḍâjâ tèmor (1944 km); Belarus è ḍâjâ bârâ' (1111 km); Polandia (535 km) bân Slovakia (97 km) è bârâ'; Hongaria (128 km), Romania (601 km) bân Moldavia (1202 km) è lao bârâ'; laot Celleng è lao bân laot Azov è lao tèmor (2782 km). Luas wilayahna 603,628 km², adhâddhiaghi naghârâ ka-42 sè palèng jhembâr è dhunnya. Penduduk naghârâ Ukraina bâḍâ 42,220,824 (2018) orèng bân kapadatan pendudukna 75 orèng per km².




#Article 713: Bulgaria (89 words)


Bulgaria otabâ Republik Bulgaria (bhâsa Bulgaria: България, Република България - Balgariya, Republika Balgariya) panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Tèmor. Ibukotana iyâ arèya kotta Sofia. Naghârâ arèya aengghânan bi' Romania è ḍâjâ (605 km); laot Celleng è tèmor (354 km);  Turki è lao tèmor (223 km); Yunani è lao (472 km); Makedonia è lao bârâ' (162 km); bân Serbia è bârâ' (344 km). Luas wilayahna 110,994 km², adhâddhiaghi naghârâ ka-103 sè palèng jhembâr è dhunnya. Penduduk naghârâ Bulgaria bâḍâ 6,951,482 (2019) orèng bân kapadatan pendudukna 63 orèng per km².




#Article 714: Siti Nurhaliza (26 words)


Siti Nurhaliza binti Tarudin otabâ lebbi èkennal mènangka Siti Nurhaliza (laèr è Kampung Awah, Temerloh, Pahang, Malaysia, 11 Januari 1979) panèka sorang panyanyi bân aktris Malaysia.




#Total Article count: 714
#Total Word count: 36529