#Article 1: Wikipedia (223 words)


Wikipedia is e projek va de Wikimedia Foundation, ing organisatie zónger winsougmirk. 't Doel va Wikipedia is óm in jieëker taal 'ne komplieëte, rechtevrie encyclopedie te sjrieëve.
Behauve typische encyclopedie-artikele bevat Wikipedia ouch informatie die dèks in verbandj gebrach weurt mit almanakke, specialitische tiedsjrifte en zake die in 't nuujs zunt.

Drie hoofkarakteristieke diffenieëre de niesj va Wikipedia op 't World Wide Web:

Wikipedia is begós op 15 januari 2001, allein in 't Ingelsj. De ieësjte angesjtalige versie, in 't Frans, is begós op 23 mieërt 2001. De versie in 't Nederlands is begós op 19 juni 2001. Eind 2010 besjtèt de Ingelsje versie oet mieë as 3.400.000 artikele.

De Limburgse Wikipedia is begós in september 2004, mer de ieësjte echte artikele zunt va december va dat jaor. In de winter van 2005 is dit projek hel gegrujd, tot bienao 500 artikele taege 't eind van mieërt. Op dit moment haet de Limburgse Wikipedia  artikele.

Wikipedia is 'ne wiki, 'n website woeë edere bezeuker de artikele kint verangere en woeë dees verangeringe meteen doergeveurd weure. Artikele weure neet gecontrolleerd doer aangeweze gebroekersj of speciaal editors, en de vriewillige auteursj waarsjuwe dat contributies zónger genade collectief waere verangerd. 't Is neet nuuëdig dat auteursj expertise of formeel kwalificaties höbbe in de óngerwerpe woeëmit ze zich bezighoute, wat e punt van kritiek is veur sómmige.




#Article 2: Limburgs (2791 words)


't Limburgs (ouch waal: Lèmburgs, Limburgsj of Limburgisj) is d'r populaere naam vör 'n verzameling dialekte die in de dialektologie 't Zuidoosnederfrankisch geneumd werre. Me is ooch d'r term 'Limburgs' gaoë gebruke umdat de mètste gebroekers van dis dialekte in èng van de beide Limburge wonne, mae 't haat och luuj in Wallonië en Duutsjland die dis taal nog kalle. 't Limburgs is dus e diasysteem. 't Limburgs is ing vaan de winnige toeëntale in Europa.

In 1997 tekende de Hollendsje överhèèd 't Europees handvest ter erkenning van Europese regionaal tale en erkende daomit 't Limburgs in Nederland as Europese regionaal sjtreektaal. De Bèlzje överhèèd haat in 2001 't Kaderverdraag inzake de besjerming van nationaal minderhede getekend. Vlaandere weigert dit verdraag te ratificere, oeëdör 't Handvest ter erkenning van regionaal tale neet getekend kan werre en daorum besjteunt dis dialekte in Belsj Limburg nog neet officieel.

't Woord Limburgs kin op twie maniere gedefinieerd weure: es sumpelweg alle dialekte die in Bèlsj en Hollands Limburg gesproke weure, en es 'n taolkundege einheid. Umtot 't Lèmburgs allewijl es streiktaol erkind weurt, is 't nötteg um die taol taolkundig aof te bakene1. Boe de grens ligk is nog e bitteke umstreje: vreuger woort ze getrokke mèt de Uerdinger Linie en de Benrather Linie, 't gebeed dös, boe-in me ich maak zeet veur ik maak of ich mach(e). Dat zouw evels beteikene tot 't Venloos en 't Kirchräödsj bei neet tot 't Limburgs hure. Allewijl weurt es belangriekste kinmèrk 't gebroek vaan sleep- en stoottoon gezeen, en wel 't gebroek vaan de sleeptoon veur de vaan oorsproonk lenger en stoottoon veur de vaan oorsprong körter syllabes. De twiede grens is daan de Benrather Linie, dee 't tonaliteitsgebeed in e noordwestelik deil, 't Limburgs, en e zuidoostelik deil, 't Ripuarisch, verdeilt.

Zelfs de tonaliteitslien es wes- en noordgrens vaan 't Limburgs werp probleme op: bekaans ummer gief 't boete dit gebeed nog dialekte die wel 't versjèl tösse de twei toene kinne, meh die neet in oppositie gebruke. Zoe weurt in 't Venrojs, 't Lommels, en 't Sintruins wel gezonge, meh trif me gein wäörd aon die mèt behölp vaan de toene oeterein gehawwe weure. Ouch beveent ziech te zuie vaan Mestreech e gebeed zoonder tonaliteit.

Meistal hèlt de besjrieving vaan 't Limburgs bij de Duitse grens op, behave de Zelfkant, e gebeedsje tot e hèpske oet Nederland vörmp en inkel jaore bij Nederland heet gehuurd. Toch geit 't Limburgs wied in Duitsland door, tot euver de Rien, woe me vaan Bergisch sprik. Dees variante zien allein mèt e weineg routine es Limburgs te herkinne.

Soms nump me ouch de mier noordelike dialekte mèt (wie 't Venrojs), meh die zien in essentie Braobants. Wel kinne de Piellandse en Genneperlandse dialekte zuidoostelike kinmèrke wie versjeie saorte umlaut. De dialekte vaan de dörper oet de Braobantse gemeinte Kranedonk hure weer wel tot 't Limburgs.

't Weste vaan Belsj Limburg is 'n kwestie apaart. In de noordwestelike gemeintes Lommel, Ham en De Loei weure dialekte gesproke die zoe good wie gans Braobants zien: 't Eineg Limburgs kinmèrk wat ze höbbe is de umlaut in diminutieve. 't Zuidweste, Sintruin en umgeving, ligk wel boete de tonaliteitsgrens meh binne de Uerdinger Linie. Bovedeen ligk dit gebeed t'n ooste vaan de Getelien: 'n bundeling vaan klein isoglöskes, die door hun groete aontal same belaangriek zien. Deze grens vörmp veur väöl lui e deil vaan de wesgrens. 't Ooste vaan Vlaoms-Braobant, Tiene en umgeving, teslotte ligk te weste vaan die Getelien meh t'n ooste vaan de Uerdinger Linie.

Ouch weure de Ripuarische dialekte in 't uterste zuidooste vaan Nederlands Limburg, zeker ouch door de sprekers zelf, wel Limburgs geneump; dit is oonder taolkundige evels hoegs oongebrukelik.

't Allerveurnaomste kinmerk is, wie gezag, de twietoenegheid. 't Twiede belangriekste, door de meiste dialekte gedeild, is 't wäördje i(e)ch boe 't Hollands ik heet. Derde is 't pronoom doe (soms diech) - de westelike dialekte (Bèlsj Lèmburg vaanaof Hasselt), gebroeke daoveur evels, zjus wie 't Nederlands vörm vaan gij (bev. dzjie in 't Hessels). Wijer koueme in de meiste dialekte de Hollandse ui en ij trök es oe en ie. In väöl dialekte weurt de t op 't eind vaan e woord in combinatie mèt väöl consonante neet oetgesproke (s(j)lech veur slecht). Lèstens, meh neet 't mins belangrieke, heet 't Limburgs 'n eige verbuigingssysteem, dat väöl vaan zoewaal 't Hollands/Brabantse es vaan 't Duitse aofwiek. 'rs Zien drei grammaticaal geslaachte (mennelik, vrouwlik, oonzijig), mèt de artikele dee, die, dat (toonloos d'n/d'r, de, 't) en eine(n), ein, ei(n) (ne(n), 'n, e/'n). 't Miervajd volg de vrouwelike vörm. Typisch Limburgs is, tot 't adjectief bij 't vrouwlik en 't miervajd in inkel gevalle de -e oetstoot:

Zuug wijer Limburgse grammair, Toeanen in 't Limbörgs en ouch Limburgse klaanklier en spelling.

't Wesgermaans volk de Franke vesteg ziech in de laat-Roemeinsen tied in noordelik Gallië es foederati vaan 't Roemeins Riek. Mèt de Groete Volksverhoezing en de collaps vaan 't riek trèkke de Franke noordweerts verspreie ze ziech euver e väöl groeter gebeed: ze kolonisere e groet deil vaan de Nederlen en grof eweg 't modern Midde-Duitsland. In de dao-opvolgende iewe nump hun expansie nog wijer touw, mèt es huugdepunt 't riek vaan Sjarel de Groete bij dee z'nen doed in 814. De taol vaan de Franke weurt in hun kèrngebeed gesproke en breit ziech oet ten koste vaan ander Germaanse dialecte en Romaanse taolvörm. In de res vaan hun riek oondergoon de dao aonwezege taole sterken invlood vaan 't Frankisch. 't Limburgs ligk in 't Frankisch kerngebeed en is al vaanaof de vreug Middeliewe Frankischtaoleg.

De Hoegduitse klankversjuving heet in 't gans continentaal Wesgermaans taolgebeed gezörg veur Hoegduitse, Middelduitse en Nederduitse variante. 't Frankisch heet ze alledrei. 'n Taolkundege aofspraak heet de grens tösse 't Nederduits en 't Middelduits bij de Benrather Linie gelag. Daomèt zien de Limburgse dialekte Nederfrankisch.

Aon de zuidweskös vaan de Noordzie weurt e Germaans dialek gesproke wat hendeg vaan dat Frankisch aofwiek: 't Fries. Veur de expansie vaan de Franke en 't Frankisch stoont dees taol evels neet zoe allein es denao: In zoe good wie gans modèrn Nederland en Vlaondere mote de direkte verwante vaan 't Fries geklónke höbbe, dewijl ouch 't Saksisch mèt zekerheid väöl korter bij 't Fries stoont es noe ('t is verfrankisch). De verzaomelnaom veur 't Fries en de verwante Germaanse dialekte is Ingweoons. D'n opmars vaan de Franke vaanoet 't zuie kós dees taolinvlood neet euveral wegvege: 't Fries blaof bestoon, in ierste instantie zelfs in 't later Noord- en Zuid-Holland, en in väöl andere gebejer blaof 'n Ingweoons substraot achter. In Limburg is dees oonderlaog evels relatief zwak. Ingweoonse wäörd die 't gehaold höbbe zien vief en zègke. In de dialekte die kortbij 't Ripuarisch stoon, wie 't Heëlesj, huurt me dao 't neet-Ingweoons vunnef en zage.

Roond 800 ligk de taol vaan 't later Limburg nog relatief kortbij de taol oet Braobant en Vlaondere. In de Karolingischen tied evels kump dao verandering in. De mechtegste stad in de wij umstreke weurt Kölle en de koumende veer iewe zörg dat deveur tot de kinmerke vaan 't Köls, e Middenduits dialek, eint veur eint geëxporteerd weure. Zoewel in 't Rienland, in Gelre es in 't Graafsjap Loen wèlt me 't Köls imitere, of kint me in eder geval aon de taol oet 't ooste 'n hoeger status touw. Zoe zalle stei wie Aoke, Mestreech en Venlo tössestaties zien gewees in de verspreiing vaan de versjèllende dialekkinmerke.

Mèrkwierdeg genoog woorte de Kölse eigenaardeghede gans oongeliek in 't weste geïmporteerd. Limburg heet daodoor e terrasvörmeg taollandsjap gekrege: vaan 't zuide en ooste nao 't noorde en weste touw weurt de taol ummer Nederduitser, minder Köls vaan karakter. Vaan oos nao wes heet de Kölse expansie veur de volgende grenze gezörg:

'n Aontal vaan die grenze löp door tot boete 't Limburgs taolgebeed, m.n. de twie umlautsgrenze, die zelfs tot wied in 't Nedersaksisch procedere.

Tegen 't ind vaan de daartiende iew is de mach vaan Kölle gebroke en dómmeneert Braobant de zuidelike Nederlen. E groet deil vaan 't later Limburg riech ziech in cultureel opziech op Braobant. De Kölse taolexpansie stop direk, meh weurt eigelik amper trökgedrejd. Dit bliek beveurbild oet de Uerdinger Linie, die nog ummer mèt 'ne boeg um de Braobantse stad Tiene heer ligk en oondanks de Braobantse expansie sjijns noets nao 't ooste versjove is.

Veranderinge die in e groet deil vaan 't later Belsj Limburg weure doorgeveurd zien:

Limburg waor evels in deen tied politiek zoe versnipperd tot deen invlood bij 't Maasland abrup ophoolt. De drei bove besjreve taolveranderinge höbbe hun isoglosses allemaol dao loupe, en bij Genk loupe ze zelfs, same mèt de Panninger Seitenlinie, geliek in de Genker barrièr.

De Braobantse expansie heet nog iewe gedoord, al versjove de dialekgrenze vaanaof de zeventiende iew nog mer weineg. Feitelik waor op dat memint 't Limburgs taollandsjap gooddeils vasgelag. De dialekte zien daonao geleidelik aon oetereingegreujd. Mèt 't oontstoon en in beteikenis touwnumme vaan de Nederlandse Staanderdtaol kaome de dialekte oonder ummer touwnummenden invlood daovaan. Beter mobiliteit en gestege opleiingsnivo zörgde in de twintegste iew veur touwgenómme contak tösse vesjèllende dialeksprekers en brach laanksemaon 'n regiolectisering op gaank.

Vaanaof de 19e iew begos de industrie op te komme. Dizzen tied weurt neet allein in Limbörg, meh ouch in de res vaan Europa de Industriële Rivvelutie geneump. Vaanaof dat momint kin me 't Limbörgstaoleg gebeed in veer ikkenomische gebeje opdeile: 't Gebeed dat ziech laot kènmerke mèt industrie roontelum de mijne, 't gebeed dat ziech riech bis de febrieke vaan Liège, 't gebeed dat ziech riech op de handel mèt Indhove en 't gebeed dat eigelek weineg tot gein indöstrie heet. De bekènde Zuid-Limbörgse Mijnstreek (roontelum Heerle, Zitterd, Geleen en Kèrkraoj) veraanderd in hun dialekte neet väöl (al geit dat later wel gebäöre), ouch veur 't utterste weste vaan Belsj-Limbörg gebäört d'r neet väöl, simpelweeg umtot 't neet väöl industrie dao gief. Roontelum Mestreech en Hasselt begint laankzaom meh zeker de vocabulaire evels hendeg snel te veraandere: Veural 't Waols en later ouch 't Frans vaan Liège heet 'n innorme invlooj op de steij, boe dat 't extreems gebäört in Eijsde, Mestreech en Tóngere. Zoe weurt herinnere rappelere en zuver make sjoevenere. Sommege vaan de Waols-Franse wäörd haole 't zelfs väöl wijer, bis aon Venlo, zoewie versjèt in plaots vaan vork. Dit maak de kloof evels wel groeter tösse 't Limbörgs en 't oets zoe kortbij ligkende Ripuarisch, dat niks vaan dees Waolse expansie mètkraog. In 't noorde begint de ik-ich lijn laankzaom mie en mie nao 't zuie te trèkke, vaanwege de ikkenomische invlooj vaan Indhove. Bis 't momint dat zelfs Venlo euver de streep geit. Nog ummertouw is Venlo e typisch geval vaan 'n euvergaangsdialek vaan 't dao origineel gesproke Limbörgs (ze spreke nog altied vaan mich en neet meej en ouch dich, neet ow of geej) en 't mie Indhoofse Kleverlands (ze spreke nimmie vaan ich, meh ik en zègke neet sjoen meh moei).

Allewijl lieket 't Limbörgs vaan Belsj- en Nederlands-Limbörgs veur de ierste kier ech oeterein beginnentere te greuie. Belsj-Limbörg (mèt oetzoondering de grensdörpkes die ziech riechte op Mestreech) begint mie te vervlaomse, dewijl Nederlands-Limbörg begint te verhollandse. De plaotse roontelum Mestreech (zoewel Belsj es Nederlands) lieket mie en mie nao 't Mestreechs te greuie, dewijl me 'tzelfde zuut in Zitterd en Geleen (die laankzaom meh zeker ouch qua dialek op mekaar beginne te lieke), de dialekte in Parkstad beginne te veralgemeinieziere en in minder maote ouch 't Heuvelland (allewel dao ouch 't Mestreechs väöl invlooj heet door 't gebrek aon e eige cultureel centrum). De vraog is evels wat de strijd zal winne in Limbörg: de vernederlandiziering of de veralgemeiniziering.

De versjèlle tösse de Limburgse dialekte zien aonzeenlik. Neet allein deit dat ziech veur aon de ren vaan 't taolgebeed, woe 't Limburgs laanksem meh dudelik euvergeit in ander taole en de typisch Limburgse kinmerke ei veur ei laote valle, ouch in 't hart vaan 't taolgebeed gief 't dèks al zoeväöl taolversjèlle, dèks geconcentreerd in taol-anclaves, tot wezelik eder plaots zien eige dialek heet. De meiste versjèlle zien groetendeils oos-wes georiënteerd, wat me dudelik bemerk bij 't reize vaan de Belsj-Brabants-Limburgse grens via Belsj en Nederlandse Limburg door 't Rienland. In noord-zuidriechting zien de versjèlle belangriek kleinder, vaandao tot me in groete deile vaan Nederlands Limburg ziech oonderein gemekelik kint verstoon, dewijl Hessels en Remunjs neet zoemer oonderein te verstoon zien.

't Limburgs heet sins kort in Nederland 'ne wèttelike status meh is nörges wèrkelik officieel. De taol heet altied 'n daktaol bove ziech gehad en steit noe euveral oonder 't Nederlands en 't Duits. In de modèrnen tied vaan massamedia beteikent dat tot immigrante ziech vaan de cultuurtaol, neet vaan 't Limburgs zalle bedene. Ouch beteikent 't soms tot awwers hun kinder neet mier optrèkke in de volkstaol.

In Nederlands Limburg sprik door 't groetste deil vaan de provincie de mierderheid nog 't dialek (dit is dös neet per se Limburgs), vaan 'n klein mierderheid in 't plattelaand vaan Gennep en umstreke en good de helf vaan de jóngere in Wiert tot mier es negeteg procint hei en dao in 't Heuvellaand. Veural in 't zuie mote ouch de immigrés, wèlle ze bij de gemeinsjap hure, ziech 't plat eige make. Vaan noord nao zuid is 'nen dudeliken trend waor te numme vaan minder nao mie dialekgebroek. Oetzunderinge zien daobij de stei, meh hiel in 't bezoonder Heerle, woe me 't aondeil vaan sprekers vaan 't Heëlesj op mer 20% sjat (meh woe 't ouch nog Heerles Nederlands gief). Door 't hoeg aonzien vaan 't Limburgs, wat in de leste jaore nog touwnump, zien dao relatief weineg lui die moodwèlleg 't Limburgs inwissele veur 't Nederlands.

In Belsj Limburg sprik de mierderheid vaan de ierste generatie nog Limburgs, meh de twiede generatie, veural de vrouwlui, höbbe 't dialek massaol laote valle, en trèkke hun kinder op 't Nederlands op. Me sjat tot vaan de daarde generatie nog umtrint 25% 't dialek behiers; dèks is dat 'n ander dialek es dat vaan de plaots woe ze woene. Väöl vaan die jóngere, veural de vrouwlui, gebruke 't dialek aamper nog. De volkstaol had in Vlaondere veural in de jaore '50 t/m '70 hiel weineg prestiesj. 't Veurbild vaan Heerle in Nederland wies evels oet tot dit neet noedzaokelik 't ind vaan 't Limburgs in 't Belsj hoof te beteikene.

In de Duitse gebejer is de situatie oonbekind, meh dao liekent 't gebruuk vaan 't plat ouch stèrk achteroet te goon, zoeget wie in 't Belsj.

In 2003 weurt door de Raod veur 't Limburgs in samewerking mèt Veldeke Limburg de 1e pos-hbo kadercursus lièrgank Limburgs georganiseerd. De sjtudie van 't Limburgs keumt in 'n sjroomversjnelling.

't Limburgs weurt in 't populair-weitesjappelik book Riek van Klank, oetgegeve door Veldeke in 2007, verdeild in zeve regio's die belangrieke dialekkènmerke gemein höbbe. 
Binne die grenze loupe ouch nog secundair taalgrenze of isoglosse. 
Die zeve regio's zin: 

Veurbeelde van Limburgse dialekte o.a. 't Klummes, 't Mestreechs, 't Moferts, 't Nuts, 't Norbiks,  't  Remunjs, 't Valkebergs, 't Venloos, 't Vieleter, 't Voeres plat.

't Begin van de Limburgse literatuur geit truuk nao de 12e iew mèt werk van de diechter Heinric van Veldeke oet Sjpalbeek (Hasselt in Belsj). Ouch de Nederlandse literatuur en de Duutsje literatuur zeen häöm es sjtart van hunne literatuur. Tot aan de 17e ièw weurt d'r nieks gevónge op dialekgebied.  In de 17e ièw, 18e ièw en 19e ièw ies sjpraoke van  mer inkel dialeksjtökker. Op 'n inkel werk nao, bliek 't meiste geine literatuur te zin. Pas in de 20e ièw en daonao zal 't Limburgs miè hoagwaerdige sjriefcultuur kriege.

Publicaties, sjtudies en beuk euver de sjtreektaal, 't Limburgs en de Limburgse dialekte sjtoon in Literatuur euver 't Limburgs.

Bies wied in d'r 19de ieëw waor 't dialekt de taal oeë-in oonderwaeze waoërt in Nederland. Op èng oetzoondering nao, n.l. 't ooste va Limburg oeë 't Hoeëgduutsj de sjoeëltaal waor. Inspecteurs van d'r minister kalde va trage en vadsige pastoors die gewend waore Duutsj te kalle en gene zin howwe um op 't Nederlands uvver te goeë. Willem I sjtèlde gratis lieërmiddele ter besjikking mae pas in de twiede helft van dae ieëw begint me mèt oonderwies in en van de Nederlandse standaardtaal. De oontginning va kaole haat daobie 'n rol gesjpäöld; Zuid-Limburg waoërt opgenaome in de nationale infrasjtruktuur en geïntegreerd in 't nationaal communicatiesysteem. Dat de örsjte mienwijkers Duutsjers waore en dat 'n kwart van de bevolking tösje de twieë Waeltkrege Duutsj waor, haat, dör hunne lieëge maatsjappeleke sjtatus, gene invloed gehad op 't vernederlandingsproces dat inmiddels de sjteun how va belangrieke maatsjappeleke instituties, mèt naam van de Kèrk. 

't Limburgs haet nog  van de Genetief en inkele  van de Locatief wie heives (nao hoes).




#Article 3: Nederlands Limburg (686 words)


Limburg (in 't Limburgs regionalisme ouch waal bekind es Oas-Limburg, ten opziechte van Wes-Limburg: Belsj Limburg) is ein van de twelf provincies van Nederland en ligk in 't zuudoeste van 't landj, mèr 't is ouch ein vaan de tien provincies vaan 't Bèlsj, woe 't in 't ooste lik.  Op 1 januari 2003 haw 't Nederlandsj deil ein bevolkingsgruutde van 1.139.000 inwoners. Hievan waor 19,6 procent allochtoon. De houfstadj van Nederlandsj Limburg is Mestreech. 

Limburg besteit veurnamelijk oet zandgrond. 't Zuie is heuvelechtig - feitelek 'n dal-landsjap mèt reste van 't plateau en oetgesjoorde dale - en bedèk mèt vruchbare löss, 'n windaofzètting oet 't ind van de lètste iestied. De belangriekste revier is de Maos, die euver de hiel lengte vaan zuid tot noord door de provincie struimp.  In 't verleje woort in Limburg turf, grind en steinkaol gewonne.

't Zujelik deil van de provincie Nederlands Limburg deit mèt in de Euregio Maas-Rien. Noord Limburg en Midde Limburg deit mèt in de Euregio Rien-Maas Noord. De gemeinte Baerge en noordeliker deit mèt in de Euregio Rien-Waal

D'r naam Limburg zow besjtaoë oet de sjtamwaoërd leem en burcht en oorsjpronkelek verwaeze ha nao ing bepaalde oet leem opgetrokke burcht.

De sjomaasj (wèrkloeasheid) in Nederlandsj Limburg bedroog in 2003 10,5%. De bedrievigheid per sector waor in die periode zowie in de onjerstaonde tabel.

Politiek waor Limbörg ummertouw wie 'n lappedeke, boemet veur e deil de groete versjèlle tösse de dialekte oetgelag kinne weure: eder gemeinte heet z'n eige dialek, boebij dèks binne ein gemeinte (zuug Venlo) nog groete versjèlle kinne bestoon.

Pas in de Fransen tied, dee begós mèt de Franse verovering vaan Mestreech in 1794, woort 't gebeed tot 'n bestuurleke einheid gemaak. In 1815 bij de vörming vaan 't nui Koninkrijk der Nederlande kraog ein vaan de provincies de naom Limbörg. De keuning Willem 1 waor ouch hertog vaan Limbörg mer heer had gei land dat zoe hètde. Daorum neumde heer, es verlicht despoot, 'n stök land wat van häöm waor, zoe. De naom góng trök op dee vaan 'n aajd hertogdom, dat e gebeed in d'n triangel Maastreech-Aoke-Luik besloog en dat tot 1648 had bestande.

Bij de sjeiing vaan Nederland en 't Belsj in 1830 kaom de kwestie aon de orde of Limbörg e deil vaan 't Belsj zouw weure - wie de meiste Limbörgers ziech 't winsde. Oeteindelek woort Limbörg in 1839 verdeild in 'n Nederlandse en 'n Belzje provincie. Nederlands-Limbörg waor vaanaof dat moment es Hertogdom Limburg tot 1866 deil van de Duitse Bond. 

De provincie bleef de titel Hertogdom tot 1906 gebruke. 'n Aander Limbörgse bezunderheid in de titulatuur is tot op d'n daag vaan vendaog blieve bestoon: de commissaris van de Koningin hèt hei gouverneur.

De Nederlandse euverheid erkint de oersprunkelek in Nederlands Limbörg gesproke variëteite oonder de naom Limbörgs es streektaol.

Bij de versjèllende volkstèllinge heet de bevolking vaan Nederlands Limbörg ziech zoe oontwikkeld. D'n dudeleksten trend dee me zuut is de aonwas roond 1900, d'n tied tot väöl lui vaan boete Limbörg nao de kojl trokke.

(v1830=100)

De Limburgse sjriefwies ies volges de Plaatsnamelies van Veldeke.

In de provincie Limbörg is (in vergelieking mèt 't weste) relatief laat op groete sjaol heringedeild. Pas in 1982 woort massaol heringedeild, en wel in 't Heuvelland; in 1991 volgde 'n get minder groetsjaolege herindeiling in Midde-Limbörg. Tösse 2001 en 2011 woort, in fases, 'n nui golf vaan herindeilinge aofgewèrk, in zoewel Noord- es Midde- en Zuid-Limbörg. In 2011 góng ein geplande fusie neet door: tösse Baerge, Mook en Gennep gepland, tot de gemeinte Maasdune (Nederlands Maasduinen). De planne zien veurluipeg ingetrokke. Heimèt is verluipeg 'n ind gekoume aon gemeinteleke sjaolvergroeting in Nederlands Limbörg. In 't midde vaan Limbörg ligke wijer herindeilinge neet zoe veur de hand, in 't noorde boete die ein fusiegemeinte ouch neet. In 't zuie, boe nog väöl relatief klein gemeintes mèt minder es 25.000 inwoeners zien, kin dat nog wel. Dao zien in 2011 en 2019 losse fusies gewees.

Zuug veur alle herindeilinge die al zien gewees de Lies vaan geweze gemeintes in Nederlands Limburg.

Nederlands Limburg grens aon de volgende distrikte.

Waopes vaan Nederlands Limbörg




#Article 4: Algemein Gesjreve Limburgs (206 words)


't Algemein Gesjreve Limburgs is e projek van Limburghuis.

Nao aanleijing van 'ne oproop van de sjoernelis Wim Kuipers in 1989, óm 't Limburgs op sjrif vas te lègke, haet 
Paul Prikken De Taal van de Maas, 'nen diksjenaer, gesjreve. Van 1995 pès 1999 haet de Kemissie Algemein Gesjreve Limburgs 'n ierste aanzèt gegeve.

't Aafzich van 't AGL is óm 'ne sjtanderd op te zètte veur 't sjrieve van de varrejeteite van 't Limburgs wie dat weurt gekald in Oes- en Wes-Limburg en in de Selfkantj.

't AGL zeuk de kónsens tösje alle Limburgse dialekte. Es sjtrukturiel versjille tösje mie gebejer veurkómme, mós te in waeze kónne keze veur ein van de mäögelikhede. De sjpraok is noe veural Midde-Limburgs georjenteerd: de sjpraekers van de dialekte tösje Remunj en Gelaen höbbe de meiste veuling demit, waat bieveurbeeld bliek oet de käös veur moeljering.

Euver 't algemein haet 't AGL 'n wiej norm es 't geit óm waordkäös. Wäörd die lang neet in alle dialekte veurkómme zeen toch in de diksjenaer opgenomme. 't Idee is det Limburgers 'n sjpraok neet te väöl moete hove aanpasse es ze AGL wille sjrieve, ómdet det de dörpel te hoeg zouw make.

Rosa en Fortuna

De Limburgse Wikipedia haet ouch .




#Article 5: Encyclopedie (203 words)


'ne Encyclopedie (Grieks: ἐγκύκλιος παιδεία (oetsjpraak enkyklios paideia), lèttelek, 'n goodgerönde educatie, wat algemèng kènnis betekent) is 'n gesjraeve verzameling va kènnis. Encyclopedieje zeunt algemèng, mèt artikele över allerlei oonderwerpe. Is 't naosjlaagwaerk gespecialisierd in èè vakgebied da kalt me van 'ne lexicon. In d'r volksmoond wert evvel ooch gesjpraoëke van 'ne medische encyclopedie of 'ne taalkundige encyclopedie.

D'r Limburgse Wikipedia is waarsjienglek d'r örsjte encyclopedie in 't Limburgs.

In d'r örsjte ieëw n. Chr. sjreef Plinius d'r Owwere mèt ziene Naturalis Historia d'r örsjte encyclopedie. De behaowe dele waoërte in 2004 in 't Nederlands vertaald es De Wereld.

't Örsjste deel van d'r Encyclopédie va Denis Diderot en d'Alembert versjaen in 1751 en 't doorde bies 1765 ieër 't 39 delig waerk compleet waor. Mieë wie 200 gelieërde wérkde d'r aan mèt. Dit belangrieke instrumaent wérkde mèt an de versjpreiding van de ideeje van de Verlichting. 't Waerk waoërt dan ooch gow op d'r index gezat mae b.v. F.K. de Velbrück, preensbisjop va Luuk, sjteurde zich dao gaar neet aa en sjoonk de driejde oetgaaf (Genève, 1777-1779) in 39 dele mèt 'n supplemaent va driej dele illustraties an de Societé Emulation. D'r preens èèges how 'n volledige oetgaaf in z'n priveebibliotheek sjtoeë.




#Article 6: Nut (151 words)


Nut (Nederlands: Nuth) is e kèrkdörp in de gemeinte Baekdale in Nederlands Limburg ten zuje van Zittert (Sittard) in 't dal van de Gelaenbaek en de Pletsjbaek (Platsbeek) taeëge de autobaan A76 en d'r Sjpaoërwaeëg Zittert-Heële. De gemeente haat 15.284 inwuuënesj (april 2017) en 'n oppervlakte va 32,62 km² (woëvan 4 km² water). Nut waor bis 2019 'n zelfsjtendige gemeinte.

Nut haat óngevier 2.700 hoeëzer en 5.500 inwuuënesj. Hie bevinge zich 't gemeintehoeës, de St. Bavokèrk oeët 1763 (mèt o.a. 'n corpusbeeld gemaakt door Jan van Steffeswert), de meiste bedrieëve en winkele. Industrie- en bedriëveterrein De Horzel lik in 't buurtsjap Kamp. In de gemeinte bevingk zich 'n groeët aantal kesjtieële en monumentaal boerderieë: kesjtieël De Dael, baksjteen mèt horizontaal mergelbeng oeët de Middelieëwe; Kesjtieël Reijmersbaek oeët d'r 17e ieëw; Hoes Nirve (Nierhoven) oeët 1550 en diverse 18e ieëwse (hiëre)häöf geboewd in mergel, baksjtein en/of vakwerk. 

Nut hat ouch 'n sjtasie.




#Article 7: Mestreech (1062 words)


Mestreech (Nederlands en de mieste aander taole: Maastricht; Frans: Maëstricht of Maestricht (verawwerd); Spaons: Mastrique (verawwerd), Waols: Måstraik of Li Trai) is neet allein de hoofstad vaan Nederlands Limburg mer ouch de groetste gemeinte: 122.418 inwoeners in april 2016. Annemarie Penn is börgemeisterse. 't Is nao of neve Nijmege de ajdste stad vaan Nederland. In Nijmege zien awwer euverbliefsele vaan Romeinse bewoening gevoonde, meh Mestreech is sinds de stiechting continu bewoend gewees. De bijnaom vaan de Mestreechtenere is Sjenge; de petroenheilege vaan de stad is Sintervaos.

De naom vaan Mestreech kump vaan 't Latiense Trajectum ad Mosam of Mosae Trajectum wat 'euversteekplaots euver de Maos' beteikent. Deze naom woort veur 't iers gebruuk in de Middeliewe. 't Is dus neet zoonder mankatie of 't ech d'n officiële naom vaan 't Romeins Mestreech waor.

De stad Mestreech ligk in 't zuie vaan Nederland in ‘t Zuid-Limbörgs Heuvelland. Veur e groet deil grens Mestreech aon de Belzje gemeinte Laoneke en Riems. Aon de Nederlandse kant grens Mestreech aon de gemeinte Meerse, Valkeberg en Eijsde-Mergraote. Ouch ligk 't in e dal. Bij Mestreech koume naomelek 't Maosdal en ‘t Jekerdal same. 't Dal weurt umgeve door de heuvele vaan 't plateau vaan Mergraote en de heuvele vaan de Haspengouw. 't Dal weurt beheers door twie riviere, de groete Maos en de klein Jeker. De heuvele roontelum Mestreech bestoon dèks oet Mergel (zandstein) mèt ‘n dun laog löss. De bekinste heuvel bij Mestreech is de Sint Pietersberg mèt zien bekinde mergelgrotte (al zien dat gein grotte, mer geng door de mins oetgegraove).

't Gief spore vaan 'n aw keltische bewoening vaanaof oongeveer 500 v.Chr. De gesjreve, good gedocumenteerde historie begint pas mèt de Roemeinse bezètting: in deen tied woort op dees plek de vesting Traiectum ad Mosam gestiech. Get zuieleker es de plaots boe vaandaog d'n daag de Sint Servaosbrögk (Aw Brök) ligk, moot in deen tied al 'n aander brök geslage zien, die in de Middeliewe vervalle is.

In de Middeliewe waor Mestreech 'n bleujende havestad, boevaan Henric van Veldeke nog sprik in zien heilegeleve vaan Sint-Servaos. Dizze bisjop heet es heilege 'n veurnaom rol gehad in de bleuj vaan Mestreech: heer waor 'ne populairen heilege en doezende pelgrims kaome eder jaor nao de Sintervaoskèrk um zie graaf te bezeuke. Wijer waor 't 'n plaots boe väöl weeg samekaome, en in 't verlengde daovaan woort 't 'n veurnaom handelsstad.

Wel woort de stad liechtelek gehinderd door de zoegeneumde Twiehieregheid: vaan de late Middeliewe tot aon 1794, wie ze vereuverd woort door de Franse, hadde d'n hertog vaan Braobant en de prins-bisjop vaan Luik alletwie beperkde mach euver de stad.
Mèt de instèlling vaan 't Keuninkriek der Nederlande in 1815 kaom Mestreech in Nederland te ligke. In de periode vaan de Republiek hoort 't ouch tot de Nederlande, meh noe veur 't iers es volwaardeg deil, naomelek in de nui gevörmde provincie Limburg, en neet es deil vaan e wingewes. Wie in 1830 de zuieleke Nederlande ziech aofsjeide, maakde gans Limburg, ouch Mestreech, de käös veur de katholieke Belzje. 't Waos evels d'n Hollandse ginneraol Cornelis Dibbets, dee de stad veur Nederland en keuning Wöllem I beheelt: jaorelaank heelt heer de stad compleet geïsoleerd mèt 'n dictatoriaol strengheid. Wie in 1839 't verdraag mèt 't Belsj geslote woort, woort Limbörg verdeild in e westelek, Belsj deil en 'n oostelek, Nederlands deil, boe-in Mestreech veur D'n Haog behawwe bleef. Dit verklaort boeveur de grens tösse de twie Limbörge zjus bij Mestreech de Maos neet volg.

Oonder aandere umtot Mestreech zoe in e heukske kaom te ligke, verveel 't in de negentiende iew tot ein vaan de ermste stei vaan 't ganse land. De band mèt 't Belsj woort evels gaaroet neet doorgesnoje: väöl wèrklui en get industriële oet Luik en umstreke vestegde ziech in de stad. Aon dees lui zien de mieste Franse wäörd in 't Mestreechs dialek te daanke. Pas vaanaof 1919, dus nao d'n Ierste Wereldoorlog, woort Mestreech 'n echte Nederlandse stad, in de ierste plaots mèt 't Noorde verboonde. Na d'n Twiede Wereldoorlog is de stad hiel hel gegreujd.

In 1992 woort hei 't Verdraag vaan Mestreech geteikend.

Oersprunkelek bestoont de stad Mestreech oet 't gebeed dat binne de stadsmoer laog of aanders gezag naoventrint 't gebeed binne de Ringbaon (me sprik hei daan euver 't gebeed aon de rechterkant vaan de Maos). 't Gebeed aon d'n aandere kant vaan de Maos nump me Wiek. De stad heet ziech langen tied neet oetgebreid, dit umtot Mestreech 'n vestingstad waor en dus boete de mäör neet gebouwd moch weure. Pas sinds 1867 is Mestreech gein vestingstad mie. In 't begin vaan de 20e iew woort de stad groeter, zoe oonstoon de wieke Blauwdörp, Breuselsepoort, 't Villapark en breit Wiek oet mèt de wiek rond de statie. Al rond 1900 waor d'r e tekort aon woeninge meh mèt twie oorloge kaom d'r wieneg vaan hoezer bouwe. Nao d'n Twiede Wereldoorlog begós Mestreech mèt wieke bouwe en oet te breie. Tegeliek begós Mesteech zoe te greuje tot 't ouch aander dörper begós te annexere, dèks wel ten koste vaan 't zelfbestuur en de wèl vaan de bewoeners. Väöl aw bewoeners vaan de dörper zien ziechzelf daan ouch neet es Mestreechteneer en vinde väöl aw Mestreechtenere de dörpsbewoeners gewoen 'ne boer allewel de dörper noe dèks gans vergreujd zien mèt de stad. Väöl vaan de dörper höbbe nog hun eige dialek allewel dees lankzaam vergreuje mèt ‘t Mestreechs.

De gemeinte Mestreech is ingedeild in vief stadsdeile. Allemaol höbbe ze 'ne verantwoordelek wèthawwer en 'ne stadsdeilleier (en 'nen assistant-stadsdeilleier). De stadsdeile zien wijer oonderverdeilt in 44 wieke:

De wieke Amie, Hare, Hier, Ittere, Sint Pieter en Wolder zien geannexeerde en dus iers zelfstandige gemeintes. Lummel (wat iers bij gemeinte Meersse hoort), Sjaan (iers gemeinte Hier) en Heugem (iers gemeinte Groonsveld) zien dörpe die deeil waore vaan aandere gemeintes.

Aofgezeen vaan de twie groete stadsoetbreiinge (1920 en 1970) is de Mestreechse bevolking euver 't algemein minder hel gegreujd es die vaan gans Limbörg. Deils kump dat door suburbanisatie: de bevolking vaan Mestreech vestegde ziech in umligkende gemeintes, die later woorte geannexeerd. Wijer is de Limbörgse bevolking vaanaof 1890 hel gegreujd door arbeidsimmigratie nao d'n Oosteleke Kojl; in die greuj heet Mestreech neet mètgedeild.

Greun: Stad/gemeinte Mestreech
Blauw: Provincie Limbörg

Mestreech kint mèt zien lang historie väöl bezunder geboewe. Nao Amsterdam heet Mestreech de meiste Rieksmonuminte vaan alle stei in Nederland 




#Article 8: D'n Haag (248 words)


D'n Haag (Nederlands Den Haag of 's-Gravenhage, Haags De Haag) is de daarde stad vaan Nederland gemete in aontal inwoeners, nao Amsterdam en Rotterdam. De gemeinte had op 1 januari 2004 469.059 inwoeners. Daoneve is de stad veural hiel veurnaom es bestuurscentrum: zoewel 't parlemint es de Senaat, de regering en de Keuning höbbe dao hun residentie.

D'n Haag is in 1248 gestiech door d'n Hollandse graof Wöllem II, dee dao in plaots vaan in Dordrech zien residentie vestegde. Ziene zoon, de bekinde Floris V, leet dao de Ridderzaol bouwe, die vendaog d'n daag nog steit en daobij ouch nog veur plechtighede gebruuk weurt. D'n Haag is dus vaanaof zien stiechting al bestuurscentrum.

Allewel tot D'n Haag in de middeliewe noets stadsrechte heet gekrege - dao-op mós 't wachte tot 1806, oonder Lowie Napoleon - heet 't ziech de ierste drei iewe snel oontwikkeld. In d'n Tachtigjaorigen Oorlog verloor 't evels eve zien welvaart en ouch e groet deil vaan zien bevolking: umtot 't gein walmör had, kóste de Spanjole gemekelek brandsjatte en plundere. Zie vestegde oonder 't belèg vaan Leiden hei hun hoofkerteer. In de 17en iew greujde 't groetste dörp vaan Nederland good door, neet in 't minste umtot ouch de Republiek vaanoet D'n Haag geleid woort.

In de 19e en 20e iew is D'n Haag allein nog mer wijer gegreujd. Dörper wie Scheveningen en Loosduinen woorte ein veur ein opgeslók. Door zien strategisch belaankrieke ligking aon zie woort D'n Haag in d'n Twiede Wereldoorlog vestingstad.




#Article 9: Rotterdam (5328 words)


Rotterdam is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland. Mèt 'n bevolking vaan good 600.000 inwoeners moot 't inkel Amsterdam veur ziech laote es groetste stad vaan 't land. Es economisch centrum is 't nog veurnaomer: zien have is de groetste vaan Europa en ein vaan de groetste vaan de wereld. De stad weurt in twie stökker verdeild door de Nui Maos; 't aajd Rotterdam ligk aon de Noordkant. De Lek, de Waal en de Maos en sinds 2007 de Betuweroute verbinde Rotterdam mèt 't haaf Europees achterland. De stad is door hendeg intensief gebruukde spoorweeg verboonde met Utrech, Amsterdam, D'n Haag en Dordrech. Rotterdam is neve 'n economisch centrum ouch 'n belaankrieke cultuurstad; veural zien modern arsjitectuur is wereldwied bekind. Allewel tot 't de groetste stad vaan Zuid-Holland is, vervölt 't kleinder D'n Haag de rol vaan provinciehoofstad.

Vaanajds woort in Rotterdam links gestömp en waor de PvdA de groetste partij in de gemeinteraod. Dit veranderde in 2002, wie de rechs-populistische partij Leefbaar Rotterdam veur 'n klein revolutie zörgde. De veurmaan vaan de partij, Pim Fortuyn, zörgde datzelfde jaor (postuum) veur 'n vergeliekbaar versjuiving in de lendeleke politiek mèt de LPF; väöl belaankrieke figure oet dees partij kaome oet Rotterdam.

Sinds 1962 waor de oetslaag vaan de gemeinteraodsverkezinge zoe (totaal 45 raodszetele):

Vaan 2014 toet 2018 gaf 't e colleesj vaan Leefbaar Rotterdam, D66 en CDA (23 raodszetele). 

Sinds 2018 gief 't e colleesj vaan VVD, D66, GL, PvdA, CDA en CU/SGP (23 raodszetele).

Börgemeister is Ahmed Aboutaleb vaan de PvdA.

De stad (plaots) Rotterdam en de gemeinte valle gooddeils mètein same, meh neet gans. Hoek van Holland, Hoogvliet, Pernis en Rozenburg zien alle veer neet allein stadsgebeje (zuug direk oonder) meh ouch apaarte woenkerne (dit maak bestuurlek neet oet, meh statistisch wel). 'n Soortgelieke situatie gief 't veur de aofgelege industriegebeje Botlek, Europoort, Maosvlaakde en Vondelingenplaat.

De plaots Rotterdam strek ziech evels veur e klei stökske boete de gemeintegrenze oet: 'n industrieterrein zuielek vaan d'n A15 in de gemeinte Albrandswaard heet de naom Rotterdam-Albrandswaard mètgekrege.

Rotterdam is in veertien gebeje verdeild. Tot 2014 waore dees gebeje deilgemeintes mèt wiedgoonde otoriteit die in de buurt vaan 'n gemeinte kaom. Naotot me evels tot de conclusie kaom tot de deilgemeinteraode en -besture slech functionere, besloot ze te reducere tot 'gebeedscommissies'.

De indeiling is zoe:

Dit umvat zoewel de aw stad vaan Rotterdam es de geweze veurstad Cool, get aw nuibouwwieke en aonligkende buurte. Bij de Wederopbouw (zuug oonder) is 't zwuurtepunt vaan 't Rotterdams centrum get nao 't weste versjove, zoetot zeker Cool väöl vaan de centrumfunctie heet euvergenome.

Charlois (oetspraok ['ʃaːrlo:s]) is 'n veurmaolege gemeinte bezuie de Maos, die boete 't aajd dörp versjèllende aw arbeierswieke umvat. E deil is vaan nao d'n oorlog. Wijer vint me hei 't winkelcentrum Zuidplein. 't Huieg gebeed Charlois vèlt neet perceis same mèt de aw gemeinte.

Delfshaven, westelek vaan 't aajd Rotterdam gelege, is ouch 'n geweze gemeinte en wie de veurege veural geteikend door de have en zien arbeiers.

Dit gebeed ligk weer in Rotterdam-Zuid en besteit ouch weer veural oet arbeierswieke. Aanders es Charlois, boe 't oostelek vaan ligk, is Feijenoord gein aajd dörp. Veur de bebouwing hoort 't gebeed bij Charlois (ieder ouch Katendrecht) en IJsselmonde (zuug dalek oonder) en gaof 't hei allein 'ne sjeepswerf, geneump nao 't eilendsje F(e)ijenoord. De voetbalclub (mèt 'n y) späölt neet in Feijenoord meh in IJsselmonde.

Dit is ein vaan de rieker deile vaan Rotterdam, gans in 't noorde gelege. Ouch Hillegersberg is vaanajds 'n apaart dörp. Gans in 't noorde is dit stadsgebeed nog e bitteke lendelek.

Dit dörp is gein deil vaan de stad Rotterdam, al huurt 't wel bij de gemeinte. 't Is op veurmaolege 's-Gravenzandse groond gegreujd es arbeiersdörp veur de westeleke havedeile, bij de moonding vaan de Nuie Waterweeg in de Noordzie.

Dit is 'n geannexeerde gemeinte. Umtot ze zier excentrisch ligk (gans in 't weste vaan Rotterdam-Zuid), weurt ze ouch neet tot de stad Rotterdam gerekend. 't Aajd dörp is deils bewoerd meh lesteg te vinde tösse de nao-oorlogse nuibouw.

IJsselmonde is zoewel de naom vaan 'n veurmaolege gemeinte en huieg stadsgebeed es de naom vaan de ganse waard/weerd boe Rotterdam-Zuid en nog get aander plaotse op ligke (zuug IJsselmonde (weerd)). Ouch hei gief 't dus weer 'n aajd dörp; de mieste aander wieke en buurte zien vaan kort veur of nao d'n oorlog.

Kralingen is weer 'n aw gemeinte. 't Aajd dörp raakde in d'n achtienden iew (nao oetpöttende veenwinning) oontvolk en is gans verdwene. E later dörp versjeen in de negentienden iew aon d'n Oudedijk. Hei vint me ouch de moderne wiek Kralingen. Crooswijk is ein vaan de ajdste arbeierswieke vaan de stad, gelege op vreuger Hillegersbergs groondgebeed. De wiek heet nog ummer e volks (en ermelek) karakter en weurt sterk mèt de 'othentieke' Rotterdamse volkscultuur geassocieerd.

Sommege meine heimèt gans Rotterdam benoorde de Maos; es stadsgebeed is 't evels e stök kleinder. 't Umvat noe ins gein aajd dörp, de groond hoort in 't verleie bij Hillegersberg, deils vaanajds al bij Rotterdam (Hof van Wena).

Dit gebeed ligk in 't noordweste vaan de stad, tege 't Westland aon. Ouch Overschie is vaan oersprunk weer 'n apaart dörp; dit dörp is nog neet gans verdroonke in de nuibouw. Rotterdam heet de geannexeerde groond veural gebruuk veur industrie en veur lochhave Zestienhoven ('Rotterdam-The Hague Airport').

Pernis is officieel nog ummer 'n apaarte plaots en versteit ziech ouch zoe: de bewoeners zien veural otochtoon dörpers en vörme 'n typische dörpsgemeinsjap, oondaanks de bouw vaan haves roontelum.

E nuibouwgebeed gans in 't ooste vaan de stad (oostelek vaan Kralingen), vaanaof de jaore 1960 gerealiseerd in 'ne negentienden-iewse polder. Intösse in inwoeners 't groetste stadsgebeed.

Ouch dit is e dörp. Tot 18 miert 2010 waor 't 'n zelfstendege gemeinte; daomèt is dit 't joonkste vaan alle Rotterdamse stadsgebeje.

Boete de versjèllende stadsgebeje vèlt 't havegebeed. De volgende haves zien allewijl nog zoe in gebruuk:

Daobij koume nog haves die neet op 't groondgebeed vaan Rotterdam ligke.

Wijer heet de stad ouch 'druug' industrie. Die is veural geconcentreerd in de Spaanse Polder, westelek vaan Overschie.

Rotterdam heet versjèllende veurstei. De agglomeratie Rotterdam geit zoeget naojeloes euver in die vaan Den Haag. Daorum heet me mèt ingaank vaan 1 jannewarie 2015 de Stadsregio Rotterdam mèt 't Stadsgewes Haaglanden samegeveug tot de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag (MRDH). Neve Rotterdam en Den Haag hure daobij de volgende gemeintes (die mèt e stereke maakde deil oet vaan de opgelufte Stadsregio): Albrandswaard*, Barendrecht*, Brielle*, Capelle aan den IJssel*, Delft, Hellevoetsluis*, Krimpen aan den IJssel*, Lansingerland*, Leidschendam-Voorburg, Maassluis*, Midden-Delfland, Nissewaard (in 2015 oontstande oet Bernisse* en Spijkenisse*), Pijnacker-Nootdorp, Ridderkerk*, Rijswijk, Schiedam*, Vlaardingen*, Wassenaar, Westland en Westvoorne*.

Dees metropoolregio vörmp e belaankriek deil vaan de Zuidvleugel vaan de Randstad. De res weurt oetgemaak door Dordrecht en zien veustei (de Drechtstei).

Rotterdam oonderhèlt veural partnersjappe mèt aander havestei of aander stei die oonder bombardeminte te lije höbbe gehad. Inkel zösterstei zien Antwerpe, Dresden, Duusbörg, Jakarta, Kölle, Lille, Osaka, Praag, Shanghai en Sint-Petersburg. De naodrök ligk op de ben mèt Shanghai en Kölle.

De waopecompositie vaan Rotterdam liet ziech zoe umsjrieve:

Rotterdam is neet de insegste Hollandse stad mèt 'ne paol in 't waope (zuug oonder mie ouch Dordrecht, Amsterdam en Gouda). Me geit devaan oet tot dat in al die gevalle 'n revier symboliseert; in 't geval vaan Rotterdam zouw dat de Rotte zien. Oet 't jaor 1351 zien twie zegele bekind; eint tuint e waope mèt paol en zoonder liewe; 't aandert tuint zjus allein de liewe. Wienie Rotterdam die lèste is goon veure, is daorum oonbekind.

De liewe zien 't waope vaan Holland, wat sinds 1299 is personeel unie mèt Henegouwe waor. De liewe vaan sabel zien vaan Henegouwe, die vaan keel zien de oersprunkeleke Hollandse liewe. Normaliter weure die liewe neet goond geteikend; in 't Rotterdams waope evels wel umtot ze aanders neet in 't bovedeil passe. De liewe es sjèldhawwers versjijne in 1506 veur 't iers.

Dit waope bleef iewelaank oonveranderd geveurd. Wel moch Rotterdam in 1811, oonder Napoleon, e sjèldhoof mèt drei bije veure. Nao de Fransen tied woort dit weer trökgedrejd. Op 24 juli 1816 bevestegde d'n Hoege Raod vaan Adel de stad Rotterdam in zie (traditioneel) waope.

Nao d'n Twiede Wereldoorlog besloot me Rotterdam te beloene mèt e devies; de wäörd 'Sterker door strijd', die op 19 jannewarie 1948 woorte touwgeveug, sloon op 't Bombardemint vaan mei 1940. Nog datzelfde jaor besloot me 't waope wijer oet te bouwe door 't op 'nen diek te zètte, boe golve tege sloge. De gemeinte voont deen diek evels neet passe bij 't steidelek karakter vaan de stad en vroog um 'n moer. Dao stumde d'n Hoege Raod mèt in. Op 7 augustus 1948 kraog de stad häör nui waope. Heibij woorte ouch inkel details verbeterd: de liewe kraoge hun aanders gekleurde negel en tonge die in 't waope vaan 1816 neet waore gespecificeerd.

't Veendel vaan de stad, wat al laank in oonofficieel gebruuk waor, woort door de gemeinte op 10 fibberwarie 1949 vasgestèld. 't Is klaorbliekelek vaan 't waope aofgeleid.

De Rotterdamse have, vaanajds de twiede vaan Nederland, greujde vaanaof de late negentienden iew zier sterk en breide ziech ummer nao 't weste oet, dèks op geannexeerd gebeed meh soms ouch op groondgebeed boete de gemeinte Rotterdam. De ajdste haves nog in gebruuk zien de Waalhave en de Eemshave, tösse Charlois en Pernis. Aon d'n euverkant, in d'n awwe polder Nieuw-Mathenesse, ligk de Merwedehave. Westelek daovaan ligk ouch havegebeed, meh dat huurt bij Schiedam en Vlaardingen. Vaan nao d'n oorlog stamme zier groete oetbreiinge tot oetindelek de Noordzie. Achterein zien dat Pernis (Ierste en Twiede Petroleumhave), de Botlek (Daarde Petroleumhave, Ierste en Twiede Werkhave, Sjemiehave, Sint-Laurenshave), Europoort (Veerde t/m Zevende Petroleumhave), de Ierste Maosvlaakde (Mississippihave, Amazonehave, Europahave, Achste Petroleumhave, Nijlhave, Hudsonhave) en de Twiede Maosvlaakde (Prinses Amaliahave, Prinses Alexiahave, Prinses Arianehave, Prinses Margriethave).

Rotterdam is mèt 445 mieljoen ton aon euverslaag in 2014 de groetste have vaan Europa en de veerde groetste vaan de wereld, nao Sjanghai, Singapore en Tianjin. Vaan 1962 tot 2004 waor 't zelfs de groetste vaan de wereld. Häören umvaank daank ze aon häör positie in diechbevolk gebeed, meh ouch aon häör positie aon de oonderluip vaan twie groete reviere, de Waal (mutatis mutandis ouch de Rijn) en de Maos. Dit maak Rotterdam boete 'n ziehave ouch 'n binnehave. Concurrente in de umgeving zien oonder mie Antwerpe en Hamburg, mèt de kleinder haves vaan Dordrech en Moerdijk weurt ieder samegewèrk. Petroleum (wie de bovestoonde havenaome suggere in Rotterdam volop ingeveurd) weurt t'r plaotse geraffineerd tot tösseprodukte wie nafta, die örges aanders (in Moerdijk, meh ouch op Chemelot bij Geleen) wijer weure verwèrk. Aander good kin mèt vrachwagele, euver de revier of mèt d'n trein (Betuweroute) nao 't achterland weure verveurd.

De have zörg veur bezunder väöl milieuvervojling. Veural de lochvervojling is 'n acuut probleem, umtot de stad Rotterdam oostelek vaan de have ligk en de wind oet 't weste kump. Ouch heet de umgeving mie es eine kier sterk mote lije oonder de havebouw. Ind negentienden iew woort gans Katendrecht gesloop um plaots te make veur haves, in de jaore 1960 trof Blankenburg (daan gemeinte Rozenburg) 'tzelfde lot. Zier umstreje waor 't vermassekrere vaan 't natuurgebeed De Beer (aon de Maosmoond) veur d'n aonlègk vaan Europoort. Ouch es gevolg daovaan heet me wijer oetbreiinge neet mie op aajd land, meh in zie aongelag (de twie Maosvlaakdes), e zier kostelek perces. Dit alles beperk de have in häöre greuj.

Neve dees concentratie vaan industrieel arbeid vint me in Rotterdam ouch väöl commercieel deensverliening. Versjèllende vaan zien bekinde wolkektretsers hure touw aon financieel instèllinge (beveurbeeld Nationale-Nederlanden). Ketoere zien ouch geconcentreerd roond d'n A16 (zuug oonder) in 't Brainpark en 't Rivium. Neet-commercieel deenste weure natuurlek door de gemeinte aongeboje.

In Rotterdam steit 'n universiteit, de zoegeneumde Erasmusuniversiteit. Opgeriech in 1913 oonder naom Nederlandse Handelshoegsjaol woort 't in 1939 'n universiteit, meh die zouw tot 1973, es Nederlandse Economische Hoegsjaol, toch nog e typisch economisch karakter drage (wat de handelsstad Rotterdam tegooj kaom). Allewijl is 't 'n volweerdege universiteit mèt ouch geisteswetensjappe, rechte en medicijne (meh gein aander bètawetensjappe). De sjaol brach versjèllende bekinde alumni voort, veural econome.

Rotterdam heet versjèllende hoegsjaole (HBO). Algemein geriech is allein de Hoegsjaol Rotterdam, die technische opleiinge meh ouch PABO aonbeit. De stad heet drei cultureel oonderwiesinstitute: me vint hei 'n kunsacademie (Willem de Kooningacademie; oonderdeil vaan de HR), 't Grafisch Lyceum en de vakhoegsjaol Codarts (boe-in oonder mie 't conservatorium is opgegaange). Wijer is in de stad de Islamitische Universiteit Rotterdam gevesteg. De EuroPort Business School en de sjeepvaarthoegsjaol STC-Group riechte ziech op Rotterdam zien positie es have- en handelsstad.

In 't Rotterdams centrum, kortbij de Centraol Statie, vint me 't Schouwburgplein. Hei-aon ligke, neve de Rotterdamse Schouwburg, ouch konzèrzaol De Doelen (zuug oonder veur 'n foto), zoewie bioscoop Pathé Schouburgplein. De Doelen heet 't Rotterdams Philharmonisch Orkest es vaste bespeuler. Kortbij vint me nog 't Aajd Luxortheater. Umtot dit theater te klein woort, heet me op de Kop van Zuid 't Nui Luxortheater gebouwd. Dees theaters, in 't bezunder 't nuit, zien veural gedach veur groete producties wie musicals. In Rotterdam zien versjèllende poppodia, meh 'n ech groet podium oontbrik: Rotown, 't groetste poppodium vaan de stad, is nog e stök kleinder es de podia vaan Amsterdam, D'n Haag of zelfs Tilbörg. Veur groete konzèrs weurt soms Ahoy' gebruuk ('nen evenemintehal op Zuid), veur zier groete De Kuip.

Rotterdam kint versjèllende musea. De twie bekindste zien 't Museum Boijmans Van Beuningen en de Kunsthal. Aon de Maasboulevard vint me 't Maritiem Museum.

In Rotterdam gief 't ouch diverse festivals. 't North Sea Jazz Festival, vaanajds in D'n Haag georganiseerd, vint sinds 2006 in Rotterdam plaots. Sinds 1996 besteit 't Gergiev Festival, geneump nao Valeri Gergjev, dee toen chefdirizjènt vaan 't RPhO waor. Vaan 1997 tot 2010 trok ouch de Dance Parade väöl bezeukers, meh d'n exploitant besloot in 2011 veur 't festival neet mie te hawwe. In 2014 woort in 'nen opvolger veurzeen.

Rotterdam profileert ziech 't mieste es voetbalstad. Es insegste plaots in Nederland kint de stad drei betaoldvoetbalclubs. In 't sezoen 2016-17 speule ze alle drei in de Ieredevisie. Groetste club is Feyenoord, wat veertien kier kampioen vaan Nederland woort (lèste kier in 1999). De club resideert in Rotterdam-Zuid, meh heet häören aonhaank door gans Nederland zitte. Sparta, de ajdste club vaan de stad, waor veural veur d'n Twiede Wereldoorlog ein vaan de topclubs vaan Nederland. Ze woort zès kier kampioen (lèste kier in 1959). Sparta heet zie stadion in de wiek Spangen. De daarde club is Excelsior oet Kralingen. Diverse amateurvoetbalclubs zien actief in de stad; de succesvolste daovaan is RKSV Leonidas oet Schiebroek, wat in 't sezoen 2016/17 in de Ierste Klasse späölt meh ouch in de Topklasse is oetgekoume.

Nog versjèllende aander sporte weure op topniveau gespäöld. Zier bekind in 't loupe is de marathon vaan Rotterdam, dee sinds 1981 weurt geloupe en edersjaor neve de internationaol toppers ouch doezende amateurloupers trèk. Bij fietsrenners is Rotterdam bekind um ziene Zèsdaogse, dee in 1936 veur 't iers woort verrijd. De peerdssport is vertroje mèt de CHIO Rotterdam (sinds 1948 in 't Kralingse Bos). In 't hockey gief 't HC Rotterdam. Bij de hiere is dit 'n topclub die hoeg in de Hoofklas mètspäölt, de damesaofdeiling evels presteert minder good. Wijer kint Rotterdam 'n succesvol hoonkbalclub, SC Neptunus.

De have heet door de iewe heer veur väöl prostitutie gezörg. In 't verleie kós me in 't Sjeepvaartkerteer ('t zuie vaan de Stadsdreihook, aon de Nui Maos), op 'n klein oppervlaakde väöl tientalle bordele vinde. Mèt de oetbreiing vaan de haves nao Katendrecht kaom dit stadsdeil jaorelaank es prostitutiebuurt bekind te stoon. Roond 1980 is dao de seksindustrie, nao touwgenome euverlas veur de bewoeners, gans verdwene. Allewijl vint me in 't weste vaan de stad nog get seksclubs. De tippelprostitutie bleujde sterk op nao d'n oordergaank vaan Katendrecht; jaorelaank gaof 't 'n tippelzone aon de Keileweg (in 't industriegebeed Nieuw-Mathenesse), meh in 2005 woort ouch die straot veur prostitutie geslote.

Rotterdam is e zier veurnaom verkiersknouppunt. D'n A4 en A13 veure nao Amsterdam, d'n A20 in westeleke riechting nao 't Westland en in oosteleke riechting nao Gouda (boe heer mèt d'n A12 samekump en wijer ooswaarts nao Utrech, Arnhem en de Duitse grens), d'n A16 nao Dordrech, Breda en de Belzje grens. Gans in 't zuie sjamp d'n A15 de stad - ze kump deep vaanoet 't havegebeed en löp door tot aon Bemmel in de Betuwe. Binne in de stad zien versjèllende groete weeg mèt s-nommers.

Door zien ligking aon de Nui Maos kint Rotterdam versjèllende brögke en tunnels. D'n A16 geit euver de Van Brienenoordbrögk (geneump nao 't eiland boe ze euver löp; veerdeg gekoume in 1965 en verdobbeld in 1990). D'n A4 geit oonder de Maos door mèt de Beneluxtunnel (1967, verdobbeld 2002). In de stad vint nog de Willemsbrögk (geëupend in 1981, t'r vervaanging vaan 'n väöl awwer brögk) en de Erasmusbrögk (1996). Al sinds 1942 gief 't wijer de Maostunnel, de ajdste tunnel vaan Nederland. De gemeinte wèlt nog twie brögke euver de Maos sloon, ein in 't weste (vaan de Bospolder nao de Waalhaven) en ein in 't ooste (vaan Kralingen nao De Veranda). De brögke zouwe Rotterdam-Zuid mote oontslete en zien in de ierste plaots veur 't fietsverkier en 't opebaar verveur gedach.

De stad kint versjèllende spoorweegstaties. De veurnaomste is Rotterdam Centraol aon de Weena. Hei stoppe versjèllende intercity's wie ouch internationaol treine. Ouch op statie Rotterdam Blaak stoppe intercity's. Wijer kint Rotterdam staties in Noord, Prins Alexander, Zuid, Lombardijen en Hoek van Holland (twie kier), zoewie 'n statie bij De Kuip, boe d'n trein allein bij voetbalwèdstrije stop. Rotterdam Centraol ligk aon de Aw Lijn (noordwaarts nao D'n Haag en Amsterdam), Staotslijn I (nao Dordrech en Breda; allewijl goon de mieste treine nao Dordrech evels riechting Roosendaal en Vlissingen), de Rijnspoorweeg (nao Utrech en wijer (noord-)oostelek), de lijn nao Hoek van Holland en de HSL-lijn.

Opebaar verveur in de stad is 't werk vaan de RET (Rotterdamsche Electrische Tram) en gebäört mèt bösse, èllentrikke trams, metro's en poontvere. De Rotterdamse metro góng in 1968 ope.

Rotterdam The Hague Airport, in de volksmoond bekind oonder de vreugere naom Zestienhoven, ligk oondaanks ziene naom binne de gemeintegrenze vaan Rotterdam. 't Is e besjeie vleegveld mèt ein landingsbaon. In 2014 verveurde 't bekans 1,7 mieljoen passagere.

RTV Rijnmond, vreuger Radio Rijnmond geneump, is de radio- en tillevisiezender veur Rotterdam en umgeving. 'n Groete lokaol of regionaol gezèt heet Rotterdam neet mie, al bringk 't Algemeen Dagblad wel 'n Rotterdamse editie oet. De Nieuwe Rotterdamsche Courant góng in 1970 op in de fusiegezèt NRC Handelsblad; ze had tot 2012 häöre hoofzetel in Rotterdam (sindsdeen in Amsterdam).

De gemeinte Rotterdam heet e zier modern aonziech, meh kint oondaanks dat versjèllende monuminte en besjermde stadsgeziechte. 't Aontal rieksmonuminte stoont ind 2014 op 619; daovaan stoonte wiedoet de mieste in de stad Rotterdam. Hoek van Holland deit 't mèt èlf monuminte, Pernis mèt veer en Rozenburg mèt drei. Versjèllende gebouwe die recintelek 50 jaor aajd zien gewore, zien pas nao 2000 es monumint ingesjreve. Wijer erkint de gemeinte nog hoonderde gemeinteleke monuminte.

Door 't bombardemint vaan 1940 (zuug heioonder) heet de binnestad wieneg historisch belaankrieke gebouwe. 't Inseg gotisch gebouw in 't centrum is de Groete of Sint-Laurenskèrk (twieden hèlf vieftienden iew; gerestaureerd 1952-1968). Oet de Vreugmodernen Tied resteert allein 't Hollands-classicistisch Schielandshuis (1665). Wijer bewoerde gebouwe vaan veur 1940 zien 't Wit Hoes (ketoergebouw aon de Maos, 1898) in art nouveau (Jugendstil), 't Raodhoes (aon de Coolsingel; 1920) en 't Hoofposketoer (neve 't Raodhoes; 1923) allebei in 'nen eclectische stijl (bij 't Raodhoes dudelek de Beaux Artsstijl).

Wèlt me in Rotterdam aw bebouwing zien, daan kin me beter loere in de versjèllende geannexeerde dörper. De kerne vaan Delfshaven en Kralingen zien intösse es besjermp stadsgeziech aongeweze. In Delfshaven (wie de naom zeet vaanajds de have vaan de stad Delft) vint me versjèllende aw grachte mèt handeleershoezer, die get steidelek aondoen (en die me vreuger ouch in Rotterdam kós vinde). Ouch in de mieste aander dörper vèlt 't ein en aander te zien; gotische dörpskèrke vint me beveurbeeld in Pernis en Hillegersberg.

Umtot de Duitse lochmach veural de Stadsdreihook en Cool heet geraak, zien de veuroorlogse boetewieke gooddeils oonversjendeleerd gebleve. Groete oetzundering is Bospolder/Tussendijken, wat in 1943 nog ins bij e Geallieerd bombardemint woort getroffe. Es gevolg daovaan weurt 't joonk centrum door awwer bebouwing umringk. E touwnummend aontal gebouwe in die wieke steit oonder besjerming, ofwel es rieksmonumint, ofwel es gemeintelek monumint. 't Noordereiland ('nen negentienden-iewse wiek in 't stadsdeil Feijenoord, gans noordelek in Rotterdam-Zuid) is sinds 2008 al besjermp stadsgeziech, versjèllende aander buurte zien in proceduur vaan aonwiezing. Sommege höbbe zier vernuiende arsjitectuur, wie Blijdorp. De woenhoezer dao zien door versjèllende arsjitekte vaan de Nui Zakelekheid oontwikkeld; de gelieknaomege zoo dao tuint evels e väöl awwerwètser oontwerp vaan Sybold van Ravesteyn. Neet besjermp es stadsgeziech meh zier karakteristiek is ouch Katendrecht, 't vreuger havekerteer. Begin einentwintegsten iew zien hei de aw arbeiershoezer gerestaureerd zoetot de wiek e hip imago kraog. 't Aajd Van Nellefebrik in de Spaanse Polder is neet allein rieksmonumint meh ouch UNESCO-wereldèrfgood. Ouch vaan belaank zien de stadions vaan voetbalclubs Sparta ('Het Kasteel', e rieksmonumint) en Feyenoord ('De Kuip', e gemeintelek monumint).

Deils al in d'n Oorlog, meh veural vaanaof de jaore 1950, woort begós mèt de Wederopbouw. Pas tege 't ind vaan de jaore 1960 waor dee in groete lijne veerdeg. Markante gebouwe oet deen tied zien in groete deile vaan 't centrum te vinde; de ierste zien intösse al rieksmonumint. Aon 't Weena ('n straot die zelf veur d'n oorlog nog neet bestoont) steit 't Hiltonhotel (Huig Maaskant), aon de Coolsingel vint me de Bijenkorf (M. Breuer, A. Elzas). Zier markant ouch is de konzèrzaol De Doelen aon 't Schouwburgplein mèt zien kopergreun kóppel. Neve de statie steit 't Groothandelsgebouw. De statie zelf evels (1957, Van Ravesteyn) is in de jaore 2000 gesloop (zuug oonder). Zier bekind woort ouch de Lijnbaan, vreuger 'n touwslegerij, nao d'n oorlog umgebouwd tot winkelstraot veur vootgengers allein (en daomèt veur de jaore 1950 zier oongebrukelek). Hoeger es 't Hiltonhotel woort 't in dezen tied neet; allein d'n Euromast (1960; aon de Maos kortbij Delfshaven) verluf ziech bove de hoonderd meter.

Pas in de jaore 1980 veranderde dit beleid en stoont de gemeinte wolkekretsers touw. Op 't Weena, neve de Centraol Statie, kaom in 1992 de Delftse Poort veerdeg, 't ketoergebouw vaan Nationale Nederlanden. De volgende jaore kaom dao in de buurt mie hoegbouw, boe-oonder de Milenniumtorie tegeneuver de statie. Ouch aon de Maos, laanks de Boompjes, versjene ze väöl. Roond 2000 begós me drök te bouwe op de Kop vaan Zuid, vreuger e verwaarloes havegebeed meh allewijl bekans e twiede stadscentrum, boe me oonder mie 't Nui Luxortheater (2001), de Montevideo (Mecanoo, 2005) en de 'verticaol stad' De Rotterdam (Rem Koolhaas, 2013) kin vinde. Hei opaon löp de Erasmusbrögk (1996), wie de Willemsbrögk (1981; oosteleker, nao 't Noordereiland) bepaolend neet allein veur 't gebeed um de revier meh veur de ganse stad (zuug ouch bove).

Neve dees wolkekretsers heet me nog mie markante gebouwe gerealiseerd. Op de Blaak vint me de Blaaktorie (1984; beter bekind es 'De Potloed') en Kubuswoeninge (ouch 1984; identieke hoezer zien ouch in Helmond gerealiseerd), allebei vaan Piet Blom. Kortbij de Blaak steit sinds 2014 ouch de Merrethal (Winy Maas). In datzelfde jaor kaom de nui Centraol Statie veerdeg. 't Neume weerd is wijer de nui Pauluskèrk (Will Alsop, 2013; aon de Mauritsweg). Veur de koumende jaore stoon nog mie wolkekretsers op stapel, boe-oonder de Cooltower (150 meter ) en de Zalmtoren (daak op 190 meter, spits op 215 meter).

In Rotterdam vint me e groet aontal beelder, boe-oonder nog gans get vaan veur d'n Oorlog. Zoe gief 't veur de Laurenskèrk al sinds 1622 e beeld vaan Erasmus (door Hendrick de Keyser). Later volgde oonder mie e standbeeld veur de noe vergeten diechter Hendrik Tollens (In 't Park). De bekindste sculpture stamme evels vaan nao d'n oorlog. Iconisch woort 't beeld De verweusde stad vaan Ossip Zadkine (1953; Plein 1940 bij de Blaak). Veur de Bijenkorf aon de Coolsingel steit 'n abstracte sculptuur geneump De gestileerde blom (Naum Gabo, 1957). Recinter trok e beeld vaan de posmoderne kunsteneer Paul McCarthy de aondach; Santa Claus (2001) woort es oongepas gezeen en steit nao twie verplaotsinge noe op 't Eendrachtsplein.

Door de väölheid aon modern gebouwe en beelder mèt markante vörm zien in de Rotterdamse volksmoond väöl bijnaome oontstande veur arsjitectonische werke. Sommege daovaan zien zoe sterk ingebörgerd tot d'n echte naom koelek weurt gebruuk; dit gelt oonder mie veur De Kuip (Stadion Feijenoord), De stopnaald (De gestileerde blom) en Kabouter Buttplug (Santa Claus).

Rotterdam is 'n etnisch zier diverse stad, die door zien have  al in de negentienden iew al lui oet versjèllende deile vaan Nederland (veural 't zuie) trok, en vaanaof d'n twintegsten iew, es ierste stad vaan Nederland, diverse neet-Westerse bevolksingsgróppe.

Rotterdam is al sinds jaor en daag de twiede stad vaan Nederland, meh volgde vreuger op zier groeten aofstand vaan Amsterdam. Door d'n explosieve greuj in d'n twieden hèlf vaan de negetienden iew leep ze evels sterk in, wat me in de greujciefers trökzuut.

(v1830=100)

Doonkergreun: Reële greuj gemeinte Rotterdam
Leechgreun: Virtuele greuj mèt de tössedoor geannexeerde gemeintes
Blauw: Provincie Zuid-Holland

Al veur d'n oorlog kós Rotterdam aonzienleke immigrantegróppe. Zoe vestegde ziech in 1911 de ierste Chineze op Katendrecht. Nao d'n oorlog naom de diversiteit sterk touw; allewijl is oongeveer d'n hèlf vaan de bevolking allochtoon daan wel neet-Nederlander. Wie in aander deile vaan Nederland, meh in aonzeenlek groeter aontalle, kaome Surinamers, Antilliaone, Turke en Marokkaone ziech in de stad vestege. Typisch veur Rotterdam is de groete Kaapverdiaanse gemeinsjap: in de res vaan Nederland woene die bekans neet. De lèste jaore zien de belaankriekste nuikoumers (ouch hei) de Pole. Vlöchtelingegemeinsjappe zien in Rotterdam neet zier groet. De otochtone (dao-oonder kinne ouch lui vaan vreem heerkoms valle die al drei of mie generaties in Nederland woene, wie de Chineze) zien in aontalle gemigreerd nao de veurstei, e perces wat ouch de lèste jaore nog doorgeit.

In de gemeinte Rotterdam woende in 2014 lui mèt 175 versjèllende nationaliteite. De veurnaomste len vaan heerkoms zien de volgende (alle len mèt in 2014 mie es 1000 Rotterdammers zien opgenome):

Rotterdam is gooddeils oontkèrkelek. In 2013 hoort nog 42% vaan de bevolking bij e genoetsjap: 14,7% waor roems-katheliek, 13,3% moslim, 8% protestants en 6% hóng 'n aander religie aon.

E deil vaan de otochtoon bevolking sprik 't Rotterdams, e Hollands dialek wat neet väöl vaan 't Standaardnederlands versjèlt. 't Is veural de (blaanke) volksklas die 't sprik, hoeger opgeleide praote gemeinelek de standaardtaol. De geannexeerde dörper höbbe vaanajds hun eige dialekte, en zeker die op IJsselmonde kinne nog sterk vaan de standaardtaol versjèlle. In Pernis huurt me Wes-IJsselmonds, in Charlois en IJsselmonde-dörp is Oos-IJsselmonds inheims, allewel tot in dat lèste dörp al gein sprekers mie te vinde zien. Vaan 't Charlois is intösse 'nen dictionair versjene.

De väöl migrantegróppe spreke 'n väölheid aon oetheimse taole wie Turks, Marokkaans Arabisch, Berberdialekte, Sranantongo (Surinaams), Papiaments en Kaapverdiaans Creool. In Rotterdam gief 't 'n straottaol mèt hiel väöl Surinaamse wäörd, die dudelek versjèlt vaan de Amsterdamse straottaol en soms Nui-Rotterdams weurt geneump. Dees straottaol is zier populair; me heet zelfs 'n Biebelvertaoling drin gemaak. Versjèllende lui meine evels tot de straottaol te väöl ruimte krijg um joongere nog Standaardnederlands te liere. In 2012 woort daorum 'n campagne veur 'good' Nederlands gelanceerd. De VVD maakde in de raodsverkezinge vaan 2014 e programmappunt vaan 't Nederlands es veurtaol in de stad; dit kaom de partij op kritiek te stoon.

De concurrentie door awwer groeter stei in de buurt waor groet: ouch Delft (mèt Delfshaven), Dordrecht en Gouda bleuje es handelsstei. Toch greujt Rotterdam, wat in 1360 zien walmör bouwt, snel en nump 't naodrökkelek zien plaots in oonder de Hollandse stei. In de vieftienden iew greujde de stad wijer door. In de Hoekse en Kabeljauwse Twiste waor Rotterdam 't centrum vaan de Hoeke, die oonder Joonker Frans geregeld plunderinge dege in de umgeving. Heibij raakde heer ouch Delft en Gouda, wat in Rotterdams veurdeil waor. Dordrecht waor intösse al in beteikenis verminderd door de Sint-Elizabethsvlood (1421). De stijgende status woort bekroend mèt de bouw vaan de Sint-Laurenskèrk, die pas in 1525 veerdeg kaom.

In 1572, in 't begin vaan d'n Tachtegjaoregen Oorlog, plunderde Spaonse tróppe de stad. 't Jaor dao-op koos ze de kant vaan d'n Opstand. Tösse 1578 en 1615 breit me de Rotterdamse haves oet tot bezuie de Hoogstraat, in e gebeed wat me soms Waterstad neump (Nui Have etc.). Sinds de opriechting vaan de VOC had Rotterdam 'n eige kamer drin. Door de veurspood waor Rotterdam 'n veur deen tied groete stad geweure, mèt in 1622 al 20.000 inwoeners en aon 't ind vaan de zeventienden iew al 50.000.

Dit aontal inwoeners woort de volgende iewe geconsolideerd. Rotterdam is de twiede stad vaan Nederland meh zien bevolking en have stagnere. Dit verandert pas in d'n twieden hèlf vaan de negetienden iew. In 1872 kump de Nuie Waterweeg veerdeg, 'n verlègking vaan de Maosmoond nao 't noorde die de have touwliet väöl groeter sjeper te oontvaange. Daan weurt ouch de Holland Amerika Lijn gestiech, die 'n vaste verbinding mèt New York tot stand brink. De wereldhandel greujt evels wijer en Rotterdam heet väöl groeter haves nujeg. Die weure gestiech in Katendrecht, aon d'n euverkant vaan de Maos, op de groond vaan de zjus geannexeerde gemeinte Charlois (zuug oonder). De nuie groond heet Rotterdam neet allein veur de haves nujeg, meh zeker ouch veur de arbeiers, die in dezen tied mèt doezende nao de stad koume. De greuj stagneert kort mèt d'n Ierste Wereldoorlog, meh geit in 't Interbellum oonverminderd door mèt nui annexaties en wijer weswaartse haves. E groet aontal arbeierswieke stamp zjus oet dezen tied; Blijdorp is bij 't oetbreke vaan d'n Twiede Wereldoorlog zjus veerdeg.

Es nazi-Duitsland in mei 1940 Rotterdam binnevèlt, hèlt 't Nederlands leger stand aon de Maos. Op 14 mei evels wèlle de Pruse de weerstand gaw breke en bombardere ze de stad. Zoeget gans 't centrum en Cool goon bij dit bombardemint en d'n dao-opvolgende brand verlore. Zoe'n 800 lui voonte d'n doed. E wijer bombardemint dege de Geallieerde in 1943 op Rotterdam-Wes. Ouch gief 't in november 1944 'ne razzia, ein vaan de groetste in Nederland, um de veur d'n Arbeitsinzèt oondergedoke manslui te pakke. Tot slot had de stad hendeg te lije oonder de Hoongerwinter vaan 1944/45.

Plane veur de Wederopbouw woorte al in d'n oorlog gemaak, meh door geldgebrek en materiaolsjeerde in d'n oorlog kaom dao niks vaan in hoes. Nao d'n oorlog nump me dit plan op; de veurkäör weurt gegeve aon e zier modernistisch plan boe-in de mieste rewiene weure gesloop en de herbouw plaotsvint mèt zier progressief gebouwe. Pas in de jaore 1950 kump dees Wederopbouw good op geng; tegen 't ind vaan de jaore 1960 is ze zoe good es veerdeg. 't Cultureel leve bleujt op, zoewie zeker ouch de have, die maag doorgreuje tot ze de groetste vaan de ganse wereld weurt. In de jaore 1990 krijg 't Rotterdams centrum daobij versjèllende wolkekretsers, die 't stadsgeziech sterk goon bepaole.

Rotterdam, ummer 'n sterk linkse stad, weurt in 2002 't centrum vaan de Leefbaar-beweging es häöre veurmaan Pim Fortuyn hei de lies trèk. Heer katalyseert de oonvrei vaan väöl veural otochtoon Rotterdammers, die ziech ummer mie aofkiere vaan de zier groete gróp neet-westerse allochtone. De gemeinteraod blijf ouch in de jaore tenao gepolariseerd. Begin 2009 had Rotterdam mèt Ahmed Aboutaleb de primeur es ierste gemeinte in Nederland 'ne börgemeister vaan Marokkaanse aofkoms te höbbe.

De huiege gemeinte Rotterdam is tot stand gekoume door de volgende fusies:

Annexaties vaan deilkes groondgebeed zien neet opgenome.

Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan  (in de indeiling vaan de gemeinte en de oetsleeg vaan de historische raodsverkezinge) en  (in de historieparagraaf vaan dit artikel).




#Article 10: Middeliewe (202 words)


De Middeliewe is de periode tösje 't einde van de Romeine in d'n 5e iew nao Christus tot 't begin van de godsdeensoorloge van de 16e iew. 't Is veural d'n tied woeë-in 't Christendom de dominantie religie in Europa woert en de Islam in Arabië ontsjtong en groeët woort.
De Middeliewe is op zich 'ne vraeme naam: d'r tied tösje twieë tiedperke. In 't Ingelsj the Dark Ages of de dónker iewe. Dizze naam had d'r aan biegedrage dat de Middeliewe 'n negatief beteikenis krege. 't Waor zoegenaamd d'r tied woeë-in niks nöttigs is gebeurd, d'r tied tösje de groeëte Romeine en d'n tegewoordige tied. Zoëwie väöl dinger, is dit neet waor. In de Middeliewe wert de sjtaatkundige basis gelag veur 't hudig Europa, de heróntdekking van ouw weitensjap (Pythagoras, Archimedes) en 't beginne van nuje (Isaac Newton, Galileo Galilei), 't ontsjtaon van allerlei instituties, universiteite, vriehede van börgersj, belangrieke agrarische óntwikkelinge (driesjlaag sjtèlsel, d'r ploog) die d'r explosieve gruj van de bevolking nao de Zjwarte Doeëd of Pes van 1348 meugelik makde.

 De Middeliewe waere ingedeild in drie periodes: 

Eder van dees periode haet zien eigen kènmerke en óntwikkeling.

Allewiel weurt in 't ongerwies ondersjeid gemaak in de volgende periodes:




#Article 11: Amsterdam (6774 words)


Amsterdam is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland. 't Is de titulair (officieel) hoofstad vaan Nederland; de regering en aander bestuursorgaone zien evels in D'n Haag gevesteg. Häören titel daank de stad veural aon häör groet aontal inwoeners en groete beteikenis op cultureel gebeed ('cultureel hoofstad').

In Amsterdam weurt sinds 't Interbellum euverwegend links/progressief gestump. De PvdA waor tot 2014 ummer de groetste partij, zit standaard in 't colleesj en heet vaan 1946 ('t jaor vaan häör opriechting) tot 2017 ummer de börgemeister gelieverd. Ouch de klein linkse partije kriege väöl stumme. De samestèlling vaan de gemeinteraod, die sinds jaor en daag 45 zetele groet is, waor sinds 1962 zoe (e cursief getal beejt oonderligkende informatie):

Amsterdam is, wie Rotterdam, verdeild in deilgemeintes, die hei stadsdeile weure geneump. Stadsdeile höbbe väöl vaan de take die normaal gezeen 'n gemeinte touwkoume, dewijl de gemeinte Amsterdam, veur zoewied tot de wèt dat touwliet, dèks veur provincie späölt. Sinds 1 mei 2010 heet de stad nog 7 stadsdeile plus nog 'n achste deilgebeed wat direk oonder 't gemeintebestuur vèlt; 'n versumpeling vaan de situatie daoveur, toen Amsterdam nog 14 stadsdeile had. De stadsdeile, mèt hun indeiling in wieke, zien de volgende:

't Deil vaan Amsterdam wat al veur de negentienden iew bestoont, ofwel Amsterdam binne de Singelgracht (zuug oonder). 't Besteit oet de volgende buurte:

Me moot dus trop lètte tot in Amsterdam de begrippe binnestad en centrum neet identiek zien: de Binnenstad is hei allein 't gebeed binne de middeliewse walmör. Vergeliek de geliekaardege nomenclatuur in Mestreech.

't Deil bove 't IJ. Heibij hure zoewel nuibouwwieke es aw lendeleke dörpkes.

Buiksloot en Nieuwendam zien aw dörpkes die noe gans binne de stadsbebouwing ligke. De lèste vief dörpkes in 't rijke (vaanaof Schellingwoude) ligke boete de bebouwing vaan Amsterdam en stoon same bekind es Landelijk Noord. Landsmeer, Oostzaan en Zaanstad (kern Zaandam) ligke direk of bekans direk aon de bebouwing vaan Noord.

De relatief aw (vreug-twintegsten-iewse) boetewieke westelek vaan de binnestad. Hei woene väöl allochtone en väöl lui mèt lieger inkoumes.

Sloterdijk is 'n aajd dörp, wat vreuger in de gemeinte Sloten laog (zuug dalek oonder). Tot 2010 bestoont Amsterdam-West oet veer deilgemeintes: De Baarsjes, Bos en Lommer, Oud-West en Westerpark.

Dit zien alle westeleke nuibouwwieke vaan nao d'n oorlog. Ouch hei woene veural lui mèt lieger inkoumes.

Sloten waor tot 1921 'n zelfstendege gemeinte, boetouw ouch Sloterdijk en 't gehuch Osdorp (noe Oud-Osdorp) bij hoorte. Tot 2010 waor Nieuw-West verdeild in de stadsdeile Geuzenveld-Slotermeer, Osdorp en Slotervaart. Dit stadsdeil raak aon de bebouwing vaan Badhoevedorp, Zwanenburg (allebei gemeinte Haarlemmermeer) en Halfweg (gemeinte Haarlemmerliede en Spaarnwoude).

Dit zien alle stadswieke zuielek vaan 't centrum, gebouwd op vreugere groond vaan de gemeinte Nieuwer-Amstel. In dit stadsdeil vint me versjèllende elitebuurte, meh ouch wel volksbuurte. 't Noorde (Oud-Zuid) is al in de negentienden iew gebouwd, de res volgde in d'n twintegsten iew.

In 't zuie raak dit stadsdeil de bebouwing vaan Amstelveen. Tot 2010 waor dit stadsdeil verdeild in Oud-Zuid en Zuideramstel.

Dit stadsdeil is 'ne gansen doorein vaan volksbuurte en welgestèlde wieke, bouw-experiminte en Vinex-locaties en geweze industriegebeed.

E groet deil ligk op 't groondgebeed vaan de Watergraafsmeer, 'ne polder en geweze gemeinte. In die zier lendeleke gemeinte laoge gein dörpskerne; aw gebouwe zien dao evels nog wel te vinde. Tot 2010 bestoont dit stadsdeil oet twie stadsdeile: Oost/Watergraafsmeer en Zeeburg.

Dit stadsdeil weurt gedomineerd door de Bijlmermeer, 'n wiek bekind um zie groet aondeil Surinaamse en Afrikaanse inwoeners.

Amsterdam-Zuidoost is vaan de res vaan de gemeinte gesjeie door de plaotse Diemen en Duivendrecht (gemeinte Ouder-Amstel). De groond hoort tot 1966 bij de gemeinte Weesperkarspel; de Bijlmermeerpolder waor nog ieder ouch 'n zelfstendege gemeinte. 't Gehuch of dörp Driemond (vreuger Geinbrug) waor de einege echte woenkern in die gemeinte en heet noe nog e dörps karakter. Oesprunkelek waor Amsterdam-Zuidoost gedach es apaarte stad, die op d'n door 'n apaarte gemeinte mós weure; later heet me dit idee losgelaote.

Dit is gein ech stadsdeil, umtot 't gein eige bestuur heet.

't Dörp Ruigoord heet zien woenfunctie verlore en is noe e kunsteneersdörp. Dit waor e compromis tösse de gemeinte, die 't wouw slope, en actieveurders.

De agglomeratie Amsterdam strek ziech oet tot euver de gemeintegrenze. Plaotse die direk aon de Amsterdamse bebouwing ligke, zien heibove al geneump. Ouch versjèllende aander gemeintes in de buurt vervölle 'n veursteideleke functie veur de hoofstad. 'n Aontal vaan die Noord-Hollandse gemeintes vörmp same de Stadsregio Amsterdam, 'n plusregio. Boete Amsterdam zelf zitte in die regio de volgende gemeintes: Aalsmeer (2), Amstelveen (4), Beemster (1), Diemen (2), Edam-Volendam (2), Haarlemmermeer (6), Landsmeer (1), Oostzaan (1), Ouder-Amstel (1), Purmerend (4), Uithoorn (2), Waterland (1), Wormerland (1), Zaanstad (6) en Zeevang (1). De cieferkes verwieze nao 't aontal stumme in de regioraod; de gemeinte Amsterdam heet 'rs 21.

De stadsregio is e besjeie alternatief veur de in de jaore 1990 oontworpe stadsprovincie Amsterdam. In dees provincie zouwe de stadsdeile volweerdege gemeintes weure. Dit veurstèl is in 1995 door de Amsterdamse bevolking in e rifferendum eweggestump.

Nog groeter es de stadsregio en de oontworpe provincie is de metropoolregio Amsterdam. Dao-in zitte, boete de gemeintes die de stadsregio vörme, wijer de gemeintes Almere, Beverwijk, Blaricum, Bloemendaal, Bussum, Haarlem, Haarlemmerliede en Spaarnwoude, Heemskerk, Heemstede, Hilversum, Huizen, Laren, Lelystad, Muiden, Naarden, Uitgeest, Velsen, Weesp, Wijdemeren en Zandvoort. Ouch de provinciebesture vaan Noord-Holland en Flevoland, zoewie dat vaan de stadsregio, doen dao-in mèt. 't Doel vaan dit samewèrkingsverband is veural 't versterke vaan de internationaol concurrentiepositie.

De gemeinte Amsterdam oonderhèlt ban mèt versjèllende boetelandse stei, veural hoofstei. Partnerstei zien binne de EU Paries, Athene, Boedapest, Riga en Londe, en boete de EU Peking, Bombay, Seoul en São Paulo. Vergeliekbaar samewèrkingsprojekte loupe mèt len boe väöl allochtoon Amsterdammers vaandan koume. Vaan 2008 tot en mèt 2012 gaof Amsterdam zoe'n 3,6 mieljoen euro aon oet aon dees betrèkkinge, 't hoegste bedraag vaan alle gemeintes in Nederland.

't Waope vaan Amsterdam (zuug bove in de tabel) liet ziech es volg besjrieve:

E waope mèt 'ne paol kump in väöl Hollandse stei veur (zuug oonder mie Dordrecht en Rotterdam), en symboliseert gemeinelek 'n revier; hei maag me aonnumme tot d'n Amstel weurt oetgebeeld. 't Waope geit in tege de heraldische groondregel tot me allein email op metaal en aandersum maag zètte ('t keel vaan 't veld en 't sabel vaan de paol zien allebei emails). De keizerskroen woort in 1489 door Maximiliaan vaan Oosteriek touwgekind, de waopespreuk is in 1948 verliend door keuningin Willemien vaan de Nederlen es beloening veur 't verzèt in de Fibberwariestaking (zuug oonder bij Historie). 't Veendel is klaorbliekelek aofgeleid vaan 't waope. De drei Andreaskruiskes zien tout court e symbool vaan de stad Amsterdam gewore; me zuut ze beveurbeeld op de zoegenaomde 'Amsterdammersjes', antiparkeerpäölkes die veural in 't centrum op väöl plaotse stoon.

Veur toeristische reclaam gebruuk de stad de slogan I amsterdam, die dèks dreidimensionaol in plastische vörm weurt touwgepas. Dat beeldmerk kraog evels ouch kritiek: de slogan woort 'individualistisch' geneump en väöl lui associeerde de lètters mèt 't euvertoerisme boe de stad ind jaor tien mèt te make had. In 2018 besloot de raod dit beeldmerk minder aondach te geve.

Amsterdam is veural in naom hoofstad. 't Staotshoof resideert in D'n Haag en gebruuk 't Keuninklek Paleis mer 'nen inkele kier; 't parlemint en de ambassade zitte ouch in D'n Haag. Wel heet de stad 'n groete economische, cultureel en recreatief functie.

Amsterdam kint 'n lang industrieel traditie, die ziech sinds iewe roontelum de have concentreert. De Amsterdamse have waor oersprunkelek aon 't Damrak geconcentreerd, breide ziech later oet nao de Lastage, verplaatsde ziech in de negentienden iew nao 't Ooster- en Westerdok, mèt de bijbehurende Oosteleke en Westeleke Have-Eilen, en daonao ummer wijer de stad oet tot wat me noe 't Oostelek en Westelek Havegebeed neump. De nijverheid in 't Oostelek Havegebeed is al sinds decennia 'n aofloupende zaak en is allewijl op sterve nao doed; me is al begós mèt 't gebeed te heroontwikkele es woengebeed. 't Westelek Havegebeed is dao-entege de lèste jaore nog groeter geweure. Door 't grave vaan 't Noordziekenaal in 1876 is dit gebeed direk binne bereik vaan de zie gekoume. De Amsterdamse ziehave is de twiede vaan 't land, op groeten aofstand vaan de Rotterdamse.

'ne Groete wèrkgever in d'n deenstesector is de Euverheid: bij de Amsterdamse gemeinte wèrke doezende amtenere. De lèste jaore is me dat aontal wel aon 't trökbringe. Aon de Zuidas - 't gebeed roontelum statie Amsterdam Zuid/WTC - zien hiel väöl ketoere vaan multinationals te vinde, wie Philips en de baanke ING en ABN-Amro. In de binnestad, aon 't Damrak, steit de effectebeurs vaan Nederland: de AEX.

Kleinhandel vint me bezunder väöl in de binnestad; Amsterdam steit (oonder väöl mie) es 'winkelstad' bekind. Groete winkele (dèks, meh neet ummer, filiale) vint me veural in en um de Nieuwendijk en Kalverstraat. Klein betikke vint me in de zoegeneumde Nege Sträötsjes (in 't weste vaan de Grachtegordel), die gere mèt hun alterantief reputatie advertere. De P.C. Hooftstraat in Oud-Zuid is bekind um zie groet aontal elitair (kleiding-)winkele.

Amsterdam heet, es einege stad in Nederland, twie gesubsidieerde universiteite: de Universiteit van Amsterdam (UvA) en de Vrije Universiteit (VU). Daoneve kint de gemeinte versjèllende hoegsjaole (boe-oonder de HvA en e conservatorium).

Amsterdam steit wel bekind es de 'cultureel hoofstad vaan Nederland': op gein inkel terrein löp 't zoe wied veuroet op aander stei es op cultuurgebeed.

De stad kint versjèllende musea vaan internationaol beteikenis, en nog get vaan minstes nationaol beteikenis. 't Ajdste is 't Rieksmuseum, gewijd aon de historie vaan Nederland meh zier in 't bezunder aon de zeventienden-iewse sjèlderkuns vaan Rembrandt van Rijn, Jan Steen en aander Hollandse meisters. Speciaol aon Vincent van Gogh gewijd is 't Van Goghmuseum. 't Steidelek Museum beit 'n käör aon modern kuns. Dees drei musea ligke kort nevenaon, aon 't Museumplein, in 't zoegeheite Museumkerteer (stadsdeil Zuid, zuug bove). 'n Aander kunsmuseum is de Hermitaasj Amsterdam, die sinds 2004 aon d'n Amstel is gevesteg en es dippendans vaan de groete Hermitaasj in Sint-Petersbörg deens deit. Aon daan wel in 't Oosterdok vint me 't Sjeepvaartmuseum en 't technologiemuseum NEMO. In de Grachtegordel, aon de Prinsengracht um perceis te zien, steit 't Anne Frankhoes (boe Anne Frank zaot oondergedoke), wat ouch internationaol bezeuk trèk. Aon d'n Dam steit de Nederlandse vesteging vaan Madame Tussauds. De stad kint nog väöl aander, klein musea.

't Groetste theater is Carré, aon d'n Amstel. Dit weurt veur groete, väöl publiek trèkkende veurstèllinge wie musicals en shows vaan bekinde cabaretiers gebruuk. Opera en ballèt weure gemeinelek gebrach in de Stopera, e modern gebouw aon 't Waterlooplein boe-in zoewel de gemeinte es de opera zien oondergebrach. (Zuug oonder veur wijer muziekpodia.) Kleinder cabarètveurstèllinge kin me zien in De Kleine Komedie (aon d'n Amstel). Aon 't Leidseplein vint me d'n Amsterdamse Stadsschouwburg, kort daovaan eweg ligk DeLaMar (veurheer 't Nieuwe De La Mar Theater). Es centrum veur bezunder intellectueel activiteite deent Felix Meritis aon de Keizersgracht.

In Amsterdam zien veer (hiel) groete bioscope, die alleveer bezit zien vaan Pathé: 't Tuschinski-theater aon de Reguliersbreestraat, De Munt aon de Vijzelstraat, 't City-theater kortbij 't Leidseplein en Pathé Arena in de Bijlmermeer. E dertegtal middelgroete en kleinekes zien vereineg in 't verband Cineville. Daoneve gief 't op de Walle nog seksbioscope (zuug ouch oonder).

't Concertgebouw aon 't Museumplein is 't groetste en belaankwèkkendste vaan de muziekpodia in Amsterdam. 't Is ingeriech veur klassieke muziek en heet 't Concertgebouworkes, eint vaan de bèste orkeste op de wereld, es ziene vaste bespeuler. Avant-gardemuziek huurt me veural in 't Muziekgebouw aan 't IJ; daankzij 't Gaudeamus-festival is Amsterdam e veurnaom centrum vaan modern muziek. In 't Muziekgebouw geïntegreerd is 't BIMhuis, 't groetste jazzpodium vaan Nederland. Poppodia zien Paradiso (aon de Weteringschans, kortbij 't Leidseplein) en De Melkweg (aon de Lijnbaansgracht, neet wied eweg daovaan). Bei podia zien zoegenaomde hoofpodia; De Melkweg gelt es get alternatiever es Paradiso. Veur ech groete popconcerte gief 't sinds 2001 de Heineken Music Hall en sinds 2012 de Ziggo Dome, allebei in de Bijlmermeer kortbij de Johan Cruijff ArenA, dee ouch wel veur (nog groeter) massa-concerte weurt gebruuk. E belaankriek popfestival is 't Amsterdam Dance Event, wat edersjaor in oktober plaotsvint. 't Holland Festival is multidisciplinair: 't beit neve meziek ouch theater en dans, boebij de naodrök op avantgardistische kuns ligk.

Amsterdam, en daan in 't bezunder de Grachtegordel, steit al vaanajds bekind es 't centrum vaan literair Nederland; me vint hei 'n bezunder groete concentratie vaan literair oetgeverije. Allewijl geit 't oonder mie um Augustus, Bert Bakker, De Bezige Bij, De Harmonie, Meulenhoff, Nijgh  van Ditmar, Prometheus en Querido.

Amsterdam organiseerde in 1928 de Olympische Speule. 't Olympisch Stadion vint me in de Stadionbuurt, in stadsdeil Zuid. Dit waor d'n einegste kier tot dit evenemint in Nederland plaotsvoont.

In 't voetbal is Amsterdam veural bekind door AFC Ajax, de recordkampioen vaan Nederland (in 2013 32 kier landskampioen) en veervoudege winner vaan d'n Europacup. Ajax späölt zien toeswedstrije in de Johan Cruijff Arena, in de Bijlmermeer. Tot 1996 waor zien toesstadion De Meer (in Watergraafsmeer), dewijl groete wedstrije (Europese matches of de Klassieker tege Feyenoord) in 't Olympisch Stadion woorte aofgewèrk. Vreuger gaof 't nog mier betaold-voetbalclubs (Blauw-wit, De Volewijckers en DWS, in 1972 gefuseerd tot FC Amsterdam, wat in 1982 verdween). In de Topklasse Zondag speule AFC en FC Chabaab.

Amsterdam heet ouch 'n hockeyclub, AHBC, die zoewel bij de dames es bij de hiere in de hoofklas oetkump. Häör complex steit evels feitelek op Amstelveens groondgebeed. Tot veur neet zoe laank had de stad ouch 'n Amerikaans-voetbalclub (Amsterdam Admirals, in 2007 opgeheve um 't ind vaan de NFL Europa) en 'n basketbalclub (ABC Amsterdam, in 2011 opgeheve), die allebei väöl (lendelek) succes höbbe gekind.

Trökkierende sporteveneminte in Amsterdam zien de Marathon vaan Amsterdam en d'n Dam tot Damloup (vaan Amsterdam nao Zaandam) in 't snelloupe en de Zesdaogse vaan Amsterdam in 't fietserenne.

Oetgoonsgelegeheid vint me in groete deile vaan de stad, zeker in de binnestad; kaffees zien oonder mie geconcentreerd aon de Warmoesstraat en aon 't Rembrandtsplein. De Reguliersdwarsstraat steit bekind um zien homo-oetgoonsleve.

Amsterdam steit internationaol bekind um 't gebruuk vaan kemp. Allewel tot dezen drug in gans Nederland is touwgestande, stoon zjus hei mier coffeeshops es boe daan ouch. Anno 2009 stoonte vaan de 666 coffeeshops 223 in Amsterdam, die väöl boetelandse toeriste trèkke. De gemeinte veurt de lèste jaore 'n actief beleid um dat aontal te vermindere.

In Amsterdam is de groetste prostitutiebuurt vaan Nederland gevesteg, de zoegenaomde Walle. 't Geit hei feitelek allein um de Oudezijdswalle (Oudezijds Voor- en Achterburgwal en de straote en getskes daotösse). Zörge euver crimineel drögksgeld (witwesse) meh veural euver minsehandel höbbe ouch hei gezörg veur 'n inkrimpbeleid: de gemeinte is bezeg vaan 't aontal vinsters sterk trök te dringe.

Amsterdam is 't knouppunt vaan 't Nederlands Riekswegenètwerk, in theorie entans: Rieksweeg 1 tot en mèt 10 (welke lèste de rinkweeg um de stad is) beginne allemaol in of bij Amsterdam, boete Rieksweeg 3, boevaan 't bèste stök noets is aongelag.

'n Aontal belaankrieke verkiersweeg in de stad heet 'n s-nommer gekrege: s100 (Centrumrink, bestaond oet kaoje um de Singelgracht), s101 (vaan 't centrum nao 't Westelek Havegebeed), s102 (idem, meh wijer nao 't weste riechting IJmuiden), s103/s104 (vaan 't centrum nao Halfweg gemeinte Haarlemmerliede en Spaarnwoude), s105 (door Amsterdam-West), s106 (idem, in de riechting vaan Badhoevedorp, gemeinte Haarlemmermeer), s107 (idem, gans in noord-zuidriechting), s108 (door Amstedam-Zuid en Amstelveen), s109 (idem, eve oostelek vaan de veurege), s110 (aon de westeleken Amstelkant en daonao euvergoond in d'n A2), s111 (oostelek vaan d'n Amstel, parallel aon d'n A2), s112 (door Duivendrecht, gemeinte Ouder-Amstel, en Amsterdam-Zuidoost), s113 (door Watergraafsmeer en Diemen), s114 (aon 't IJmeer, door IJburg) en s115 t/m s118 (door Amsterdam-Noord, in oploupend westeleke riechting).

Amsterdam is ouch good te bereike euver 't spoor. Spoorweeg loupe vaanoet hei nao Amersfoort, Utrei, Leiden, Haarlem (d'n ajdste spoorweeg vaan Nederland, aongelag in 1839) en Alkmaar. De Centraol Statie heet èlf perronspore en daags zoe'n 250.000 reizegers.

Lochhave Schiphol, internationaol informeel 'Amsterdam Airport' geneump, ligk op 't groondgebeed vaan d'n Haarlemmermeer meh is vaanoet Amsterdam (veural mèt d'n trein) gemekelek te bereike.

Sinds 1977 heet de stad ouch e metronetwèrk, mèt vief lijne. De ierste twie lijne gónge in 1977 ope. Veur de oondergroondse bouw woort, oonder mie in 't Centrum, väöl gesloop; dit leide tot de beröchte Nieuwmarktrelle. In de jaore '90 woort 't nètwerk bovegroonds oetgebreid mèt nog twie lijne. De vijfde lijn, de zoegeneumde Noord/Zuidlijn, kaom in 2018 in gebruuk. De Noord/Zuidlijn, die deils oondergroonds geboord woort um neet te hove slope, woort beröch um zien vertraging en oploupende koste.

Ouch rije in de stad trams roond, zoe good wie stadsbösse. Euver 't IJ ligke e paar poontvere, die veural fietsers en vootgengers bedene (veur oto's gief 't intösse versjèllende tunnels). Bösse, trams, metro en vere weure verzörg door 't GVB (Gemeentevervoersbedrijf).

De mieste nationaol gezètte vaan Nederland höbbe hun hoofkerteer in Amsterdam: De Telegraaf, de Volkskrant, Trouw en 't Financieele Dagblad. Vaanaof ind 2012 kump ouch de hoofredactie vaan 't NRC Handelsblad hei te zitte. Tot veur kort zaote väöl vaan hun ketoere bijein aon de Wibautstraat. 'n Lokaol gezèt is Het Parool; vreuger waor ouch dit e lendelek blaad.

De lokaol televisie kump vaan de zender AT5.

Amsterdam is 't werkterrein vaan versjèllende misdaodsyndicaote, veural in d'n drugshandel. Sinds begin 2014 is Amsterdam de buun vaan 'n laankdorege serie crimineel aofrekeninge, dèks mèt oongekind geweld. De misdaod, neet allein de georganiseerde meh ouch zakkerolle, straotruif en mishandeling, maak Amsterdam mèt veursprunk de oonveilegste gemeinte vaan Nederland.

Amsterdam is, in ciefers gemete, zeker de mies bezeensweerdege gemeinte en plaots vaan Nederland. De gemeinte kint anno 2011 7511 rieksmonuminte, en gans 't centrum is sinds 1999 besjermp stadsgeziech, naotot al ieder de Nieuwmarktbuurt (in 1983) zoe aongeweze waor. De Grachtegordel is in 2010 ouch door de UNESCO tot Werelderfgood verklaord.

Ouch veur Nederlandse begrippe is Amsterdam 'n stad vaan water. Oongeveer e kwart vaan 't gemeintelek oppervlak besteit oet water. Alleriers is dat natuurlek water: d'n Amstel, 't IJ en e klei stökske IJmeer. Ouch 't Rokin en 't Damrak hure tot de loup vaan d'n Amstel; tösse die twie in ligk d'n Dam. In de Binnestad vint me wijer de Walle: Oudezijds en Nieuwezijds Voor- en Achterburgwal, boebij d'n ooskant (vaan d'n Amstel) de 'Oude Zijde' en de Weskant de 'Nieuwe Zijde' is, en boevaan de binneste 'Voorburgwal' en de boeteste 'Achterburgwal' heite. 't Spui vörmde de zuidkant. Sinds de vieftienden iew loupe dao nog umheen 't (neet 'de') Singel en de Kloveniersburgwal, die de boetegrens vaan de Binnestad zien. In de Lastage (ouch wel bekind es de Nieuwmarktbuurt) loupe versjèllende korte grachte, sommege mèt de naom 'sloot', wat verwijs nao hunnen oersprunk es polderslote.

De Grachtegordel in inge zin weurt oetgemaak door de drei grachte (vaan binnenoet) Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht. Dees drei grachte beginne linksbove (in 't noordweste) vaanoet de Brouwersgracht en loupe parallel aonein, dewijl ze ouch bij benaodering de loup vaan 't Singel volge. Oostelek vaan d'n Amstel heite ze Nieuwe Herengracht etc., umtot dit deil vaan de gordel pas in d'n achtienden iew is aongelag. 't Oostelekste stökske is zelfs noets veerdgf gekoume; dit woort de Plantage, en hei koume de drei grachte oet in de Muidergracht. Euver e klei stökske (in 't ooste) loupe ouch de Achtergracht en Nieuwe Achtergracht, parallel aon de (Nieuwe) Prinsengracht en de res, es veerde rink vaan de gordel. Mie nao 't weste löp de Lijnbaansgracht, en gans in 't weste ligk de Jordaan. De grachte in dees buurt, die nao blomme en plante zien verneump, basere ziech (in tegestèlling tot de drei groete grachte) in hunne luip op de aw polderslote, wat veur oongelieke heuk mèt de Prinsengracht zörg (wie op de foto). Um de ganse gordel heer ligk de Singelgracht, die me neet mèt 't Singel moot dooreinhole.

Gans in 't noorde vaan 't centrum vint me de Oosteleke en Westeleke Eilen, die in de negentienden iew veural zien opgespote. Ouch daotösse ligke versjèllende grechskes, meh veural 't Oosterdok en 't Westerdok. Ouch boete 't centrum zien waterweeg, dèks historische, te vinde, wie de Haarlemmer Trekvaart, de Kostverlorenvaart en de Weespertrekvaart. Wie de naome al zègke deende die vaan de zeventienden tot de negentienden iew veur 't verveur mèt de trèksjuut. E modern (twintegsteniews) kenaal is 't Amsterdam-Rijnkenaal, wat hei in 't Oostelek Havegebeed oetkump.

Um hygiënische (bestrijing vaan krenkdes) en verkierskundege (opkóms vaan tram en later oto) reies heet me ind negentienden iew en begin twintegsten iew versjèllende waterweeg gedemp (touwgegoejd). Dit zien oonder mie de Nieuwezijds Voor- en Achterburgwal (welke lèste noe Spuistraat hèt), 't Spui, 't groetste deil vaan 't Rokin en 't Damrak en versjèllende grachte in de Lastage en de Jordaan. Sinds decennia löp de discussie um sommege vaan die grachte weer ope te grave; tot noe touw is dat nog nörges in de stad gebäörd. Winkelere en merretlui zien dèks tege, en op sommege plaotse is 't neet te doen (beveurbeeld op 't Damrak, boe allewijl de Beurs steit; zuug oonder).

In Amsterdam stoon twie gotische kèrke, naomelek de Aw Kèrk (bij de Walle) en de Nui Kèrk (aon d'n Dam). 't Kèrkgebouw vaan de aw kèrk kaom begin veertienden iew veerdeg, de Nui Kèrk is vaan einen iew later (de stad waor toen al groet genóg veur twie parochies). De Aw Kèrk is e good veurbeeld vaan Hollandse gotiek.

Wie de Stadsoetbreiing woort ingezat, had Amsterdam noed aon nui kèrke. Zoe kaome in de Grachtegordel de Noorderkèrk, Westerkèrk, Oosterkèrk en Zuierkèrk. De Noorderkèrk, Westerkèrk en Zuierkèrk zien renaissancegebouwe oet de vreuge zeventienden iew vaan de hand vaan Hendrick de Keyser, die nog sterke eleminte aon de gotische kèrkbouw oontliene (groondplan mèt transepte, torie). De Westerkèrk steit bekind um ziene Westertorie, dee mèt 87 meter neet oetzunderlek hoeg, meh wel d'n hoegste kèrktorie vaan Amsterdam is. De Oosterkèrk is vaan lateren tied (voltoejd 1671) nao 'n oontwerp vaan Adriaan Dortsman, in de stijl vaan 't Hollands classicisme. Dortsman maakde ouch de Rón Lutherse Kèrk, e kóppelkèrkske aon 't Singel. In d'n tied vaan de Rippubliek kaome mie kèrke vaan aander genoetsjappe es 't calvinisme, die evels (in versjèllende graode) neet al te eupelek mochte belije en dus sjuilkèrke móste bouwe. De Rode Hoed aon de Keizersgracht waor de kèrk vaan de Remonstrante, Slivvenier-op-Zolder aon de Oudezijds Voorburgwal waor de kathelieke sjuilkèrk. Aon de Begijnhof stoon ouch de Ingelse Kèrk (Anglicaons, en nog ummertouw geriech op de Ingelse gemeinsjap in de stad) en de Begijnhofkapel (ouch katheliek).

Mèt de Kathelieke Renaissance begós me in Amsterdam weer 'n echte kathelieke kèrk te bouwe; dit woort de Sinterklaoskèrk aon de Prins Hendrikkade, oontworpe door Adrianus Bleijs in eclectische stijl. Veur de Rifformatie droog de Aw Kèrk de naom Sinterklaoskèrk.

Neve kèrke heet de stad ouch al sinds d'n tied vaan de Rippubliek synagoges. De groetste is de Portugees-Israëlietische Synagoog, nog ummertouw es joeds gaodshoes in gebruuk. Dat gelt evels neet veur veer aander (Hoegduitse) synagoges dao kortbij (ajdste en belaankriekste daovaan is de Groete Sjoel oet 1671), die allewijl same 't Joeds Museum vörme.

Sinds de arbeidsmigratie vaan nao d'n oorlog gief 't ouch moskeeë in de stad. Planne veur de groete Westermoskee in stadsdeil West zien sinds jaore evels vertraag. Opvallend is wijer de boeddhistische He Huatempel in d'n Amsterdamse Chinatown.

Amsterdam kint wieneg wereldleke gotische bouwe. Dit kump oonder mie door de stadsbrand vaan 1652 (boebij oonder mie 't aajd raodhoes aofbrandde) meh zeker ouch door de sloopzin vaan de zeventienden iew, wie me mèt nuibouw veural zienen huiege riekdóm wouw tuine. Bewoerd gebleve zien nog de Schreierstoren ('ne zwoeren torie dee d'n touwgaank tot de have dèkde) en de Waag aon de Nieuwmarkt, zoewie e dèks verbojd hoes aon de Warmoesstraat oet 1485.

De renaissance is bewoerd gebleve in de bouwkuns vaan stadsarsjitek Hendrick de Keyser (zuug ouch direk bove); boete de al geneumde kèrke vint me in Amsterdam restante vaan de aw walmör (de Munttoren en de Montelbaanstoren), 't Oost-Indisch Huis (veurmaoleg hoofkerteer vaan de VOC) en inkel monumentaol grachtehoezer wie 't Hoes mèt de Köp (Keizersgracht) en 't Hoes Bartolotti. Vaan dees gebouwe meint me tot ziene zoon Pieter ze heet aofgebouwd. Versjèllende gebouwe vaan De Keyser, wie zien beurs, zien intösse aofgebroke.

De bouwstijl die me 't mieste mèt Amsterdam associeert is evels 't Hollands classicisme. Deze stijl kaom tege 't midde vaan de zeventienden iew op en bleef in de Rippubliek, zeker in Holland, dominere tot begin achtienden iew. Kinmerkend zien de soberheid en lineair vörm, die in sjrèl contras stoon mèt de barok wie die toen in aander len opkaom. 't Keuninklek Paleis op d'n Dam oet 1655 is oongeveer 't sjaolveurbeeld vaan 't Hollands classicisme; 't woort oersprunkelek es raodhoes gebouwd, um de mach vaan de börgerij te tuine. 't Oontwerp is vaan Jacob van Campen (1596-1657), dee nao De Keyser stadsarsjitek woort; vaan häöm vint me ouch 't Coymanshuis aon de Keizersgracht. Aander gebouwe zien 't Börgerweishoes aon de Kalverstraat, en d'n Amstelhof aon d'n Amstel, vreuger de diaconie, allewijl de hoesvèsting vaan de Hermitaasj (zuug bove). Versjèllende grachtehoezer in Amsterdam zien Hollands-classicistisch, in 't bezunder de oontwerpe vaan Philips Vingboons (1607-1678) en dee zie broor Justus.

Ouch in d'n achtienden iew woorte väöl grachtehoezer gebouwd, väölal in de Lowie XIV-stijl. In de negentienden iew begós Amsterdam ziech iers te riechte op 't neoclassicisme, wat me in gebouwe oet de gansen iew trökvint, boe-oonder 't Concertgebouw oet 1888 vaan Adolf Leonard van Gendt. In deenzelfden tied bouwde me hei evels ouch neogotisch: twie bekinde en opvallende veurbeelder zien de Centraol Statie en 't Rieksmuseum, allebei vaan Pierre Cuypers. 't Paleis voor Volksvlijt oet deenzelfden tied brende in 1929 aof en woort neet herbouwd.

't Belaankriekste gebouw oet d'n twintegsten iew is de Beurs vaan Berlage vaan Hendrik Petrus Berlage oet 1903, aon 't Damrak. Berlage maakde ouch 't Mercatorplein in West. Jan Wils, gelieerd aon De Stijl, oontworp 't Olympisch Stadion (en kaom daobij es ierste mèt Olympisch vuur). Bezunder oet 't Interbellum is ouch Betondorp in Watergraafsmeer, boe versjèllende modern arsjitekte versjèllende betontechnieke höbbe oetgeperbeerd. 't Van Goghmuseum is e postuum oontwerp vaan Gerrit Rietveld; 't gebouw is op basis vaan dee zien sjetse oetgewèrk. In de stad stoon nog väöl aander modern gebouwe; 't neume bezunder weerd is 't ING House op de Zuidas (zuug heibove veur 'ne foto), wat door ziene bezundere vörm bijnaome kraog wie De sjoon, De klapsjaats en De grummelendeef.

Amsterdam kint door zien väölheid aon grachte en waterweeg, die de stad in versjèllende eilendsjes versnije, 1282 brögke, mie es drei kier zoeväöl es beveurbeeld Venetië. De mieste brögke zien korte einbogege brögkskes vaan stein, die de Amsterdammers zelf sluize neume. Brögke euver brei grachte höbbe natuurlek mie boge. De bekinde Mager Brögk euver d'n Amstel, die de Kerkstraat mèt de Nieuwe Kerkstraat verbint, is vaan hout en ophaolbaar.

Amsterdam heet de lèste 150 jaor versjèllende lendeleke naobergemeintes of deile daovaan opgeslók, miestal (meh neet altied) veur stadsoetbreiing. Es gevolg daovaan is tösse väöl stadswieke typisch lendelek bouwgood te zien, soms complete dörpskerne, dewijl e paar dörper nog ummertouw losse woenkerne zien (zuug ouch bove). Zoe gief 't in Watergraafsmeer 't veurmaoleg Geriechshoes (Rechthuis) en de boeteplaots Frankendael (de lèste euvergebleve vaan tientalle boetes in deze polder). Ouch Sloten is good te herkinne. Zelfs de polders vaan Zuidoost höbbe nog gebouwe die aon hun lendelek verleie rappelere. 't Mies in 't oug springend evels zien de dörpskerne in Noord: dao vint me de typisch Waterlandse arsjitectuur mèt boontgeverfde houte hoezer. Kerne mèt rieksmonuminte (boete Amsterdam zelf) zien Driemond (1), Durgerdam (68), Holysloot (1), Ransdorp (35), Sloten (2) en Zunderdorp (8); besjermde dörpsgeziechter in de gemeinte zien Durgerdam, Holysloot en Ransdorp.

't Bekindste gedinkteike in Amsterdam is 't Nationaol Monumint op d'n Dam, 'n zuil vaan 22 meter hoeg, opgeriech in 1956 es herdinking aon de gevallene oet d'n Twiede Wereldoorlog. 't Werk, oontworpe door J.J.P. Oud, is bekind vaan de kranslègkinge die dao edersjaor mèt de Doejeherdinking op 4 mei plaotsvinde. Wijer weurt 't dèks door toeriste es trefpunt gebruuk. Vaan 1856 tot 1914 stoont, get mie nao de kant vaan 't Paleis en de Nui Kèrk, ouch e nationaol monumint op d'n Dam, De Eendracht of 'Naatje van d'n Dam', wat rappeleerde aon de Tiendaogse Veldtoch.

Aander bekinde monuminte zien 't Homomonumint aon de Westermarkt, wat rappeleert aon de vervolging vaan homoseksuele, 't Lieverdje aon 't Spui (bekind vaan de happenings in de jaore zesteg die 't begin vaan de Provobeweging inlojde) en de statu vaan Rembrandt van Rijn op 't Rembrandtplein. 

Op väöl plaotse in de stad (te väöl um hei specifiek te neume) vint me decoratief werk vaan d'n Amsterdamse stadsbeelderhouwer Hildo Krop (1884-1970).

Al in d'n achtienden iew kraog Amsterdam e stadspark, de Plantage, in 't oostelek deil vaan de Stadsoetbreiing boe door economische liegconjunctuur de Grachtegordel neet woort doorgetrokke. Deile vaan dees buurt zien nog ummertouw greun: allewijl zien dat d'n hortus vaan de UvA, 't Wertheimpark en Artis, 'nen typische stadszoo mèt klein (nao modern maote soms te klein) verblieve meh väöl monumintaol kouwe en 'n typische parkstructuur.

Hiel bekind is 't Vondelpark in Oud-Zuid, boe ziech e groet deil vaan 't Amsterdams stadsleve aofspäölt en mèt Keuninginnedaag väöl kinder optrejje. Kleinder parke in Oud-Zuid zien 't Sarphatipark en 't Oosterpark. In de nuier wieke vèlt veural 't Rembrandtpark, wat gruutde betröf mèt 't Vondelpark te vergelieke, op. Väöl greun roontelum voont me in de Bijlmer, tösse de flats; door 't aonlègke vaan liegbouw dao (dee de gesloopden hoegbouw vervingk) is dao wel ein en aandert vaan verdwene. 't Amsterdams Bos, op initiatief vaan Jac. P. Thijsse aongelag veur de stadsbevolking, ligk feitelek op Amstelveense groond.

Amsterdam is sinds langen tied de groetste stad vaan de noordeleke Nederlen, en waor langen tied de insegste stad in 't huieg Nederland mèt mie es 100.000 inwoeners. In 1795 had ze beveurbeeld 217.000 inwoeners, tegeneuver 53.000 veur Rotterdam en 38.000 veur D'n Haag. Vaanaof 1870 nump 't aontal inwoeners versneld touw (wie in aander Europese stei in dezelfden tied), 'nen trend dee ziech tot nao d'n Twiede Wereldoorlog doorzèt. Vaanaof ca. 1960 zien evels dudelek de effekte vaan suburbanisatie (verveursteideleking) en desurbanisatie (oontsteideleking) te zien: 't aontal inwoeners vèlt ziechbaar trök, oondaanks de oontwikkeling vaan o.m. Amsterdam-Zuidoos in deen tied. Nao 1980 kump reürbanisatie (herversteideleking) op gaank, wat ziech zeker in Amsterdam tot op d'n huiegen daag doorzèt.

De Amsterdamse bevolking is ein vaan de mies diverse op de wereld. In 2010 tèlde ze 178 versjèllende nationaliteite, e wereldwied oongekind aontal. Allochtone zien in Amsterdam 'n klein mierderheid vaan (begin 2012) 50,5%, tege 20,58% lendelek. Daovaan is wel 32 %pt. neet-westersen allochtoon, dewijl dat lendelek mer 9,3%pt. is. Oonder de minderjaorege vörme de neet-westerse allochtone zelfs de mierderheid.

Al sinds 't ind vaan de zestienden iew is Amsterdam 'n stad vaan immigratie. Toen waore 't dèks Vlaomse en Braobantse protestante die hei vrijheid vaan vervolging zochte. Wie daonao de stad góng bleuje door d'n handel um zien have, trok ze groete gróppe immigrante oet binne- en boeteland (veural Duitsers), die de stad tot 200.000 inwoeners dege greuje. Ouch kaome in de zeventienden iew väöl dèks Portugese joede nao de stad, die häör de bijnaom 'Jeruzalem vaan 't noorde' gaove.

In d'n twintegsten iew waore de ierste gróp immigrante de Chineze. 't Instorte vaan 't keizerriek in 1911, zoewie d'n ecomonische crisis vaan de jaore daarteg (die väöl Chinese arbeiers vaan de sjeper aofdreef) maakde tot ze 't in Nederland, veural Amsterdam en Rotterdam, gónge zeuke. De Chineze zien allewijl väölal geïntegreerd, meh 'n groete gróp heet toch zien eige identiteit gehawwe en bewoent in 't Centrum (roontelum de Zeedijk) zienen eige 'Chinatown' (foto). Nao d'n oorlog volgde de Turke en Marokkaone, die vaanaof de jaore 1960 op groete sjaol es gasarbeiers woorte ingezat. De oonaofhenkelekheid vaan Suriname brach 'ne massa Surinamers nao Nederland, meh nörges zoe väöl wie in Amsterdam-Zuidoos, zoetot de Bijlmermeer 't karakter vaan 'ne zwarte ghetto kraog. In 2010 waor vaan de ganse Amsterdamse bevolking 9,0% (etnische) Surinamer, 9,0% Marokkaon, 5,3% Turk en 1,5% Antilliaon.

Vaan de klein hèlf otochtoon Nederlanders is ouch laank neet edereine 'echten Amsterdammer'. 44% vaan de stadsbevolking is in de stad gebore (hei hure ouch allochtone vaan de twiede generatie en wijer bij). 't Aondeil is 't groetste in de blaanke volksbuurte in Amsterdam-Noord: de tuindörper Oostzaan, Nieuwendam en (veural) Buiksloot. In d'n tied vaan de suburbanisatie (zuug bove) zien väöl 'echte' Amsterdammers verhuis nao veurstei wie Almere, Amstelveen en Purmerend.

Amsterdam is veural in d'n tied vaan de Rippubliek 'n tolerante stad gewees op religieus gebeed. Allewel tot ze nao de Alteratie officieel calvinistisch waor, woorte aander geluive vaan 't begin aof getollereerd in sjuilkèrke (zuug bove) en kóste de joede al hielemaol vrijoet hun religie oetleve. Heidoor had Amsterdam altied al 'n groete kathelieke bevolking, die nao immigratie vaanoet 't Noord-Hollands platteland nog wijer touwnaom.

Ouch kinmerkend veur de stad is 't vaanajds al groet aontal oonkèrkeleke. Bij de lèste volkstèlling (1971) gaof 48,4% vaan de bevolking aon oonkèrkelek te zien, boemèt Amsterdam toen de zesde oonkèrkelekste gemeinte vaan Nederland waor. In 2000 waor dat volgens 'n enquête al 56%; me moot daobij bedinke tot de allochtoon Amsterdammers in groete mierderheid wel geluiveg zien.

Mèt de Reformatie woorte alle kèrke en kapelle in Amsterdam officieel calvinistisch. Die toen al bestoonte, zien dat tot op d'n huiegen daag gebleve, es ze teminste nog es kèrk dene. In de Aw Kèrk kump nog 'n protestantse gemeinte bijein, de Nui Kèrk evels weurt nog mer bij oetzundering veur de religie gebruuk (beveurbeeld kèrkeleke houweleke vaan prinse en prinsesse). In de ganse stad zien zeker zoe'n daarteg kèrke vaan de PKN. Ouch orthodoxe en bevindeleke gemeinsjappe wie de Gerifformeerde Gemeinte koume in de stad veur.

In 1971 gaof 't nog altied 23,5% kathelieke, wat mie waor es hervörmde en gerifformeerde bijein. Sjötspetroen vaan de stad is Sinterklaos; de groetste kathelieke kèrk is de bove al besjreve Sinterklaoskèrk. Amsterdam huurt bij 't bisdóm Haarlem-Amsterdam, wat tot 2009 bisdóm Haarlem hètde. De kathelieke gemeinsjap vaan de stad deit edersjaor de Stèllen Umgaank, 'n percessie die 't Mirakel vaan Amsterdam oet 1345 herdink. Veur de Rifformatie waor dit 'n percessie mèt meziek, meh mèt de koms vaan 't calvinisme woorte dit soort eupeleke geluifsutinge verboje. Wie de kathelieke 't gebruuk in 1881 wouwe herstèlle, gol nog ummertouw e percessieverbod in de gemeinte en mós me ziene moond hawwe um de wèt neet te euvertrejje. 'n Aander Amsterdams mirakel waor de versjijning vaan Maria 'Vrouw vaan alle Volker'; 'n Mariaversjijning die bisjop Jozef Marianus Punt (vaan Haarlem) in 2002 erkós, meh die de Vaticaonse Kónkergatie vaan de Geluifslier aofwijs.

Wie gezag oontwikkelde ziech in de Nuien Tied 'n hendeg groete joedse gemeinsjap in de stad. Kort veur 't oetbreke vaan d'n Twiede Wereldoorlog bedroog ze mie es 80.000 lui. Nao d'n Holocaust waor dat aontal natuurlek sterk verminderd. Toch is de joedse gemeinsjap nog ummertouw good ziechbaar in de hoofstad, in 't bezunder in Oud-Zuid en Buitenveldert. Me vint hei versjèllende geluifsgenoetsjappe, van orthodox tot modern, wie ouch koosjer winkele, dewijl joede in de res vaan Nederland miestal liberaol (en dèks neet-religieus) zien.

Door de groete touwstroum vaan Turke en Marokkaone en de wiedgoonde oontkèrkeleking nump me aon tot d'n islam binne de paar jaor groeter is es 't christendom. Inkel jaore geleie waor 14% vaan de bevolking moslim.

Hindoestaanse Surinamers brachte (neve d'n islam) 't hindoeïsme nao Amsterdam (en Nederland in 't algemein). Oonder de Chineze vint me väöl boeddiste, confucianiste en aonhengers vaan traditioneel-Chinese veurawwerveriering.

Veural in de jaore zeventeg is in Amsterdam de (op 't hindoeïsme geïnspireerde) Hare Krishna-beweging vaan de groond gekoume. Ouch de Scientologykèrk is in de stad gevesteg (aon de Nieuwezijds Voorburgwal).

't Inheims dialek vaan Amsterdam is 't Amsterdams, wat hei in de stad veural door de otochtoon oonderklas weurt gesproke. 't Is dus e sociolek. 't Amsterdams is e Hollands dialek wat nog zjus tot de Zuid-Hollandse gróp huurt meh al väöl noordeleke kinmerke dreug. 't Versjèl mèt de Standaardtaol is klein; me sprik daorum wel vaan 'n 'accent'. Vaan belaank veur de oontwikkeling vaan 't dialek zien de väöl immigrante gewees: door hun zien, tege 't ind vaan de zeventienden iew, typisch Aajd-Hollandse opposities (ij en ei zoewie twie soorte ee en oo) in Amsterdam es ierste verdwene, wat weer de op res vaan 't Hollands vaan invlood waor. Ouch späölde 't Amsterdams 'n groete rol in de Hollandse expansie nao 't ooste. Dat gelt get minder veur de dörper oet Landelijk Noord: dao is 't Waterlands dialek inheims. 't Is evels de vraog of 't Waterlands in die dörper nog besteit: in 2001 kós me beveurbeeld gein sprekers vaan 't Holysloots mie vinde.

De immigrantegemeinsjappe in Amsterdam spreke dèks nog hun eige taole oonderein: Sarnami Hindoestani, Surinaams (Sranantongo), Papiaments, Turks, Berbers, Marokkaans Arabisch en Kantonees. De Asjkenazische joede höbbe laank hun eige Jiddisch oonderein aongehawwe, meh allewijl moot dit zoe good wie oetgestorve zien.

In de lèste jaore (sinds oongeveer 2000) oontwikkelt ziech de pidginechtege straottaol in Amsterdam (en aander groete stei).

Mèt de Keuninginnedaag weurt in Amsterdam - oonder väöl mie festiviteite - de zoegeneumde Vrijmerret gehawwe. Allewel tot dees traditie in de mieste Nederlandse stei besteit, is ze nörges aanders zoe oetgebreid es hei. Lui, veural kinder, verkoupe deen daag op straot hun twiedehands gerei. In 't Vondelpark vertuine kinder deen daag hun kunste.

De immigratie vaan kathelieke Noord-Hollanders (zuug bove) heet deveur gezörg tot me in Amsterdam allewijl ouch 't Sint-Maartensfies veert. Dit vint plaots op 11 november en is e bedelfies veur kinder, oersprunkelek e fies vaan de allerermste um de sjeersde in de novembermaond door te koume.

Amsterdam moot roond 1200 oontstande zien; oet deen tied stamme de ierste documinte die euver bewoening vaan 't gebeed roond d'n Amstelmoond spreke. 't Dörpke oontstoont roond 'nen dam dee d'n Amstel kierde. Dee dam ligk dao noe nog: 't Is dezelfden dam dee vaandaog d'n daag dee naom heet. 't Damrak woort d'n iersten have; in deen tied struimde nog water daodoor. Door 't Rokin heet tot in de jaore '30 vaan d'n twintegsten iew water gestruimp.

Al hoonderd jaor later, roond 1300, mesjiens in  1306, kraog Amsterdam, twisappel vaan de graof vaan Holland en d'n UItreise bisjop geweure, vaan de lèste stadsrechte. Wie de stad weer aon Holland kaom, woorte häör in 1342 oetgebreide haandelsprivileges (bekind es Groet Privilege) touwgekind. D'n handel mèt havestei aon de Ooszie leverde de stad in de 14e en 15e iew 'ne greujende veurspood op, en allewel 't in de rumoerige 16e ieuw minder snel góng, waor Amsterdam in 1600 de derde stad vaan gaans Wes-Europa en ein vaan de riekste.

In 't begin vaan d'n Tachtegjaoregen Oorlog bleef de stad in han vaan de Spaanse legers. De walmör waore te sterk en te good verdeideg veur 'n aonval vaan de Geuze en 't stadsbestuur wouw zich neet bie d'n Opstand aonslete, tot aon de zoegeneumde Satisfactie vaan 1578 (ouch wel Alteratie vaan Amsterdam): de stad waor gans geïsoleerd en d'n handel laog stèl.

In de Gouwen Iew had Amsterdam 'n oongekind internationaal prestiesj. In deen tied leet 't stadsbesteur e nui stadhoes, 't huieg Keuninklek Paleis, bouwe. Artieste wie Vondel, Rembrandt en Bredero, um 'rs mer hiel weineg te neume, voonte hei 'ne vröchbare voojingsbodem. D'n aandere kaant vaan 't verhaol is, tot de stad zoe door woort, tot allein de riekste dao kóste woene. De grachtehoezer oet deen tied laote dat good zien. In Amsterdam zien koelek hoezer awwer es de zeventienden iew te vinde.

Es havestad had Amsterdam väöl te lije vaan de Fransen Tied, boe-in 't continentaol stèlsel woort ingestèld, meh in de negentienden iew bleujde 't weer op, al mós de stad häör positie vaan ierste have vaan Nederland aon Rotterdam aofgeve. De eupening vaan 't Noordziekenaal in 1876 waor 'ne groete stap veuroet. Ouch woort 't mèt Haarlem eindpunt vaan d'n ierste spoorweeg vaan Nederland. De monumintaol centraol statie is daovaan 'ne getuige.

Vaanaof 1875 waor de stad es gevolg vaan de Industrieel Revolutie expolsief gegreujd, meh in de jaore '30 stagneerde dat aontal, boemet neet gezag is tot de stad zelf stèl kaom te ligke. 't Woort ummer mier de culturele focus vaan 't laand, boe edere mins get vaan zien gading vinde kós. Die hajding vaan 'Voor elk wat wils' is nao d'n Twieden Wereldoorlog 't centraal punt in 't imago vaan de hoofstad gewore: in de gaanse wereld leef 't idee tot in Amsterdam alles kin, in positieven en negatieve zin.

Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan  en 




#Article 12: Limburg mijn Vaderland (920 words)


Limburg, mijn Vaderland is 't Limburgs volksleed. 't Weurt gezeen es volksleed van zoewaal Holles es Belsj Limburg.
De teks van 't leed is gesjreve door Gerard Krekelberg (Itter, 1864-1937) in 1909. De melodie is gecomponeerd door Hendrik Thijssen (1862-1926) oet Remung.

Ter gelegenheid van 't 100-jaorig besjtoon van diet volksleed versjient in 2009 'n book euver 
dit leed mèt biedrages van Wim Kuipers, Govert Derix, Jempi Welkenhuijzen en Guus Urlings. De illustraties zint geteikend door Guus van Eck. Op de biegevoogde cd  sjtoon 10 oetveuringe van ‘Limburg, mijn vaderland’ oetgeveurd door diverse Limburgse artieste.  

(In Belsj zungk mer inkel de ieste drei strofe.)

Dao zin versjillende vertalinge van 't volksleed in 't Limburgs, ó.a. door Piet Zeegers oet Posterholt en Els Diederen oet Valkeberg

De premiere-uitvoering waor in okt. 1996 in: Chateau Sint-Gerlach in Houtem, Valkeberg aan de Geul
t.g.v. de presentatie van 'De wandelgids door het Geuldal' van de  Valkenburgse Alpenvrung (V.A.V.)
gezónge  door: gemengde zangvereiniging Orphée  uit Houtem-Sint-Gerlach,  
in een 4 sjtummige bewèrking van Piet Bours, dirigent van Orphée.

Limburgs volksleed

Woa in buim en berg en bösj,'t winterkeuningske zingk, 
baove'n 't goudgael kaoreveld, 't lièwerikske klink.
d'Hermenie en de famfaar, langs de baek ziene rand.
Dao ies mien vaderland, Limburg naovenant( 2x)

Maas mèt al häör baeke sjtruimp, kèrk en haof en hoes, veld  en berg en baemde zuimp
luuj die laeve thoes.
Klink de taal zjuus wie ei leed, ièwelank eine band.
Dao ies mien vaderland, Limburg naovenant(2x)
 

De teks van Els Diederen is in 't Venloos aangepas door Frens Bakker (Germanis) oet Venlo in 1999. (redaktiesecretaris van Veldeke-Limburg)

Wao in buim en berg en bös, 't winterkeun'ngske zingk, 
baove n 't goudgael kaoreveld, 't lieëwerikske klink. 
d'Hermenie en de fanfaar, langs de baek eure rand. 
Dao is mien vaderland Limburg naovenant.(2x) 

 
Maas mèt al häör baeke struimp, kèrk en haof en hoes, veld en berg en baende zuimp,  
minse laeve thoes. 
Klink de taal geliek ein leed, ieëwelang einen band. 
Dao is mien vaderland Limburg  naovenant.(2x)

De teks van Els Diederen is in 't Blieriks (Houblierik (Hout-Blerick)  D'n Bokent (Boekend) 
aangepas door Frens Bakker (1999) oet Blerick,

Woeë in buim en berg en bös, 't wingterkeun'ngske zingk,
baoven't goudgael kaoreveld, 't lieëwerikske klink.
d'Hermenie en de famfaar, langs de baek eure rank.
Dao is mien vaderlank, Limburg naovenant (2x)

Maas mèt al häör baeke struimp, kèrk en haof en hoes, veld en berg  en baeng schoeën zuimp, 
minse laeve thoes.
Klink de taal geliek ein leed, ieëwelang einen bank.
Dao is mien vaderlank, Limburg naovenant.(2x

De teks van Els Diederen is in ‘t Wieërts aangepas door Ruud Beerens (Neerlandicus) oet Wieërt (2003)

Woeë in buim en berg en bos, ’t wîntjerkuuëningske zingtj.
Boeëven ‘t goudgael koeërevêldj, 't lieëwerikske klînktj.
De harmeni-j en de fanfaar, langs de bieëk eure rând.
Dao és mien vaâderlând, Limburg naovenânt (2x)

Maas mèt al häör baeke stroumtj, kerk en haof en hoês, vêldj en berg en bieëmdje zuimtj,
minse laeve thoês.
Klînktj de taal zjuust wi-j 'n leêd, ieëwelang eine bând.
Dao és mien vaâderlând, Limburg naovenânt. (2x)

Teks in ’t Zjwiers, Wienesraoës, Nuts door Els Diederen  (2003).

Woeë in buim en berg en bösj, ’t winterkuuën'gske zingt,
baoëven 't goudgaeël kaoëreveld, ’t lieëwerikske klinkt.
d’Hermenie en de famfaar, langs de beëk zieëne rand.
Daoë is mieë vaderland, Limburg naoëvenant. (2x)

Maas mèt al häör baeëke sjtruimt, kirk en haoëf en hoeës, veld en berg en baeënde zuimt,
luuj die laeëve thoes.
Klink de taal zjus wie ei leeëd, ieëwelank 'ne band.
Daoë is mieë vaderland, Limburg naoëvenant (2x)

De teks van Els Diederen is in 't Mestreechs aangepas door Patrick Ahles oet Mestreech, bureaucraat op de Limburgse wikipedia  (2008).

Boe in buim en berg en bos, 't winterkeuningske zingk,
bove 'n goudgeel koreveld, 't liewerikske klink.
d'Hermenie en de famfaar, langs de beek ziene rand.
Dao is mien vajerland, Limburg naovenant(2x)

Maos en al häör beke struimp, kèrk en hoof en hoes,veld en berg en weie zuimp, 
lui die leve thoes.
Klink de taol zjus wie 'n leed, iewelaank 'ne band.
Dao is mien vajerland, Limburg naovenant(2x)

teks: Piet Zeegers oet Posterholt

In 't bronsgroen eikehout
nachtegaal dae zungt
Euver 't groête koreveld
Leeuwerik zie léédje brinkt
Woe de herdershoren klinkt
Langs beekskes door

Limburg mie vaderland
Doa is woe iech woên
Limburg mie vaderland
Jao dao is 't sjoên

Kiek de Maas en ouch de Roer
Struime daag en nach
Aaf en toëw tréje ze oet
Dat is häör stille krach
Eendjes zwumme op en aaf
snaterend in koer

Teks: Eddy Zeelen oet Mofert.

Wo in 't brónsgreun eikehout
't nachtegaelke zingk.
Op 't gelpe kaoreveldj
't lieëwerikske klink.
Wo de sjieëpershaore sjaltj
langs 't Vlaoter sjaor.
Dao is mie vaderlandj, Limburgs deerbaar aord
Dao is mie vaderlandj, Limburgs deerbaar aord.

 
Wo de stroum van Roer en Maas
staats nao zieë haer vleujtj.
Waeljrig zómmig veldjgewas
köstelik greujtj en bleujtj.
Blomegaard en baantj en bós,
euverhieërlik straoltj.
Dao is mie vaderlandj, Limburgs plattelandj
Dao is mie vaderlandj, Limburgs heuvellandj.
 
 
Wo det Limburgs, sjoeanste taal
klink mit klaore krach.
Wo me gruuets en fier van aard
vraemdje praal verach.
Eige norme, eige sjoean,
d'luuj häör hert vervöltj.
Dao is mie vaderlandj, Limburgs berg en dal
Dao is mie vaderlandj, Limburg baovenal.

 
Wo aan 't aad gemèndjenhoes,
't volk blief ummer troew.
Mit oos roomriek heuvellandj,
ein in vruid en rouw.
Troew aan plich en troew aan God,
heers van Zuud toet Noord.
Dao is mie vaderlandj, Limburg deerbaar aord
Dao is mie vaderlandj, van Buul toet de Zelfkantj!




#Article 13: Stadsrechte (182 words)


't Historisch begrip stadsrechte verwijs nao 't rech, tot in vreugeren Europesen tied door 'ne laandhier aon 'n stad touwgekind woort en beteikende tot de plaots zich zelfstandiger gedrage kós: de nui stad moch walmör bouwe veur häör eige defensie, ze kraog mèrretrech en dèks ouch 't rech um tol te luffe - alles privilezjes die wijer inkel 'ne landshier (graof, hertog, bisjop daan wel lieger edele) touwkaome. Stadsrechte beteikende daomèt 'n groete maote vaan oonaofhenkelekheid veur de börgerij.

Ouch nao de val vaan 't ancien regime bleve väöl jurisdicties oondersjeid make tösse stei en plattelandsgemeintes. In Nederland verdween dat versjèl mèt de nuie Groondwèt vaan 1848 en de Gemeintewèt oet 1851 ('n organieke wèt die logisch oet de Groondwèt volgde en alle soorte gemeintes geliekstèlde umtot hun börgers dat ouch waore). Op 't Belsj kint me 't stadsrech nog wel; in dat land heet deze status evels allein nog symbolische beteikenis. Me sprik dao liever vaan stadstitel. Stadstitele zien in dit land in de recinte historie nog oetgereik, soms obbenuits (es bevesteging wienie de stad/gemeinte teväöre bij 'n fusie waor betrokke).




#Article 14: Remunj (440 words)


Remunj of Remuunj (Nederlandjs:Roermond; Frans: Ruremonde) is 'n gemeinte en de veurnaamste sjtad van Midde-Limburg. De gemeinte besjteit, behalve oet de sjtad Remunj zelf, oet de dörper:

Ze höbbe allemaol 'n plaatsnaambord in 't Limburgs.
Remunj haaj op 1 juni 2006 45.652 inwoners; dit waor veur de fusie mit Zjwame. De sjtad is es residensie van de Limburgse bissjop ein belangriek religieus centrum.

De sjtad ligk aan de rivier de Roer, woaan het neet häöre naam ontleent, en de Maas, wo-in de Roer hiej oetkump. De naam kump aaf van Rura-Monde. Rura is ein aaj godheid wonao de rivier de Roer is geneump. Monde haet es beteikenis 'brök'. Dus Remunj beteikent eigelik de brök van Rura. De sjtad haet väöl historische geboewe. In dees bissjops-sjtad zeen det natuurlik allereers de kirke: de Gotiese Sint-Christoffel kathedroal oet de 15e eeuw en de Romaans-Gotische Munsterkirk oet de 13e eeuw. 't Oud Sjtadhoes, in Maaslandse renaissancesjtiel, waerde in 1700 aafgeboewd. Ouch zeen nog sjtökker van de walmoer euvergebleve, wovan de Rattentore 't meist imposant is. In de omgaeving ligk nog Landjgood Hattem.

De bekinde historie van Remunj begint in 1130: in det jaor waerde de sjtad veur 't eers geneumd. 'n Eeuw later begós mit de koms van ut klooster de religieus historie van de sjtad. Later wirt 't ouch ein hanjels-sjtad: es ein van de mindere sjtaej sjloot 't zich aan biej de Hanze. 't Waerde hoofdsjtad van 't Gelderse Euverketeer en in 1559, biej de kirkelike herindeiling van Nederland, ouch nog biesjops-zaetel. In de Tachtigjaorige Oorlog wisselde 't meerdere kere van eigeneer, mer bleef oeteindelik in Sjpaanse henj, toet de sjtad van 1702 toet 1716 weer aeve biej de Noordelike Nederlande heurde.

In de tied van de Belzje opsjtand waar de sjtad Belsj, mer mit 't verdraag van 1839 kwaam ze zonger väöl meujte onger Nederland. Waal höbbe Remunjse notabele nog geprobeerd om Remunj, (in plaats van Mestreech), hoofdsjtad van Limburg te maake.

Nao de Tweede Waereldoorlog is de sjtad oetgegreujd door onger angere de fusies mit Neel en Herte. De inmiddels toet ein middelgrote sjtad oetgegreujde plaats, kreeg in 1993 en 1995 te make mit euversjtruiminge, wo-biej deile van de bevolking geëvacueerd waerde. In 2007 waerde de gemeinte Zjwame aan Remunj toegevoeg.

Remunj is sinds 1559 (mit ein ongerbraeking van 1801-1840) de zaetel van het gelieknaamige bisdom. D'n huidige bissjop is mgr. F.J.M. Wiertz (sinds 1993). Ziene veurgenger mgr. Joannes Mathijs Gijsen kreeg lanjelikke bekendheid vanwege zien zeer orthodoxe sjtandpunte euver onger angere homofilie.

In 1992 waas 't nabie Remunj gelege Berg 't epicentrum van 'n veur Nederland ongekind sjterke aardbeving mit 'ne krach van 5.8 oppe sjaol van Richter.




#Article 15: Utrech (stad) (1051 words)


De stad Utrech (Algemein Nederlands Utrecht, in 't eige dialek Ut(e)rech) is de hoofstad vaan de gelieknaomege provincie. Mèt 270.243 inwoeners op 1 jannewarie 2004 is de gemeinte de veerde vaan Nederland. Boete de stad Utrech kint de gemeinte ouch de dörper Vleuten, De Meern en Haarzuilens, die tot 2001 same de gemeinte Vleuten-De Meern vörmde. Utrech ligk oongeveer centraal in Nederland en is daorum hendeg belaankriek es knoeppunt vaan weeg en spoorweeg, es hoofkerteer vaan väöl instellinge en es locatie vaan lendeleke vergaojeringe. De kardinaal vaan de Nederlandse kèrkprovincie heet zien residentie in Utrech. Wijer is de groetste universiteit vaan Nederland hei gevesteg. Börgemeister vaan de stad is sinds 2 januari 2008 Aleid Wolfsen (PvdA). Sjötspetroen vaan Utrech is vaanajds Sint-Maarte.

't Stadsgeziech vaan Utrech weurt al iewelaank gedomineerd door d'n 112 meter hoegen Domtorie, dee sinds 1674 lossteit vaan zien kèrk. Umtot Utrech al vaanaof de vreug middeliewe bisjopsstad waor, is 't neet verwonderlek tot dao väöl middeliewse (mies gotische) kèrke stoon. Neve de Domkèrk (oersprunkelek aon Sint-Maarte gewijd) zien de veurnaomste de Janskèrk (mèt ouch romaanse en renaissancedeile), de Pieterskèrk, de Buurkèrk (noe es museum in gebruuk), de Nicolaïkèrk, de Catharijnekèrk (allewijl de kathedraol kèrk vaan 't bisdom) en de Jacobikèrk. 'n Belaankrieke neogotische kèrk is de Wilhelminakèrk.

Wijer weurt de Utrechse binnestad vörmgegeve door de singels en door de grachte, boevaan de Aw Grach, de Nui Grach en de Krom Nui Grach de laankste zien. Aon alledrei de grachte stoon interessante en dèks imposante koupmaanshoezer. Typisch Utrechs is tot de kelder vaan die hoezer oonder de straot doorlöp en op 'ne werf aon de grach oetkump. De Aw Grach is bekind um de kaffees en restaurants die dao, dèks in de werfkelder, stoon.

Op de grens vaan 't aw centrum en wieke wie Lombok en Kanaleneiland steit e complex vaan jaorezevetegnuibouw, mèt 't winkelcentrum Hoog Catharijne, Meziekcentrum Vredenburg, de Jaarbeurs en 't Beatrixtheater. Allewijl (mei 2013) weurt Vredenburg oetgebouwd tot Meziekpaleis.

Architectonisch intrèssante gebouwe zien wijer te vinde in universiteitswiek De Uithof, en in Haarzuilens, boe zoewel Kestiel de Haar es 't dörp zelf 't werk zien vaan Pierre Cuypers.

De Krómme Rijn en d'n Awwe Rijn vörmde in de Romeinsen tied de rieksgrèns, en bij Utrech stoont e castellum, boe-umheen in 48 'n nederzètting gebouwd woort, Trajectum geneump. Dit dörpke woort in 69 door d'n opstand vaan Julius Civilis verweus en greujde tenao neet oonmiddelek weer trök. Nao de val vaan 't Romeins Riek woort 't iers e handelscentrum vaan de Frieze, meh al gaw raakde de plaots oonder invlood vaan de Franke, die mèt de Frieze drum vochte. Aon 't ind vaan de zevenden iew naome de Franke de stad permanent in en in 695 vestegde Sint-Willebrord ziech dao es bisjop. Vaan 714 tot 719 bezatte de Frieze oonder keuning Radboud de stad en verweusde dao de kèrke. De Frankische hereuvereer Karel Martel begós 'n campagne tege de Frieze en dreef ze vaan Utrech eweg. In de negenden iew evels kaome de Noormanne, die de stad bezatte en es oetvalsbasis in de Nederlen gebruukde (Dorestad, versjèllende kiere door de Noormanne geplunderd, laog op minder es 30 kilometer aofstand), tot in 918 de bisjop weer kós trökkere. Vaanaof d'n tienden iew greujde Utrech snel en kaome dao mier kèrke te stoon. Ouch 't gebeed wat de bisjop oonder controle had breide ziech oet. De nui bebouwing woort Oet-trecht; vaandao de moderne naom. Bisjop Godebald (1112-1128) gaof de stad stadsrechte.

Roond 1122 begós me mèt 't aonlègke vaan stadsbewalling, wat jaore zouw dore. De Aw Grach huurt bij de verdeidegingswerke vaan deen tied. In 1148, 1253 en 1279 braoke groete stadsbrande oet. Sinds deen tied begós me mèt 't opbouwe van 't Utrech wie me dat allewijl kint. Laanks de Aw Grach versjene toen de ierste koupmaanshoezer. De mach vaan de gilde naom snel touw, oondanks de sterke aonwezegheid vaan de geisteleke. In 1341 dwónge de gildes in de Twiede Gildebreef 'n centraol positie aof: edereine, ouch edele, mós ziech veur invlood te höbbe bij 'n gild aonslete. Zelfs de rechspraok kaom in han vaan de stad, zoetot de bisjop zien mach d'reuver verloor. De stad breide ziech in deen tied ouch oet tot aon de Nui Grach. Pas bij 't Tractaot vaan Gorkum vaan 1528, wie 't Stiech oonder keizer Sjarel V kaom, verloor de stad zien otonoom positie.

In 1566 góng de Beelderstörm door Utrech en dee woort hel neergesloge door de Spaanjers, die dao intösse 'n dwangbörg, de Vredeborch, hadde gebouwd. Dees veel in 1577 nao laankdoregen opstand vaan de Utreise börgerij. De börg woort vrijwel mètein aofgebroke; de modern Vreeburg ligk op häör plaots. Oondanks tot Utrech noe calvinistisch waor, bleef de regenteklasse de mach ferm behawwe. Dit leide in 1610 tot 'nen opstand. In 1617 en 1618 koos de stad de kant vaan Johan van Oldenbarneveld. Vaan hoegerhand stèlde me in Utrech 'n vroedsjap in mèt sjepene die veur 't leve zitting hoolte, boemèt de regenteklasse nog sterker gevesteg woort. In de zevetienden iew bleujde Utrei es cultureel centrum, en kraog 't 'n universiteit (in 1636). In 't Rampjaor 1672 worp me de Hollandse Waterlinie op, die de polders op de grèns vaan Utrech en Holland oonder water zètde; de stad Utrech mós opgegeve weure aon de Franse oonder keuning Lowie XIV. In 1673 vertrokke ze, meh e jaor later woort de stad getroffe door 'nen orkaan, dee e zwak gewelf oet de Domkèrk deeg instorte (zuug heibove).

In d'n achtienden iew kaom Utrech in verval; um nog get aon de koloniaal handel te kinne mètdoen maakde me planne veur e kenaal nao de Zuiderzie, die neet kóste weure oetgeveurd. In de jaore tachteg vaan d'n achtienden iew woort Utrech 't centrum vaan de patriottebeweging, oonder aonveuring vaan Quint Ondaatje. In 1786 woort 't stadhoes bezat, meh wie e jaor later de Pruse legers kaome inmarsjere woorte ze ouch dao verdreve.

Oondanks hel verzèt door orthodoxe protestante moch in 1853 'ne bisjop ziech weer in Utrei vestege. Ind negentiende iew woort Utrech belaankrieker es centrum vaan 't land en knouppunt vaan de spoorweeg. In d'n iersten hèlf vaan d'n twintegsten iew greujde de stad zelfs hendeg snel en woort ze de veerde vaan Nederland. Utrech annexeerde in 2001 de gemeinte Vleuten-De Meern, wat hel nujeg waor veur de bebouwing te kinne oetbreie.




#Article 16: Psychologie (136 words)


Psychologie (letterlik: de weitesjap van de ziel; psyche
is Grieks veur 'hart' of 'ziel', 't 'innerlik' van de miensj) is de weitesjap die de
menselikke geist besjtudeert.
De psychologie weurt in het algemein gezeen as gedragsweitesjap; 't besjtudiere van 't gedrag van de miensj.
Dees omsjrieving kint sjnel leide tot controverses. Dees tak van weitesjap zit nog in 't stadium van paradigmasjtried. Der is gein einduudige definisie of dinkkader woaroet observasies en terme geformeleerd weure.
Psychologie weurt vaak verward mit psychoanalyse, terwiel dees litste mië 'n klinisje sjoeël is binne de psychiatrie en psychotherapie.

Saer e 1993 joar is 'psycholoog' gein besjermde titel mieë in Nederland; óp 't Belsj waal saer dat jaor. In Nederland is 'ne 'psycholoog NIP' ieëmes dae de universitair sjtudie psychologie deeg mae die is óp 't Belsj neet erkaand es zoedanig.




#Article 17: Muziek (278 words)


Muziek is e woerd woevan de geacceptierde definities variëre mit de tied, plaatsj en kultuur. 't Waert besjouwd as 'n kuns, of vorm van vermaak. Vaak waert 't gedefinieerd in contras mit rös of sjpraok. Sommige definities van muziek plaatsjen 't expliciet binne ein kultureel contekst doer muzik te definiëre as wat de luuj acceptiere as muzikaal.

'rs Zien simpelweg te väöl definities vaan muziek veur mèt e neutraal antwoord te koume. De definitie versjèlt per cultuur, per tied en zelfs per persoen. Conflicte euver de grenze vaan muziek vinde beveurbeeld plaots in de conteks vaan avant-gardemuziek, die veur oongesjaolde oere zoe vreemp kin klinke tot ze neet es muzikaal herkind weurt. Ouch in muziek vaan ander culture zien zoe conflicte meugelik, zuug heioonder.

'rs Zien väöl versjèllende indeilinge in gebroek. In essentie zien 'rs twei houfindeilinge: op basis vaan cultuur en op basis vaan bestumming. In 't ierste geval kriegt me 'n verdeiling in West-Europese muziek, Japanse muziek, Indiase muziek ezw., in 't tweide geval weurt muziek ingedeild in volksmuziek, amusemintsmuziek, kunsmuziek en touwgepaste muziek. Die soorte touwpassinge loupe door de versjèllende muziekculture heen: kunsmuziek kin dus klassiek, pop of nog get aanders zien. 't Kin zelfs zien tot ei werk in versjèllende umgevinge tot 'n aander soort touwpassing behuurt: e striekkwartet vaan Mozart in e concertzaal is kunsmuziek, 'tzelfde kwartet in e restaurant is amusemintsmuziek, es achtergroondmuziek in e tv-programma is 't touwgepaste muziek.

Gebroekeliker is 't evels te spreke vaan veer of vief genres, namelik klassieke muziek, popmuziek, jazz, wereldmuziek en soms ouch nog blues. Zoe'n indeiling is wel hendeg westers en deit te weineg rech aon de groete vesjeieheid in muziek vaan ander culture. 




#Article 18: Mathematiek (150 words)


Mathematik of wiskónde weurt vaak gedefinieerd as 't besjtudiere van patroeëne van sjtruktuur, verangering en roemte; minder formael kinne v'r zègke dat 't de sjtudie is van 'figure en getalle'. Mieë formalistisch is 't 't óngerzeuk nao aksiomatisch gedefinieerde absjtrakte sjtrukture mit behölp van logika en mathematische notatie; anger menere om mathematik te zeen waee besjreve in de filosofie van mathematik. Mathematik weurt vaak de taal van 't universum genumt.

Väöl wiskundige ongerwerpe zunt oorsjpronkelik probleme oet exacte weitensjappe zoeë-es natuurkónde en sjtarrekónde.

'n Väöl gemak ongersjeid in de mathematik is dat tösje zuvere, of theoretische, en toegepaste mathematik. 'n Sjtrikte sjeiing tösje dees gebede is lestig aan te gaeve. De theoretische wiskunde weurt veróngersjtèld deilgebede as algebra, getaltheorie en topologie te omvatte, terwiel de toegepasde wiskunde besjteit oet ónger angere numerieke wiskunde, cryptografie en de sjtudie van differentiaalvergeliekinge.

'n Lies mit deilgebede van de mathematik, neet ongerverdeild in categorieë:




#Article 19: Klassieke meziek (117 words)


Klassieke meziek weurt meistal gebruuk veur de wereld vaan academische westerse meziek aon te geve, de meist deepgewortelde kunsmeziektraditie vaan 't weste, die tot in de modernen tied häör vertegewoordegers heet. Binne de meziekwetensjap weurt daomèt evels e beperk tiedvak aongegeve, oongeveer vaan 1750 tot 1810, mèt es belaankriekste vertegewoordegers Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart en de vreuge Ludwig van Beethoven. De belaankriekste kinmerke vaan dees stijl zien: 't opkoume vaan symfonie en striekkwartèt, 't verdwijne vaan de basso continuo en 'n evewiech tösse vörmprincipes en geveul. De klassieke meziek weurt veuraofgegaange door de barok en 't rococo en geit roond 1800 euver in de roemantiek.

De klassieke meziek weurt euver 't algemein ingedeild in dees cattegorieje:




#Article 20: GNU Free Documentation License (150 words)


De GNU Free Documentation License (GFDL) is ein copyleft licensie veur vrieje content, ontworpe doer de Free Software Foundation (FSF) veur 't GNU projèk. De hudige sjtaat van de licensie is versie 1.2, de officieel tèks kint weure gevónge op 

De licensie is óntworpe veur de documentasie van software en anger referentie- en oetlikmateriale. 't Haet as veurwaarde dat elke kopie van 't materiaal, zelfs as 't verangerd weurt, ónger dezelfde licensie vilt. Kopieë kinne weure verkoch, meh motte ouch wier toegankelik zun in e formaat dat verder bewirke mekkelik mak. Wikipedia is 't grotste documentasieprojèk dat dees licensie gebroek.

Väöl luuj en groepe, en nota beine 't Debian projèk, besjouwe de GFDL as ein onvrieë licensie. De oerzaak hievan is dat de GFDL invariante teks toelit, die neet kint weure verangerd of weggehaold, en dat de besjerming taege digital rights management (DRM) systeme ouch gewunsjde menere van gebroek aantas.




#Article 21: Taol (402 words)


't Woord taol (taal) heet mie es ein betekenis. In d'n ierste plaots geit 't um 'n manier vaan communicatie in 't algemein en vaan minseleke communicatie mèt e systeem vaan geordende klang in 't biezoonder. Bij alle minse is 't vermoge taol te liere aongebaore, oetgezoonderd bij de ergste zwakzinnege. Inkel hoeg ontwikkelde walvèssoorte höbbe ouch taol, boe-oonder d'n tummeleer en d'n orka.

In de twiede plaots is ein taol e systeem boebinne 't minselek (of dolfienlik, zuug bove) vermoge tot taolvörming vörmgegeve en nao zieker regele gesjik weurt. De versjèlle tösse twei zölke systeme make, tot veer vaan versjeie taole spreke.

Evels heet edere mins zien eige manier vaan spreke. Aofzoonderleke minseleke spraak neump me 'n idiolek. E dialek is 't taolcontinuüm vaan mier dan ein spreker, die hun idiolekte zoe diech bijein ligke tot me kint zegke tot ze oongeveer 'tzelfde praote. 'n Aontal dialekte same ligke binne de band vaan ein taol. Väöl taole höbbe ei normatief dialek boe-in alle sjrifteleke communicatie en de meiste officieel mondeling conversatie plaotsveend; me sprèk in zoe geval vaan Standerdtaol

In dees terminologie zit ei groet probleem: de grens tösse dialek en taol. Vreuger waor 't gebrukelek um, wienie örges e standerdtaol bestoont, alle taolvariëteite vaan dat gebeed, es ze neet hiel erg aofweke, es dialekte vaan die ein taol te beneume. Zoe woort 't dialek vaan Zittert Nederlands geneump, en 't dialek vaan Tudder Duits. Allewijl is 't evels gewoener um taole mie nao taolköndege eigensjappe in te deile. Zoe is de lèste decennia de vraog oontstoon of 't Limburgs neet es apaarte taol gezeen mós weure. Oeteindelek is de taol door de Nederlandse euverheid in 1997 erkind.

In Europa weure e kleine tachteg taole gesproke, sinds me de definitie vaan taol verwijd heet. In de ganse wereld weure wel 3000 tot 6000 taole gesproke, allewel tot väöl vaan die taole eigelek mie dialekte vaanein zien. De indeiling vaan  oondersjeit beveurbeeld in Nederland taole wie Zieuws, Noordoestveluws, Achterhooks, Veenkoloniaals etc.

't Is te verwachte tot temeenste de helf vaan alle taole binne viefteg jaor oetgestoorve zal zien, de meist pessimistische schaatinge goon zelfs oet vaan negeteg procent.

't Sjpraeëke van de èège taal is bie 't VN-Verdrag Bupo 'n kultureel rech. Allèng in 't oonderwies en 't beroepslaeve kènne eise gesjtèld waeëre. In alle aander formeel situaties haat me rech op 'ne tolk. 

Klik hei veur 'n provisorische lies mèt taole.




#Article 22: Lies vaan taole (261 words)


Hei volg 'n provisorische lies mèt 'n aontal relatief bekinde taole. Ze is daan ouch wied vaan compleet, umtot op de wereld doezende taole gesproke weure.

De mèt 'nen asterisk (*) gemerkde grope zien gein taolfemilies, of weure allein door 'n klein minderheid vaan taolkundege es families erkind.

Umtot de classificatie vaan subfamilies soms hendeg gecompliceerd is, volge neet alle indeilinge hei-oonder perceis de wèrkeleke taolkundege classificatie. Veur mier details euver de intern classificatie vaan de versjèllende families kin me de artikele euver de bewöste taolfamilies raodplege.



#Article 23: Nederlands (341 words)


't Nederlands is de meis gesproke en officieel taol vaan Nederland en 't gewes Vlaandere. Wijer is 't ouch de officieel taol vaan de Nederlandse Antille, Aruba en Suriname. De dialekte die oonder Nederlands ingedeild weure zien genetisch Wesnederfrankisch; 't Limburgs is daan Oosnederfankisch/ Zuidoosnederfrankisch. E klein deil vaan Duitsland, 't Neder-Rienland (bij Nijmege euver de grens), heet dialekte die ouch Wesnederfrankisch vaan karakter zien, wie vaanajds 't uterste noorde vaan Fraankriek (Frans Vlaandere). Zoe good wie alle Limburgers liere leze en sjrieve in de Nederlandse Standaardtaol, op de Rienlenders roontelum Dusseldörp nao. Die liere Duits in 't oonderwies. 't Nederlands is veur de meiste Limburgse dialekte ouch de meis verwante taol. Oongeveer twinteg miljoen lui in de gaanse wereld spreke Nederlands, daoneve oongeveer vief miljoen es twiede taol (boeoonder de Limburgers).

Meistens weurt in Limburg mèt de tèrm Hollands nao de gaanse Nederlandse taol verweze. In taolkundeg verband is dat evels sterk aof te raoje, umtot 't Hollands eigelek inkel ein gróp dialekte vaan 't Nederlands is. 't Is in groete lijne wel dee variant boe-op de Nederlandse Standaardtaol gebaseerd is. Rouweweg kin me drei hoofgrópe oondersjeie, naomelek 't Hollands, 't Braobants-Oosvlaoms en 't Ziews-Wesvlaoms. 't Ziews en 't Wesvlaoms weure soms es 'n apaarte taol of zelfs twie apaarte taole besjouwd, umtot ze neet geaffecteerd zien door de Braobantse diftongering. De Braobantse en de Hollandse dialekte, die de groetste bijdrage gedoon höbbe aon de standaartaol, koume bij de meiste oonderzeukers neet veur 'n apaarte status in aonmerking.

't Hollands oondersjeit ziech vaan de aander dialekte door 't gebruuk vaan jij veur doe en 't vörme vaan diminutieve op -ie. 't Braobants heet gij en vörmp diminutieve wie 't Limburgs. De Ziewse gróp kinmerk ziech door 't behawwe vaan de ii en uu boe de meiste aander dialekte ei/ai en ew/oi höbbe ('t Limburgs, mèt in de meiste dialekte ii en oe, is nog conservatiever). De Braobantse gróp is veur Limburg 't interessants, umtot zie 't mies ing mèt 't Limburgs verwant is en väöl dialekte in Noord-Limburg daotouw behure.




#Article 24: Ingels (1426 words)


De Ingelse taol is in 't huideg internationaal verkier de belangriekste taol vaan de wereld. Ze is de meist gesproke taol vaan Groet-Brittannië, Ierland, Canada, de Vereinegde Staote en Australië en in talrieke ander len en binne de meiste internationaal organisaties (boe-oonder de Europese Unie) de officieel taol. Op de meiste sjaole in de wereld weurt 't Ingels es ierste vreem taol oonderwieze.

Es gesproeke taol is 't Ingels nommer drei, nao 't Chinees (daan wel Mandarijn) en 't Spaons. 't Ingels weurt gesproke in versjèllende dialekte en heet ein zöstertaol: 't Sjots. Ouch gief 't talloes creooltaole gebaseerd op 't Ingels. Wijer is 't vaan oersprunk ing verboonde mèt 't Fries.

De taol is in de vijfden iew oonstande oet de verminging vaan de Angelse, Saksische en Deense dialekte die de Germaanse vereuvereers vaan 't Keltisch Groet-Brittannië mètbrachte. De ierste documinte in 't Ingels datere oet de zevenden iew; 't belangriekste taoldocumint oet deen tied is 't epos Beowulf. Me neump dees taol Aajdingels of Angelsaksisch. Dees taol góng in d'n twelfden iew euver in 't Middelingels, wat in de zèstienden iew weer tot Vreugmodern Ingels evolueerde.

't Modern Ingels, soms besjreve es de ierste wereldwij lingua franca, is de belangriekse internationaal taol veur communicatie, weitesjap, lochvaart, vermaak, toerisme, radio, diplomatie en in de zakewereld. De oetbreiding van dees taol vanaaf de Britse eilen tot euver de gaanse wereld is begós same mit de greuj van 't Brits Riek en al aon 't ind vaan de neugetiende iew waas de taol wereldwijd verspreid. De taol is dominant in de Vereinegde Staote en door zien greujendje economische en culturelen invlood en zien machstatus sinds d'n Twiede Wereldoorlog is de positie vaan de taol wereldwijd versterk.

'n Gooj kènnis vaan 't Ingels is 'n vereisde in 'n aontal wirkgebiede en beroepe wie geneeskunde en informatica; es gevolg daovaan kènne minstes ei miljard lui de basisbeginsele vaan 't Ingels. 't Is ouch ein vaan de zès ambteleke taole vaan de Vereinegde Naties.

Taolkundege wie David Crystal erkènne det ei vaan de gevolge vaan de greuj vaan 't Ingels (net wie ander wereldwij taole) is det de taolkundege diversiteit op väöl plaotse op de wereld verlore geit, in 't bezunder in Australasië en Noord-Amerika.

't Ingels is oontstande oet väöl versjèllende Germaanse dialekte die nao Groet-Brittanië gebrach woorte door de Angelsaksische koloniste aan de begin vaan de viefden iew, veural door de Angele, Sakse en de Jutte.

De taol woort sterk beïnvlood door de Aajdnoorse taol vaan de Vikinge. Nao de Normandische vereuvering vaan Ingeland in 1066, oondervoond de taol 'ne sterke Fransen invlood en oontwikkelde 't zich van 't Aajdingels tot 't Middelingels. 'n Reje veur dees verandering waas 't algemein gebruuk vaan lienweurd oet de Normandische woordesjat en 't gebruuk vaan Normandische spelregele. Huidaogs Ingels heet zelf zich hei-oet oontwikkeld en ging door mèt 't opnumme vaan lienweurd, veurnaomelek oet 't Latien en 't Aajdgrieks. Later volgde ouch väöl lienweurd oet Indische taole.

De grammaticaal structuur van 't Ingels is nog ummer euverwegend Germaans mèt inkel Romaans-oontliende zinsconstructies. Vaan de totaal Ingelse woordesjat zien de meiste weurd (roond de 60%) evel vaan Franse en Latiense herkóms. Lui verwieze soms nao 't Ingels es 'n euverbrögkingstaol tösse de wereld vaan de Germaanse en de Romaanse taole.

't Ingels weurt doorgaons es volg in periode oonderverdeild:

De Ingelse taol is vanaof de twintigsten iew de invloodriekste taol t'r wereld. Dit is deils e gevolg vaan de Briste koloniaal oetbreiding in de neugetiende iew wodoor 't Ingels in väöl veurmaolege kolonies nog ummer de veurnaomste (ambteleke en bestuurs-) taol is, mer veural ouch door de cultureel en weitesjappelek dominerende Vereinegde Staote.

't Ingels is de ambteleke taol vaan oonder ander Australië, Belize, Nui-Zieland en Nigeria en ein vaan de ambteleke taole vaan oonder ander Canada, Ierland en Zuid-Afrika. 't Ingels functioneert de facto es de ambteleke taol vaan 't Vereineg Keuninkriek en de Vereinegde Staote vaan Amerika.

't Ingels weurt door väöl lui es twiede taol gesproke. Es me die ierste- en twiedetaolsprekers bijein optèlt, is 't zelfs de meis-gebruukde taol t'r wereld. Kiek me slechs nao de modertaolsprekers, daan weurt 't Ingels nog euvertróffe door 't Mandarijn en 't Spaons. De taol deent es lingua franca bij de communicatie in weitesjap, technologie en in 't internationaal politiek en economisch verkier euver de gaanse wereld.

'n Initiatief vaan de Universiteit vaan Cambridge, de University of Cambridge ESOL examination, is 'n reeks sjaolexames die de behiersing vaan de Ingelse taol door neet-modertaolsprekers toets. Wereldwijd numme jaorleks twie miljoen luuj in mie es 130 len deil aan dees exames.

Wie me ziech kin veurstèlle is de taolkundege variatie in Groet-Brittannië (zuug ouch Brits-Ingels), boe taol de laankste historie heet, 't groetste. Zier sterk aofwiekend is 't Sjots, wat wie bove gezag ouch wel veur 'n apaarte taol doorgeit. In Ingeland kint me (vaan noordwes nao zuidoos) de volgende hoofdialekte: Noord-Ingels, Wes-Midlandsingels, Oos-Midlandsingels, Oos-Anglish, Zuidwestelek Ingels en Zuidoostelek Ingels. Binne eder dialek gief 't versjèllende plaotseleke tongvalle. De stadsdialekte stoon in 't gemein väöl korter bij de standaardtaol es de plattelandsdialekte; 't zien veur 't groetste deil accente.

Nao 't Brits-Ingels heet 't Amerikaans-Ingels de laankste historie. De groetste variatie vint me in 't ooste, umtot dat zoeget twie iewe ieder door Ingelstaolege is gekoloniseerd es 't weste. De groete diversiteit vaan Amerikaanse dialekte die in de negentienden iew nog bestoont, is sindsdeen evels sterk achteroetgegaange door touwgenome mobiliteit. 't Canadees-Ingels is zier ing aon 't Amerikaans-Ingels verwant; oet dialectologisch ougpunt heet 't geine zin veur de twie vaanein te sjeie.

In Ierland spreke de mieste lui Iers-Ingels; in 't ooste vaan 't land is dat al iewe 't geval. Opvallend aon dit dialek is veural de conservatieve klaanklier, die diverse versjèlle in iere hèlt die in aander dialekte verdwene zien. Nao 't weste touw weurt 't substraot vaan 't Gaelic sterker.

In Wales kraog 't Ingels in de negentienden iew vaste veuj aon de groond, al woort 't al iejer in deile vaan 't prinsdom gesproke. Welsh-Ingels vèlt vrij gemekelek bij de dialekte oet Ingeland in te deile, meh heet zien gans eige fonologie.

Zuid-Afrikaans-Ingels en Australisch-Ingels zien rillatief nui. 't Ierste oontstoont vaanaof de Ingelse annexatie vaan de Kaapkolonie en is sterk door 't Afrikaans beïnvleujd. 't Twiede oontstoont es koinè vaan 't Iers- en Zuidoostelek Ingels; de mieste vreug koloniste (zoewel veroerdeilde krimmenele es goudzeukers en aander vrijwèllege migrante) kaome veural oet Ierland en Londe. Verwant aon 't Australisch-Ingels is ouch 't Nui-Zielands-Ingels: de ierste Britse kolleniste waore via Australië gekoume, meh woorte dao later wel door lui oet aander gebeje bijgestande.

In de vreuger Ingelse/Britse kolonies in 't Caribisch gebeed bestoon diverse op 't Ingels gebaseerde creooltaole. Die weure euver 't algemein neet tot de Ingelse dialekte gerekend, meh gelle es apaarte taole. Wijer heet eder land oet 't Brits Gemeinebès wel zienen eige variant vaan 't Ingels, beveurbeeld 't Indiaas-Ingels of 't Nigeriaans-Ingels. Strik gezeen zien dit ouch gein dialekte, meh iejer nationaol standaarde. De norm veur dees taole is ummer 't Brits-Ingels (soms in 'nen oetgesproke formele vörm, dee in 't Vereineg Keuninkriek zelf al verawwerd is), al laote ze allemaol wel 'n zeker maot vaan kleuring door inheimse taole touw.

't Ingels heet 'n hiel groete woordesjat en dao koume geregeld twie weurd veur veur 'n inkel begrip: ei Germaans en ei Romaans (wie freedom en liberty die allebei vrijheid beteikene). 't Versjèl in gebruuk weurt groetendeils bepaold door 't taolkundeg register: 't Germaans woord bie veurkäör in 't daogeleks leve en 't Romaans synoniem in officieel gesjreve taol. 't Totaal aontal weurd in de Ingelse taol is 'n oonderwirp vaan discussie, mer volges d'n Oxford Diksjeneer heet 't minstes 500.000 weurd.

Volges de Shorter Oxford Dictionary koume de weurd in 't Ingels veurnaomelek oet de volgende taole:

't Ingels heet 'n hiel lestege orthografie, aongezien weineg verbaand is tösse de oetspraok en de sjrijfwijs. 40 klaanke kónne op 1120 versjèllende wijze gesjreve weure. Dit hèlt veurnaomelek verbaand mèt 't feit tot 't Ingels 'n hiel etymologisch gebaseerde spelling heet die väöl iewe trökgeit, wodoor 't nog väöl stèl litters oetsjrijf die al hiel laang neet mie oetgesproke weure.

Volges oonderzeuker Eraldo Paulesu vaan de Universiteit van Milaan is dees lestige orthografie de oerzaak det in Ingelstaolige len twiemaol zoeväöl dyslexiediagnoses veurkoume es in Italië. In 't Italiaans weure 25 klaanke slechs op 33 versjèllende wijze gesjreve.

Hei-oonder vint me veer kier dezelfden teks, 't begin vaan Mattheus 2, in achterein 't Aajdingels (Wessexevangelie), 't Middelingels (Wycliffebiebel), Vreugmodern Ingels (Keuning Jamesversie) en Nuiingels (Contemporary English Version).




#Article 25: Fries (146 words)


't Fries is de samevattende benaoming veur drei taole in Noord-Nederland en Noord-Duitsland die vaan 't aajd Fries aofstamme. Dat Fries woort in de Middelieuwe gesproke in de Nederlandse provincies Noord-Holland, Friesland en Greuninge, en in de Duitse gebiede Ostfriesland en Nordfriesland.

De noe nog gesproke Friese taole zien Westerlauwers Fries, in de Nederlandse provincie Friesland, Oosfries, in e klein gebeedsje in Ostfriesland dat me Saterland neump, en Noordfries, in e deil vaan Nordfriesland. 't Weslauwers Fries heet mèt veursproonk de meiste sprekers.

't Westerlauwers Fries is erkind es Europese minderheidstaol in 't kader vaan 't Europees handvest voor regionale talen en talen van minderheden. In 2005 ratificeerde Nederland 't Kaderverdrag inzake bescherming van nationale minderheden en teikende minister Remkens e convenant wat de Frieze in Friesland erkint es nationaol minderheid en 't rech gief op 't gebruuk vaan hun taol in bestuurleke en rechterlijke zake.




#Article 26: Duits (324 words)


Duits, Duutsj, Dutsj of Pruus is de cultuurtaol vaan Duitsland, Oosteriek, 't groetste deil vaan Zwitserland en de Duutsjtalige Gemeensjap van Belsj. Dees standerdtaol is gebaseerd op de Hoegfrankische dialekte, die gesproke weure in Zuid-Hessen, Zuid-Thüringen en Noord-Beiere. De stad Eisenach, boe Martin Luther de Biebel in 't Duits vertaold heet, ligk ouch in dat gebeed.

't Staandertduits weurt allewijl dèks Hoegduits geneump, wijl dat vaan oerspronk inkel 'n verwiezing is nao de Duitse dialekte vaan Beiere en Oesteriek.

In brei zin is Duits de naom veur 't complex vaan Wes-Germaanse dialekte en streiktaole die in geneumde len, meh ouch in Holland en Vlaandere ligke. Nao de lèste weurt gewoenlik neet mèt de term Duits verweze. Allewel tot 't begrip Duits door de moderne tendens, streiktaole mie en mie es apaarte taole te beneume, e smaller begrip gewore-n is, en dus minder sprekers heet gekrege, blijf 't meenstens de cultuurtaol veur hoonderd miljoen minse.

Tot aon de Twiede Wereldoorlog waor Duits de cultuurtaol vaan Zuidoost-Lèmburg. Oonder aandere daoraon dank 't dialek vaan Kèrkraoj en Vols zien väöl Duitse wäörd.

Duits is vaan aajdsher eine vaan de belaangriekste taole vaan Europa. Same mèt Ingels en Frans, is Duits eine vaan de drei officieel taole vaan de Europese Unie.

't Duits heet veer naomvalle, zjuus wie 't Ieslands. Dit zien: nominatief, genetief, datief en accusatief. Lidwäörd weure nao naomval en geslach verboge. De oetgeng veur de bijvogeleke naomwäörd die e lidwoord of e veurnaomwoord volge, zien gemekelek te oonthawwe mèt 't zoegenaomp stoolmodel:

Welke streektaole mie zien verwant mèt 't Duits en welke mie mèt 't Nederlands, is dèks meuilek te zègke. Hei volge 'n aontal belaangriek streektaole in 't allewijl Duitsland en Oosteriek.

Brandebörgs - Hoegalemannisch - Hoegpruusj - Hoegsaksisch - Hoogsalemannisch - Lausitzisch-Neumärkisch- Lotharings-Frankisch - Mecklenbörgs-Voorpommers - Middelalemannisch - Middelhessisch - Middelbeiers - Middelpommers - Mozelfrankisch - Nederalemannisch - Nederpruusj - Noordbeiers - Noordnederduits - Nordobersächsisch - Nordhessisch - Oosfaals - Oosfrankisch - Ooshessisch 




#Article 27: Chinees (298 words)


't Chinees is 'n Sino-Tibetaanse taol die door 't groetste deil vaan de 1,3 mieljard inwoeners vaan China (en Taiwan) weurt gesproke, zoewie door talloes mieljoene lui wereldwied in de Chinesen diaspora. 't Is de taol vaan de Han-Chineze, meh ouch väöl lui oet etnische minderhede in China spreken 't es ierste daan wel twiede taol. 't Chinees is 'n macrotaol: zien dialekte versjèlle oonderein zoe zier tot ze oonderein neet te verstoon zien en op taolkundege grun gemekelek es apaarte taole kinne gelle. De hoofdialekte zien Mandarijn, Hui, Wu, Xiang, Hakka, Min, Kantonees en Ping. 't Yin weurt soms ouch nog es apaarte grop aofgesjeie; väöl taolkundege rekene dat evels ieder tot 't Mandarijn.

Alle Chinese dialekte zien toentaole in d'n ingste zin vaan 't woord: de prosodie weurt in de ierste plaots bepaold door de toene die wäörd vaan ziechzelf höbbe. De dialekte versjèlle oonderein evels sterk in 't toensysteem wat ze höbbe. Zoe heet 't Mandarijn veer toene, 't Kantonees evels zès, die nog wijer kinne weure oetgesplits tot wel nege. Ouch goon alle soorte Chinees consonantclusters oet de weeg; in sommege dialekte maag e woord ouch neet op 'nen aandere consonant es -n of -ng indege. Wijer is 't Chinees 'n isolerende taol, wat drop neerkump tot wäörd samevalle mèt wortele en neet kinne weure verboge.

't Chinees weurt gesjreve mèt 't Chinees sjrif, e karaktersjrif wat al sinds 't ind vaan 't twiede millennium veur Christus bekind is. De ajdste fase vaan 't Chinees neump me Aajdchinees, wat gans geleidelek euvergeit in 't Middelchinees. Taolkundege meine tot 't Aajdchinees nog gans oon-Chinees kloonk ('t had woersjijnelek gein toene en wel consonantclusters). 't Middelchinees had wel 'n typisch Chinese klaanklier. De groete väölheid aon aofwiekende dialekte zouw ziech pas in 't Nuichinees höbbe gemanifesteerd.




#Article 28: Uerdinger Linie (137 words)


De Uerdinger Linie is de Duitse naom veur de isoglosse die de grens tösse 't veurkoume vaan de wäörd ik-ich en  mich-mej aongif: Te noorde zeet me ik-mej, ten zuie ich-mich. Dees grens is ein vaan de veurnaomste isoglossen in 't definiëre vaan 't Lèmburgse taolgebeed. Ze kump in Nederland tösse Aarse, Venlo en Tegele binne (in Venlo zeet me dös ik en mich), 't mich-kerteer, euver Wieërt en Maarheeze, daan löp ze op einege kilometers aofstand vaan de grens tösse Bèlsj Lèmburg en de provincie Antwerpe, boenao ze tot slot einege kilometers Vlaams Brabant ingeit en neet wied vaan Brössel op de Germaans-Roemaanse taolgrens oetkump.

De Uerdinger Linie is de noordelekste vaan de opeinvolgende taolgrenze die d'n euvergaank vaan de Nederduitse nao de Hoegduitse taole/dialekte markere.

In Mofert zaet me ouch welch in plaats van welk.




#Article 29: Isoglos (129 words)


'n Isoglos is de grens vaan e gebeed boe-in e zeker taolversjijnsel veurkump. 't Geit veural um klein, systematische dialektische versjèlle die es grenze door groeter taolgebede heen loupe. Dèks is 'n isoglos 'n oetspraakversjèl vaan sommege klaanke, wat ziech beperk tot vaste posities (woordklasse). 

Dialekte weure op grond vaan isoglosse opgedeild. Es dialekgrens weurt 'ne isoglossebundel genome. Dit zien e paar isoglosse die op dezelfde plaots of gans kort bie-ein loupe.

Bij de belaankriekste taolkinmerke zien miestal wel isoglosse te trèkke, meh bij kleiner eigehede moot me dèks constatere tot 't trèkke vaan 'n grens gei rech deit aon de taol-eilande die op de dialek-kaart versjijne.

Belaankrieke isoglosse in 't Limburgs taolgebeed zien de stoettoen-sleiptoenlijn, de Uerdinger Linie, de Panninger Seitenlinie, de Panninger Linie en de Benrather Linie.




#Article 30: Panninger Zijlinie (141 words)


De Panninger Zijlinie, dèks in de literatuur de Panninger Seitenlinie geneump, is 'n isoglosse die rech door 't Limburgs taolgebeed löp. Te noorde en weste vaan die grens zeet me schat, ten zuie en ooste zeet me sjat. 't Groetste deil vaan 't Limburgs taolgebeed hèlt de variant sjat aon, meh in o.a. Venlo, Wieërt en Hasselt kump de Hollandse combinatie sch- wel veur.

Same mèt de doe-gijlijn en twie vocaolisoglosse (de lijn-goed/good en de lijn-tied/tijd) markeert ze d'n euvergaank vaan Centraol Limburgs nao Wes-Limburgs, en vörmp ze plaotselek de Genker Barrièr. In 't noorde vörmp ze, same mèt 'ne gansen houp ander isoglosses, de wazege grens tösse Limburgs en Noord-Limburgs/Braobants. Bij Mael (Meijel) splits ze ziech aof vaan de Panninger Linie; dit dörp ligk vreemp genoog oonder de Panninger Zijlinie dewijl alle andere belaankrieke isoglosse zjus oonder Mael door loupe.




#Article 31: Panninger Linie (304 words)


De Panninger Linie is de isoglosse die de grens tösse de beginclusters sl, sm, sn, sp en st einerzijds en de palato-alveolare sjl, sjm, sjn, sjp en sjt aanderzijds aongief. De lijn löp um 't dörp Panninge, boevaan ze häöre naom daan ouch heet. Zie verdeilt Nederlands Limburg in twie stökker. Venlo, Wiert en Mestreech höbbe d'n Hollandse oetspraok, Remun, Zittert, Heerle en Kerkraoj d'n Duitse. Mofert vormp 'n enclave boe me de vörm zoonder de palatalisatie gebruuk.

Bij Venlo en Mestreech is evels get vreemps aon de hand: de grens löp dao dweers door de gemeinte en de agglomeratie. Tegele en Hier ligke naomelek wel in 't sj- gebeed. In Mestreech kint me de lèste decennia 'n geleideleke verplaotsing vaan de Panninger Linie nao 't weste zien: sjijns weurt in dees stad mie en mie sjlech veur slech gezag.

't Groatste gedeilte van Miede- en Zuud-Limburg vèlt binne de Panninger Linie. 
De Panninger Linie vörmp euver 't algemein genómme de taalgrens tösje 't Wes-Limburgs en 't Oas-Limburgs. In Miede-Limburg lièt ziech èvvel in 'n zone tösje Brach en Roostere mèt oastelik daovan de plaatse Ech, Mofert en Postert 'n oetzondering zeen. Hie deit ziech 't typisch kènmerk van de sjt-, sjl-, sjn-, sjm-, sjp-, zjw- neet veur.

Vanaf Zöstere en wiejer nao 't zuje huèrsj se waal wir deze dialekkarakteristiek. Hie vörmp de Maas en 't Julianakanaal de wesgrens van de isoglosse. In Nederlands Limburg ten zuje van Zöstere allein twiè sjmaal westelike sjtroke en daobie nog, ein in Mestreech (inclusief Moelinge, Borghare en Ittere) en ein bie Stein (mèt Meers). Taalkundig gezeen huère dees sjmaal gebiede langs de Maas miè bie 't oaste van Belsj-Limburg.

Veurbeelde: 

Bij de zw gebäört ouch zoe get.
Veurbeelde: zwaam-zjwaam; zwumme-zjwumme; zwere-zjwere; zweit-zjweit; zwegel-zjwaegel en zwaas-zjwaasj. De isoglos heivaan löp evel neet geliek mèt de Panninger Linie.




#Article 32: Latien (4404 words)


't Latien waor de taol vaan de aw Romeine. In 't westelek deil vaan hun imperium woort hun taol es handelstaol gebruuk en in 't groetste deil devaan is ze ouch de volkstaol gewore. 't Frans, Spaons, Portugees, Italiaans en de ander Roemaanse taole stamme aof van 't Latien.

Na 't oetereinvalle vaan 't Romeins Riek bleef 't iewelaank de taol vaan de Roems-Kathelieke Kèrk en vaan de wetensjap. Nog ummertouw weurt op gymnasia in Nederland en 't Belsj Latien oonderweze, veural veur de werke vaan de klassieke Latiense sjrievers te kinne leze. 't Aajdgrieks heet 'n zelfde positie, allewel tot daoraon get minder tied besteid weurt.

't Latien is, es ein vaan de Italische taole, deil vaan de Indogermaanse taolfamilie, wat wèlt zègke tot de volker die 't spraoke in de prehistorie (wienie perceis liet ziech nog neet zègke) oet 't ooste nao Italië zien gemigreerd. Wie de aander Italische taole is 't ouch 'n kentumtaol; Latien is zelfs de naomgever vaan dees gropering ( Latiens frater), 't vervalle vaan d'n dualis en vrij good behaajd vaan de diftonge.

Boete 't Latien bestoont de Italische groop oet 't Oskisch, 't Umbrisch, 't Zuid-Piceens en 't Faliskisch. De ierste drei vörme de Sabellische ('Sabijnse') oonderverdeiling, dewijl 't Faliskisch same mèt 't Latien de aander oonderverdeiling is. In de broonstied, dus op 't memint tot Roeme opkump, zien de Sabellische taole hiel väöl belaankrieker en groeter es 't Latien-Faliskisch. Dinger die 't Latien oondersjeie vaan de Sabellische taole zien 't behaajd vaan de Indogermaanse *kw- (quis 'wee', tegeneuver Oskisch pis) en de reflex vaan de aw -*dh- en -*bh- (d.w.z. tösse vocaole) es -d- resp. -b- (media tegeneuver Oskisch mefia). Aander bezunderheid vaan 't Latien is de oontwikkeling vaan de aw *dh- (aon 't begin vaan e woord dus) tot f- (forum, verwant aon Limbörgs deur). In 't Faliskisch verandert ouch de *gh- aon 't woordbegin in f-, dewijl die in 't Latien 'n h- weurt (Latiens hodie tege Faliskisch foied 'vaandaog').

't Latien woort in de vreug daog vaan Roeme neet allein gesproke in Roeme, meh in groete deile vaan de Latium (vaandao de naom); zien sprekers stoon bekind es de Latiene. Euver de dialekte vaan aander stei kin neet väöl gezag weure, umtot haos gein inscripties drin zien euvergelieverd. Vreuger meinde me tot de aajdste Latiense teks boete Roeme (naomelek in Palestrina) gevoonte waor; de zoegenaomde fibula Praenestina zal evels 'n vervalsing zien. Wel authentiek is de lapis niger, 'n fragmentarische religieus teks oet 't ind vaan de keuningstied of 't begin vaan de Republiek, deep oonder 't Forum Romanum. Mier euver 't Aajdlatien liet ziech zègke oet aander inscripties en oet euvergelieverde religieus en juridische formules; die lèste zien dèks evels corrup euvergelieverd umtot me ze later aonpasde aon moderner vörm vaan Latien.

De grammair vaan 't Aajdlatien versjèlde nog aonzeenlek vaan 't Klassiek Latien. Zoe had de taol nog zeve echte naomvalle (mèt 'ne volweerdege locatief, allein es relik aonwezig in 't Klassiek Latien), indegde d'n ablatief inkelvoud nog op 'n -d, de genitief inkelvoud op 'n -s en de nominatief inkelvoud vaan de twiede declinatie op -os (tegeneuver Klassiek -us), wat mier pareert mèt verwante taole. In 't perfectum kump reduplicatie nog dèks veur (fefeci 'iech höb gedoon' tegeneuver Klassiek feci). De aw Indogermaanse diftonge zien väöl beter bewaord es in de klassieke taol, op 'n meneer die mier aon 't Oskisch herinnert.

In de derde iew veur Christus heet de taol ziech oonderhaand oontwikkeld tot wat veer es Latien kinne. Tekste oet de derde en twiede iew veur Christus gief me daan ouch neet mier aon mèt archaïsch, meh mèt pre-klassiek. In dees iewe, boe-in 't Romeins Riek in oorlog is mèt Carthago en Hellas, geit de Romeinse cultuur mèt sprung veuroet, zoewel in literatuur wie ouch in historiesjrieving en (politieke) sprekerskuns. Gevolg is tot de taol laankzaamaon normatiever geit weure: grammair, oetspraok en vocabulair weure vasgelag. Hoegdepunt vint 't normatief vaslègke vaan 't Latien bij Cicero. Häöm, en aander groete sjrievers wie Vergilius, Ovidius, Horatius en Caesar, kint me zoeväöl respek touw tot me hun taol 't Gouwe Latien zal neume. Mèt dees figure zien v'r aongekoume bij 't Klassiek Latien.

De literatuur vaan de ierste iew nao Christus, vaan de vreuge Keizertied dus, steit bekind es 't Zèlvere Latien. Deze taolstandaard stik volges filologe oongunsteg aof bij 't Gouwe Latien door e touwgenome formalisme en minder natuurleke spontaniëteit. Toch lieverde ouch dees periood e paar canonische sjrievers op, zoewie Juvenalis, Seneca, Suetonius en Tacitus. De periood vaan 't Zèlvere Latien kin me 'n ind in de twiede iew laote doorloupe.

Mèt de vörming vaan 't Gouwe Latien raakde 't literair acrolek los vaan de spreektaol vaan 't volk. Sjrievers mèt minder pretentie, wie Catullus, hanteerde mier 'n spreektaol, boe-in al wäörd veurkaome die Cicero zeker hej aofgekäörd (wie bellus tegeneuver pulcher veur 'sjoen'). Martialis deeg later 'tzelfde. Inscripties laote nog väöl mier zien: zoe bliek tot al in de ierste iew veur Christus de -m aon 't woordind begós te verdwijne, of es nasalisatie in de veurgoonde vocaol góng zitte. De graffiti vaan Pompeii, boe-in soms verrassend opeharteg fonetisch gesjreve woort, tuine in de ierste iew nao Christus al 't op groete sjaol verdwijne vaan de -t en aander indklaanke aon - 't Italiaans in d'n dop. Vaanaof de derde iew geit 't hel - daan versumpelt ziech 't buigingssysteem ummer sterker. Dit Latien, gesproke door 't volk en bezejd mèt wäörd, oetspraokvariante en verbuiginge die boete de norm vele, neump me Vulgair Latien en 't is hei-oet tot ziech laankzaamaon de Romaanse taole oontwikkele.

Es 't Romeins Riek te val kump en de Romaanse volkstaole tot oontwikkeling koume, verluis 't Latien laankzaamaon zien status vaan spreektaol, zelfs veur de politieke of kèrkeleke elite. Es sjrieftaol - veur zoewied vreug in de middeliewe nog gesjreve weurt - hèlt 't evels nog laank 'n monopoliepositie. In 't bezunder weurt 't Latien noe de taol vaan de kèrk (nao 't Oosters Sjisma vaan 1054 de Roems-Katholieke kèrk). De taol is sterk aon veranderinge oonderheveg. In 't begin betröf dit nog veural Griekse wäörd, umtot väöl vaan de vreug-Christeleke theologie in die taol is gesjreve. Wie de clerus nao 't Latien euvergóng, woorte dees begrippe neet vertaold. In de loup vaan de middeliewe weurt de kinnes vaan 't Grieks in Wes-Europa evels haos non-existent. De politieke dominantie vaan de Germane (door Sjarel de Groete) maak tot ouch väöl Germaanse wäörd in 't Middeliews Latien terechkoume. De oetspraok varieert vaan land tot land, al nao wat in de volkstaole gebrukelek is. Universeel is evels de veranderde oetspraok vaan de c veur ae, e en i (Klassiek altied /k/), oetspraok vaan -ti- es /tsi/, oetspraok vaan ae en oe es e en oetspraok vaan y es i. Soms weurt de spèlling daoraon ouch aongepas (racio veur ratio, puelle/puellę veur puellae, sylva veur silva). Dit kós versjèlle naomaote de sjriever mie wis vaan de klassieke sjrievers. Groete werke vaan de Middeliews-Latiense periood zien de Carmina Burana, en de Summa Theologiae vaan Thomas vaan Aquino.

Tege 't ind vaan de middeliewe, te beginne in de veertiende iew, kaom evels 't humanisme op. Ein vaan de ierste dinger boe-in feitelek de klassieke Aajdheid es veurbeeld genome woort, waor de taol. Bij 't sjrieve vaan 't Latien mós me idealiter ad fontes: nao de bronne. Es de bronne woorte de klassieke sjrievers gezeen. Vrijhede die ziech de Middeliews-Latiense sjrievers hadde touwgestande neumde me gotisch (d.w.z. barbaars). De humaniste verdeepde ziech, aanders es de middeliewse theologe, ouch in 't Grieks, wat veur e vernuid inziech in de Griekse lienwäörd in 't Latien zörgde. Zoe oontstoont laankzaamaon 't Neolatien, wat ziech zoeväöl meugelek weer riechde op de klassieke standaard.

't Begin vaan de Nuien Tied zaog evels ouch 'n emancipatie vaan de volkstaole es sjrieftaole. Literatuur in de volkstaol waor al in de late middeliewe opgekoume, mier prozaïsche tekste volgde noe ouch, zoe good wie - in protestantse gebeie - biebelvertaolinge. Dit alles hóng ouch same mèt de kóms vaan d'n drökpeers. Wat veur 't Latien euverbleef waor de wetensjap: tot en mèt de achtiende iew zouwe de mieste wetensjaps- en filosofiebeuk in 't Latien versjijne. In de negentiende iew begóste veural Ingels, Duits en Frans dat euver te numme. 't Latien bleef wel tot laat in de negentiende iew in gebruuk es collegetaol aon universiteite. In de katholieke kerk bleef 't gebruuk vaan 't Latien nog langer universeel: de mès bleef tot 't Twiede Vaticaans Concilie in 't Latien, zoe good wie theologische literatuur. Biebelvertaolinge in katholieke len waore tot 1900 witte raove. Noe nog altied weure encyclieke (gemeinelek) in 't Latien gesjreve. In de wetensjap heet 't Latien allewijl zien veurnaomste gebruuk in de naomgeving vaan organismes; 't systeem wat Linnaeus heivoor bedach is nog ummertouw in gebruuk.

Allewel tot 't Latien roond 1900 dus es actief gebruukde taol leek te verdwijne, kaom in de twintegste iew 'n nui raasj op: de Neolatiense vertaoling vaan populair literatuur. Dit betröf veural kinderbeuk en stripbeuk. Dees traditie begós mèt Winnie the Pooh (es Winnius ille Pu in 1960 oetgebrach) en heet es bekindste en populairste exponinte de Latiense vertaoling vaan Asterix ('n stripserie die jummers in de Romeinsen tied späölt). Doelgroop veur dit soort vertaolinge zien veural de gymnasiaste die in de Westerse wereld nog ummertouw op sjaol Latien liere. 'nen Inkeling zuut veur 't Latien 'n rol es internationaol hulptaol eweggelag; veur de mieste is 't evels mer 'nen hobby.

Allewel tot euver sommege details oondudelekheid blijf, vèlt de Latiense klaanklier vrij good te reconstruere. Dat kump in de ierste plaots doortot ze vrij sumpel is, in de twiede plaots doortot ze fonetisch in häör eige alfabet (Zuug oonder) woort gesjreve en in de derde plaots door vergliekend oonderzeuk nao de Romaanse taole en nao lienwäörd in aander taole. Dinger wie 't feit tot de c altied es /k/ kloonk laote ziech beveurbeeld vasstèlle oet 't lienwoord keizer, oet Caesar (Neolatiense oetspraok /tʃe:zɑr/, Klassiek Latien evels /kaisar/. De k- aon 't begin vaan keizer is e bewies veur de [k] aon 't begin vaan Caesar in de klassieken tied).

't Latien heet e sumpel systeem vaan vief vocaole in twie lengdes: laank en kort. De vocaole zien a, e, i, o en u. De fonetische kwaliteite waore woersjijnelek ouch respectievelek /a/, /e/, /i/, /o/ en /u/. 'ne Zesde vocaol is de y (oetspraok ouch /y/), die allein in Griekse lienwäörd veurkump. Lang vocaole kinne in modern Latiens sjrif weure aongegeve mèt 'ne macron: ā, ē, ī, ō, ū. De Romeine kóste dit teike neet. 't Weurt veural gebruuk in dictionaire (veur minimaal pare wie malus 'slech' en mālus 'appeleboum' oeterein te kinne hawwe, en es hölp bij 't scandere vaan poëzie) en in grammaire (zoewie heioonder 't geval is). Es me wèlt kin me 'n korte vocaollengde aongeve mèt 'ne breve: ǎ, ě, ǐ etc. Dit weurt nog väöl minder gedoon es 't zètte vaan 'ne macron: es macra weure gebruuk, maag me aonnumme tot oongemarkeerde vocaole kort zien. De breve kin wel weure gebruuk um de kortheid vaan de vocaol te benaodrökke, beveurbeeld in 't versjèl tösse parēre en parěre (twie wèrkwäörd in versjèllende declinaties).

De klaankwètte vaan 't Latien vereise tot 'ne vaan natuur lange vocaol kort weurt es twie consonante drop volge of es 'r gevolg weurt door 'nen aandere vocaol: vidēre 'zien', meh viděo 'iech zeen'. Griekse wäörd vörme 't oetzundering op dees lèste regel: Menelāus oet Μενέλαος.

Diftonge zien ae [ai~ae], oe [oi~oe] en au [au]. Oe kump in oersprunkelek Latiense wäörd neet väöl veur.

Consonante zien b, c/k /k/, d, f, g, h, k, l, m, n, p, qu /kw/, r, s en t. i/j en u/v (zuug oonder) zien haafvocaole. X is 'n digraaf veur /ks/. Z kump allein in Griekse wäörd veur en klink es /dz/.

De m veur 'nen andere consonant en aon 't woordind begós al vreug te verdwijne; dinkelek vörmde ze mèt de klinker deveur 'ne nasaole klaank. Puellam woort zoe [puel:ã].

't Latien heet 't Proto-Indogermaans muzikaal accent aofgesjaf en vervaange door de dreisyllabewèt. Die hèlt 't volgende in:

'n Korte syllaab is 'n syllaab die indeg op 'ne korte vocaol. 'n Lang syllaab is 'n syllaab die indeg op 'ne consonant of 'ne lange vocaol.

Aongehaange partikele mèt de beteikenis vaan e woord, meh vasgesjreve aon 't woord wat deveur kump, weure bij de dreisyllabewèt es integraol deil vaan 't woord gerekend. Vaandao spondēs 'diech beloufs', meh spondesne 'beloufs diech?', en populus 'volk', meh populusque 'en 't volk'.

't Latiens alfabet, wat allewijl euver de ganse wereld veur hoonderde taole gebruuk weurt, is oontwikkeld oet twie bronne. Die bronne koume vaan de twie besjavinge die Roeme 't mieste höbbe gevörmp: de Etruske en de Grieke. 't Latiens sjrif kump dus aon d'n eine kant vaan 'ne variant vaan 't Italisch alfabet (wat op zien beurt weer vaan 't Grieks sjrif kump), is aon d'n andere kant evels ouch direk gebaseerd op 't Grieks sjrif, en wel op de variant dee in Magna Graecia (de Griekse kolonies in Zuid-Italië) gebruuk woort. Vaan 't Latiens alfabet vèlt te zègke tot 'nen archaïsche, preklassieke variant vaan 't Grieks es sjabloon heet gedeend: de wau of digamma waor nog in gebruuk (ouch al krijg dees lètter in 't Latien 'n aander klaankweerde) en d'n upsilon woort nog es /u/ oetgesproke. 't Etruskisch maak gei versjèl tösse /k/ en /g/; daorum moot 't Latien d'n Italische gamma, beter bekind es de C, opsplitse in twie nui lètters (de variant weurt G, 'n c mèt e striepke). C, K en Q höbbe eigelek dezelfde klaankweerde. C en K weure aonvenkelek doorein gebruuk, tot de C 't wint (de K blijf allein bij traditie in 't woord Kalendae). De Q weurt gereserveerd veur de väöl veurkoumenden digraaf qu. De I en V zien veuresnog lètters mèt twie functies: vocaol (i resp. u) en haafvocaol (j resp. v. In modern tekste weure de u en v wel oetereingehawwe, meh weurt de j neet gebruuk. 't Aajdlatiens alfabet zuut zoe oet:

A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X

Es de kinnes vaan 't Grieks oonder gelierde Romeine algemein weurt, koume dao de lètters Y en Z bij. Y is nog 'ne kier d'n upsilon, dee in 't Grieks intösse vaan oetspraok is veranderd. De lètters phi, theta en chi nump 't Latien neet euver: in Griekse wäörd mèt die klaanke sjrijf me gewoen PH, TH respectievelek CH.

In de middeliewe weure I en J wie ouch U en V gedifferentieerd. Ouch weure de klein lètters ingeveurd, die zien aofgeleid vaan 't cursief ('loupend') sjrif. In lienwäörd oet de Germaanse taole kin in Middeliews Latien ouch de W optrejje, oersprunkelek twie v's nevenein.

In de aajdheid waor 't gebrukelek um wäörd zoonder spaties aonein te sjrieve. Vaanaof de middeliewe woort de spatie regel.

De vörmlier vaan 't Latien is, in verglieking mèt de modern Germaanse en Romaanse taole, sterk fusioneel en vörmeriek. Door de presintie vaan naomvalle kin 't aontal preposities sterk beperk weure, door de vervoging vaan 't werkwoord kin 't oonderwerp dèks weure eweggelaote en kin mèt ei woord weure gezag boeveur 'n taol wie 't Limbörgs 'ne ganse zin veur nujeg heet.

Latiense substantieve weure verboge in twie getalle, inkelvoud en miervoud, en zes naomvalle: nominatief, genitief, datief, accusatief, vocatief en ablatief. De vocatief versjèlt mer bij oetzundering vaan de nominatief. 'ne Zevende naomval, de locatief, is es relik in de taol aonwezeg. 't Latien heet gein lidwäörd.

Substantieve weure verboge in vief declinaties (klasse vaan verbuiging), ingedeild nao de typische lètter in de verbuiging. De ierste of a-declinatie (euverwegend vrouwelek), de twiede of o-declinatie (euverwegend mannelek en oonzijeg) en de derde of gemingde declinatie koume 't mieste veur.

N.B. dit zien mer inkel veurbeelde vaan meugeleke verbuiginge in de derde declinatie

Zuug wijer 't hoofartikel veur de relatief zeldzaam veerde of u-declinatie en vijfde of e-declinatie.

Adjectieve passe ziech aon aon 't substantief boe ze bijhure: ze numme dezelfde naomval, 'tzelfde getal en 'tzelfde geslach aon. Dao zien twie soorte adjectieve: thematische en athematische. De thematische adjectieve indege in hunne citeervörm op -us, beveurbeeld altus 'hoeg'. Bij manneleke wäörd verbuig me ze wie hortus, bij vrouweleke wie puella en bij oonzijege wie pilum. Athematische adjectieve indege op -is (beveurbeeld fortis 'sterk') en ze goon oongeveer wie substantieve oet de derde declinatie. Bij mannelek en vrouwelek zien de vörm geliek, bij 't oonzijeg indeg de vörm in nominatief en accusatief op -e.

Vergroetende trap weure gevörmp op -ior: altior 'hoeger', fortior 'sterker'. Adjectieve in de vergroetende trap zien altied athematisch. De euvertreffende trap indeg op -issimus: altissimus 'hoegste', fortissimus 'sterkste'. Dees aofleidinge zien ummer thematisch.

Bijwäörd aofgeleid vaan adjectieve weure gevörmp mèt 't achterveugsel -ē (thematisch) of -iter (athematisch): altē, fortiter.

Persoenleke veurnaomwäörd zien egō (ierste persoen), tū (twiede persoen) en is, ea, id (derde persoen) veur 't inkelvoud en nōs (ierste persoen) en vos (twiede persoen) veur 't miervoud. De nominatiefvörm vaan dees wäörd weure allein bij groete naodrök gebruuk, umtot oet de persoensvörm in de zin altied wel bliek um welke persoen 't geit. De vörm vaan de aander naomvalle koume evels algemein veur.

Bezitteleke veurnaomwäörd gedraoge ziech in 't Latien wie gewoen (thematische) adjectieve. Ze luie meus 'mien', tuus 'dien', suus 'zien/häör/hun', noster 'eus' en vester 'eur'.

Vraogende weurnaomwäörd zien quis 'wee' en quid 'wat'. Hun verbuiging kump bij benaodering euverein mèt de athematische adjectieve.

't Betrèkkelek veurnaomwoord is qui (mannelek), quae (vrouwelek), quod (oonzijeg). Dit woord heet e groet aontal specifieke vörm die allein bij veurnaomwäörd veurkoume. Wijer liek hun verbuiging op die vaan quis/quid.

Aonwiezende veurnaomwäörd zien hic, haec, hoc (kortbij), iste/ista/istud (wijer eweg) en ille/illa/illud (wiedste eweg). Ouch dees wäörd kinne de typische veurnaomwoordeleke verbuiging; bij iste en ille zuut me 'n dudeleke verminging vaan thematische en athematische vörm.

De mieste Latiense hooftèlwäörd zien oonverbuigbaar. Oetzunderinge op dees regel zien ūnus 'ein', duō 'twie' en trēs 'drei'. Ūnus weurt verboge wie e gewoen adjectief, duō - de -ō is 'n euverbliefsel vaan d'n awwen dualis - bij benaodering ouch, trēs (genitief trium) geit volges de derde declinatie. Centum 'hoonderd' en mille 'doezend' zien in 't inkelvoud indeclinabel meh weure in 't miervoud wel verbuigbaar; centum wie e gewoen adjectief, mille (miervoud milia) wie e substantief.

Boete de hooftèlwäörd kint 't Latien nog rangtelwäörd (altied e thematisch adjectief; de vörming is te oonregelmaoteg um hei te bespreke), getaladverbia (beveurbeeld quinquiēs 'vief kier') en deilende tèlwäörd (wie dēnī 'per tien').

't Latiens werkwoord weurt verveug nao versjèllende aspekte, te weite persoen (ierste, twiede, derde persoen), getal (inkelvoud, miervoud), wijs (indicatief, conjunctief en imperatief), agens-genus (actief en passief) en tied (praesens, imperfectum, perfectum, plusquamperfectum, futurum simplex en futurum exactum). Daobij koume nog 'n aontal aofleiinge die 'n ander functie es de persoensvörm höbbe: infinitief, oonvoltoejd en voltoejd deilwoord, gerundium, gerundivum en supinum I en II. De citeervörm vaan e Latiens werkwoord is ofwel d'n infinitief ofwel d'n ierste persoen inkelvoud: 't Latiens woord veur 'prieze' kin me in 'nen dictionair dus vinde es laudare of es laudo (lètterlek: 'iech prijs').

Latiense werkwäörd weure verdeild in veer conjugaties, d.w.z. veer types vaan verveuging, gekarakteriseerd nao de typische lètter in de stam. De a-conjugatie (infinitief op -āre) kump wiedoet 't mieste veur; aander types zien de e-conjugatie (op -ēre, relatief zeldzaam), de i-conjugatie (op -īre) en de consonant-conjugatie (op -ěre). Esse 'zien', posse 'kinne' en velle 'wèlle' zien zoe oonregelmaoteg tot ze boete dees veer conjugaties valle. Es beknóp veurbeeld vaan de Latiense conjugatie volg hei de verveuging vaan laudāre 'prieze'.

't Imperfectum weurt gevörmp mèt d'n infix -ba- (indicatief) en -re- (conjunctief): laudābam 'iech prees', laudārer 'tot iech woort gepreze'. Vörm veur d'n imperatief bestoon hei neet.

't Futurum kint allein vörm veur d'n indicatief. Bij de a-declinatie weurt 't gevörmp mèt d'n infix -b-: laudābō 'iech zal prieze'. Dao besteit ouch 'n actief deilwoord veur 't futurum op -ūrus: laudātūrus.

't Perfectum krijg 'nen eige stam. Bij regelmaotege werkwäörd indeg de stam op 'n v: laudāvi 'iech höb gepreze'.

't Plusqumperfectum gebruuk de perfectumstam en veug dao 't tiedskinmerk -era- en de persoensoetgaank aon touw: laudāveram 'iech had gepreze'.

't Futurum exactum zèt d'n infix -er- achter de perfectumstam: laudāverō 'iech zal höbbe gepreze'.

't Gerundium is d'n infinitief verboge es zelfstendeg naomwoord: laudandī, genitief bij laudāre.

't Gerundivum is 'n adjectief wat aongief tot 't objek 'n actie moot oondergoon: laudandus 'wee, wat moot weure gepreze'.

't Supinum weurt vaan 't voltoejd deilwoord aofgeleid in speciaal oetdrökkinge: impossibile laudātu 'oonmeugelek te prieze'.

Door de oetgebreide verbuiging is de woordorde in 't Latien relatief vrij: me kin de woord in oongebrukeleke petroene zètte zoonder tot de beteikenis verandert. De gewoen volgorde is SOV - dat wèlt zègke: de persoensvörm steit achteraon. E sumpel zinneke wie Gaius Claudiam videt 'Gaius zuut Claudia' kin evels zoonder groete probleme weure umgelag tot Claudiam Gaius videt, Gaius videt Claudiam of Claudiam videt Gaius. Allein 't veuraonzètte vaan 't werkwoord is hiel oongewoen (dit zouw nog kinne in de poëzie). Es 'ne taolgebruker 't veurwerp veuraonzèt, wie in 't bovestoond veurbeeld Claudiam Gaius videt, is dat gemeinelek um groete naodrök te lègke ('Claudia is 't, die Gaius zuut').

Naodrök lègke kin me ouch, door 't oonderwerp oet te drökke es dat neet hoof - aanders gezag, door persoenleke veurnaomwäörd in de nominatief te gebruke. Cras canem castigabo beteikent zoe gewoen 'mörge zal iech d'n hoond houwe'; Cras ego canem castigabo wèlt zoeväöl zègke wie 'mörge zal iech, neet iemes aanders, d'n hoond houwe'.

Adjectieve koume miestal achter substantieve aon: canis ingens ' 'nen enormen hoond'. 't Umgekierde is evels ouch meugelek.

'ne Bijzin dee es lijend veurwerp vaan 'nen hoofzin deent, weurt miestal in d'n accusativus cum infinitivo gezat: 't oonderwerp steit in d'n accusatief, de persoensvörm weurt 'nen infinitief. Beveurbeeld Pater non vult me canem castigare 'M'ne pa wèlt neet tot iech d'n hoond houw'. In bepaolde constructies weurt neet accusativus cum infinitivo, meh ieder accusativus cum participio gebruuk.

Hiel beknop kin ouch 'ne bijzin weure gemaak door d'n ablativus absolutus, 'n constructie vaan e substantief + participium (maak neet oet welk) allebei in d'n ablatief. Zoe weurt aongegeve tot de besjreve gebäörtenis ziech aofspäölt neve wat in d'n hoofzin vertèld weurt. Veurbeeld: Patre vigilanti canem castigare non possum 'Aongezeen m'ne pa oplèt, kin iech d'n hoond neet houwe'.

De Latiense woordesjat besteit veur 't beste deil oet Latiense èrfwäörd: wäörd direk oet 't Proto-Indogermaans mètgenome. Umtot de oersprunkeleke Latiene 'n agrarisch volk waore, sjoot hun taol tekort in wäörd veur de topoi oet de besjaving. Dao waor dus 'n noedzaak tot Sprachausbau. Soms gebäörde dat door bestaonde Latiense wäörd nui beteikenisse te geve (pecunia 'geld', oersprunkelek 'veebezit'), meh dèkser naom 't Latien mèt de besjaoving ouch de wäörd vaan de mier oontwikkelde culture euver. Oet 't Etruskisch kaome zoe wäörd wie persona 'masker' (oet phersu), lucumo 'oonderkeuning' (oet lauchme), arena 'zavel' en urbs 'stad'. D'n invlood vaan 't Grieks waor in de begintied besjeie, meh woort in de klassieken tied neet te oondersjatte. Oet 't Archaïsch Grieks - in dit geval de väölal Dorische dialekte oet Italië - naom 't Latien wäörd euver wie bos 'kooj' (oet βοῦς), amp(h)ora 'kroek' (oet ἀμφῶρα) en oliva 'olief'. Oet 't Klassiek Grieks koume talloos wäörd veur wetensjappeleke, filosofische en typisch Griekse dinger (phalanx, philosophia, xystus 'terras'). Oet de Koinè kaome hiel väöl wäörd betrokke op 't Christendom. 't Middeliews Latien naom ouch wäörd op oet de Germaanse taole.

De Latiense taol heet e groet en kwalitatief good corpus aon literatuur opgelieverd - dees literatuur, en d'n enormen invlood dee ze op de Westerse cultuur had, is de belaankriekste rei boeveur allewijl nog Latien gelierd weurt. Tot aon de derde iew veur Christus stèlde ze neet väöl veur; de Latiense literatuur oet dezen tied bojt veur op Italische tradities. Nao oongeveer 250 v. Chr. deit de hiel groeten invlood vaan de Griekse lèttere ziech gelle. De Romeine liere vaan hun nui vörm vaan lyriek, epiek, teniel, retoriek, historie en filosofie. Dit culmineert in 't bove geneump Gouwe Latien in de ierste iew veur Christus. De ganse keizertied ijlt 't nog nao. Bij 't begin vaan de Middeliewe verdwijnt de ganse traditie; Middeliews-Latiense literatuur kump pas op gaank mèt de Karolingische renaissance.

Wat lyriek aongeit had 't Aajdlatien 'n eige traditie vaan korte gediechter veur allerlei touwpassinge. Religieus tekste zien haos oonveranderd in gebruuk gebleve tot aon de aofsjaffing vaan 't heidedóm. Aajdlatiense lyriek stoont in 't saturnium, 'nen Italische veersvoot, door Horatius later es horridus umsjreve. Umtot zien meining door väöl Romeine gedeild woort, is de aw lyriek gooddeils verlore gegaange. D'n ierste Latiensen diechter dee d'n hexameter en aander Griekse veersveuj gebruukde waor Ennius (ierste helf ierste iew veur Christus). Ziene naovolger waor Horatius, dee es paragoon vaan de Latiense lyriek góng gelle. Catullus maakde lyriek op 'n aander, väöl minder pretentieus niveau. Lyriek mèt 'n episch vertèlkarakter kaom vaan Ovidius, dee zien Metamorfoses euver mythologische figure goon meh drejje um de taol minder es um de vertèlling. Lyriek raak in de zèlvere periood oet de mode. In zoewel de middeliewe es 't humanisme woort 't väöl gedoon es imitatie vaan de klassieke veurbeelde.

Epiek kin me al zeuke in de tenielstökker vaan Livius Andronicus, meh kump in 't Latien pas ech vaan de groond mèt Vergilius z'nen Aeneis, 'n epos nao 't veurbeeld vaan Homerus. In de ierste iew leefde 'n aontal epische diechters, wie Statius en Lucanus. Hun werk weurt neet väöl mie geleze.

Dramatiek begint in de Latiense literatuur al mètein op zien hoegdepunt: mèt de komediesjriever Plautus en de tragediesjriever Livius Andronicus. Oet de laat-Latiensen tied gief 't Geta.

Satire waor 'n oersprunkelek Romeinse traditie, ouch al is ouch dit genre sterk beïnvlood door de Griekse literatuur (wat ziech tuint in de gebruukde veersvörm). D'n ajdste bekinde satiricus waor Gaius Lucilius, vaan wee aanders neet väöl mie bekind is es tot heer 'ne veurluiper in dit genre waor. De groetste vaan alle satirici is Juvenalis. Maotsjappijkritiek woort ouch gelieverd door Martialis, dee daoveur evels 't epigram gebruukde.

Proza steit in de aajdheid bekans synoniem veur zakeleke tekste. Tekste die veer noe literatuur (of perceizer belletristiek) zouwe neume, stoonte steivas in poëtisch metrum. 'nen Oetzundering is Petronius, dee zie werk me es antieke romans maag zien. Väöl belaankrieker zien evels toch wel de neet-fictioneel tekste in proza.




#Article 33: Baek (gemeinte) (120 words)


Baek (Beek) is 'n gemeinte in Nederlands Limburg. De
gemeinte tèlt 15.929 inwoners (2019) en haet 'n oppervlakte va 21,69 km2. 
In de gemeinte Baek lik ouch Maastricht Aachen Airport. De hujige gemeinte is in 1982 gevörmp oet de aw gemeintes Baek en Sjpawbik.

Dörper, gehuchte en buurtsjappe:

Wie i de mieëste gemingden i de provincie Limburg, guëf 't 'n zieër leechte bevólkingsdaling t'n gevólge va vergriezing. Mieëstal is dat 't gevólg va 't feit dat junge Limburgesj zich örgesj angesj vastige, wie i 't aagrénzjenke Pruusj óf óp 't Belsj óf noa anger deler va Nederlank.
 

Gebuërteciefer: 109

Sjtieëfteciefer: 157

Aatal gevastigde: 736

Aatal vertrókkene: 747

Totaal: -59

(De geëves datere oet 2015)

(Greuj uëver ganse periode (2004-2019): -0,07)




#Article 34: Esperanto (1213 words)


Esperanto is de naom vaan de succesvolste en mies gesproke internationaol hölptaol. De taol woort in 1887 door dr. L.L. Zamenhof gepubliceerd en heet in korten tied 'n groete populariteit bereik. Häör groetste bleuj had de taol in 't Interbellum. Allewijl weurt de taol door hoegoet miljoen lui gesproke; de sjattinge loupe sterk oeterein en sommege goon vaan zier väöl lieger aontalle oet. Allewel tot 't Esperanto noets in de buurt is gewees vaan zien oersprunkelek doel veur 'n wereldwij twiede taol te weure, besteit roond de taol 'n bleujende subcultuur en weurt ze in alle bereike touwgepas.

't Ideaol vaan 'n wereldwij kunsmaotege taol, al daan neet gemeind um de natuurleke taole gans te vervaange, bestoont al in de Vreugmodernen Tied. Zoe'n kunstaol zouw cultureel neutraol mote zien, meh veural logisch opgebouwd, zoonder de oonregelmaoteghede en dobbelzinnegheid die natuureleke taole teikene.

Pas in de negentienden iew begós dat idee aon te sloon. Veur zamenhof, 'ne Jiddisch sprekende joed dee in 't väöltaoleg Białystok woende, waor 't taolprobleem aonleiing um 'n nui taol te make die wezelek gemekeleker aon te liere waor es Duits, Pools of Russisch. Zoe roond 1878 had heer zien taol al oongeveer compleet. Zamenhof wachde evels mèt publicere oet angs veur de Russische censuur.

Oongeveer tegeliek mèt Zamenhof waor de Pruus Johann Martin Schleyer mèt e gelieksoorteg projek begós, 't Volapük, wat heer in 1879 en 1880 publiceerde. 't Woort oonmiddellek e wereldwied succes: in 'nen tied tot oorlogsdreiging aon de orde vaan d'n daag waor, beteikende 'n internationaol kunstaol 'n poging um de volker vaan de wereld korter bijein te bringe. In 1887 brach Zamenhof toch zien ierste book euver de nui taol oet: 't Unua libro, oonder 't pseudoniem Doktoro Esperanto ('dr. Houpvol'). De taol hètde lingvo internacia, meh ze woort al gaw, nao häöre sjöpper zelf, Esperanto geneump.

Vaanaof deen tied sjoot de taol in e paar jaor nao groete huugdes. Esperanto waor wezelek gemekeleker es Volapük, en väöl Volapükiste gónge op de nuie concurrent euver. De beweging greujde gestiedeg. 'n Levendege gemeinsjap oontwikkelde ziech in Neutraol Moresnet, boe hoesdokter Wilhelm Molly 'n poging deeg um 't stäötsje um te duipe tot Amikejo en Esperanto de officieel taol te make. Vaanaof 1905, mèt de Verklaoring vaan Boulogne, lag Zamenhof 't veurzittersjap vaan de beweging officieel neer; vasgelag woort tot de taolgemeinsjap bepaolt wie de taol ziech oontwikkelt en wat wel of neet kin.

Roond deen tied traoj evels ouch 'n sjäöring in de beweging op. In 1894 stèlde Zamenhof zelf al 'n aontal veraanderinge in de taol veur, die oonder mie de grammatica, de klaanklier en de spèlling betroffe. De euvergroete mierderheid wees die veraanderinge aof. De discussie bleef evels en in 1907 sjeide 'n aontal veural Franse Esperantiste ziech aof. Hun vernuide versie vaan de taol hètde Esperantido, kort-eweg Ido. 't  Ido leefde kort op, meh haolde noets de groete populariteit vaan 't Esperanto.

't Esperanto zelf leefde nao d'n Ierste Wereldoorlog zjus op. Zeker in Europa begóste väöl lui de taol noe te liere. Dèks hóng dat same mèt oetgesproke politieke motieve: väöl Esperantiste waore socialiste. 't Waor ouch in deen tied tot de beweging häör veendel aonnaom, zoe good wie 'n eige leed (La espero). Me stèlde ouch veur um 't Esperanto ein vaan de werktaole vaan de Volkerboond te make, meh dit woort aofgeweze.

't Opkoumend nationaol-socialisme waor, door zien ultra-nationalistische tendenze, hendeg tege 't idee vaan 'n internationaol hölptaol. Hitler sjreef in Mein Kampf tot 't Esperanto de taol vaan de joedsen diaspora waor. In de Sovjetunie waor me de taol in 't begin good gezind, meh oonder Stalin woort ze ouch dao vervolg. D'n Twiede Wereldoorlog waor daan ouch 'nen helle watsj veur de taol: in väöl len waor ze verbooje en de jaorlekse congresse waore neet mie meugelek.

Nao d'n Twiede Wereldoorlog leefde de taol nog liechtelek op, meh ech groet woort ze neet mie. Ummer mie naom 't Ingels de functie vaan wereldtaol euver, zoetot de noedzaak vaan 'n kunstaol mèt dezelfde functie verdween. Daobij woort ze aon allebei de kante vaan 't Iezere Gordien geassocieerd mèt de vijand: in 't weste zaog me 't es 'n taol oet extreemlinkse milieus, in 't Oosblok gol 't es 'n westerse taol. In d'n 'Daarde Wereld' verspreide ziech de taol evels wel: nao d'n oorlog oontstoonte groete sprekersgemeinsjappe in Azië, Afrika en Zuid-Amerika.

Mèt de koms vaan 't Internèt heet de taol ziech oonder 'n nui generatie kinne verspreie. 't Gief diverse sites in 't Esperanto, en diverse populair websites höbbe 'n Esperanto-versie. Zoe kin me Google gebruke in 't Esperanto en gief 't sinds miert 2001 (kort nao de stiechting vaan de oersprunkeleke, Ingelstaolege versie) 'ne Wikipedia in de taol, dee allewijl (december 2017) oongeveer 244.000 artikele kint.

Me kin kunstaole indeile op e continuüm vaan naturalistisch (zoeväöl meugelek wie 'n natuurleke taol) tot sjematisch (zoe logisch meugelek). 'n Verwante tegestèlling is a priori (gebaseerd op nui oetgevoonde materiaol) en a posteriori (gebaseerd op bestoond materiaol, gemeinelek oet natuurleke taole). In vergelieking mèt de ierste poginge tot kunstaole zien zoewel 't Volapük es 't Esperanto zier naturalistisch: 't vocabulair is gebaseerd op de natuurleke taole (bij Esperanto zien dat oongeveer veur 60% de Romaanse, veur 30% de Germaanse en veur 10% de Slavische taole) en de grammatica is oontliend aon structure die in levende taole ouch veurkoume (naomvalle, werkwoordstije etc.).

In vergelieking mèt 't Volapük is 't Esperanto evels väöl naturalistischer: de wäörd zien nog gemekelek herkinbaar. Dit maak de taol väöl gemekeler um te liere. Allewel tot dit es naodeil heet tot de taol veur neet-westerlinge e stök lesteger is es veur lui oet Europa en Amerika, heet de praktijk aongetuind tot dit in häör veurdeil wèrk: binne de tien jaor had 't Esperanto 't Volapük gans euvervleugeld.

Veur väöl lui waor 't Esperanto evels nog te sjematisch. Alternatieve wie 't Latino sine flexione en later 't Interlingua beslote ziech gans op de Romaanse taole te riechte. Ouch meinde sommege tot de grammatica nog wel sumpeler kós. Dit leverde alternatieve wie 't Ido, 't Occidental en 't Novial op. Gein vaan die taole, mèt oetzundering mesjiens vaan 't Ido, haolde brei populariteit.

Wie mie hölptaole is 't Esperanto hendeg regelmaoteg: alle wèrkwäörd, naomwäörd en veurnaomwäörd volge dezelfde regele vaan verveuging en verbuiging. 't Werkwoord kin neet nao persoen of getal, wel nao tied verveug weure: mi laboras 'iech wèrk', ni laboris 'veer wèrkde', li laboros 'heer zal wèrke'. De mieste woordsoorte zien good te herkinne: alle substantieve indege op -o, alle adjectieve op -a, alle daovaan aofgeleide bijwäörd op -e. Substantieve en adjectieve kinne wel verboge weure nao naomval (accusatief op -n) en getal (miervoud op -j). Me kin die oetgeng ouch staopele (librojn 'beuk' (acc.), vaan libro 'book' (nom.)); dit maak 't Esperanto 'n agglutinerende taol.

Aofleijinge kinne gemekelek weure gemaak mèt e daartegtal suffices die tot 't vocabulair vaan de taol hure. Zoe'n achterveugsels kinne ouch es losstoonde wortele weure gebruuk: ido 'naokoumeling', ilo 'wèrktuig', ete 'e bitteke'. 't Gebruuk vaan d'n accusatief maak de woordvolgorde vrij. De spelling is fonetisch, of entans fonemisch: veur eine klaank weurt ein letter gebroek. De q, w, x en y koume neet veur, daotegeneuver steit tot de taol wel de teikes ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ en ŭ kint.




#Article 35: Westerlauwers Fries (149 words)


't Westerlauwers Fries is de westeleke gróp dialekte vaan 't Fries, dat wèlt zegke 't Fries wie dat allewijl in Nederland gesproke weurt. Aander soorte zien 't Oosfries en 't Noordfries. Boete Nederland weurt dees taol miestal Wesfries geneump, meh umtot me daomèt in Nederland nao de dialekte oet de kop vaan Noord-Holland verwijs, geit me hei deze naom oet de weeg. Es me in Nederland euver Fries sprik, bedoelt me miestal allein 't Westerlauwers Fries.

De taol weurt nog door zoe'n 350.000 lui es mojertaol gesproke in de provincie Friesland, die sinds de jaore negeteg officieel - Friestaoleg - Fryslân hèt, en is de twiede officieel taol vaan Nederland, boe 't sins 1995 toegestaon is de Friese taol in lokale en provinciale vergaderinge te gebroeke. Sins 1996 is 't Fries geratificeerd in 't Europees Haandvest vör regionaal tale en tale van minderhede. In 2001 woort e convenant geteikend.




#Article 36: Valkeberg aan de Geul (273 words)


Valkeberg aan de Geul (Nederlands: Valkenburg aan de Geul) ies saer 1 januari 1982 de naam van 'n gemeinte in zudelik Limburg liegkend tösje (mit de klok mit) de gemeintes Meersje, Voelender, Eisde-Mergraote en Mesjtreech gesitueerd aan de Geul.  De gemeinte Valkeberg aan de Geul tèlt per 1 januari 2004 17.768 inweunersj, diet aantal nump aaf door vergriezing. De börgemeister ies, saer 29 februari 2008, Martin Eurlings. Väöl toeriste kómme in Valkeberg um 'n vakantie te viere. Me kalt in de ganse gemeinte Valkebergs, mèt klein oetsjpraokversjille in de biebehuèrende dörper en gehuchte.

De gemeinte haet drie sjtasies aan 't sjpoor van Mestreech nao Heerle: Houtem-St. Gerlach, Valkeberg en Sjin op Geul. 't Sjtedsje Valkeberg, meh eigelik loog 't doen op Hölsbergse grónd, haet de oudste sjtasie van Nederland, geboewd van mergelsjtein in 1853 in neo-sjtiel, bie de aanlèk van 't sjpoor van Mestreech nao Aoke.

In de historie en tiedens de periode van 't Hertogdom Limburg, waor Valkeberg (mèt zien börch-kesjtièl) 'n hièrlikheid, mèt ónder ziech 38 dörper ouch bekènd es de graafsjap Valkeberg.
Tot 1940 besjtóng 't es 'n (klein) gemeinte Valkeberg mèt allein 't sjtadsgebied. Van 1940 tot 1982 waor 't de gemeinte Valkeberg-Houtem, toen oetgebreid mèt Houtem, Sjin op Geul, gedeilte van Hölsberg (sjtasie, nujeweeg, Reinaldsjtraot), gedeilte van D'n Emmaberg  en Vilt en 'n gedeilte van Berg en Terbliet. In 1982 kaome dao nog de de res van de gemeinte Berg en Terbliet bie, 'n gedeilte van Wielder o.a. Sjuèmer, 'n gedeilte van Hölsberg en 'n gedeilte van Klumme.

Saer de herindeiling van de gemeintes in 1982 besjteit de gemeinte oet de volgende dörper en gehuchte, buurtsjappe en wieke:

 
        




#Article 37: Nedersaksisch (297 words)


't Nedersaksisch is de volkstaol vaan 't groetste deil vaan Oos-Nederland, vaan bekans gans Noord-Duitsland en oersprunkelek ouch Noordwes-Pole, al gief 't dao nimmie väöl mojlers seer de Twiede Wereldoorlog. De naom Nedersaksisch is boete de taolkunde nog neet zoe ingebörgerd. In Duitsland sprik me miestal vaan Plattdütsch (wat evels neet allein op 't Nedersaksisch sleit, zuug Nederduits), in Nederland neump me de taol plat of gebruuk me de naom vaan 't streekdialek wat me sprik.

't Nedersaksisch taolgebeed begint in Gelderland: de Betuwe, Nijmege en Arnem zien nog Frankischtaoleg, meh vaanaof de oosteleke Veluwe en d'n Achterhook begint 't Saksisch. De provincies Euveriesel, Drente en Greuninge zien hielemaol of haos hielemaol Saksisch, 't zuidweste vaan Friesland (de Stellingwerve) ouch. In dat gebeed woene oongeveer drei miljoen lui. Wie groet oonder hun 't aondeil dialeksprekers is is neet perceis bekind; sjattinge variëre hendeg. De ciefers vaan 't Duits Nedersaksisch zien neet bekind. Veur zoewel Nederland es Duitsland gelt tot 't dialekgebruuk hendeg tröklöp; de levendegheid vaan 't dialek versjèlt vaan streek tot streek en vaan plaots tot plaots.

Boete 't Saksisch kerngebeed vint me 't Nedersaksisch nog o.m. in de Vereinegde Staote es Plautdietsch, en in Rusland en de Oekraïne. Veur 1945 woort 't ouch gesproke in gebeed wat noe bij Pole huurt.

Mier nog es 't Limburgs is 't Nedersaksisch verdeild in versjèllende dialekte; daodoor kinne versjèllende soorte Nedersaksisch mer hiel wienig kinmerke werkelek deile. De hoofstroum vaan de Nedersaksiche dialekte deilt de meiste volgende kinmerke evels wel:

Wijer höbbe väöl dialekte umlaut in diminutieve, evezoegood wie 't Duits, Limburgs en Oos-Braobants.

Me oondersjeit drei hoofgrópe: Noord-Nedersaksisch, Wes-Nedersaksisch en Oes-Nederduits. De in Nederland gesproke dialekte hure alle bij 't Wes-Nedersaksisch, boete 't Gronings en 't Kollumerlands, die Noord-Nedersaksisch zien.

In Nederland oondersjeit me de volgende dialekte:




#Article 38: Saterfries (118 words)


't Saterfries (autoniem Seeltersk; Saterländisch in 't Duits) is 'n Friese taol die in Duitsland gesproke weurt, perceis gezag in de gemeinte Saterland in Oosfriesland. 't Saterfries is 'n euverbliefsel vaan 't Oosterlauwers Fries, wat oets in gans Oosfriesland en de Nederlandse provincie Groninge gesproke woort. Allewijl gief 't nog 1.000 tot 2.000 lui die 't spreke. Jaorelaank liekende 't drop tot de taol gaw zouw oetsterve, meh de lèste jaore zien weer mie lui, ouch jóngere, de taol goon spreke, dèks es twiede taol neve 't Hoegduits.

't Saterfries is 'n conservatief taol, die väöl vaan 't Middelieuws Friese taoleige bewaord heet.
Op groond vaan vergeliekinge deile sommege 't dialek vaan Sjiermonnekoug ouch bij 't Oosfries in. 




#Article 39: Noord-Fries (442 words)


't Noord-Fries (Frasch, Friisk) is 'n Friese taol in 't uterste noorde vaan Duitsland, in e gebeed wat me allewijl Noord-Friesland neump, en op 't eiland Helgoland. De taol is in de vreug middeliewe oontstande wie Frieze oet hun kerngebeed 't Holsteins kösgebeed binnevele. De taol heet väöl dialekte, die in twie hoofgróppe te verdeile zien, namelek Vastelandsnoordfries en Eilandnoordfries. Dees hoofindeiling is te verklaore oet de kolonisatiegesjiedenis vaan Noord-Friesland: in d'n achsten iew bezatte de Frieze de eilen, in d'n èlfden iew naome ze ouch de kösstroek vaan 't vasteland in.

't Noordfries heet de volgende verspreiingsgebiede; eder gebeed heet ei hoofdialek:

Aon de hand vaan 't volgend zinneke bliek wie wied dees dialekte oeterein ligke. 't Zinneke beteikent: 'Sjijn, doe aw maon, sjien', reep Hawelmaan, meh de maon waor nörges mie te zien en de stare ouch neet, ze waore al allemaol nao bed gegaange.

Söl'ring:

Öömrang:

Goesharder Fries:

Wiedingharder Fries:

Bökingharder Fries:

Vaan al dees dialekte, die oonderein dèks bekans taole op ziech zien, liekene 't Feering en 't Öömrang dus wiedoet 't mies opein.

Anders es 't Westerlauwers Fries löp 't Noordfries accuut gevaor vaan oet te sterve. 't Aontal sprekers sjat me op 10.000, en 't gebruuk vaan de taol is in d'n twintegsten iew hel achteroet gegaange. De beheersing vaan 't Fries varieert vaan mer e paar percent in de Goesharde en op Sylt tot ei daarde op Föhr en Amrum. Probleme zien de slechte oonderling verstoonbaarheid - in e gesprek tösse twie sprekers vaan versjèllende dialekte zal me op Hoegduits of Nederduits euversjakele - en 't gering verspreiingsgebeed. Daodoor zien zeker op 't vasteland al vreuger väöl lui op 't väöl algemeiner Nederduits euvergegaange. Later woort ouch 't toerisme (veural op Sylt) en de vesteging vaan Pruse en Dene oet gans ander gebeje e probleem. Wel wèrke de Frieze miestal good same mèt de Dene en de sprekers vaan 't plat. In de dörper tege d'n Deense grens huurt me soms wel veer taole spreke: 't Noord-Fries, 't Jutlands dialek vaan 't Deens, 't Nederduits en 't Hoegduits.

't Gunstegs zien de veuroetziechte veur 't Feering en 't Öömrang, die nog ummer aon kinder doorgegeve weure, en 't Bökingharder Fries, wat 'ne revival doormaak en dèks es lingua franca veur gans Noord-Friesland gebruuk weurt.

Begin twintegste iew kaome veur 't iers streektaolbeweginge op, um te beginne op Sylt. In 1948 woort 't Nordfriisk Instituut opgeriech, wat sinds de jaore zesteg in Bredsted zit. Recentelek, in 2005, heet de Deutsche Bahn in 't Noordfries taolgebeed twietaolege spoorweegsjèlder aongebrach. 't Noordfries is inmiddels door de Duitse regering oonder sjapiter drei vaan 't Europees Handves veur Minderheidstaole erkind.




#Article 40: Frans (202 words)


't Frans is 'n Romaanse taol en de offesjeel taol vaan Fraankriek, Québec, Wallonië, westelek Zwitserland en väöl aw Franse kolonies wie Kongo. Ze weurt door 128 miljoen lui verstande en gesproke, boevaan zoe'n 60 miljoen in Europa - dat zien de mojertaolsprekers vaan 't Frans en vaan dao-op liekenende taole wie 't Waols en 't Occitaans. 't Frans wint snel terrein op zien neet-officiële zusterkes.

't Frans is in Limburg lang de ierste cultuurtaol gewees, in 't bezunder in Mestreech en Belsj Limburg. Dees dialekte höbbe daan ouch väöl Franse lienwäörd, wie facteur, gezèt, compleminte en kemissie; de lètse drei wäörd koume ouch in de dialekte vaan Hollands Limburg veur.

Oet 't Frans zien versjiedene creooltaole wie 't Kreyòl ontsjtaon. 

Es gevolg vaan't Frans kolonialisme heet 't Frans ziech vaanoet Europa naor aander werelddeile verspreid In mie as 30 landen is 't Frans tegewoordig de offesjeel taol, met naome in Afrika, zoewie beveurbeeld in Mali boe zoe'n 30% vaan de bevolking Frans sprek. In dat aspek is Frans op diplomatiek gebied belaankrieker es beveurbeld Chinees, dat ewels väöl mie sprekers heet. Vaan de zeventiende tot de twintegste iew waor 't Frans in Europa ouch de lingua franca vaan de gegoede staand.




#Article 41: Sjots (111 words)


't Sjots (Scots of Lallans, in 't Ingels Scotch) is 'n èng aon 't Ingels verwante taol die vaanajds in de Sjotse Lieglen, op de Shetland- en Orkney-arsjipel en in Noord-Ierland gesproke weurt. In de loup vaan de ieuwe is de grens nao bove versjove, ten koste vaan 't Sjots Gaelic en 't Norn. In Noord-Ierland weurt e dialek gesproke tot me taolkundeg ouch bij 't Sjots moot eindeile.

Me oondersjeit Lowlands Scots, dèks zoonder mie Scots geneump, Shaetlen Scots en Ulster Scots.
In de aofgeloupen ieuw heet 't Standerdingels väöl vaan de sprekers vaan 't Sjots aofgenome. Sins kort weurt 't Sjots evels door de Ingelse euverheid es meenderheidstaol erkind.




#Article 42: Luxembörgs (247 words)


't Luxembörgs (eige naom Lëtzebuergesch) is 'n Middelfrankische (Middelduitse) taol die veural in 't land Luxembörg gesproke weurt. Daoneve weurt de taol nog gesproke in Aarle, in zuidelek Neubelgien (Sankt-Vith) en in Duitsland, boe ze lankzaam in 't Duits euvergeit. In 't noorde geit de taol euver in 't Limbörgs en 't Ripuarisch, boemèt 't daan ouch ing verwant is, in 't bezonder mèt de dialekte vaan Kèrkraoj en umgeving. 't Luxembörgs heet evels gein twietunigheid. Boete Luxembörg is de taol dudelek in verval, meh in 't land zelf weurt ze nog door alle autochtone gesproke (evels kump e daarde vaan de bevolking neet oet 't land zelf). Luxembörgs weurd door 300.000 lui gemojld.

't Luxembörgs heet sinds 1984 de status vaan apaarte taol, boemèt 't ein vaan de drei officieel taole vaan 't Groethertogdom  
Luxembörg is. In 't oonderwies en op sjrif weurt veural 't Duits gebruuk, in de justitie en in 't internationaal verkier 't Fraans.

Dit veurbeeld is oontliend aon de Luxembörgse Wikipedia

Maastricht huet 122.000 Awunner an ass d'Haptstad vun der Provënz Limburg, am Süde vun Holland. Maastricht, eelste Stad vun Holland, ass um Iwwergang vun der Meuse entstan, um Iwwergang, deen d'Réimescht Räich Mosae Trajectum genannt hunn. Dës Bréck war e wichtegen Punkt um Wee vu Gallien no Germanien.

Bekannt gouf Maastricht an de leschte Joren duerch de Vertrag vu Maastricht vum 7. Februar 1992. Et ass de Grëndungsakt vun der Europäesch Unioun, deen op dräi Seilen rout an den Ausgangspunkt duerstellt:




#Article 43: Waols (331 words)


Oonder Waols (Walon op z'ch Waals, Wallon op z'ch Frans) versteit me de zöstertaol vaan 't Frans die in 't groetste deil vaan 't Belsje gewès Wallonië gesproke weurt.

E klein stökske vaan Noord-Fraankriek heet traditioneel 't Waols es volkstaol (naomelek 't meis noordeleke gedeilte vaan de Franse Ardenne, in 't departemint Ardennes, zjus te noorde vaan de Maos), en tot in de jaore zeveteg woort 't in de Luxemburgse dörpkes Doncols en Sonlez gesproke. In de provincie Henegouwe weurt gei Waols meh Picardisch gepraot, roond Aarle en Sankt-Vith Luxemburgs en roond Eupe e Limburgs/Ripuarisch euvergaanks of 'n Ripuarisch dialek. 't Waols is de mojertaol vaan minstens ein miljoen lui. In de stei is 't bekans door 't Frans vervange, en oonder de jonger generatie is 't verval groet, mer 't is sinds einege decennia ouch de taol vaan vernuiende kunsteneers. De taol weurt sinds 1990 door de Waolse gewèsregering erkind es binnelandse regionale taol. Sommege variante vaan 't Limbörgs die gelege zien aon de Waolse taolgrens, wie 't Èèsjdes, gebruke väöl Waolse wäörd en ouch de oetspraok klink in dit Limbörgs Waols.

Wie 't Frans en 't Picardisch huurt 't Waols tot de Oïl-taole, dat zien de taole boe-in 't waord veur ja oïl/oui is. In de Middelieuwe trok 't Waols väöl mier op 't toen al normatief Frans vaan Paries, meh umtot de taol conservatiever is heet ze väöl vaan de Middelieuwse klaanke bewaord. 't Middelfranse chapea(u)l (oetspraak [tSape'al]) woort in 't Nuifrans chapeau ([Sa'po]), meh in 't Waols tchapea ([tSa'pja] / [tSa'pe:]). Wijer weurt in sommege dialekte de h nog oetgesproke (dat spelt me dèks mèt xh veur dee klaank).

't Lukerwelsj wert gekald in de volgende veer laandsjappe:

't Welsj wert ooch gekald dör Welzje die in Brussel zeunt gaoë wonne. De variaties zeunt aafhankelek van d'r sjrieëk va herkomst.

In de VS, in Green Bay in Wisconsin wert Welsj gekald. In d'r 19de ieëw waor dat 'n raej vör Welsje um zjuus nao dao te emigrere.




#Article 44: Christendóm (144 words)


't Christendom is de religie die is oontstande oet de lier vaan Zjezus Christus. 't Is de groetste wereldreligie, mèt euver de gaanse wereld zoe'n 1.500.000.000 aonhengers. Allewel tot ze in Palestina oontstoon is, is de religie veural groet gewore in Europa en laoter Amerika. 

De lier van 't christendom steit opgesjreve in de Biebel, dee oet twie deile besteit: 't Nui en 't Aajd Testament. 't Aajd Testament geit euver 't ontstoon vaan de wereld en de gesjiedenis van 't Joedse volk. 't Nui Testament geit euver 't leve van Zjezus Christus. 

't Christendóm is oontstande oet 't joededom naotot sommege Joede dachte tot Zjezus de messias (verlosser) waor. 't Christendom waor vanaof de 4e iew n.Chr. tot aon de godsdeensoorloge vaan de 16e iew de belangriekste godsdeens vaan Europa. 

't Christendom weurt op väöl menere beleje, boe-in me drei hoofstrome herkinne kint:




#Article 45: Islam (349 words)


D'n islam is de twiede wereldreligie, nao 't christendom. De volgelinge vaan d'n Islam weure allewijl meistes moslims geneump. Vaan orizjien spreek me op 't Limbörgs evels vaan Mohammedaone, boebij me riffereert nao 't feit tot d'n Islam de lier is vaan de profeet Mohammed. Heer weurt beleje door zoen 1,2 miljard lui, veural in Noord-Afrika en zuielek Azië. Zjus wie 't christendom en 't joededom is 't 'ne monotheïstische godsdeens en eine vaan de drei Abrahamitische relizjies. De naom islam beteikent lètterlek oonderwerping, wat wijs op e fundamenteel principe tot de moslim, dee d'n islam praktiseert, ziech euvergief aon Allah, d'n Arabische naom veur God.

D'n islam is de lier vaan profeet Mohammed (570-632), in de zevende iew in de Koran, 't heileg book vaan d'n Islam, opgeteikend. De Koran woort door d'n ingel Gabriel aon Mohammed gedicteerd en door aander opgesjreve. Me meint ouch tot de profeet analfabeet waor. 

't Gebedshoes veur moslims hèt moskee.

't Gief twie hoofstrouminge: 't sjiisme en 't soennisme. Doaneve gief 't nog kleinder, wie 't soefisme en de Ahmadiyya.

In Limbörg ligk 't percentaasj mohammedaone op 4,95%. In Nederlands Limbörg gief 't e percentaasj vaan 6,0% en in Belsj Limbörg 3,9%. Merkweerdeg is 't aontal Törkse mohammedaone, dat behuurt tot mie es dreikwaart vaan de Belsj-Limburgse mohammedaone, dewijl in Nederlands Limbörg 't 'n klein mierderheid vaan Arabiere gief.

In de res vaan de Euregio Maos-Rien ligk 't percentaasj mohammedaone hoeger. In Noordrien-Wesfale is 7,5% vaan de bevolking mohammedaons, wijl in Luik 't aontal zelfs tege de 14,4% ligk.

In 2020 waor 2,1% vaan de Europese Unie (EU) Mohammedaon. Vaan oerspronk gief 't in Europa traditioneel dominante Islamitische regio's in wat allewijl Bosnië, Albanië, Kosovo, Törkije en Bölgarije. Allein dat lèste land is ouch 'ne lidstaot vaan de EU. Wijers goof 't tot niet zoe laank geleie ouch op aander plekke in Europa dominant Mohammedaonse gemeinsjappe mer die zien verdwene door beveurbeeld gedwonge volksverhójzing (wie in Griekeland in de ierste haaf vaan d'n twintegsten iew) en genocide (wie in veurmaoleg Joegoslavische gebede in 't allewijl Servië en Kroatië in de negeteger jaore).




#Article 46: Wolfgang Amadeus Mozart (3635 words)


Wolfgang Amadeus Mozart (Salzburg 27 jannewarie 1756 - Wene 5 december 1791) waor 'nen Oosteriekse componis. Nao in zien jäög es woonderkeend naom te höbbe gemaak vervolgde heer zien loupbaan es klaveervirtuoos en gelegeheidscomponis, woebij heer in bekans eder genre excelleerde. Zie werk behuurt tot 't meis gespeulde en bès geapprècieerde vaan de klassieke muziek. Heer sjreef in bekans alle meugeleke muziekgenres. Zien genialiteit is spreekwoordelek.

Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart woort op 27 januari 1754 gebore es twiede in leve gebleve keend vaan de Salzburgse componis en internationaal bekinde viooldocint Leopold Mozart. Mèt zjus vief jaor lierde heer klaveer speule, en heer maakde enorm vorderinge. Ouch begós 'r al bekans vaanaof 't ierste memint te componere: korte gemekeleke stökskes veur kleveer. Dit oetzunderlek talent woort daan ouch door pa Mozart geëxploiteerd: op 1 september 1761 leet heer 'm veur 't iers in 't opebaar optrejje. Dao-op volgde reize nao München (1762) en Wene en Linz (1762-1763), woebij 't kinneke same mèt zöster Maria Anna 'Nannerl' Mozart, ouch al hendeg begaof op 't klaveer, veur alderlei publiek moot speule.

In juni 1763 begós pa Mozart mèt zien kinder aon 'n toch door gans Wes-Europa, veur zoe väöl meugelek lui te bereike mèt zien fenomenaal kinder. Nao e tiedsje in Beiere te höbbe roondgetrokke goon ze wijer nao Hesse, 't Rienland en de Zuideleke Nederlen um oetindelek in november in Paries aon te koume. Dao publiceert de kleine Mozart veur 't iers composities, 'ne set vioolsonnates in zuver rococo-idioom, en späölt 'r ouch veur keuning Lowie XV.

In april 1764 verlaote de Mozarts Paries en via Calais goon ze nao Londe. Dao tröf de familie Johann Christian Bach, 'ne zoon vaan Johann Sebastian Bach. Ziene muziek zal veur de oontwikkeling vaan de jónge Mozart belangrieker zien es dee vaan welken andere componis daan ouch. Heer begint in Londe ouch zelf symfonieë te componere, gans in de stijl vaan Bach. Ouch weurt 'n aontal sonnates veur viool en klaveer - Mozart liert vaan z'ne pa ouch viool en altviool speule - gecomponeerd, die later zalle weure oetgegeve. Later, dat is in de Noordeleke Nederlen, woe de familie in 1765 opaon geit. Nao aonvenkeleke weigering vaan pa Mozart (heer vint de Hollenders e bitteke lómp) geit 't daan toch via Gent en Rotterdam nao Den Haag. In Den Haag loupe bei kinder boektyfus op, wat ze, mèt door de zörg vaan de prinses vaan Oranje, zjus euverleve. In miert 1766 weurt Stadhawwer Wöllem V geïnstalleerd, en Mozart speult op zien installatie. Bovedeen geit ouch e werk, de Galimathias musicum vaan häöm in premièr. Ouch concertere ze in Amsterdam en Utrei; daonao geit de reis via Antwerpe, Breusel en Paries nao Dijon. Via Zwitserland en München koume ze oetindelek trök in Salzburg.

In de jaore die koume reis Mozart nog inkel kiere nao versjèllende häöf, en geit 'r ummer langer werke componere. Zoe kump op elfjäöregen leeftied mèt 'n oratorium en zien ierste opera en e jaor later mèt zien ierste mès. Heer sjrijf veur de deens vaan d'n aartsbisjop in Salzburg 'n aontal kèrksonnates. Vaanaof 1770 nump de intensiteit vaan zie componere verbaozingwekkend touw en de haand vaan z'ne pa verdwijnt gans oet ziene muziek. In 1769 weurt heer oonbetaold kapelmeister aon 't hof vaan d'n aartsbisjop; aon 't ind vaan 'tzelfde jaor geit de familie nao Italië, woe ze oonder andere de componiste Niccolò Jommelli en Piccini opzeuke. Veural Jommeli is volges sommege vaan belang gewees veur Mozart ziene kèrkeleke muziek. In Italië weure 'n aontal opera's en e paar motette, boe-oonder Exsultate, jubilate, gesjreve en mèt väöl succes oetgeveurd. In 1772 weurt Mozart, bij verstek nog, door Colloredo e salair touwgekind. In 1773 perbeert Wolfgang in Wene 'n betrèkking te kriege aon d'n hoof, wat mislök.

Mèt 18 jaore is Mozart al 'ne gerespecteerde componis mèt werke die good gewaordeerd weure. Vaanaof deen tied begint zien stijl evels lankzaam oorspronkeleker te weure, minder de rococo (of evegood de Sturm und Drang) vaan zien tiedgenote. De symfonieë nómmer 25 en 26 (KV 183 resp. 184) zien dao gooj veurbeelde vaan, wie ouch 't klaveerconcert no. 9 (KV 271). Mozart sjrijf es kapelmeister in Salzburg 'n aardeg aontal werke, meh de sobere Colloredo beknot häöm nogal in zien artistieke vrijheid: heer eis vaan häöm korte no-nonsensemèsse (Missae breves), wat Mozart irriteert. Ouch klaog heer dreuver tot heer bij de lunch mèt 't personeel vaan d'n aartsbisjop moot ete. Daorum maak Mozart gere oetstepkes nao ander stei, woe heer dèks opdrachte tot nui composities oontvingk. In Paries, woe heer o.m. zien Pariese Symfonie en e paar pianowerke sjrijf, störf zien ma, wat häöm hendeg raak. Ouch zien oonbeantwoorde leefde veur de zengeres Aloysa Weber deit 'm leid.

In 1779 slut heer e nui contrak mèt Colloredo, wat häöm e hoeger salair en mie verpliechtinge (wie koerjónges oonderwieze) oplievert. Oondertösse verslechtert de baand mèt Colloredo ummer mie. In 1781, 't jaor boe-in zienen opera Idomeneo, re di Creta (KV 366, dèks gezeen es 't begin vaan Mozart es operagenie) in München in premièr geit, zien zoewel Mozart es Colloredo in Wene. De lèste vräög Wolfgang um e concert te verzörge op dezelfden daag tot Mozart al 'n ander opdrach heet gekrege. Noe provoceert heer bij d'n opperkamerhier zien oontslaag; Mozart weurt letterlek de deur oetgetramp.

In Wene vesteg Mozart ziech es vrije kunsteneer, wat veur deen tied - zeker bij componiste - hiel oongewoen waor. Heer verdeent zie geld mèt klaveeroptredes en losse opdrachte veur composities. Allewel tot 'r väöl vaan zoe'n opdrachte oontvingk zit heer dèks in financieel probleme, door slech financieel beleid en 't deur leve in Wene (Mozart wèlt per se bij de Weense elite hure).

Op 4 augustus 1782 trojt heer mèt Constanze Weber, zöster vaan Aloysa, oondanks irnstege bezwoere vaan pa Mozart, wat häöm 'nen tiedeleke breuk mèt z'ne pa oplevert. Later zal dit verbetere, es vader Mozart in 1785, e jaor nao ziene zoon, bij de Vrijmètseleers geit. In 1787 störf Leopold Mozart op 67-jäöregen leeftied.

In Wene liert Mozart väöl componiste en ander muziekpersoenlekhede kinne. Baron Gottfried van Swieten bringk häöm in aonraking mèt de werke vaan Johann Sebastian Bach en Georg Friedrich Händel, woedoor heer zelf fuga's en ander contrapunctische werke geit sjrieve en trèkke vaan die aw stiel in ziene muziek verwèrk. Mèt Joseph Haydn, Johann Baptist Vanhal en Karl Ditters von Dittersdorf späölt heer kwartet en de kamermuziekstiel vaan Haydn, in de ierste plaots vaan dee zien striekkwartette, beïnvleujt 'm deepgoond. Euveregens waordeert Haydn Mozarts zes striekkwarette (KV 387, 421, 428, 458, 464 en 465, in 1785 door Artaria oetegegeve es Opus X.) zoe good tot heer zelf weer door Mozart beïnvlood raak. Mèt de symfonie doen Haydn en Mozart get soortglieks; de symfonieë no. 38-41, zien leste veer, höbbe bekans vaanaof 't begin rippertoir gehawwe en gelle es meisterstökker in 't genre.

'n Samewèrking mèt d'n oontheve preester Lorenzo da Ponte lievert drei monumentaal opera's op: Le nozze di Figaro, Don Giovanni en Così fan tutte. Don Giovanni weurt in oktober 1787 in Praag opgeveurd, en bringk e groet succes teweeg. Dees drei opera's zien 'n geslaogde synthese vaan alderlei komische opera-genres.

In 1784 trejt Mozart op veurdrach vaan inkel vaan zien vrun touw tot de Vrijmetselerij, tot de loge 'Zur Wohlthätigkeit'. Voor zien broeders vrijmetselere zal heer nog väöl werke componere, woe-oonder de Meistermusik/Maurische Trauermusik, en in 1791 't Singspiel Die Zauberflöte.

In de lèste jaore vaan zie leve componeert Mozart 'n aontal kamermuziekwerke veur oongebrukeleke combinaties, en begint zien stiel ouch inhajdelek te verandere: ze geit de kant vaan de vreug romantiek op. Evels is ein vaan zien allerleste werke, 't Klarinetconcert in A (KV 622), opvallend awwerwèts en rococo-echteg vaan stiel, zoetot 't besjrieve vaan deen tendens lesteg is. Zien allerlèste werk is 't Requiem in d (KV 626), wat neet voltoejd weurt. Op 5 december störf 'r aon hoeg koortse, symptome vaan 'n tot op d'n daag vaan vaandaog oonbekinde krenkde. De mythe tot heer vergifteg zouw zien (wat heer zelf in opwellinge vaan paranoia meinde), beveurbeeld door concurrint Antonio Salieri, weurt door geine wetensjapper mie geluif, meh deit 't nog ummer good in de fictie en de populair cultuur. Väöl lui vinde 't 'n boejende gedachte wie Mozart ziech zouw oontwikkeld höbbe es 'r waor blieve leve.

Mozart leet twie kinder nao: Carl Thomas Mozart, dee amteneer woort, en Franz Xaver Mozart, dee ouch woonderkeend woort en es vreug-romantisch componis oonder mie Frédéric Chopin beïnvleujd heet.

Mozart greujden op in 't rococo-muziekklimaot wat nao 't ind vaan de barok euveral in Europa hiersde. Sterk opkoumende genres waore de symfonie, 't soloconcert en de solosonate veur pianoforte (e nui modieus instrumint). In dees genres excelleerde Johann Christian Bach, 'ne componis deen Mozart in 1764 in Londe trof (zuug bove). Same mèt vader Leopold Mozart is heer de allerbelangriekste beïnvleujer vaan Mozart gewees. Leopold is veural belangriek veur Mozart zien visie op muziek; bei componiste hadde 'n veurkäör veur humor en oonverwachte wendinge.

Later invlode kaome vaan Joseph Haydn en vaan de laank gestorve Johann Sebastian Bach. Mozart zie Weens werk kint väöl oongebrukeleke polyfoon passages, die dudelek verband liekene te hawwe mèt dezen awwe meister, mèt ween Mozart door Baron van Swieten (zuug bove) en 'n reis nao Leipzig (woe Bach 25 jaor gewoend en gewèrk had) kinnes maakde. Bij 't zien vaan 'n partituur vaan e Bachmotet zouw heer gezag höbbe Dat is noe get boe-oet me nog get kin liere!

'ne Kunsteneer dee daarteg jaor aon de loupende band väöl kuns produceert kin neet vaan d'n einen op d'n anderen daag vaan stiel verandere. Bovedeen sjreef Mozart in väöl versjèllende genres, die allemaol hun eige stielkinmerke en -conventies hadde; boedoor e striekkwartet dudelek in 'ne andere stiel is gesjreve es 'n symfonie of 'ne opera. Toch kint me, wie globaol ouch, de volgende periodes in zie werk oondersjeie:

't Groet aontal symfonieë wat Mozart gesjreve heet steit neet gans in verhajding mèt hun belang. Mozarts ierste ca. 20 symfonieë aoseme dudelek de sfeer vaan Joh. Chr. Bach oet: kort, in drei deile zoonder menuet, allegro 4/4 - andante - allegro 6/8. Later kump, veural oonder invlood vaan Haydn, 't menuèt debij. De bes gewaardeerde symfonieë zien de veer lèste: de 38e (Praagse) symfonie kint 'n boejende laankzaam indeiling, en de 40e is door 't gebruuk vaan polyfoon structure hendeg innovatief.

In zien concerte liet Mozart al väöl ieder get vaan zien eige talent zien. Es klaveerspeuler sjreef heer 27 concerte (of 23, zuug oonder), veurnaomelek veur eige gebruuk, die, oondanks veurgangers wie J.S. Bach, Handel, C.Ph.E. Bach en alweer J.Chr. Bach, hendeg op ziechzelf stoon. Feitelek is 't Mozart zien verdeenste gewees tot 't klaveerconcert belaankrieker woort es 't vioolconcert. Toch heet Mozart ouch vief vioolconcerte gesjreve, die allemaol rippertoir gehawwe höbbe. Vaan zien blozersconcerte kin gezag weure tot ze good zien oetgerös op de meugelekhede vaan de versjèllende instruminte en hun bespeulers. Zoe wèt heer perceis de beperkde meugelekhede vaan de hore in zienen tied gebruuk te make, en es iemes ins e speciaol instrumint mèt extra meugelekhede heet weure die mètein oetgebuit.

Mozart sjreef ouch väöl dansmeziek; heer dansde zelf gere en sjreef zie gans leve menuètte, Duitse danse en coontradanse. Ze waore in zienen tied populair, meh noe weure ze wieneg mie gespäöld.

Mozart zien striekkwartètte zien in twie periodes te verdeile: pre-Haydn en post-Haydn. De ierste kwartètte (t/m KV 173) zien veural werke die in de conventie vaan d'n tied passe. De later werke zien sterk geïnspireerd door de Striekkwartètte opus 33 vaan Joseph Haydn, die in Wene 'n echte revolutie teweegbrachte en Mozart zelf tot 'n serie vaan oetindelek zes striekkwartette inspireerde. Zelf neumde heer die die Frucht einer langen und mühsamen Arbeit, en inderdaod doorde hun oontstoonshistorie drei jaor. Veural de laankzaam inleiing vaan 't Dissonantekwartet (KV 465) is hiel oongewoen en experimenteel; dit waor typisch mdziek veur 'ne kleine kern vaan avant-gardeleefhöbbers. Daoneve is Mozart d'n ierste serjeuze vertegenwoordeger vaan 't striekkwintèt, boe-in twie altviole veurkoume (Mozart späölde zelf altviool, dit kin häöm dao mèt touw gebrach höbbe). E striektrio en 'n aontal duette veur viool en altviool zien ouch good doorwèrk, meh weure neet väöl gespeuld.

Mozart is ouch d'n oteur vaan 'n aontal geïsoleerde kamermuziekstökker in oongebrukeleke bezèttinge. Typerend is tot die zjus tot zien bezoonderste werke hure. Mozart oonderkinde dat zelf ouch. Vaan zien Kwintet veur klaveer, hobo, klarinet, hore en fagot (KV 452) zeet heer tot 't 't beste werk is wat 'r oets gesjreve heet. Ouch opmerkelek zien 't Kegelbaontrio veur klaveer, altviool en klarinet (KV 498), 't Klarinetkwintet (KV 581) en zeker 't Kwintet veur hore, viool twie altviole en cello (KV 407), gans uniek in zien bezètting. 't Hobokwartet in F weurt ouch good gewaardeerd. De veer door Mozart gesjreve fluitkwartette kinne die waardering neet ewegdrage.

Zienen hermeniemeziek umvat neet bezoonder väöl werke, meh oet de meiste vaan die werke bliek zien leefde veur blaosinstruminte en veural de klarinèt, en de wèl um 't obstakel vaan de versjèllende stumminge (alle blaosinstruminte zien vals, en allemaol op 'n gans ander meneer) te euverbrögke. De bekindste en monumentaolste veurbeelde zien de Gran partita veur daartien instruminte (KV 361) en de èrnstege Serenaad in c (KV 388); oondanks de naom serenaad bij bei stökker, die amusemintsmeziek suggereert, zien dat gans serjeus werke.

Mozart sjreef ouch sonnate, väöl veur klaveer en viool en pianotrio's, die neet zoe invloodriek of vernuiend zien es zien ander kamermuziekwerke. De twie door häöm gesjreve pianokwartette zien dat weer wel; 't Pianokwartet in g (KV 478), gesjreve in opdrach vaan muziekoetgever Hoffmeister, woort door zien veuroetstrevende structuur neet verkoch.

De muziek veur klaveer solo umvat 18 sonnate, 'n aontal variatiereekse en nog get korter werke. De klaveersonates kinne väöl lui vaan de pianolesse, en de meiste zien door Mozart tijdens zien eige concerte gebruuk (dèks geïmproviseerd en later opgesjreve). Bezoonder is veural de leste sonate (KV 576); bekind is wijer veural de èlfde sonate (KV 331). De variatiereekse waore veural modieus en populistische werke.

De vreug opera's vaan Mozart beliechame dudelek ziene liertied: heer naom lankzaamaon de trends vaan 't internationaol operaleve euver. Zie verblief in Italië heet 'm wat dat betrif good gedoon. Oonderzeukers zien 't gemeinlik dreuver eins tot pas bij Idomeneo, rè di Creta (KV 366) zie theatergenie tot uting kump; Die Entführung aus dem Serail (KV 384) is 't ierste geniaol Singspiel. Dit genre zouw in Mozarts hen pretentieuzer en beter gewaordeerd weure (die waordering kaom zeker ouch nao zienen doed op: umtot Mozart ziech zoe serjeus mèt 't genre had bezeggehawwe begós me de Duitse opera hoeger aon te sloon). Nao Der Schauspieldirektor (KV 486) koume de drei groete Da-Ponte-opera's (zuug bove). Hei-in smèlte versjèllende genres same. In Don Giovanni (KV 527) versmilte zelfs opera seria en opera buffa. Die Zauberflöte (KV 620), 'nen opera bekind um de vrijmètseleerssymbole, vroog nege maond veurbereiing. Euver zienen allerlèste opera, La clemenza di Tito (KV 621), zien de meininge verdeild: heer weurt weineg oetgeveurd en väöl lui meine tot 't haoswerk is gewees vaan Mozart, dee dao gaaroet geine zin in had.

Mozart sjreef 'n aontal mèsse, veural korte, wie dat Colloredo ziech wunsde, woe-in 't vreug-klassiek idioom gehandhaaf weurt. De geijkde mèsteks weurt neet op dramatische meneer tot muzikaol oetbilding gebrach. Oetzunderinge zien de Mès in c (KV 427) en 't losstoond Kyrie in d (KV 341). 't Requiem (KV 626) is vaan dezelfde klasse, meh muzikaol nog geavveceerder. Hei maak Mozart gebruuk vaan oongewoen harmonieë, väölvöldege polyfonie (wie 'n dóbbelfuga in 't kyrie) en sterke bilder opropende muziek.

Wijer heet Mozart 'n aontal motette gesjreve, woevaan sommege nog dèks gehuurd weure.

De res vaan zien oeuvre weurt minder hoeg gesjat en veural minder dèks oetgeveurd. Zien leder zien meistal prentieloes werkskes, die snel ineingezat woorte. 't Leed waor in Mozart zienen tied daan ouch nog laank neet de hoegaongesloge kunsvörm dee 't sinds Franz Schubert is. E bitteke 'tzelde gelt veur zien canons en ander vocaol ensembles - die woorte meistal veur binneshoes gebruuk gemaak, inkel veur de lol. Beröch zien de canons mèt tekste wie Leck mich im Arsch en O du eselhafter Martin.

Hiel väöl componiste höbbe ziech door Mozart laote inspirere, meh zienen direkten invlood vint me veural in de generatie zjus nao häöm, en soms al bij zien tiedgenoete. Heibove woort al d'n invlood vaan Mozarts kwartette op die vaan Haydn besjreve. Ludwig van Beethoven, dee al veur 1800 titels mètkraog wie d'n opvolger vaan Haydn/Mozart, leet ziech deepgoond door allebei inspirere. zien symfonieë en striekkwarette lieke in de ierste plaots geriech op Haydn, meh in zien klaveerconcerte kump Mozart merkbaar nao veure. Soms kint me die verbinding tot op specifieke concerte concretisere: zoe liek 't Daarde Pianoconcert vaan Beethoven dudelek geriech op 't Klaveerconcert nr. 24 in c (KV 491).

Groeter es op Beethove waor d'n invlood op de generatie jóng romantici nao häöm, beveurbeeld op Ludwig Spohr en Carl Maria von Weber. Bij die raak 't idioom lankzaamaon oonder invlood vaan de expressie, wat te koste vaan de bij Mozart nog strènge vörm geit.

Vaan Mozart zien oetgebreide breefwèsselinge bewoerd gebalove, wat neet allein 't sjrieve vaan zien biografie vergemekelek heet meh ouch 'ne blik in zien gedachte en karakter beit. Bovedeen zien väöl getugenisse vaan tiedgenote euvergeleverd.

E beeld wat vaan Mozart besteit is tot heer altied mèt muziek bezeg waor - op ziech logisch veur 'ne componis - en tot heer 'n oetzunderlek vermoge had ziech veur emotioneel impulse aof te sjeie es heer mèt e belangriek werk bezeg waor. Volges Karoline Pichler praotden 'r daan oonsamehangend en gedroog 'r ziech oonbehuurlek. Wie zien ierste keend gebore woort zaot heer volges breve in 't kemerke deneve aon e klaveertrio te wèrke. Muziekfysiologe vermeuje tot Mozart de gaaf had mèt zien twie heersehelfde gesjeie te wèrke: dewijl in de ein helf gecomponeerd woort gebruukde heer de ander helf veur zien umgeving.

Dao is väöl gezag euver 't banaal karakter vaan Mozart: oet väöl vaan zien breve (aon Maria Anna Thekla 'Bäsle' Mozart) en e paar composities bliek zien dudeleke veurkäör veur poep-en-pishumor. In de negentiende iew zaote väöl lui daomèt verlege, umtot me 'n discrepantie veule tösse 't hiemels genie en zien al te vulgair karakter. Evels moot me bij dit gedraag opmèrke tot dit zien awwers ouch neet vreemp waor. Väöl anekdotes, en ouch wel bronne vaan Mozart zelf, oondersjrieve 't bild vaan iemes dee dèks 'n soort vaan practical jokes maakde; de partiture vaan de horeconcerte, alleveer gesjreve veur Joseph Leutgeb, stoon vol mèt merkweerdege, hateleke opmèrkinge veur d'n horenis.

Mozart sjrijf neet väöl euver beeldende kuns in zien breve, aanders es ziene pa. Wel hoolt 'r väöl vaan theater, zoewel vaan muziektheater es gesproke theater. In Wene heet 'r hoonderde veurstèllinge bezoch.

De Weense Mozart weurt dèks in verband gebrach mèt de Verleechting, zeker ouch umtot 'r ziech aonsloot bij de Vrijmètselerij. Dit zaot evels neet zien opvattinge euver 't geluif in de weeg: oet wat 'r ziene pa en e paar andere kort nao d'n doed vaan zien ma sjrijf kump dit dudelek nao veure. Ouch zeet 'r vaan de familie Wendling: Freunde die keine Religion haben sind von keiner Dauer.

Oongetwieveld is Mozart ein vaan de mies oonderzochte musici oets. Zoewel vaan zie leve es vaan zie werk is eder aspek besjreve, en euver hiel väöl details is al gepubliceerd.

De ierste biografie euver Mozart versjeen al in 1798, vaan de haand vaan Franz Xaver Niemetschek. Dees biografie, wie die vaan Georg Nikolaus Nissen (de twiede maan vaan Mozart zien wedevrouw Constanze), is nogal verierend vaan karakter en spant veural oreole roontelum de maan um wee in deen tied 'n legende greujde. Later, beter, biografieë zien vaan Otto Jahn (1856-59), Wyzewa/Saint-Fox (1912) en veural vaan Alfred Einstein (jaore veerteg), dee zie werk nog ummer es standaardwerk gelt. Väöl klein dinger vaan Mozart zien leve, wie zien reize en de krenkde boe-aon heer gestörve is, zien ouch oonderwerp vaan studie gewees.

Ziene muziek is versjèllende kiere gecatalogiseerd. Veur de werke oet lateren tied is dat gemekelek: Mozart heel zelf zien zoegenaomde Verzeichnüss bij, boe-in heer opsjreef welke werke heer gecomponeerd had. De dao-in aongehawwe volgorde, mèt datum debij, is vaan 't groetste belaank veur later catalogi. De ierste mozartcatalogus kaom vaan de hand vaan Ludwig Ritter von Kochel, deen in de jaore viefteg vaan de negentiende iew ievereg op zeuk góng nao alle werke vaan Mozart en dao in 1862 'ne catalogus vaan oetbrach, bekind es Köchels Verzeichnis (KV). Heer kós 626 werke, boevaan sommege al verlore gegange waore en väöl andere later es neet-othentiek aofgesjreve woorte, en boevaan de volgorde ouch neet altied klop, meh welke indeiling in beginsel nog ummer gebruuk weurt: e werk vaan Mozart weurt aongegeve mèt KV plus 't betreffend nommer. In later edities vaan Köchels Verzeichnis woorte verkierde volgordes gecorrigeerd, nui oontdèkde werke ingevoog en neet-authentieke werke nao appendices verplaots. Veural de daarde (Einstein, 1937) en de zesde editie brachte radicaal wijzeginge aon. De Verzeichnis deende ouch es basis voor de Alte Mozart-Ausgabe vaan oetgeverij Breitkopf  Härtel (AMA, 1877-83) , die vaanaof 1955 vervaange woort door de Neue Mozart-Ausgabe (NMA).

Musicologe höbbe ziech dèks mèt inkel werke vaan de componis bezeggehawwe. Dao bestoon evels ouch groeter studies, die e gans genre (de symfonieë, de opera's etc.) es oonderwerp höbbe. Ouch weurt sjemisch oonderzeuk gedoon nao d'n awwerdóm vaan zien werke, door 't papier of d'n ink vaan zien otografe te analysere. Hei-in heet ziech Alan Tyson verdeenstelek gemaak.

'n Väölgeleze introductie op Mozart en 't oonderzeuk nao häöm is The Mozart Compendium vaan H.C. Robbis Landon.

Versjèllende werke mèt de titels Nachtmusik, serenaad, divertimento of Kassation. Wijer e groet aontal losse marse, menuette, Duitse danse etc, 'n striekersfuga mèt inleiing en 'n potpourri (Galimathias musicum)

N.B. Vaan de meiste werke is oondudelek of ze wel bestande höbbe.




#Article 47: Atheïsme (117 words)


Mèt atheïsme bedoelt me 't oongeläöf es filosofische groondslaag. Neet ederein dee neet in God (of 'ne god) geluif kin atheïst geneump weure. Eine, dee ziech mèt religieus zake neet bezeghèlt, of veur ziechzelf erkint gein meining te höbbe, neump me 'nen agnos. 't Atheïsme is fundamenteel get aanders, namelek e filisofisch systeem dat geine god erkint. In brei zin is 't Boeddhisme ouch 'ne vörm vaan atheïsme, umtot dees religie geine god heet. Evels weurt mèt de term atheïst meistal verweze nao eine, dee alle religie verwörp.

't Atheïsme is in de late negetiende iew en in de twintegste iew door versjèllende filosofe gepropageerd. De veurnaomste daovaan zien Friedrich Nietzsche, Karl Marx en Jean Paul Sartre.




#Article 48: Afrikaans (407 words)


't Afrikaans of Zuid-Afrikaans weurt wel es de einege dochtertaol vaan 't Nederlands gezeen, meh 't heet ouch väöl kinmerke vaan 'n creooltaol. De taol is oontstande oet de veural Hollandse dialekte vaan de immigrante oet de zeventiende iew. De woordesjat is veur 95% ontliend aan 't Nederlands. 't Afrikaans heet daoneve wäörd oet 't Maleis, Portugees, Frans, Duits en inheems Afrikaanse taole euvergenome. 

Allewel tot ze ziech vaanaof 't begin vaan 't Hollands heet losgemaak, woort 't Afrikaans pas in 1923 es apaarte taol erkind. Daoveur gebruukde me 't Nederlands es cultuurtaol. 

't Afrikaans weurt veural gesproke in Zuid-Afrika en Namibië. 't Is ein vaan de èlf officieel taole vaan Zuid-Afrika. 

Aon de Afrikaanse grammair vèlt direk op tot ze hendeg versumpeld is vergeleke mit de Nederlandse grammair. De wèrkwäörd höbbe meistes nog meh dreej vörm: eine veur d'n infinitief en 't presens, eine veur 't onvoltoejd deilwoord, en eine veur 't voltoejd deilwoord: sing, singend, gesing. Bij de meiste verbe is de verleien tied verdwene (oetzongeringe: was, kon, wou, sou, moes, en groetendeils verouwerd: had, werd, mog, dag, wis). Nao persoene weure werkwäörd neet vervoog.

't Afrikaans heet 'n dobbel oontkinning, meh neet dezelfde wie in 't Frans of awwer Limbörgs. 't Hoofwoord kump ierst op zien vertrojde plaots, boenao aon 't eind vaan de zin nog ins nie volg: Ek sou dit nooit sê nie. (Vergliek 't aajd-Mestreechs: Iech en zouw dat noets zègke.)

De v en z koume in gesproke Afrikaans trök es f en s, allewel tot de v wel behawwe gebleve is in de spelling. De ee en oo zien, wie in 't vreuger Hollands en noe nog in 't Zieuws, daolende twieklaanke. De -@n en -Ct zien (zjus wie in 't Limbörgs!), vervalle.

't Afrikaans had in de negentiende iew wieneg prestiezj; 't waor lètterlek de taol vaan de Boere. Nao de vörming vaan de Zuid-Afrikaanse Unie in 1910 kraog de gemeinsjap vaan Afrikaanders evels 'n groete rol in 't landsbestuur, boemèt 't prestiezj vaan de taol väöl steeg. 't Waore evels de promotors vaan de apartheid boemèt me 't Afrikaans nog 't meist associeerde. Nao de afsjaffing daovaan in 1990 woort 't Afrikaans vaan ein van de twie officieel taole ein vaan de elf. In alle domeine boe de zwarte bevolking noe begós te dominere woort 't Afrikaans opzij gezet veur de Bantoetaole, of veur 't Ingels. Allewijl weurt 't Afrikaans ummer mie de taol vaan de Boere allein.




#Article 49: Castiliaans (151 words)


Castiliaans (meistal Spaons/Spaans geneump) is de officieel taol vaan Spanje, en vaan väöl aander len in Latiens Amerika en inkel len in Afrika. In Spanje en Latiens Amerika is 't ouch de meist gesproke taol. Alles bijein tèlt de taol zoe'n 500 miljoen sprekers, boevaan de meiste mojertaolsprekers zien. Es me vaan taolbeheersing oetgeit is 't Castiliaans de derde wereldtaol, nao Sjinees en Ingels, meh gerekend in mojertaolsprekers is 't de twiede. Allewel bekans ederein in Arizona, VS 't Ingels beheers, is Castiliaans dao de groetste mojertaol. In Miami weurt zelfs mie Castiliaans es Ingels gesproke. Ouch in 't zuie vaan Californië en Texas bliek tot mie lui Castiliaans es mojertaol höbbe es Ingels.

De term Castiliaans veur Spaons weurt gebruuk umtot in Spanje zelf ouch 't Catalaans en 't Aragonees (en natuurlek 't Baskisch) es taole erkind weure, boemèt de taol vaan Castilië laank neet 't gaanse Spaonse groondgebeed besleit.




#Article 50: Deens (130 words)


't Deens is de Noordgermaanse taol die in Denemarke gesproke weurt door zoe-n 5,5 miljoen lui. Wie de ander Noordgermaanse taole stamp 't aof vaan 't Ajdnoors en aanders es in 't Wesgermaanse taolgebeed 't geval is kinne de sprekers vaan de versjèllende taole ziech oonderein good verstoon: Zweeds, Noors en Deens zouwe es dialekte vaanein kinne gelde. E belangriek versjèl mèt 't Noors en 't Zweeds is tot 't Deens gein twietoenegheid kint, mer in plaots daovaan de stød kènt.

Boete Denemarke is 't Deens nog 'n officieel taol vaan de Faeröer en Greunland. Wijer weurt 't in Duitsland eve euver de grens, in Sleeswiek-Holstein, gesproke. Veul aaj lui op Iesland spreike auch nog Deens.

't Deens maak biej 't tèlle nog gebroek van 't Aadgermaanse twintjigdeilige sjtèlsel. Veurbeeld:




#Article 51: Noors (238 words)


't Noors is 'n Noordgermaanse taol die door vief miljoen lui in Noorwege gesproke weurt. Wijer spreke zier kleine minderhede in de Amerikaonse staote North Dakota (0,4 vaan de totaole bevolking) en Minnesota (0,1%) Noors. Wie de aander Noordgermaanse taole heet de taol ziech in de middeliewe oet 't Aajdnoors oontwikkeld, meh is mèt die aander twie verstooonbaar gebleve. E versjèl mèt 't Deens en 't Zweeds is 't behaajd vaan 't versjèl tösse manneleke en vrouweleke wäörd (al späölt dat in de Bokmål koelek 'n rol.
Zjus wie 't Zweeds en aanders es 't Deens is 't Noors 'n toentaol, of entans 'n toenhuugdeaccenttaol. 't Heet twie toenaccente, e hoeg en e lieg. De toene zien evels väöl minder dèks es in 't Zweeds beteikenisoondersjeiend.

't Gief in Noorwege twie standaardtaole, namelek Bokmål ('Boketaol') en Nynorsk ('Nuinoors'). De Bokmål is sterk door 't Deens, dat tot in de negentiende iew de cultuurtaol in Noorwege waor, beïnvleujd Noors. In 't ooste vaan 't land (beveurbeeld in Oslo) vint me väöl dialekte die ouch Deensen invlood höbbe en relatief kort bij de Bokmål stoon. 't Nynorsk evels baseert ziech veural op de westeleke dialekte, die dezen Deensen invlood neet zoe höbbe oondergaange. Op sjaolt liert me allebei de standaarde. Allebei höbbe ze ouch 'nen extremere variant: de Riksmål ('Riekstaol'), e get archaïsch en nog korter bij 't Deens stoond Noors, en 't Høgnorsk ('Hoegnoors'), wat tege 't puristische aonzit.




#Article 52: Zweeds (264 words)


't Zweeds (svenska) is 'n Noeardj-Germaanse of Scandinavische spraok mit zoeaget 9 miljoen spraekers. 't Is de ieëste spraok van Zwede (8,8 miljoen spraekers) en ein van de officieel spräök van Finlandj (300.000 spraekers). In de Finse autonoom provincie Åland is 't zèlfs de einige officieel spraok.

't Zweeds is nej verwantj mit de anger twieë Scandinavische spräök van 't vastelandj, Deens en Noors. 't Zweeds en 't Noors, en in get minder maote 't Deens, zeen óngerling redelik good verstaonber. Sommige wäördj zeen anges, meh grammaticaal kómme de spräök bao gans euverein. De spelling is wael versjillendj. Zoea liek de Noorse spelling mieë óp 't Deens.

De waordesjat van 't Zweeds besteit bao gans oet Germaanse wäördj. Waal zeen d'r get lieënwäördj oet 't Letien, Frans en Nederduits (ouch 'n Germaanse spraok). Taengewuuerdig waere d'r väöl wäördj oet 't Ingels euvergenómme, den aangepas, den letterlik euvergezat (lieënvertaling).

Kènmerkendj veur de oetspraok van 't Zweeds is de melodie: 't is 'n toeantaal. d'r Zeen twieë versjillendje toeanaccente en dees kènne beteikenisóngersjeidendj zeen. 't Waordj anden beteikentj zoea, aafhankelik van de intonatie, de aenj of de geis. Wie de toeanaccente waere oetgespraoke is stèrk aafhankelik van wo de spraeker vanaaf kömp. In 't zuje óngersjeid me de toeane mieër in de lingdje es in de toeanhuuegdje. Boetedet wuuertj e waordj allein mit e toeanaccent oetgespraoke wen 't 'n belangrieke grammaticaal functie in de zin haet.

De standerdtaal is 't Riekszweeds (rikssvenska) en die is gebaseerdj óp de dialectenróndj Stockholm en 't Mälardaal. Anger variante van 't Zweeds zeen 't Finlandj-Zweeds, 't Elfdaals en 't Eslandj-Zweeds.




#Article 53: Venlo (509 words)


Venlo is 'n stad en gemeinte in Noord-Limburg en is kièkend nao 't aantal inwoeëners de twieëde gemeinte van Nederlands Limburg. Op 1 januari 2004 had ze 92.094 inwoeëners; in 2010 loog det aantal, nao de toeveuging van de gemeinte Árse en Velde, rónd de 100.000.

't Venloos dialek huurt aafhankel van ein van de dominante linguïstische theorieë nog net tot 't Limburgs (vanwaege de sleiptoeën) en volges 'n andere theorie net neet mie tot 't Limburg mer 't Kleverlands (vanwaege de ik-ich linie); 't dialek van Tegele is vuul zujeliker van aard.

De gemeinte Venlo besteit sinds 2010 oet de kèrne (dörper en gehuchte): 

Wièke:

De stad leet aan de Maas, die de grens vörmp tösse Venlo en Bliërick. Allebei de plaatse hebbe vuul historische gebouwe, waovan aevels door gevechte in de Twieëde Waereldoorlog vuul verlaore is gegaon. Toch is d'r nog vuul euver. Venlo haet nog 't bekinde stadhoés oét 1597 nao d'n oorlog gerestaureerd.  

Venlo haet ouk 't moeije Romerhoés det nao d'n oorlog volledig is gerestaureerd in d'n alde stiél.

De belangriëkste kerk is de Sint-Martinuskerk, ein hallekerk in gotische stiél. In d'n oorlog is ze groëtendeils verwoes, maar toch weer hersteld. De Sint-Joriskerk oët 1718 is allewiels hervormp.

In de umgaeving ligge nog inkele netuurgebiede, wie de Groeëte Heide, 't Zwarte Water (De Venkoele), 't Bookenderbós en de Bäöveste Meule. Venlo is in 2002 tot greunste stad van Nederland en in 2003 tot greunste stad van Europa oétgerope.

Venlo môt al veur de Romeinsen tiëd ontstaon zien as Venloë, taegeneuver 't al aldere Blierick (Blariacum) aan de Maas. De stad loog achter 'n eiland (de Wierd) aan d'n oëskant van de Maas en haw daodoor 'n netuurlike have. Nao zoën 600 jaore, tösse 300 en 900 nao Christus, woort Venlo veur 't iers geneump. De stad bleujde aan 't ind van de Middeliëwe op as handelsstad; veur d'n handel woorte de Maas en d'n heerwaeg gebroek. Stadsrechte kraog de plaats in 1343 van Hertog Reinoud van Gelder d'n twiëde. In 1481 trooj Venlo toe tót de Hanze. In de Spaansen tiëd kwaam Venlo tot verval. Nao de Tachtigjäörigen Oorlog kwaam 't neet onder Hollands gezag, tót 1715, wie ze door de Utrechse Vrede twieë jaor iërder aan de Nederlande woort toegeweze. Tösse 1830 en 1839, in de jaore van d'n Belgischen opstand, loog de stad op Bèls gróndgebied. In 1940, kort nao d'n Duutsen inval, woort Blierick geannexeerd. In 1944 woort ze veur ein paor maond beej Pruses gevoog. Door 'n verschrikkelik bombardement door de geallieerde, woort de halve binnestad verwoes en vele zikker 300 doëje. Vuuel minse kwaame daobeej um. In 2001 woorte de gemeinte Belvend en Tegele beej Venlo geveug en in 2010 volgde Árse en Velde.

Vastelaovend in Venlo is ein groets fiës. Idder jaor vinse 't gros van de Venlonaere in de binnenstad fiëstend. De Boerebroelof wuurt, op vastelaovesdinsdaag, groeëts gevierd. Venlo wuurt neet veur niks 't stedje van lol en plezeer geneump. Vastelaovend in Venlo wuurt in de straote opgeluùsterd door zate hermeniekes die in Venlo Joekskapel waere geneump.




#Article 54: Portugees (1798 words)


't Portugees is 'n Romaanse taol, en wiedoet de mies gesproke taol in Portugal en Brazilië. De taol is ouch officieel in Angola, Mozambique, Kaapverdië, Guinee-Bissau, São Tomé en Príncipe, Macau en Oos-Timor; veural in de ierste twie len woene daobij e groet aontal mojertaolsprekers. Wijer weurt de taol door 'n aontal minse gesproke in Goa (India). De streektaole Galicisch en Fala, gesproke in Spaanje, zien ing verwant aon 't Portugees meh weure dao op politieke grun miestal neet oonder gerekend. 't Portugees heet zoe'n 220 miljoen ierstetaolsprekers (en nog miljoene aander twiedetaolsprekers, veural in Afrika); heimèt is 't ein vaan de groetste taole op de wereld. De groete mierderhied vaan de sprekers woent in Brazilië. Zien wereldwij verbreiing daank 't Portugees aon 't koloniaol wereldriek dat de Portugeze tösse de vieftienden en achtienden iew höbbe opgebouwd.

't Portugees vèlt oonder de Ibero-Romaanse taole. 't Deilt daomèt väöl wezeleke oontwikkelinge mèt 't Spaons (Castiliaans) en nog gans get mie mèt 't Astur-Leonees. Mèt 't Galicisch vörmp 't eigelek 'n einheid: Portugal waor oersprunkelek e graofsjap vaan 't keuninkriek Galicië, ingestèld naotot de christene dit gebeed op de More vereuverd hadde. De militaire die dat dege kaome oet 't noordeleker Galicië en 't Galicisch góng Portugal es taol vaan de nui elite dominere. Wie Portugal in 1139 'n oonaofhenkelek keuninkriek woort, begós de Portugese taol ziech aanders te oontwikkele. 't Keuninkriek breide ziech wijer nao 't zuie oet, en de Portugese taol weurt euveral in 't riek opgelag. Tegeliek bleef d'n invlood vaan 't Spaons zier beperk, zoetot de twie taole veural in oetspraok hendeg oeterein greujde.

In de kolonië vaan Portugal woort veuriers nog mer beperk Portugees gesproke. In Afrika zaote de Portugeze veural in forte en factorije; inheimse rieke woorte neet ingelief. Door de Portugeze mètgenome slave oontwikkelde wel op 't Portugees gebaseerde creooltaole wie 't Kaapverdiaans. In Brazilië vermingde de koloniste ziech mèt de inheimse bevolking en waor de umgaankstaol 't inheims Klassiek Tupi. Pas in d'n achtienden iew, wie 't Tupi verboje woort, begós de bulk vaan de bevolking dao Portugees te spreke. Later, in de negentienden iew, woort de bevolking vaan Angola aongemeujeg um 't te liere: wee katheliek waor en Portugees spraok, kaom veur Portugees staotsbörgersjap in aonmerking. In Mozambique börgerde de taol minder in, meh ouch dao lierde e groet deil vaan de bevolking de koloniaol taol. De Portugese kolonies in Afrika höbbe ouch nao hun oonaofhenkelekheid 't Portugees es officieel taol aongehawwe, es veurnaom bindmiddel tösse de versjèllende volker.

De groetste dialectische variatie vint me, rillatief nao oppervlaakde en bevolkingsdiechheid, in 't Galicisch. De mieste zouwe dit gei Portugees dialek neume ('t Galicisch heet zienen eige sjrieftaolnorm), meh um taolkundege reies heet 't wel zin veur 't hei te behandele. De diverse Galicische dialekte of tongvalle kinne in drei zones (wes, midde en oos) weure verdeild, boebij de oosteleke dialekte rillatief kortbij 't Asturiaans stoon. Kinmerkend aon 't Galicisch tegeneuver 't (Standaard-)Portugees zien oonder mie de oetspraok vaan de ch es [tʃ] (wie in 't Spaons, en neet [ʃ] wie in 't Portugees), vaan de  v- es [b] (wie in 't Spaons), 't verstumloeze vaan de klaank /ʒ/ tot /ʃ/ en de väöl minder sterke reductie vaan neet-beklemtoende lètters.

De grens mèt 't Portugees in Portugal, Europees Portugees geneump, weurt miestens bij de landsgrens getrokke, meh vaan 't dialek vaan Melgaço weurt nog wel ins gezag tot 't beter bij 't Galicisch pas. In eder geval vint me in 't Noord-Portugees diverse kinmerke die me vaan 't Galicisch kint. Dat gelt veural veur 't bergechteg binneland (Alto-Minho en Trás-os-Montes); de steideleke dialekte vaan Porto en aander plaotse aon of bij de kös zien minder karakteristiek. In dit binneland kin me nog de 'Galicische' oetspraok vaan de ch hure, meh ouch nog versjèlle tösse dentaol en alveolair sisklaanke: tösse paço ['pasu] 'paleis' en passu ['pas̺u] 'stap' zoewie tösse cozer [ku'zeɾ] 'koke' en coser [ku'z̺eɾ] 'nejje' weurt nog versjèl gemaak wat zoe klein is tot 't sprekers vaan aander taole koelek zouw opvalle. In de middeliewe waore ç en z affricaote. E wijer kinmerk, wat ouch in 't kösgebeed veurkump, is tot de ei en de ou diftonge zien gebleve (ze klinke zoe oongeveer wie de Hollandse oetspraok vaan de ee en oo).

't Zuie vaan Portugal (inclusief Algarve, Azore en Madeira) is joonger en daorum taolkundeg minder divers. Belaankriekste kinmerk is tot de ei en ou hei monoftonge zien gewore (ze klinke wie de ee en oo in 't Limbörgs). 't Gief evels e vrij groet gebeed boe de ei 'nen diftong is en de ou 'ne monoftong. In Lissabon beveurbeeld, wat nog zjus in dit gebeed ligk, klink de ei bekans es 'ai'. E gans bezunder geval is nog 't Barranquenho in Barrancos (Spaanje), wat soms es Portugees dialek weurt umsjreve meh ouch bij 't Extramadurees (deil vaan de Astur-Leonese taolgrop) kin weure ingedeild.

Braziliaans Portugees is miestens oonmiddellek te herkinne, ouch veur beginnende sprekers vaan 't Portugees. De dialekgrop bevat e groet aontal conservatismes, die in Portugal gooddeils verlore zien gegaange. Zoe zien -b-, -d- en -g- midde in e woord stumhöbbende plosieve gebleve, dewijl ze in Portugal fricatieve zien gewore, en weurt de -s nao 'ne klinker nog ummer wie [s] oetsproke en neet, wie in Portugal, es 'n [ʃ] (oetzundering hei-op is 't dialek vaan Rio de Janeiro). Ouch zien de neet-beklemtoende klinkers in Brazilië väöl minder gereduceerd es in Portugal. Dit maak 't Braziliaans veur nui lierders beter verstoonbaar es 't Europees Portugees.

'n Belaankrieke vernuiing is de vocalisatie vaan de -l boe geine klinker op volg tot [-w]: Brasil klink es [bɾa'ziw]. De -r op e woordind vèlt zoeget compleet eweg. De /r/ (e foneem wat euvereinkump mèt 'n inkel r- aon 't begin vaan 't woord en 'n dobbel -rr- middenin) weurt sterk brouwend oetgesproke, beveurbeeld [ʁ], al is dat in väöl Europese dialekte ouch al zoe. De clusters /di/ en /ti/ klinke steivas as [dʒi] en [tʃi]: ponte 'brögk' weurt ['põtʃi] tegeneuver EP [põtɨ]. E grammaticaol versjèl is 't oontbreke vaan 't wäördsje tu 'doe/diech': in 't zuie weurt dat gaaroet neet gebruuk (tenzij in de sjrieftaol en aander formeel taolgebruuk) en zeet me in plaots daovaan você, in 't noorde weurt 't wel gebruuk meh daan mèt de werkwoordsvörm die bij 't miervoud hure. ('n Parallel oontwikkeling heet ziech veurgedoon in 't Spaons vaan Latiens Amerika.)

De belaankriekste versjèlle binne 't Braziliaans Portugees zien die tösse 't noorde en 't zuie. Sterk aofwiekende accente höbbe de dialekte vaan de Caipira's en de Gaucho's in 't binneland vaan Zuid-Brazilië. Gans bezunder is ouch 't Riverense, ouch Portunhol geneump, e Portugees dialek mèt Spaonsen invlood wat laanks de grens mèt Uruguay weurt gesproke.

't Angolees Portugees en Mozambikaans Portugees versjèlle neet zoe sterk vaan 't Portugees in Portugal, umtot ze de taol vaan 't vreuger mojerland nog ummer es norm hantere. D'n invlood vaan de inheimse taole beperk ziech in Angola tot 't typisch 'Afrikaans' accent en e hemfelke wäörd; in Mozambique, boe de Bantoetaole hun plaots in 't opebaar leve beter höbbe vasgehawwe, is deen invlood get groeter. Wijer heet eder Portugeestaoleg land wel zien eige dialek (vaan belaank is oonder mie 't Goa-Portugees).

De iewelang Portugese inminging in Afrika en de creatie vaan slavepopulaties oet diverse len höbbe gezörg veur e groet aontal op 't Portugees gebaseede creooltaole. 't Kaapverdiaans creool, wat in gans Kaapverdië door de bevolking weurt gesproke, emancipeert ziech laankzaamaon tot 'n sjrieftaol. Dit gelt zeker ouch veur 't Papiamento, wat al vreug in zie bestoon door 't Spaons is bijgestuurd en daorum neet direk es Portugese creooltaol herkinbaar is. Ouch in Guinee-Bissau en aonpaolende deile vaan Senegal weurt 'n Portugese creooltaol gesproke. Op São Tomé sprik me 't Forro, op Príncipe 't Principense, meh dees taol verdwijnt oonderhand te gunste vaan 't Standaardportugees.

Diverse aander Portugese creooltaole zien intösse oetgestorve, boe-oonder 't Mardijker vaan Batavia. 't Indiaas creool vaan Daman en Dui verdwijnt oonderhaand door laankzaam decreolisatie: 't is ummer mie goon liekene op 't Goa-Portugees.

Allewel tot Portugees ing verwant is aon 't Spaons, valle in de klaanklier de versjèlle direk hendeg op. Boe 't Spaons ziech oontwikkelde tot 'n taol mèt 'n syllabische prosodie en hel fricatieve, góng 't Portugees zwoerder op de klemtoen leune, mèt sterke reductie in neet-beklemtoende lèttergrepe, en vörmde ziech euver 't algemein 'weike' klaanke. Ouch de neusklaanke valle direk op.

Wie in bekaans alle Romaanse taole is de Latijnse /k/ gepalataliseerd boe ze door 'n veurklinker woort gevolg, en wel tot ch (oetspraok [ʃ], Aajd-Portugees [tʃ]). De /t/ tösse twie klinkers is verweik tot /d/ (en in 't Europees Portugees vaan allewijl gepalataliseerd tot [ð]), wie dat ouch in 't Spaons zoe is. In väöl aander opziechte wiek 't evels vaan 't Spaons aof en deit 't iejer mèt mèt taole wie 't Catalaans of Occitaans. Zoe zien de Latijnse clusters -ct- en -lt- tot -it- gewore en neet dooroontwikkeld tot -ch- (feito 'feit, gedoon' oet factum, Spaons hecho; oito 'ach' oet octo, Spaons ocho; muito 'väöl' oet multum, Spaons mucho). Ouch hèlt 't Portugees de f- in stand (falar 'praote', Spaons hablar) en weure de v en de b es twie foneme oeterein gehawwe (in 't Galicisch is dit neet 't geval). Dees veraanderinge heet 't Spaons pas rillatief laat doorgeveurd.

Typisch veur 't Portugees is de sterke neiging, al in de ierste fase vaan de taol, um consonante binnenin e woord te laote valle. Ponere 'zètte' is por gewore (Aajd-Portugees poer tegeneuver Spaons poner), benedictus 'gezegend' weurt bento. N of m weurt, wienie neet door 'ne klinker gevolg, es neusklaank in de veurege klinker opgenome. D'n oetgaank -on(e) in 't Vulgair Latien weurt consequent tot ão.

't Groetste deil vaan 't Portugees vocabulair is natuurlek vaan (Vulgair) Latijnsen oersprunk; aander bronne zien 't Galaecisch (de Keltische taol die hei veur 't Latien woort gesproke), 't Gotisch en 't Arabisch. De taol deilt väöl typerend lexicaol taolgood mèt 't Spaons (beveurbeeeld versjèlle tösse para en por, of tösse estar en ser, ter [oet tenere 'hawwe'] veur 'höbbe'). Typisch Portugees is oonder mie 't beneume vaan de daog mèt raanknommers (segunda feira 'maondag'; Sp. lunes), wat te verklaore vèlt oet 'n aajd taboe op heidense gode.

't Gief diverse versjèlle tösse de nationaol standaarde oonderein, in de ierste plaots tösse Europees en Braziliaons Portugees. Dee lèste standaard heet diverse wäörd oet 't Aajd-Tupi (veural naome veur tropische bieste en plante wie abacaxi 'ananas', cupim 'termiet'; wijer hiel väöl toponieme) en oet de Afrikaanse taole (bunda 'vot' oet Kimbundu mbundu). Wäörd veur nui begrippe versjèlle dèks ouch (Europees betão, Braziliaans concreto 'beton'; Europees autocarro, Braziliaans ônibus, Angolees machimbomba 'bös'; Europees bairro de lata, Braziliaans favela, Angolees muceque 'brakkewiek'). De dialekte in Afrika en Azië doen in väöl gevel mèt 't Europees Portugees mèt.




#Article 55: Italiaans (397 words)


't Italiaans is de taol vaan 't groetste deil vaan Italië, wie die door zoe'n 65.000.000 lui gesproke weurt. 't Is ouch de officieel taol vaan San Marino en Vaticaanstad en ein vaan de veer officieel taole vaan Zwitserland. Wijer weurt de taol ouch gesproke in Malta, de Sloveense en Franse grensgebede, in veurmaolege euverziese gebede wie Albanië, Eritrea en de Dodekanesos en door immigrante in de VS, Brazilië en Argentinië. 't Italiaans is ouch de officieel taol vaan de Orde vaan Malta. De Italiaanse standaardtaol is veurnaomelek gebaseerd op veertiende iewse dialekte oet de Toscane. De taole vaan Corsica, Sardinië en Sicilië weure miestal neet es dialekte vaan 't Italiaans gezeen, in 't bezunder 't Sardiens neet. 't Italiaans steit 't korts bij 't Latien, nao 't Sardiens. 

Väöl Italiaanse wäörd zien, oonveranderd of aongepas, in 't Limburgs terech gekome. Dees wäörd zien in veer hoofcategorieë op te deile. De ierste zien de financieel terme (euvergenome in de late middeliewe), wie baank en kassa. De twiede zien de muziekterme, wie allegro, andante, adagio, sonate, cantate, opera, aria, solo, duo ezw. De derde zien de wäörd die mèt de allewijl hendeg populair Italiaanse keuke te make höbbe: pasta, spaghetti, pizza, ravioli ezw. In de veerde categorie valle veural de wäörd die typisch Italiaanse dinger aongeve, wie mafia (oorsproonkelek 'n afkorting vaan 'n verzètsbeweging tege de hegemonie vaan de Bourbons).

't Italiaans weurt gesjreve in 't Latiens sjrif. 't Weurt nao fonetisch principe gesjreve. 't Alfabet kint 21 lètters. De lètters j, k, w, x en y oontbreke, al koume zie wèl veur in lienwäörd oet 't Grieks en Ingels. Italiaanse wäörd eindege bekans ummer op klinkers.  

't Italiaans kint twie geslachte: mannelek en vrouwelek. Zelfstendege naomwäörd die eindege op -o zien bekans ummer mannelek en zelfstendege naomwäörd die eindege op -a zien bekans ummer vrouwelek. Oetzunderinge zien beveurbeeld wäörd oet 't Grieks wie (il) diploma en (il) problema.

Miervoudsvörming is zier einvoudeg. Eindeg 't woord op -o, weurt 't miervoud -i, beveurbeeld letto - letti. Eindeg 't woord op -a, weurt 't miervoud -e: chiesa - chiese. Väöl lienwäörd, wäörd die eindege op -i (crisi), medeklinkers (film), wäörd die aofgeleid zien vaan 'nen oersprunkeleke vörm (foto - fotografia) en wäörd mèt 't accent op de lètste lèttergreep (tabù) verandere in 't miervoud neet.

't Gief zeve bepaolde lidwäörd in 't Italiaans: 

Wijer gief 't zeve onbepaolde lidwäörd:




#Article 56: Zittert-Gelaen (154 words)


De gemeinte Zittert-Gelaen (Nederlands: Sittard-Geleen) ligk in de sjmaalste sjtrook van Nederlands Limburg. Dees gemeinte is in 2001 gevörmp oet de samevóging van de gemeintes Zittert, Gelaen en Bor. Op 1 jannewari 2004 hèj Zittert-Gelaen 97.284 inweunesj; daomèt is 't de tweëde gemeinte van Limburg. Börgemeister is Sjaar Cox. (PvdA).

Zuug de aparte artikele euver de tweë sjtaej.

Zuug de artikele euver Zittert en Gelaen. Dees tweë sjtaej höbbe 'n zoa versjillende historie dat die neet in ein artikel behanjeld kènne waere.

De gemeinte Zittert-Gelaen besjteit oet de volgende sjtaej, dörpe, gehuchte en wieke:
(Ze höbbe ouch 'n Limburgstalig  plaatsjnaambord.)

De Hollesje name sjtaon tösje häökskes. De plaatselike name sjtaon intösje ónger de officieel name op de sjilde. Aevel sjrief me dao Zitterd, woe Veldeke Zittert haet. Ouch weurt Beeg volges Veldeke es Beech gesjreve, hiej zeen de inweuners, en inmiddels ouch de börgemeister, 't neet mit èns en de sjilde waere bénnekort verangerd.




#Article 57: Pools (442 words)


't Pools (język polski, polszczyzna) is de taol vaan Pole, die door 98 procent vaan de Poolse bevolking (38,6 miljoon Pole) es mojertaol gesproke weurt. Langs de oosgrens (Wit-Rusland, Litouwe en Oekraïne) gief 't väöl Poolstaolege minderhede (hei en dao zelfs mierderhede), zoe sprèk ei derde vaan de inwoeners vaan Vilnius, de hoofstad vaan Litouwe, Pools. De taol heet 50 miljoen sprekers. 't Pools is de belaankriekste Wes-Slavische taol, en es Lechitische taol is 't ing verwant mèt 't Tsjechisch en 't Slowaaks. De taol heet gein groete dialekversjèlle boete 't Kasjoebisch, wat soms ouch es 'n apaarte taol gezeen weurt. Alle Pole kinne ziech oonderein verstoon. Tot 't Pools allewiel zoe homogeen is kump veural doordet nao de annexatie vaan Kresy door Ruslaand in 1939 väöl Pole vaan 't oeste nao 't weste immegreerde.  

't Pools weurt gesjreve in 't Latijnse alfabet en heet 32 grafeme, det keump doordet sómmige mit diakritische teikes es epaarte grafeme gezeen weure. 
't Poolse alfabet is es volg:

De letters q, v en x weure neet tót 't Poolse alfabet geraekend, wiewaal dees letters in sómmige lienwäörd en in eigename gevènje weure. 't Diakritisch teike ´ heit kreska ('sjtriepke'), de ˛ weurt ogonek ('sjtartke') geneump en 't tupke óp de ż heit kropka ('tupke').

't Pools heet daonaeve 7 digrafe:

Sómmige sjpraokklaanke höbbe mie es ein grafeem:

De fonologie vaan 't Pools en die vaan anger Lechitische taole kenmerk zich veural deur väöl nasaal vocaole, gepalataliseerde mitklinkers en paroxytonie. 
 

Wie de meiste Slavische taole (behauve 't Bulgaars en Macedonisch) heet de Poolse taol geine artikele en is ze 'n echte flectietaol. Ze heet zeve naomvalle - de nominatief (mianownik), genitief (dopełniacz), datief (celownik), accusatief (biernik), locatief (miejscownik), instrumentaal (narzędnik) en vocatief (wołacz) -, die in de drei genera en de twie getalle trökkoume. Bie de menneleke wäörd gief 't ouch nog semantische taengesjtèllinge: bezeeld/ónbezeeld (in 't inkelvoud) en persuunlik /ónpersuunlik (in 't miervoud). E derde getal, d'n dualis, is iewe trök wied oet de taol verdwene, behauve bie de drei wäörd oko (oug), ucho (lats) en ręka (handj). 

Daonaeve gief 't in bestumpde waordparadigma's regelmaotige klankalternanties:

Wie in de meiste Slavische taole heet in 't Pools 't verb twei aspekte, 't imperfektief en perfektief. De persoensvörm congrueert hei dèks neet allein in persoen en getal mer ouch in geslach mit 't subjek:

Es me dees perfectieve verbe in 't presens zèt, weurt hunne beteikenis die vaan futurum:

Imperfectieve verbe höbbe in 't presens de beteikenis vaan duratief (Ingels:progressive tense)

't Futurum weurt analytisch gevormd door ' n combinatie vaan 'n vorm vaan 't hulpverb być (zien) en de infinitief of 't voltoejd particiep (gein beteikenisversjil):  




#Article 58: Russisch (297 words)


't Russisch is 'n Oos-Slavische taol en vaan alle Slavische taole de meist gesproke. Nao aontal sprekers is 't de veurnaomste taol in Rusland en Wit-Rusland en de twiede taol in de Oekraïne; wijer gief 't in alle aw Sowjetrepublieke groete minderhede vaan Russische mojertaolsprekers. 160 miljoen lui höbbe 't Russisch es mojertaol, 280 miljoen kinne de taol spreke en verstoon. 'n Zustertaol vaan 't Russisch is 't Wit-Russisch; ouch mèt 't Oekraïens is 't ing verwant. 't Russisch weurt in 't Cyrillisch sjrif gesjreve. Russisch is ouch ein vaan de zes offesjeel taole vaan de VN.

Tot in de achtiende iew woort 't Kèrkslavisch in Rusland es cultuurtaol gebruuk. De modern Russische sjrieftaol, en ouch de dialekte vaan Moskou en Sint-Petersburg zien dao hendeg door beïnvloed. De taol heet eine naomval minder es 't Kèrkslavisch: 't heet 'rs zes, die ouch in de spreektaol nog volop leve. 't Werkwoord is, wie in de meiste aander Slavische taole, dèks 'n twie-einheid vaan de imperfectief en de perfectief.

In 't volgend veurbeeld weurt bij de oetspraok de y gebruuk in plaots vaan de j bij je, ja, joe, etc. Dit um neet de verwarring te veroorzake bij wäörd wie шесть. Veer sjrieve dan sjyest umtot de ye nao de sj kump en 't te verwarrend d'r oet zuut es me sjjest opsjrijf. 't Accent op de klinkers toent aon op welke lèttergreep de naodrök ligk.

Me zuut dus versjèllende Indo-Europese verbande tösse de twie taole, wie два en три. Aander Russische wäörd zien gaaroet neet wie op 't Limbörgs, wie один en восемь. 't Woord ноль is evel e lienwoord.

De Russische literatuur steit bekind es ein vaan de belaankriekste canons in de Westerse en Europese literatuur. De volgende sjrijvers weure gezeen es pioniers vaan de Russische literatuur:




#Article 59: Servo-Kroatisch (112 words)


Servo-kroatisch is de naom vaan de taol vaan veurmaolig Joegoslavië. 

Diz taal is noe de taal van Kroatië, Bosnië-Hercegovina, Servië en Montenegro. Saer de verzelfsjtendeging van diz leng is d'r 'ne polletiek geïnspireerde tendaens (èè laand=èng taal=èè volk) um versjille tussje 't Servisch, Kroatisch en Bosnisch oet te vergroeëte oeëdör dis tale ummer mieë vanèè geunt versjille. 

't Kroatisch, wie dat an de kust wert gekald is 'n toeëntaal, zjuus wie 't Limburgs dat is.  

Evels blieve al de variante oonderein te verstoon, boete mesjiens einege Kroatische dialekte (meh veur de Kroatische standaardtaol gelt dat neet). De taol weurt meistal in Latiens sjrif gesjreve, de Serve gebroeke evels dèks 't Cyrillisch sjrif.




#Article 60: Heële (1298 words)


Heële (ooch: Haelder of Haerle, Nederlands: Heerlen) is ing geminde en ing sjtad in 't zuudoeëste va de Hollendsje provins Limburg. De geminde Heële is circa 45 km² groeët. Op d'r ieësjte december 2010 wónde i Heële 89.286 lüj. Doamit is Heële in gruëte de veerde geminde va Limburg, noa Mesjtreech, Zitterd-Geleën en Venlo. Heële ligk i d'r Oeëstelige Miensjtrieëk en is e óngerdeel va 't besjtuurlig samewirkingsverbank Parksjtad Limburg, woeë i totaal 240.000 lüj leëve.

Dörper, noabersjafte en wieke (e deel hat óch Limburgstalige plaatsjnaamsjilder):

Seër de fusie mit de geminde Gebrooëk i 1982 besjteet 't gemindewoape oet inne lieëw mit krooën, op e sjild dat i twieë sjtukke is gedild. Oppe linker haofsjeet va ge sjild sjteet d'r roeë lieëw va 't vreugere hertogdom Limburg op e zilverkluërig veld, oppe rechter haofsjeet sjteet d'r sjwatte lieëw va de ouw geminde Gebrooëk op e zilverkluërig veld mit horizontaal roeë bane. De vaan va de geminde is blauw mit inne geële Romeinse adeleer en besjteet seër 1966. De adeleer is ing verwiezing noa de Romeinse gesjiechte va Heële.

Heële ligk gemiddeld op 103 meëter boave zieënivo (NAP) oppe rank va 't Limburgse huëvellank in 't daal va drei bake: de Kaumerbaak, de Sjandelerbaak en de Geleënbaak, die bei Roeëstere oetkunt in de Maas. De noabergemindes zint Oake, Kirkroa, Lankgraaf, Broensem, Nut, Voelender en Zumpelveld. 

I de geminde Heële wónde i 2000 95.147 lüj, bekans 6.000 mieë wie i 2010. Dat kunt ónger angere durch de vergriezing: in 't joar 2000 woar 16,7 persent 65-plus, hütsedaags is dat 19 percent. 't Persentage jóng lüj (0 bis 15 joar) góng tussje de joare 2000 en 2010 umlieëg va 15,9 persent noa 13,6 persent va gen lüj. Va alle miensje hauw in 2010 4,6 persent neet de Hollendsje nationaliteit. Op de ieësjte plaatsj kómme Pruusse mit 1.047 miensje, op de twieëde plaatsj Marokkane mit 503 miensje.

De gesjiechte va Heële geet trük bis i de prehistorie: a gen ing va d'r 20e ieëw, i 1997, woeëte oppene Sjelsberg i de geminde Heële reste va ing ouw noabersjaf gevónge oet de Michelsbergkultoer (4400 bis 3500 vuur Kristus), e bewies dat i d'r sjtrieëk rónk Heële al zieëker 6000 joar miensje leëve. De Romeine bouwde rónk d'r avank van os joartelling op 't kruutspunt va twieë wiechtige weëg, va Boulogne sur Mer noa Kölle en va Sante noa Trier, de plaatsj Coriovallum. 't Woar e wiechtig regionaal centrum, mit vöal póttebekereie en e groeët badhoes (thermae), dat op 18 juni 1940 trükvónge is durch inne plogende Heëlesje boer.

Uëver de gesjiechte va Heële i de ieësjte ieëwe noa d'r val va 't Romeinse Riek is neet vöal bekank. Bis d'r tieënde ieëw giet 't koom bewieze dat i Heële nóg lüj wónde. De aodste vermelding noa de Romeinse tied is oet 1065, in ing akte va Udo, d'r bissjup va Toul. Doanoa is sjproake va boerehöaf en watermuëles i de dale va gen drei Heëlesje bake. Heële woar ing handelsplaatsj gewoeëde en sjpilde obbenüts ing rol in d'r sjtrieëk. De plaatsj woar bis 1244 egedom va de groave va Ahr-Hochstaden, ing famielje oet de Eifel, die d'r Sjelmetoere en de Pankratiuskirk lete bouwe. 

In 1244 woeëd Heële Broabentsj. D'r ivlood va hertog Jan va Broabant i wat hütsedaags Limburg is, woar noa d'r Sjlaag bei Woeringe teëge d'r bissjup va Kölle i 1288 fosj touwgenómme. Same mit Broabant woeëd Heële later óngerdeel va de Sjpaanse Nederlande. Noa d'r Sjpaans-Hollendsje kreeg, die doerde va 1568 bis 1648, woeëd Heële i 1661 Hollendsj. 

I d'r 18e ieëw trone de autoriteite i ge lank va Heële fosj op teëge de Bokkerieësj. Historiker betwiefele hütsedaags of de Bokkerieësj, die wie de lüj doe dachte e pakt mit d'r duvel gesjloate houwe en op d'r bök durch gen lóch voeëte, wirkelig besjtange hant. Hóngerde, waarsjienlig onsjuldige en deks óch erm lüj, woeëte in die joare geëkseketeerd, noa sjwoar gemarteld te zieë.

Heële woeëd i 1793 durch Fransuëzesje troepe igenómme. Same mit plaatsje wie Mesjtreech, Valkeberg en Tóngere woeëd Heële óngerdeel va 't Fransuësezje département de la Meuse Inferieure. Óch manslüj oet Heële hant doanoa es soldoate mitgevóchte i de Europese krege va Frankriek. Inne zów d'r Kuëb va Heële geweës zieë, deë i de 20e ieëw i Heële e sjtandbild gekrieëge hat, en óch inne romanfiguur is oet e Heëlesj book oet 1883 va d'r sjriever Mathieu Kessels. 

Wie de Fransoeëze i 1814 d'r kreeg verlore houwe, woeëd Heële ing geminde i de nuie Hollendsje provins Limburg, die doe besjtóng oet wat noe Belsj en Hollendsj Limburg is. Vöal lüj woare doa neet kontent mit en sjteunde doarum i 1830 d'r Belzje opsjtand. Nuëge joar lank, bis 1839, woar Heële Belsj. Durch de Konferensie va Londe i 1838 móste de Belzje evvel de oeëstelige haofsjeet va Limburg trükgeëve. Va seër a weëd Heële neet mieë oet Brussel meh oet Den Haag besjtuurd.

I 1874 woeëte a gene Valkebergerweëg de ieëstje koale i Heële vónge. Noadat i 1894 óch d'r ieësjte sjach gemaak woeëd en Heële i 1896 ing treinverbinding mit Zitterd houw gekrieëge, is rónk 1900 agevange mit de industriële exploitatie va koale. D'r Ieësjte Weltkreeg woar positief vuur de entwiklóng va de koele i Heële en umsjtrieëke. Durch d'r kreeg woar 't lestig gewoeëde um Ingelsje en Duutsje koale te importere.
 
Rónk 1900 wónde i Heële zoeëget 6.000 miensje. Durch de koele woare dat 'rs i 1910 al 12.000 en i 1930 32.000. Vöal lüj va boete Limburg koame noa Heële um es koempels i gen koele te wirke. 't Dörp is doadurch ing sjtad gewoeëde. I de 60'er joare woeëd de exploitatie van de koele evvel lanksaam minder rendabel, en op 17 desember 1965 zag d'r minister va Economische Zaken Joop den Uyl i Heële dat sjleting nuëdig woar. De letste koel i Heële góng i 1974 touw. Durch de sjleting koame i d'r ganse sjtrieëk 60.000 miensje oane wirk te zitte. 

Noa de sjleting perbeerde de regering de miensje nui wirk te geëve, onger angere durch 't Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP) en 't Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) noa Heële te sjikke. De geminde wil de sjtad, die durch de koele e 'sjwat' imago houw geer e greuner imago geëve. De letste joare kómme bedrieve die zonnecelle make noa d'r sjtrieëk.

In ciefesj van aw volkstèllinge is good te zeen wie sjterk de Heële i d'r aavank van d'r twintigste ieëw, durch de koms van d'r koel, gegreujd is.

(logaritmische sjoal; x1830=100)

Greun: Gemingde Heële
Blauw: Provins Limburg

D'r beinaam va lüj oet Heële is winkbülle. Heële woar i vreuger ieëwe al 't grutste dörp i d'r sjtrieëk, en de lüj oet de anger dörper vónge dat lüj oet Heële get al te tevreie mit zichzelf woare. Noe is 'De Winkbülle' d'r naam va d'r Heëlesje vasteloavesverein.

Durch de massaal immigratie va neet-Limburgers noa Heële is hütsedaags Nederlands of inne variant doava die Heëlesj Hollendsj weëd geneumd de mieëts gesjproake taal i de geminde. 't Aod Heëlesj plat en de doava aafwiekende dialekte va Heëlehei en Gebrooëk besjtónt evvel nog ummer. Wieväöl lüj die dialekte hüj nog kalle, is neet bekank. Heële hat inne eige Veldeke-krink, deë zich bezig hilt mit 't plaatsjlig dialek. 

Bis wied i d'r 19e ieëw woeëd i Heële neëve Heëlesj en Hollendsj óch Duutsj gesjproake, vuural i g'n kirk. 't is noe al joare geleje, in d'r tied dat i Heële en op de anger dörper van de umgeëvóng i gen kirk alles in 't Duutsj woeëd gehouë. De preëdig en de kristelieër, alles woar in 't Duutsj, hat d'r Heëlesje sjriever Eugène Vreuls (1868-1940) doa uëver gesjrieëve. Die passage geet uëver de periode rónk 1880. Besjtuurstaal en taal i gen gemindesjoeël woare doe evvel Hollendsj. Noa d'r Ieësjte Weltkreeg woar de rol va 't Duutsj i Heële oetgesjpild.




#Article 61: Arabisch (2581 words)


't Arabisch is 'n Semitische taol gesproke in de Arabische wereld, dat wèlt zègke in Noord-Afrika en 't Midde-Ooste. Mèt, volges ein sjatting, 280 mieljoen mojertaolsprekers en tientalle mieljoene twiedetaolsprekers, is 't (nao Chinees, Spaons, Ingels en eventueel Hindi-Urdu) de veerde of vijfde wereldtaol en nump 't zeker 90% vaan alle sprekers vaan Semitische taole veur zien rekening. 't Arabisch is de taol vaan sommege Marokkaanse immigrante in Nederland en 't Belsj. De väöl dialekte vaan 't Arabisch zien soms neet of lesteg oonderein te verstoon. Veur alle moslims heet de taol, boe-in de Koran is gesjreve, 'n liturgische functie.

't Arabisch is de einege officieel taol in Mauritanië, Algerije, Tunesië, Egypte, de Palestijnse gebeje, Libanon, Syrië, Jordanië, Koeweit, Saoedi-Arabië, Bahrein, Qatar, de Vereinegde Arabische Emirate, Oman en Jeme, en co-officieel in Marokko (neve 't Berbers), Israël (neve 't Hebreeuws), Irak (neve 't Koerdisch), Tsjaad (neve 't Frans), Soedan (neve 't Ingels), Eritrea (de facto daan; neve 't Tigrinya), Djiboeti (neve 't Frans), Somalië (neve 't Somalisch) en de Comore (neve Comorees en Frans). 't Is, neve Chinees, Frans, Ingels, Russisch en Spaons, ouch ein vaan de zes werktaole vaan de Vereinegde Naties.

Laank neet in alle len boe Arabisch de einege officieel taol is, is 't ouch de einege volkstaol. In de Maghreb, in 't bezunder in Marokko, spreke groete minderhede Berbertaole. Erkinning vaan 't Berbers is dao e geveuleg oonderwerp; in 't Arabisch veurjaor vaan 2011 kundegde keuning Mohammed VI vaan Marokko evels aon 't Berbers te goon erkinne. In de Vröchbaar Haafmaon spreke neet wieneg lui nog Nui-Aramees. In Jeme en Oman weure nog hei en dao Modern Zuid-Arabische taole gesproke. In Tsjaad en Soedan zien väöl neet-erkinde Afrikaanse taole, veural Nilo-Saharaanse taole.

Umgekierd weurt 't Arabisch ouch boete 't bove besjreve gebeed gesproke. Op Malta is 't plaotselek Arabisch dialek, oonder de naom Maltees, officieel ('t Standaardarabisch heet dao gein functie; zuug ouch oonder). Arabische taoleilen vint me in Noordoos-Nigeria, op Cyprus, in Zuidoos-Turkije en in Iran en Centraol-Azië. Ouch dao oontbrik gemeinelek de kinnes vaan de Arabische standaardtaol. Väöl vaan die sprekersgemeinsjappe zien in hun veurbestoon bedreig.

Arabisch, veurtgekoume oet 't Aajdnoordarabisch (zuug direk oonder), huurt bij de Wes-Semitische taole, in tegestèlling tot 't Akkadisch en same mèt alle aander Semitische taole. Traditioneel weurt 't Arabisch geach 't ingste verwant te zien mèt 't Aajdzuidarabisch en 't Modern Zuid-Arabisch. Euvereinkómste bestoon oet 't deile vaan 't foneem /f/ boe aander gróppe /p/ höbbe en oet 't gebroke miervoud (zuug oonder), wat dao es regel (en neet es oetzundering) veurkump. In recinte tije zien gelierde evels mier euvereinkómste mèt 't Hebreeuws opgevalle, in 't bezunder bij Aajdnoordarabische dialekte. Volges hun ligke de verwantsjappe vaan 't Arabisch daan ouch mier nao 't noorde.

Oppervlakeg heet 't (Klassiek) Arabisch in väöl opziechte de groetste euvereinstumming mèt 't Oegaritisch. Dit liet ziech evels gemekelek verklaore oet gedeilde conservatismes: 't Klassiek Arabisch is zier awwerwèts, 't Oegaritisch is zier aajd, daorum stoon allebei de taole nog kortbij hunne gemeine veurawwer.

De veurgenger vaan 't Klassiek Arabisch (KA) moot bij e dialekcontinuüm höbbe gehuurd wat me Aajdnoordarabisch neump. Dit dialek is zelf neet euvergeleverd, meh versjèllende aander dialekte zien wel bekind oet inscripties, die datere vaan de zesden iew veur Christus tot aon d'n islamitische expansie in de zevenden iew. Umtot 't um aander dialekte geit, en ouch umtot 't gebruuk sjrifsysteem nog summierder is es 't modern Arabisch sjrif (zelfs lang vocaole weure neet oetgesjreve), is de informatieweerde veur taolkundege beperk. Toch liet ziech al gans get euver dezen awwere vörm zègke. Zoe zien de zwake wortelconsonante w en y nog neet zwaak in ierste en daarde positie: b-n-y (*banaya) correspondeert mèt KA banā 'heer heet gebojd'. Vrouweleke wäörd indege nog op -t en neet op -h. In de euvergeleverde dialekte waor 't lidwoord neet al-, wie in 't KA, meh h-n (*han-), wat euvereinkump mèt 't Hebreeuws; soms besteit 't gaaroet neet. Gebroke miervoud kump al väöl veur, meh neet zoe dwingend wie in 't KA. De woordvolgorde waor miestal VSO (werkwoord veuraon), wie ouch in 't KA, meh soms SVO (in 't Dedanitisch dialek). 't Is woersjijnelek tot 't Aajdnoordarabisch teminste in zien vreugste faas naomvalle had, en neet allein in contexvörm, meh door 't neet-sjrieve vaan vocaole liet ziech dat neet zègke.

Ouch de Arabische poëzie beit aonwiezinge veur 't Arabisch vaan veur de zevenden iew. De poëzie is 'n aw traditie die al veur d'n islamitischen tied tot bleuj kaom. Aw taolversjijnsele die in klassieke prozatekste neet veurkoume zien dao-in bewaord, wie 't oetspreke vaan de naomvalsoetgeng zelfs in de pausaole vörm.

In 622 vlöch Mohammed vaan Mekka nao Medina, 'n gebäörtenis bekind es de Hidjra, die traditioneel 't begin vaan d'n islamitischen tied inluit. Nog in Mohammed zie leve (heer störf in 632) weurt gans 't Arabisch sjiereiland oonderworpe, in de tientalle jaore daonao volge de Levant, Mesopotamië, Perzië, Egypte en Tripolitanië (tot 661, oonder de Rasjidoen, Mohammed zien discipele); tot 750 valle ouch Noordwes-Afrika en Hispanië en bereik me Centraol-Azië en Indië (groondgebeed vaan 't modern Pakistan). In al dees gebeje mós me de Koran kinne leze (of minstens recitere); daobij kaome dao ouch gróppe Arabiere te woene. Dit zörgde dus veur 'n enorm expansie vaan de Arabische taol.

Allewel tot de Arabiere, wie bove bliek, 't sjrif wel kóste, gebruukde ze 't neet frequint; noe de Koran mós weure opgesjreve kaom dao verandering in. Dit stuitde evels op neet gering probleme. De Arabische taol had mier klaanke es lètters; daobij waore de lètters door touwnummende stilering ummer mier opein goon liekene. Vocaole woorte neet oetgesjreve, al begós me dao oonderhand mèt door 't leesmojer-systeem. Al bij al bleek de teks noe op versjèllende plaotse döbbelzinneg. Daodoor zaog me de noedzaak vaan sjrifhervörminge in. Lètters die te väöl opein liekende woorte in 't vervolg door punte bove en oonder oeterein gehawwe. Lang vocaole woorte consequint oetgesjreve, veur korte vocaole, nunatie (zuug oonder) en de glottislaag kaome speciaol teikes. Veur de oonderworpe volker die Arabisch móste liere woorte grammaire gesjreve; zoe woort ouch de Arabische grammaticaol traditie gebore. In de iewe die volgde woort 't Arabisch ouch de taol vaan versjèllende wetensjappeleke en filosofische tractaote.

Nao 750 heel de Arabische expansie op. 'n Invasie in 't Frankisch Riek mislökde en de staotkundege binding vaan 't kalifaot (de einheidsstaot vaan alle moslims) veel eweg: lokaol voorstegeslachte naome de mach euver. Ouch 't sjisma tösse de soenniete en de sji'iete droog bij aon 't verval. 't Perzisch riek woort noe de groetste meugendheid in de islamitische wereld. Naovenant woort zien taol, 't Perzisch, ouch belaankrieker. Hel watsje kraog de Arabische wereld ouch mèt de Kruustochte: allewel tot 't lökde veur de christeleke vereuverere trök te sloon, woort dudelek tot Europa zien dominante positie in dit deil vaan de wereld weer laankzaam trökkreeg. Vaanaof 't ind vaan de middeliewe góng 't nog helder achteroet, mèt de invasies vaan achterein de Mongole en de Turke, en de stiechting vaan 't Osmaans Riek, wat 't brandpunt vaan de islamtische wereld nao Constantinopel verlag.

De Arabische Renaissance, inheims bekind es النهضة‎ an-Nahdah, begós in de twiede helf vaan de negentienden iew in Egypte en sloog al gaw euver nao aander Arabisch sprekende deile vaan 't Osmaans riek. In de volgende decennia kaome die deile allemaol oonder Brits bezit. Dit alles zörgde veur 'n intensief contak mèt 't Europees modernisme. De aw klassieke taol woort nui leve ingebloze in de vörm vaan 't Modern Standaardarabisch (MSA). Hei-in woorte noe romans nao westers veurbeeld gesjreve, zoewie gezètte en aander publicaties (dit alles door de inveuring vaan d'n drökpeers, veurheer oonbekind in de Arabische wereld). De geis vaan 't pan-arabisme euverheersde 't bèste deil vaan d'n twintegsten iew. Pas sinds relatief korten tied is mie aondach veur de dialekte.

't Arabisch sjrif is 'n abjad. Dat wèlt zègke tot 't in tegestèlling tot e karaktersjrif spraokklaanke weergief, in tegestèlling tot e syllabarium en 'n abugida teikes mèt inkel klaanke kint en in tegestèlling tot 'n alfabet (in principe) gein vocaole sjrijf. 't Huurt, same mèt 't Hebreeuws sjrif en 't Syrisch sjrif, bij de Semitische abdzjads en weurt zjus wie al die sjrifsysteme vaan rechs nao links gesjreve. Lang vocaole weure evels wel oetgesjreve; dit maak 't Arabisch e semi-alfabetisch sjrif. Es compleet gevocaliseerd sjrif weurt gebruuk (zuug wijerop) kump 't in de buurt vaan 'n ech alfabet. 't Arabisch sjrif weurt ouch gebruuk veur versjèllende aander taole in d'n islamitische wereld (dit weurt adzjami geneump); 't is evels veur gein vaan die taole zoe gesjik wie veur 't Arabisch.

De oonderstoonde tabel tuint de achentwinteg lètters vaan 't Arabisch sjrif. Zuug veur mie details euver de oetspraok oonder. Sommege lètters höbbe mie es ein meugeleke oetspraok, in 't bezunder de ǧīm. Ouch dat weurt oonder oetgelag; dees gevalle zien hei mèt 'nen asterisk gemarkeerd.

't Arabisch sjrif is cursief vaan aard, wat wèlt zègke tot de lètters zoe väöl meugelek weure aoneingesjreve. Zes lètters vörme dao 'n oetzundering op: ʾalif, dāl, ḏāl, rāʾ, zāy en wāw weure neet doorverboonde aon de volgende lètter. Door dit gebruuk kinne lètters versjèllende, soms zier versjèllende vörm höbbe, nao gelaank de plaots boe ze in e woord veurkoume. Lètters bestoon in twie basisvörm, veur 'n spatie en doorverboonde, en die laote ziech eder weer verdeile in twie oondertype. 'n Lètter heet zoe 'ne losse vörm, 'nen indvörm, 'ne beginvörm en 'ne middevörm. In de tabel heibove zien de lösse lèttervörm te zien. Allewel tot in de Arabische spèlling gein wäörd mèt ein lètter kint - die weure aon 't volgend woord vasgesjreve - kinne losse lètters wel veurkoume: es de veurgoonde lètter ein vaan de zes geneumde is, die neet weure doorverboonde (beveurbeeld وردة wardah 'roes', gans samegestèld oet losse lètters).

Veur 'n idee te geve wie zier de lètters kinne versjèlle: de hāʾ heet es losse vörm ه‎, es indvörm ـه, es beginvörm هـ en es middevörm ـهـ.

De zes lètters die neet weure doorverboonde höbbe mer twie vörm, zoewie de wāw: losse vörm و‎, indvörm ـو. Veur die lètters gelt: op de plaots vaan de beginvörm steit de losse vörm, op de plaots vaan de middevörm kump d'n indvörm.

De hāʾ kin op 't woordind veurkoume mèt twie puntsjes: ة. Dees lètter hèt tāʾ marbūṭah en gief de vrouweleken oetgaank achter wäörd aon (zuug oonder). De twie puntjes op 't teike koume vaan de tāʾ; zoe gief me aon tot e woord in de contexvörm 'nen /t/ in d'n oetspraok heet, dewijl de pausaole vörm (zuug oonder) indeg op 'n /h/ (die trouwes dèks ouch neet weurt oetgesproke). Veurbeelde: وردة warda(h) 'roes', contexvörm wardatun, صديقة ṣadīqa(h) 'vrundin', contexvörm ṣadīqatun.

De yāʾ kump op 't woordind ouch veur zoonder punte: ى. De lètter klink daan es /æː/ (mutatis mutandis, zuug oonder), zjus zoewie de ʾalif. Me neump dit teike ʾalif maqṣūrah ('ingeslote ʾalif'). Dèks, meh laank neet ummer, is 't 'n leesmojer veur 'n yaʾ die in 'n ā-klaank veranderd is. Soms kump me de yāʾ zoonder punte ouch op de plaots vaan 'n gewoen yāʾ tege; dit is evels aof te raoje.

De glottisslaag, in 't Arabisch bekind es hamz, is 'ne volweerdege consonant in dees taol. Oersprunkelek woort de ʾalif gebruuk um 'm weer te geve; allewijl is dat evels mier e klinkerteike en kin 'r allein aon 't begin vaan e woord nog zoe functionere. Op aander plaotse (en soms ouch aon 't begin vaan e woord) sjrijf me de glottisslaag mèt 'n aander teike, de hamzah (ء‎). De hamzah steit miestal op 'nen drager (ʾalif, yāʾ of wāw), meh kin ouch losstoon; daan is ze feitelek de 29e lètter vaan 't Arabisch alfabet. De keus veur (geinen) hamzah-drager is aon vaste regele geboonde.

Wäörd die mèt 'ne glottisslaag en 'n lang ā beginne, zouwe eigelek twie ʾalife aon 't woordbegin mote höbbe. In plaots daovaan krijg d'n ʾalif 'ne striep debove: آ. Dees combinatie hèt ʾalif maddah.

In compleet gevocaliseerd sjrif weure ouch de korte vocaole oetgesjreve, en wel door diacritische teikes op en oonder de lètters boe ze op volge. De korte a weurt gesjreve mèt e striepke bove de lètter, de korte i mèt e striepke oonder de lètter, de korte u mèt 'n 'mini-wāw' op de lètter. Veur de nunatie (zuug oonder) weurt 't teike verdobbeld. Es op 'ne consonant geine klinker volg, steit e rundsje debove. Leesmojers, die jummers zelf vocaolteikes zien, kriege gei teike.

Neet allein korte vocaole, ouch geminaote (verdobbelinge vaan consonante) weure neet in lètters oetgesjreve. Vaandao فر‎ farra 'heer vlöchde'. In gevocaliseerd sjrif kriege geminaote ouch e teike bove de lètter, wat šaddah geneump weurt en get op 'n klein‎ w liekent. 'n Eventueel vocaolteike kump dao weer bove.

De vocaolteikes zien verpliech in de Koran, en gebrukelek in poëzie, lierbeuk en dictionaire. Daoboete zien ze koelek te vinde, of 't zouw mote zien veur dobbelzinnege situaties oet de weeg te goon. Ouch weurt 't op pries gestèld um wienie de Koran weurt geciteerd in beveurbeeld de gezèt, de vocaolteikes toch touw te veuge. Gevocaliseerd sjrif zuut zoe oet:

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمـَنِ الرَّحِيم

Bi-smi llāhi r-raḥmāni r-raḥīm
'In naom vaan God, de goodhartegste, de genaodegste' (Koran 1:1)

Soms (veural in de Koran) weurt de lang ā ouch neet es lètter gesjreve; de klaank weurt daan weergegeve door 'n mini-ʾalif bove de lètter.

De probleme die 't zètte vaan vocaolteikes op 't toch al klein en subtiel Arabisch sjrif mètbringe bij veural computerteks, zien neet gering.

Es me 't Arabisch sjrif in aander sjrifte, beveurbeeld 't Latiens, wèlt weergeve, weurt de transcriptie te pas gebrach. In dit artikel weurt gebruuk gemaak vaan de wetensjappeleke norm DIN 31635. Dees transcriptie is oontwikkeld door de Deutsche Morgenländische Gesellschaft en in 1936 op 't Internationaol Oriëntalistecongrès in Roeme aongenome. DIN 31635 heet 't karakter vaan 'n transliteratie: alle lètters vaan 't Arabisch sjrif weure, door middel vaan diacritische teikes, oeterein gehawwe, en weergegeve mèt ei teike. Wel weure, vaanzelf, korte vocaole en geminaote oetgesjreve.

't DIN-systeem heet e paar veurdeile bove 't fonetisch sjrif (IPA). Belaankriekste veurdeil is tot DIN 31635 mie es IPA de logica vaan de Arabische taol volg. Zoe is 't IPA koelek berekend op de emfatische consonante, die mer subtiel in oetspraok versjèlle vaan hun oongeaffecteerde pendante. 't IPA moot daan diacriete gebruke, wat 't lever neet deit. De vocaole, veural de a, kinne daan weer hendeg versjèlle naomaote ze tösse liech- of doonkerkleurende consonante stoon. 't IPA moot zoe'n versjèlle weergeve. Dit maak de versjèllende grammaticaol functies vaan de klinkers evels oondudelek, wat bij de bestudering vaan 't Arabisch oonwunselek is. DIN 31635 negeert bewös dees allofonie en gief de woordstructure zoe väöl dudeleker weer.

In 'n alledaogser gebruuk (beveurbeeld in de gezèt) weure aander transcripties gebruuk, die neet zoe euvervleujeteg vaan diacriete gebruuk make. Emfatische consonante weure daan neet oeterein gehawwe, zoe min wie hāʾ en ḥāʾ. Hamz en ʿayn weure dèks eweggelaote. Vaan 'n q kin, meh hoof neet, 'n k weure gemaak. U en ū kinne, in 't Nederlands entans, es oe weure gesjreve. Soms weurt touwgegeve aon de dialekoetspraok (g veur q, e veur ai), zoetot 'n plaots die in 't MSA Burayqah hèt es Brega te book kump te stoon. Soms weure ouch gewoen foute gemaak (dat wèlt zègke transcripties gebruuk die geine pendant höbbe in wat veur oetspraok daan ouch). De naom Moe'ammar al-Qaddhafi (de vreugere leismaan vaan Libië) kin zoe wel tientalle variante höbbe, wie hei dudelek weurt gemaak:

{\color{OliveGreen}M
\begin{cases}u\\o\\oe\end{cases}
\begin{cases}\varnothing\\'\end{cases}

\begin{cases}mm\\m\end{cases}
\begin{cases}a\\e\end{cases}
r}
~~~~
{\color{MidnightBlue}\begin{cases}al\\el\\Al\\El\\\varnothing\end{cases}



#Article 62: Iers (1715 words)


't Iers (otoniem Gaeilge, Ingels ouch wel Gaelic) is de Keltische taol die vaanajds in Ierland gesproke weurt. 't Is, neven 't Sjots Gaelisch en 't Manx, ein vaan de drei Goidelische taole. 't Iers weurt mer door inkel tiendoezende lui es ierste taol gesproke, veural in 't weste vaan 't eiland; de dominante spreektaol in zoewel Noord-Ierland es de Rippubliek Ierland is 't Ingels (in zienen Iers-Ingelse vörm). Väöl mie lui kinne de taol evels spreke, veural umtot ze op sjaol verpliech weurt gegeve. 't Iers is officieel in de Rippubliek Ierland; in Noord-Ierland is 't erkind es minderheidstaol. Ouch is 't ein vaan de officieel taole vaan de Europese Unie.

't Iers stamp aof vaan 't Oerkeltisch. Wienie de Kelte nao Ierland zien gekoume is neet dudelek; woersjijnelek gebäörde dat vaanaof 600 v.Chr. geleidelek. Vaanaof de veerden iew nao Christus duke ogham-inscripties op. De taol vaan die inscripties steit bekind es Primitief Iers. De taol is feitelek zoe awwerwèts tot ze neet of koelek es Iers te herkinne vèlt; mesjiens waor dit allein 'n taol veur plechtege zakes en praotde de lui in 't daogs leve aanders. In eder geval wijs alles trop tot 't eiland tege deen tied eintaoleg Keltisch waor.

Vanaof de zèsden iew weurt in christeleke centra de volkstaol noe en daan opgesjreve. Dees taol neump me Aajdiers en dit is welzeker es Iers te herkinne. De taol is nog vörmeriek, meh diverse vörm zien al goon samevalle of weure allein door hun mutaties oeteringehawwe (zuug oonder). Väöl Aajdierse tekste gief 't neet, umtot 't mieste sjriefwerk in 't Latien woort gedoon. In deen tied breit ziech 't Iers taolareaol oet nao Sjotland, boe 't terrein wint op 't Pictisch ('n oonbekinde, meh woersjijnelek Keltische taol die dao inheims waor). Nao de stiechting vaan 't keuninkriek Sjotland in de negenden iew weurt Iers daan wel Gaelic in 't gans riek de veurtaol. Ouch op 't Eiland Man weurt 't Iers ingeveurd.

Vanaof d'n tienden iew sprik me vaan Middeliers. Dees taol heet minder vörm es Aajdiers, meh väöl belaankrieker zien diverse klaankveraanderinge. In 't Middeliers zien wel umvaankrieke tekste versjene. De taol is in dezen tied nog vrij uniform. 'tzelfde gelt veur 't Klassiek Iers. Dit waor de cultuurtaol vaan zoewel Ierland es Sjotland vaanaof de daartienden iew tot deep in de achtienden iew.

Nao de middeliewe mote Iers, Sjots Gaelisch en Manx dudeleker oeterein zien gegreujd. De politieke situatie had veur ummer mie isolatie gezörg. Oondaanks de Ingelse euverheersing heel 't Iers ziech iewelaank good. Allein in The Pale, e gebeed in Oos-Ierland boe ziech väöl Ingelse hadde gevesteg, had 't Ingels veuj aon de groond, en zelfs dao veriersde de bevolking deils. De ierste groete veraandering waor de kolonisatie vaan Ulster in de zeventienden iew. De Sjotse koloniste naome hun eige Sjots dialek mèt, wat in de loup vaan d'n tied evolueerde tot Ulster-Sjots. De groeten umslaag kaom in d'n achtienden iew: noe pas begós 't Brits bewind de Ingelse taol officieel te promote. Zeker 't ooste vaan Ierland veringelsde zoe vrij snel, umtot 't spreke vaan dees taol groete sociaol veurdeile booj. Vaanaof oongeveer 1800 waor 't eiland in mierderheid Ingelstaoleg. Dezen trend góng in de negentienden iew door: ummer mie sjaole woorte eintaoleg Ingels en väöl intellectuele wezen 't Iers aof. Vaan groeten invlood waor ouch d'n Iersen Hoongersnoed vaan de jaore 1854-52. Doezende lui zjus in de Ierssprekende gebeje gónge doed, en hiel väöl vaan de euverlevende emigreerde nao de Vereinegde Staote en Canada. Zoedoende is de taol nog 'nen tied in Newfoundland gesproke.

De negentienden iew waor evels ouch 't memint tot 't Iers nationalisme opkaom. Väöl nationaliste (zij 't neet allemaol) kaome op veur de taol. Ouch in dezen tied raakde 't klassiek Gaelisch definief zien positie kwiet aon 'ne nuie standaard, dee ziech mie op de Ierse volkstaol baseerde.

Nao de oonaofhenkelekheid vaan de Ierse Vrijstaot (erkind in 1922) perbeerde de regering vaan 't land de Ierse taol oet alle mach te behawwe en zoe meugelek 't Ingelstaoleg bevolkingsdeil ouch te doen verierse. 't Iers woort de insegste officieel taol, en in gans 't land mós officieel communicatie in 't Iers. De maotregele wèrkde woersjijnelek averechs: väöl awwers waore engsteg tot hun kinder neet good Ingels zouwe liere en brachte hun dees taol bij. 't Gebruuk vaan de taol leep jaor nao jaor trök. In 1956 woorte de Ierstaolege gebeje bij wèt vasgestèld. In de zoegenaomde Gaeltachtaí woort de taol gepromoot; daoboete waor ouch Ingels touwgestande. Viefteg jaor later waore de Gaeltachtaí al sterk veringels. Mer e paar klein enclave, in 't dunbevolk uterste weste vaan 't land, waore euverwegend Ierstaoleg gebleve, in dee zin tot 2/3 vaan de bevolking of mie 't ederen daag spraok.

De kans tot de taol gans zal verdwijne is klein. 't Iers weurt gezeen es oonmisbaar deil vaan de Ierse identiteit en väöl lui lieren 't um die rei aon. In väöl plaotse in Ierland - in Dublin, meh ouch in de Noord-Ierse hoofstad Belfast - zien ganse Ierstaolege kolonies en subculture die de taol levend hawwe. De touwkoms vaan 't traditioneel Iers in de lèste Ierstaolege dörpsgemeinsjappe is evels zier oonzeker.

't Iers is 'n flecterende taol mèt veer naomvalle: nominatief, genitief, datief en vocatief. Zelfstandege naomwäörd valle in twie geslachte (mannelek en vrouwelek) en kinne inkelvoudeg of miervoudeg zien. In de standaardtaol is d'n datief gemeinelek geliek aon de nominatief, dewijl de vocatief allein versjèlt door de mutatie aon 't begin (e woord in de vocatief heet geinen eigen oetgaank). Werkwäörd weure verveug mèt 'n combinatie vaan synthetische en analytische vörm; me kint 'nen tegenwäördege, 'ne verleie en 'nen touwkoumenden tied.

In tegestèlling tot de Germaanse taole euverheers in 't Iers de volgorde WOV (Ingels VSO); 't werkwoord kump dus aon 't begin vaan de zin.

Wie alle modern Keltische taole kin 't Iers mutaties aon 't begin vaan 't woord. Dat wèlt zègke tot de ierste lètter vaan e woord veraandert oonder d'n invlood vaan 't woord wat deveur kump. Dit is historisch oontstande door progressief assimilatie euver de woordgrens heer. 't Kump dus trop neer tot de lèste lètters vaan e woord, die op ziech zien verdwene, noe in 't volgend woord zitte.

Twie hoofmutaties zien meugelek: verweiking (Iers: séimhiú, Ingels lenition) en verduustering (urú, eclipsis).

Bij verweiking veraandere veural plosieve (plofklaanke) in fricatieve (vriefklaanke) of soms in 'nen [h]-klaank. Ouch aander lètters weure dao-in betrokke. In de Ierse spèlling gief me de verweiking aon door 'n h achter de betroffe consonant te zètte.

Bij verduustering veraandere stumloes consonante in stumhöbbende. Stumhöbbende plosieve weure nasaole. Aander lètters weure neet door verduustering getroffe. Verduustering gief me väölal aon door de nui lètterweerde veur de oersprunkeleke te zètte. Dit is altied 'n klein lètter, ouch es 't groondwoord mèt 'n hooflètter is. Dees regel weurt zelfs in opsjrifte die gans oet hooflètters bestoon in ier gehawwe. Eventueel kin me daan 'ne klein-kapitaol gebruke.

Dit alles zuut in 'n euverziech zoe oet (de IPA-weerdes zien geldeg veur 't Standaardiers). Lèt op de typische, oonregelmaotege weerdes vaan th en dh.

Nog e verhaol apaart zien mutaties bij wäörd die mèt 'ne klinker beginne. Verweiking heet dao gein effect, verduustering wel: 't woord begint daan mèt 'n n. 't Gief nog twie aander mutaties die allein of veural bij klinkers veurkoume: h-prothees en t-prothees. Dit hèlt in tot veur 't woord 'n h daan wel t weurt gezat. H-prothees is typisch veur klinkers, t-prothees trejt ouch op bij waörd die mèt 'n s beginne.

'n Touwgeveugde n, h of t weurt ouch weer ummer klein gesjreve (na hEirann), zjus wie bij de verduusterde consonante.

Ziers Iers is 't versjèl tösse gepalataliseerde en neet-gepalataliseerde consonante, of in 't Keltisch taoljargon 'breid' (Iers caol, Ingels broad) en 'smaal' (leathan, slender). Veurbeelde daovaan zuut me in de tabel heibove: de mieste consonante höbbe twie weerdes, breid en smaal.

Brei consonante trejje op in de buurt vaan achterklinkers (a, o, u), smaal consonante in de buurt vaan veurklinkers (e, i). Typisch veur 't modern Iers is tot de brei en smaal consonante nog wijer gepolariseerd zien es in 't Aajdiers. Heidoor weure brei consonante gevelariseerd, mèt 'ne zwake g-klaank (wat in 't Sjots Gaelisch en Manx neet gebäört). Me moot ouch trop lètte tot de brei variante coronaol consonante (t, d, s) ummer dentaol (op de tan) weure gearticuleerd, um ze nog beter vaan hun smaal tegenhengers te kinne oondersjeie.

't Iers heet 'n aontal lang klinkers, korte klinkers en twieklaanke; welke versjèlt per dialek. Lang klinkers weure euver 't algemein mèt 'n accent aigu gesjreve. De o en a weure soms neet oetgesproke; ze höbbe daan allein es functie um aon te geve tot de veurgoonde daan wel volgende klinker breid is. 'n Vergeliekbaar functie höbbe soms de e en de i, die kinne aongeve tot 'ne mètklinker gepalataliseerd en dus smaal is.

De Ierse dialekte versjèlle aonzeenlek, zoewel op 't gebeed vaan grammair es vaan klaanklier. Groete versjèlle gief 't beveurbeeld in de oetspraok vaan veurmaolege twieklaanke en in de vörming vaan werkwoordsvörm (synthetisch of analytisch). Drei hoofdialekte weure oondersjeie, 't Ulster-Iers, 't Connaght-Iers en 't Munster-Iers. In Leinster, 't veerde historisch deil vaan Ierland, is 't traditioneel dialek oetgestorve; dialekte oet Leinster die door awwer oonderzeuk bewoerd zien gebleve, deilt me dèks bij ein vaan de drei hoofgrope in.

't Standaardiers baseert ziech in de ierste plaots op 't Connaght-Iers. In weze is dit evels 'ne kunsmaotege taolvörm dee allein weurt gesproke boete de Gaeltachtaí, door lui die 't op sjaol höbbe gelierd.

De Ierse spèlling is gebaseerd op 't Klassiek Gaelisch en geit oetindelek trök op 't Aajdiers. In alle vörm vaan Iers (oetgezunderd 't Primitief Iers) weurt inggezat rekening gehawwe mèt de mutaties, de klinkerlengde en de brei en smaal consonante. Oondaanks dat - en oondaanks 'n spèllingshervörming in d'n twintegsten iew - is de Ierse spèlling veur wee de taol liert soms lesteg te verstoon. Dit kump deils doortot me rekening wèlt hawwe mèt de dialekvariante.

Vaanajds weurt 't Iers gesjreve in 't Iers unciaolsjrif: 'nen typerende lèttervörm dee in vreugmiddeliewse handsjrifte oontstoont. Deze vörm maak gei formeel versjèl tösse hooflètters en klein lètters (dus allein door lèttergruutde, neet in vörm). Verweikinge weure neet mèt 'n h aongegeve, meh door e puntsje bove de lètter.




#Article 63: Welsh (159 words)


Welsh of Cymrisch (inheimse naom Cymraeg) is de taol die vaanajds in Wales gesproke weurt. 't Is vaan alle Keltische taole de groetste: 't gief 580.000 sprekers, oongeveer 20% vaan de Welshe bevolking; in 1991 waor dat nog 18%. In 't diechbevolkte zuide, boe de hoofstad Cardiff ligk, euverhiers 't Ingels; in 't midde en noorde evels is 't Welsh de taol vaan de mierderheid; 't feit dat die gebiede dun bevolk zien zörg deveur tot meh 'n minderheid de taol sprèk. Welsh is de einege Keltische taol die nog in alle domeine leef; de sprekers vaan de aander taole woene in gebiede die in de twintegste iew twie- of dreitaoleg gewore zien en höbbe dageleks mèt sprekers vaan groete taole te make.

't Welsh behuurt mèt 't Cornisch en 't Bretoens tot de zuideleke tak vaan Keltische taole, die wel same 't p-Keltisch geneump weure. De aander Keltische taole heite daan q-Keltisch (vergliek Welsh pwy; Iers cé wee).




#Article 64: Tsjechisch (132 words)


't Tsjechisch is 'n Wes-Slavische taol en in dee hoedaonegheid sterk verwant aon 't Pools en 't Slowaaks. Meistal weurt de grèns vaan 't Tsjechisch sömpel getrokke mèt grènze vaan de rippebliek Tsjechië. De dialekte in 't ooste goon lankzaam euver in 't Slowaaks.

De Tsjechische taol weurt door 12 miljoen minse gesproke, boevaan 10 miljoen in Tsjechië woene.

Wie de meiste Slavische taole heet 't Tsjechisch zeve naomvalle en twie getalle. 't Verb kump ouch hei trök mèt twie aspekte. De klaanklier vaan de taol is hiel gecompliceerd, mèt kleng die zelfs de aander Slavische taole neet kinne en wäörd zoonder eine klinker drin. E populair zinneke veur dit aon te tuine is Strč prst skrz krk Stik 'ne vinger door dien keel). 't Woordaccent vèlt ummer op de ierste lettergreep.




#Article 65: Vols (955 words)


 

Vols (Nederlands: Vaals) is 'n jemingde en e dörp in 't oeterste zuud-oste va Nederlands-Limburg. 

D'r naam Vols is oontsjtande in de middelieëwe (Romaans taaleiland va Vols-Aoke) en durresj de joare verenderd va Vals, Uals, Vaus, Voyls, Wals, Voels, Waelsrt, Baels, Vaels, Volsz bis Vols (en Vaals). De eklärung zow tserukjoa noa 't Romaanse valles dat daal betseesjent.

De oppervlakte bedriesjt 23.9 vierkante kilometer. 
I Vols bevinge ziesj versjiedene dele zowie doa zunt: d'r Blommedaal en 't Kirresjdaal (Van Clermontplein). Op de letste plaatsj entsjpringet vruier 'n baach, nämlisj de Gau.
Binne de jrenze van de jemingde Vols liet d'r Völserberresj, dat is 'ne hujel daeë 322 meter hoëg is ('t hoeëgste punt va Nederland) en woa ooch drei länder tsezame komme. Nämliesj 't Belsj, Duutsjland en natuurlisj 't Hollendsj.

Op 1 januari 2004 hau de jemingde 10.423 iwoeënere die uvver vuur kerne verdeeld zint. Zaer joeli 2011 hat de jemingde tswasjproachieje plaatsjnaamborder a jen i-jank van de dörper.

Dörper, jehuchter en noabersjafte :

't Dialek van Vols is 't meis zudlik va alle Limbörgse dialekte. 't Dörp is verjreujd mit Óche en 'n kwaart van de inweunersj is vaan Pruusje aafkóms. Wie an 't begin va de Tswaide Weltkrèèg in 1940 de Duutsjers Nederland (in Vols) binnekaome is de daag dao op 't Duutsj es kirchsjpraor is ersáts dörch 't Hollendsj.

In en bie de gemeinte Vaols bevingk ziech 'n aantal bösj mèt 'n gezamelik oppervlak van 600 ha.:

De modernizering van de lakefabrikaag i Oche, loeët ing bluiperiode i vur Vols. Durch de  politieke en religieus onruiighede, woar ’t vur hieël get luuj beëter um ‘t veld te rume en Oche hinger zich te lotte. I Vols woar ’t nit alling beëter um te woane, ’t woar inge bedriefstak woabeej väöl sjtreumend water woat gebroekt, dat woar volop i Vols te vinge.  Vols woar 'Sjtaats' en dus gódgezind taegenuvver de Protestante. Dat houw als resultaat dat rónd 1649 ing mengeling va geloofsrichtinge in ós kleej sjtedje vurkómp. (E geveul dat me anno 2007 gemekkelig va kótbeej ken mitmake, wen me vur kótter of langer tsiet i Vols is, of zoegaar doa woant) Hieël get weëvere en zakeluuj nome hun nering mit noa Vols. Dat kómp nit gód a beej de Katholieke Völser. Van d’r inge kant woare ze in de gelaegenheed um durch de ópkommende industrie hön broeëd te verdinge, van d’r angere kant moeëte ze, um hön zie geloof te wille noakómme, oetwieke noa wieraaf gelaege kirke. Gelukkig vur hön, kómp doa tusje 1672 en 1678 wer verendering i. De Fransoeëze vole Vols binne, ze sjtoke de woaninge van de predikante i brand. ’t Woar warsjeinlik nit zoe dat de Völser de Fransoeëze mit ope erm hant en bleve binne-hoale. Vur de zoeväölste kier dóng zich ‘t zelfde vur: de durchtrekkende troepe woate vurzieë va beejvurbeeld: broeëd, bier, vleesj, havver en hui. Ee deel wat doabeej nogal pieng dóng, woar dat de Fransoeëze “vergote’’ um te betale.

Als inge van de lètste verenderet óch d’r lakefabrikant Johann Arnold von Clermont, de sjtad Oche vur Vols. I 1761 gool heë kastieël Volsbróch. Al ieëder haw de familie kastieël Neubourg i Gulpe, i egedóm kreëge. Peter de Grote, d’r tsjaar van de Roese, woava de liefwacht gekleid góng in ‘t durch von Clermont gefabriceerd lake, oot doa middig óp d’r 27 juli 1717, uvver Lemieësj en Viele, vanoet Oche óngerwaeg noa Maastrich. I 1764 woat d’r ieësjte sjtee gelaad vur ’t sjpieëder 'Hoes von Clermont', woa-i nit alling ’t woanhoes, meh óch de fabriek woar óngerbraat. (Huujtsedaags als gemingdehoes i gebroek) Natuurlik góng ’t vertrek van de Clermonts oet Oche nit zónder noadele vurbeej, veural umdat heë väöl werkloze hingerleet. Sjpieëder leet d’r von Clermont ’t sjtatig Hoes Blommedal (Blumenthal) (Bloemendal) bowwe. Heë hat bis a zie eind, i 1795, doa gewoand. Umdat d’r von Clermont hieël get egedóm i Vols how, leet heë i 1792 d’r  'obelisk' bowwe, als grenspoal, zoedat me koeënt zieë wie wied dat zie gróndgebied leep.

I 1807 tellet de gemingde Vols 2500 i-woanere, die leëvete i 394 woaninge. Vols zelf, haw i dat joar 1154 i-woanere en 127 hoezer. 

In ‘t joar 1846 woat Blommedal gebroekt als pensionaat. Zoegaar de mam van d’r  president Kennedy, Rose Kennedy, hat als sjtudent e joar in ‘t kloeëster van het H. Hart van Jezus, verbleëve. Bis begin zuvvetsiger joare van d’r vurge eeuw, dóng hoes Blommedal dings als pensionaat. Doanoa inkele joare zónder besjtemming en noe als hotel.

Vrugger woar dierek nevver 't pensionaat de Mulo. Eurgens in de joare achtsig, is die sjoeël gesjloate. Hieël get lierlinge va Vols en boetenaaf hant heej les gehad. Hieël get gebowwe in ós gemingde hant d’rvur gedingd um an de educatie van ós jeugd beej te drage. Natuurlik góng dat nit zónder de lierare. Dat gebow,  dat vrugger an d’r linkerkant nevver d’r gaad van ’t hoes Blommedal sjtóng, hat plaatsj mótte make vur ’t nui  bejaardehoes. 
Dat woar óch zoe mit ‘t Patronaat, dat bis 1967 in de Tentsjtroat sjtóng. Óch in ’t patronaat woate lesse gegevve, waal in ganse anger risjtoenge. Zoe woar doa ins ing tekensjoeël óngerbraat. En nit te verjeëse, inkele toneelvursjtellinge woate doa ópjevuurd. De genauw plaatsj woa ‘t markant gebow sjtóng, liegkt dierek vur de Hervormde kirk en is i gebroek als parkeerplaatsj. 

De St. Jozefkirk die i 2005 is gesjloopt, woar e benoa futuristisch gebow wie ze i 1958 woat ópgelivverd. De kirk woar angesj, imposant en egelik e kunstwèrk woa d’r kunsteneer Charles Eyck óch a hat  beejgedrage. Dat durch de glaaskunstwèrke die (gelukkig) hergebroekt gunt weëde in d’r nuibow van de Brei Sjoeël i Vols. Óch zunt in de kirk va Viele nog inkele sjilderinge van d’r Charles Eyck te zieë, woa-ónger e triptiek.




#Article 66: Venroj (198 words)


Venroj (officiële naom Venray) is 'n plaots en gemeinte in noordelek Nederlands Limburg, aon de raand vaan de Pieël. Op 1 januari 2006 woende hei 39.030 lui; nao de lèste herindeiling (2010) mote dat good 41.000 lui zien. 't Oppervlak vaan de gemeinte waor veur 2010 146,03 km²; väöl vaan dat gebeed is bos en heiland. Ind 2020 krijg de gemeinte plaotsnaomborde in 't dialek. De gemeinte besteit oet de kerne:

De dörper Blitterswik, Geistere en Wânsem woorte op 1 januari 2010 oet de toen opgeheve gemeinte Mieëldere-Wânsem in de gemeinte Venroj euvergebrach.

't Dialek vaan Venroj behuurt tot de Kleverlandse dialekte, meh heet wel Limburgse kinmèrke. Binne de grènze vaan de gemeinte Venroj ligke veurnaom legerbases veur zoewel de lochmach es veur de laandmach.

Venroj is pas in de twintegste iew tot stad oetgegreujd; daorum heet de stad 'n echte dorpskèrn en 'n besjeie kèrk. De umgeving ten zuie is hendeg bosriek: dao ligk 't Nationaal Park de Groote Peel.

Venroj is de afgelope jaore inkel kere negatief in 't nuujs gewees vanwege rechs-extremistische aktiviteit. De gemeinte heet relatief väöl zoegenumde Lonsdale-jongere. Begin 2006 organiseerde de verboje groep Blood  Honour 'n kraanslègking op de Duitse oorlogsbegraafplaats Ysselsteyn.




#Article 67: Wieërt (337 words)


Wieërt (Nederlands: Weert) es 'n stad en gemeindje in Midde-Limburg, zjuust aan de Belse en Braobuntjse grens, mèt óngevaer 50.000 inwoeëners. De stad kreeg stadsrechte in 't jaor 1414.
De bekindje Limburgse vlaaj zou oeërspronkelik uut Wieërt kómme. De petroeënheilege van Wieërt es Martinus, woeëaan ouch de dekenale kèrk inne stad aan gewiêdj es.

De gemeindje Wieërt bestieët uut de kèrne en wiêke:

De gemeindje Wieërt haet sînds 2009 plaatsnaamborde in 't dialek.

Belangriêke monumênte in Wieërt zeen:

In de gemeindje, in oppervlak ein van de groeëtste in Limburg, ligke verder ouch völ neteurgebiede.

Brón: gemeindje Wieërt. Inwoeënertal steids op 1 januari.

Wieërt is ontstaon op 'n druuëggelagdj moeras, woeë-op de naam al wiesj (op ânger plekke in Nederland komdje ouch völ name mèt weerd of waard tieëge). In 1062 weurtj de plaats vör 't ieërst geneumtj as Wertha, allewaal me tieëgewoeërdig dervan oetgieët det dit 'n vervâlsing es. 't Documênt regeltj de oeëverdracht van 't dörp aan 't Sintervaoskapittel in Mestreech.

In de vieftieëndje ieëw kwoom in Wieërt de lakenindustrie tot bluj. In 1414 krieëg 't stadsrechte, al wore 't gein komplieëte. Wieërt woor in daen tiêd besteurdj doeër de hieëre van Horn. De lakenindustrie bracht 'ne blujjendje hândel mèt völ stee-je op gang, tot  Berge op Zoom en Antwerpe aan tów. Nao de zestieëndje ieëw aevel góng 't minder mèt de stad, di-j nao de Tachtjigjaoregen Oerlog nog zjuust in de Noordelike Nederlande te ligke kwoom. De Graaf van Horn woeërt in 1568 mèt dae van Egmond op de Groeëte Mèrrentj in Brussel vermoeërdj, woeëmej de bescherming van de sted woort euvergnome dör 't Preensbisdom Luuk. De stad van knouppûnt van wieëg tot periferie: de grèns leep oeëver d'n heerwieëg nao Antwerpe.

't Herstèl es in de nuuëgetieëndje ieëw hieël lânkzaam op gang gekaome, ieërst doeër 't grave van de Knaal, de Zuid-Willemsvaart, later ouch doeër d'n aanlègk van spoeërwieëg. Pas nao den Twieëdje Werreldjoerlog es Wieërt 'n industriestad gewoeëre.

In Wieërt waere aeder jaor ein aantal belangriêke evenemènte gehaoje.
Ein aantal van dieës zeen:




#Article 68: Gennep (464 words)


Gennep is e stedsje en 'n gemeinte in 't noorde vaan Nederlands Limburg; nao Mook en Middelar is 't de noordelekste gemeinte vaan Limburg. De gemeinte heet zoeget 17.000 inwoeners en häör oppervlak bedreug 58.37 km2 (daovaan 1,60 km2 water). 

De veurnaomste kerne zien 

In Gennep vleujt de Niers in de Maos euver. De taol vaan Gennep en alle dörper in de gemeinte is Noord-Limburgs/Zuid-Gelders.

In Gennep vint me o.m. 'n historische, hervörmde (!) kèrk en e renaissance-raodhoes. 't Gief nog euverbliefsele vaan Middeliewse walmör. Door 't oorlogsgeweld heet Gennep evels relatief wieneg vaan zien aw gebouwe kinne behawwe. Anno 2013 kint de gemeinte 28 rieksmonuminte, boevaan 13 in de stad zelf.

De naom Gennep is dinkelek aofkumsteg vaan 't Keltisch woord ganapja, samevleujing vaan twie revere. Bij herstèlwerksemhede aon de kèrk heet me reste gevoonte vaan e houte kèrkske oet de achste iew. Gennep heet op ze lèts sinds 1371 stadsrechte, meh väöl lui vermeuje tot de plaots die al väöl ieder oontvange heet. In dat geval zien de betreffende documinte dinkelek bij de groete stadsbrand vaan de zèstienden iew verlore gegaange.

Gennep deeg in vreuger tije deens es vesting, gelege op 'n oonstrategische plaots op de krusing vaan versjèllende rieke. De stad waor slech verdeidegbaar en door de väöl oorloge naom de bevolking neet snel touw. In Gennep woene al sinds de Tachetegjäöregen Oorlog opmerkelek väöl protestante, die nao dees plaots gevlöch waoer aongezeen Gennep neet in Spaonse hen laog. Vaanaof 1441 hoort Gennep bij 't Hertigdóm Kleef, sinds 1609 waor 't bezit vaan Pruse, in 1794 woort 't door de Franse bezat en in 1815 kaom 't bij Nederland. Tösse 1830 en 1839 laog 't in Belsj gebeed. 't Ingeslaope plattelandsstedsje kump oet zien isolement es in 1845 de groete weeg door Gennep kump te loupe. In d'n Twiede Wereldoorlog leep Gennep zwoer sjaoj op. In 1973 woort de gemeinte Otersóm (mèt de dörper De Milsbik en 't Vèn) aon Gennep touwgeveug.

(v1830=100)

Greun: Stad/Gemeinte Gennep
Blauw: Provincie Limbörg

De gemeinte Gennep dreug sinds 27 september 1973 't volgende waope:

't Waope is gebaseerd op 't waope vaan de hiere vaan Gennep. Hun sjèld waor evels neet gedeild, en dao zien (gepuntde) sjaopssjiere op te zien in plaots vaan (botte) druugssjeerderssjiere. De stad droog in zie zegel evels wel de huiege sjiere; wijer waor hun zegel doorsnoje, mèt in 't oonderste deil 'n börg. Al in 1816 verzoch de stad Gennep bij d'n Hoege Raod vaan Adel veur dit waope te mage drage; dit woort evels geweigerd en pas op 7 december 1896 woort häör officieel e waope verliend: vaan goud, mèt 't Adreaskruus en de druugsjeerderssjaore. Nao de annexatie vaan Otersóm besloot me dit waope te verandere, wat in 't huiege gedeild waope rizzelteerde. Ouch woort toen de kroen dropgezat.




#Article 69: Broensem (231 words)


Broensem (sjpelling volges Veldeke) of Broenssem (sjpelling volges de gemeinte, Hollands: Brunssum) is e hiel sterk versteidelek dörp en 'n gemeinte in Zuidoos-Limburg, boe-in op 1 januari 2006 29.641 lui woende. 't Oppervlak is 17,30 km². De gemeinte is deil vaan de agglomeratie Heerle-Kèrkraoj (Parksjtad Limburg). 

De veurmalige sjtaatsmien Emma, de weuninge rónd de veurmalige sjtaatsmien Hendrik, ´n sjtök miensjpoor en de broenkoolgroeve Brunahilde II, noe vieverpark, zint saer 22 januari 2009 besjermp dörpsgezich. Ouch de mienkolonieë in 't dörp Langeberg en de wieke de Egge, Haansberg, Huizerveld, Roeëzegaard en Sjuttersjveld were dan officieel besjermp dörpsgezich.

Dörper:

Buurtsjappe, gehuchte en wieke

Broensem kraog op 9 mei 1889 vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwbedeild, wat ziech zoe liet umsjrieve:

't Dobbel slaangekruus, inclusief 't hartsjèld, is 't waope vaan 't geslach Huyn, vreuger graove vaan Awstroa, boe de hierlekheid Broensem in 1610 bij woort geveug. Gregorius is de petroenheilege vaan 't dörp.

't Veendel is vaan 't waope aofgeleid.

Gein aander gemeinte is door de koms vaan de kojl zoe sterk gegreujd wie Broensem. De kolonies maakde tösse 1909 en 1920 zelfs tot de populatie bekaans verzevevoudegde.

(logaritmische sjaol; x1830=100)

Greun: Gemeinte Broensem
Blauw: Provincie Limbörg

Per 2015 zalle de amteleke organisaties vaan Broensem fusere mèt die vaan Lankgraaf. De gemeintes doen dit veur koste te spare. De gemeintes goon evels neet fusere: ze hawwe allebei hun eige bestuur.




#Article 70: Toear (285 words)


Toear (op z'n Hollands: Thorn; daodoor ouch dèks Thoear gesjreve) is e stedsje in de Midde-Limburgse gemeinte Maasgoew mèt 2.392 inwoeners (1 jannewarie 2013). Häöre bijnaom is 't Wit Stedsje, vaanwege de witte mör die väöl hoezer in 't centrum höbbe. Toear ligk aon de Belzje grens, kortbij Kaesing.

In de Romeinsen tied laog Toear in e zier moerassig gebeed. Aon de rand vaan dit moeras leep de hierbaon vaan Nijmege nao Mestreech. 't Stedsje zelf is aon 't eind vaan de tiende iew oonstande roond e benedictinessekloester. Dees abdij greujde in de Riddertied oet tot 'n stif, later zelfs tot e vorstedom, 't kleinste vaan 't Heileg Roems Riek. In 1354 kraog 't pläötske stadsrechte. Nao de Tachtegjaoregen Oorlog bleef 't bestoon, tot de Franse bezetting in 1797 'n ind draon maakde. Tösse 1830 en 1839 waor de plaots in Bèlzje han. Sins 1 januari 2007 maak Toear deil oet vaan de nui gemeinte Maasgoew, boe-in wijer nog Brach en Hael opgónge. Op 't memint vaan häör opheffing waor de gemeinte Toear mèt 2.600 inwoeners, 'n oppervlak vaan 6,60 km² en gein ander kerne es Toear zelf wiedoet de kleinste gemeinte van Nederlands Limburg. In 2013 had 't stedsje bekans 2.400 inwoeners, wat beteikent dat de bevolking mèt zoeget twiehoonderd lui is aofgenome (7,8%).

Toear is internationaol bekind um 't hoesveste vaan twie op hoeg niveau speulende harmonieorkeste, boetösse 'n serieus rivaliteit besteit: de Koninklijke Harmonie (de bök) en de Harmonie St.-Michaël (de geite). Dees twie orkeste bepaole 't gaans dörpsleve. In 1999 zien 't dörp en zien twie orkeste geportretteerd in de documentair Bokken en geiten vaan Hans Heijnen, dee gaans in 't Toears dialek gesproke is.

'ne Toearse dichter is Har Sniekers.




#Article 71: Lankgraaf (262 words)


Lankgraaf (Nederlands: Landgraaf) is 'n gemeinte en 'n kern in Zuudoas-Limburg en lik tösje Heële en Kirchroa in. Op 1 januari 2004 houw ze 39.778 inwonersj. 't Oppervlak bedreug 24,68 km². Lankgraaf is óntsjange oet de volgende gemeintes/dörper: Nuienhage (Nieuwenhagen); D'r Sjeet of Sjaasberg (Schaesberg) en Ubach uever Worms. Binne de gemeinte Lankgraaf zint alle veurmalige gehuchskes aaneingegreujd, behalve Rimburg. 
Lankgraaf is ouch 'n buurtsjap in Gelaen.

In de gemeinte  kalle ze Waobigs, Grunsjtraots-Bargoens, Sjeter, Brókkelzer (Rimburg) en Nuienages plat.

Door die dialekte löp 'ne isoglos: de Benrather linie, o.a. g weurt (sóms) j.
veurbeelde: 

De plaatse en kerne höbbe ouch 'n Limburgs plaatsnaambord. 
Dörper:

Gehuchte, buurtsjappe en wieke:

Lankgraaf is in 1982 es fusiegemeinte ontsjtange oet de vreugere gemeintes Nuienhage (Nieuwenhagen}, D'r Sjeet (Schaesberg} en Ubach over Worms. 
Vanaaf 1986 ies besjlote um Lankgraaf ouch es plaatsnaam te gebruke en de veurmalige dörper neet miè es plaats te besjouwe. De dörper zint in de aafgeloupe jaore zoa aaneingegreujd, dat zie es kern neet miè herkènbaar zin. Waal nao Rimburg weurt nog es apaart dörp verweze. In 1984 ies 'n aantal sjtraotname in de gemeinte Lankgraaf veranderd. Dao bleke namelik 53 sjtraote twiè, sóms driè kièr te besjoon.

De gemeinte Lankgraaf haet häöre naam te danke aan 'ne pre-historische landgraaf, 'ne oetgegrave graaf es 'n soort rinkvörmige wal, dae ónder miè de plaatse van Lankgraaf verbingk en umzuimp. Op sómmige plekke is deze graaf waal 20 maeter breid. De aan ein zie opgehuègde grónd waor begreujd en de tek van de sjtruuk sóms tot hègke-n ineingevlochte. Deze landgraaf is 'n historisch monument.




#Article 72: Roerdale (178 words)


Roerdale (officieel: Roerdalen) is 'n gemeinte in Midde-Limburg aon de Duitse grens, ten zuie vaan Remund. Op de kaart is ze good te herkinne es 'nen oetstekende punt vaan 't Nederlands groondgebeed. De gemeinte heet good 20.000 inwoeners en heet 'n oppervlak vaan 88,66 km². 

Ze besteit oet de kerne: 

't Gemeintehoes steit in Berg. 
In 2007 woorte de aw gemeintes Roerdale en Amb Mofert samegeveug tot 'n fusiegemeinte die veurluipeg ouch Roerdale hèt.

Binne de grenze vaan de gemeinte ligk 't Nationaal Park De Meinwaeg, dat veurnaomelek oet bosgebeed besteit. Roond 't jaor 2000 oontstoont comotie euver d'n Iezere Rien, 'nen awwe spoorweeg dee vaan Antwerpe nao 't Roergebeed löp en sinds de jaore zestig neet mie in gebruuk is. De Belzje wèlle deze spoorweeg, dee door De Meinweg geit, weer goon gebruke. Op 'n privaat stökske groond bij 'n aw abdij woende nog 'nen Indiase goeroe, de Maharishi Mahesh Yogi, boemèt de naom vaan 't dörp Vlodrop internationaal bekind woort. In Vlórp weurt de Maharishi zien eige munt geaccepteerd, de raam, dee tien euro weerd is.




#Article 73: Árse en Velde (296 words)


Árse en Velde (Nederlandse naam Arcen en Velden) is 'n gewaeze geminte in Noord-Limburg, get te noorde van Venlo. 't Oppervlak bedroog 42,03 km² en op 1 januari 2004 woende heej 8.870 minse, waorvan 5.190 in Velde.

De geminte bestón oet de kèrne:

en de gehuchte en buurtsjappe:

Árse is de noordelikste plaots woar 't Limburgs gesproke wuurt (zeej Árses); boave Árse goan de betoningslien en de du(dich)/gij grèns Duitsland in. 't Inkele kilometers noordeliker De Loj (Wellerlooi), in de gemeinte Baerge, haet 'n Kleverlands dialek.

De dreej dörpskerne ligge allemoal in 'n langgerekte baan van noord noar zuud neave de N271 (Riekswaeg). 
 

't Waope in de tabel heet de gemeinte vaanaof 24 augustus 1977 gedrage. 't Liet ziech zoe umsjrieve:

Daoveur had de gemeinte sinds 1889 e waope boe-op d'n eiketak oontbraok, 't veld vaan de poort mèt korenaore waor bezejd en de twie veendelkes nao boete weze.

't Rechterdeil (links veur de beziener) stèlt Árse veur. D'n awwe sjepebaank veurde 't waope mèt de poort al sinds d'n daartienden iew. 't Latiens woord veur 'poort' is arx; 't is dus e sprekend waope. Ouch de korenaore of d'n eiketak zien sprekend en verwieze nao Velde; dit lèste symbool is op e zegel oet 1460 trökgevoonde. 't Bijsjèldsje is vaan 't hertogdom Gelre en weurt vaanajds al geveurd; ietot Árse ind vieftienden iew oonder Gelders gouvernemint kaom, stoont op die plaots al 't sjèlde vaan Buren, boe Árse daoveur oonder veel.

Árse en Velde woort in 1817, kort nao de inlieving in 't Keuninkriek vaan de Nederlen, gestiech oet de aw sjepebenk Árse en Velde; 't dörp Lóm heet ummer oonder Árse gevalle. Op 1 januari 2010 woort Árse en Velde touwgeveug aon de gemeinte Venlo.

(x1830=100)

Greun: Gemeinte Árse en Velde
Blauw: Provincie Limbörg




#Article 74: Jiddisch (245 words)


Jiddisch, ouch Yiddish, is de Germaanse taol die de Joede vaan Centraal- en Wes-Europa veur d'n Twiede Wereldoorlog oonderein spraoke en noe nog door zoe'n 4 miljoen lui gesproke weurt, veural in de Vereinigde State, de Oekraïne en in Israël, allewel tot dao bekans allein nog de awwer generatie 't sprik. De term is 'n aofkorting vaan Jiddisch Taitsch, Joeds Duits, en inderdaad geit 't hei um 'n zöstertaol vaan 't Hoegduits. De taol kin in Duitse spelling, in Ingelse spelling of in 't Hebreeuws sjrif gesjreve weure.

De vervolging vaan de Joede - de zes miljoen Joedse slachoffers vaan d'n Holocaust waore veurnaomelek moojertaolsprekers vaan 't Jiddisch - en de daorop volgende emigratie nao Israël, boe 't Hebreeuws de veurtaol woort höbbe deveur gezörg tot 't Jiddisch sterk in belang aofnaom; in de ieder geneumde len evels gief 't nog groete gróppe geïsoleerd levende Joede die de taol in ier hawwe. De meiste Nederlandse Joede spreke allewijl Nederlands.

't Jiddisch weurt oonder mie in Nederland erkènd es minderheidstaol.

't Jiddisch is oontstande tösse de 9de en d'n 11de iew in 't Rienlaand. Door de vervolginge in de middeliewe, door o.m. de kruustochte, verplaotsde de joedse gemeinsjap ziech nao Oost-Europa.

De ajdste teks - 'ne zege en inkel regels oet de Machor - stamp oet 1272. 't Ierste literair werk is vaan 1382.

Väöl Jiddische wäörd zien in 't Hollands en 't Limburgs terechgekoume. Dèks geit 't daan um wäörd die me es Begoons umsjrijf.




#Article 75: Sanskriet (208 words)


Sanskriet is de klassieke taol vaan de Indiase besjaoving, gebaseerd op de spreektaol vaan Noord-India roond 1000 veur Christus of ieder. 't Sanskriet is de taol vaan väöl klassieke wèrke euver 't Hindoeïsme en de Indiase filosofie. Zien positie is vergeliekbaar mèt die vaan 't Latien en 't Aajdgrieks in Europa, meh de taol leef mie; zoe gief 't allewijl nog lui die in 't Sanskriet zien opgetrokke (oongeveer 6.000). Oonder de belangriekste werke zien de bei Veda's, de Mahabharata en Kamasutra. 't Sanskriet is 'n Indo-Europese taol, en veur de taolwetesjap hiel important umtot ze zoe vreug woort opgesjreve. De vreugste vörm vaan 't Sanskriet, wie in de Veda's euvergelieverd, neump me 't Vedisch; dees taol verhèlt ziech tot 't Klassiek Sanskriet wie 't Homeros-Grieks tot 't Klassiek Grieks. 't Sanskriet weurt, wie 't modern Hindi, gesjreve in 't Devanagari, wat Goddelek sjrif beteikent.

De grammair vaan 't Sanskriet is in de taol zelf al vreug besjreve door Pânini (Astâdhjâjî). 't Sanskriet heet alle ach naomvalle oet 't Indo-Europees behawwe, en oondersjeit drei getalle, inkelvoud, miervoud en dualis; dee leste weurt consequent gebruuk. 't Wèrkwoord kint 'n indicatief en 'n optatief; de conjunctief is aofwezeg in de grammair vaan Pânini en kump allein in 't Vedisch veur.




#Article 76: Manx Gaelic (115 words)


Manx Gaelic (dèks gewoen Manx) is de Keltische taol vaan 't eiland Man in de Ierse Zie. De taol is èng verwant mèt 't Iers en 't Sjots Gaelic, wat wel bliek oet 't feit tot nao al dees drei taole mèt Gaelic verweze weurt. De taol waor oetgestorve, dat wèlt zegke de laotste mojertaolspreker waor in 1974 gestorve, meh sinds d'n Twieden Wereldoorlog höbbe väöl eilaandbewoeners de taol gelierd en zien ze goon gebroeke es umgengstaol. Oet houweleke tösse twie revivers zien oonderwijl weer nui mojertaolsprekers gebore. Op 't eiland zien sjaole boe keender in 't Manx weure opgetrokke. Yn Cheshaght Ghailckagh is de organisatie die ziech veur de taol inzet en ze regelt.




#Article 77: Hindoeïsme (265 words)


't Hindoeïsme is de traditioneel religie vaan India en vaanajds èng verboonde mèt de Indiase cultuur en häör cultuurtaol, 't Sanskriet. 't Hindoeïsme kint väöl gaode en is verreweg de wijst verspreide polytheïstische religie. In Nederland is 't Hindoeïsme, nao 't Christendom en d'n Islam, de derde religie, in 't Bèlsj zien de Hindoes väöl zeldzamer. De relatief groete populatie in Nederland kump veurnaomelik oet Surinaam, boe ze es wèrkimmigrante oet India naotouw zien gekoume. 

In 't hindoeïsme  gief 't eine god dee de sjöpper is, Brahma genaomp, eine god dee de bewaorder is, dee de naom Vishnu heet en de populairste van alle goje zien en de godin Kali, die weurt gezeen es de vernieteger. Daoneve zien d'r nog talloes aandere goje. De hindoeïstische goje zien gein aogönstege, vechtende goje wie in de Aajdgriekse mythologie en ze eise neet tot ze allein weure verierd. Vaanwege dees openheid perbere hindoes ouch lui mèt 'n aander geluif d'rbij te betrèkke. Es beveurbeeld e christelek of joeds iemes nao 'n stad in India verhojs, nudeg d'n hindoestaonse naober de christen woersjijnlek oet veur e bezeuk aon de tèmpel. 't Maak niks oet tot de christen 'ne god mèt 'nen aandere naom veriert. De hindoenaober zaw de nuie naober vraoge um 'n aofbeelding of representatie vaan de god nao de tempel mèt te nömme en 't touw te veuge aon 't pantheon (de gróp goje). De meiste hindoestaone zölle oetlègke tot ze väöl goje en godinne veriere, meh tot al dees aofbeeldinge oetmake vaan ein gojelek essentie die 't gaans universöm doordrink. Die essentie is Brahma of Parusha.




#Article 78: Zumpelveld (285 words)


Zumpelveld (Hollendsj: Simpelveld) is ee dörp en ing gemingde in 't zuudoeëste va Hollendsj Limburg. De gemeente besjleet 16,03 km² en hat mieë as 10.500 iweunesj. De gemingde besjteet oes tswei kerne: Zumpelveld en Bóches (Bocholtz).
 

In allebei de dörper waedt ee Middelduutsj uvvergangsdialek gesjpraoche; 't Zumpelvelds hat alling mieë Nederduutsje kenmerke as 't Bóchezer plat. I Bóches mache ze och va geker G ing J, en dat dunt ze i Zumpelveld nit.

Dörper, gehuchte  en buurtsjappe:

Zumpelveld woar i de Romeinisje era 'n beziedelóng neëve 'n groeëse hieërbaan van Mesjtreech noa Kölle. In 1930 woeët 'n esjkieës, ofwaal sarcofaag, oet deën tsied opgegrave, bekind as de sarcofaag va Zumpelveld.

I g'n plaatsj sjtoon nag 'n paar ouw höaf, geboewd va keundersjteng. Óch de neo-romaanse kirch, gewiejd aan de heilige Remigius en óntworpe durch Caspar Franssen in 1921, is va deë zèlfde sjteng. De typisch Limburgse toere sjtamt oes 1935 en is óntworpe durch A. Swinkels. De pastorie, mit helsjtenge lieste rónk de vinstere, dateert van 1683. Ze is in 1778 gerestaureerd en oesgebreid.

I Zumpelveld ligke 'n paar kloeëstesj: Hoes Loreto van de zuustesj van t Erm kind Jezus ( sjtichteres woar  Clara Fey), oes 1878 en 'n (vuurmalig) paterskloeëster Damianum op de Plaar. Óch bevingk zich hei 'n lourdesgrot en 'n calvarie in e park.

Aa g'n Ezerbaak sjteet de Ouw watermeule oes 1774. 

I g'ne veëdel: In de Gaas, bei 't gleis, sjtoon hoezer van architect Jan Stuyt.

De sjtatie van Zumpelveld deent hüj as tsentróm van 't projek ZLSM ofwaal Zuid-Limburgse Stoomtrein Maatschappij, die, seër 1995, mit hóngerdvuftsig vreejwilligesj, 't Miljoanelientsje wier i gang gezat hant. De restauratie hat nag de origineel hoozener uvverkappóng oes 't begin van de tswentigste joarhóngerd.




#Article 79: Limburgse dialekte (1443 words)


't Limburgs is 'n taol mèt 'n groete dialektische variatie; zoe groet tot de dialekte soms neet of koelek oonderein te verstoon zien. Allewel tot ein groop besteit die ziech inzèt veur 't gebruuk in officieel situaties vaan 'n Algemein Gesjrieve Limburgs (AGL), meh ierstes weurt dezen taolvörm neet wied geaccepteerd en twiedens maak gein inkel aander organisatie gebruuk devaan (e veurstèl um 't in Nederlands Limburg 'nen officiëlen status te geve is verworpe). Lèstes zien väöl minse die ziech mèt 't Limburgs bezeghawwe 't es häör pliech de nog ummertouw levende variatie aan dialekte zjus te cultivere; dat is veural de doelstèlling vaan de Veldeke-vereineging.

Neet allein heet 't Limburgs hendeg väöl dialektische versjèlle, de isoglosse die dees versjèlle op kaarte aongeve en e specifiek kinmerk begrenze loupe meistal neet gliek. 't Is daan ouch hendeg meujlik um 't Limburgs in dialekgróppe op te deile, jeh zelfs de begrenzing vaan 't Limburgs is 'n oonmogeleke zaak. Hei zal eder belaangriek kinmerk weure besjreve en de gebruukde indeiling weure touwgeliech aon de haand vaan de wèrkeleke versjèlle. Veur de verglieking, en umtot sommege definities hiel breid zien, zalle hei ouch dialekte die in de meiste definities boete 't Limburgs valle behandeld weure.

'n Regiolek is regionaal taolgebruuk en is soms 'n dialek, dat gevörmp is door samevoging van mierder dialekte, die bie-ein in de buurt gesproke weure. Umtot lui ummer mie kontakte boete de eige plaats höbbe numme ze oonderein eleminte van elkaars dialekte euver. Zoe waor 't Mestreechs ein vaan de wienege Limburgse dialekte die slech gebruukde (Mestreech ligk nog zjus ten weste vaan de Panninger Linie) dewijl boete Mestreech väölal sjlech gezag weurt. Noe gebruuk me allebei de vörm. 'n Biehurend versjijnsel binne de regio's is 't versjuive van dele van de isoglosse (taolgrenze).

De gemekelekste oplossing is de provinciegrenze vaan de bei Limburge es boetegrens te numme. Woe Limburg stop, hèlt daan ouch 't Limburgs op. Natuulik is 't wel zoe tot alle Limburgers 't dialek vaan hun eige plaots Limburgs neume, meh taolkundeg gezeen levert dit alderlei probleme op: de extreem dialekte höbbe weineg mètein gemein en meistal te mie mèt de dialekte zjus euver de provinciegrens. Taolkundege aofgrendeling vaan 't Limburgs moot daan ouch via ander grenze plaotsvinde.

De allerdudelekste grens is de taolgrens Germaans-Romaans. Dees taolgrens tösse 't Nederlands en 't Frans is bij wèt vasgelag sinds 1963. Dees grens is evels neet te gebruke um de gebiede boe plat gemojld weurt aon te geve umtot 't plat in de gebiede boe dees taolgrens späölt allein in Wallonië 'n officiële status heet.

Daonao de belangriekste en sterkste grens veur 't Limburgs is de Benrather Linie, de grens tösse 't Nederduits en 't Middelduits. Dit is oonder väöl mie de grens tösse make en maache - veur 'n gedetailleerde besjrieving zuug 't hoofartikel - en ze snijt perceis 't uterste zuidoeste vaan Nederlands Limburg aof: Kirchroa inclusief Egelse, Vols inclusief Lemieësj en Bóches, dewijl Zumpelveld bei variante kint. Soms weurt de Benrather Linie e bitteke mie nao 't weste getrokke; dit is 'n kwestie vaan traditie. De Benrather Linie grens 't Limburgs in 't zuidoeste aof; e belangriek deil vaan 't Limburgs taolgebeed kump zoe in Duitsland te ligke.

Euver grens van 't Limburgs in 't noorde en weste besteit minder einstummegheid. Algemein greujt de visie tot me daoveur e complex vaan isoglosse moot aonnumme. Historisch naom me daoveur evels de Uerdinger Linie: de grens tösse ik en ich. Dees zietak vaan de Benrather Linie löp oonder Venlo door (meh euver Tegele laanks), oonder Mael, euver Wieërt, euver Buul heer, euver Pelt, te zuidooste vaan Lommel en De Loei (Tessenderloo) (die dus boete 't ich-gebeed valle), en mèt 'n drej um Tiene heer. Jaorelaank is dees lien 't criterium veur wat Limburgse dialekte waore gewees. Inderdaod gief dees lien frej aon wie de Kölse expansie ziech gedeiltelek verspreid heet euver 't Limburgs land. E probleem is evels tot e dialek wie 't Venloos neet es Limburgs zouw mage gelde dewijl 't toch mie Limburgse es Braobantse kinmerke heet, en tot veur 't Tienes perceis 't umgekierde zouw mote gelle. Bovedeen gief de Uerdinger Linie mer drei wäörd aon (ich, mich, ouch) en zelfs dees drei wäörd höbbe neet dezelfde grenze: de mich-grens tek bij Zaerem (Sevenum) aof vaan de Uerdinger Linie en geit euver Venlo en Árse heer ('t mich-kerteer), de ouch-grens sjeit ziech in Belsj Limburg aof en löp väöl oosteleker, dwars door de provincie eweg (ich kal oek Limburgs is dus in sommege Limburgse dialekte 'ne correcte zin).

'n Ander belaangrieke grens is de betoeningslien, die aongief in welke dialekte me 't versjèl tösse sleiptoen en stoettoen oondersjeiend gebruuk. Ze löp euver Venlo, Árse en Haors eweg, oonder Mael, traditioneel euver Wieërt (meh zuug oonder), euver Buul, weer te zuidoeste vaan Lommel en De Loei, en daan door Belsj Limburg perceis ten weste vaan Hasselt nao oonder; 'n aontal deilgemeintes vaan Hasselt vèlt daan al boete 't Limburgsetaolgebeed. Es me 't Limburgs definieert griep me dèks al gaw nao de twietoenegheid; dees eigensjap es condicio sine qua non aon te numme veur 't Limburgs is daan ouch logisch. De betoeningslien löp veur 'n aonzeenlik deil al gliek mèt de Uerdinger Linie. Woe die liene samevalle kin me al rösteg spreke vaan de taolgrens vaan 't Limburgs; zeker ouch umdat dèks nog väöl ander grenze mètloupe. Dao boe ze oetereinloupe ligk evels de controverse. Volges dees definitie zouw oonder mie 't Sintruins gei Limburgs zien, al heet 't väöl gemein mèt dialekte oet de umgeving die wel es Limburgs gelde. 't Punt is evels tot de betoeningslien neet zoe sjerp is es ze liekent: in de umgeving vaan 't twietoenegheidsgebeed ligke väöl plaotse die in hun dialek wel de sleiptoen en stoettoen kinne meh die neet beteikenisoondrsjeiend gebruke. Bovedeen zien dao twie belangrieke gebiede, 't eint is Wieërt en umgeving (zuug Wieërts), 't andert besleit de gemeintes Eisde en Riems, boe taolverandering deveur gezörg heet tot de toene defectief gewore zien. Door hun structuur en taolgesjiedenis is 't evels oonzinneg dees dialekte bij ander gebiede te betrèkke - in 't geval vaan Eisde en Riems is dat zelfs praktisch oonmeugelek. Me moot daan ouch acceptere los mèt de betoeningsgrens um te goon.

Oongeveer gliek mèt de grens tösse Belsj Limburg en Vlaoms-Braobant löp de Getelien. Dit is 'ne bundel vaan op ziech oonbelangrieke isoglosse die bijein evels dudelek belaang höbbe: aon de weskant ligke typisch Braobantse/westeleke wäördvörm, aon d'n oeskant typisch Limburgse/oesteleke. 't Is wel zoe tot dees isoglöskes neet allemaol gliek loupe; de Getelien is erg raofelig. Toch is dit, alles bijein bezeen, de meis gesjikde grens tösse 't Limburgs en 't Braobants.

'n Veerde grens die in 't verleie wel gebruuk is is de grens vaan wel en geinen umlaut in verkleinwäörd. In dees ruim definitie zouwe neet allein bei Limburge hielemaol Limburgstaoleg zien, meh ouch 't ooste vaan Noord-Braobant en zelfs de Betuwe (zuug Oos-Braobants).

Samegevat verlöp de taolgrens oongeveer zoe: bij Sintruin in de buurt laanks de Getelien, bij Lommel via de betoeningslien en de Uerdinger Linie, die vaanaof Loei sameloupe tot aon Mael, oonder Mael door, euver Zaerem, Haors en Árse, Duitsland in.

Neve de bove besjreve isoglosses die es boetegrens dene gief 't nog 'n aontal belangrieke binnegrenze. Veer vaan die grenze loupe min of mie in de buurt vaanein, zoe door 't midde vaan Belsj Limburg. Dit zien de Panninger Seitenlinie (de grens tösse schaop en sjaop), de doe-gijlien, de ui-oe/ij-ielien ('t versjèl tösse huis en hoes, kruis en kruus, ijs en ies, ummer in wes-oostegestèlling) en de ie-ee/oe-oolien ( de isoglos tösse bier en beer en tösse goed en good). Op de Panninger Seitenlinie nao zien dit alleveer liene vaan de Braobantse expansie. Oongeveer vaan Miëve-Roj tot aon Genk (get te noorde daovaan) loupe dees isoglosse gliek; dit neump me de Genker barrièr. Daobove en veural dao-oonder evels wejjere de grenze oeterein. De bei vocaol-isoglosse (de ij-ie/ui-oelien en de ie-ee/oe-oolien) goon ten zuie vaan Genk same nao 't zuidooste, tot kortbij de grens mèt Nederlands Limburg. In 't Mestreechs zien al wäörd doorgesiepeld die ziech (gedeiltelek soms) gedraoge esof ze ten weste vaan de lien ligke (bev. bij i.p.v. bie). De doe-gijlien geit rech nao 't zuie en raak de Germaans-Romaanse taolgrens t'n ooste vaan Tóngere. De Panninger Seitenlinie löp get westeleker en raak de taolgrens te weste vaan Tóngere, woe me daan ouch sjaop zeet.

In december 2010 ies gesjtart mèt de opzèt van e Corpus Gesjproke Limburgs op initiatief van 't Hoes veur de Kunste. 't betref geluidsopnames van de dialekte die gesjproke were in Nederlands Limburg

Zuug veur sjtudies, publikaties en beuk: Literatuur euver 't Limburgs




#Article 80: Amb Mofert (gemèndje) (218 words)


Amb Mofert (officiële Nederlandse naam Ambt Montfort) waas 'n Nederlands-Limburgse gemèndje bie Remunj, mit 'n oppervlak van 44,15 km² en op 1 januari 2006 10.999 inwoners. 't Is noe óngerdeil van de gemèndje Roerdale. De gemèndje hauw de volgendje woonkerne: Mofert (Montfort), Berg ane Roer (Sint-Odiliënberg) mit de naobersjappe Lerop, Paalder (Paarlo) en 't Räötje (Reutje), en Postert (Posterholt) mit De Varsj (Varst). 't Gemèndjehoes stóng in Berg.

De gemèndje woor verneump nao 't bestuursdistrik Amb Mofert, det inne middelieëve bestóng.

Op 25 april 1991 kreeg de nuuj fusiegemèndje, nag óngere naam Postert, 't volgendje waope toegekantj:

't Waope woor veural gebaseerdj op 't aad waope van Postert (zes stökker zèlver en lazuur); dit dörp haw 't weer vanne hieëre van Vlórp (wo Postert vanaads ónger vool). De viefblajer komen oet 't waope van Berg, dewijl de kantjele rappeleren aan 't kestieël in 't waope van Mofert. Wie de gemèndje in Amb Mofert woort ómgeduip, haet die dit waope gehaje.

De gemèndje Amb Mofert bestóng eigelik al saer 1 januari 1991, mer dan ónger de naam Postert. 't Waas 'n fusiegemèndje, die óntstange waas nao 't fusere vanne gemèndjes Postert, Berg ane Roer en Mofert. Op 1 januari 2007 is de gemèndje Amb Mofert mit de gemèndje Roerdale gefuseerd toet 'n nuuj gemèndje die ouch Roerdale geneump weurd.




#Article 81: Bezel (512 words)


Bezel (Nederlands: Beesel) is 'n dörp en gemeinte in Nederlands Limburg, aan de Maas. De gemeinte haet óngevieër 13.500 inwoeëners; 't oppervlak bedreug 29,20 km². 

D'r zien drie parochies: 

Tösse Bezel en de Ruiver ligke de Lommerberg, met óngevieër zeshóngerd vakansiehuuskes veural 's zomers ouch 'n dörp op zich. De gemeinte haet drie industriegebiede: 't Meuleveld en de Rovershei biej Ruiver en 't Maasveld biej Bezel.

Bezel wurd veur 't ieërs geneump in 1275 maar besjtóng toen al hiel get ieëwe. Bewuuëningssjpäör gaon truuk tot in de prehistorie en in de gemeinte höbbe auch diverse Romeinse gebouwe gesjtange. De naam Bezel mót meugelik begrepe weure es bies-loo en haet daomet óngevieër dezelfde beteikenis as de Biesbosch biej Dordrech: eine bos van beze in ein waterriek gebied. Daomei zal den de luip van de Huuëlbaek bedoeld zien.

Bezel haet waarsjienlik in de middelieëwe toet 't Graafsjap Kessel gehuuërd. Dit zou verklaore waoróm zoe vuuël Bezelse boerderieje in de veertieënde en vieftieënde ieëw nog in henj ware van de hieëre van Kessel en allerlei ziejtèk daovan. Biej de ieërste vermeldinge waar Bezel als deil van 't zoegenaamp Euverkwarteer aevel al Gelders en zou det auch nog ieëwelang blieve: ieërs Sjpaans, nao de Vrede van Utrech (1713), die ein inj maakde aan de Sjpaanse Successieoerlog, Sjtaats. Al dae tied haaj Bezel same met Belvend 'n sjepebank die 't gebied besjtuurde en d'r rech sjprook. Met de koms van de Franse op 't inj van de 18e ieëw waerde Bezel ingelief biej Frankriek. Tösse 1830 en 1839 waar de gemeinte korte tied Belgies en 't waar in dees jaore det de Ruiver zich losmaakde as zelfsjtenjige parochie. Toet 1876 mós Bezel 't zónger gemeintehoes sjtelle. In 1920 waar de Ruiver - same met Óffebek - aevel zoeväöl gróter gegreujd det de gemeinte besjloot óm 't raodhoes nao de Ruiver te verhoeze. Auch tegewoordig zit de greuj van de gemeinte Bezel veural oppe Ruiver en in Óffebek. 't Kerkdörp Bezel óntwikkelt zich de letste jaore veural as toeristische trekpleister, met èns in de zeve jaor 't bekende Draaksjtaeke.

In 2003 haet heimkundevereiniging Maas- en Swalmdal ein Bezels-Ruivers waordebook oetgebrach ónger de naam De Groeëte Zeumer, samegesjteld door Paul Bloemen.

De gemeinte Bezel is euver 't algemein sjneller gegreujd as de ganse provincie Limburg. Deze greuj kump natuurlik veur raekening vanne Ruiver, zaeker wo 't de ciefers van nao d'n Twieëde Waereldoorlog betröf.

(v1830=100)

Greun: Gemeinte Bezel
Blauw: Provincie Limburg

De bevólkingsgreuj is euver de ganse periode 2006-2016 leech negatief door vergriezing, allewel 't aantal inwoeëners get kan sjómmele.

Op 27 juli 1853 kraog de gemeinte Bezel vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind wat ziech es volg liet umsjrieve:

De sjepebaank Bezel-Belvend, boe 't dörp oonder 't ancien regime touw huurde, had wel e zegel, meh me besloot dat neet te gebruke. In plaots daovaan naom me d'n draak vaan de Sint-Jorissjötterij. De Hoeg Raod verliende 't waope toen in riekskleure.

't Veendel tuint de kleure en symbole vaan 't waope, meh ouch 't raad vaan 'n watermeule. Dit is e symbool veur De Ruiver.




#Article 82: Baerge (287 words)


Baerge (Nederlands: Bergen) is 'n plattelandsgemeinte in 't noorde vaan Nederlands Limburg. 't Aontal inwoeners ligk tösse de 13.000 en 14.000, verspreid euver versjèllende kerne aon d'n ooskant vaan de Maos. 't Oppervlak is 109,45 km², daovaan is 3,00km2 water. 

De gemeinte umvat de volgende kerne en bijbehurende naobersjappe.

Baerge is 'n hendeg bos- en heirieke gemeinte. E groet deil vaan 't zuidelek deil vaan de gemeinte, um en tösse Wel en De Wellerloj,weurt ingenómme door 't Nationaal Park de Maasdune.

De gemeinte Baerge woort in 1800, oonder Frans bewind, gevörmp oet de aw sjepebenk Baerge en Wel (dèks gewoen Wel geneump), Heie en Offere. De nui gemeinte neumde me nao zien hoofplaots Ald-Baerge. Dit dörp hètde vreuger gewoen Baerge, tot nao d'n Twiede Wereldoorlog de bebouwing aon de ooskant vaan de groete weeg tot e nui dörp (Ni-j-Baerge) oetgreujde.

De gemeinte is sinds häör vörming gein oonderwerp vaan herindeilinge gewees. Roond 2010 waor 'n fusie mèt Gennep en Mook en Middelar aon de orde, meh die is aofgebloze gewore nao proteste vaan Baerge.

't Groetste deil vaan zien historie is Baerge, 'n typische plattelandsgemeinte, gestiedeg gegreujd. 'nen Oongewoen explosieve greuj heet 't evels zelde gehad.

(v1830=100)

Greun: Gemeinte Baerge
Blauw: Provincie Limbörg

D'n Hoege Raod vaan Adel kós Baerge op 22 jannewarie 1907 e waope touw. De besjrieving in 't rezjister is hendeg summier:

Versjèllende details blieve hei oonbeneump. Toch weurt 't waope in de praktijk ummer 'tzelfde geteikend, en 'n completer besjrieving is de volgende:

't Waope vereineg de symbole vaan de drei aw hierlekhede daan wel sjepebenk. D'n heilege Dionysius waor petroen vaan Heie, de heilege Cosmas en Damianus waore petroene vaan Offere en de pijl kump oet 't zegel vaan Baerge en Wel.




#Article 83: Helje (gemeint) (255 words)


Helje (Dörp veur de inwoeëners; Hollandse naam: Helden) is 'n dörp in de gemeinte Pieël en Maas in Nederlands Limburg.

Tot 2010 waor Helje 'n zelfsjtenjege gemeint, mèt 'n oppervlak van 69,23 km² en op 1 juli 2008 19.545 inwoeëners. Binne dees gemeint laoge boete Helje ouch de volgende kerne:

't Gemeintehoes sjtong in Kepèl.

Op 1 januari 2010 is Helje, same mit Bree, Kessel en Mael, opgegange in de nuuj gemeint Pieël en Maas.

Op 28 september 1867 werd aan Helje 'n gemeintewapen toegekindj, destieds letterlik umsjreve as volgt: ziende 'n sjild van lazuur (blauw), belaje mit 'ne nao veur gekierde St.Lambertus in bissjoppelik kleid van goud, hoijende in de linkerhank 'n zwaard en 'ne palmtak, in de rechterhank 'ne bissjopsstaf, alles van goud, 't gehiel umgaeve van 't randsjrift gemeintebestuur van Helje (Limburg).

In 1969 werd 'ne gemeintevlag ingestild, bestaonde oet zes groete en zes kleine banen, langs de bokszijde aafwisselend in gael en blauw en in de vlucht van blauw en gael. De zes aevenhoege banen duiden op de zes kerkdörpen en de zes gehuchten waoroet de gemeinte Helje oorspronkelijk bestong. Door de aafwisselende kleur van de banen ontsteit 'n sjeidingslien, die verticaal door de vlag lupt. Deze lien stilt veur de taal- of dialectgrens wilke door de gemeinte löpt en aanguft det ten noorden van de lien Weert-Venlo 't Braobants-Gelders dialect en ten zuje hiejvan 't 'echte' Limburgs dialect gesproken wurdt.

(v1830=100)

Greun: Gemeint Helje
Blauw: Provincie Limburg

G. Engels makde in 1965 'n woordelies van opvallende Heljese weurd: Heldense rariteite.




#Article 84: Haors aan de Maas (145 words)


Haors aan de Maas (ok wàl Hors of Hôrs geschreve, Horst aan de Maas in 't Nederlands) is 'n Noord-Limburgse plattelandsgemènt tösse Venroj en Venlo. Op 1 april 2016 woënde heej 41.913 minse. De gemènt Haors aan de Maas bestiët sinds 2001. Ze óntstond oet de samevoeging van de gemèntes Brokeze, Grevors en Haors. In 2010 woort de gemènt oetgebreid met de alde gemènt Zaerem en de dörper Mieëldere, Tiendere en Zwolge oet de opgeheve gemènt Mieëldere-Wânsem. 't Oppervlak bedroog veur de herindieëling van 2010 121,93 vèrkènte kilomèters. Nao de herindieëling bedraog 't oppervlak 191,92 vèrkènte kilomèters. Qua oppervlak is Haors aan de Maas daormeej de groëtste gemènt van de provincie Limburg. Door de ligging aan de Maas, hèt ze häör naam gekrege. 

De gemènt bestiët oet zestien dörpskèrne: 

Twië bekende popacts kome oet dees gemènt: Rowwen Hèze kumpt oet Amerika, De Heideroosjes oet Haors.




#Article 85: Kessel (224 words)


Kessel is 'n dörp in de gemeinte Pieël en Maas in Nederlands Limburg, bie Venlo.

Op 1 januari 2010 is Kessel, toen nao inwoeëners de kleinste gemeinte van de provincie, same met Bree, Helje en Mael opgegange in de nuuj fusiegemeinte Pieël en Maas.

Op 1 januari 2004 woeende in de gemeinte 4.212 luu en 't oppervlak bedroog 22,13 km². In 't dörp Kessel woeëne in 2013 3.474 luu. 
De twieë belangriekste kèrne waore

Verder had ze nog inkele gehuchte

(v1830=100)

Greun: Gemeint Kessel
Blauw: Provincie Limburg

Op 1 oktober 1898 kraog de gemeinte Kessel vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwbedeild, wat ziech zoe liet umsjrieve:

Kessel waor in vreuger tije de hoofplaots vaan 'n apaart graofsjap, later ingelief bij Gelder en gereduceerd tot 'n amb en ein inkel hierlekheid Kessel. De hiere vaan Kessel droge vaanajds al 't roetekruus es waope. Evezoegood vint me dat waope al trök op e zegel vaan de sjepebaank Kessel en Helje oet 1387. Dit waope blaof tot in de laten achtienden iew in gebruuk.

Maria is de petroenheilege vaan Kessel. Ouch op de zegele vaan de Kesselse sjepebaank is 'nen heilege te vinde. Vreuger historici meinde tot dat Maria waor, meh 't vrij oondudelek pleetsje liekent ieder op 'ne maan ('t zouw dan Sint-Joris kinne zien). 'n Aajd kèrkelek zegel dreug wel 'n Maria.




#Article 86: Brach (455 words)


Brach (Maasbracht op 't Nederlands) is e dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Maasgoew. 't Ligk aon de rechterkant vaan de Maos en 't Julianakenaal, tegeneuver Wèssem, stroumopwaarts (zuidwestelek) vaan Lin, stroumaofwaarts (noordoostelek) vaan Staeveswaert, noordelek vaan Ech en (noord)westelek vaan Mofert. De plaots heet op d'n heenweeg (vaanoet 't noorde) 'nen aofslaag aon d'n A2 en ligk kortbij 't indpunt vaan d'n A73 (knouppunt 't Vóndjere). Tot 2007 waor Brach 'n zelfstandege gemeinte.

In Brach, op de Steinakker um perceis te zien, zien voondste oet de Romeinsen tied gedoon. Brach waor aajdtieds gein zelfstendege plaots: 't veel oonder de sjepebaank vaan Ech. In d'n Tachtegjaoregen Oorlog wisselde 't mie es eine kier tösse de Rippubliek en de Spanjole; bij de Vrei vaan Münster (1648) hele die lèste 't. Bij de Vrei vaan Utrech vaan 1713 (en e paar in de volgende jaore geslote vervolgverdraoge) woort Brach evels aon de Rippubliek touwbedeild.

Mèt de Franse bezètting woort Brach aonvenkelek (1796) ingedeild in 't kanton Ech, wat in 1800 in versjèllende klein gemeintes (mairies) woort opgedeild. Ein vaan die gemeintes waor Brach; dit waor d'n ierste kier tot 't dörp bestuurlek zelfstandeg woort.

Op 30 september 1944 deeg 't Pruus gezag alle sjeper in de binnenhave vaan Brach opbloze. In 1991 woorte de gemeintes Lin, Staeveswaert en G'n Oea en De Laak aon Brach touwgevoog. Dees oetgebreide gemeinte Brach bestoont tot 1 jannewarie 2007, wie ze mèt Hael en Toear fuseerde tot de nui gemeinte Maasgoew. De take vaan hoofplaots woorte verdeild tösse Brach en Hael.

Brach is veural nao d'n Twiede Wereldoorlog zier hel gegreujd.

(v1830=100)

Greun: Gemeinte Brach
Blauw: Provincie Limbörg

't Waope wat me in d'n tabel zuut waor vaan de oetgebreide gemeinte, die dit sinds 21 fibberwarie 1992 droog. 't Liet ziech zoe umsjrieve:

Daoveur had de aw gemeinte Brach sinds 9 mei 1889 'n aander waope (zuug heineve). Dit waor gedeild, mèt in 't rechterdeil (veur de beziener links) 't bove besjreve sjuinskruus en in 't linkerdeil, in goud, de H. Gertrudis vaan Nijvel.

Brach waor oonder 't ancien regime neet zelfstendeg (herlees de historie) en had daorum toen gei waope of zegel. 't Sjuinskruus (Andreaskruus), wat in bei waopes veurkump, is 't waope vaan Ech, boe Brach iewe oonder veel. Getrudis is de parochieheilege vaan Brach. D'n umgewende liew vaan goud is de liew vaan Gelder; zoewel Brach es Lin höbbe bij Gelder gehuurd en 't waope vaan Lin had de Gelderse liew ouch. De liew vaan zèlver in keel is vaan Staeveswaer; Staeveswaert, vreuger 'n veurnaom vesting en in de middeliewe oonaofhenkelek vaan Gelder, woort belaankriek genog gevoonte um gans 't waope op te numme. 't Waope vaan G'n Oea en De Laak kaom neet in 't nui waope trök.




#Article 87: Bree (Nederlands Limburg) (736 words)


Bree (Nederlandse naam: Maasbree) is 'n dörp in de Gemeinte Piël en Maas. Vûr 1 jannewari 2010 waar Bree nag 'n zelfstèndege gemeinte. De gemeinte Bree bestông (op 't moment van de fusie) oët twiëje groëte dörper: Balder (Baarlo) en Bree. 't aantal inwoëners bedroog op 1 jannewari 2006 mâr leefs 12.856, en 't oppervlak is welgeteld 51,18 km². Daomèt is Bree allewiel (kwa oppervlak) 't grôtste dörp van Piël en Maas. Ônger Bree valle ok de buurtschappe 't Rooth, Döbbrook, Rinkesfort en Tongerlo. In Bree wuürt van oorsprông 't Brits plat gepraot. 

In de Middelieuwe behuërde Bree tot 't graofschap Kessel, det wèr deil oëtmâkde van 't Euverkwarteer van Gelre of Spaans Opper-Gelre. Zoë wie has euveral in dae tied waas zoëwel in Bree as in Balder de landbouw en viëteelt 't haufdmiddel van bestaon. Tiejes de Spaanse Successieoorlog rônk 1702 waas 't gebied dôr Prusische piotte bezat en zoë bleef 't as deil van Prusisch Opper-Gerle ongevier 'ne ieuw lang Prusisch.

't Dörp Bree wuürt veur d'n ierste kier genumd in 'n akte oët 't jaor 1240, waorbeej eine Diederik, Hiër van Altena, vuül rechte schônk aan de monnik van 't pas gestichte kloëster St. Elisabethsdal beej Nunem. In Bree heij Diederik bepaolde rechte det hae aan de kloësterlinge goof, waorônger 't recht öm 'n persoën veur te drage dae in Bree 't pastoërambt moogde gaon bekleije. Oët deze oërkonde bliek dus duüdelik det Bree in 1240 bestông as gemeinschap en det der 'n kèrk waas. Heejmei waas Bree 'n kerkdörp.  

't Besteur van 't dörp woort, toet de kôms van de Franse, gevormd dôr de Schepebank. Aan 't haufd heejvan stông 'ne schout, dae dôr de Hiër benumd woort. Wat Bree betröf kwaam dit recht, aevenas de angere heerlikke rechte, achtereinvollegend toe aan de graaf (in latere tieje hertog) van Gelre, de hertog van Bourgondië en de keuning van Spanje. In 1673 kocht de Hiër van Aarse, dae dôr erfenis in 't bezit van Hoës 't Breij gekomen waas, dees rechte van de Spaanse keuning.

Has alle bewoëners veurzooge in eur laevesôngerhaod dôr te werke in de landbouw en viëteelt. D'r looge inkele groëtere boorderiëje in Bree, ônger angere de Kerckenhof, hof Tongerlo, d'n hof aengen Eijnde, Baelshof, de groëte en de kleine Westeringsehof en Haenenhof. Dees hoeve waare eigendom van adellikke hiëre of welgestelde burgers en soms van kerk of kloësters. Ok heije sommige inwoëners 'n klein boorderiëke in bezit, terwiel angere as daägloëner de kost môste zeen te verdeene. Natuurlik waare d'r ambachsleeje, mâr die heije toch mèstal ok 'n boorebedriëfke.

Nao 1794 bezat 't Franse leger 't gebied en daomèt kwaam 'n niej bestuursorganisatie toet stand. Gemeintes met minder as 5000 inwoëners woorte beejein gevoogd, en zoë vormde Blierik, Baolder en Bree same 'Mairie de Bree', later Maasbree genumd. De gemeinteraod vergaderde in 't Blierikse Raodhoes, ömdet Blierik 't groetste dörp van de gemeinte waas. Sinds 't ing van de 19e ieuw haet de stad Vennel (Venlo) verschillende poginge ôngernome öm Blierik oët de gemeinte Bree los te kriege en beej Groët-Vennel te vooge.

Toen in 1938 börgemèster Janssens aantrooj, woort de diskussie opniej aangezwengeld, dees kiër dôr 't provinsiaal besteur. Ôndanks vuül tegestand van de mèste Blierikse raodsleeje en vuül Blierikse, kierde 't getiej langsaam in 't veurdeil van Vennel. Ôngertusse brook in 1940 de Twèdde Werreldoorlog oët, wat ok in 't veurdeil werkte van Vennel. Op 1 oktoëber 1940 gebeurde 't waortigge vuül Blierikse zich jaorelangk heije verzat: de samevooging mèt Vennel.

(v1830=100)

Greun: Gemeinte Bree
Leechgreun: Dinkbeeldige greuj mèt Blierik
Blauw: Provinsie Limburg

Situasie van 2006 wies 2009: 

Op 17 september 1853 kreeg de gemeinte Bree van de Hoege Raod van Adel 'n waope toegekind, wat zich zoë leet ömschriëve (d'n oorsprônkelikke teks is heej vervange dôr eine dae 't waope doelmaotiger beschrief):

Dit waope verwies truük nao de zegels van de dreej schepebanke in tieje van de Franse ûvverhiersing, waorin de gemeinte woort gevormd: d'n adelaer steit vûr Bree, 't gevleugeld hert steit vûr Blierik en t gewoëne hert steit vûr Balder. Ok nao 't aafstaon van Blierik heelt de gemeinte dit waope. De composiesie guüft de verhoudinge in de gemeinte aan: Bree de (naamgaevende) haufplaats en Blierik groëter as Balder.

Opmerkelik is de adelaer van Bree; 't gebroëk van 'ne adelaer is namelik vûral gewuünte as me spraekt van 'ne keuning, of 'n keuningkriëk. Wie dit as vollegd aan Bree is verbônge, blieft 'n raodsel.




#Article 88: Èèsjde (373 words)


Èèsjde (Nederlands: Eijsden) is 'n plaots ien 't uutersjte zuid-weste van Zuid-Limburg.
't Likt ien 't zuide en 't wèsjte tiege de Belzje grens aon.
Aon de andere kant van dij grens ligge ien 't zuide Moelinge (Gemèjnte Voere (Voeren)) en ien 't wesjte Lixhe en Ternèjje (alletwie Gemèjnte Visé).
Ten oêsjte van Èèsjde likt Sint-Gittere (Gemèjnte Èèsjde-Mergraote) en ien 't noerde Hëugem (Gemèjnte  Mesjtreech).

Vanaof 1982 waor de tot dow tow zelfsjtandege gemèjnte Groêselt (Gronsveld), oe aog Riêkelt bie huurde, iengedèjld bie Èèsjde. Sinds 2011 huurt Èèsjde bij de nuj gemèjnte Èèsjde-Mergraote.

't Dialect en wäörd vins se trök ien dit woerdebook:

't Aontal ienwoeners van Èèsjde bedroeg in 2006 11.734 luj.

't Grongdoppervlak is 21,90 km². 

Ien Èèsjde kumt de Maos Nederland binne.

Tusse 2006 en 2011 is de sjtaosie van Èèsjde neet ien gebruuk geweis. Mèr doer ut werk van 'nne aktiegroop sjtoppe d'r wir treine bie de sjtaosie. Venaof 11 december 2011 is de sjtaosie aongesljoeëte op de lijn van de NMBS (Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen) tusse Mesjtreech en Luuk.

Dörpe en gehuchte:

Op 5 fibrewarie 1890 kreeg Èèsjde van de Hoege Raod van Adel 'n waope towbedeild, wat zich zoe leet umsjrieve:

De aw sjieëpebank Èèsjde had gein ech waope, meh veurde ien zing zegele wel altied 't Bourgondisch kruus en Sint-Christijn. De hierlekheid hoert venaof 1430, wie de resj van 't Land van Valkeberg, bie de Bourgondische Staot, en laog sinds 1548 in de Bourgondische kreits van 't Heileg Roems Riek.

Op 16 juli 1983 kreeg Èèsjde 'n nuj waope; dit is wat ien de tabel sjteit:

Dit waope waor gemeind um mie rech te doen aon de versjillende gemèjntes die, doer de jaore heen, direk of indirek aon Èèsjde waore touwgevoog. Nèive 't Bourgondisch kruus van Èèsjde zelf vint men noe de symbole van Groêselt (adelaer mit bel) en Breusj (sjèldvoot).

't Vèndel incorporeerde versjillende elemingte oet 't waope.

In 't waope van Èèsjde-Mergraote is 't kruus 'n combinatie tusse 't knóbbeleg Bourgondisch kruus van Èèsjde en 't gekarteld rechkruus van Mergraote. Twie van de drei Groêselter bel zien ouch ien 't waope opgenoeëme.

(v1830=100)

Greun: Gemeinte Èèsjde
Blaw: Provincie Limbörg

De Deepsjtraot ien Èèsjde deende es decor in de TV-serie Dagboek van een herdershond.




#Article 89: Gulpe-Wittem (100 words)


Gulpe-Wittem (Gulpen-Wittem op 't Nederlands) is 'n Zuud-Limburgse gemeinte in 't Heuvelland; same met de gemeintes Mergraote, Valkeberg en Vols vörmp ze daovan 't groatste deil. De gemeinte besjteit oet 73,38 km² en hou op 1 januari 2006 14.390 inweunersj, verdeild euver väöl kerne.
De belangriekste brón van inkomste en employement ies in dees gemeinte 't toerisme en de beerindustrie (Gulpe, Wielder).

De plaatse in de gemeinte Gulpe-Wittem höbbe saer 2009 plaatsnaamborde, mèt de Limburgse naam, de Nederlandse naam en ouch nog  'n welkom en adieë bie 't in- en oetgoon van 't dörp of gehuch.

Dörper, gehuchte en buurtsjappe:




#Article 90: Hale (571 words)


Hale (Officiële naam Haelen) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemèntje Leudaal.

Hale is 'n kirkdörp inne Nederlandse provincie Limburg en vurmtj sinds 2007 'n deil van de gemeinte Leudaal. Daoveur huurdje 't biej de gelieknamige gemeinte Hale. Door veul miense vergaete is det Hale oorspronkelik besteit oet 't durp Hale mit dao aangegruujdj de 2 gehuchte Euverhale (officiële naam: Overhaelen) en Hales Brook (Haelensche Broek). 

Hale is 'n dörp op zich det besteit oet 'n kleine kern mit circa 4370 inwoeners.
Hale haet pront wie de omringendje dörpe 'n eige vastelaovesvereniging. Die van Hale neume zich 'De Vreigeliers' en rondj de vastelaovendj tied is Hale eave 't Vreigelriek.

Hale liktj aangrenzendj aan 't natuurgebied 't Leudaal (Leudal), Hie kin men nog veul bieste taege komme dies se verder bienao nörges zuus. Ein good veurbeeldj hiejvan is 't iesveugelke. Angere bekindje plekke oet 't Leudaal zeen de Litsberg in Nunem en de Leumeule (St. Ursula-meule) die inne bos aanne Leubaek liktj.

De gemeinte Hale heet drie versjèllende waopes gekind; twie kier waor 'n gemeinteleke herindeiling rei veur 't verliene vaan e nui waope. 't Ierste waope woort door d'n Hoege Raod vaan Adel verliend op 11 jannewarie 1867 en liet ziech zoe umsjrieve:

Dit waope is direk gebaseerd op 't zegel vaan de Halese sjepebaank, de geriechteleke hoofzedel vaan 't graofsjap Häör. De drei heures vaan dat graofsjap koume in alledrei de gemeintewaopes trök; hei zuut me ze dus es hartsjèld.

Op 3 juli 1950 woort de gemeinte, ach jaor ieder oetgebreid, bevèsteg in 't gebruuk vaan 't volgend waope:

Neve Hale hoort ouch Bögkeme vaanajds tot 't graofsjap Häör. De liew in 't waope is aofkumsteg vaan 't geslach Vaan Keverberg, de lèste hiere vaan Bögkeme. Dees gemeinte had de Keverbergse liew en de heures ouch in zie waope geveurd. De gemeinte Nunem daorentege had gaaroet gei waope. Euveregens waor de besjrieving in 't rezjister vaan de Hoeg Raod foutief. De heures in 't boveste deil mote gein posheures zien, meh gewoen (jach)heures. (In de praktijk woort dat ouch gewoen good gedoon.) De liew vaan Keverberg huurt dóbbelstarteg en getóngk vaan keel te zien.

't Lèste waope vaan Hale (bovenaon te zien in 't sjabloon), touwgekind op 25 november 1991, waor 't sumpelste vaan allemaol:

Mèt 't dörp Häör zelf begós 't vreuger graofsjap Häör de gemeinte sterk te dominere. De opgeheve gemeinte Häör droog altied al de drei jachheures es waope. Versjèl mèt 't nui Hales waope waor, tot 't lèste 'n aander kroen had en tot 't zèlverbeslaag oontbraok.

Ouch in 't waope vaan Leudaal höbbe de drei heures 'n prominente plaots gekrege.

De omgaeving van 't dörp wurdj al vanaaf de steintied bewoendj. Deze verongerstelling is ongerbouwdj door archeologische vondste inne omgaeving. De reje veur deze lange tied van bewoening is omdet Hale naobiej de hoegere zandjgrunj van 't Leudaal gelege is. 't Dörp haet 'n gooj bereikbaarheid en mede daodoor bezitj 't dörp 'n redelik groet industriepark mit leechte industrie.

De veurmalige gemèntje Hale ómvatde ouch nog de dörper Bögkeme (Buggenum), Häör (Horn) en Nunem (Nunhem). 't Oppervlak van de gemèntje bedroog 28,99 km², 't aantal inwoeërs loog róndj de 10.000. De gemèntjes Bögkeme en Nunem waore al in 1942 toegeveugdj, Häör in 1991. In 2007 góng 't op in de nuuj gemeinte Leudaal.

(v1830=100)

Greun: Gemeinte Hale
Leechgreun: Virtuele greuj mit dan waal zónger de in 1942 toegeveugdje gemeintes Bögkeme en Nunem
Blauw: Provincie Limbörg




#Article 91: Hael (370 words)


Hael (Heel in 't Nederlands) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemeindje Maasgouw.

Tot 1 jannewarie 2007 waas Hael 'n zelfstenjige gemeindje woeë de plaatse Bieëgdje (Beegden), Hael, Oeazje (Osen), Panhael (Panheel), Pol en Wèssem (Wessem) biej hueërdje (allein Bieëgdje, Hael, Panhael en Wèssem waerdje es kern bezeen). De gemeindje haaj 'n oppervlak van 25,36 km² en 8.299 inwoëners (1 augustus 2006).

Op 1 jannewarie 2007 is de gemeindje Hael mèt Brach en Toear samegevoegdj tot de noew gemeindje Maasgouw. Dees herindeiling waas neet onómsjtreje. De regering haaj ieërder anger planne veur de herindeiling (Hael zoeëj same mèt Toear biej Leudal mótte gaon hueëre) en ein deil van de bevolking verzat zich hiej tieënge. Van massaal protest waas echter noeëts sjprake.

Väör de kern Hael zeen d'r in de meer recente gesjiedenis twieë belangrieke óntwikkelinge te óngersjeije: de kóms van Sint Joseph en later Sint Anna in de 19e ieëuw. Dees insjtèllinge väör minse mèt ein versjtandelike beperking zeen altied eine groeëte werkgaever gewaesj en de geboewe zeen gezichsbepaolendj väör 't dörp. Daonaeve verangerdje de óntgrindinge 't aangezich en 't karakter van Hael (en Pol en Panhael). 't Jaorelang weggrave van grindj verangerdje 't dörp van ein agrarische gemeinsjap in ein forenzedörp  (auch dankzij de gunstige ligking t.ö.v. de A2 en de Napoleonsbaan).

Tot 1818 gaof 't 'n klein gemeindje Hael, die toen same mit Pol en Panhael tot de get groeëter gemeindje Hael en Panhael fuseerde. De nuuj fusiegemeinte Hael óntsjtóng in 1991 oet Hael en Panhael, Bieëgdje en Wèssem.

De aoj gemeindje Hael en Panhael (zeen daoveur e plaetse) droog e sjpraekendj waope mit dao-op de kop van de H. Helena. Dit waope waas in 1819 oetgereiktj, formeel aan de 'gemeindje Hael', die aevel al e jaor neet meer besjtóng. Dit waope haaj wiejer geinen historische basis, en bie 't aanvraoge van e nuuj waope besjloot me dit rech te zètte. Zoeë kreeg de fusiegemeindje Hael op 13 december 1991 van d'n Hoeëge Raod van Adel 't volgendj waope toegekindj:

Lambertus (in 't waope van 1819 de sjildjhaojer) is de petroeënheilige van 't gelieknamig patrimonium in Luuk, bezitter van de hieërlikheid Hael. De drie häöres zeen 't waope van 't graofsjap Häör, det in väöl Midde-Limbörgse waopes trökkump.




#Article 92: Heitse (208 words)


Heitse (Nederlands Heythuysen) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemeindje Leudaal.

Heitse haet 'n dörpskèrk oet 1504; die waerdje in 1927 opgebouwdj door de Remundjse arsjitekt Caspar Franssen. Naeve de kirk steit 'n Mariakapel oet 1851.

Tot 1 januari 2007 waor Heitse 'n zelfstandige gemeindje mèt 'n oppervlak van 56,40 km² die ouch nog de kèrne Baoksem (Baexem), Gratem (Grathem), Kelpe en Oler omvatje. De gemeindjes Baoksem en Gratem waore in 1991 toegeveugdj. Wie Heitse mèt Hale, Hunsel en Rogkel en Naer fuseerde tot 't Leudaal haai ze ongeviêr 12.000 inwoëners.

(v1830=100)

Greun: Gemeindje Heitse
Blauw: Provincie Limburg

De aoj gemeindje Heitse kreeg op 8 december 1819 van d'n Hoege Raod van Adel 't volgendje wape toebedeildj:

De kleur vanne busjop is in de besjrieving neet geneumdj. Dit wape tuuentj Sinterklaos, de petroeënheilige vaan Heitse. 't Sjildje is van 't graofsjap Häör. Heitse loog neet allein in det graofsjap, mer ressorteerde tot in de zeventieëndje iew ouch onger de Häörse sjepebank. De kleure zien de riekskleure.

Nao de fusie mèt Baoksem en Gratem vroog de gemeindje 'n nuu wape aan. Dit wape waerdje op 14 juli 1992 toegekindj en droog de volgendje omsjrieving:

In 't nuuje wape van Leudaal kome zoeëwaal de sjtaaf en de drie hoorn truuk.




#Article 93: Hunsel (240 words)


Hunsel is e dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Leudaal.

Hunsel vörmde iewelaank - d'n tied tösse 1655 en 1711 waor dao-op 'n oetzundering - same mèt Kaesing 'n eige sjepebaank. De Franse euverheersing maakde dao 'n ind aon. Ouch in 't Keuninkriek vaan de Nederlen woort Hunsel 'n eige gemeinte, boe ouch Èl (Ell), Haalder (Haler) en Öffelse (Uffelse) bij hoorte. In 1942 woorte de gemeintes Itter (Neeritter) en Ittervoort aon Hunsel touwgeveug. Op 1 jannewarie 2007 góng Hunsel op in de nui fusiegemeinte Leudaal.

Wie de gemeinte Hunsel in 1942 woort oetgebreid, had ze zelf nog gei waope. 'tzelfde gol veur Ittervoort (al heet die gemeinte wel geperbeerd e waope aon te vraoge); allein Itter had eint. Pas op 22 december 1952 kraog de gemeinte Hunsel vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope:

't Boveste deil is gebaseerd op 't waope vaan Itter. De deile goud en keel stoonte dao veur 't graofsjap Loen, boe Itter bij hoort; de drei heures veur 't graofsjap Häör, wat hei laank de feiteleke mach had (zuug ouch versjèllende aander waopes in de regio, en 't huieg waope vaan Leudaal). D'n adeleer is vaan 't Voorstedóm Toear, 'n derde meugendheid in dit gebeed oonder 't ancien régime.

Hunsel waor in de negentienden iew 'n kwakkelgemeinte, boevaan 't aontal inwoeners ieder aofnaom es greujde. Pas nao 1900 woort de greuj ingezat.

(v1830=100)

Greun: Gemeinte Hunsel
Leechblauw: Oetgebreide gemeinte Hunsel virtueel
Blauw: Provincie Limbörg




#Article 94: Mergraote (312 words)


Mergraote, (Nederlands: Margraten) is e dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Èèsjde-Mergraote, in 't Heuvelland (aoch wal t plateau van Mergraote geneump).

D'r naam Mergraote, oetsjpraok mèt de klemtoen op d'r 1e lèttergreep, zou aafkómstig zeen van Mariam ad Gradus (Maria op de berg). De hière van Gulpe zouwe hie ièwe geleje 'n kèrkske höbbe gesjtich. Me neumde dat aoch wal Gulpe op de berg. 't Dörp bleef lange tied vrie geïsoleerd vanwege zien situering op 't plateau. Pas in d'r tied van Napoleon woort in 1825 'ne neuje weeg aangelag van Mesjtreech nao Aoke, dae midde door Mergraote kaom te liegke. Nao 1900 woort'r miè gebouwd. Dao ónder vakwerkhoezer, monumentaal häöf en hièrehoezer. Allewiel haet de plaats 4100 inwoenersj. In 1982 woort de gemeinte hendig oetgebreid, en wel mit de aw gemeintes Bieëmele, Keer, Maer, Norbik en Se-Gietere. In 2011 góng Mergraote same mit Èèsjde tot de nuuj gemeinte Èèsjde-Mergraote. Hievan woort Mergraote de hoofplaatsj.

Alle getalle zeen van 1982, dus veur 't dörp Mergraote allein.

Blauw: Provincie Limburg
Greun: Gemeinte Mergraote

In de fusiegemeinte (1982 t/m 2010) laoge de volgende dörper en gehuchte mèt hun buurtsjappe:

Op 1 januari 2004 woende hie 13.551 luuj. 't Oppervlak bedroog 57,67 km². 't Gemeintehoes sjtóng in 't dörp Mergraote.

De gemeinte Mergraote kraog op 13 september 1939 vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind, wat ziech zoe liet umsjrieve:

Vreuger zegele vaan de sjepebaank droge, wie gebrukelek, de parochieheilege Margaretha, soms zittend op 'nen draak. 't Verliend waope is veural gebaseerd op de hiere vaan Gölpe, boemèt Mergraote vaanajds ein hierlekheid vörmde. De merlètte koume oet 't waope vaan de Van Eynattens, die roond 1600 'n apaarte hierlekheid Mergraote in lien kraoge.

Wie in 1982 de nui gemeinte Mergraote woort gestiech, is die dit aajd waope blieve drage. In 't waope vaan de nui gemeinte Èèsjde-Mergraote kump 't Mergraots waope dudelek trök.




#Article 95: Meersje (557 words)


Meersje (Nederlands: Meerssen) is e dörp en 'n gemeinte in Zuid Limburg, aan de voot van 't Heuvelland, in 't dal van de Geul. 't Aantal inwonersj bedreug per 1 april 2016 19.071 en 't gróndoppervlak is 2747 km².  

Ouw sjriefwies van de naam zin: Marsna, Marsanam en Mersenam. De beteikenis zou 'n aafleiing zin van Maris-onlu, dat moerassige baek beteikent. 'n Ander brón zaet, dat de naam kump van 't Latiense woord Marna, dat mergel beteikent. In de mergelgrotte langs de Geul höbbe in vreuger tieje luuj gewoond. 't Franse marne beteikent ouch mergel.
In 't gemeintewape is 'n gedeilte van de kopie van 't wape van keuningin Gerberga van Frankriek en van 't wape van de veurmalige proosdie van Reims, wavan Meersje aafhankelik waor, verwèrk. Allein de H.Remigius en de Valkebergse ljèw zint noe weggelaote. 

Meersje is veural bekènd vanwege 't verdraag van Meersje, dat in 870 nao Christus gesjreeve en onderteikend is. Dit verdraag hei tot doel um 't grwate riek van Karel de Grwate te verdeile onder zien drie naozaate.

Dörper, gehuchte, buurtsjappe en wieke:

Meersje haet 'n douzelage, dwz partner mèt 19 ander sjtae in de Eurpese gemeinsjap, mèt Kötzting in Duutsjland; Houffalize in Belsj; Holstebro in Denemarke; Altea in Sjpanje; Granville in Frankriek; Preveza in Griekeland; Bunduran in Ierland; Bellagio in Italië; Niederanven in Luxemburg; Sesimbra in Portugal; Oxelösund in Zjwede ; Karkkila in Finland; Judenburg in Wastenriek ; Sheborne in Ingeland ; Chojna in Pole ; Sušice in Tsjechie ; Köszeg in Hongarië ; Sigulda in Letland ; Türi in Estland. D'n opzat is mje begrip veur elkaars cultuur, geweuntes en probleme.

Al in 849 besjteit'r 'n vermelding van Meersje in de archieve, meh lang daoveur waor d'r al minsjelike bewoning zwa bliek oet archeologische opgravinge. De Romeine houwe hie 'ne Romeinse villa Herkenberg ligke en bie Raotem haet me 'n graafveld oet de Merovingische periode óntdèk. In de 9e jèw vèlt Meersje ónder de Karolingische keuninge. In dit kader is 't verdraag van Meersje (8 augustus 870), wa-in de driedeiling van 't Karolingische midderiek Lotharinge weurt bepaald, waereldberoemd. In 969 geuf de Franse keuningin Gerberga Meersje, dat zie es huwelikscadeau houw gekrege van Giselbert I van Lotharinge, weg aan de abdij van Reims. Reimser Benedictiener monikke vestige zich in de 12e jèw in Meersje in 'n proosdie. In 1611 weurt dees eigendóm van de abdij van Eaucourt.
Nao de Franse bezètting van 1794 to 1814 kump d'r 'n eind aan de band mèt Reims.
'n Deil van de industrie van Mestreech vingk oetbreiding nao 't gróndgebeed van Meersje.
In 1834 weurt de papierfabriek in de buurtsjap Waert gevestig. 

In 1853 krieg Meersje 'n halteplaats aan de sjpoorlien Mestreech - Aoke. 't Sjtasiegeboew kump in 1901. 't Aantal inweunersj greujt forsj.
Nao de Tjwède Waereldoorlog weurt 'r, vanwege bevolkingsaanwas, ouch boete de ouw nederzètting geboewd. Dao vestige zich väöl forense, die in Mestreech wèrke.

Neve twje openbaar basissjwale lik d'r 1 katholieke sjwal.

(v1830=100)

Greun: Gemeinte Meersje
Blauw: Provincie Limburg

Op 16 fibberwarie 1874 kraog de gemeinte Meerse vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind, wat ziech zoe liet umsjrieve:

Dit waope tuint de parochieheilege en de waopes vaan de proosdij Meerse en Valkeburg.

Nao de herindeiling vaan 1982 besloot me um allein nog 't proosdijwaope te drage. Dit waope woort op 3 juni vaan datzelfde jaor verliend.




#Article 96: Mael (dörp) (333 words)


Mael (Veldekespelling) of Méél (Braobantse Rifferentiespelling) (officiële naam Meijel) is 'n dörp in de Nederlands Limburgse geminjte Pieël en Maas, gelege tusse Venlo en Wirt. In 2013 ha de toenmalige geminjte 6.079 inwoners; 't landoppervlak war 20 km². Besjèrmheilege is Sinterklaos.

Mael, in de Middeliewe as Medele opgetikkend, hè laang in isolatie verkierd. De historie van de geminjte is nao de Middeliewe ok wizzelik anders as die van alle platse in de umgaeving. 't Kortbij Deurne góng nao 1648 bij de Generaliteitslen (de wingeweste van de Republiek van Zeuve Verinnegde Nidderlaand) hure en Helde huurde nao de Spanse Successieoorlog bij Pruse, terwijl Mael nao de Oosteriekse Nidderlaand góng.

Vanaf 2010 makt Mael dil utj van de nei geminjte Pieël en Maas, worin ok de geminjtes Bree, Helde en Kessel zin opgegao. Mael war de innege geminjte die tege dizze fusie verzèt booj. Ènvankelek war de rao tege: alliën de Maelse Volkspartij (MVP) en de VVD, same goe vur drei van de èlf zedelere, stèmde vur. Latter veranderde evels 't CDA (drei zedelere) van minning, wa 'n mierderhidj makte. Alliën FWM/PvdA, mi vijf zedelere de grötste fractie mèr dus ginne mierderhidj, blif tege.

(v1830=100)

Greun: Gemeinte Mael
Blauw: Provincie Limbörg

Op 28 juli 1819 kraog de gemeinte Mael vaan d'n Hoege Raod vaan Adel 't volgend waope touwgekind:

Allewel tot 't diploma dat neet zeet, weurt d'n heilege ummer mèt 't bad mèt de drei kinder geteikend.

Wie in väöl Braobantse en versjèllende Limbörgse gemeintes is 't waope gebaseerd op 't zegel vaan de aw sjepebaank en verliend in riekskleure (dat wèlt zègke de kleure vaan 't Nederlands waope).

't Maels plat is dur z'n bèzonder historische pesitie uniek van karakter: nie alliën is 't dudjelek 'n uverganksdialekt van 't Limburgs nao 't Braobants en Gelders-Kleverlands - dè gelt vur miër dialekte - ok hi 't 'n unieke combinatie van kènmerke. 't Maels plat lèkt völ op 't Meierijs meh hè zjus wie de mieëste Limbörgse dialekte wel de sj-klank in wörd wie sjoeën.




#Article 97: Mook en Middelar (161 words)


Mook en Middelar (Nederlands: Mook en Middelaar) is de noordelekste gemeinte vaan Nederlands Limburg, mèt e groondoppervlak vaan 18,82 km² en 7.738 inwoeners (1 april 2016). De gemeinte maak deil oet vaan 't bestuurlek samewirkingsverband Stadsregio Arnhem-Nimwege. Mook en Middelar grens in 't weste aon Noord-Braobant en 't noorde en ooste aon Gelderland. D'n oetluiper vaan de Nederriensen Heuvelrögk heit hei de Mokerhei. 't Gief in de gemeinte sjerpe hoegteversjèlle tösse de bebosde en mèt hei begreujde heuvels vaan de Mokerhei en 't smale, meh relatief vlake Maosdal. Toerisme is de veurnaomste inkomstebron. Veur väöl veurzieninge weurt gebruuk gemaak vaan 't kortbij Nimwege.

De kèrne zien:

't Dialek vaan al dees dörper is Kleverlands (ouch wel geneump: Zuid-Gelders) vaan aard. 't Mokers en 't Middelars zien ing verwant aan de dialekte oet 't Riek vaan Nimwege (beveurbeeld Maldes en Groesbeeks); vaan dialekte wie 't Venrods stoon ze wijer aof. Zoedoende heet 't Mokers rillatief wieneg mèt 't 'ech' Limbörgs te make.




#Article 98: Ni-jwieërt (131 words)


Ni-jwieërt (oetspraak [ˈnɪjwiˑə̯(ʁ̥)t], Nederlandse naom: Nederweert) is 'n gemeinte en e versteidelek dörp bij Wieërt. 't Oppervlak vaan de gemeinte is 101,78 km² en 't aontal inwoeners 16.953 (31 mei 2018). 
Kèrne en naobersjappe in de gemeinte zien:

Ni-jwieërt ligk aon 'n aajd kenaleknouppunt: De Zuid-Willemsvaart, de Noordervaart en 't kenaal Wessem-Ni-jwieërt koume hei bijein. 

D'n orzjinele naom vaan Ni-jwieërt waor Merefelt, umringk door mere. Tot in de vreuge vieftiende iew waor de plaats administratief deil vaan Wieërt. In 1419 weurt Ni-jwieërt veur 't iers geneump es apaarte hierlekheid. Dees hierlekheid bleef bestoon tot aon de Fransen tied. In d'n tied vaan de Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen is Ni-jwieërt nog inkel kiere vaan hier verwisseld: in 1701 kaom 't aon de Rippubliek, in 1715 weer bij de Oosteriekse Nederlen.




#Article 99: Óngerbenk (209 words)


De Óngerbenk (Nederlands: (De) Onderbanken) is 'n veurmaolege gemeinte in Nederlands Limburg, ten noorde vaan de Parkstad Limburg. Mèt dees stei vörmp de gemeinte 'n opmerkelek contras es plattelandsgemeinte. De gemeinte had tösse de 7.500 en 8.000 inwoeners en 't oppervlak bedroog 21,24 km². 

De gemeinte oontstoont in 1982 bij de groete fusiegolf in Zuid-Limburg oet de aw gemeintes Bèngelder, Jaobik, Merkelbek en Sjilvend. De naom Óngerbenk is e historisch begrip, naomelek 'n gróp dörper die same 'n rechseinheid vörme. In 2019 góng de gemeinte same mèt Nut en Sjènne op in de nui fusiegemeinte Baekdale.

't Raodhoes stoont in Sjilvend. 

Kortbij de Óngerbenk, bij 't Duits Geilekèrk, ligk sins de late jaore zeveteg 'n lochmachbasis vaan de NAVO. In 't verleie heet me väöl geprotesteerd tege 't lewej wat de vleegmasjiene make. Begin einentwintegste iew maakde me bekind tot zes hectaar bos zjus tege de grens gekap mós weure, veur de mesjiene nog lieger te kinne laote euvervlege. Vaanaof 2003 verzat de gemeinte ziech daotege, meh in 2005 stèlde de Raod vaan Staot ze in 't oongeliek. In januari 2006 woort 't stök bos gekap, naotot 'n gróp actieveurders vaan GroenFront! en de Vereniging STOP awacs mèt geweld oet 't bos weggehaold mós weure.

Dörper, gehuchte en buurtsjape:




#Article 100: Sjènne (681 words)


Sjènne (Nederlands: Schinnen) is 'n dörp in de gemeinte Baekdale in Nederlands Limburg. In 't dörp woane zoa'n 3.000 luuj. Bis 2019 waor Sjènne ein zelfsjtandige gemeinte mit zoaget 13.000 inwoeners.

Oet Sjènne kump de sjroeap van  Canisius en 't Alfa Beer, dat gebroewe wurt in de buurtsjap Thöll. In Sjènne sjteit ouch ein kesjtièlboerderie, kesjtièl Terborg. Daonaeve is Sjènne bekènd door de ieësjte boekeriejesjbende die hie óntsjtange is in de buurtsjap Woufhage, taege de Pötterberg. De Breinder is de naam van 't bedrieveterrein van de gemeinte.

De gemeinte hauw 'ne gemeinteband mèt de Poolse gemeinte Krobia. Sjènne makde deil oet van 't landsjapspark de Graven.

De kèrkdörper, gehuchte en buurtsjappe: 

Euver de naam Sjènne gaon väöl geruchter de rönje. Zoea zouwe de Romeine ein opsjtenjige sjtam de Sunici nao 't Noorden van hun riek verbanne höbbe, namelik nao Zuud-Limburg en dees sjtam woort in 't Germaans schineks geneump. Dees sjtam sjtiechde de dörper Sjènne, Sjömmert, Sjèn op Geul e.a. De naam Sjènne is hievan ein verbastering. Es kompleet oet de doem verzónne verhaol mot me 't volgende besjouwe: keizer Karel de Groeate waor op waeg van Aoke nao Maesje verdwaald. Pès hae gans wied e weg ein leech zoog sjiene (Sjènne) en aan de angere kantj wied e weg ein leech zoog sjemere (Sjömmert). Es dank veur 't weer trökvinge va de waeg leet Karel de Groeate op de plaats wo hae de leechversjiensele zoog ein kepél boewe. Dat zouw dan de Auw Kirk tösje Terborg en Sjpaubik gewaes motte zin. 

In Sjènne stjtóng pès 1993 nog ein veurmalige koelsjach (sjach 4) van de Sjtaatsmien Emma. Dees  sjach waor gelaege pal naeve 't sjpaor va Haelder nao Zitterd en d'n autowaeg A 76. Op 't terrein van Sjach 4 is allewiel 't 254th Base Support Battalion (BSB) gevestig. De basis besjteit oet ein groeat winkelcentrum, banke en 'n paar restaurante. 't Veurmalig sjpaor van de koele leep va Brunssum, Gebrook en Nöth via Thull langs de Gelaenbeek euver 't grondjgebied van de gemeinte Sjènne, en kruutsde in Sjènne de Staasjewaeg (Sjtationsjtraot) en de Vièwaeg via een ongeliekvloerse kruutsing. Oppe huègde Sjach 4 verleet 't sjpaor van de koele 't grondjgebeed va de gemeinte Sjènne en góng ziene waeg via het grondjgebeed va de gemeinte Sjpaubèk en Gelaen nao de haves va Sjtein. Eind jaore '50, begin jaore '60 gól de Koel 't terrein rondj de Muldermeule in Thöl. In dit gebied loge ein ouw meule en 'n paar boerderieje. Enne gansen tied woort hiej koelsjlik en -sjtein geloos, wat van de Emma in Gebrook kaom. Wie de koele gesjlaote waore, keem 't terrein in henj va DSM, dat d'r 20 jaor niks mit dóng. Zoea ontsjtóng dao 'n natuurgebied mèt zeldjzaam plante wiej de Reuzepaardestaart, Zeeaster (! zoeawied van de ziè aaf) en versjeiene orchideeje. Mer veural de veugel op de Sjlik waore biezunjer: allerlei veugel, die me van de Waddenziè kent wiej Groenpootruiter, Witgatje, Pleviere, mer ouch de Blauwborst, Kwak, Zilverreiger. Mer de gemeinte wól d'r ei pretpark van make, en mit d'n aanlek van de vösjviever woort de reetgordel aafgegrave, wodoor de veugel gein besjerming miè houwe. De zeldjzaam veugel en de plante verdwene. In de jaore '90 is 't gebeed euvergegange van DSM nao de gemeinte Sjènne, die 't oetentelik toch verkoch aan Natuurmonumenten (mer te laat om de biezunjer plante en veugel te redde) en is 't deil gaon oetmake va Landjsjapspark 'De Graven'. Dit haet 'r ónger angere toe geleid dat 't ganse terrein oppenuuj woort ingerich mèt wanjelpaedjes, 't truukbringe van de Gelaenbaek in häöre natuurlike loup en 't aanlègke van euversjtaekplaatse veur de houfwilj kuj.
Wae wilt weite welke zeldjzaam plante d'r sjtónge, mót mer 'ns in de beuk euver orchideeje kieke ónger de verzameling van dokter De Wever oet Nut, enne van de belangriekste plantendeskundige van 't landj in ziene tied.

Sjènne haet ein eige NS-sjtaasje, van wo oet me eine kièr per oer kènt vertrèkke in de richting Haelder en in de richting Zitterd en Remunj. Wier ongerhilt Openbaar Verveursbedrief Veolia ein lienbösdeens tösje Haelder en Gelaen euver Sjènne (lien 42).




#Article 101: Stein (214 words)


Stein is 'n plaats en ein gemeinte in zuidelik Nederlands Limburg. De gemeinte haw op 1 februari 2016 25.039 inwoners; 't oppervlak bedreug 22,62 km². De plaats Stein haw in 2014 11.075 inwoners.
 
De have van Stein weurt op 17 december 1935 in gebruuk genómme.

Dörper, gehuchte en buurtsjappe in de gemeinte:

Karakteristiek veur 't dialek (Steins) in de gemeinte, o.m. in Stein, Berg aan de Maas en Uermend, is de rollende r. Dit is aevel nog neet zoa lank zoa: róndj 1900 woar ze nog euveral op 't Limburgs platteland te huuëre. Aan d'n angere kèntj laote noe ouch de jóngere in Stein de rollende r valle.

In de nach van 28 op 29 oktwaber 2009 brukt inens 'ne brendj oet in 't Steinse winkelcentrum. Waarsjienlik is de brendj begonne bie 'n Blokkerfiliaal. Al gauw wurt 't vuur grwater en grwater tot dat 't vuur 't gans winkelcentrum in zien mach hei. 'ne Daag later wurt al gauw dudelik dat de sjaaj in de tjèntalle miljoene euro's lik. D'n naeve 't aafgebrende winkelcentrum gelaege flat (De Stevel) bleef gespaard. Anton Barske, d'n burgemeister van Stein, vong de situatie jèl erg en probeerde zwoa snel meugelik nwadwinkels veur de inwoners te regele. Oeteindelik koste dees nwadwinkels pas eind juni 2010 in gebrúúk genomme waere.




#Article 102: Voelender (145 words)


Voelender (Voerendaal op z'ch Hollesj) is 'n plaats en 'n gemeinte in 't Limburgs Heuvelland. Op 1 januari 2016 woonde hie 12.480 luuj. 't Oppervlak is 31,42 km². 
De naam Voelender geit truk nao dal aan de Voer. Voer zou dan de ouw benaming zin van Hoonsbaek, 'n ziebaek van de Gelaenbaek.
'n Ander hypothese zaet, dat de naam is afgeleid van Furenthela, 'n Romeinse nederzètting, woëvan o.a. de opgraving van Villa Rustica getuug.

Dörper en gehuchte en hun buurtsjappe:

In 't centrum van Voelender sjteit de Sint Laurentiuskèrk, woëvan de historie truk geit tot 1049, wie ze ingewieëd woert doer paus Leo IX. In 1840 is 't geboew groëtendeils vernuujd in Waterstaatssjtiel, óntworpe door architec Dumoulin.  In 1916 woerte dweersjsjeep en koeër toegevoog (architect Jan Stuyt). Ze is opgetrokke in kundersjtein.

Rónd Voelender bevingk zich 'n groeët aantal kesjtiële, en typisch Zuud Limburgse carréboerderieje.




#Article 103: Zaerem (128 words)


Zaerem (Nederlandse naam Sevenum) is 'n derp in de gemènte Haors aan de Maas in noordelek Nederlands Limburg. Tot 1 januari 2010 waor 't 'n zelfstendege gemènte. Ze tèlde op 1 december 2005 7.500 inwoeners; 't oppervlak waor 45,62 km². 
D'r waore drei kèrne, van klein nar groeët: 

't Derp Zaerem wört vör 't ers genumd in 1317. In 1674 waort de plats 'n hieërlikheid, wat 't wies de Fransen tied bleef. De grónk van de Pieël waort vanaaf de achtinde ieëw ontgónne; 't derp De Pieël óntstóng zoeë in 1959. Op 1 januari 2010 is de gemènte opgegange in de naobergemènte Haors aan de Maas.

't Zaerems is 'n aovergangsdialect tusse 't Kleverlands, 't Limburgs en 't Braobants. Mieër details staon beej 't Zaerems en beej Limburgse dialecte.




#Article 104: Zjwame (698 words)


Zjwame (Nederlandse naam Swalmen) is ei dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Remunj, kort euver de grens bie Brugke. In Zjwame vleujt de Zjwaam in de Maas.

Toet 1 januari 2007 woor Zjwame 'n zelfsjtenjige gemeinte, die ouch nog Assel en De Boekoêl (Boukoul) ómvatde. 't Oppervlak woor 22,96 km². De lanjelikke politiek dwóng Zjwame toet 'n fusie mit ein anger gemeinte, mer de veurgestèlde fusie mit Remunj waerde neet gesjteund door de gemeinte Zjwame, die lever biej Bezel nuuj ingedeild wooj waere. De gemeinte Bezel haaj dao aevel zien twiefels euver en Remunj woor dao sjterk taege. Bie de grote herindeiling van 2007 woor de annexatie van Zjwame de einige gedwónge herindeiling. Arnold Wassen sjreef ein liedje euver de kwestie.

Zjwame (Swalmen, in de 11e-12e eew (de) Sualmo; 1239 Swalmene) dankt zien naam aan 't reviertje de Zjwaam (Swalm). De oetgang -en is hiej gen meervoudsvorm, mer 'n aje naamvalsvorm om ein plaats aan te gaeve (vergeliek: Gulpe).

Het sjtadswaope van Zjwame kwoom veur 't eers veur in 1607 - veur dae tied zegelde de rechter perseunlik - en is óntleent aan det van de femielie van Zjwame (ein jongere sjtam van de femielie Van Broeckhuysen, diej 'tzelfde waope haet, worop Van Swalmen ein baresjteel ter óngersjeijing haet aangebrach). In 1339 waerde ridder Seger van Swalmen, zoon van wijle Willem van Broeckhuysen, door graaf Dirk van Loon, heer van Heinsberg en Blankeberg, beleend mit inkele landerieje in Zjwame.

D'r zin drie sjtadszegels in gebroek gewaes toet 1792 en vanaaf 1614 sjteit de Heilige Lambertus d'r es kirkpetroon achter.

In de prehistorie waerde d'r biej Zjwame graafheuvels ópgewórpe, worónger de graafheuvels aan de Kroppesjtraot, de graafheuvels op de Bosberg en biej Grietjens Gerich.

In 't boetegebied van Zjwame ligke zichbare rèste van de Romeinse waeg van Haerle nao Xante, gelaege aan de zuidoos-randj van de vreugere gemeinte Zjwame, tösse de landjgojer Blankwater en Zuiderwijck Spick in 't kerkdorp De Boekoêl. Biej grenspaol 425 ligk ein laatneolithiese graafheuvel aan de Romeinse waeg.

In de middeleewe meerde de Noormanne aan biej Asselt, om van dao-oet 't achterlandj te plunjere. Het kirkske van Asselt waerde in de 11e eew gebouwd op ein heuvel aan de Maas, wo eder ein fort haaj gesjtange. Dees kirk waerde grotendeils gebouwd mit sjteine aafkomstig van Romeinse gebouwe. Van de oorsjpronkelikke romaanse kirk restere nag 't sjeep en 't koor. Zjwame waas al ein heerlikheid aan 't inj van de 13e eew. D'r bevinje zich noe nag de rewine van de aje burch Ouborch of Naborch, en 't imposante, fraaj óngerhaje kesjteel Hilleraod. In de late middeleewe waerde d'r rondj Zjwame de landjwaer De Wolfsgraaf aangelag.

De heerlikheid Zjwame, nao 1695 't Markgraafsjap Zjwame en Asselt, heurde biej 't Euverketeer of Opper-Gelre, 't aafzónjerlikke, zuidelikke deil van 't hertogdom Gelre. De heerlikheid waas dus tiedes de tachtigjäörige oorlog en toet 1713 Sjpaans, onger 't Hoes Habsburg.

Van 1713 toet 1795 kwaam Zjwame same mit Neel, 't aangrenzende Elmp (in Pruses), Remunj en Herte aan de Oostenriekse tak van de Habsbörgers. Remunj en omgaeving maakte toen deil oet van 't 'Belsje', det wil zigke Oostenrieks Euverketeer van Gelder, es klein restant van 't aje hertogdom Gelre. Aan de euverkantj van de Maas vele ouch Wessem, Kelpen en Oler, en sjtad en landj van Weert (mit Nederweert en Meijel) ónger dit Oostenrieks of Belsje Gelre.

Op 3 meert 1793 vonj biej Zjwame ein treffe plaats tösse Franse en Pruuse troepe. Het Franse revolusjonaere leger haaj euverwintjerd in Remunj en ging in fibberwarie op waeg om de vestingsjtad Venlo te verovere. Ein Pruus leger waas aan 't garnizoen van dae sjtad toegevoegd. Ziej vormde same mit Oostenriekse troepe ein legertje det de Franse tegemoet trók. Biej Zjwame kwame ze mekaar taenge, de Franse aan de zuidoever van de Zjwaam en de koalisie aan de noordoever. Nao ein vuurgevech zóchte de Franse dekking in kesjteel Hilleraod, mer ouch dao hele ze gèn sjtandj. Ónger zjwaore verlees vluchtte ziej truuk nao Remunj, det ze de volgende daag óntruumde. Zo verleute ze Nederlandjs grondjgebied, mer binne twee jaor zolle ze truuk kómme.

In de Franse tied heurde dit gebied biej 't Zuidelik-Nederlandse ('Belsje') departement van de Nedermaas. Pas in 1815 waerde 't Nederlands.




#Article 105: Ulesjtraote (190 words)


Ulesjtraote (Hollands: Ulestraten) ies ein dörp in de gemeinte Meersje in Limburg. Tot 1982 waor 't ein zelfsjtendige gemeinte. Op 1 januari 2005 woonde d'r 2.941 luuj in Ulesjtraote.

De naam Ulesjtraote kömp waarsjienlek van 't Latiense olla, dat 'pot' beteikent. In Ulesjtraote zint namelek euverbliefsele van 'n Romeinse pottebekkerie gevonge. De naam kan evels ouch weure verklaord vanoet 't Germaans: Aud-Duits ül- beteikende namelik water of moor. 

Bie dees plaats huère de gehuchte en buurtsjappe:

De kèrk van Ulesjtraote ies gewied aan de heilige Catharina. Zie woort in 1904 geboewd in neogotische sjtiel. In de jaore 80 van de 20e ièw ies de kèrk gerestaureerd.

Aan de weeg nao Meersje liegk 't landgood Vliek. Dat ies e kesjtièl oet 1725 mèt eine haof en ein koetsjhoes debie. De geboewe van 't landgood were noe gebruuk es restaurant en fièsaccommodatie.
Vlak bie Ulesjtraote liek op eine heuvel 'n markante carréboerderie De Wiengaardsberg, woa vreuger, en tegewoordig ouch wir, wien woort geteeld. Dit ies ein neogotische kesjtièlboerderie mèt 3 vleugele. In 2002 ies me wir begoes mèt de wienteelt. In de hellingbösj hie nao toe ligke de brónne van de Vlièkerbeek.




#Article 106: Roemeens (234 words)


't Roemeens is 'n Oos-Roemaanse taol die in Roemenië en Moldavië door de mierderheid vaan de bevolking gesproke weurt. Allewel in Moldavië meistal vaan Moldavisch gesproke weurt, geit 't hei dudelek um dezelfde taol. Wijer weure zuideleker op de Balkan nog dialekte gesproke die hiel kort bij 't Roemeens stoon; zuug ouch Aroemeens. Alles bijein zien 'rs oongeveer 28 miljoen minse mèt Roemeens es ierste taol.

't Roemeens huurt, wie gezag, mèt 't Italiaans, tot de Oos-Roemaanse taolgroop, dat wèlt zègke tot 't miervoud de oetgange -i en -e gebroek, neet -os en -as. 't Roemeens kint versjeie diftonge, die oontstoon zien oet breking vaan lang monoftonge (ea, oa). De -i is de afgeloupe iewe vervalle.

't Roemeens is de einege Roemaanse taol die nog get vaan 't Latiense naomvellesysteem euvergehawwe heet: vruiwleke wäörd höbbe in 't inkelvoud ein vörm veur de nominatief/accusatief en ein veur de genitief/datief. De meiste Latiense oonzijege wäörd zien in 't Roemeens mennelek in 't inkelvoud en vrouwelek in 't miervoud; Roemeense grammatica's spreke dèks vaan ambigen (twieslechteg) veur neutru (oonzijeg). Wie 't Italiaans heet 't Roemeens drei vaan de veer conjugaties vaan verbe bewoerd.

't Vocabulair vaan 't Roemeens versjèlt vaan de aander Roemaanse taole umtot väöl Slavische wäörd drinzitte, die via de Slavische naobere, meh veural door 't Kèrkslavisch drin gekoume zie. Wijer heet 't ouch Törkse (oet d'n tied vaan de Törkse euverhiersing) en Griekse wäörd.




#Article 107: Hoegalemannisch (183 words)


Hoegalemannisch (Hochalemannisch of Schwytzertütsch) is de taol die gesproke weurt in 't Germaanstaolege deil vaan Zwitserland, 't uterste zuidweste vaan Duitsland, 't uterste zuie vaan D'n Elzas en west-Oosteriek. De grens mèt 't Nederalemannisch weurt getrokke mèt de grèns vaan 't gebeed, boe de Ajdgermaanse K- in Kch- of Ch- verandert: in 't Hoegalemannisch zeet me dus Kchind of Chind veur keend, in 't Nederalemannisch gewoen Kind. Alles bijein zien 'rs zoen 10 miljoen sprekers. Dèks weurt 't Hoegalemannisch ouch weer ingedeild in Hochalemannisch (zoonder mie), de taol vaan de hoegvlaktes en Höchstalemannisch, de taol vaan 't hoeggebergde. Taolkóndege dinke tot in 't Hoegalemannisch de klaankveranderinge zien oontstoon, die 't Duits allewijl vaan 't Nederlands en 't Neder-Limburgs doen versjèlle.

In Fraankriek steit de taol oonder groete drök, meh in Duitsland en zeker Zwitserland kin me ze nog euveral in 't spraokgebeed hure. 't Hoegalemannisch is op gein meneer sociaal gekleurd: alle Zwitserduitsers spreke 't. Allein op sjaole en in de media weurt 't Duits gebruuk, waor 't ouch meh umtot de noordeleke en zuideleke dialekte oonderein neet of koelek te verstoon zien.




#Article 108: Nimwege (414 words)


Nijmege (Nederlands: Nijmegen; Gelders: Nimwaege) is 'n stad en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland. Op 1 januari 2006 woende hei 159.556 lui. Nijmege is qua ienwoenertal de tiende stad vaan Nederland en de erste vaan Gelderland. Traditioneel ligk Nijmege aon de zuideuver vaan de Waol; sinds inkel jaore evels ligke de dörper Lent en Oosterhout binne de gemeintegrenze. Umtot de gemeinte hei ouch is begonne mèt bouwe vörmp Nijmege mèt Arnem bekans ein agglomeratie.

Nijmege heet 'n aontal belangrieke historische bouwwèrke; dit zien evels  gerestaureerde gebouwe; umtot 't Nijmeegse centrum in d'n Twieden Wereldoorlog gebombardeerd is, zien de meiste bouwwèrke verlore gegoon; dèks zien dao modern gebouwe veur in de plaots gekoume. De bekindste gebouwe zien de Stevenskèrk, 't Raodhoes en de Waag. 't Belvédère en de Kronenbergtorie zien ziechbare reste vaan de aw walmör.

Nijmege is ein vaan de twie ajdste stei vaan Nederland; de aander is Mestreech.  Me vermoodt tot de plaots roond 't begin vaan de jaortèlling mèrretrechte kraog; in of roond 102 moot Noviomagus, wie Nijmege op 't Latien hèt, stadsrechte gegeve zien. In 2008 zint reste van 'ne Romeinse wachtore opgegraove in Nijmege-Wes. In de vreug Middeliewe laog de plaots bij de grèns mèt 't Saksische gebeed, en ouch neet wied vaan de Frieze. De Frankische keuning Sjarel de Groete stichte hei in 770 'ne Palts, allewel tot sommege historici meine tot 't hei um 'n aander plaots geit. Mèt de Noormenneninval vaan 880 woort dee palts verweus.

In 1150 stichte d'n Duitse keizer Frederik Barbarossa hei 'n börch en in 1230 woort Nijmege tot Rieksstad verklaard. In de zestiende iew greep de Reformatie sterk um zich heer, en vaanaof 1595 waor de stad definitief in Hollandse han. De Nijmeegse vree oet 1678 maakde 'n eind aon d'n oorlog tösse Fraankriek en de Rippebliek vaan de Vereinegde Nederlen.

In 1923 woort hei 'n kathelieke universiteit gestiech, boe väöl Limburgse studente nao touw goon. De stad is in de historie vaan de Twieden Wereldoorlog bekind gewore door 'n vergissing vaan de Geallieerde: de bestuurders vaan de bommewèrpers dachte bove 't Roergebeed te zitte en bombardeerde de binnestad vaan Nijmege plat.

In Nijmege is ouch de Radboud Universiteit Nijmegen (of RU) gevestig. Dit is ein vaan de 13 universiteite die Nederland riek is. 't Geit hij um 'n zoegenumde 'breij universiteit' die e breid scala aon fakulteite en opleidinge te beje heet.

De Nijmeegse Veerdaogse is e wandelevenemint dat eder jaor in de daarde week vaan juli gehawwe weurt.




#Article 109: Wèssem (186 words)


Wèssem (ouch waal Wisheim, Nederlands Wessem) is e stedje in de Nederlands-Limburgse gemeinte Maasgoew. Det 't 'n stad is kintj me zeen aan d'n opboew van 't plaetske: de vesting is nag dudelik te zeen in 't straotepetroean.

In 2004 haet de sjutterie St. Joris oet Wèssem 't OLS (het Oud Limburgs Schuttersfeest) gewónne. In 2005 organisieërdje 't 't OLS. 't Historisch plaetske  Wèssem is mieër den doezendj jaor aod.

Uuever de aodste historie van Wèssem  is neet väöl bekindj. De naam duit Frankisch aan en opgravinge die 't de aafgeloupe jaore gaaf, wieze den ouch op 'ne bewuuening in de Romeinse tied.
In dezen tied waas 't gebied van Wèssem Keltisch en in dees streek wuuende de Eburone, de Nervii enne Remi, allemaol sjtamme van de Belgae. Det Limburg Keltisch waas kintj me ouch huuere in os taal. Gaius Julius Caesar neumtj in zien book De Bello Gallico de Belgae de dapperste van alle Kelte. Woea me noe Limburgs sprèk, laefde vruueger de Keltische stam de Belgae.
Wèssem lik ouch in 't gebeed woea 't vruueger bokkeriejers gaaf.

Tot 2007 laag Wèssem inne gemeinte Hael.




#Article 110: Catalaans (140 words)


't Catalaans is 'n taol die in 't ooste vaan Spaanje gesproke weurt door zoe'n 7 miljoen lui(mojertaolsprekers). Daoboete is 't de officieel taol vaan Andorra en zien d'r in 't uterste zuie vaan Fraankriek en in Algheria op Sardinië nog Catalaanstaolege plaotse. 't Catalaans steit väöl körter bij 't Occitaans es 't Castiliaans; feitelek ligk 't midde tösse die twie taole in. De taol is behuurlek dialektisch verdeild; de officieel sjrieftaol, gebaseerd veural op 't dialek vaan Barcelona meh ouch mèt aander invloje, weurt door geine gesproke en veural roond Valencia en op de Baleare neet algemein geaccepteerd. 't Catalaans woort oonder Franco hendeg oonderdrök meh is allewijl 'n officieel taol vaan Spaanje.

De IOMTBM of AIDLCM heet zich bij de resolutie van Marseille van 18/19 november 2006 ouch euver de besjerming van dees minderheid en hun taol oetgesproke.




#Article 111: Wiki (113 words)


De term wiki, of WikiWiki, weurt gebroek veur 'n colleksie van hypertext documente die in samewirking gesjrieve weure. Soms weurt de software om aan zoen colleksie te wirke ouch waal wiki genumd. Mit 'ne wiki kins e mit 'ne browser documente sjrieve in ein sumpel opmaaktaal. Wiki wiki kumt oet 't Hawaiïaans en beteikent sjnel.

De ieste wiki, WikiWikiWeb, woor verneump nao de Wiki Wiki böslien aan de internasjonaal luchhave van Honolulu.

De Ingelsjtalige Wikipedia is de groetste wiki.

D'r is 'n houp versjillende software te kriege om 'n wiki op te zitte. MediaWiki weurt gebroek doer de projekte van Wikimedia. 'n Auwer systeem is Pmwiki.

Sommige van dees wiki's zint intösje down.




#Article 112: Geografie (144 words)


Geografie (verhollandst Eerdriekskónde) is de wetensjap die ziech bezeghèlt mèt alle fenomene die betrèkking höbbe op bestumde plaotse, gebiede, continente of de gaanse wereld. Geografie concetreert ziech ummer op 'n aon te wieze gebeed op de Eerd en is temeenste groetendeils synchroon, d.w.z. ze hèlt ziech bezeg mèt de situatie vaan noe, in contrast mèt de historie, die diachroon opgezat is.

Geografie vèlt in meenstens twie takke oeterein: fysische geografie en sociaal geografie. De ein betrèk ziech op de natuur vaan 'n zekere plaots en is doamèt verwant aon de natuurkónde en de biologie, de aander hèlt ziech bezeg mèt de bevolking vaan 'n zeker plaots en heet väöl te make mèt (culturele) antropologie, sociologie, taolkónde ezw. 'n Hiel oppervlakkege vörm vaan geografie is topografie, plaots-besjrieving en de cartografie, wat 't make vaan laandkaarte inhèlt; dees vörm vaan geografie is veural belaangriek op basissjaole.




#Article 113: Bretoens (133 words)


't Bretoens (inheims Brezhoneg, Fraans Breton) is 'n Keltische taol gesproke in (veural) 't weste vaan de Fraanse regio Bretanje. De taol is neet oontstoon oet 't aw Gallisch meh oet de taol vaan de Britte, die mèt d'n inval vaan de Angele en Sakse nao 't vastelaand vlöchte. Daodoor is 't Bretoens hendeg èng verwant aon 't Cornish en 't Welsh. 't Bretoens weurt nog door zoe 300.000 minse gesproke. In de aofgeloupe ieuw is 't aontal sprekers hendeg aofgenome, meh door 't stèrk regionaal geveul vaan de Bretoene is 't neet te verwachte tot de taol oetsturf. Door de sjovinistische Franse legislatie is in Fraankriek geine pläöts voor meenderheidstaole wie 't Bretoens es officieel taol. Väöl kinder liere de taol evels op particulier sjaole boe inkel of veurnaomelik Bretoens gesproke weurt.




#Article 114: Cornisch (925 words)


't Cornisch of Cornish (inheimse naom Kernowek, in awwer spellinge Kernewek of Kernuack) is de Keltische taol die vaanajds in 't Ingels graofsjap Cornwall gesproke woort. De taol is 't ingste verwant aon 't Bretons en (in minder maote) 't Welsh Ze is in d'n achtienden iew oetgestorve meh in de twintegste iew nui leve ingebloze. De Britse euverheid erkint de Cornische taol oonder sjapiter II vaan 't Europees Handves veur Minderheidstaole.

Wie häör zöstertaole stamp 't Cornisch aof vaan 't Brits, de Keltische taol die in de ajdheid in Groet-Brittannië of groete deile daovaan woort gesproke. Bij d'n inval vaan de Angelsakse weke de Kelte, veur zoewied neet geassimileerd, oet nao Armorica (wat daovaandan Bretagne góng heite) en nao de westeleke oetheuk vaan 't eiland: Cumbrië, Wales en Cornwall. Op dat memint mote de veer taole - neve Welsh, Cornisch en Bretons waor de veerde taol Cumbrisch, wat later in de middeliewe verdween - nog sterk opein geleke höbbe en ieder dialekte vaanein zien gewees. Cornisch en Bretons zouwe nog tot deep in de middeliewe oonderling verstoonbaar blieve.

Ouch nao de oonderwerping vaan Cornwall door Wessex (roond 800) bleef de taol in gebruuk. Oostelek vaan d'n Tamar woort Ingels de veurtaol (graofsjap Devon), westelek daovaan bleef 't Keltisch in gebruuk. Dees situatie bleef oonveraanderd tot 't ind vaan d'n daartienden iew. In deen tied begós Cornwall vreidzaam te veringelse, wat 'n laankzaam versjuiving vaan de taolgrens tot gevolg had. Groete deile vaan 't graofsjap bleve evels de facto eintaoleg: oet de late middeliewe zien oetgebreide literair werke euvergelieverd, veural buunwerke.

Nao 1500 góng 't verval helder. In 1549 lag 't Ingels Liegerhoes aon alle kèrke 't Book of Common Prayer op, mèt gezaange in 't Ingels die de Latiense liturgie móste vervaange. In Cornwall, boe väöl lui gein Ingels kóste of wouwe spreke, lokde dat verzat oet. Dit verzat woort hel oonderdrök en de Ingelse taol woort in gans Cornwall doorgeduid. 'n Bijkoumende rei veur 't verval waor tot de band mèt Bretagne gooddeils verbroke waor.

Al in de zeventienden iew, wie de taol ziech had trökgetrokke tot in 't weste vaan Cornwall, merkde sommege op dat 't Ingels väöl mie woort gesproke en beter woort verstande es 't Cornisch. Wienie de taol oetstorf is neet dudelek. In häören tied woort Dolly Penthreat, 'n inwoenster vaan 't dörpke Mousehole die in 1777 storf, es de lèste mojertaolspreekster gezeen. Es twiede taol neven 't Ingels leefden 't evels laanger door. Zoeget t'rzelfdertied, en in 'tzelfde dörp, wis eine William Bodinar de taol oet de moond vaan Cornische vèssers te liere. Zelfs in de late negentienden iew gaof 't nog lui die get devaan wiste. Oet de moond vaan John Davey, 'ne boer oet Zennor, wis me in deen tied nog e veerske op te teikene. Zelfs in d'n twintegsten iew gebruukde sommege nog Cornische wäörd en oetdrökkinge - meugelek gaof 't ouch toen nog lui die drin kóste conversere.

't Greujend Keltisch nationalisme in zjus dezen tied reep in väöl Cornishmen 't verlange op um de taol te liere. Henry Jenner publiceerde in 1904 e handbook veur 't Cornisch. Heer had ziech daoveur gebaseerd op diverse aw tekste. Dees publicatie zuut me dèks es 't begin vaan de Cornische heropleving. Diverse werke volgde in de loup vaan d'n twintegsten iew. Zeker vaanaof 1980 begóste ummer mie lui 't Cornisch ouch weer es spreektaol te gebruke. Dit leide wel tot discussies euver de te gebruke vörm. Vaanajds hadde de revivaliste gebruuk gemaak vaan 't Unified Cornish wat Robert Morton Nance vaanaof 1929 had oontwikkeld. Ken George waor dao neet gans tevrei mèt en oontworp in 1986 't Kernewek Kemmyn. Roond dezelfden tied kaom Richard Gendall mèt 't Kernuack Nowedga, 'ne vörm dee ziech in tegestèlling tot de veurege neet op 't Middelcornisch meh op 't laat-Cornisch vaan de zeventienden en achtienden iew baseert.

In 2002 kraog de taol erkinning vaan de Britse euverheid oonder 't Europees Handves veur Minderheidstaole. Mèt dees erkinning woort wel dudelek wie groet 't probleem vaan de oonderling strijege standaarde waore. Me naom in 2008 daorum 'ne nuie vörm aon, de Standard Written Form of Furv Skrifys Savonek. De mieste oteurs höbbe hun eige spellingsveurkäöre laote valle veur deze nuie standaard.

Intösse heet de taol e hemfelke sprekers, verspreid euver gans Cornwall meh get talrieker in 't weste vaan 't graofsjap boe de taol noets gans weg is gewees. Me sjat tot 't in 2015 zoe'n 300 à 400 mojertaolsprekers gaof, bekaans allemaol kinder, en zoe'n 300 à 600 vleujende twiedetaolsprekers. E groeter aontal, oongeveer 3.000 lui, kin mètkoume in sumpel gesprekke. Zoewel veur de nui generatie mojertaolsprekers es veur de lui die 't Cornisch later liere weurt väöl gedoon. Diverse literair werke zien vertaold, loupend vaan Kuifje tot aon de Biebel. De Cornische Biebel oet 2011 is nog oet 't Ingels vertaold; intösse löp e perjek um 'm gans oet de groondteks te vertaole. Ouch orzjineel literatuur versjijnt weer.

't Cornisch deilt väöl mèt 't Welsh en nog mie mèt 't Bretons. De taol maak gebruuk vaan de typisch Keltische mutaties. 't Werkwoord kin oetgebreid weure vervoog, 't zelfstandeg naomwoord evels kin allein nao getal weure verboge en kint gein naomvalle. 't Gief e bepaold lidwoord an; 'n oonbepaold lidwoord oontbrik. 't Adjectief kump nao 't zelfstandeg naomwoord.

Versjèlle mèt 't Welsh lieke talriek, meh dat kump ouch door de oetereinloupende spellinge die de twie taole gebruke. Negeert me die, daan vèlt oonder mie op:

E versjèl mèt 't Bretons is tot 't Cornisch de klaanke dh en th heet gehawwe.




#Article 115: Ieslandjs (573 words)


't Ieslandjs (íslenska) is 'n Noeardj-Germaanse spraok mit bao 300.000 spraekers. 't Is de officieel spraok van Ieslandj. 't Ieslandjs behuuertj same mit 't Faeröers toet de westelike of eilandj-Scandinavische tale. 't Is neet good te verstaon veur spraekers van de Scandinavische tale van 't vastelandj: Noors, Zweeds en Deens.

't Ieslandjs wuuertj mit 't Letiens alfabet gesjreve, woraan versjillendje teikes zeen toegevoog: Áá, Éé, Íí, Óó, Úú, Ýý, Ðð (edh), Þþ (thorn), Ææ en Öö. De alfabetische vólgorde is: A Á B (C) D Ð E É F G H I Í J K L M N O Ó P (Q) R S T U Ú V (W) X Y Ý (Z) Þ Æ Ö.

De speciaal letter thorn (þ) guuef de klank weer die me ouch taengekömp es de th in 't Ingelse think (óngeveer es de Griekse letter Θ (theta), en de eth (ð) is dao de stömhöbbendje variant van (es de th in 't Ingelse that of de Griekse letter Δ (delta)), de letter ð steit in 't Ieslandjs noeaits aan 't begin van e waord en de letter þ steit noeaits aan 't ènj van e waord. Dees letters kómme oet 't aad runenalfabet.

De letters c, q, w en z waere neet gebroekt, behalve veur wäörd en name van neet-Ieslandjse aafkóms. Wiejer klinke i en y geliek, zjuus wie í en ý. De in ónbroek geraakdje z klink es s, zjuus wie in in al anger Noeardj-Germaanse tale.

Ieslandj waerdje tösje 800 en 1000 bevólk vanoet Wès-Noorwege. 't Ieslandjs haet zich óntwikkeldj oet 't Aadnoors. In Noorwege vónje, zjuus wie in de res van 't Germaanse taalgebied, in de ieëuwe daonao groeate taalverangeringe plaats, al den neet veroearzaak door de intensieve contacte mit de Nederduits kallendje hanjelsluuj van de Hanze, mer óp 't aafgelaenge Ieslandj gebäördje det bao neet en bleve de waordesjat en 't verbugingssysteem vriewaal ónverangerdj. De oetspraok is waal verangerdj. 't Ieslandjs bezit 'n aantal foneme die zeldzaam zeen in anger Europees tale, wie 'n stömloeas l, n, m en r.

In 't Ieslandjs is 't aad Scandinavisch verbugingssysteem dös nag gans intak. Al zelfstanjig naamwäörd, bievooglik naamwäörd, lidwäörd, aanwiezendje veurnaamwäörd, bezittelik veurnaamwäörd, eigename, (rang)telwäörd enzoea waere verbaoge in veer naamvalle, die veur alle drie waordgeslachte apaarte vorme kinne. Daonaeve kintj 't Ieslandjs nag sterke en zwakke verbuginge.

Veur 't zich vólg hie de verbuging van 't ónregelmaotig mannelik waord fjörður, 'fjord'.

't Bepaald lidwaord wuuertj, zjuus wie in de anger Scandinavische tale, achter 't zelfstanjig naamwaord geplak (aangehech lidwaord), wodoor vorme óntstaon wie fjarðarins 'van de fjord', fjörðunum 'aan de fjorde'. 't Ónbepaaldj lidwaord kintj me in 't Ieslandjs neet. Fjörður kin dös beide 'fjord' es ''ne fjord' beteikene, veur de verdudeliking kintj me 't getal einn (ein) broeke.

'n Ópvallendj kinmerk van 't Ieslandjs is 't strang purisme, det 'ne groeaten invlöi óp de óntwikkeling van de taal haet gehad. Wo de anger Germaanse tale euverspeuldj waerdje mit lieënwäörd oet 't Frans en 't Latien en de vastelandj-Scandinavische tale baovedeen mit lieënwäörd oet 't Nederduits, haet me in Ieslandj ömmer getrach veur de benaming van nuuj begrippe oet de brón van erfwäörd te putte. 't Ieslandjs is 'n rieke taal, vanwaenge de väöl ieëuwe sagaliteratuur. Daodoor kós me dök vergaete wäörd oet 't verleje nömme óm nuuj begrippe aan te duje. Zoea waerdje 'telefoon' sími, nao e aad waord veur 'draod', en 'sjerm' (beildjsjerm, computersjerm) skjár, nao e aad waord veur 'vènster'.




#Article 116: Faeröers (664 words)


't Faeröers (inheims Føroyskt) is 'n Noord-Germaanse taol die op d'n archipel vaan de Faeröer gesproke weurt. De taol heet op de eilen zelf zoe 45.000 sprekers en op 't Deense vasteland nog zoe 21.000. De taol is ing verwant aon 't Noors (veural de Wes-Noorse dialekte) meh gans bezunder aon 't Ieslands, boe 't väöl archaïsmes mèt deilt. De spèlling vaan 't Faeröers is archaïserend, neet in de lèste plaots umtot eder eilaand zien eige dialek heet, wat 'n gemoderniseerde einheidsspèlling verhindert.

De Noormanne waore neet de ierste bewoeners vaan de eilen. In de iewe veur de Noordse expansie woort 't eiland al diverse kiere bewoend, me nump aon door Iere en Sjotte. Hun Aajdiers heet mer beperkde spore in de taol naogelaote. Vaanaof 825 koume Noormanne oet Noorwege d'n arsjipel kolonisere. Zij naome hun taol, 't Aajdnoords, mèt.

Vaanaof dat memint begóste de eilen hun eige dialek(te) te oontwikkele. E groet deil vaan de middeliewe moot 't Faeröers nog good te verstoon zien gewees veur sprekers vaan verwante taole: Noors, Ieslands, Norn en Greunlands Noords. De spelling woort soms wel op taolveraanderinge aongepas, meh laank neet altied. Eus kinnes vaan 't middeliews Faeröers is daorum beperk.

Nao de Rifformatie (1536 op 't vasteland, 1538 op de Faeröer) naom de positie vaan 't Deens sterk touw. 't Gebruuk vaan 't Faeröers op sjrif woort noe verboje. De koumende drei iewe woort 't koelek opgesjreve. De wienege kiere tot e fragmint vaan de taol wel op pepier woort gezat, gebäörde dat quasi-fonetisch in 'n op 't Deens gebaseerde spelling. Dit gief us e bitteke inziech in de oontwikkeling vaan de taol in deen tied.

In 1854 publiceerde d'n inheimsen dominee Venceslaus Ulricus Hammershaimb 'n spelling vaan zien moojertaol, gebaseerd op 't Aajdnoords. Dit leet de vrijheid tösse diverse oetspraokvariante die in diverse dialekte bestoonte, en versterkde de culturele band mèt Iesland, wat op dat memint 'n periood vaan sterk nationalisme doormaakde. 'n Alternatief systeem vaan taolkundege Jakob Jakobsen, wat fonetischer vaan aard waor, voont geinen ingaank.

In d'n twintegsten iew woort de taol officieel erkind. Zoe woort 't de taol vaan 't lieger oonderwies (sinds 1937) en de kèrk (1938), en woort ze bij 't instèlle vaan otonomie in 1948 tot 'nationaol taol' verklaord. Tot laank nao d'n Twiede Wereldoorlog bleef 't Deens in de media evels de gebrukelekste taol. Allewijl is dao 'n ind aon gekoume: Deens vèlt op de Faeröer mer wieneg mie te hure. 't Deens is wel nog de taol vaan de hoeger klasse vaan 't oonderwies.

De Faeröerse grammair rappeleert in väöl opziechte aon de Ieslandse. Zoe heet ouch dees taol nog veer naomvalle, die zoewel mèt es zoonder aongehech lidwoord kinne veurkoume. De taol heet 't verbuigingssysteem vaan 't Aajdnoords gooddeils behawwe. Ouch 't werkwoord is vörmeriek. Toch gief 't hei ouch e belaankriek versjèl mèt zoewel Ieslands es Aajdnoords: 't Faeröers werkwoord heet väöl minder vörm, oonder mie door 't samevalle vaan ierste, twiede en daarde persoen miervoud (einheidsmiervoud).

In de Faeröerse klaanklier zien diverse veraanderinge opgetrejje, die deils uniek zien en deils hun parallelle höbbe in de aander Noord-Germaanse taole. De dentaol fricatieve þ en ð zien verdwene; þ is consequent in t veraanderd, ð in oonder mie [d], [j] en [t]. De lètter ð weurt nog wel in de Faeröerse spelling gebruuk. De r weurt neet gerold meh klink wie 'nen alveolairen approximant ('Ingelse' of 'Gooise' r).

De veraanderinge in de klinkers zien oetgebreid. Wie in 't Ieslands zuut me hei 'n neiging um aon d'n eine kant klinkers same te veuge, en aon d'n aandere kant klinkers die vreuger allein e lengdeversjèl hadde, noe ouch e versjèl in kwaliteit te geve. I en y zien samegevalle in /i/, í en ý vele in ierste instantie zjus weer same in /y:/. De ǫ góng samevalle mèt de ø. E en æ vele al vreug same, zoe good wie hun lang variante. In de Nuien Tied oontwikkelde ziech gestiedegaon diverse dialektische versjèlle, die veural noord-zuidgeoriënteerd zien.




#Article 117: Sardiens (203 words)


't Sardiens of Sardisch (Sa limba sarda) is 'n Roemaanse taol die op 't Italiaans eilaand Sardinië gesproke weurt. Aofhaankelik vaan wat me es Sardiens en wat es Corsicaans zuut, weurt de taol door zoe 1 miljoen tot 1.300.000 minse gesproke; alles bijein sprèk 80% vaan de eilaand bevolking de streiktaol nog. In 't stedsje Algheria weurt vaanajds Catalaans gesproke, allewel tot 't Sardisch en 't Italiaans hei wel terrein winne. 't Sardisch is sins 1997 door de regionaal euverheid en sins 1999 door de Italiaanse regering erkind es officieel taol. Evels levert 't oontbreke vaan 'n staanderdtaol en -spelling heimèt wel probleme op.

't Sardiens maak miervoude op -s, wie de Wes-Roemaanse taole; daorum allein al kin 't Sardiens koelik es dialek vaan 't Italiaans gezeen weure. De bestumde artikele zien su, sa, sos en sas, boe-in de taol 't Roemeens volg.

Aanders es alle aander Roemaanse taole heet 't Sardiens de Latiense k (gesjrieve c) euveral bewoerd. Zoe is 't Latiense woord centum (hoonderd) in 't Sardiens trökgekoume es kentu, tegeneuver 't Italiaans tsiento (gesjrieve cento) en 't Fraans sã (gesjrieve cent). Op Sardinië moot oets 'n Hamitische of Semitische taol gesproeke zien, vermoje weitesjappers, umtot 't Sardiens palataal klanke kint.




#Article 118: Occitaans (229 words)


't Occitaans is de euverkoepelende naom vaan 'n groete gróp dialekte in Zuid-Fraankriek en 't begrenzend gebeed in Spaanje en Italië. De naom (ouch wel langue(s) d'oc) kump vaan 't Middeliewse woord veur jao; 't Frans en zien zöstertaole heite langue(s) d'oïl. De taol weurt door zoe'n twie tot tien miljoen lui gesproke; wie euveral in Fraankriek weure ouch hei de minderheidstaole bedreig. Evels zien in de jongste tied väöl projekte oontstande veur de taol nui leve in te bloze, boe-oonder écoles d'immersion veur klein kinder.

't Occitaans kint de volgende hoofgrópe, die soms ouch es apaarte taole gezeen weure: 't Aranees, 't Auvernhat, 't Gascons, 't Lengadocian, 't Limoeziens, 't Provençaals en 't intösse oetgestorve Judeo-Provençaals.

't Occitaans is vaan groet historisch belang: al ietot Paries tot bleuj kaom waor 't zuie vaan Fraankriek, boe de Kathare woende, cultureel op hoeg niveau. De troubadours sjreve hun leedsjes in dees taol op.

Dante Alighieri sjreef dèks op 't Occitaans. Sommege stökker oet de 10e bis 13e iewse Carmina Burana zien gesjreve op 't Occitaans.

Hei volg e citaat vaan Middeliews Occitaans:

Dit veurbeeld kump oet Dantes Divina Commedia, afdeiling vagevuur. D'n diechter kump hei de Provençaalse troubadour Arnaut Daniel tege, dee häöm oetlègk wie 't in 't vagevuur draon touwgeit. Aander gooi veurbeelde kin me tege koume in 't Carmina Burana, boevaan bepaolde passages zien gesjreve op 't Occitaans.




#Article 119: Beiers (423 words)


Beiers-Oosterieks is de volkstaol vaan 't groetste deil vaan de Duitse deilstaat Beiere, vaan bekans gaans Oosteriek (boete de grènsstreik mèt Zwitserland) en Zuid-Tirol, in Italië. Same mèt 't Alemannisch vörmp 't 't Opperduits. Vergeleke bij 't Alemannisch versjèlt 't Beiers minder sterk vaan 't Standaardduits. Toch is   veur Noord-Duitsers lesteg te verstoon.

't Beiers weurt gesproke in de deilstaot Beiere, boete 't noordwestelek deil daovaan, boe de Beiere ziech neet höbbe gevesteg. Dat deil vaan Beiere neump me Franken en zien taol Hoegfrankisch. Ouch 't uterste weste vaan de staot is neet Beierstaoleg; 't dao gesproke Swabisch vèlt oonder de Alemannische dialekte. Nog in Duitsland, meh boete Beiere weurt 't Beiers nog in e zuielek puntsje vaan Turinge gesproke, in de buurt vaan Plauen. 

't Beiers weurt in 't groetste deil vaan Oosteriek gesproke, meh neet in Vorarlberg. De dao gesproke dialekte valle ouch al oonder 't Alemannisch.

In Zuid-Tirol is 't Beiers algemein inheims, al huurt me in 't zuie dèkser 't Ladin. E paar dörper zien twietaoleg.

Boete de drei hooflen weurt 't Beiers ouch gesproke in Sopron in Hongarije (Duits Ödenburg), zoewie in 't Zwitsers dörp Samnaun. Veur 1945 woort 't Beiers ouch gesproke in zuielek Sudetenland (noe Tsjechië), in en um Bratislava (in 't Duits Pressburg, allewijl Slowakije), en in diverse enclaves in Hongarije, Joegoslavië (allewijl Servië en Slovenië) en Roemenië. Nao d'n Twiede Wereldoorlog zien die sprekers bekaans allemaol nao Duitsland en Oosteriek verdreve.

De Beierse dialekte deile 'n aontal belaankrieke kinmerke. Ze make nog versjèl tösse de aw ei (oet Aajdhoegduits ai) en de nui ei (oet î): de ierste klink es oa of aa, de lèste klink oongeveer wie in de standaardtaol. Ouch belaankriek is 't gebruuk vaan de persoeneleke veurnaomwäörd eß 'geer' en enk 'uuch', die trökgoon op d'n awwe dualis (meh gewoen 'n sumpel miervoudsbeteikenis höbbe). Wie in gans 't Opperduits besteit de oonvoltoejd verleien tied (Imperfekt) in 't Beiers neet; me gebruuk de voltoejd tegewäördegen tied (Perfekt) um 't verleie oet te drökke. Ouch kinne Beierse dialekte algemein oontrunding zoewie verweiking vaan stumloes plosieve. Veural de aw /t/ is dèks in alle posities 'n [d] gewore.

't Beiers kint diverse dialekte. Zeker 't Middelbeiers is oonderling weer gans divers. De versjèlle betrèkke ziech veural op de meneer boe klinkers weure oetgesproke.

't Beiers löp gein acuut gevaor vaan oet te sterve, al löp 't gebruuk devaan wel trök in Beiere en in Zuid-Tirol (boe 't Italiaans veural in de stei terrein wint). In Oosteriek is 't gebruuk vaan 't dialek extreem algemein.




#Article 120: Starekunde (140 words)


Starekunde of astronomie is de wetensjap die ziech bezeghèlt mèt alles wat in groeter materieel verbaand ligk es de Eerde. De astronomie is wezelek 'n oonderdeil vaan de natuurkunde, meh väöl takke vaan astronomie höbbe ouch 'ne geografischen inslaag: me maak beveurbeeld kaarte vaan 't zonnestèlsel en de Mèlkweeg.

De astronomie behuurt tot de ajdste wetensjappe die de minsheid kint. Bijnao alle aw besjaovinge heelte ziech al demèt bezeg, in 't bezunder de Babyloniërs, de Maya's en de Arabiere. Vaanaof de zestiende ieuw is de astronomie in 'n stroomversnelling gekoume, door groete naome wie Tycho Brahe, Nicolaus Copernicus, Galileo Galilei en Christiaan Huygens. Veural de oetvinding en constante verbetering vaan de telescoop brach die stroomversnelling teweeg.

Heioonder volg 'n lieske van belaankrieke wis- en natuurkundege die höbbe bijgedrage aon de kinnes vaan de hiemelliechame en de wèrking vaan de kosmos:




#Article 121: Zonnestèlsel (112 words)


In 't algemein is e zonnestèlsel e systeem vaan 'n staar die mèt häör zwuurtekrach 'n aontal kleiner werelde - planete, dwergplanete, asteroïdes, komete of zelfs (klein) aander stare - um ziech heer liet drejje. Mie in 't bezunder is 't Zonnestèlsel de naom vaan ei zoe systeem, boetouw o.a. de Eerd, de Maon en de Zon behure.

Us beeld vaan e zonnestèlsel is vaanaof de zeventiende iew geaccepteerd geraak, daankzij ontdekkinge vaan Nicolaus Copernicus en Galileo Galileï.

De indeiling is vaan binne nao boete. 'n Lege regel stèlt 'n relatief groete aofstaond en 't begin vaan 'n nui categorie hiemelliechame veur.

klein planete

gaasreuze/groete planete

komete en kometoïdes

secondair staar (hypothetisch)




#Article 122: Aragonees (648 words)


't Aragonees is 'n Romaanse taol die weurt gesproke in Aragon. Allewijl is de taol beperk tot 't noorde vaan dat gewes, d.w.z. 'n aontal bergdörper in de provincie Huesca; oets waor häör verspreiingsbgebeed väöl groeter. 't Aontal sprekers ligk roond de 10.000, meh kump tot zeker 30.000 es me passief sprekers mètrekent. Dit beteikent tot de taol irnsteg bedreig is.

't Aragonees heeft zienen oersprunk es Vulgair Latijns dialek in 't Ebrobassin. Door de stiechting vaan 't keuninkriek Aragon bleujde dit op es prestiesjdialek; in 't noorde reikden 't tot deep in Navarra, dewijl 't ziech mèt de Reconquista ouch 'ne weeg nao 't zuie vraot. Wie Castilië de Reconquista góng dominere, stopde dit perces; naotot Aragon in 1412 oonder regering vaan 't Castiliaons voorstegeslach Trastámara kaom, góng 't Castiliaans ouch in Aragon cultureel dominere. Saragossa waor tege 1600 al Castiliaonstaoleg; in de iewe daonao volgde ouch de res. Aanders es Galicisch en Catalaons woort de taol (zjus wie 't Asturiaons) langen tied es e Spaons dialek gezeen; heidoor kraog 't ouch neet de aondach en erkinning vaan zien zösters. Wel is sinds de inveuring vaan de democratie de weeg vrijgemaak veur oetgebreide cultivatie vaan de taol.

Sinds 1940 is de taolgrens neet mie opgesjove. Aragonees is noe nog inheims in de gemeintes Somontano, Jacetania, Sobrarbe en Ribagorza (boe me euvergaanksdialekte sprik). 

't Aragonees steit tössen 't Castiliaons en 't Catalaons in. 't Deilt ouch väöl dinger mèt 't Occitaons, in 't bezunder mèt 't Gascons. Oppervlekkeg liekent 't korter bij 't Catalaons te stoon, meh väöl vaan die euvereinkomste zien in feite archaïsmes.

Kinmerkend archaïsch is oonder mie de handhaving vaan de f- aon 't woordbegin, die in 't Spaons veur 'ne vocaol in h- veraandert: fillo 'zoon' oet Latijns filius (Catalaons fill, Spaons hijo). De combinaties -ct- en -lt- zien wie in 't Galicisch/Portugees veraanderd in [jt], meh neet wijer gemuteerd: feito 'gemaak, gedoon' oet factum (Catalaans fet, Spaons hecho); muito 'väöl' oet multum (Catalaons molt, Spaons mucho). De klaank [ʎ], die in 't Spaons via [dʒ] in [x] is veraanderd, is in 't Aragonees bewoerd gebleve: muller 'vrouw' oet mulier(em) (Catalaons muller, Spaons mujer). In sommege dialekte is dat zelfs nog, wie in 't Latijn, e geminaot [lː] De clusters -x-, -ps- en scj- zien -x- [ʃ] gewore, wie in 't Catalaons.

Wie in 't Spaons en in väöl Catalaonse dialekte weure de lètters b, d en g intervocaol tot fricatieve [β, ð, ɣ]. Ouch op e deper niveau deent 't Aragonees es brögk tösse de twie taole. Zoe zien in 't Spaons etymologische lang o's allein daan gebroke, wienie de volgende lètter neet gepalataliseerd is, dewijl dat in 't Catalaons zjus allein mer veur 'ne palataole consonant gebäört. In 't Aragonees gebäörde dat in alle gevel, vaandao buebo 'ei' oet ovum (Spaons huevo, Catalaons ou) en ueito 'ach' oet octo (proto-Romaons *oito; Spaons ocho, Catalaons vuit). 't Aragonees brik ouch, zjus wie 't Spaons meh in tegestèlling tot 't Catalaons, de e: viella 'aw vrouw' (Spaons vieja, Catalaons vella). Wijer bekleit 't Aragonees 'n tössepositie in de doorveuring vaan apocope. In 't Catalaons valle -e en -o oet 't vreug-Romaons consequent weg, in 't Spaons blijf -o ummer en -e dèks ouch, in 't Aragonees blijf de -o ouch stoon meh verdwijnt de -e wel consequent (estudient).

De taol heet ouch 'n aontal kinmerke boe-in 't ziech vaan allebei aofzundert. Dat zien zoewel conservatismes es vernuiinge. Conservatief is, boete de al geneumde oetspraok vaan -ll- in sommege dialekte, 't behajd vaan de -b- in de verleien tied (teneba of teniba 'heer/zij had'; Spaons tenía, Catalaons tenia) en vaan 't achterveugsel -ato in 't voltoejd deilwoord (dit kump nog wel in 't Gascons veur). Innovatief is de ch- [tʃ] op plaotse boe 't vreug-Romaons [dʒ] had, 't Spaons miestens [x] en 't Catalaons miestens [ʒ] heet: choven 'joonk' oet juvenem (Spaons joven, Catalaons jove).




#Article 123: Turks (143 words)


't Turks is de nationaal taol vaan Turkije en ein vaan de officieel taole vaan Cyprus. In dees twie len en in Turkse gemeinsjappe in veural Wes-Europa (boe-oonder Nederland,'t Belsj en Duitsland) spreke alles bijein oongeveer 70.000.000 lui Turks. In Nederland spreke oongeveer 450.000 lui de taol.

De Turkse taol behuurt tot de familie vaan Altaïsche taole, allewel tot euver de geldegheid en aard vaan dees familie nog gein euvereinstumming besteit oonder taolkundege. De taol is agglutinerend: alle veranderinge aon wäörd weure mèt suffixe oetgedrök. 't Einege wat 't liere vaan de taol bemeujlek is de vocaalhermenie: de klinker vaan 'n suffix weurt bestump door de klinker vaan 't woord boe-aon 't vasgeplek weurt.

't Turks weurt mèt 't Latiens sjrif gesjreve, mèt e paar speciaal teikes. Oonder 't sultanaat woort 't Arabisch sjrif gebruuk, dat evels voor 't Turks relatief oongesjik is.




#Article 124: Nuigrieks (171 words)


't Nuigrieks (νέα ελληνική, néa elliniká of νεοελληνική, neoellinikí) is de taol vaan 't modern Griekeland en 'n veurzètting vaan de Koinè en 't Middelgrieks (zuug Aajdgrieks). Miestal liet me de historie vaan 't Nuigrieks nao de val vaan 't Byzantijns Riek beginne. 't Grieks weurt allewijl door zoe'n 12 miljoen lui gesproke; boete Griekeland zien dat ouch nog de bewoeners vaan (Grieks) Cyprus en inkel gemeinsjappe in Turkije en Italië en väöl arbeidsimmigrante in Wes-Europa. Tot veur kort bestoonte twie variante in 'n diglossie nevenein: Katharevousa (καθαρεύουσα, zuver taol, Aajdgrieks op z'n Nuigrieks oetgesproke) en Dimotiki (δημοτική volkstaol); allewijl is de Dimotiki ouch de basis vaan de sjrieftaol, umtot 't versjèl tösse 't Klassiek Grieks en de volkstaol toch te groet waor. Zoe had de Katharevousa twie naomvalle die de Dimitoki gaaroet neet kint.

't Grieks weurt ummer in 't Grieks sjrif gesjreve.

't Tsakonisch en 't Griko (in Italië) kinne es zöstertaole vaan 't Nuigrieks weure gezeen, allewel tot ze ouch wel es dialekte gelle. Zuug ouch Helleense taole.




#Article 125: Limburgse klaanklier en spelling (298 words)


't Limburgs is èng verwant aon 't Nederlands. Dus is 't te verwachte tot me väöl vaan de Nederlandse eigehede ouch in 't Limburgs trökvint. De Limburgse grammair, vocabulair en ouch klaanklier mote hendeg op de Hollandse trèkke.

Klaank is evels meistal 't ierste wat verandert wienie 'n nui taol gevörmp weurt, en 't lèste wat verdwijnt es 'n taol geassimileerd weurt. Dat zuut me good in 'n Hollands dialek wie 't Haogs: 't löp gaans parallel aon 't Algemein Nederlands, meh 't kint klaanke die in 't AN neet of koum veurkoume.

Veur 't Limburgs, dat väöl wijer vaan 't Nederlands steit es 't Haogs, geld dit natuurlek ouch. De klaankinventair vaan 't Limburgs is groeter es de Hollandse, en dèks weure klaanke op e meneer geïntoneerd dee 't Hollands volkome vreemp is. Daorum is 't nötteg, jeh nudig, 'ne klaankinventair op te stèlle.

't Limburgs is 'n taol mèt 'n klein traditie vaan gesjreve tekste. Wijer liert me 't neet op sjaole. Daodoor volg 'ne Limburger dee zien taol sjrijf dèks zie geveul, en de Hollandse spelregels. Dèks is zoe'n spelling neet zoe adequaat: Klaanke die väöl opein liekene, meh neet 'tzelfde klinke, weure wel 'tzelfde gesjreve. Instanties die ziech beroopsmaoteg mèt 't Limburgs bezighawwe, wie Veldeke en de Wèrkgroop AGL höbbe 'n mie taolkundege spelling oontwikkeld, die die versjèlle wel respecteert. De klaankinventair heioonder is dao-op gebaseerd.

't Limburgs kint 24 invoudige vocale.

Opm.: Alle lang vocale höbbe twie variante, namelek sliep- en stoettoen. De vaan ziechzelf korte vocale [i], [u] en [y] höbbe die meugelekheid ouch ; daan weurt de vocaal zelf laank (langer), bev. tied. De aander ech korte vocale kinne allein twei variante kriege es 'n l, m, n, ng of r drop volg. 'n Sleiptoen kin weure aongegeve met 'n ^.




#Article 126: Mèlkweeg (142 words)


De mèlkweeg zeen een aantal sterre (eenkele miljarde) die um een middelpunt in de ruimte dreje en vörmp dus e sterrestèlsel. In de mèlkweeg ligk ouch ós zónstèlsel.

't Middelpunt van een melkweegstesel weurt bepaald door 'n zwart gaat van honderde zoneet doezende leechjaore in diamèter.

D mèlkweeg is ongevèr 10 tot 15 miljard jaor auwd wat ongevjèr met de big bang-theorie euvereinkeump. De mèlkweeg hèt 'ne spiraalveurm en is in 't midde dikker es op 't oeteinde.

't Zwart gaat in 't middelpunt van os mèlkweegstèlsel hèt 'ne massa van ongevjer 3,7 miljoen kjer de massa van ozze zon (+/- 1,5 miljoen kjer.) Dizze massa zurg d'rveur dat ongevjer 200 miljard sterre d'r umheen dreje.

De kern van ôs Melkweegstèlsel is umgeve door 'ne nevel dèh waarschienlijk aafkeump van 'ne supernova dèh 10 tot 50.000 jaor gelèje in de buurt ontplofte.




#Article 127: Leechjaor (135 words)


Toen de minsj d'r achter kaom dat 't heelal get grwater waor dan 'r dach waor d'r ouch 'n probleem um aafstande te maete. 9.467.280.000.000.000 maeter is noe eimaol onhandig oet te spraeke. 

Daorum is 't leechjaor bedach. De term zaet 't al, dit is d'n aafsjtand dae leech (mèr ouch radiogolve en dergelikke) in ein (Aerds) jaor in een vacuüm aaflèk en dat is dus 9.467.280.000.000.000 maeter (bie benadering).

't Heelal is echter zwa grwat dat aafstande gemaete in leechjaor toch baove de miljwane kinne kómme.

Väöl astronome gebroeke lever 'n anger einheid, de parsec. Dae sluit baeter aan op de methode die me in de astronomie zelf gebroek óm aafsteng maete, namelik 't bekieke van de parallax dae 'n objek (beveurbeeld 'n ster) binne ei jaor vanaaf de Aerd aan d'n hjèmel aaflèk.




#Article 128: Lèch (156 words)


Onder lèch versjteunt v'r sjtraoling die os owwe zieë kènne.
Mae wat is lèch noe zjuus? övver lèch besjteunt twieé theorieje en vör allebèj is get te zègke. Ze werre allebèj verded`gd dör väöraansjtaonde natuurkundige.

't Probleem wat de theorieje an zich haant is dat ze neet gans 't gedrag va lèch kinne verklaore. De theorie van de golve kan neet verklaore väörwat infraroeë beveurbèld ooch zie waermde gevöld kan werre en de theorie van de deelkes kan 't braeëke en reflectere va lèch neet richtig verklaore.

De versjillende kleure van 't lèch waeët 't lèchspectrum (dit is oonderdeel van 't elektromagnetisch spectrum) genömt. 't Spectrum begint bie infraroeë en eidigt bie ultra paars. 't Zichbaar lèch hèèsjt 'ne golflengte van 400 tot 700 nanometer (1/1.000.000.000 meter)(nm). Ultrapaars haat 'n klènger golflengte en infraroeë haat 'n groeëter golflengte.

Wit lèch is trouwens 'n combinatie van alle kleure biejèè en zjwart is dat alle kleure werre opgenaome.




#Article 129: Reto-Roemaans (175 words)


't Reto-Roemaans (Rumantsch) is 'n groop samehangende dialekte in de Alpe, en in ènge zin de noordelike groop daovaan, dee in 't Zweitserse kanton Graubünden (Grischun) gesproke weurt. De Italiaanse variante weure samegevat oonder de naom Frioels. 'rs Zien nog oongeveer 60.000 minse die 'n Reto-Roemaans dialek spreke; 't Frioels heet tien kier zoeväöl sprekers.

't Reto-Roemaans is ein vaan de vier officieel taole vaan Zweitserland. Veur 't gebroek in officieel situaties is in 1982 'n officieel spèlling aongenome (Rumantsch Grischun), die ingezèt weurt veur zoe oetereinloupende zake wie baankbiljette, wètgeving en oonderwies, te verglieke mèt 't Algemein Gesjreve Limburgs in dee zin tot 't e compromie is dat boven 'n aontal wied oetereinligkende dialekte wèlt stoon; wie 't AGL weurt ouch dees spèlling neet breid geaccepteerd. Bestumde gelierde wèlle 't Reto-Roemaans is twie taole opbreke; de zuidelike dialekte vaange zie oonder de neumer Ladin, de noordelike blieve Reto-Roemaans. Sprekers vaan twie versjèllende dialekte höbbe de neiging ziech in 't Duits aon te spreke; väöl vaan 't aw taolgebeed is inmiddels opgesjlok door 't Zweitserduits.




#Article 130: Frioels (123 words)


't Frioels (Furlan) is 'n Wes-Roemaanse taol in de Oesteleke Italiaanse Alpe en 't aonligkende gebeed. 't Is gei dialek vaan 't Italiaans; zie kortbijste verwant is 't Reto-Roemaans. Allewijl zien 'rs nog zoe 600.000 minse die Frioels spreke.

't Belaangriekste versjèl mèt 't Reto-Roemaans zit in de vocabulair: 't Frioels is dao-in aofhaankelek vaan 't Italiaans, 't Reto-Roemaans vaan 't Duits. De taol weurt sinds inkel jaore door de Italiaanse euverheid erkind.

't Frioels wert ooch gekald dör groeëte groepe emigrante in Canada en Australië.

Opvallend is neet alling, dat ummer väöl in 't Frioels gesjraeve is, väöral sjtreekromans en sjtreekgedichte, mae och is ummer literatuur van 'n hoeëg niveau gesjraeve. D'r bekinde film-regisseur en dichter Pier-Paolo Pasolini sjreef in 't Frioels.




#Article 131: Aroemeens (543 words)


't Aroemeens (Armaneashti) is 'n Oos-Romaanse taol die gesproke weurt op de zuideleke Balkan, in geïsoleerde enclave. De taol is hendeg verwant aon 't Roemeens en weurt ouch wel es dialek daovaan gezeen. Ze woort in 1997 nog door zoe'n 250.000 lui gesproke, verspreid euver Griekeland, Albanië, Noord-Macedonië, Bulgarije, Servië, Roemenië en Turkije. De mieste sprekers woene in de ierste twie len. Neve Aroemeens en Daco-Roemeens (Roemeens wie me dat in Roemenië sprik) gief 't ouch nog Istro-Roemeens (op Istrië, Kroatië) en Megleno-Roemeens (in Griekeland en Noord-Macedonië; zuug keertsje).

Wie alle Romaanse taole geit 't Aroemeens trök op 't Vulgair Latien. 't Gief vaanajds twie theorieë euver de perceizen oersprunk. De ierste theorie postuleert tot de taol min of mie in situ is oontstande, bij gróppe Illyriërs die 't Latien euvernaome. Dat zouw beteikene tot de Vulgair Latiense taolvariatie op de Balkan hendeg klein waor; aanders zouw de taol neet zoeväöl op Roemeens liekene. 'n Aander theorie is tot 't Aroemeens oontstande is oet de Roemeensen diaspora; tot Romaans sprekende Daciërs in de vreug middeliewe op Byzantijns groondgebied zien goon woene. Roemeens sprekende lui op de Balkan weure Vlache geneump, 'nen term dee mèt Waals en Welsh verwant is.

Sinds zien oontstoon is de taol sterk mèt 't Grieks in contak gewees, dewijl 't Roemeens väöl mie door de Slavische taole is gevörmp. Väöl versjèlle tösse de twie taole laote ziech hei-oet verklaore. Oondaanks de kortbijheid vaan groeter taole (neve Grieks ouch de Slavische taole, Albanees en Turks) heet de taol ziech in de Byzantijnsen en Osmaansen tied good kinne hawwe. Zoe waor 't de volkstaol vaan Moscopoli (allewijl Voskopojë in Albanië), wat in de vreugmodernen tied 'n belaankrieke stad waor.

Mèt de opkoms vaan 't nationalisme woort de status vaan de taol evels oonzeker. Sprekers gónge ziech es Grieke zien (of, wienie ze moslim waore, es Turke) en hechde wieneg belaank mie aon hun taol. De Roemene lagte ouch hunne claim op de sprekers en booje de Aroemene zelfs 't rech op trökkier aon. Rillatief wieneg lui maakde dao gebruuk vaan, meh sommege emigreerde wel. In de diverse enclaves in Noord-Griekeland geit de taol intösse hel achteroet. 't Aroemeens geneet allein beperkde erkinning in Macedonië.

't Aroemeens versjèlt op diverse punte vaan 't Roemeens. 't Opvallendste versjèl is tot 't Aroemeens väöl mie Griekse wäörd heet en 't Roemeens mie Slavische. Aroemeense variëteite in Noord-Macedonië en Bulgarije höbbe ouch wel Slavische wäörd, meh die zien vaan väöl lateren datum. De väölheid aon Griekse wäörd heet ouch gemaak tot 't Aroemeens klaanke heet die in 't Roemeens oonbekind zien, wie /θ, ð, x, ɣ/. Zjus wie de mieste taole op de Balkan kint 't Aroemeens gein infinitieve, dewijl 't Roemeens die wel heet gehawwe. De ierste persoen inkelvoud indeg gemeinelek op -u, dewijl deen oetgaank in 't Roemeens verdwene is (Aroemeens cãntu, Roemeens cânt 'iech zing').

't Aroemeens kint drei hoofdialekte: Fãrshãrot (veural in Albanië en in de Griekse weskösregio), Pindisch (in de regio Pindos, veural op Grieks groondgebeed) en Gramustisch (in 't noordooste, neet in de lèste plaots Noord-Macedonië en Bulgarije). 't Trèkke vaan de perceis grenze is lesteg. De sprekers verstoon ziech oonderein zoonder väöl probleme.

't Aroemeens weurt gemeinelek in 't Latiens sjrif gesjreve. Incidenteel weurt 't Grieks sjrif gebruuk.




#Article 132: Dalmatisch (112 words)


't Dalmatisch is 'n oetgestorve Oos-Roemaanse taol die aon de kös vaan Kroatië en, op zie hoegtepunt, ouch Montenegro gesproke woort. De lèste plaots boe dees taol gehuurd woort is 't eilaand Krk (Veglia op 't Dalmatisch); de lèste spreker waor Tuone Udaina, dee in 1898 op 'n laandmien leep. Ei jaor ieder had de Italiaanse gelierde Matteo Giulio Bartoli häöm bezoch en alle moegelike informatie euver de taol ingewonne, zoetot heer e book dreuver kós sjrieve. Dat kaom in 1906 oet oonder de titel Das Dalmatische. 'rs Zien twie houfdialekte gewees: 't Ragusaans (zuidelik) en 't Veljotisch (noordelik); Udaina spraok 't lèste.

Hei volg 't Paternoster (korte versie) in 't Dalmatisch.




#Article 133: Oppersorbisch (101 words)


't Oppersorbisch is 'n klein Wes-Slavische taol die in 't ooste vaan Duitsland gesproke weurt. Nao sjatting kinne 40.000 lui de taol spreke; mesjiens 15.000 daovaan zien mojertaolsprekers. De Oppersorbe höbbe Bautzen es cultureel centrum.

't Sorbisch is nao d'n Twiede Wereldoorlog in twie officieel taole oeterein gevalle: 't Oppersorbisch en 't Nedersorbisch, dat te noorde daovaan in Brandeburg gesproke weurt. Bei taole zien hendeg awwerwets en höbbe väöl buigingsvörm: de taole höbbe zeve naomvalle en drei grammaticaal getalle; neve inkelvoud en miervoud ouch nog dualis. Zoe is 't bev. ruka hand, ruce twie hen en ruki hen vaan mie persone.




#Article 134: Slowaaks (984 words)


't Slowaaks is de inheimse taol vaan de rippebliek Slowakije in Middel-Europa; ze weurt ouch in 't aonpalende gebeed gesproke. 't Is 'n Wes-Slavische taol die hendeg èng mèt 't Tsjechisch verwant is, op zoe hoeg niveau zèlfs tot vaan e dialek gesproke kin weure; doe kins de versjille vergelieke es Limburgs mit 't Nederlands. Politiek ligk dat evels (te) geveuleg. De versjèlle mèt 't Tsjechisch zien dat 't Slowaaks get conservatiever is: de Tsjechische klankveraanderinge heet 't neet doorgemaak. Toch zeen hiej oetzönjeringe in, 't Slowaaks kint geine vokatief mie, in tegestèlling tot 't Tsjechisch. Wie 't Tsjechisch heet ouch 't Slowaaks 'ne groete klaankinventair.

Hiej onger stuit 'n lies mit lenjer en 't aantal miense die (biejnao) edere daag Slowaaks sjpraeke:

Bron: 

't Slowaaks ontsjtong in de 10e eeuw nao de val van 't Groot-Moravische Riejk. 't Woor eeuwelang 'ne verzameling ongesjreve dialekte; schrieftale wore Latien, Hongaars, Duits en later ouch Tsjechisch. Nao innige poginge hiej toe in de 16e eeuw introduceerde Anton Bernolák in 1787 'ne Slowaakse sjrieftaal, gebazeerd op westelikke dialekte. De huidige sjrieftaal waerde in de jaore 1840 gelanceerd door Ľudovít Štúr en is gebazeerd op 't centrale dialek.

De klemtoon in 't Slowaaks lèk in bao alle gevalle oppe irste lettergreep, alhoewel d'r nooit zo sterk is.

't Slowaaks is 'n Slavische taal die 't Latiense alfabet gebroek. De meiste Slavische tale gebroeke 't Cyrillisch alfabet, alle West-Slavische tale (dus ouch Slowaaks) gebroeke 't Latiens alfabet. 't Slowaaks maak gebroek van väöle accente om klank verangering aan te tone. De caron (ˇ) biejveurbeeld zorgt d'r veur det d'r 'n j-echtige klank achter de letter kömp woor d'r op is geplek, veurbeeld: c (ts) č (tsj).

Letters in 't Slowaaks (inclusief döbbelletters): a á ä b c č d ď dz dž e é f g h ch i ia ie iu í j k l ĺ ľ m n ň o ó ô p q r ŕ s š t ť u ú v w x y ý z ž

Notitie: de q, de w en de x komme allein biej leenwoorde en name, es watt, veur. In sommige gevalle wörd de q vervange door kv, oetsjpraak: kw es in kwark.

't Slowaaks kin 7 naamvalle wo van de zevende, de vocatief, vriejwaal is oetgestorve. De angere naamvalle in 't Slowaaks zeen:

Ein van de weinige veurbeelde van de vocatief is pané det meneer beduud.

't Slowaaks haet gén lidwäörd. Dus telo kin lichaam of 't lichaam beduuje. Oet de konteks kinse meistal waal opmèrke welke d'r bedoelt wörd. Veur de dudelikheid gebroek me waal 'ns jeden, det ein beteikend.

In 't Slowaaks waere zelfstanjige naamwäörd vervoeg nao naamval, geslach en wieväölheid. Sommige zelfstanjige naamwäörd zeen onregelmaotig.

Mannelikke zelfstanjige naamwäörd waere ingedeilt nao laevend en laeveloos. 't Vraemdje hiej biej is det dub(eik), dus 'n plant, biej laeveloos wörd ingedeilt, ditzelfdje geld ouch biej verkleinwäörd van diere.

Perseunlikke veurnaamwäörd waere vervoeg volges geslach, wieväölheid, persoon en naamval.

In de Nominatief wörd 't perseunlik veurnaamwaord weggelaote es in 't latien, dus ich maak is robím. 't Is echter neet verplich om dit te daon, ja robím is ouch toegestaon.

In modern Slowaaks wörd oni duk vervange door ony.

De twee tabelle hiej onger bedude deze en dit. Ze waere dus gebroek biej ongerwèrpe die kortbiej de spraeker zeen. Det en dae die slaon op ongerwèrpe die ver vanne spraeker aaf zeen waere aangeduud door -to achter 't aanwiezend veurnaamwaord te plekke. Veurbeeld: ten redaktor deze gebroeker, tento redaktor dae gebroeker.

De wäörd ktorý en aký waere es 't biejvoeglik naamwaord pekný vervoeg, dus aký, akého, akému, akom, akým veur 'n mannelik waord.

't Waord či is 'n genetief waord en wörd neet meer verbaoge

In principe waere alle onbepaolde veurnaamwäörd vervoegd. In 't Slowaaks zeen duk wäörd aaf te leide van anger wäörd, es biej 't onbepaold veurnaamwaord 't geval is. Kto - niekto - nikto is zo'n veurbeeld, hiej onger sjtaon nog get veurbeelder.

't Bezittelik veurnaamwaord wörd vervoeg nao wieväölheid, geslach en naamval.

Svoj wörd gebroek es 't ongerwèrp van de zin 'n bezitsrelasie mit 't lijdend veurwèrp of 't mitwèrkend veurwèrp haet. Svoj kömp dan zelfs inne plaats van 't bezittelik veurnaamwaord. Svoj wörd verbaoge es tvoj. 

't Bezit kin onnoch geaccentueerd waere mit vlastný: Má svoj vlastný bicykel Het haet 'ne eige fiets/Het haet zelf 'ne fiets. In 't Limburgs zou duk 't waord eige waere gebroek.

Wae(m), wèlke en die zeen in 't Slowaaks ktorý, ktorá en ktoré. Ze waere verbaoge es 't biejvoeglik naamwaord. 't Kömp regelmaotig veur det me čo gebroek om op persone trök te sjlaon.

In 't Slowaakse wörd zich es sa vertaald.

't Slowaaks kint gén specifiek versjil tusse elkaar, mekaar en 't wederkerend veurnaamwaord zich. Deze drie wäörd waere allemaol es sa vertaald en ouch zo verbaoge, zee de tabel hiej baove.

Sommige wèrkwäörd es byť (zeen) jesť (aete) en cestovať (reize).

't Vergt, net es biej alle anger grammatikale ongerdeile, nogal get kinnes op fatsoenlik met de veurzètsels omtegaon. Èlk veurzètsel in 't Slowaaks bringt 'n naamval mit. Dit is eigelik biej alle tale waal zo, maar omdet in 't Slowaaks de zzelfstanjig naamwäörd vervoeg motte waere nao naamval mosse weite wèlk veurzètsel wèlke naamval mit zich mit brink. In principe zeen d'r 38 veurzètsels in 't Slowaaks, mit oetzönjerig van complèkse veurzètsels. D'r zeen maar inkele veurzètsels die verangere nao geslach of meervoud. Sommige veurzètsels höbbe es veurwaarde det d'r 'n bepaalde richting of situatie aan gebonje is. 

C = complex veurzètsel R = Richting S = Situatie

D'r zeen ouch veurzètsels die neet (meer) 'ne specifieke naamval mit zich mit bringe es keďže det aangezeen beteikend.

Es 't Limburgs en meiste anger tale wörd 't telwaord in 't Slowaaks verdeilt in Rangtelwaord en Hooftelwaord. Rangtelwäörd waere verbuug es biejvoeglikke naamwäörd, met oetzönjering van irste(prvý), tweede (druhý) en dèrde (tretí).

Zee ouch: Telle in 't slavisch




#Article 135: Biologie (167 words)


Biologie is lètterlek de lier vaan de levende natuur. Daomèt oondersjeit zie ziech vaan de natuurkunde, die ziech mèt de levenloze natuur bezeghèlt (in de 19e iew had biologie 'n gans aander beteikenis, naomelek: de köns um iemes' wèl bis 't zijnt te oonderwèrpe). De biologie oonderzeuk alles wat te make heet mèt organisme en häör wisselwèrking mèt de Eerd. Daobij oondersjeit me drei hoofniveaus: de microbiologie, die geit euver de celstructure en de biochemie, mie in 't bezunder euver 't DNA, de meso-biologie, euver individueel soorte of euver orgaanwèrking, en de macrobiologie, euver populaties en 't miljeu.

De biologie deilt de organismes in veer rieker en drei domeine op:

Es rescategorie kint me nog:

Virusse stoon tösse levende en doej materie in. De vraog of virusse leve is veural filosofisch. 't Is neet (mie) gebrukelek de virusse 'n eige riek te geve.

De rieke vaan de diere, plante, sjummels en protiste vörme same 't domein vaan de Eukaryote, de bacterieë en de archeeë zien de Prokaryote.




#Article 136: Bieste (442 words)


De bieste (ouch wel d(i)ere; wetensjappelek Latien Animalia) zien de lede vaan 't diereriek, eint vaan de rieke boe-in de modern biologie organismes indeilt. Ze vörme de bès gedocumenteerde hoofgróp vaan organismes. 't Aontal bekinde levende biestesoorte ligk wied euver 't mieljoen; mie es de hèlf daovaan zien insekte. Versjèllende soorte, mesjiens mieljoene, wachte nog op besjrieving.

Fossiel bieste kint me vaanaof 't Ediacarium; dinkelek zien ze awwer. De groete diversiteit aon bieste kaom pas vaanaof 't Cambrium tot uting (in de zoegeneumde Cambrische explosie); de mieste stamme zien in dit tiedperk oontstande. Vaanaof 't Siluur begóste de bieste 't land te kolonisere.

Bieste zien eukaryote organisme die zuurstof inaoseme en koledioxied oetaoseme, en hun celle höbbe neve 'ne celkern nog e celmembraan meh gein celwand en gein bladgreunkorrele (in tegestèlling tot plante).

De bieste zien relatief ing verwant aon de käöme zoewie aon inkel aander kleinder rieke wie de amoebes. Soms weure die ouch wel tot de bieste gerekend, meh dat gebäörde veural vreuger, umtot amoebes zelfs wijer vaan de bieste aofstoon es käöme, en me dus evolutionair gezeen daan ouch die tot de bieste zouw mote rekene.

E dier kin ziechzelf bewege of weurt 't door zien umgeving vaan de ein nao de aander plaots bewoge (zij 't sommege allein in bepaolde stadia, zoetot ze e groet deil vaan hun leve toch op plante liekene); zoe kin e dier väöl gemekeleker aon veujing koume es 'n plant of 'n käöm, en aon predatore oontsnappe. Bieste zien naomelek heterotroof: ze hole de koolstof boe ze oet zien opgebouwd neet oet de loch meh door vaan aander bronne te ete (normaal gezeen levende wezes). Dit ete vertere ze miestal in 'n liechaamshaolte. E wijer kinmerk vaan de mieste bieste is tot 't embryo ziech in 'n vreug fase vaan e massief klumpke tot e hool belke vörmp (blastula).

't Diereriek weurt (wel) zoe ingedeild:

RIEK DIERE

Dees indeiling is neet oonumstrejje; väöl details zien bij liegoontwikkelde bieste neet gemekelek te bestudere, ouch al umtot ze koelek fossiele vörme. Recint genetisch oonderzeuk heet mie leech op de zaak geworpe. Zoe blieke versjèllende vaan de bove opgeneumde taxa neet monofyletisch meh parafyletisch.

Gans oonzeker is de positie vaan de Orthonectida en de Rhombozoa, die heibove es ierste twie stamme vaan de Bilateria zien ingedeild. Dees bieste weure same Mesozoa geneump, 'n (neet-cladistische) gróp vaan parasitair wörmechtege bieskes. Dit zien hendeg sumpel bieste, woersjijnelek 'gedegenereerde' Metazoa, meh hun aofstamming is oonbekind. Vreuger woorte ze es evolutionaire tössestap nao de  Metazoa gezeen; die zienswijs is noe evels neet mie actueel.

Boete de bieste valle, nao de opvattinge vaan de modern biologie, de Protozoa, eincellege bies-echtege organismes.




#Article 137: Gewervelde bieste (224 words)


De gewervelde bieste zien 'nen oonderstam vaan bieste, deil vaan de stam vaan Chordata die allemaol 'n inwendeg gereemsel höbbe, inclusief sjeel en rögkegraot, en dèks relatief groete herses. De gewervelde bieste weure traditioneel in vief klasse verdeild:

Es zèsde klas gelle allewijl de Prikke, gewervelde meh kaakloes bieste die soms weure gezeen es zier primitief vèsse meh dèkser es die hun ingste verwante daan wel lèste veurawwers.

Cladistisch klop vaan dees indeiling (zij 't mèt vief of mèt zès klasse) niks. De vèsse stamme aof vaan bieste die fenotypisch gezeen prikke waore. Zelf valle ze oeterein in kraakbeinvèsse en beinvèsse, meh 't lèste taxon heet geine veurawwer dee de euvergebleve gewervelde neet höbbe. Dees bieste, de Tetrapoda (veervoters), stamme um perceis te zien vaan Kwasvinnege vèsse aof. Daobinne stamme de Reptiele weer aof vaan bieste die op Amfibieë mote höbbe geleke, stamme de Zoogdiere aof vaan reptielechtege bieste, en höbbe de levende Reptiele geine veurawwer gemein die de Veugel neet kinne.

De traditioneel erkinde gróppe zien dus in väöl gevalle parafyletisch. Samegevat:

De gewervelde diere zien oet sliemprikechtege bieste oontstande; de huiege Sliemprikke (visechtege bieste mèt 'ne sjeel meh zoonder rögkegraot) gelle es levende fossiele. Zoewel de vèsse wie de reptiele zien parafyletisch: oet de vèsse zien alle aander klasse oontstande (same bekind es Tetrapoda) en oet de reptiele zien de veugel geëvolueerd. 




#Article 138: Hawaiaans (139 words)


't Hawaïaans (Ōlelo Hawai'i) is de taol die vaanaajds op d'n archipel Hawaï gesproke weurt en tot oongeveer 1900 de veurnaomste taol waor. Daonao heet 't Ingels die rol euvergenome, oetgezunderd 't klein eilendsje Ni'ihau, boe gein toeriste mage koume. Allewijl gief 't nog zoe'n 1.000 echte mojertaolsprekers; die gemeinelek ofwel op Ni'ihau woene, ofwel op leeftied zien. Dit maak 't Hawaïaans tot 'n bedreigde taol. 't Gief väöl mie lui die de taol later gelierd höbbe en ze spreke op beveurbeeld Polynesische cultureel bijeinkomste. Ouch sjikke sommege awwers hun kinder nao Hawaïaanstaolege 'oonderdoompelingssjaole', boe ze oonderwies in die taol kriege.

't Hawaïaans is ing verwant aon aander Polynesische taole wie Tahitiaans en Maori, boemèt 't zelfs gedeiltelek oonderein te verstoon is. 'n Bezunderheid aon de taol is häör ermooj aon consonante.

Bekinde Hawaïaanse wäörd zien aloha en wiki.




#Article 139: Mali (180 words)


Mali is 'n sjtaat in Wes-Afrika en grens aan Mauretanië en Algerieë in 't noorde, Niger in 't oeste, Burkina Faso en Côte d'Ivoire   in ut zude, Guinee in 't zuudweste, en Senegal in 't weste. 't Hoegste punjt is de Hombori Tondo (1155 m), in 't centraal gedeilte van 't landj. 't Is ein veurmalege kolonie van Frankriek, en is onaafhankelek sins 1960.

De haufsjtad is Bamako, mit ongevier ein miljoon inwoeners.

Anger belangrieke plaatsje zunt Ségou, Mopti, Sikasso en Timboektoe.

Mali is un republiek mit ein einkamerig parlement. De oetveurende mach is in de heng van de president en zien regiering.  De wetgaevende mach is in de heng van de Assemblée nationale. De hoegste juridiese autoritiet is de Cour suprème.

Vanweige de kolonisatie is Frans de offisjaele taal, maer Bambara is de meist gesjproke taal (doer ongevier 80% van de bevolking). Angere veul gesjproke tale zunt Peul, Sénoufo, Soninké, Tamasheq, Songhaï, en Dogon.

Indice de développement humain (IDH) : 164e op 173 in 2000.

Indicateur de pauvreté humaine (IPH-1) : 81e op 88 ontwikkelingsleng (IPH-1 de 47,3 %)




#Article 140: Joededom (326 words)


't Joededom is de traditioneel religie vaan 't Joedse volk en de staotsreligie vaan Israël. Dees religie is hendeg sterk mèt 't volk en de nationaal identiteit verboonde. 't Joededom is de ajdste en kleinste vaan de drei monotheïstische wereldreligies en de stamvajer vaan 't Christendom en d'n Islam.

't Heilig book vaan de Joede hèt Tenach; dit kump zoeget euverein mèt 't christelek Aajd Testamint. De ierste vief beuk heite Thora, wat wet beteikent.

'ne Juud of jud ies 'ne aanhenger van 't Juuds gelouf of emes dae aafsjtamp van Juda en Benjamin. 

Juud of jud ies ouch de benaming veur 'ne kleine baardvösj (Acerina cernua).

Soms weurt Joededom op 't Mestreechter Limbörgs door 'n historisch misverstand Jäödom geneump. Dit kump umtot 't 'n straot in de Binnestad vaan Mestreech gief die de Jäöstraot heet en in 't Nederlands weurt vertaold es de Jodenstraat. De Nederlandse vertaoling berös evels op 'n historische verwarring. Vaan oerspronk verwees jäö nao jäög en zou de Nederlandse naom vaan de straot dus Jeugdstraat motte zien gewees. Wie Mestreech in Franse hen waor, woort die vertaoling evels wel good gehanteerd en stoond de naom bekind es Rue de la Jeunesse. De bezètting vaan Limbörg door de Hollenders heet mie es eine kier veur slechte vertaolinge gezörg. 't Waor beveurbeeld 'n slechte Nederlandse vertaoling um Valkeberg Valkenburg (Valkebörg) te neume. De stad riffereerde naomelek altied al nao de heuvel boe-op zie gebouwd waor, neet nao 'ne börg.

In 't Limburgs dialek were/woorte diverse woordsamesjtèllinge mèt jud of juud gebruuk, die sóms tamelik discriminerend zint. Juudde waore nao de diaspora euveral in de waereld 'n minderheid die bekans nörges werk kreeg. In de Mieddelièwe woorte juudde gediscrimineerd en de enigste meneer um  get te verdene waor handele en krediet geve. Umdat 't christene verbao waor um rente te vraoge bie 't geve van 'n lièning woorte de juudde, umdat zie waal rente vroge, oetgemaak veur woekeraersj. Juudde vörmde same klein, gesjlote geloufsgemeinsjappe. 




#Article 141: Gelidpoetege (161 words)


De Gelidpoetege (Grieks-Latiense naom Arthropoda; aander meugelike vertaoling geleipoetege) zien 'n stam vaan 't Diereriek. 't Is vaan alle stamme wiedoet de groetste, mèt bekans ein miljoen soorte bekind. De meiste gelidpoetege zien diere in de orde vaan groetde vaan 10-2 m, allewel tot väöl soorte daobove of dao-oonder zitte. Ze höbbe, aanders es väöl primitiever diere, dudelek aonwiesbare herses en hert, wie primitief ouch. De pu bestoon oet mie stökskes. De indeiling in oonderstamme is zoe:

In de jaore '70 woorte de oet 't Cambrium aofkómstege fossiele vaan de Burgess Shale perceis bestudeerd. 't Mies-veurkoumend fossiel in de Burgess Shale is Marrella, dat ieder woort ingedeild bij de trilobiete. 't Bleek evels dat Marrella in gein vaan de veer bekènde gróppe kós weure oondergebrach: Marrella heet twie paar oetsteeksele aon de kop, bei veur de moond geplaots. In modern indeilinge vaan de Gelidpoetege weurt 't daoveur dèks mèt e paar aander verwaante soorte in 'nen eigen oonderstam geplaots, de Marrellomorpha.




#Article 142: Zèspoetege (189 words)


De Zèspoetege (Latien Hexapoda) zien 'nen oonderstam vaan de Gelidpoetege diere. 't Euvergroet deil vaan dees bieste zien insekte, meh nog drei aander klasse hure debij.

De Zèspoetege zien bekind vaanaof 't vreug-Devoon, zoe'n 411 mieljoen jaor geleie. Traditioneel weure ze geach 't ingste verwant te zien aon de väölpoetege (Myriapoda: doezendpu en mieljoenpu); recint oonderzeuk zèt ze korter bij de sjaoldiere.

Hun lieve bestoen oet drei oonderdeile: kop, thorax en achterlief. De kop is samegestèld oet e prostomium, wat miestal de ouge dreug, en zès samegekloonke en sterk in gruutde gereduceerde segminte, die oonderdeile wie de veulspriete (neet presint bij de Protura), de binneste en boeteste kaoke en 't labium drage. D'n thorax besteit oet drei segminte, edert mèt ei paar pu zoetot de bieste de zès pu oet hunne naom kriege. Väöl insekte höbbe ouch e paar vleugele op twie vaan de drei segminte, meh bij de aander drei klasse koume die neet veur. 't Achterlief is dèks groet en besteit oet e groet aontal segminte, meh is sterk gereduceerd (wiezier varieert per taxon) wat betröf functies: 't herberg veural nog de geslachsdeile.

De indeiling is zoe:




#Article 143: Insekte (277 words)


De Insekte (singulair: insek, Insecta (Linnaeus 1758); Latien veur 'ingesnoojene') zien 'n klasse vaan de gelidpoetege. Wie de aander gelidpoetege zien ze vrij klein (miestens in de orde vaan gruutde vaan millimeters of centimeters) en bestoon ze oet segminte, die in hun geval zien samegevalle in de drei deile kop, thorax en achterlief (abdomen). Ze höbbe zès pu, veulspriete, extern kake, samegestèlde ouge, dèks ein of twie paar vleugele, aoseme door loker in 't lief en zien eierlègkend. Sommege soorte leve sociaol (in kolonie); insekte die solitair leve lègke miestal väöl (hoonderde of doezende) eier en breuje neet. 'n Aontal soorte vertuint holometabolisme: de larve liekene neet op de volwasse bieste en verpóppe ziech.

De insekte vörme de veurnaomste gróp bieste vaan de ganse wereld: 925.000 soorte zien bekind  en in zoe good wie edere biotoop speule ze 'n rol. Vaan die hoonderdoezende bekinde soorte besteit 't mierendeil oet kevers. Edersjaor weure doezende nui soorte besjreve. Ze zien zeker al vaanaof 't vreug Devoon bekind en dominere al sinds 't Carboon versjèllende niches. Massa-oetstervinge kaome ze ummer relatief gemekelek door. 't Deil vaan de biologie wat ziech mèt de insekte apaart bezeghèlt is de entomologie.

De insekte hure (nao traditioneel inziechte; de lèste jaore is me dao-aon goon twievele) binne de gelidpoetege tot d'n oonderstam Zèspoetege (Hexapoda), boe ouch de klasse Enotgnatha (springstertsjes en verwante) bijhure. Me verdeilt ze vaanajds in de volgende ordes:

Aofhenkelek vaan 't systeem rekent me de ierste drei ordes tot de Apertygota, of me heet veur de rotsspringers 'n apaarte oonderklasse Monocondylia. De eindaagsvlege en sjiere hure bij de gróp Palaeoptera, alle ordes die tenao weure geneump zien deil vaan de Neoptera.




#Article 144: Lets (106 words)


't Lets is de officieel taol vaan Letland en weurt door zoen 60% vaan de Letse bevolking gesproke; dat zien (bekans) alle etnische Lette. De euverege veerteg procent zien Rösse. De taol heet zoen twie miljoen sprekers, boevaan 1,3 miljoen in Letland, en is hendeg verwant aon 't Litouws, boemèt 't de groop vaan de Baltische taole vörmp. 't Estisch is neet aon 't Lets verwaant: die taol huurt tot de Finoegrische taole.

't Lets is 'n hiel flecterende taol, wie van de Slavische taole bekind: d'r zien twei geslachte en zeve naomvalle. 't Ajds bekinde Lets kump oet e vertaoling vaan relizjeuze gezange oet 1530.




#Article 145: Litouws (104 words)


't Litouws is de Baltische taol die in Litouwe gesproke weurt. 't Is ing verwaant mèt 't Lets en ein vaan de mies awwerwetse Indo-Europese taole. De taol heet allewijl zoe 4 miljoen sprekers. Wie 't Lets heet de taol zeve naomvalle en twie geslachte. 't Wèrkwoord is nog awwerwetser en kint alle tije en wijze nog die 't in 't Proto-Indo-Europees ouch gehad moot höbbe, evels zoonder d'n duaalvörm en mèt de bezoonderheid tot de vörm veur de derde persoen inkelvoud en miervoud samevalle.

Wie 't Lets is 't Litouws veur 't iers opgesjrieve in 'n vertaoling vaan hymnes, en wel in 1545.




#Article 146: Zjwier (331 words)


Zjwier of Sjwier (Nederlands: Swier) is e gehuch in Zuid Limburg. 't Is óngerdeël van de gemeënte Baekdale. Vuur 1982 huurde Zjwier bie de gemeënte Wienesrao. Die gemeënte woeët in dat jaoër samegevoog mèt Nut, wat in 2019 zelf weer opgóng in Baekdale.

't Gehuch lik, in lintbeboewing, op 'ne huuëvelrök, deë parallel löp aan de Beëssebeëk (Bissebeek) en wuuët aan alle ziej umgeëve doer groeëte velder: 't Raoëderveld, 't Hèllebrokerveld, 't Gewuuëstraoëderveld en 't Huuëskesveld richting Klumme. In die velder ligke groeëte boerehäöëf zoeëwie d'r Brómmelderhaoëf, d'r Zjwierderhaoëf, d'r ouwe Bóngert en d'r nuje Bóngert. De historie van die häöëf zou trukgaoë naoë de Middelieëwe.

In archieve sjteet 't pleëtske in 1316 gesjrieëve es Scarwirre, wat ploog of boewland beteëkent. Op 'n kaart oeët 1558 sjteet 't agegeëve es Schwyer, dat qua oeëtsjpraoëk 't zelfde klink wie Zjwier. Op 'n kaart oeët 1840 sjteet Sweijer, in 1842 is dat Sweyer.

In de beënde woeë de Beëssebeëk en de Hölsbergerbeëk biej ee kómme zint uuëverblieëfsele va fundamente van 'ne Romeinse villa vónge. 'ne Andere villa zou in 't Gewuuëstraoëderveld höbbe gesjtange.

Midde i Zjwier sjteet 't Zjwierder kruutske, e ieëzere weëgkruuts op d'r driesjprunk va d'r dörpsweëg en d'r Pötweëg (noeë Landweëg genumd). In 1963 woeët hie 'n vierde vootweëgske aafgeslaoëte, laopend richting Hèllebrook en Nut. Hie waoër ouch 't centrum en verzamelpunt en kaoëme de luuj 't water haoële bie de dörpspómp. Die is doer de heëmkundevereëniging gerestaurierd. Bie de pomp begós nog 'n paad doer de beënde I g'n Wales. Dit is noe aoch voed.
I ge veld sjtunt uuëveral op de sjplitsinge weëgkrutser.
Aan een van die kruutsinge, in 't verlengde van d'r Landweëg (de Lang Gats), sjteet seër 2000 'n vierkentige, baksjtene kapel gewiejd aan d'r Heilige Isidorus van Madrid. 
Zjwier huuët biej de parochie Wieënesraoë. Daoëvuur is begin 20e ieëw d'r Zjwierderkèrkweëg agelag. Aoch vuur g'n sjoeël mótte alle kinger nao Raoë.

De luuj va Zjwier waoëre vreuger boere, later wèrkde d'rsj väöl op g'n koel.




#Article 147: Zoogdiere (273 words)


Zoogdiere of Mammalia zien 'n synapside klasse vaan de stam vaan de Gewervelde diere. Tot dees klasse hure de mies oontwikkelde diere op Eerd, boe-oonder de mins.

De zoogdiere stamme aof vaan reptielechtege bieste. De lèste gemein veurawwers vaan de modern reptiele en zoogdiere leefde in 't Carboon; 't geit um de zoegeneumde Amniota. Oet hun oontwikkelde ziech de Sauropside (feitelek de reptiele wie v'r die noe kinne, entans hun gemeinsjappeleke veurawwers) en de Synapside, die nog wel hiel reptielechteg oetzaoge meh in hun gereemde al de ierste teikes vaan zoogdiere vertuinde. De ierste echte zoogdiere versjijnde in 't Trias. Welk bies es ierste heet gezoog is neet bekind; wel is 't aon te numme tot de bieste in kwestie nog eier lagte. Vivipaar zoogdiere (Theria), zoewel de veurawwers vaan de buildiere (Metatheria) es vaan de mojerkookdiere (Eutheria), oontwikkelde ziech in 't Jura.

Al deen tied waore de zoogdiere vrij klein, oonbeteikenende bieskes in de sjeem vaan dinosaurusse en aander groete reptiele. Pas in 't Cenozoïcum, nao 't oetsterve vaan die groete bieste, oontwikkelde ziech de zoogdiere tot de dominante orde die ze noe zien. Doortot 't in 't Cenozoïcum relatief kaajd is, höbbe de wermbleujetege en geïsoleerde zoogdiere e groet veurdeil bove de reptiele.

Zoogdiere kinmerke ziech door:

De mieste zoogdiere zien ouch vivipaar (de Monotremata lègke nog eier) en höbbe zweitkliere en gespecialiseerde tan. De gruutde vaan de zoogdiere löp oeterein vaan e paar centimeter tot tientalle meters. Bepaolde soorte höbbe e hoeg niveau vaan intelligentie bereik.

De zoogdiere weure allewijl miestal in drei oonderklasse en inkel tientalle ordes ingedeild. 'n Traditioneel indeiling (door modern oonderzeuk gooddeils ingehaold) is de volgende.




#Article 148: Reptiele (249 words)


Reptiele (Reptilia) zien 'n klasse vaan de gewervelde diere. Ze zien in 't Paleozoïcum oontstande en waore in 't Mesozoïcum hiel dominant aonwezig; paleontologe spreke daorum wel vaan 't Tiedperk vaan de Reptiele. De reptiele höbbe 'ne leerechtegen hoed en kroepe miestal euver de groond (slange höbbe hun pu zelfs gaans verlore). De allewijl levende reptiele zien allemaol kaajdbleujeteg. Diverse fossiel reptiele mote evels wermbleujeteg zien gewees, boe-oonder de Pterosaurusse en mesjiens ouch diverse Dinosaurusse.

De veugel zien oet de reptiele geëvolueerd (oet dinosaurusse, perceizer gezag); ze zien dus feitelek mer 'n sterk gespecialiseerde orde vaan reptiele. Daodoor vörme reptiele gein feiteleke einheid in fylogenische zin, meh is 't bestoon vaan hun klasse 'n kwestie vaan conventie (zuug parafyletisch taxon veur mie dao-euver). Concreet gezag: alle levende ordes vaan reptiele same höbbe geine gemeine veurawwer deen de veugel neet höbbe. Ouch zoogdiere stamme vaan reptielechtege bieste aof (zuuch ouch: zoogdierreptiele). Zij zien evels ieder aofgesplits es de veugel, en de lèste gemeine veurawwer vaan alle reptiele en veugel waor geine veurawwer vaan de zoogdiere.

Wèlt me alle reptielechtege bieste en hun naozaote in ein claad bringe, daan vörme de reptiele, de zoogdiere en de veugel same 't oonderriek Amniote.

De reptiele weure traditioneel verdeild in veer ordes: Slange, Herdisse, Krókkedille en Brögkherdisse. Oonderzeuk door de jaore heer heet aongetuind tot de Slange en de Herdisse toch neet zoe wied oeterein stoon. Ouch de plaots vaan de väöl oetgestorve gróppe is intensief bestudeerd. Dit lievert, get versumpeld, 't volgende op:




#Article 149: Amfibieë (192 words)


De Amfibieë zien 'n klasse vaan de gewervelde diere en daovaan wel de kleinste, mèt oongeveer 5700 soorte. De amfibieë weure geach vaan kwasvinnege vèsse aof te stamme, die in 't Devoon aon land kaome. Ze leve miestens gedeiltelek in 't water en gedeiltelek op 't land, vaandao hunne naom, dee twielevers beteikent. Amfibieë höbbe e larvaol stadium wat sterk aon vèsse rappeleert: ze leve in 't water (boe ouch de eikes weure gelag), aoseme mèt kiewe en bewege ziech mèt 'ne start (ze höbbe gein pu). Me sprik veur dit stadium vaan koeleköpkes. Bij d'n euvergaank nao volwasse bieste (of beter: juveniele, want eine kier vaan vörm veranderd zien ze nog hendeg klein) greuje de pu aon, valle de kiewe en soms ouch start aof (bij de Anura) en weure twie longe functioneel. Väöl amfibieë, in 't bezunder de Anura, bringe hun volwasse leve daan gooddeils op land door.

De indeiling kint drei subklasse, boevaan 'rs twie oetgestorve zien. De euvergebleve subklasse kint drei ordes.

Oet de Amfibieë oontwikkelde ziech de Amniota, reptielechtege bieste die eier op 't land kinne lègke en vaanaof 't ind vaan 't Paleozoïcum de wereld dominere.




#Article 150: Prusisch (108 words)


Prusisch of Aajdprusisch is 'n oetgestorve taol in de streek Oos-Pruse, noe verdeild in e Rössisch, e Pools en e klein Litouws deil. De taol waor Baltisch en bezoonder verwant aon 't Litouws. Door de immigratie vaan Duitsers en religieus vlöchtelinge raakde de autochtoon Pruse (in eigeleke zin, dus neet vaan Duitse meh vaan Baltische aofkóms) in de minderheid, tot ze in de zeventiende iew oeteindelek oetstorve daan wel geassimileerd raakde. Roontelum de stad Klajpeda (Memel; allewijl in Litouwe) besteit 'n klein gemeinsjap die de taol nui leve inbläös.

Me moot 't (Aajd-)Prusisch neet verwarre mèt 't Pruus (Duits), en ouch neet mèt 't Nederduits dialek vaan Oos-Pruse.




#Article 151: Vèsse (135 words)


Vèsse (Pisces) zien 'ne gróp vaan de gewervelde diere, en wel de primitiefste en minst oontwikkelde. Traditioneel weure ze es ein klasse gezeen, meh die visie is de lèste decennia vervaag. De vèsse zien in 't Paleozoïcum oet de sjedelloze oontstande, doortot 'ne sjedel um hun herses greujde. Oet de vèsse zien later de amfibieë oontstande. Alle vèsse zien kaajdblojeg.

Dèks weure waterdiere die gein vèsse zien meh wel drop liekene ouch vèsse geneump, beveurbeeld walvèsse.

De oonderverdeiling vaan vèsse weurt betwis. Um te beginne zien vèsse 'n parafylische klasse: de indeiling weurt neet zuver op basis vaan aofstamming. Dit gelt ouch veur de reptiele. Vèsse zien alle gewervelde diere die gein Tetrapoda zien; dat wèlt dös eigelek zègke tot me de tetrapoda es gespecialiseerde vèsse moot zien. Dèks weure ze in twie klasses verdeild:




#Article 152: Albanees (115 words)


't Albanees (Gjuha Shqipe) is de taol vaan Albanië en 't Albanees volk. Boete Albanië is de taol inheims in Kosovo, westelek Macedonië en klein deile vaan Griekeland (Arvanitisch); wijer gief 't väöl allochtoon sprekers in de res vaan Griekenland, Turkije en Italië ('t Arbëreshë-Albanees). Alles bijein gief 't oongeveer 8 miljoen sprekers. De taol kint twie hoofdialekte, 't Ghegisch in 't noorde en 't Toskisch in 't zuie. De standaardtaol is op 't Toskisch gebaseerd. Oonder dictator Enver Hoxha woort 't Ghegisch zwoer oonderdrök.

't Albanees is 'n Indo-Europese taol en vörmp 'n femilie op ziech. 't Is meugelek 'n veurtzètting vaan 't Illyrisch, wat in antieke tije op de westeleke Balkan gesproke woort.




#Article 153: Historie (138 words)


Historie is d'n algemeine term veur alles wat gebäörd is. In 't bezunder is historie de wetesjap die ziech mèt vreuger bezig hèlt veur zoeveer es dat opgesjreve is. Dit in tegestèlling mèt de prehistorie die m.b.v. materieel euverbliefsele bestudeerd weurt, ouch wel archeologie geneump. Historie probeert te verklaore of te legitimere wie 't huie aon ziene staat kump, meh ouch es geheuge vaan de minsheid, of van 'n bepaolde gemeinsjap.

Lui die ziech mèt historie bezeg hawwe, weure historici geneump.
 

De periode oeëin alling dör aander de gesjiedenis besjraeve is, neumt me de protohistorie. 

Historie waor lang inderdaad 'his story' d.w.z. 'zie verhaol'. O.m. de vrouwesjtudies an de universitete sjrieve sinds de jaore zeventig och vrouwegesjiedenis, dik 'n herinterpretatie van 't gebäörde vanoet 'n ander waerde-systeem.

Algemein weurt Herodotos es de vajer vaan de modern gesjiedsjrijvers gezeen.




#Article 154: Twintegste iew (167 words)


D'n twintegsten iew vaan de westerse (christeleke) jaortèlling leep vaan 1901 tot 2000. Heer heet ziech gekinmerk door groete politieke veraanderinge, wereldoorloge en 'nen invlood vaan technische oontwikkelinge op 't daogeleks leve wie noets teväöre.

De lèste plaotse op Eerd woorte in 't begin vaan d'n iew aongedoon.

Alle oonderstoonde oetvindinge zien later indeloes verbeterd. 'tzelfde gelt veur väöl oetvindinge oet de negentienden iew (zuug dao).

De beteikenis vaan religie naom in d'n twintegsten iew sterk aof. In de communistische len woort 't oontmeujeg (soms zelfs verboje), in de westerse len woorte väöl lui oet eige beweging oonkèrkelek.

De gansen iew heersde in de (elite)kunste 'n avant-gardefilosofie: de idee tot kuns ziech ummer moot vernuie. Dit steit bekind es modernisme. Pas vaanaof de jaore zèsteg kump, mèt 't postmodernisme, 'n tegereactie, die evels 't individualistisch kunsideaol neet aofdaank.

De sportraasj, die in d'n twieden hèlf vaan de negentienden iew 't Vereineg Keuninkriek in ziene greep heel, breide ziech in de nuien iew euver de ganse wereld oet.




#Article 155: Negentiende iew (223 words)


De negentienden iew vaan de christeleke jaortèlling leep vaan 1801 tot en mèt 1900. Dezen iew kinmerk ziech door e groet aontal politieke veraanderinge (revoluties en contrarevoluties), die direk voortkaome oet de gebäörtenisse in Fraankriek. Me sprik daorum soms vaan de laange negentienden iew, dee löp vaan 1789 (Franse revolutie) tot aon 1914. Neet allein op politiek gebeed, ouch op 't gebeed vaan wetensjap en kuns waor dezen iew 'ne sleuteltied.

Veural in d'n twieden hèlf vaan d'n iew volgde de oontwikkelinge ziech snel op; väöl iewenaw vraoge woorte beantwoord en väöl dinkbeelder raakde door nui oontdèkkinge verawwerd. 

De belaankriekste filosofie vaan de negentienden iew kaom uit de Duitse len. 't Waor veural d'n invlood vaan Immanuel Kant dee ziech deeg gelle.

Väöl oontdèkkinge gedoon in d'n achtienden en negentienden iew woorte in de negentienden iew umgezat in oetvindinge. Dees oetvindinge zouwe dèks d'n invlood op 't leve ingriepend veraandere. 't Heet evels in de mieste gevalle nog jaore gedoord ietot de oetvindinge praktisch en/of betaolbaar woorte veur consumintegebruuk.

De negentienden iew kós diverse kunsstruiminge, dao-oonder romantiek, realisme, naturalisme en impressionisme. Groete oetzundering waor de arsjitectuur, die de gansen iew neostijle hanteerde.

Sport woort in de negentienden iew veur 't iers e rillevant maotsjappelek versjijnsel. In d'n twieden hèlf vaan dezen iew woorte, mèt naome in Ingeland, diverse sporte veur 't iers vasgelag.




#Article 156: Achtiende iew (255 words)


D'n achtienden iew vaan de christeleke jaortèlling leep vaan 1701 tot 1800. In Wes-Europa zuut me laankzaam mer zeker d'n euvergaank vaan de Vreugmodernen tied nao de Nuisten tied. E wetensjappelek wereldbeeld, de Verleechting, verspreit ziech oonder de bovelaog vaan de bevolking, mèt talloes tegereacties. 't Ind vaan d'n iew weurt gekinmerk door anti-koloniaol revoltes in Amerika, en door de Franse Revolutie in Wes-Europa.

De mieste groete landmassa's waore in d'n achtienden iew wel oontdèk. Groete veuroetgaank woort evels gemaak mèt 't in kaart bringe vaan köslijne en 't zeuke nao aofgelege eilendsjes. Oontdèkkinge zien vaanoet Europees perspectief wienie neet aanders gezag.

Aon 't begin vaan d'n iew waor Europa (en e groet deil vaan Amerika) nog in de ban vaan de barok. Grof-eweg associeert me de barok mèt de regering vaan de Franse keuning Lowie XIV, 't rococo mèt Lowie XV en 't classicisme mèt Lowie XVI. Ouch nao de val vaan de Franse monarchie blijf 't classicisme in de mode; me sprik daan vaan empire. Dees stijle gelle veural veur arsjitectuur en beeldende kuns, meh weure ouch op de meziek touwgepas. In de literatuur zien (ouch) aander genres vaan belaank, oonder mie Sturm und Drang en romantiek. Veur de literatuur is wijer de opkoms vaan de roman vaan belaank; wat tot daan touw es zuver volksliteratuur woort gezeen, weurt noe laankzaam e volweerdeg genre.

Sport leefde in d'n achtienden iew nog neet zoe wie noe, ouch neet oonder de elite. Toch begóste zeker in Ingeland en Sjotland sommege speule vaste vörm te kriege.




#Article 157: Zeventiende iew (168 words)


De zeventienden iew vaan de christeleke jaortèlling leep vaan 1601 t/m 1700. Dezen iew maak deil oet vaan de Vreugmodernen Tied. D'n iersten hèlf vaan d'n iew woort gekinmerk door hel religieus oorloge in Europa, 't gevolg vaan oontwikkelinge in d'n iew daoveur. Aon d'n aandere kant waor 't d'n tied tot in Europa de kunste en wetensjappe ziech hel oontwikkelde (barok) en boe-in de kolonisatie vaan de Nuie Wereld doorgóng. In Nederland kint me dezen tied es de gouwen iew, veural door de zier groete bleuj vaan Nederlandse kuns, wetensjap en militair mach in deen tied.

De groetste oontdèkkinge waore al in de vieftiende en zèstienden iew gedoon, meh de wereldkaart vertuinde nog väöl witte vlekke. Australië woort oontdèk, zoewel bij touwval es in 'n zeuktoch nao 't Zuidland. Oonderwijl verkóste en koloniseerde de Russe Siberië. N.B.: Alle oontdèkkinge zien vaanoet Europees perspecief.

Wat veer sport neume bestoont in de zeventienden iew koelek. Sommege speule die v'r noe es groete sporte kinne, woorte toen evels al gedoon.




#Article 158: Zestiende iew (132 words)


De zèstienden iew vaan de westerse (christeleke) jaortèlling leep vaan 1501 tot en mèt 1600. Mèt dezen iew liet me gemeinelek de Vreugmodernen Tied beginne, dee volg op de middeliewe. In dezen iew gónge de oontdèkkingsreize vaan d'n iew deveur hel door; 't is in dezen iew tot de Europeaone mèt de ganse wereld in contak koume en tot me vaan wereldgesjiedenis kin goon spreke. In de Amerika's verleep de kinnesmaking mèt de Europeaone rechoet desastreus. Wes- en Midde-Europa zelf kraoge in dezen tied te make mèt kèrkhervörminge en dao-oet voortkoumende gaodsdeensoorloge, wie ouch mèt heksevervolginge. Oonderwijl kaom 't Osmaans Riek tot zien huugepunt; 't vereuverde zoeget gans de Balkan, 't Kortbij en Midde-Ooste en Noord-Afrika. In de kunste bleef de renaissance in volle bleuj stoon.

Alle oontdèkkinge zien vaanoet Europees perspectief.




#Article 159: Vieftiende iew (109 words)


De vieftienden iew vaan de westerse (christeleke) jaortèlling leep vaan 1401 tot en mèt 1500. In de westerse historie is dit de lèsten iew vaan de middeliewe. De groete besjavinge vaan de wereld stoonte nog neet allemaol mètein in verbinding, meh door diverse westerse oontdèkkingsreize kaom dao snel veraandering in. In Europa waor dit ouch d'n tied vaan groete sociaol en geopolitieke veraanderinge: rieke die de middeliewe hadde bepaold verdwene, en staote die de Vreugmodernen Tied zouw bepaole kaome op. De mach vaan adel en kèrk leep wijer trök, dewijl de groete voorste en de börgerij ummer belaankrieker woorte.

Oontdèkkinge zien vaanoet Europees perspectief wienie neet expliciet aanders gezag.




#Article 160: Veertiende iew (161 words)


De veertienden iew vaan de westerse (christeleke) jaortèlling leep vaan 1301 tot en mèt 1400. Dezen iew huurt in de westerse historie tot de middeliewe, en wel tot de late middeliewe. De groete besjavinge vaan de wereld stoonte nog neet allemaol mètein in contak. In e groet deil vaan d'n Awwe Wereld weujde de Zwarten Doed, dee de bevolking hendeg oetdunde. In Wes-Europa leep van de mach vaan de Kèrk, die d'n iew deveur op häör huugdepunt had gestande, weer trök; de börgerij kaom op. In groete deile vaan d'n islamitische wereld maakde Turkse voorstedomme d'n deens oet, boe-oonder 't opkoumend Osmaans Riek. Ouch India stoont oonder Turkse hiersjappij. In China kaom de Mingdynastie aon de mach; de Mongoolse hegemonie leep op häör ind. Oos-Afrika woort nog ummertouw gedomineerd door Afrika, dewijl in Wes-Afrika 't Maliriek op zie huugdepunt stoont. In Amerika bestoonte de rieke vaan de Azteke en Inca's nog neet; in plaots daovaan gaof 't stadsstaote en klein voorstedomme.




#Article 161: Dertiende iew (183 words)


D'n daartienden iew vaan de westerse (christeleke) jaortèlling leep vaan 1201 tot en mèt 1300. In de Europese historie is dit ein vaan de middeliewe, mie in 't bezunder weurt dezen tied bij de hoeg middeliewe gerekend. D'n daartienden iew is in väöl opziechte de klassieke periode vaan de middeliewse besjaving: kèrk en adel op 't toppunt vaan hun mach, de middeliewse rechsorde woort alum gerespecteerd. Middeliewse kuns en filosofie bereikde nog oongekinde huugdes, nog zoonder in vraog te weure gestèld. Oos-Europa, 't Midde-Ooste en 't Wied Ooste woorte oonder de voot geloupe door 't Mongools wereldriek, wat ziech in korten tied oongeluifelek oetbreide. Dit had ouch veurdeile: 't militair euverwiech zörgde veur veilegheid (Pax Mongolica) en deeg de Zijroute bleuje. Europa, India en China kóste noe mètein in contak trejje.

De Roems-Kathelieke Kèrk stoont op 't huugdepunt vaan häör mach. Väöl vaan häör acties stoonte daan ouch in 't teike vaan wereldleke politiek.

Zuug ouch 'voorste' en 'filosofe'.

Väöl kunstenere bleve in dezen tied nog anoniem. Vaan sommige wèt me evels wel de naom, dèks genóg door 't werk van hun lierlinge.




#Article 162: Nederland (12794 words)


Nederland is e land in Wes-Europa. In 't bezunder is 't dit deil vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen wat in Europa ligk; ouch Caribisch Nederland (of de BES-eilen) maak evels deil devaan oet. De grens is 1027 kilometer laank en sjeit Nederland vaan 't Belsj en Duitsland. In 't noorde en weste weurt Nederland door de Noordzie begrens; de kös is 451 kilometer laank. 't Totaal landoppervlak bedreug 41.526 km²; de bevolking besteit oet good 17 miljoen lui. Daomèt is Nederland eint vaan de diechsbevolkde len op Eerd. 

De hoofstad is Amsterdam, meh de regering zit in D'n Haag.

Nederland is in twelf provincies verdeild. De provincies zien op hun beurt weer verdeild in gemeintes (358 in 2019). De provincies zien de volgende (wienie de Limbörgse naom aanders is es d'n officiële, steit de lèste tösse häökskes):

Boete de provinciaol indeiling valle de BES-eilen: Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Zuug ouch de Lies vaan Nederlandse gemeintes.

Typisch Nederlands is de indeiling in watersjappe, 'n bestuurslaog die ziech bezeghèlt mèt zake gerelateerd aon waterbehier. Vreuger stoonte de watersjappe op sub-provinciaol niveau, neve de gemeintes; door groete herindeilinge de aofgeloupe jaore zien ze allewijl mie provinciaol vaan aard. Per 2018 gief 't 21 watersjappe.

Daoneve gief 't ouch nog laandsdeil (landsdelen), die op 't momint gein nationale beteikenis höbbe, meh inkel staotisch en Europees. In totaol gief 't d'r veer:

't Nui kabinet is vaan plan mie mach vaan de provincie de versjuive nao dees zoegenaomde laandsdeil.

Nederland is 'n parlemintair democratie en 'n constitutioneel monarchie. 't Staotshoof - de keuning - zit de regering veur meh heet mer 'n beperkde reëel mach. De wètgevende mach berös bij 't parlemint, wat in Nederland Staote-Generaol hèt. Dit is e twiekamereg parlemint; 't hoegerhoes hèt Ierste Kamer, 't liegerhoes Twiede Kamer. De Twiede Kamer weurt um de veer jaor door direkte verkezinge gekoze; vèlt de regering, daan vinde vreugtijege verkezinge plaots. Umtot Nederland direkte verkezinge zoonder distrikte en zoonder keesdörpel kint, besteit hei e väölpartijesysteem, en mote in de praktijk ummer coalities weure gevörmp veur 'n regering te steune. Oonder de groetste partije zien de VVD (rechsliberaol), de PVV (rechspopulistisch), 't CDA (christendemocratisch), D66 (linksliberaol), GroenLinks, de SP (socialistisch) en de PvdA (sociaoldemocratisch).

Op provinciaol niveau weure ouch eder veer jaor verkezinge gehawwe. De bestuurder vaan 'n provincie hèt commissair vaan de Keuning(in) (in Limbörg: gouverneur); heer weurt aongestèld door 't Riek. 't Parlemint of de raod vaan 'n provincie weurt Provinciaol Staote geneump. De direk gekoze Provinciaol Staote keze de Gedeputeerde Staote, 't daogeleks bestuur, 't 'kabinèt', vaan 'n provincie. De Staote keze ouch de leie vaan de Ierste Kamer (zuug bove).

Op gemeintelek niveau kees me, ouch al eder veer jaor, 'n gemeinteraod. Ouch dao weure coalities gevörmp, die me colleesj neump. De partije vaan 't colleesj beneume wèthawwers, die same mèt de börgemeister 't daogeleks bestuur vaan de gemeinte vörme. De börgemeister weurt door de gemeinteraod veurgedrage en normaal gezeen door 't Riek beneump.

't Veendel en waope vaan Nederland zien tegeliek ouch symbole vaan 't gans Keuninkriek vaan de Nederlen.

't Nederlands veendel besteit oet drei horizontaol loupende baone vaan roed, wit en blauw. Officieel zien de kleure gespecifieerd es helder vermieljoen, helder wit en kobaltblauw. Euver de verhajdinge gief 't gein wètteleke bepaolinge, meh de standaardverhajding 2:3 is algemein gebrukelek.

't Veendel stamp oet de zèstienden iew, meh in d'n tied vaan de Rippubliek waor 'nen aandere variant officieel, mèt baone vaan oranje, wit en liechblauw (zuug pleetsje). Dit veendel steit algemein bekind es 't Prinseveendel. De symboliek geit direk trök op de persoen vaan prins Wöllem vaan Oranje (vaandao de naom): blauw en wit waore de kleure vaan dee zien livrei, oranje verwees nao zie geslach. Dit veendel woort op de Unie vaan Utrech (1579) aongenome. Me zuut 't Prinseveendel allewijl nog wel ins trök bij (ultra)nationalistische gróppe.

Al vreug in d'n tied vaan de Rippubliek evels woort de variant mèt roed väöl geveurd; boeveur perceis is neet dudelek. In de Fransen tied en later in 't Keuninkriek waor 't roed-wit-blauw veendel algemein gebrukelek, meh de wètteleke status daovaan laog neet vas. Pas toen in de jaore daarteg de NSB ziech de historische variant mèt oranje góng touweigene, besloot me de roej kleur officieel vas te lègke; dit woort gedoon bij Keuninklek Besluut vaan 19 fibberwarie 1937.

't Waope vaan Nederland liet ziech zoe besjrieve: in lazuur (blauw), bezejd mèt stoonde blökskes vaan goud, 'ne klummende rechsgedrejde liew vaan goud, gekroend mèt 'n kroen vaan drei blaajer en twie perelpunte vaan 'tzelfde, getóngk en genageld vaan keel (roed), in de rechterveurklaw opgeluf hawwentere in sjuinslinkse stand 'n oontbloet Romeins zweerd vaan zèlver, mèt geves vaan goud, en in de linker 'ne bundel vaan zeve pijle vaan zèlver, mèt punte vaan goud, de punte umhoeg, en de pijle samegeboonde mèt e lint vaan goud.
't Waopesjèld gedèk mèt 'n keuninkleke kroen, dezelfde die door keuning Wöllem I op zie waopezegel is geveurd; es sjèldhawwers twie heraldische liewe en profil vaan goud, oongekroend, getóngk en genageld vaan keel; 't devies Je maintiendrai in Latiense lètters vaan goud op e lint vaan lazuur.
't Waope gezat op 'ne mantel vaan purper (mauve, meh in dit geval ieder roed), geboord vaan goud, geveurd mèt hermelijn (wit boont mèt zwarte stertpuntsjes), opgeboonde mèt gouwe kaorde indegentere in kwaste, bei vaan goud, en gedèk door e baldakijn vaan purper, geboord vaan goud en dragentere de keuninkleke kroen, geliek wie die heibove besjreve.

Allein 't sjèld, wie in de boveste alinea besjreve, neump me de klein (waope)compositie. Mèt de kroen, de sjèldhawwers en 't devies sprik me vaan de middelgroete compositie, mèt de mantel en 't baldakijn vaan de groete compositie.

Dit waope woort oersprunkelek door Wöllem I vasgestèld bij Keuninklek Besluut vaan 24 augustus 1815. In 1909 kraog 't zienen huiege vörm. 't Is 'n combinatie vaan 't waope vaan Nassau ('t geslach boe de stadhawwers en de later keuninge oet stamme) en dat vaan de Rippubliek. Allebei hadde ze 'ne gouwe liew in 't waope; 't veld vaan lazuur en de gouwe blökskes koume vaan Nassau, 't zweerd en de zeve pijle (die stoonte veur de zeve provincies) zien vaan de Rippubliek euvergenome (zuug 't pleetsje).

't Nederlands geriech oondersjeit ziech vaan aander len door 't oontbreke vaan juryrechspraok. De rechterleke mach is in drei niveaus ingedeild. Zake beginne bij d'n arrondissemintstribbenaol, boenao me in hoeger beroop kin goon bij de geriechshoof. 't Hoegste rechcolleesj, de Hoege Raod, besteit allein veur cassatie: 't behandelt de zaak neet obbenuits inhajdelek meh kin 'n arres vernetege op formeel grun. Es dat gebäört, moot 'nen aanderen hoof de zaak obbenuits behandele.

Tot en mèt 2010 gaof 't 19 arrondisseminte en 5 häöf, vaanaof 2011 weurt dat aontal trökgebrach tot 10 arrondisseminte en 4 häöf. 't Kantongerech woort al in 2002 gefuseerd mèt de arrondissemintstribbenaole.

Officieel kint Nederland nog ummertouw conscriptie, meh sinds 1 mei 1997 is die opgesjort. Dit kump trop neer tot alle manslui vaan de zjuste leeftied veur d'n deens weure opgerope es dat nujeg is (beveurbeeld in geval vaan 'ne vreemden inval). Praktisch gezeen beteikent dit tot Nederland e beroopsleger heet.

De organisatie vaan Defensie besteit oet drei operationeel commando's ('t eigelek leger), naomelek de Keuninkleke Marine, de Keuninkleke Landmach en de Keuninkleke Lochmach, daobij koume wijer de Keuninkleke Marechaussee ('n militair pelitie oetindelek gebaseerd op de gendarmerie oet de Fransen tied), 't Commando Deenstrecentra (CDC), de Defensie Marterieelorganisatie (DMO) en de Bestuursstaaf ('t eigelek departemint of Ministerie vaan Defensie). In totaol wèrke bij defensie zoe'n 68.000 lui (neet allemaol militaire). De militair leiing ('t commando) euver de operationeel deile heet de Commandant vaan de Strijdkrachte; anno 2013 is dit generaol Tom Middendorp.

Nederland heet 'n sterke, hoeg oontwikkelde economie (7e in nominaol BBP per hoof in 2005), die, wie in de mieste oontwikkelde len, op deenste gebaseerd is, meh wel 'ne sterkere primaire sector heet es de umligkende len. De economie is sterk op de handel geriech; Nederland is e distributieland. De werkeloesheid bedroog in 2009 4,8%; de inflatie laog in de jaore 2000 roond de 2%.

In de primaire sector wèrk 4% vaan de beroepsbevolking en geit 2% vaan 't BBP um. Landbouw weurt in versjèllende vörm bedreve: akkerbouw is algemein in de provincies Zieland, Groninge en Flevoland. Tuinbouw in de ope loch vint me in zuidelek Utrech en de Betuwe (provincie Gelderland); in Midde-Holland concentreert ziech de blommekweek. Glaastuinbouw is sterk geconcentreerd in 't Westland (provincie Zuid-Holland). Op alle aander plaotse is veehawwerij in bojemgebruuk de belaankriekste landbouw.

Vèsserij vint nog vrij väöl plaots, ouch in plaotse die intösse aon 't IJsselmeer ligke en veur de vangs mote wieke nao de Noordzie (Urk, Volendam). Wie alle vèssers vaan de EU höbbe ze te make mèt vèsquota.

Nederland waor noets e land vaan groete natuurleke riekdóm; dit veranderde evels wie me in 1959 oonder Slochteren in Groninge e hiel groet eerdgaasveld voont. Vaan de oersprunkeleke 2700 tot 2800 km³ (= miljard m³) is roond 2010 nog e daarde euver. Kleinder gaasvelder vint me in de Noordzie en Waddezie. Me wèlt de gaaswinning de koumende jaore trökbringe um in 2030 gooddeils mèt gaasgebruuk te stoppe; rei daoveur zien de touwgenome eerdbevinge in Groninge en de ambitie um de CO2-oetstoet te vermindere.

Eerdolie kin in klein kwantiteite gevoonde weure; um te beginne ouch in de Noordzie, wijer veural bij Schoonebeek (gemeinte Emmen; gewonne vaan 1948 tot 1996 en sinds 2011 weer) en e bitteke in Zuid-Holland (oonder mie Rotterdam). Steinkole zitte in de groond in zuidelek Limbörg, meh sinds de jaore 1970 exploiteert me dat neet mie umtot 't väöls te deep ligk en daorum neet rendabel is. Iewelaank is ouch op groete sjaol törf gestoke (iers in Holland, later in Friesland en tot slot veural in Drenthe). Boete brandstoffe weurt in Oos-Nederland ouch zaajt gewonne.

In de industrie wèrk 29% vaan de beroepsbevolking en geit 19% vaan 't BBP um. Belaankrieke sectore zien veujingsmiddele (Heineken in Zoeterwoude; Unilever in o.a. Zaanstad), (petro-)chemische industrie (AkzoNobel; DSM in Gelaen, Heële; zinkfebrik bij Buul; Shell in de have vaan Rotterdam), staol (Hoegoves, allewijl Tata Steel, in IJmuiden, gemeinte Velsen) en elektronica (Philips in Eindhove en Nimwege; ASML in Veldhove).

De mieste lui wèrke in de deenstesector; 64% vaan de bevolking deit dit. 79% vaan 't BBP geit hei-in um. Nederland heet 'n oetgebreid baank- en verzekeringsweze (ING, Rabobank, AEGON; ABN/Fortis is sinds 2008 in han vaan de staot), wat in de vasgoodcrisis ind jaore 2000 hel watsje kraog. Door de bleujende handel is ouch de transportsector good oontwikkeld.

Duitsland en 't Belsj zien al sinds jaore de veurnaomste handelspartners vaan Nederland, zoewel wat export es wat import betröf. De belaankriekste len veur export (ciefers veur 2009) zien Duitsland (24,1%), 't Belsj (11%), Fraankriek (8,9%), 't Vereineg Keuninkriek (8,5%), Italië (8,2%) en de Vereinegde Staote (4,5%). Belaankriekste len vaan import nao Nederland zien Duitsland (19,8%), 't Belsj (9,9%), de Vereinegde Staote (8,5%), de Volksrepubliek China (7,9%), 't Vereineg Keuninkriek (6%) en Fraankriek (5%).

Sinds 2002 betaolt me in Nederland mèt d'n euro; daoveur gebruukde me de gölde. Op de BES-eilen gebruuk me sinds 2011 d'n Amerikaansen dollar; daoveur d'n Antilliaanse gölde.

Nederland is e diechbevolk land en heet 'n drökke infrastructuur. Opmerkelek aon 't land is 't väölvöldeg gebruuk vaan de fiets door alle laoge vaan de bevolking. De diechte bebouwing (en dus klein aofsten tösse locaties) en 't vlaak land make dat good meugelek.

Nederland kint e paar hoonderd gewoen rieksweeg (N-weeg) en inkel tientalle otosnelweeg (A-weeg). De modern rieksweeg stamme vaan 't Riekswegeplan vaan 1927. In 1936 völde me dat aon mèt de verheffing vaan sommege rieksweeg tot otosnelweeg; nao d'n oorlog begós me die aon te lègke. De rieksweeg zien gedach vaanoet Amsterdam: Rieksweeg 1 tot 10 loupe allemaol vaanoet die stad (of waore zoe gepland, wie Rieksweeg 3).

D'n ierste spoorweeg in Nederland woort in 1839 geëupend tösse Amsterdam en Haarlem. Allewijl loupe intercitylijne nao alle provincies vaan 't land; daoneve gief 't stoptreine, (op sommege intercitytrajekte) sneltreine en hoegesnelheidslijne. Internationaol treine kinne zoewel stoptreine es intercitytreine of hoegesnelheidstreine zien. 't Gief versjèllende toeristische spoorweeg, wie 't Mieljoenelijnsje in 't Heuvelland. De Nederlandse Spoorweeg zien vaanaajds 'n euverheidsbedrief (sinds jaore in 't perces vaan verzelfstandeging); aongezeen 't nèt geprivatiseerd is, zien ze neet mie d'n einegen exploitant. Concurrente - Arriva, Veolia, Syntus, Connexxion - beperke ziech evels tot regionaol lijne.

Groetste vleegveld vaan Nederland is mèt aofstand Schiphol, in de gemeinte Haarlemmermeer. Aander commercieel vleegvelder zien Welschap (eigelek Vliegbasis Eindhove), Groningen Airport Eelde (gemeinte Tynaarlo), Mestreech Aoke Airport (gemeinte Baek), Zestienhoven (eigelek 'Rotterdam The Hague Airport', gemeinte Rotterdam); aander vleegbases zien allein veur militair gebruuk of veur sport.

N.B.: De fysische geografie vaan de BES-eilen is zoe aanders es die vaan Europees Nederland, tot die ierste hei neet weurt behandeld.

In 't bèste deil vaan Nederland ligke de vaste gesteintes deep in de groond. Tot 't feitelek op de huugde ligk die 't noe heet, kump door de sediminte die revere in de loup vaan de iewe höbbe aongeveurd. In 80% vaan 't land daagzuime sediminte vaan minder es e mieljoen jaor aajd; veur geologische begrippe oetzunderlek joonk. Daorum weurt in de Nederlandse geologie mie es in aander len versjèl gemaak tösse de groondsoorte in de bojem en de vaste gesteintes in d'n depen oondergroond.

De ajdste sediminte die in Nederland daagzuime zien te vinde in de heuvelrögke in Centraol-Nederland: d'n Utrechsen Heuvelrögk, de Veluwe en de Sallandsen Heuvelrögk. Dees heuvelrögke neump me stouwwalle; ze zien in de einnaolèsten iestied (Saalien) door de ieslaoge opgestouwd. Soms ligk op de stouwwalle nog keileim. In d'n iestied dao-op, 't Weichselien, woorte dèkzand en (in Midde- en Zuid-Limbörg) löss aofgezat. Dit zien zoegenaomde eolische sediminte, die door de wind zien achtergelaote wie Nederland 'n poolweuste waor. In de kösprovincies vint me väöl zieklei; me oondersjeit awwe en joonge zieklei. In de res vaan 't land ligk väöl reveerklei: de revere höbbe in de loup vaan de doezende jaore väöl versjèllende loupe gehad en hunne klei bedèk daorum e groet gebeed. Ouch vint me in groete deile vaan 't land veen; liegveen in 't weste, hoegveen in 't ooste. Dat lèste is allewijl gooddeils aofgegrave (zuug bove). Direk aon de kös vint me duine (strandwalle), vaan ziezand.

Deep in de groond ligk de Hercynische sókkel; in 't zuie ligk dat minder deep en sprik me vaan 't Londe-Braobantmassief. 't Heuvelland maak dao deil vaan oet. Carboonlaoge koume in 't Heuvelland aon 't oppervlak; ouch in Limbörg vint me e paar kolelaoge (oet 't Carboon). In 't Perm en Trias zatte ziech zandsteinlaoge aof. Kalk- en mergellaoge, ouch al in Zuid-Limbörg, koume oet 't Kriet. Tot slot vint me in 't zuie e paar tertiair eerdlaoge.

Eerdsjókke zien in Nederland meugelek. Nederland, 't Belsj en 't aonligkend deil vaan Duitsland zien 't geologisch actiefste gebeed in 't euveregens relatief stabiel Noordwes-Europa. Breuklijne loupe in zuidoos-noordwesriechting door 't land. Sjókke vaan 4 op de Momint-Magnitudesjaol (de gereviseerde Sjaol vaan Richter) of hoeger koume zoe um de tien jaor veur. In 1992 voont 'ne bezunder krachtegen eerdsjók vaan 5,8 plaots, mèt 't epicentrum in Remund. Geologe hawwe eine mèt 'n krach vaan 7 op de MM-sjaol veur meugelek. De helste sjókke höbbe hun epicentrum in Limbörg. Dit kump door 't zoezjus geneump Londe-Braobantmassief: umtot dat in Limbörg en Oos-Braobant minder deep ligk, gief 't dao minder weike groondlaoge die de sjókke kinne dempe es in Noord- of Wes-Nederland.

Veural in Groninge koume dèks eerdsjókke veur die hunnen oersprunk neet in plaottektontiek meh in gaaswinning höbbe (zuug bove). Hun aontal en zwuurte liekene touw te numme; begin 2013 kaom dao ophef euver. Me heet sindsdeen de winning vaan gaas trökgebrach en wèlt roond 2030 zoe good wie gestop zien mèt de gaaswinning.

Oongeveer de helf vaan 't Nederlands groondgebeed ligk oonder de ziespiegel. Dit kump oonder mie doortot de ziespiegel al doezende jaore stijg en de bojem door inklinkend veen en aander oerzake daolt. Ouch heet me in groete deile vaan veural Holland en Utrech zoe intensief törf gestoke tot allein e, later dèks weer druuggelag, meer euverbleef. Es me neet al sinds de middeliewe aon waterbehier hej gedoon, zouw haaf 't land noe oonder stoon. Waterbehier hèlt 't bouwe vaan dieke, verstevege en oonderhawwe vaan duine en 't inpoldere vaan land in (landaonwinning). 't Liegste punt ligk allewijl in de Zuidplaspolder (gemeinte Zuidplas) op 6,76 meter oonder zieniveau. In 't zuie en ooste ligk de groond bove de ziespiegel, meh euver 't algemein minder es 20 meter. De bove besjreve stouwwalle koume dao wel bove - de Veluwe zelfs tot bove de 100 meter. Ouch ligke in Euverijssel e paar geïsoleerde bergskes vaan bove de 50 meter (Koningsbelt bij Rijssen). 't Zuidooste vaan Braobant en groetde deile vaan Limbörg ligke op 't bove besjreve massief. In 't Heuvelland is de groond ouch in de lieger stökker bove de 50 meter en op väöl plaotse bove de 100 meter. De Völzerberg is mèt 321 meter 't hoegste punt vaan Europees Nederland. In Caribisch Nederland haolt me 877 meter, op Saba.

Nederland ligk in 't stroumgebeed vaan drei groete revere, de Rien, de Maos en de Schelde, die in 't land oetmunde en ziech hendeg (ouch mètein) vertekke. In de provincies Zieland en Zuid-Holland verbreie ziech de oonderluip vaan de revere tot zie-erm. Dit gebeed heet zoewel kinmerke vaan 'nen delta en vaan 'n estuarium (dit kump door de snel struimende Noordzie). D'n IJssel (de noordeleken tak vaan de Rien) dao-entege vörmp 'nen echten delta. 't Debiet vaan de Rien is gemiddeld oongeveer 2200m³/s, varierend vaan 1250 in de zomer tot 3250 in de winter. 't Verdampe in werm maond weurt gecompenseerd door d'n aonveur vaan smeltwater in deenzelfden tied. Dit gelt evels neet veur de Maos, wat 'n typische regereveer is. Maondgemiddelde loupe dao oeterein vaan 45 tot 660m³/s, mèt maxima roond de 3000 (in jaore tot väöl Limbörgse dörper oonderluipe) en minima vaan mer e paor m³/s (daan ligk de bèdding zoe good wie druug). Probleme mèt watervervojling waore in de jaore nao d'n Twiede Wereldoorlog hendeg groet, meh zien de lèste jaore aofgenome, door beter behier ouch in 't Belsj, Fraankriek en Duitsland.

Door waterwerke in d'n twintegsten iew - Zuiderziewerke en Deltawerke - is de hydrografie vaan Nederland sterk veranderd. De lengde vaan de köslijn leep mèt twie daarde trök, en väöl kunsmaotege binnenmere zien oontstande. 't IJsselmeer en 't Markermeer zien de groetste; wijer ligke in dat gebeed nog zoegeneumde boezems of randmere wie 't Veluwemeer en 't Ketelmeer. In 't zuidweste zien aw zie-erm wie 't Haringvliet, de Grevelingen en 't Veerse Meer (veurheer Veerse Gat) ouch binnemere gewore. De mere in Friesland zien awwer, meh veur e groet deil ouch 't gevolg vaan minseleke activiteit, i.c. de törfwinning. Klein peulkes vaan natuurleken oersprunk (pingorewiene, relikte oet de iestije) vint me beveurbeeld op de Veluwe (Uddelermeer).

Wie bove gezag ligk e groet deil vaan Nederland oonder de ziespiegel en deit me al sinds de middeliewe aon waterbehier. Toen ouch is me begós mèt 't aonlègke vaan polders: druuggelagte groond dee zoonder waterbehier oonder zouw loupe. Aonvenkelek deeg me dat door druugvallende grun (wadde, kwelders, schorre, slikke) door 'nen diek te umgeve; 't nui land veel daan dèks spontaon druug of leegsjöppe waor genoog. In de vreugmodernen tied begós me windmeules in te zètte, zoetot me ouch ganse mere (die get deper waore es de vreuger polders) kós druuglègke. Zoe góng dat in Noord-Holland mèt oonder mie de Schermer, Beemster, Wormer en Purmer. Allein 't Haarlemmermeer, wat groeter en gevierleker waor, mós wachte tot de oetvinding vaan 't stoumgemaol in de negentienden iew. Dieselgemaole en elektrische gemaole, wie ouch de gemachineerden aonlègk vaan dieke en damme, maakde de groetsjaolege IJsselmeerpolders (Wieringermeer, Noordoostpolder, Oostelek en Zuidelek Flevoland) meugelek.

Nederland heet, volges Köppen, e Cfb-klimaot, e gemaoteg zieklimaot mèt rege 't gans jaor door. 't Neerslaaggemiddelde ligk roond de 800 mm per jaor. Zieland en Midde-Limbörg zien bezunder druug; de Veluwe en Zuid-Limbörg zien belaankriek nater es gemiddeld, door de aonwezegheid vaan heuvele. Aon de kös heet me roond de 1600 zonore per jaor, nao 't binneland touw weurt dat minder mèt es deepdepunt 1450 in d'n Achterhook (landelek gemiddelde: 1524). De jaortemperatuur laog tösse 1971 en 2000 op 9,8°C; door 't breujkaseffek ligk dat de lèste jaore hoeger. Kaajdste maond is januari, wermste is juli (aofgoond op de gansen daag).

De weerciefers veur De Bilt (provincie Utrech; standplaots vaan 't KNMI) in de periood 1971-2000 zien de volgende:

Biogeografisch gezeen vèlt Nederland in 't Palearctisch gebeed, boe gans de polair en gemaotegde streke vaan Eurazië bij hure. Caribisch Nederland huurt bij 't Neotropisch gebeed.

Nederlandse botanici deile 't land dèks in floradistrikte (ouch wel plantegeografische distrikte) in. Väöl plantesoorte, veural de zeldzamer, zien wat Nederland betröf exclusief te vinde in Zuid-Limbörg; dat is 't Zuid-Limbörgs distrik. De flora in de res vaan Nederland is verwanter en kint de volgende distrikte: de Pleistoceen distrikte (op de druger en hoeger gelege deile vaan 't land), 't fluviatiel distrik (in de stroumdale vaan groete en middelgroete revere, boete de Maos in Zuid-Limbörg), de hafdistrikte (in 't noorde en noordweste) en de duindistrikte (aon de kös). Drei vaan die veer distrikte zien (wie de miervoudege naome al aongeve) wijer verdeild in kleinder distrikte. De zie vörmp 't maritiem distrik. Tot slot oondersjeit me (sinds relatief kort) nog 'n categorie floradistrikte die door minseleke activiteit zien gevörmp: 't urbaan distrik en 't IJsselmeerpolderdistrik. In Nederland zien oongeveer 1400 soorte vaatplante bekind, zoewie nog 600 mossoorte en hoonderde alge.

't Gief in Nederland hoonderde soorte koorsmosse (symbiotische kolonies vaan alge en käöme). Ouch zien zeker 4.000 paddesteul bekind.

De Nederlandse fauna is veur e groet deil recint: ze heet ziech nao de lèsten iestied gevesteg. Dit is ouch logisch, aongezeen de poolweuste en toendra vaan toen gein biotope vaan groete biodiversiteit zien.

In Nederland leve good viefteg oersprunkeleke soorte zoogdiere, es me de gereïntroduceerde soorte mètrekent. 't Euvergroet deil besteit oet knaagdiere, vleermuis en spitsmuis. Groeter soorte dao-entege zien oonder mie de gewoene ziehoond (Phoca vitulina), de broenvès (Phocoena phocoena) en de fóks (Vulpes vulpes). 'n Oondersoort vaan de Noordse weulmoes (Microtus oeconomus arenicola) leef oonder mie in de Biesbos en is bezunder es endemisch zoogdier in Nederland. Algemein soorte wie de knien (Oryctolagus cuniculus), de brojn rat (Rattus norvegicus) en de zwarte rat (R. rattus) zien oetheims (meh ingebörgerd en daorum koelek nog es exote gezeen). Exote vaan lateren tied zien oonder mie de muskusrat (Ondatra zibethicus), de verwèlderde kat (Felis catus) en de wasbeer (Procyon lotor). Verdwene es inheims dier meh nog presint es daolgas zien d'n toemeleer (Tursiops truncatus), de gewoenen dolfien (Delphinus delphis) en sinds 2011 weer de wouf (Canis lupus). Gans verdwene is d'n Europese nerts (Mustela lutreola); vaan d'n Euraziatische lynx (Lynx lynx) is dat oonzeker. Weer ingeveurd zien d'n otter (Lutra lutra) en de bever (Castor fiber).

't Aontal veugel in Nederland ligk bove de 200, es me teminste daolgaste mètrekent. De lèste jaore is 't aontal soorte ieder touw- es aofgenome; neet in 't minste doortot 't klimaot aontrèkkeleker weurt veur subtropische soorte wie de bije-eter (Meropus apiaster). Soorte wie de hoesmösj (Passer domesticus) zien door veranderende bouwtrends hendeg trökgeloupe; de merel (Turdus merula) is allewijl de mies veurkoumende vogel. De grawwe gajs (Anser anser) is vaan wintergas nao standvogel gegaange. De raof (Corvus corax) is mèt succes obbenuits oetgezat naotot 'r in Nederland waor oetgestorve. 'ne Spectaculairen doortrèkker is de kroenekraon (Grus grus). Tropische veugel hawwe ziech in 'n urbaan umgeving soms es exoot, wie de halsbandparkiet (Psittacula krameri) en d'n heilegen ibis (Threskiornis aethiopicus).

Nederland is relatief erm aon reptiele, wat ziech liet verklaore oet de kaajdbleujetegheid vaan die diere. Vief soorte herdisse en drei soorte slange zien inheims. Bij die slange geit 't um de rinkslang (Natrix natrix), d'n adder (Vipera berus) en de gladde slang (Coronella austriaca). De slange koume in groete deile vaan 't land veur, meh 't frequintste op de Veluwe en de Drentse zandgrun. De herdisse koume 't mieste veur in Zuid-Limbörg; sommege soorte zien daobove gaaroet neet te vinde. Es exote koume versjèllende sjèldpadde veur, veural de roedwangsjèldpad (Trachemys scripta elegans) en de bietsjèldpad (Chelydra serpentina). De Europese moerassjèldpad (Emys orbicularis) weurt soms es daolgas gezeen.

Amfibieë zien mèt 14 soorte vertrooje, 5 salamanders en 9 kwakkers en padde. De brojne kwakker (Rana temporaria) en de gewoen pad (Bufo bufo) zien de algemeinste. Zeldzaomer zien 't klunkske (Alytes obstetricans) en de geelvuurboekpad (Bombina variegata), welke lèste allein in Zuid-Limbörg veurkump.

In de Nederlandse zeute waters vint me good zesteg soorte vèsse, exote inbegrepe. Daoboete koume nog versjèllende soorte in de Noordzie veur.

Kapelle en motte zien in Nederland mèt hoonderde soorte, meh in d'n twintegsten iew zien ze wel in aontal achteroet gegaange, e perces wat nog ummer wijer geit. Verdwene zien beveurbeeld de roej vuurkapel (Palaeochrysophanus hippothoe) en de zèlvervlek (Boloria euphrosyne); 't duingentiaanbluiwke (Maculinea alcon arenaria) kaom allein in Nederland veur en is noe es oondersoort zelfs gans oetgestorve. Ouch de in Nederland endemische oondersoort vaan de groete vuurkapel (Lycaena dispar batava) is intösse irnsteg bedreig. Zelfs 'n tot veur kort extreem algemein soort wie d'n daagpauwoug (Aglais io) heet las vaan de klimaotverandering. Toch koume ouch aoventouw nui soorte kapelle 't land binne.

De Veluwezoom en de Hoge Veluwe waore in 1930 resp. 1935 de ierste nationaol parke vaan Nederland. Allewijl (2018) gief 't 'rs einentwinteg; sinds in 2018 de Oostvaardersplasse tot einentwintegste park woort gepromoveerd; kin me ze in alle provincies vinde. Ouch de BES-eilen kinne nationaol parke. Daoneve gief 't nog Natura 2000-gebeje. De aonwiezing en oontwikkeling daovaan is nog in volle gaank. Nederland, wat begin negentienden iew bekans compleet oontbos waor, kint väöl nui natuur die bewus veur dat doel is aongeplant. E spectaculair veurbeeld zien de Oostvaardersplasse in Flevoland.

Veur 't natuurbehaajd zien ouch zoegenaomde roej lieste opgestèld vaan verdwene of verdwijnende dier- en plantesoorte. Anno 2013 bestoon in Nederland roej lieste vaan vaatplante, mosse, koorsmosse, paddesteul, platwörm, weikdiere, kapelle, eindaagsvlege, sprokke (kokerjóffers), sjiere, bije, sprinkhaone en kriekele, steinvlege, vèsse, amfibieë, reptiele, veugel en zoogdiere.

Nederland heet oongeveer 16,7 mieljoen inwoeners en steit daomèt roond de zestegste plaots op de lies vaan len nao bevolking (de exakte plaots kin variëre). Dit gief 'n bevolkingsdeechde vaan 397 inwoeners/km²; mèt 't water neet mètgerekend is dit zelfs 487 km².

De Nederlandse bevolking is in d'n twintegsten iew oongeveer lineair gegreujd mèt get mie es 100.000 lui per jaor. Nao 1950 naom de greuj in relatief ciefers aof, door achterein netto emigratie en trökloupende houweleksvröchbaarheid. Wel heet Nederland vaan de jaore zesteg tot in de jaore nul veural 'n netto immigratie gekind. Allewijl ligk 't greujciefer op 0,39% (eint vaan de liegste op de wereld); 't geboorteciefer ligk op 10,3 per 1.000 (vergeliekbaar lieg), 't sterfteciefer op 8,78 per 1.000. De levesverwachting is 79,55 jaor 76,94 jaor veur manslui en 84,30 jaor veur vrouwlui. De verhajding manslui:vrouwlui is bij de geboorte oongeveer 21:20; bij de ganse bevolking ieder 49:50, door 't groet versjèl in levesverwachting. De hoeg (en stijgende) levesverwachting, 't lieg geboorteciefer en de aofgenome immigratie make tot de Nederlandse bevolking verawwert.

De verdeiling vaan de bevolking euver 't land is get oongewoen: oondaanks de hoeg bevolkingsdeechde kint 't land gein stei vaan mie es ein mieljoen inwoeners. Wel make de veer groetste gemeintes - Amsterdam, Rotterdam, D'n Haag en Utrech - mèt nog väöl aander middelgroete stei (boe-oonder Almere, zevende stad vaan 't land), klein stei en versteidelekde dörper deil oet vaan de Randstad, e groet urbaan gebeed in Wes-Nederland boe intösse 7 mieljoen lui woene. De twiede groetste bevolkingsconcentratie vint me in Noord-Braobant, boe oonder mie de vijfde, zesde en negende stad te vinde zien (Eindhove, Tilburg en Breda respectievelek). Aander concentraties zien te vinde in zuidelek Limbörg (Mestreech, Zittert-Gelaen en Parksjtad Limburg), zuidelek Gelderland (Nimwege, Arnhem en Apeldoorn); en Twente (Enschede en Hengelo); de stad Groninge, de achste vaan 't land, vörmp gooddeils allein e steidelek gebeed. In de Nederlandse Ruimdeleke Ordening weurt mèt 't begrip stadsgewes gewèrk.

Oongeveer 80% vaan de Nederlandse bevolking is etnische Nederlander. Vaan de aander 20% kump gein inkel gróp bove de 2,5% percint oet. De Turke make oongeveer 2,3% percint oet, zoe good wie de (gooddeils geïntegreerde) Indiërs en de Pruse (die veural in Limbörg woene). Marokkane en Surinamers koume op get mie es 2%. De mieste Marokkane zien Berbers; Surinamers zien te verdeile in Creoolse en Hindoestaanse Surinamers. Kleinder gróppe zien Antilliane (sinds 2010 oonder veer veendele verdeild), Chineze, Pole en Kaapverdiane, welke lèste veural in Rotterdam woene. Spanjole, Italiane en Grieke, die hei oets mèt väöl es gasarbeiers wèrkde, zien gooddeils geremigreerd. Tot slot vint me hei nog klein gemeinsjappe vaan vlöchtelinge.

De Nederlanders hure genetisch gezeen veural tot de haplogróppe R1b (70%) en I (25%). Mèt dat hoeg percentaasj R1b liekene de Nederlanders väöl op de Britte en minder op de Franse en Pruse. Binne de gróp R1b is de subgróp R1b1b2a1 de frequintste.

Feitelek is Nederlands de officieel taol vaan 't land, allewel tot dit neet expliciet in de groondwèt steit gesjreve. 't Fries heet 'nen officiële status (erkind volges chapiter 3 vaan 't Europees Handves) in de ganse provincie Friesland en weurt dao op 't platteland nog vrij väöl gesproke. Erkind es streektaole zien 't Nedersaksisch (groof-eweg de provincies Groninge, Drenthe, Euverijssel en gooddeils Gelderland; zuug 't artikel veur 'n perceizer definitie), wat nogal in verval is, en 't Limbörgs in de provincie Limbörg, wat dao nog ummertouw zoewel in de stei es op 't land door lui vaan alle leeftije weurt gesproke. Ouch in 't weste vaan 't land weure dialekte gesproke (in versjèllende graode vaan conservatie), die evels neet weure erkind umtot ze inger mèt de oontwikkeling vaan 't Standaardnederlands verboonde zien.

Op Bonaire sprik me e Papiaments dialek, op Sint Eustatius en Saba huurt me Ingelse dialekte. De volkstaole genete groete maote vaan erkinning; zoe weurt dao oonderwies in 't Papiamento en Ingels gegeve.

Jiddisch en Romani (Zigeundertaol(e)) genete erkinning es taole vaan minderhede. Ze weure evels neet väöl (mie) gesproke; 't in Nederland geworteld Jiddisch dialek moot zoe good wie oetgestorve zien. Aander taole vaan minderhede zien in d'n twintegsten iew mètgebrach, zoewie (Kantonees) Chinees, Turks, Koerdisch, (Maghrebijns) Arabisch, (Riffijns) Berbers, Papiamento, Sranantongo (Surinaams), (Sarnami) Hindi en Kaapverdiaans Creool. Veural Chineze hawwe hun taol generaties laank oonderein aon, Surinamers dao-entege goon in Nederland gawwer euver op 't Nederlands.

Op sjaol liert me ouch vreem taole spreke, in 't bezunder Ingels, wat door de mieste Nederlanders weurt gesproke en verstande, en in minder maote Frans en Duits. Op gymnasia liert me Latien en Aajdgrieks.

Nederland is sinds de lèste decennia vaan d'n twintegsten iew sterk oontkèrkelek. In 2005 hóng 41% vaan de Nederlanders gein georganiseerde religie aon. Vaan de aandere geit e groet deil mer sporadisch nao de kèrk. Vaanajds evels waor Nederland sterk sociologisch verdeild euver religieus lijne. Katholiek zien ze in de provincies Noord-Braobant (boete 't Land vaan Altena) en Limbörg, in väöl plaotse in Noord-Holland, in sommege plaotse in Zuid-Holland en Utrech, in oostelek Twente (provincie Euverijssel), in 't Riek vaan Nimwege en de Liemers (Gelderland) en in de gemeinte Hulst (Zieland), protestants op de mieste aander plaotse. Dit versjèl is gooddeils oontstande in 't Twelfjaoreg Bestand (zuug oonder): de katholieke deile vaan Nederland laoge toen ofwel in Spaons gebeed, of in lendelek gebeed boe 'ne plaotseleken ambshier 't katholicisme besjermde.

't Roems-katholicisme is georganiseerd in de Nederlandse kèrkprovincie. Die is gecentreerd op 't aartsbisdóm Utrech; de aander bisdómme zien Groninge-Leeuwarden, Haarlem-Amsterdam, Rotterdam, Breda, 's-Hertogenbosch en Remunj. Aartsbisjop is op dit momint (2013) Wim Eijk. Heer en Ad Simonis, aartsbisjop-emeritus, drage es einege Nederlanders d'n titel vaan kardinaol. Caribisch Nederland vèlt oonder 't bisdóm Willemstad.

In Nederland is ouch de aajd-kathelieke kèrk oontstande, die wel get vaan 't anglicanisme heet; ze heet allewijl good 5.000 lede.

't Protestantisme in Nederland vertegewoordeg veural de traditie vaan 't calvinisme; lutheraanse gemeinsjappe zien mer klein. Vaanaof de zeventienden iew meh veural in de negentienden en twintegsten iew heet 't väöl sjismata en aofsjeiinge gegeve, die tot 'n ooneuverziechteleke versplintering vaan 't kèrklandsjap leide. Zoe veel 't calvinisme in de negentienden iew oeterein in hervörmde en gerifformeerde, wat daoveur eigelek 'tzelfde had beteikend. Sinds 2004 evels zien väöl genoetsjappe (hervörmde, gerifformeerde en lutheraanse) gefuseerd tot de zoegenaomde PKN (Protestantse Kèrk in Nederland).

't Gief ouch klein christeleke genoetsjappe, aofkomsteg oet Amerika en dèks mèt oppervlekkege euvereinkomste mèt 't protestantisme. De Mormone höbbe 'n klein 8.000 lede en höbbe 'nen tempel in Zoetermeer. De Jehova's getuiges zien mèt good 30.000. De Zevendendaagsadventiste höbbe oongeveer 5.000 aonhengers in Nederland zelf en 'n aonzeenlek aontal lede in Caribisch Nederland.

De historie vaan d'n islam in Nederland leep laank parallel aon de historie vaan Nederlands-Indië. 'Nederlandse' moslims waore dèks Indische studente en aander immigrante. Pas mèt de groetsjaolege immigratie vaan Marokkaonse en Turkse gasarbeiers (en hun femilies, later) kaom dao veranderin in. De ierste moskee woort in 1956 in D'n Haag gestiech; allewijl gief 't 'rs e paar hoonderd. De mieste moslims hure bij de soenniete; aleviete, sji'iete, salafiste en Ahmedijne (de stiechters vaan die ierste moskee) zien in de minderheid. 't Aontal moslims löp tege 't mieljoen. Vaan hun is mer good 1% vaan otochtoon aofkóms; wijer zien 't oonder mie Turke, Marokkane, Indiërs, Hindoestaanse Surinamers, Somaliërs en Bosniërs.

't Joededóm in Nederland, wat tösse 30.000 en 40.000 aonhengers kint, is geconcentreerd in Amsterdam en Amstelveen. Dao vint me versjèllende genoetsjappe, zoewel orthodox es conservatief en liberaol, wie ouch koosjer winkele. Gemeinsjappe boete de hoofstad zien miestal liberaol of neet-religieus vaan aard.

't Hindoeïsme weurt gooddeils door Hindoestaanse Surinamers aongehaange; de hindoes zien in Nederland mèt oongeveer 250.000. 't Boeddhisme heet in Nederland mier aonhengers oonder otochtone es oonder allochtone; väöl vaan die boeddhistische allochtone zien Chineze. Chineze in Nederland haange ouch dèks 't taoïsme of aander Chinees religies aon.

Nederland is mèt tien insjrievinge vertegewoordeg op de Werelderfgoodlies vaan de UNESCO; de mieste vaan die insjrievinge zien cultureel. 't Betröf hei Schokland en umgeving (gemeinte Noordoostpolder), de Stèlling vaan Amsterdam (versjèllende locaties in Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrech), de binnestad vaan Willemstad (Curaçao), de Meules vaan Kinderdijk (gemeinte Nieuw-Lekkerland), 't Woudagemaal (gemeinte Lemsterland), de Beemsterpolder, 't Rietveld-Schröderhoes (gemeinte Utrech, zuug oonder veur 'ne foto), de Grachtegordel vaan Amsterdam en 't Van Nellefebrik in Rotterdam. 't Eineg natuurmonumint op de lies is de Waddezie.

Nederland erkint ouch zoegenaomde rieksmonuminte. Daovaan gief 't 'rs in 't land intösse good 64.000. De gemeinte Amsterdam heet mèt (anno 2011) 7512 rieksmonuminte mie es 10 percint in han; Mestreech volg es twiede mèt 1685. Op lieger niveau erkinne provincies en gemeintes ouch monuminte.

Neve inkel gebouwe beheujt de wèt ouch stads- en dörpsgeziechter.

Nederland heet ziech 'ne groete naom gemaak in de sjèlderkuns. In de middeliewe mós me de Zuideleke Nederlen dao-in nog veur ziech laote, al had 't gebeed eine geniale sjèlder: Jheronymus Bosch (ca. 1450-1516), 'ne religieuze sjèlder. In d'n tied vaan de Republiek (veural de zeventienden iew, dee me ouch daoveur in Holland de gouwe iew neump) woorte veural Hollandse sjèlders wereldbekind. Rembrandt van Rijn (1606?-1669), meister vaan 't clair-obscur, Johannes Vermeer (1632-1675), meister vaan de leechinval oet lestege heuk, en Jan Steen (1625?-1679) zien allein mer de bekindste. Ind negentienden iew kaom de Haagse Sjaol op, 'n gróp landsjapssjèlders, en waor d'n impressionis Vincent van Gogh (1853-1890) actief. In 't modernisme leep 't land veurop mèt De Stijl, 'n gróp kunstenere die radicaal geometrische abstractie veur ouge hadde; vaan hun is Piet Mondriaan (1872-1944) de bekindste. Theo van Doesburg (1883-1931), ouch lid vaan de gróp, deeg Nederland kinnesmake mèt 't dadaïsme. Nao d'n oorlog waor Nederland, mèt Guillaume Cornelis Beverloo (Corneille; 1922-2010) en Karel Appel (1921-2006), eint vaan de centra veur de Cobra-beweging.

Romaanse beeldhouwkuns in Nederland beperk ziech gooddeils tot ornaminte in kèrkgebouwe. In Limbörg waor zoe eine Heimo (fl. 1170-1180) actief, nao wee me 'n Heimo-sjaol heet besjreve. Groete meisters oet de gotiek wie Claus Sluter (1350-1406) wèrkde veural boete de Nederlen, in Duitsland. Euver 't algemein steit de beeldhouwkuns in die daog nao Duitse, Franse of Vlaamse trends. In 't prèl begin vaan de renaissance waor in Limbörg Jan van Steffenswert (veur 1465-nao 1530) actief (veurbeelder in versjèllende kèrke in 't Maosland); ouch bekind woorte de koerbenk in Dordrech (Groete Kèrk). In de 'gouwen iew' haolde me dèks Vlaominge nao Nederland veur beeldhouwwerk (Jacob Colijns de Nole [1535-1601], Rombout Verhulst [1624-1698]). Daonao sleep de beeldhouwkuns in; pas in d'n twintegsten iew kaom ze weer op mèt figure wie Hildo Krop (1884-1970). 'n Belaankrieke patrones vaan de modern beeldhouwkuns is prinses Beatrix.

Eint vaan de ajdste gebouwe in Nederland is de zaolkèrk vaan Lemieësj (gemeinte Vols), dit kèrkske weurt door sommege nog Karolingisch geneump, is evels ieder romaans. Ouch aander veurbeelder vaan de romaanse bouwkuns moot me veural in Limbörg zeuke (prominente romaanse kèrke in Remunj, Zöstere en Mestreech). De gotiek is wel euveral in 't land te vinde: zoe heet de Braobantse gotiek, oontstande in de zuideleke Nederlen, veurnaom vertegewoordegers in oonder mie Den Bosch, Dordrech en Middelburg. De bleuj vaan de börgerleke cultuur in de zeventienden iew vint me trök in 't Hollands classicisme (de barok, stijl vaan de contra-reformatie, moot me in Nederland neet zeuke), bij oonder mie Jacob van Campen (1596-1657; Paleis op d'n Dam, Amsterdam; Paleis Noordeinde, D'n Haag) en Pieter Post (1608-1669; oonder mie 't Raodhoes vaan Mestreech). In de negentienden iew regeerde ouch hei neoclassicisme en néo-grec (Winkel vaan Sinkel in Utrech); later kaom de neogotiek op. Deze stijl woort veural gebruuk bij katholieke kèrkgebouwe (sinds 1848: Katholieke Renaissance), meh Pierre Cuypers (1827-1921), de veurnaomste Nederlander dee deze stijl touwpasde, kreeg ouch opdrach tot o.m. 't Rieksmuseum in Amsterdam. Wie in de beeldende kuns braoke ouch in de architectuur de ideeë vaan De Stijl door: bekind woort veural Gerrit Rietveld (1888-1964; Rietveld-Schröderhoes in Utrech). Aander naome oet 't modernisme zien Willem Dudok (1884-1974; Raodhoes vaan Hilversum) en Hendrik Petrus Berlage (1856-1934; Beurs in Amsterdam). Nao d'n oorlog woorte Piet Blom (1934-1999; structuralistische gebouwe wie zien Kubushoezer in Rotterdam en Helmond) en Rem Koolhaas (*1944; ouch väöl gevraog in 't boeteland) bekind. E consortium boetelandse architecte deeg Nederland in 1994 via 't Groninger Museum (Groninge) mèt 't postmodernisme kinnes make.

In vergelieking mèt de naoberlen heet de Nederlandse film laank neet väöl veurgestèld. Veur e deil is dit te verklaore oet de relatief inge merret dee e land vaan 16 miljoen lui en 'n taol mèt 22 miljoen sprekers beie. 'ne Pioneer waor Joris Ivens (1898-1989), meker vaan dèks politiek geëngageerde documentaire. 'ne Wijere veuroorlogse film mèt succes waor Boefje oet 1939. Nao d'n oorlog kaom 't genre op gaank mèt de films (wie Ivens veural documentaire) vaan Bert Haanstra (1916-1997). Nog bekinder woort Paul Verhoeven (*1938), dee neet allein in Nederland väöl succes had mèt Turks Fruit, meh ouch in Amerika bekind woort. Dick Maas (*1951) zörgde veur horrorfilms. De Nederlandse filmindustrie reik edersjaor de Gouwe Kaver oet.

In de gecomponeerde meziek heet Nederland neet de rol kinne speule die 't in de sjèlderkuns späölt. Vaan de Nederlandse polyfoniste kaome 'rs mer e paar oet de Noordeleke Nederlen. De belaankriekste en alzeleve mies invloodrieke componis oet Nederland is Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621), dee klaveermeziektradities oet gans Europa bijeinbrach en euver zien lierlinge es de stiechter vaan de Noord-Duitse örgelsjaol gelt. De hoegbarok is vertegewoordeg in Unico Wilhelm van Wassenaer (1692-1766), dee zien wereldbekinde Concerti Armonici 240 jaor laank oonterech aon Pergolesi zien touwgesjreve. Roond 1900 waor Alphons Diepenbrock (1862-1921) actief, dee vocale muziek in d'n trant vaan Mahler sjreef en dee lèste ouch heet beïnvlood. Prominente moderniste waore Matthijs Vermeulen (1888-1967; veural bekind mèt symfonieë in de vrij atonaliteit) en Willem Pijper (1894-1947; 'ne neoclassicus, wie de mieste Nederlandse componiste oet zienen tied Frans georiënteerd). Nao d'n Twiede Wereldoorlog woort Ton de Leeuw (1926-1996) de belaankriekste veurvechter vaan internationaol trends oet d'n avant-gardemeziek. Um häöm heer waore oonder mie Peter Schat (1935-2003), Jan van Vlijmen (1935-2004) en Simeon ten Holt (1923-2012; later bekind mèt minimal music) actief. Ouch kaom 'n bleujende improvisatiescene op, die es 'typisch Nederlands' gelt en wèrk op de grens vaan moderne jazz en gecomponeerde meziek, mèt figure wie Willem Breuker (1944-2010) en Misha Mengelberg (1935-2017). Louis Andriessen (*1939) maakde internationaal naom mèt minimal music dee door Stravinski is beïnvlood.

Nederlandse volksmeziek is veur e groet deil historisch, dat wèlt zègke tot de tradities die veur folkloriste intrèssant zien, al in de negentienden iew bekans stèlvele. 't Gief väöl zaankbeukskes oet vreuger tije, die evels miestal allein de tekste geve en gein wijsaonduidinge höbbe. Door intensief oonderzeuk lök 't miestal de melodie bij de teks te vinde. Volksleedsjes die in Nederland in de negentienden en twintegsten iew nog woorte opgeteikend, zien gemeinelek tonaol en in majeur. Oetzunderinge beeje Volendam (gemeinte Edam-Volendam, Noord-Holland) en Hoogeloon (gemeinte Bladel, Noord-Braobant), boe me nog nao d'n oorlog mineur-melodieë kós opteikene. Instrumentaal tradities concentrere ziech roontelum de trèkzak en de blaosmuziek, instruminte die in de negentienden iew binnekaome. Op Terschelling (provincie Friesland) heet me evels awwer muzikaal tradities behawwe (volks vioolspeul). De blaosmuziek is populair gebleve in Friesland (vasteland) meh veural in Limbörg, boe eder groeter dörp wel 'n famfaar of hermenie heet. Veural in Limbörg ouch besteit 'n levendege zaankcultuur roond de vastelaovend.

De rock 'n roll voont in Nederland al snel naovolging, veural bij zoegenaomde indorockers. De beatmeziek sloog ouch aon (Golden Earring), zoe good wie de progressieve rock (Focus). In Volendam oontstoont de Palingpop (The Cats, BZN), die sterk op Europese amusemintsmeziek trökgreep. Al in 1960 begós Peter Koelewijn (*1940) popmeziek in 't Nederlands te make, meh 't zouw nog tot roond 1980 dore ietot dat algemeiner woort. Wel kaom ind jaore zesteg al zenger Boudewijn de Groot (*1944) op, dee geïnspireerd waor door 't chanson en Bob Dylan. Begin jaore 1980 waor Doe Maar mèt ska en reggae in de landstaol oongekind populair. Me begós toen ouch in 't dialek te zinge (Normaal, Janse Bagge Bend). Zoewel popmeziek in de standaardtaol (Bløf, Marco Borsato [*1966]) es in de streektaol (Rowwen Hèze, of in allebei, wie Skik en De Kast) raakde obbenuits populair midde jaore 1990. In dat decennium kreeg Nederland ouch 'n reputatie mèt dance: gabber, Eurohouse en later trance (DJ Tiësto [*1969], Armin van Buuren [*1976]). Hiphop, miestal in 't Nederlands, begós in de jaore tachteg (Osdorp Posse) en woort groet in de jaore 2000.

'n Gans aander populair traditie is 't levesleed, ouch wel smartlap geneump, wat ziech veur d'n oorlog bij amusemintszengers oet operatradities oontwikkelde. Willy Derby (1886-1944), Mary Servaes (Zangeres zonder naam; 1919-1998) en André Hazes (1951-2004) woorte dao bekind mèt, zoe good wie de producinte Johnny Hoes (1917-2011) en Pierre Kartner (*1935). 't Levesleed is dèks ing verboonde mèt de Duitse schlagertraditie (die in Nederland ouch good bekind is) en flirt allewijl soms ouch mèt de popmuziek (Jan Smit [*1985]). E zier volks subgenre vaan 't levesleed steit bekind es piratemuziek.

In de middeliewe woort de mieste Nederlandse literatuur in Braobant en Vlaandere geproduceerd, meh Heinric van Veldeke (ca. 1128-1190) brach 'nen tied in Mestreech door. De zuideleke rederiekerstraditie sloog ind middeliewe euver nao Holland; Joost van den Vondel (1587-1679) en P.C. Hooft (1581-1647), twie vaan de groetste sjrievers oet de zeventienden iew, greujde drin op. Ouch Constantijn Huygens (1596-1687) en Gerbrand Andriaenszoon Bredero (1585-1618) woorte bekind. Oet d'n achtienden iew is de breefroman Historie van Mejuffrouw Sara Burgerhardt vaan belaank. De groetste sjriever oet de negentienden iew waor Multatuli (Eduard Douwes Dekker; 1820-1887); vaanaof 1880 bleujde de poëzie bij de Tachtegers. Roond 1900 trok Louis Couperus (1863-1923) de aondach mèt zien rieke fin de sièclestijl, boemèt Ferdinand Bordewijk (1884-1965, nui zakelekheid) wouw aofrekene. Tegeliek mèt häöm waor Martinus Nijhoff (1894-1953) actief, de groetste Nederlandsen diechter oet de twintegsten iew. Nao d'n oorlog kaome de 'groete drei' op: Willem Frederik Hermans (1921-1995, beïnvlood door Sartre), Gerard Reve (1923-2006) en Harry Mulisch (1927-2010). Ouch Jan Wolkers (1925-2007) en Hella Haasse (1918-2011) trokke in dezelfden tied de aondach. De poëzie vaan deen tied is veur e good deil bepaold door de Vieftegers.

Groetste gezèt in Nederland is De Telegraaf, mèt e sterk populair karakter en 'n rechse oriëntatie. Aander daagblajer zien De Volkskrant (links en maoteg populair), NRC Handelsblad (oonaofhenkelek en elitaristisch), Algemeen Dagblad (populair en regiogeriech) en Trouw (vrijzinneg-christelek); daoneve gief 't nog get kleinder gezètte en gans get regionaol daagblajer.

Bij de publieke radio en de televisie is e systeem vaan umroopvereineginge vaan krach, wat uniek veur Nederland is. 't Hèlt in tot ideologisch gekleurde umreup (beveurbeeld de socialistische VARA, de katholieke KRO en d'n orthodox-protestantsen EO) same hunne zendtied verdeile euver de besjikbaar radio- en tv-kenale. Radio-oetzendinge gief 't in Nederland al sinds 1919, tv-oetzendinge sinds 1951. Me kint (sinds 1989) ouch versjèllende commercieel radio- en tv-kenale.

Nederland kint lierpliech vaan 't viefde tot 't zestiende jaor. Gemeinelek zoe vaan 't veerde tot 't twelfde jaor doorlöp 't keend de basissjaol, daonao volg 't voortgezat oonderwies, wat ziech vertek in vmbo (beroopsoonderwies), havo en vwo (wetensjappelek oonderwies). Vervolgopleiinge veur die drei zien respectievelek mbo (middelbaar beroopsoonderwies), hbo (hoeger beroopsoonderwies) en universiteit. Nederland tèlt veertien gesubsidieerde (twie in Amsterdam, wijer in Groninge, Enschede, Utrech, Wageningen, Nimwege, Delft, Leiden, Rotterdam, Tilburg, Eindhove en Mestreech en 'n Ope Universiteit) en vief erkinde universiteite (veur 't bedriefsleve: Nyenrode in Breukelen en Nimbas in Tilburg/Eindhove; of speciaal veur 'n levesvisie: theologische universiteite in Kampen, Apeldoorn en de Universiteit veur Humanistiek in Utrech). Nederland kint de zoegenaomde vrijheid vaan oonderwies, wat de ruimde gief veur veural basissjaole en middelbaar sjaole op confessionele of oonderwiesfilosofische groondslaag.

De Nobelpries is versjèllende kiere aon 'ne Nederlander oetgereik; bekinde laureaote zien Jacobus Henricus van 't Hoff (chemie, 1901), Johannes Diderik van der Waals (natuurkunde, 1910), Heike Kamerlingh Onnes (natuurkunde, 1913), Jan Tinbergen (economie, 1969), Paul Crutzen (chemie, 1995) en Gerardus 't Hooft en Martinus Veltman (natuurkunde, 1999). Groete Nederlandse wetensjappers oet vreuger tije zien Christiaan Huygens (1629-1695), Anthoni van Leeuwenhoek (1632-1723) Jan Swammerdam (1637-1680) en Herman Boerhaave (1668-1738). De bekindste Nederlandse filosofe zien Desiderius Erasmus (1467?-1536) en Baruch d'Espinoza (1632-1677).

De populairste sport is ouch in Nederland 't voetbal. Dit weurt in alle deile vaan 't land op amateurbasis gespäöld. Ouch bestoon twie professioneel divisies veur de manslui (Ieredevisie en Jupiler League) en 'n klein veur de vrouwlui. 't Nederlands hierevoetbalèlftal huurt bij de bèste vaan de wereld meh is nog noets kampioen gewees. De populariteit en prestaties vaan 't vrouwluivoetbal blieve in Nederland evels achter. D'n aandere nationale sport is sjaatse, wat in Nederland mier weurt gedoon es boe ouch op de wereld. 't Is 't populairste in Friesland; wijer geneet 't ouch populariteit in Euverijssel en de Hollande. Körfbal, bekans exclusief in Nederland gespäöld, is in 't weste en midde vaan 't land populair. Hockey is geleef oonder de elite; de Nederlandse hockeyclubs en nationaol èlftalle (manslui en vrouwlui) hure bij de wereldtop. Fietserenne is 't bekindste in Noord-Braobant en Limbörg. Ouch in 't zwumme, judo, volleybal en in de peerdssport höbbe de Nederlanders naom gemaak.

Nederland is sinds de opriechting lid vaan de Europese Unie, de Raod vaan Europa, de Vereinegde Naties, de NAVO, de OESO, de WTO en EURATOM. Al sinds 1944 besteit de Benelux, e samewèrkingsverband (oersprunkelek douane-unie) tösse Nederland, 't Belsj en Luxemburg.

In Nederland zien d'n Internationale Straafhof en de Joegoslavië-tribunaal gevesteg. Twie veurnaom verdraoge veur de EU woorte in de jaore negenteg in Nederland geslote: 't Verdraag vaan Mestreech en 't Verdraag vaan Amsterdam.

Prehistorische voondste zien in Nederland dèkser in 't ooste es in 't weste gedoon, umtot 't ummer waterriek en lieggelege weste dèks oonderleep of moerasgebeed waor. Ouch waor in iestije 't noorde dèks vergletsjerd of poolweuste, zoetot artefacte oet die periode dèkser in 't zuie zien te vinde.

Oeraw voondste deeg me in Limbörg; 't Belvédèremets moot mesjiens zelfs aon d'n Heidelbergmins weure touwgesjreve. Oet Noord- en Oos-Nederland zien inkel voondste oet 't midde-paleolithicum bekind, geassocieerd mèt Neanderthalers. Nog versjèllende aander culture oet 't paleolithicum en mesolithicum zien oet 't land bekind. De ierste landbouwers op later Nederlandse groond waore 't volk vaan de bandkeramische cultuur (ca. 5000 v. Chr.), wat veural in Midde-Europa leefde meh ziech ouch in 't Heuvelland vestegde. Ouch nog oet 't neolithicum stamp de treisterbekercultuur (4350-2700 v. Chr.), die in Noordoos-Nederland leefde en in Drenthe de hunebèdder naoleet. Ze zien verdroonge door de touwbekercultuur, die algemein weurt geassocieerd mèt (d'n opmarsj vaan) de Indogermane, en in häör verspreiing de hölp zal höbbe gehad vaan 't raad en de domesticatie vaan 't peerd. De lèste vaan de neolithische bekerculture waor de klokbekercultuur (2700-2100 v. Chr.), die euver gans Wes- en Midde-Europa bekind is meh zoewoer zienen oersprunk in Oos-Nederland sjijnt te höbbe gehad.

Vaanaof 't twiede millennium veur Christus begint in Nederland de broonstied; koper en tin zien neet in Nederland te vinde en de volker in kwestie mote aofhenkelek zien gewees vaan handel. 'n Nederlandse broonscultuur waor de zoegeneumde Hilversumcultuur, die in väöl hoeger gelege deile vaan 't land te vinde is. D'n iezertied associeert me mèt de Hallstattcultuur en de La Tènecultuur. Vaan al dees volker is neet good bekind of ze Kelte daan wel Germane waore; 't is evels woersjijnelek tot de lèste in dezen tied 't land binnekaome. Wie de Romeine de Nederlen binnevele, leefde hei in 't zuie Keltische volker (bekind es de Aw Belzje), en in de res vaan 't land Germaanse.

Prehistorische toponieme in Nederland zien oonder mie oonverklaorde reviernaome en bepaolde plaotsnaome - naome wie Zeist, Houten en Zöstere zouwe op e pre-Indogermaans substraot kinne trökgoon - zoewie Keltische naome wie Gelaen, Lemieësj en Nimwege (de ajdste stad vaan Nederland), en Germaanse toponieme wie Wadenoijen (gemeinte Tiel; iersten iew: Vadam)

De campagne vaan Caesar oonderworp alle Gallische stamme - dao huurde de Belzje in Zuid-Nederland ouch bij - meh umtot ze liever water es grens hadde, liefde de Romeine alles oonder de Rijn bij 't Riek in. Dees revier had toen häören hoofloup oongeveer bij d'n huiege Kromme Rijn en Awwe Rijn. Dit had tot gevolg tot ouch de Germaans sprekende Batave en Caninefate (in 't huieg Zuid-Holland) bij 't Riek kaome te hure. Daobij kaom tot de (Keltische) Eburone oet 't huieg Nederlands en Belsj Limbörg gooddeils waore oetgemaord, en tot de (Germaanse) Tóngere (Tungri) hun plaots innaome.

Kort tenao woorte ouch de Frieze oonderworpe; in 't midde vaan d'n iersten iew móste ziech de Romeine weer tröktrèkke achter de Rijn, wie dit volk in opstand kaom en 't Romeins leger de aander Germaanse stamme neet oonder controle kreeg. In 69 kaome ouch de Batave in opstand, oonder Julius Civilis; dezen opstand woort mer mèt meujte bedwoonge. Vaan de res vaan de Romeinsen tied in Nederland is minder bekind. De Romeine höbbe ziech veural laanks de limes (dus aon de zuidkant vaan de Rijn) en in Zuid-Limbörg gevesteg. In dat gebeed vint me versjèllende naome vaan Latiensen oersprunk, wie Mestreech (Mosae Trajectum) en Zumpelveld in 't zuie, en Tricht, Utrech (Trajectum) en Kesteren (gemeinte Neder-Betuwe; Castra) in 't midde. Tege 't ind vaan de Romeinsen tied moot ziech 't christendom zien begós te verspreie; Sintervaos weurt mèt de keerstening vaan de Tóngere geassocieerd. Mèt de ineinstorting vaan 't Romeins Riek in de veerden iew verlete de Romeine ouch de Nederlen.

Wat in d'n tied vaan de Groete Volksverhuizinge perceis in Nederland is gebäörd, liet ziech door e totaol gebrek aon gesjreve bronne neet achterhole. In eder geval leefde nao inkel iewe drei Germaanse volker in Nederland: de Frieze in 't noorde en weste (of 't um dezelfde Frieze geit wie veur de volksverhuizing, is oondudelek en volgens sommege neet woersjijnelek), de Fraanke in 't zuie en de Sakse in 't ooste. De Fraanke waore al vreug, op las vaan keuning Clovis, tot 't christendom bekierd, wat in hun gebeed daan ouch algemein waor. In d'n achsten iew weurt de zaak weer dudeleker es de Fraanke achterein de Frieze (734, door Sjarel Martel) en de Sakse (door Sjarel de Groete) oonderwerpe. Ouch hun weurt 't christendóm opgelag; bisjopsstad veur de Nederlen weurt Utrech. Evangelieprekers oonder de Frieze, wie Willibrord en Bonifatius, kaome väölal oet Ingeland. Aander plaotse vaan einege beteikenis in 't daan zier dunbevolk Nederland zien Nimwege (boe Sjarel de Groete 'ne palts had), Mestreech, Deventer, Dokkum, Dorestad en Witla.

Nao d'n doed vaan Sjarel de Groete en de dao-opvolgende conflikte weurt Nederland bij 't Verdraag vaan Verdun (843) gooddeils ingedeild bij 't Karolingisch Midderiek, tenao bij 't Verdraag vaan Meerse zoe good wie compleet bij 't Duits Riek, wat tot in de zeventienden iew zoe zal blieve. In deen tied hiers in de Nederlen relatieve veurspood; zeker ouch Dorestad weurt 'n rieke handelsplaots. Deze riekdom trèk de invallende Noormanne aon, die versjèllende plaotse brandsjatte.

Wie in gans 't Duits Riek (en in zekere zin gans Wes-Europa) trèkke vaanaof dezen tied lienmaander ummer mie mach nao ziech touw, zoetot de Nederlen staotkundeg oetereinvalle. Aon 't begin is de mechtegste lienmaan nog de bisjop vaan Utrech, dee neve de kèrkeleke mach euver 't groetste deil vaan 't gebeed ouch groete deile vaan Midde- en Oos-Nederland wereldlek controleert. Aander plaotselieke lienmaander zien de graove vaan Holland (graofsjap gevörmp in d'n tienden en èlfden iew) en Zutphen. De graove vaan Vlaondere, de hertoge vaan Braobant en de graove, later hertoge vaan Gelder, die residentie hawwe boete wat me allewijl Nederland nump, höbbe ouch oetgebreide bezittinge; Zutphen kump in 1138 aon Gelder.

Veural Holland weurt loupende de middeliewe ummer belaankrieker. Oersprunkelek umvat 't allein mer get bezittinge in de duine vaan 't huieg Zuid-Holland, later breit 't zien economische mach oet mèt stei wie Dordrech en Delft, en annexeert 't väöl Utrechs groondgebeed. Al in 1018, in de Slaag bij Vlaardingen, dwinge de graove vaan Holland 't tolrech aof: de keizer, dee zie leger dao weurt verslage, had dao tot daan touw 't alleinrech op. Ouch weure de moerasse in 't binneland (in de regio die me noe 't Greun Hart neump) oontgonne en veur veeteelt gesjik gemaak. Dit maak 'nen enorme bevolkingsgreuj meugelek. De Wes-Frieze weure ind daartienden iew door Floris V oonderworpe. Ouch pakke de Hollenders 't groetste deil vaan Zieland, boe ze mèt de graove vaan Vlaondere um vochte.

De Braobanders höbbe oonderwijl 't groetste deil vaan wat allewijl Noord-Braobant is in han gekrege. Friesland tösse Vlie en Lauwers behèlt zien relatief zelfstendegheid, oondaanks aonspraoke vaan Floris op ouch dat deil. Limbörg is in deen tied 'ne politieke lappedeke, boe versjèllende veural klein voorste en hiere lokaol bezittinge höbbe. 'ne Wijeren trend, ouch neet oonbekind in Europa, is de ummer greujende mach vaan de stei ten koste vaan d'n adel. Dit zuut me in Holland (boe de graove ziech dèks mèt de börgers verbinde tege de riddersjap), meh ouch in Braobant en in de IJsselstei, Kampen veurop, die bleuje door hun lidmaotsjap vaan de Hanze.

In de late middeliewe woort d'n trend vaan sjaolverkleining weer umgekierd. Voorste perbeerde hun mach oet te breie door verstandshouweleke die hun personeel unies opleverde. Holland en Henegouwe waore sinds 1299 al vereineg; later kaome die euveregens in Beiers bezit. 't Waor Filips de Goje, hertog vaan Bourgondië, dee in 1430 Braobant erfde en in 1433 Holland en Henegouwe wis te pakke, dee de Nederlen (noord en zuid) begós te vereinege; heer had boete de geneumde geweste ouch Vlaondere, Luxembörg en 't Hertogdóm Limbörg. Poginge um ouch Gelder te oonderwerpe mislökde. De vereineging vaan de Nederlen woort gecompleteerd oonder Sjarel V, dee achterein Friesland (1524), 't Stiech (Utrech) en Euverstiech (Euverijssel, allebei 1528), Groninge mèt Drenthe (1536) en tot slot ouch Gelder (1543) inliefde. De vereinegde Nederlen oonder de hertoge vaan Bourgondië neump me de Bourgondische Staot; later, es Sjarel V de gebeje in han krijg, sprik me vaan de Bourgondische Kreits, dee in 1548 weurt opgeriech. De Nederlen woorte vaanaof deen tied bestuurd door 'ne landvoog, dee in naom vaan de keizer regeerde.

Bij 't aoftrejje vaan Sjarel V in 1555 gónge de Nederlen euver op keuning Filips II vaan Spaanje, dee geine keizer waor en neet alle Habsbörgse len erfde. 't Waor oonder häöm tot de Nederlen in opstand kaome. Nao e paar jaor koos heer definitief zien residentie in Spaanje en leet de Nederlen euver aon zie haafzöster Margaretha vaan Parma, landvoogdes vaan de Nederlen. In de jaore die volgde naom de oonvrei touw: me klaagde euver belastinge (die woorte geïnd meh neet in de Nederlen besteid), en 't sterk opkoumend calvinisme woort oonderdrök. Religieuzen oonvrei leide in 1566 tot de Beelderstörm in kathelieke kèrke. Dit brach de keuning detouw Fernando Álvarez de Toledo, hertog vaan Alva, es landvoog te installere.

Alva zien beneuming wèrkde contraproductief: heer kaom bekind te stoon es tiran en wèkde nog mie weuj oonder de Nederlandse bevolking. Ziene Raod vaan Beroerte straafde alle oontrouw edele mèt oonthoofding; dit brach prins Wöllem vaan Oranje in 1568 detouw oet te wieke nao Noord-Duitsland (lutheraons). Nog datzelfde jaor perbeerde heer de Nederlen binne te valle um Alva te verdrieve; dit mislökde. Mèt dees campagne begós d'n Tachtegjaoregen Oorlog, ouch wel bekind es d'n Opstand. 'n Nui belasting, de Tiende Penning, die Alva in 1569 wouw inveure, zörgde veur nog mie tegestand.

D'n Opstand kaom pas good op gaank in 1572, wie de Watergeuze vaanoet zie versjèllende stei innaome, te beginne mèt Brielle (op 1 aprèl). Al gaw koos de ein nao de aander stad de kant vaan Oranje en de Geuze, zoetot nog datzelfde jaor in Dordrech de ierste calvinistische Staote vaan Holland bijein kaome (al waor Amsterdam nog neet debij). De Spanjole gónge in d'n tegenaonval, meh kóste mer mèt väöl meujte Haarlem innumme (1573), en móste campagnes tege Alkmaar ('vaan Alkmaar de victorie') en Leiden (1574, 'Leids oontzèt') opgeve. Alva woort al gaw vervaange door Don Requenses en in 1576 slote alle geweste de Pacificatie vaan Gent. Dees vrei doort evels mer kort: Alessandro Farnese, hertog vaan Parma, de nuie landvoog, sloot es alternatief de Unie vaan Atrecht (1579), boe-in de zuieleke geweste ziech katheliek verklaorde, en datzelfde jaor slote de protestantse noordeleke geweste de Unie vaan Utrech. Dit beteikende 't begin vaan de splieting tösse de Noordeleke en Zuieleke Nederlen. De ierste opstandelinge waore neet op 'ne breuk mèt Spaanje oet, meh in 1581 zwore ze Filips II aof mèt 't Plakkaot vaan Verlaoting. Nao de maord op Wöllem vaan Oranje perbeerde de Nederlen nog oonder de (protestantse) Ingelse kroen te koume, meh vaanaof 1587 beneumde me geine nuie landvoog mie. Vaanaof toen waore de Nederlen 'n losse federatie die me de Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen is goon neume. Holland waor in deze staot 't dominant gewes.

Intösse hadde de Spanjole al groete stökker land in 't zuie en ooste trökvereuverd op de Rippubliek. Allein in 't weste en veural op zie kóste de Nederlanders ziech hawwe. 't Tij kierde vaanaof 1590 oonder bevel vaan prins Maurits vaan Oranje, dee zoe good wie alle gebeed bove de groete reviere trökpakde. Ouch begós roond 1600 de koloniaol expansie vaan 't nui riek; de in 1602 opgeriechde Vereinegde Oosindische Compagnie (VOC) bouwde e riek in 't ooste op (Kaap de Gooj Hoop en zeker ouch Indië), veural ten koste vaan de Portugeze. In 1609 slote de Nederlanders en Spanjole 't Twelfjaoreg Bestand. In deen tied kaom 't tot sterke politieke spanninge tösse prins Maurits en de Hollandse raodspensionnair Van Oldenbarnevelt, wat ziech vertaolde in religieus ooneinegheid tösse remonstrante en contra-remonstrante. De ierste woorte verboje en Van Oldenbarnevelt, dee ze had gesteund, woort oonthoof. In 1621, wie 't Bestand indegde, woort ouch de Wes-Indische Compagnie opgeriech, die e koloniaol riek in Amerika opbouwde en ziech veural riechde op de slaovehandel. Vaanaof 1625 woort de gestorve Maurits opgevolg door Frederik Hendrik vaan Oranje, bijgeneump de 'Steidedwinger', dee nog groete stökker in Zuid-Nederland trökpakde. De bevolking waor dao intösse al ferm katheliek en is dat ummer gebleve, ouch al door de relatief religieus tolerantie in de Rippubliek. De beginsele vaan 't calvinistisch geluif in de Nederlen woorte bepaold op de Synood vaan Dordrech (1618-1619) In 1648 woort indelek 'n ind gemaak aon d'n oorlog, en wel in de Vrei vaan Munster, dee ouch d'n Daartegjaoregen Oorlog beïndegde. Heibij stapde de Rippubliek definitief oet 't Duits Riek, en woort de staot noe door Spaanje en de Habsbörgers erkind.

De Rippubliek wie ze in 1648 woort erkós waor 'n losse federatie vaan zeve, eigelek ach staote zoewie get bijgebeed, die bij benaodering 't huieg Nederland umvatde. Groete deile vaan veural Midde-Limbörg hoorte neet debij, en in 't Revieregebeed waore inkel feodaol dwergstäötsjes die, umtot ze neet oonder ein vaan de provincies vele, de jure ouch oonaofhenkelek waore (in feite vazalstaote vaan de Rippubliek). 't Centraol parlemint, boe-in Holland domineerde, waor de Staote-Generaol. De Generaliteitslen (groof-eweg 't huieg Ziews-Vlaondere, Noord-Braobant en groete deile vaan Limbörg) waore wingeweste zoonder eige bestuur, die direk oonder de Staote-Generaol vele. De binnelandse politiek waor gooddeils de zaak vaan de apaarte geweste. 't Plaotselek bestuur waor op 't land nog gooddeils in han vaan de liege (land-)adel, in de stei evels vaan aonzienleke femilies (regente) die zitting naome in de vroedsjap en oet hun midde de börgemeister(s) koze.

't Nui land, wat al sterk in opkoms waor, maakde in dees jaore 'n groete bleuj door; me sprik in Nederland vaan de Gouwen iew. Neve economische veurspood waor 't land 'n groete ziemach, mèt de al geneumde kolonië op zie. Dit leide tot versjèllende zieoorloge mèt Ingeland, de zoegeneumde Ingelse Oorloge. D'n iersten oorlog (1652-1654) indegde oonbeslis; in d'n twiede (1665-1667) waor de Rippubliek d'n dudeleke winner. Heibij verloor de staot al-evel Nui-Nederland (mèt Nui-Amsterdam, 't huieg New York) aon de Ingelse, pakde evels Suriname vaan ze aof. De admiraols oet bei oorloge, Maarten Tromp resp. Michiel de Ruyter, woorte allebei verierd es ziehelde. In dees jaore waor 't de regente ouch gelök nao d'n doed vaan stadhawwer Wöllem II geine nuie stadhawwer te beneume in vijf vaan de ach geweste (Ierste Stadhawwerloes Tiedperk). Neet allein op economisch en militair gebeed bleujde de Nederlen, ouch op artistiek gebeed zuut me de jaore 1648-72 es de gouwen iew, um de versjèllende geniaol sjèlders en gruutse bouwwerke die in dezen tied versjene.

In 1672 evels kaom de Rippubliek oonder zwoeren drök te stoon. Ze woort tegeliek aongevalle door 't Fraankriek vaan Lowie XIV ('n absolute euvermach), Ingeland en de bisdomme Kölle en Munster. Dit brach crisis teweeg (1672 kaom zoe bekind te stoon es 't Rampjaor), en de roop um 'ne groete leismaan woort sterker. Volksweuj tege de regente brach raodspensionair Johan de Witt tot val (dee kort tenao gelynch woort), en de Oranjes kaome weer aon de mach, mèt stadhawwer Wöllem III. Oondertösse waore de invasies euver land tot stèlstand gebrach, door de Hollandse waterlinie en door de tegestand vaan de belegerde stad Groninge, dewijl 't de Ingelse (dit deil vaan 't Rampjaor weurt d'n Daarden Ingelsen Oorlog geneump) neet gelök waor euver zie binne te valle. Vaanaof ind 1673 vertrokke de boetelandse tróppe oet de Nederlen.

In 1688 woort Wöllem III ouch keuning vaan Ingeland; 'n coalitie die zeker ouchtrop geriech waor um de expansie vaan Fraankriek tege te hawwe. In dat jaor braok de Negejaoregen Oorlog mèt Fraankriek oet (in 1697 beïndeg mèt de vrei vaan Rijswijk). Wöllem III storf in 1702 kinderloes, boemèt 't Twiede Stadhawwerloes Tiedperk begós (in zès vaan de ach staote; in veer daovaan zouw 't zelfs tot 1747 dore). De politiek vaan Wöllem woort wel doorgezat; vaan 1702 tot 1713 voch de Rippubliek mèt in de Spaonse Successieoorlog. De oorloge hadde 't land oonderhaand financieel oetgepöt. Bij de Vrei vaan Utrech, die d'n oorlog beïndegde, kreeg de staot wel Staots-Bove-Gelder in han; ouch woort de Franse expansie gestop.

In d'n achtienden iew kaom de Rippubliek in väöl opziechter tot verval. Economisch haolde haves wie Hamburg en Oostende die vaan Amsterdam in, militair woort Ingeland, noe Groet-Brittannië, definitief sterker en in de binnelandse politiek heersde stagnatie: de regentefemilies hele ziech oonderein in stand. Pas wie de Rippubliek ouch betrokke raakde bij d'n Oosteriekse Successieoorlog (1741-1748) en wie Franse tróppe in 1747 't groondgebeed vaan de Rippubliek binnevele, woorte de Oranjes weer euveral in iere herstèld: Wöllem IV woort stadhawwer veur 't leve vaan alle geweste, daobij woort zien functie vaan noe aof aon èrfelek. Heer storf al in 1750 en ziene zoon Wöllem V waor nog mer twie jaor. Heer woort oonder regentsjap gezat. Ouch wie heer volwasse woort, bleek heer geine gesjikde leismaan. Dit versterkde de democratische tendenze, die ouch in de Rippubliek waore opgekoume (patriottebeweging). In 1780 raakde Nederland nog ins in oorlog mèt Groet-Britannië, deeskier umtot 't land de zjus aofgesjeie Vereinegde Staote steunde. Nederland verloor d'n oorlog en de positie vaan de prins woort hendeg zwaak. In 1785 naome de patriotte 't gewestelek bestuur vaan Holland en Utrech euver. Dezen opstand woort twie jaor later oongedoon gemaak door d'n inval vaan de Pruse, op vraog vaan prinses Wilhelmina, vrouw vaan Wöllem V en zöster vaan de Pruse keuning. In 1793 verklaorde de Franse Rippubliek d'n oorlog aon de Nederlen, en allewel tot 'nen iersten aonval mislökde, lepe de Franse legers 't land in jannewarie 1795 definitief oonder de voot.

Heimèt begint wat me in Nederland de Fransen tied is goon neume. Umtot de zuieleke Nederlen al in 1794 waore geannexeerd, begint in sommege deile vaan Limbörg dee Fransen tied ei jaor ieder. 't Land woort umgeduip tot de Bataafse Rippubliek, en allewel tot die vaanaof 1801 officieel Bataafs Gemeinebès hètde, sprik me veur de gansen tied tot 1806 vaan de Bataafse Rippubliek. Ziews-Vlaondere en Limbörg mós 't aofstoon aon de Franse Rippubliek, dewijl 't euvergebleve land feitelek 'ne vazalstaot waort. Staotsgrepe waore aon de orde vaan d'n daag. Um nog mie grip op de noordeleke Nederlen te kriege, riechde Napoleon in 1806 't Keuninkriek Holland op, boevaan zie broor Lowie Napoleon keuning waor. Oondaanks 't cultuurversjèl woort heer 'ne geleefde keuning. Wel mós 't Keuninkriek in december 1809 Walcheren aon Fraankriek aofstoon, en in miert 1810 de res vaan Zieland zoewie alles bezuie de Waal. Op 13 juli woort tot slot gans Nederland bij 't Frans Keizerriek gevoog.

Oonder Napoleon móste de Nederlanders (wie de aander Franse börgers) jónghiere veur de Grande Armée lievere, en woort d'n handel mèt Ingeland verboje (Continentaol Stèlsel). Positief effek waor tot de Nederlen veur 't iers 'n staotkundege einheid woorte, wat 'n ind brach aon de iewelang staotkundege en juridische versnippering.

Nao de val vaan Napoleon in de Slaag bij Leipzig perbeerde me de Fraanse te verdrieve. Prins Wöllem, zoon vaan de stadhawwer, dee in de tössentied in Ingeland had gewoend, landde op 30 november 1813 in Scheveningen.

Al nao inkel daog naom Wöllem d'n titel soeverein-voors vaan de Nederlen aon, en kaom 't land bekind te stoon es 't Soeverein Voorstedóm vaan de Nederlen. Veuriers bestoont 't land nog allein oet de noordeleke Nederlen, mèt inbegrip vaan de vreuger neet bij de Rippubliek hurende lendsjes in veural Midde-Nederland. Ouch de kolonië, vreuger 't particulier bezit vaan de compagnies, woorte noe staotsbezit. Wel mós Nederland de Kaapkolonie aon Groet-Brittannië aofstoon; in de Fransen tied hadde de Britte de Nederlandse kolonië euvergenome. Aanders es de Rippubliek waor dit voorstedóm 'nen unitaire staot mèt 't zwoertepunt bij de nationaol regering. Al gaw evels begós Wöllem aonspraok te make op de zuieleke Nederlen, wat veur de Fransen tied tot de Habsbörgers had gehuurd meh boe de Franse nog zaote. Nao de oontsnapping vaan Napoleon en de Slaag bij Waterloo, boe ouch Nederlandse tróppe aon mètdege, besloot 't Congrès vaan Wene dezen eis te acceptere. 't Vereineg Keuninkriek vaan de Nederlen zouw groof-eweg bestoon oet de aw Rippubliek mèt zien vazalle, de aw Oosteriekse Nederlen en 't Luikse. Luxembörg kaom in personeel unie mèt Nederland; keuning Wöllem I behandelden 't es 'n Nederlandse provincie. Veur 't iers sinds 1579 waore de Nederlen heimèt weer politiek vereineg.

Wöllem, dee Keuning Koupmaan woort geneump, daankde deze bijnaom aon de krach boemèt heer 't herstèl vaan 't land oppakde. Heer wouw de industrie in 't zuie en d'n handel in 't noorde oontwikkele en leet kenale graove en spoorweeg aonlègke, 'n noviteit in dees jaore. Toch greujde in 't zuie d'n oonvrei euver 't Nederlands bewind. Me voolt geine band mèt de Oranjes, me voolt ziech gediscrimineerd es kathelieke, de zuieleke geweste waore op de ministeries slech vertrooje en de verordening tot me in de 'Vlaoms' sprekende gebeie Nederlands ketoer mós hawwe, veel verkierd: de elite waor al sinds jaore aon 't verfranse. In 1830 kaom 't in Breusel tot 'nen opstand. Aonvenkelek wouw de elite ziech bij Fraankriek aonslete, meh umtot de groete Europese machte dat land neet obbenuits wouwe versterke, besloot me ziech los te make es 't Belsj. Wes- en Oos-Vlaondere, Antwerpe, Zuid-Braobant, Henegouwe, Name, Limbörg, Luik en Luxembörg slote ziech bij d'n opstand aon, 't ouch katheliek meh dudeleker Nederlands Noord-Braobant evels neet.

'n Campagne vaan Wöllem in 't opstandeg gebeed mislökde (Tiendaogse Veldtoch), meh heer heel wel loyaol garnizoene in Mestreech en Luxembörg-stad. Op de langen door waor de situatie oonhawbaar en in 1839 woort de vrei mèt 't Belsj geslote. Limbörg woort verdeild in e Belsj en Nederlands deil, Luxembörg in 'n Belzje provincie en e noe ech oonaofhenkelek land, nog ummertouw in personeel unie mèt Nederland (tot 1890).

In 1840 mós Wöllem I um e morganatisch houwelek aoftrejje; ziene zoon Wöllem II naom d'n troen euver. Allewel tot in Nederland noets 'n revolutionair stumming heersde, kloonk in 1848 ouch hei de roop um democratie. Oondaanks aonvenkeleke weigering stumde de keuning dao-in touw, en in 1848 stèlde Johan Rudolph Thorbecke de ierste Nederlandse constitutie op (t'r vervaanging vaan de Code Napoleon en bijkoumende later wètte). Hei-in woort 't keesrech sterk oetgebreid; de Twiede Kamer woort verkoze mèt e distriktestèlsel boe alle rieke manslui veur kóste stumme. Neve 't parlemint kraog ouch 't kabinèt väöl mie mach. E jaor later storf Wöllem II; heer woort opgevolg door ziene zoon Wöllem III. In dezen tied oontwikkelde ziech dudeleke facties: liberaole, anti-revolutionaire en conservatieve. Partije zouwe pas later weure gevörmp.

In d'n tössetied greujde de belaankstèlling vaan Nederland veur Indië. In vreuger iewe waore kolonies veural handelsposte gewees, noe begós me systemastisch 't gans gebeed te oonderwerpe. Deils kaom dit door touwgenome kinnes vaan groondstoffe, deils ouch door nationalisme en paternalistische gedachtes ('t bringe vaan besjaving bij 'oonderontwikkelde' volker). Op Java stèlde me 't Cultuurstèlsel in, boemèt de landadel en de Nederlanders de plaotseleke bevolking belastinge oplagte. Dit stèlsel bleek evels oongemein zwoer op de plaotseleke bevolking te duie, en ouch al oonder drök vaan 't book Max Havelaar sjafde me 't aof.

Nederland waor in dees jaore, get laankzamer es de umringende len, geïndustrialiseerd geraak, en ouch hei brach dit groeten ermooj mèt ziech mèt. 't Socialisme kaom in dees decennia laankzaam meh zeker op (Ferdinand Domela Nieuwenhuis). In 1874 woort kinderarbeid bij wèt verboje. 'n Wètsverandering vaan 1896 breide 't aontal kezers sterk oet: neet allein de elite meh ouch 't 'volk' kós noe mètstumme. Dit brach de socialistische SDAP (oonder Pieter Jelles Troelstra) in de Kamer, meh breide veural d'n invlood vaan de christeleke struiminge oet (RKSP, ARP, CHU). Wöllem III storf in 1890, zien tienjaorege dochter Willemien woort keuningin, tot 1898 oonder regentsjap vaan häör ma Emma.

In d'n Ierste Wereldoorlog bleef Nederland neutraol, umtot d'n Duitse keizer devaan aofzaog door Nederland te trèkke. D'n oorlog aon alle kante (zeker ouch op zie) brach wel groete economische stagnatie mèt, en 't revolutionair klimaot wat aon 't ind vaan d'n oorlog touwnaom, deeg ziech ouch in Nederland veule. In 1917 besloot 't kabinèt-Cort van der Linden ('t lèste liberaol kabinèt tot 2010) tot de inveuring vaan algemein keesrech veur manslui - twie jaor later ouch veur vrouwlui - wat de socialiste en christene nog sterker in 't zaol zat. Wie kort veur 't oorlogsind revoluties oetbraoke in Rusland, Oosteriek-Hongarije en Duitsland, perbeerde Troelstra ouch ein in Nederland te oontketene, wat mislökde.

In 't Interbellum stoont Nederland bekans permanent oonder de 'rechte coalitie' vaan de drei christeleke partije; Hendrikus Colijn leide neet minder es vief kabinètte. Wie de Groete Depressie oetbraok, raakde dit ouch Nederland; umtot Colijn neet wouw liene en pas in 1936 de gouwe standaard losleet, heel dit laank aon. D'n aonhaank vaan de SDAP, meh ouch vaan de communistische CPH, greujde, en 't fascisme kaom op mèt de NSB. In 1939 kaom 't tot e novum door de deilnaome vaan de SDAP aon 't kabinèt-De Geer II.

In 't Interbellum woort ouch begós mèt de Zuiderziewerke, 't indamme en deils druuglègke vaan wat later 't IJsselmeer woort, nao 't plan vaan minister ir. Cornelis Lely.

Me had gehoop in d'n Twiede Wereldoorlog weer neutraol te blieve, meh op 10 mei 1940 veel nazi-Duitsland Nederland, 't Belsj en Luxembörg in. Väöl tegestand kós 't Nederlands leger neet beie (oondaanks fel gevechte bij d'n Aofsleetdiek, de Grebbeberg en de Moerdijkbrögk); nao vief daog braoke de Pruse alle verzèt door Rotterdam te bombardere. De keuninkleke femilie en de regering waore nao Londe gevlöch. Um dees rei maakde 't Duits bewind vaan Nederland e riekscommissariaot, boebij neet allein 't militair bewind meh ouch 't börgerlek bestuur in Duitse han kaom. D'n Oosterieker Arthur Seyss-Inquart woort riekscommissair. In 't ierste oorlogsjaor perbeerde de bezètter de orde zoe väöl meugelek te behawwe um 't Nederlands volk veur ziech te winne; vaanaof 1941 evels woort de bezètting helder. Toen begós de systematische oetsleting vaan Joede oet 't opebaar leve (wat in Amsterdam leide tot de Fibberwariestaking), 't verbod op alle politieke partije boete de NSB en d'n arbeidsinzèt, boe väöl manslui veur oonderdoke.

Intösse waore de kolonië nog oonbezat Nederlands gebeed, meh in december 1941 kaom Nederland ouch in oorlog mèt Japan. Dit land veel e paar maond later Nederlands-Indië binne, wat 't zoonder väöl meujte oonder de voot leep. De bevrijing vaan Indië zouw veur e groet deil pas nao de Japanse capitulatie plaotsvinde.

Op 6 juni 1944 (D-Day) vele de geallieerde Normandië in, daovaandan trokke ze vrij snel nao 't noorde op. Èèsjde waor op 12 september de ierste bevrijde plaots; groete deile vaan Zuid-Nederland volgde snel, meh nao de mislökde Slaag um Arnhem stabiliseerde ziech 't froont. Oos-Nederland volgde in miert; Wes-Nederland raakde op 5 mei 1945 bevrijd nao de complete capitulatie vaan de Duitse legers in Nederland.

Nao de bevrijing kaom de SDAP, nao 'n fusie en 'n programmaverandering gaw umgeduip in PvdA, es groetste partij nao veure. Willem Drees woort premier vaan vief kabinètte (boevaan twie mèt 'nen aandere); door de toen nui samewèrking mèt de KVP (opvolger vaan de RKSP) sprik me vaan roems-roej kabinètte. 't Sociaol-democratisch beleid vaan Drees beteikende 't begin vaan  de verzörgingsstaot. In 1948 traoj de Willemien nao 50 jaor regering oet eige beweging aof; häör dochter Juliana naom häör plaots in. Intösse waor Nederlands-Indië al zoeget direk nao de capitulatie vaan de Japanners in opstand gekoume. Nederland accepteerde gein oonaofhenkelekheid en voch d'n opstand aon mèt oorloge die politioneel acties woorte geduip. Oetindelek mós Nederland in 1949 toch Indonesië es souverein staot erkinne. 't Koloniaol tiedperk waor gans veurbij wie in 1954 't Statuut veur 't Keuninkriek vaan de Nederlen woort opgestèld. Economisch waor dit 'nen tied vaan veurziechteg herstèl, geveujd door de Amerikaanse Marshallhölp. Nederland, mèt naome Zieland en Zuid-Holland, kraoge nao wel 'ne zwoere slaag te verdore in fibberwarie 1953, wie de lèste groete watersnoed aon mie es 1800 lui 't leve kosde. Dit leide tot de bouw vaan de Deltawerke (zuug ouch bove).

In de late jaore zesteg begós Nederland, veural de Randstad, sterk te verlinkse. In Amsterdam kaome beweginge op wie Provo en de Kabouters, radicaol linkse partije kraoge greujenden aonhaank en de PvdA woort mie oetgesproke. 't Bewind vaan 't kabinèt-Den Uyl (1973-1977) kin es veurbeeld dene. Ideologische reies brachte in 1975 Nederland detouw Suriname zien oonaofhenkelekheid touw te stoon. Tegeliek voolt me ziech es vreugere kolonisator (en slaovedrijver) verpliech royaol immigratieregelinge veur Surinamers in te stèlle. Ouch kaome vaanaof de jaore zesteg gasarbeiers oet 't mediterraon gebeed nao Nederland, vaan wee veural de Turke en Marokkaone zouwe blieve. Nederland veranderde in de jaore zeveteg in 'n multicultureel sameleving.

In de jaore tachteg verrechsde Nederland, wie groete deile vaan de westerse wereld. Ruud Lubbers (CDA) leide drei kabinètte, boevaan de ierste twie centrumrechs. 't Kaom in die jaore, aanders es in beveurbeeld 't Vereineg Keuninkriek, neet tot al te sterke polarisatie, in plaots vaan conflikmodelle hanteerde me hei liever e hermoniemodel, 't later zoe geneump poldermodel, boe-in de regering mèt werkgevers en vakboonde in euverlèk traoj. Dit model bereikde zien huugdepunt in de jaore negeteg, mèt de twie mauf kabinètte oonder Wim Kok. De jaore nul brachte zjus weer polarisatie tösse links en rechs, zoewie e sterk touwgenome populisme, mèt es deepdepunt de politieke maord op Pim Fortuyn. In 2010 kraog Nederland mèt Mark Rutte veur 't iers in bekans hoonderd jaor weer 'ne liberaole premier.




#Article 163: Belsj (1089 words)


't Belsj, ouch wel Belzjiek, is e federaol land in Wes-Europa en 'ne lidstaot vaan de Europese Unie. De officieel naome zien Koninkrijk België, Royaume de Belgique en Königreich Belgien. 't Land heet daan ouch drei officieel taole, zuug oonder. 't Belsj weurt begrens door Nederland, Duitsland, Luxemburg, Fraankriek en de Noordzie. De hoofstad is Breusel.

De inwoeners vaan Belsj heite Belzje.

In 1993 is beslote vaan 't Belsj 'ne federaal staot te make: 't land woort opgedeild in stökker die väöl zelf regele. 't Gief twie parallel indeilinge: de ierste in geweste en de twiede in gemeinsjappe. De geweste zien Vlaandere, Wallonië en Breusel en drage veur praktische dinger zörg. Ze höbbe 'n eige parlemint en eige ministers. De gemeinsjappe zien de Nederlandstaolege, de Franstaolege en de Duitstaolege gemeinsjap, die veural cultureel dinger regele. Dinger es wie o.m. sociale zekerheid, justitie, taalwètgeving, defensie, Boetelandse Zake weure op nationaal (federaal) niveau beslis. 't Gief gein nationale partije mie, allein partije die of in Vlaandere of in Wallonië opkoume. Verkoze in 't federaal parlemint deent 'ne mandataris 't nationaal belang te dene. 

De gewèste zien weier in provincies ingedeild, en wel zoe (oficieel naome tösse häökskes):

't Belsj kint drei officieel taole: Nederlands, Frans en Duits. Veur 59% vaan de bevolking is Nederlands de ierste taol, veur 40% Frans en veur 1% Duits. De indeiling in geweste is groetendeils op de taolsituatie gebaseerd, de indeiling in gemeinsjappe zelfs gaans.

Op lokaal niveau is de situatie gecompliceerder. In Vlaandere weure hiel väöl oonderein dèks neet verstaonbaar dialekte gesproke, soms nog door de mierderheid vaan de bevolking. Veural in Wes-Vlaandere, boe nog 90% vaan de inwoeners dialek zouw spreke, is dat 't geval. In 'n groet deil vaan de provincie Limburg weurt Limburgs gesproke. 

In de aafgelope 20 jaor is in Vlaandere 't Verkavelingsvlaams oontsjtande. 
In Wallonië weure naeëve 't Fraans ouch sjtreektale gesjproke: 't Waals, 't Picardisch, 't Champenois en roond Aarle nog Luxemburgs. Vernujende kunstenaers haant de dialekte oontdikt es 'n oorsjpreunkeleke vorm um zich in oet te drukke. De Waalse regiering erkint dees tale saer 1990 waal es binnenlandse regionaal tale.

Wijer weure in 't Belsj väöl immigrantetaole gesproke, wie Lingala, Arabisch, Törks en Italiaans.

't Belsj is vaanaof de opriechting lid vaan de Europese Unie, de Raod vaan Europa, de Vereinegde Naties en de NATO.

In Breusel zien de Europese Commissie en de NATO gevesteg.

In de prehistorie woort 't Belsj door aofwisselende volker bewoend, meh in 't ierste millennium veur Christus vestegde ziech de Kelte dao. In d'n tied vaan Caesar woorte de dao levende stamme al Belgae geneump; in zie verslaag vaan zien oorloge in Gallië zeet Caesar tot de Belgae vaan alle Galliërs de sterkste of dapperste zien (horum omnium fortissimi sunt Belgae). Nao 't oetereinvalle vaan 't Roemeins Riek woort 't Belsj door Germaanse stamme bezat en kaom 't in 't Frankisch Riek te ligke. Mèt de conversie vaan Clovis I woort 't Belsj Christelek. Nao 't Verdraag vaan Verdun en 't verdeile vaan 't middelste riek kaom 't Belsj veur 't groetste deil in 't Duits Riek te ligke; Vlaandere evels woort veur 't groetste deil Frans.

In de vieftiende iew kaom 't Belsj door opeinvolgende verstandshouweleke in Bourgondische hen. Dees gebeeje woorte later door Sjarel V, dee euverigens gebore is in Gent, ge-orve. Oonder zien regering begós 't Calvinisme ziech door de Nederlen (ouch de zuideleke!) te verspreie. In 1568 begós d'n opstand, dee later Tachtegjaoregen Oorlog geneump zouw weure. In versjeie fases vaan deen oorlog waore groete deile vaan de zuideleke Nederlen in han vaan de opstandelinge; oetindelek bleef 't in 1648 bij de noordeleke, neet in de lèste plaots umtot nao 1600 de meiste calviniste in 't noorde te vinde waore en 't zuie gooddiels katheliek gebleve waor.

De Zuideleke Nederlen bleve Spaons, later Oosterieks. In de jaore '80 vaan de achtiende iew veurde Roems-keizer, eertshertog vaan Oosteriek en ouch hier in alle Belzje geweste, radicaal hervörminge door, die 'n ind móste make aon de door Middelieuwse tradities inefficiënte bestuursvörm en veural aon privilezjes vaan edele en kloesters. In 1794 woort 't gebeed door Fraankriek vereuverd en ingelijf. Aanders es Nederland bleef 't Belsj tot 1815 Frans.

In 1815 woort 't gebeed 't zuidelek deil vaan Nederland, oonder keuning Wöllem I. Umtot 't Belsj evels katheliek waor, zien elite Frans spraok en de industrie al väöl wijer oontwikkeld waor, voolte väöl Belzje dao wieneg veur en greujde 't oonbehage, tot 't gebeed in 1830 in opstand kaom. Aonvenkelek had me de bedoeling 't gebeed weer bij Fraankriek te veuge, meh dat verboje de mechtege staote Groet-Brittannië en Pruse, die Fraankriek neet gere zoe mechteg trökzaoge. Keuning woort de Duitse voors Leopold. In 1839 erkinde ouch de Nederlandse regering 't Belsj.

In de twiede hèlf vaan de negentiende iew leet keuning Leopold II 't binneland vaan Middel-Afrika explorere; in 1885 riechde heer de Vrijstaot Kongo op, wat zie persoenelek bezit woort. Heer leet veural hiel väöl rubber oet de binnelen koume, wat häöm groete winste opleverde, meh veur massasterfde oonder de negerbevolking zörgde. In 1908 woort heer door 't parlemint gedwonge zien kolonie aof te stoon.

In de Ierste Wereldoorlog woort 't Belsj bekans gans bezat; de stad Ieper woort daobij gans verweus. Es compensatie kraog 't Belsj e struukse land vaan Duitsland, roond de stei Eupe en St.-Vith (de zoegeneumde Ooskantons), en 'n kolonie vaan 't Duits Tanzania: Roeanda-Oeroendi. In d'n Twiede Wereldoorlog woort 't Belsj vaan 1940 tot 1944 bezat; aanders es in Nederland bleef de Belzje keuning Leopold III in 't Belsj. Nao d'n oorlog mós heer aoftrejje, umtot heer vaan collaboratie besjöldeg woort. In 1960 woort Belsj Kongo oonaofhenkelek, in 1962 Roeanda-Oeroendi ouch (es twie staote: Rwanda en Burundi).

Vaanaof de jaore zesteg kaome de twie taolgróppe, Nederlands- en Franstaolege, ummer mie tegeneuverein te stoon. Angs veur verfransing bij de Vlaominge leide in 1962 tot 't vaslègke vaan de taolgrens, boebij sommege plaotse en gemeintes vaan de ein nao de aander provincie woorte euvergebrach. In 1970 woorte de gemeinsjappe gestiech, boemèt de drei taolgróppe (neve Nederlands- en Franstaolege ouch Duitstaolege) cultureel otonomie kraoge; dit woort geregeld in de ierste staotshervörming. Nog vief staotshervörminge volgde in 1980 (stiechting vaan de geweste), 1989 (opstèlling financieringswèt), 1993 (officiëlen euvergaank nao 'ne federaole staot), 2001 en 2011 (splitsing vaan 't keesdistrik Breusel-Halle-Vilvoorde). De lèste staotshervörming, boe-aon 'n oetzunderlek lang (oonderhaaf jaor) regeringsvörming veuraofgóng, maakde de tegestèllinge in 't land dudeleker es oets. Veural in Vlaondere zuut me e greujend separatistisch sentimint, wat evels ummertouw nog mer door 'n minderheid weurt gedrage.




#Article 164: Belsj Limburg (257 words)


Limburg (in 't Limburgs regionalisme auch waal bekind es Wes-Limburg, ten opziechte van Oas-Limburg: Nederlands Limburg) is de meist oestelèke provinsie van Vlaandere, ein van de drie geweste van 't Bèlsj, en lik westelik va de reveer de Maas. 't Grèns aan Vlaams Brabant, Antwerpe, de Welzje provincie Luuk en aan Nederland. De haufsjtad is Hasselt. 't Is óngerverdeild in drie adminnestratieve arrendissemente mèt 44 gemeintes.

In 't Bronsgroen Eikenhout is 't officieel volksleed van de regio Limburg, in 't Bèlsj en in Nederland. De vlag van Belsj Limburg en 't blazoen van Belsj Limburg zin gebaseerd op 't wapesjild van 't oud hertogdóm Limburg.

Belsj Limburg ies ein van de besjtuurlike einhede die samewèrke in de Euregio Maas-Rien.

Cultuurlandsjappe in Belsj Limburg zint:

Zuug ouch de lies vaan geweze gemeintes in Belsj Limbörg.

Veural nao 2010 begós in gans Vlaondere de discussie euver 't wijer fusere vaan gemeintes weer. Oetindelek besloot me um gemeintes neet te dwinge, meh ze wel tot vrijwèllege fusie te stimulere. Oetindelek beslote in Limbörg twie kier twie gemeintes tot 'n fusie: Miëve-Roj en Glabbek fuseerde op 1 jannewarie 2019 tot Audsberge, Neerpelt en Ueverpelt fuseerde tot Pelt.

Heimèt is de discussie nog neet veurbij. Diverse groeter planne zien veurgestèld; oonder mie 'n fusie tösse Hasselt en Gènk. Allewel tot dat emotioneel geveuleg ligk, zouw dit economisch good kinne wèrke. Zelfs 'n fusie vaan alle gemeintes tot ein stad mèt 42 deilgemeintes zouw meugelek en potentieel veurdeileg zien.

Verwant is ouch de doorloupende discussie euver de aofsjaffing vaan de provincies in Vlaondere.




#Article 165: Literatuur (159 words)


't Woerd literatuur haet versjillende beteikenisse. De breidste is dat literatuur de collectie van alle tekste is, gesjreve en mondeling. Literatuur weurt ouch waal in ein sjmaal beteikenis gebroek woëbie zie taegeneuver lectuur weurt gesjtèld.  In dae zin zou literatuur de hoëger, elitair vorm en lectuur de liëger, populair vorm va gesjreve fictie zien.

't Geuf in de literatuur völ versjillende genres, meh 't guuf drie hoofgenres die övver 't algemein mondiaal weure erkènd.

Soms ligk literatuur d'r midde in. Zoë is 't bekinde t Bureau van de Nederlandstaolege sjriever J.J. Voskuil gesjreve in de sjtijl van de dramatiek, dewijl 't neet gemeind is um 't oet te sjpreke meh gewoën te leze: hiedoor is 't theoretisch gezeen epiek meh luus 't in praktiek dramatisch. Kingerbeuk zien diks qua opboe verhaolend, daomit proza, dewijl de sjriefsjtijl iërder geveuleg es verhaolend is, daomit poëzie. Veural  van origine Franstaolege en Duutsjtaolege oet de nao-oorlogse Twintegste iëw zien diks misjmasj van aard.




#Article 166: Media (162 words)


Media is 't mieëvoud va medium, in dizze context e hulpmiddel öm e gedachtegood euver te bringe an de massa, e middel väör massacommunicatie (in taegesjtèlling töt de gewoen ein op ein, interpersoenlikke communicatie). Media zeunt dragers van informatie en werre ooch waal de viefde mach geneumd.

Kiek ooch: Zjwiegsjpiraal

Hollesj Limburg kint twiè TV-zendersj, L1 en TV Limburg. Af en toe haet L1 oetzendinge in 't Limburgs.

Gezètte:

Belsj Limburg kint eine TV-zender, TV-Limburg.

Gezètte: Het Belang van Limburg

In 't Laand va Herf en in Voere wert väöl de Meuse gelaeze. Die gezèt is in Nederlands Limburg neet mie te kriege.

In de Duutsjtalège Gemeensjap wert väöl 't dagblad d'r Grenz-echo gelaeze.

Al de media in de Euregio zeunt regionaal media en richte zich op 'n lieëggesjoeëld, regionaal georiënteerd publiek. Hoeëggesjoeëlde volge op 't Hollendsj en op 't Belsj de landeleke media of d'r internationale cultuurzender ARTE, dae in Nederlands Limburg neet op d'r kabel sjtèèt:

Landeleke gezètte:

Landeleke TV-zenders:




#Article 167: Evehovege (133 words)


Evehovege of Artiodactyla zien 'n orde vaan zoogdiere. Ze kinmerke ziech doortot hun pu geliekmaoteg op de derde en veerde tien röste. De Evehovege zien in 't Eoceen (zoe'n 54 mieljoen jaor geleie) oontstande. Oet de Evenovege mote de Walvèsechtege zien oontstande; ze zien bezunder verwant aon de nielpeerd. De Evehovege zien dus 'n parafyletische orde: ze umvatte neet alle aofstammelinge vaan eine veurawwer. De Evehovege kinne mèt de insleting vaan de walvèsechtege weer monofyletisch weure gemaak; me sprik daan vaan Evehovege en walvèsse of Cetartiodactyla. Dees claad is weer deil vaan de superorde Laurasiatheria, en is daomèt relatief ing verwant aon de Sjöbbediere, de Roufdiere en de Oonevehovege, en ouch wel aon de Vleermuis en de Insekte-eters (neet in de nevenstoonde tabel).

De taxonomie vaan Evehovege kint drei oonderordes en tien femilies:




#Article 168: Eerd (174 words)


De Eerd(e) is de derde planeet vaanaof de zon in eus zonnestèlsel en de woenplaots vaan de minsheid. Vaan alle klein planete is de Eerd de groetste: d'n diameter is 12.756,28 km op d'n equator en 12.713,56 km bij de pole. De gemiddelden aofstand tot de Zon is 149.597.887 km; einen umloup doort oongeveer ei jaor (eder jaor weurt dezen tied get langer). De Eerd heet eine satelliet: de maon. De Eerd is de einege planeet boevaan vassteit tot leve drop veurkump.

't Oppervlak vaan de Eerd besteit veur 71% oet water en veur 29% oet land. Me oondersjeit drei tot vief oceaone en zeve continente. De indeiling in continente is evels neet gaans geologisch: daobij speule ouch culture en traditioneel vertrouwde indeilinge 'n rol.

In geologisch opziech zien Europa en Azië ei continent, Eurazië. Ouch oondersjeit me 't Indiaas subcontinent, wat pas sinds rillatief kort aon Azië zit. Soms weurt ouch e continent Zeelandia oondersjeie. De plaots vaan dat continent ligk gooddeils oonder water meh heet mèt Nui-Zieland en Nui-Caledonië toch bovegroondse landmassa's.




#Article 169: Veldeke (vereineging) (595 words)


De vereineging Veldeke is 'n conglomeraat vaan lui die ziech inzètte veur de Limburgse volkscultuur, in 't bezoonder veur de dialekte. Zie is opgeriech in 1926 en (sins inkel jaore) georganiseerd in twelf kringe, boevaan 'n stad of 'n groet dörp miestal de naomgever is. De lede vaan 'ne krink organisere dèks plaotselik activiteite, wie lezinge, dictees of concerte vaan dialekartieste. De spelling (Veldekespelling) die de vereineging heet samegestèld (lètste versie in 2003), is aongenómme door de provincie Limburg. Zie weurt door väöl (semi-)officieel instanties en persone gebroek, beveurbeeld door streektaolfunctionarisse Ton van de Wijngaard. Verhaole en gediechter vaan häör lede weure gepubliceerd in 't tiedsjrif Veldeke. 
De vereineging is genump nao Heinric van Veldeke, d'n ajdst bekinde vertegewoordeger vaan de Limburgse literatuur. 

Op veursjpraok van Veldeke kreeg 't Limburgs dialek in 1997 de officeel sjtatus van sjtreektaal (Europese minderheidstaal). Dao kaom 'ne Raod veur 't Limburgs en 'ne officiële sjtreektaalfunctionaris.
Veldeke Limburg is 'n vereiniging, die door de provincie Nederlands Limburg same mèt de Raod veur 't Limburgs es 'begroatingsinsjtèlling' is erkènd. De Raod veur 't Limburgs is officieel ingesjteld door de provincie en daodoor indirek democratisch gekoze. Veldeke Limburg ies 'n vereiniging die nao 90 jaor in 2016, rónd de 2750 leje vertegenwoordig.

De kring van de vereiniging, die same Veldeke-Limburg vörme, zin de volgende:

In 2003-2004 vóng de ièrsjte, pos-HBO Lièrgank Limburgs plaats aan de Hogeschool Limburg in Zittert. De Twiède versie waor in 2007.
In de lièrgank kaome relevante aspecte aan de orde, op 't terrein van:

In 2000 woort 'n lies van Limburgse plaatsname gemaak  door dialectoloog Frens Bakker.
Zuug 't lemma Lies van plaatse in Nederlands Limburg. De lies geuf de officieel sjpelling van alle Limburgse sjtae en dörper, in 't dialek van de betreffende plaats.

In 1982 sjreef Jan Notten de ièrsjte aanwiezinge veur de sjpelling van 't dialek. Oetgaonde van dezen opzat woort in 2003 de nuuj Veldeke-sjpelling samegesjtèld door de wèrkgroep Pierre Bakkes, Herman Crompvoets, Jan Notten en Frans Walraven. De Raod veur 't Limburgs en de provincie Limburg haet dees sjpelling es de officieel sjpelling van 't Limburgs aangenómme. 

Van 1992 tot 2001 were door de wèrkgroep Veldeke Literair, bloomlezinge oetgegeve in de Veldeke Literair Reeks.
Dao versjene 12 deile.

Eder jaor reik de vereiniging de Veldeke-literatuurpries oet aan 'ne diechter(es) of sjriever (sjriefster) in 't Limburgs. 
De sjriefwedsjtried, georganiseerd door Veldeke Literair haet es doel um 't sjrieve in 't Limburgs te sjtimulere en de auteurs de kans te geve ziech te mete mèt ander sjrieversj. 

De werkgroep volkscultuur van Veldeke-Limburg hèlt ziech bezig mèt volkscultuur en folklore in Limburg. De commissie Volkscultuur haet 'n subsite op de website van Veldeke-Limburg mèt o.a. volksgebruke, rouwtekste in 't plat, historie en heemkunde, veur de jeug, literatuur en muziek, folklore en Limburgse recepte. De lede van de commissie geve lezinge euver volkscultureel onderwerpe. De Commissie geuf, in samewèrking mèt eine Veldekekrink lèsbreve oet, die allenei handele euver 'n thema dat typisch ies veur Limburg. Volkscultuur (en de Limburgse sjtreektaal) in sjtand houte en bevordere ies de doelsjtèlling van Veldeke. 

Veurzieter tot 2014 ies Yvonne de Vries oet Remung. Besjtuurslede zint: Netty Engels-Geurts, Annie Schreuders-Derks, Riky Simons-Julicher en Els Lahey-Diederen.

Lèsbreve zin beukskes, gesjreve in ein van de Limburgse dialekte, die handele euver ein bepaald aan Limburg gerelateerd ónderwerp.
De doelgroepe zin de groepe 7 en 8 van de basissjoale. Alle sjoale in Nederlands Limburg kriege, of kènne, zoan beukske besjtèlle.
De inhoud bevat historie, actualiteit, literatuur, muziek, knutselopdrachte, vraog en antwoord.
De commissie Volkscultuur brach i.s.m. mèt ein van de 12 Veldekring de volgende lèsbreve oet.




#Article 170: Europa (403 words)


Europa is 'n continent op de Noordeleke Hemisfeer. Nao oppervlak (naoventrint 10.600.000 km2) is 't 't ein-nao-kleinste (nao Australië), meh nao bevolking (oongeveer 800 miljoen lui) 't derde. Europa heet de aofgelope iewe 'n centraal rol gespeuld in de historie. Väöl cultuurgood wat in Europa ontstande of tot bleuj gekoume is, heet ziech euver de gaanse wereld verspreid, zoewel in nui, door Europeane bevolkde len (wie de Vereinegde Staote vaan Amerika) es in len die vaanajds 'n aander cultuur höbbe. Europa heet noe 'n eigen Unie genaomp de Europese Unie, boe e groet deil vaan Europa lid vaan is. Europa weurt dèks opgedeild in Oos-, Noord-, Wes-, Zuid- en soms Centraol-Europa.

Dit zien de zelfstandege len die meistens tot Europa gerekend weure. Allewel tot sommege boete de geografische definitie valle weure die um cultureel reies toch opgenome.

De allewijl mies gebruukde definitie vaan Europa es geografisch bezej woort dominant sinds 't middel vaan de 19e iew. Europa is in die definitie begrepe es geboonde aon groete waterlichaome in 't noorde, weste en zuie. Europa's grens in 't ooste weurt gebrukelek geliek gestèld aon de Oeralberg, de rivier de Oeral en de Kaspische Zie. In 't zuidooste weure de berg in de Kaukasus, de Zwarte Zie en 't aonknouppunt vaan de Zwarte Zie en de Middellandse Zie es grens besjouwt. Eilen weure euver 't algemein gerekend bis 't continent wat 't miest kortbij ligk. Zoe is dat beveurbeeld Europa veur Iesland mer Noord-Amerika veur Greunland. Soms speule culturele en polletieke versjèlle evels 'n groete rol. Zoe weurt Cyprus in de socioculturele en polletieke conteks gemeinelek mètgerekend bis de Europese len, en neet bij Azië, allewel 't strik genome Aziatisch is. Malta weurt allewijl altied bij Europa getèld, ouch in de mies dominante geografische beteikenis vaan 't woord, dewijl dat vreugers gemeinelek woort gezeen es 'n eilendsje wat bij Afrika hoort. Malta ligk inderdaod 't korts bij Sicilië, wat es Italiaons eiland tot Europa weurt gerekend. Mer Malta ligk oongeveer eve wiet vaan 't Afrikaans vasteland es vaan 't Europees vasteland. In de Angelsaksische wereld (Ingelstaolege len) steit Europa soms ouch wel geliek aon 't Europees vasteland. Veural in 't Vereineg Keuninkriek rekent me Groet-Brittannië dèks neet tot Europa. Dees Britse definitie weurt euvereges in de eerdwetensjap euver 't algemein aofgeweze, ouch in de Britse geografie. 't Bewös e versjèl make tösse Groet-Brittannië en Europa is daomèt veural in 't polletiek en alledaogs leve gebrukelek.




#Article 171: Verdraag vaan Mestreech (539 words)


't Verdraag vaan Mestreech (officieel Treaty on European Union) woort geteikend op 7 februari 1992 in Mestreech (en wel in Randwiek) tösse de lede vaan de Europese Gemeinsjap en trooj op 1 november 1993 in wèrking. 't Leide tot de stiechting vaan de Europese Unie en waor 't resultaat vaan losse oonderhandelinge euver monetair en politieke einheid.

't Verdaag leide tot de inveuring vaan d'n euro (en daomèt ouch de Eurozone) en introduceerde 't dreipeilersysteem  (de Gemeinsjapspeiler, de peiler veur Gezamelek Boetelands en Veilegheidsbeleid (CFSP), en de peiler veur Justitie en Intern Zake). De peiler veur CFSP woort opgeriech op de groondveste vaan de Europese Politieke Samewèrking (EPC), meh vóng dit in e verdraag en breide 't oet. De peiler veur JIZ luide samewèrking m.b.t. wètsbekrachteging, strafrech, börgerlek rech, en asiel- en immigratiebeleid in. Noedzakelekerwijze zörgde dit d'r ouch veur tot 't börgersjap vaan de Europese Unie 'nen officiële status kroog: eder dee 'ne börger vaan 'nen EU-lidstaot is, is sindsdeen ouch automatisch 'nen Europese börger - wat inhilt tot beveurbeeld 'ne Nederlandse börger in Belsj praktisch dezelfde rechte heet es Belzje börgers (mèt 'n paar oetzoonderinge, wie stömme tijdes de nationaol verkezinge).

Vaanajds heelt de Europese Gemeinsjap ziech veural mèt handel en ikkenomie bezeg.  De Europese Commissie en d'n Europese Gerechshoof, allebei oonaofhenkelek vaan de regeringe in de EG, hadde binne dat systeem väöl mach. 't Europees Parlemint, dat direk door de börgers vaan de lidstaote gekoze woort, had ouch 'n zeker mach. De regeringe behierste de res vaan de mach, meh hadde sinds midde jaore tachteg ummer dèkser mèt mierderheidsstumminge beslissinge genome. Dit systeem woort Gemeinsjapsmethode of supranationalisme geneump, aongezeen internationaal institute die neet direk door de regeringe gecontroleerd woorte väöl mach hadde en lede beslissinge boe ze 't neet mèt ins waore veurgesjreve kóste kriege door mierderheidsstumminge.

Me wouw de Europese Gemeinsjap ouch bevoeghede veur boetelandse, militair en criminaliteitszake geve. Evels meinde väöl lidstaote tot dees gebeje te geveuleg waore veur door de instèllinge vaan de Europese Gemeinsjap geregeld te weure, en tot de mach vaan de regeringe in dees zake groeter zouw mote zien es de mach vaan de regeringe in de Europese Gemeinsjap. Dat wèlt zègke tot 'n intergouvernementeel, i.p.v. supranationaal systeem gebruuk zouw mote weure. Aander lidstaote vreesde tot dit de mach vaan de oonaofaankeleke supranationaal institute (De Europese Commissie, d'n Europese Gerechshoof en 't Europees Parlemint) in verbaand mèt de ikkenomische zake boe de EG ziech daan mèt bezegheelt zouw kinne bedreige. De dreipeilerstructuur woort dao-op oontwikkeld veur de traditioneel verantwoordelekhede vaan de EG op 't gebeed vaan ikkenomie (de Gemeinsjapspeiler) aof te zoondere vaan de nui bevoeghede op 't gebeed vaan boetelands beleid en militair zake (de CFSP-peiler) en crimineel zake (de JIZ-peiler). Door 't verdraag kraog de Europese Unie hiel väöl mach vaanoet de lidstaote in 't beleid vaan d'n Europesen interne merret.

't Verdraag vaan Mestreech woort geteikend op 7 februari 1992 in Mestreech, boe de lèste oonderhandelinge in december 1991 hadde plaotsgevoonde. 't Verdraag trooj in wèrking op 1 november 1993 en is in zekere zin mèt later verdrage geamandeerd.

De goodkäöring vaan 't verdraag brach in versjèllende staote zwoereghede mèt. E referendum in Fraankriek steunde 't meh zjus, mèt 51,05% veurstummers, en Denemarke verworp 't oersprunkelek verdraag.




#Article 172: Frankriek (691 words)


Frankriek ies e land in Wes-Europa en lidsjtaat van de EU. 't Ies ein van de groatste leng van Europa, mèt 'n oppervlakte van 547.030 km². De hoofsjtad van Frankriek ies Paries.

De inwoeners vaan Frankriek heite Fransoze.

In 't zuje grens Frankriek aan Sjpanje, de Mieddellandse Ziè, Andorra en Monaco. In 't oaste grens 't aan Italië, Zjwitserland en Duutsjland. Aan de noordgrens liegke Belsj en Luxemburg. De wesgrens weurt gevörmp door 't Kanaal, de Atlantische Oceaan en de Golf van Biskaje.

't Landsjap van Frankriek ies heuvelechtig in 't noorde en 't weste. De res van 't land ies bergechtig. Aan de oaskant liegke de Franse Alpe, de Jura en de Vogeze. De zuudgrens mèt Sjpanje weurt gevörmp door de Pyreneeë. De Franse Ardenne liegke in 't noordoaste. Centraal-Frankriek weurt gedomineerd door 't Centraal Massief, e plateaugebergte. 

De groatste sjtad van Frankriek ies de hoofsjtad Paries, mèt in de sjtad en de agglomeratie dao-umheen ongevaer 12 miljoan inweunersj. Wiejer belangrieke sjtae zint ónder andere: Lyon, Marseille, Lille, Toulouse, Bordeaux, Nice, Nantes, Straatsburg en Rennes.

Nao de Twiède Waereldoorlog voltrok ziech de metamorfose van landboew- nao industriemaatsjappie.  Es belangriek lid van de EU haet Frankriek plaatsgenómme bie de tièn groatste industriële. 54 % Van de opervlakte van 't land weurt gebruuk veur de landboew-economie, Frankriek ies nao de VS de groatste exporteur van landboewproducte op de waereld. De deensverlenende sector haet 'n aandeil van ruum twiè-derde in 't BNP.

Frankriek ies 'n democratische republiek. De president weurt veur vief jaor gekoze (véúr 2002 waor dat 7 jaor). De Franse volksvertegewoordiging besjteit oet de Assemblée Nationale, mèt 577 zetels, en de Senaat. 

De president haet ouch, same mèt de biesjop van 't Catalaanse Urgell, 't opperbesjtuur euver Andorra. Daomèt dreug 'r de oet de middelièwe daterende titel 'Prins van Andorra'.

Frankriek ies saer 1 jannewarie 2016 verdeild in 18 regio's. Dees regio's zint weer onderverdeild in departemente, arrondissemente, kantons en gemeintes. Daoneve zint d'r ouch nog 4 euverzièse departemente: Guadeloupe, Martinique, Frans-Guyana (Frans: Guyane française) , Mayotte en Réunion. Dees departemente höbbe alle vief de administratieve sjtatus van regio. Frankriek haet nog ander euverzièse gebiedsdeile, 't zoagenaamp Territoire d'outre-mer.

De officieel taal ies Frans. Dao zint ouch een aantal sjtreektale, bieveurbeeld Baskisch, Bretoens, Catalaans, Corsicaans, Nederlands, Elzassisch en Occitaans. Tot nog neet zoa lang geleje woort 't gebruuk van dees sjtreektale ontmoedig door de regering en de sjoale. Tegewoordig weurt op sommige sjoale waal lès gegeve in dees minderheidstale, meh Frans ies nog altied de enige officieel taal van de euverheid.

't Frankriek van huuj besjleit 't groatste deil van Keltisch en Romeins Gallië, meh de naam ies aafgeleid van de Franke, eine Germaanse sjtam dae ziech relatief laat haet gevörmp en ziech vestigde in 't Romeinse Riek.

't Groatste deil van de gebiede die tegewoordig Frankriek vörme zint in 486 onder Clovis vereinig. Hae vereinigde de Franke in ein riek: Frankriek. Meh me neumde 't toen nog ummer Gallië. Naodat Clovis gesjtorve waor, woort 't gebied mièrder kière gesjpliets ónder de Merovingische dynastie.

De twiède Frankische dynastie, die van Karolinge, kaom aan de mach in 't miedde van de achste ièw. Nao de doad van Sjarel de Groate woort 't riek van de Franke in drieje gedeild, in 'n oastelek, 'n westelek en 'n mieddedeil. 't Westelek deil woort later Frankriek.

De aafsjtammelinge van Sjarel de Groate, de Karolingersj, regeerde gebiede die euvereinkómme mèt 't tegewoordige Frankriek tot 987. In dat jaor woort Hugo Capet tot keuning van Frankriek gekroand. Hae sjtiechde ein nuuj dynastie, 't Hoes Capet. Wie 't Hoes Capet in 1328 gein rechsjtreekse manneleke opvolgersj miè houw, heel me ziech aan de Salische wèt. Dat beteikende dat d'r gein vrouw aan de mach koes kómme. Me koos dus eine nuje keuning, Filips VI, oet 't Hoes Valois. Dees dynastie regeerde tot aan 1589, wie ze woort opgevolg door 't Hoes Bourbon. 't Hoes Bourbon bleef aan de mach tot aan de Franse revolutie. Veuraofaond op de nui groondwet die heiop volgde, is ouch 'n abstrakte, en väöl bekindere verklaoring gesjreve: de Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen.

Zuug ouch Keuninge, keizers en presidente van Frankriek




#Article 173: Maos (revier) (943 words)


De Maos of Maas (Fraans Meuse, Welsj Mouze, Nederlands Maas, Venloos Majjem) is 'n Wes-Europese revier die vaan zuid nao noord euver haos de gaanse lengde vaan de provincie door Limburg struimp en veur e veurnaom deil de grens tösse Nederlands en Belsj Limburg vörmp. 't Gemiddeld debiet, euver 't gaans jaor gemete, is 230 m3 per seconde. De lengde ligk roond de 925 kilometer. De Maos struimp door Fraankriek, 't Belsj en Nederland.

De etymologie vaan 't woord Maas is duuster; de mieste etymologe lègke e verbaand mèt 't Kèltische mus, wat vochteg beteikent. In 't Waols weurt de Maos noe nog Mouze (zoonder lidwoord) geneump. De Kèlte geluifde tot reviere gode, in zekere zin persoene, waore. 

In 't Plateau van Lângres, in de Vogeze, ligk de bron vaan de Maos. De bronne vaan de Seine en de Marne ligke hei ouch. De Maos weurt geveujd door rege. De stei Verdun en Sedan ligke aon de revier, die vaanaof dao bevaarbaar weurt. Tösse Givet en Dinant passeert zie de Belsje grens. Bij Name vleujt de Sambre drin euver. De revier deit daan Andenne, Hoei, Luik en Visé aon en kump bij Eisde vaanoet 't Belsj Nederland binne.

De Maos kump bei Eisde Limburg binne. Nao einege kilometers es grens tösse Nederlands Limburg en de Belzje provincie Luik te höbbe gefungeerd kump ze in Mestreech, wat al in de Aajdheid nao de Maos verneump is, gaans op Nederlands gebeed te ligke, umdat ze rechoet door de stad löp, wijl de grens in 'ne boch aon de weskant um Mestreech heen löp. Mestreech ligk dus aon twie kaante vaan de Maos; 't aajd centrum aon de weskant en Wiek aon d'n ooskant. Nao Mestreech löp de grens weer geliek mèt de Maos weier in noordeleke riechting. Ouch dao höbbe versjèllende plaotse hunne naom aon de Maos oontlient: Maasbrach, Maasbree, Maosmechele, Maaseik en Maasniel. 
Nao Kessenich drejt de revier vol 't Nederlands groondgebeed in en deit dao oonder aandere Remund en Venlo aon. In de gemeinte Venlo struimp ze langs de aon d'n ooskaant gelege dörpe Belfeld en Tegele. Daonao vörmp ze de grens tösse de stad Venlo en Blerik. t Aajd centrum vaan Venlo ligk aon de rechterkant, oftewel d'n ooskant vaan de Maos. In noordelek Limburg struimp ze nog langs Velde, Grubbevors, Arce, Gennep en Mook, boenao ze Limburg verliet.

Nao Mook weurt de Maos de grens tösse Noord-Braobant en Gelderland. De nuibouw vaan Den Bosch ligk allewijl tege de Maoskant aon. 

Bij Heusden ligk 'n historische splitsing: vreuger leep 't groetste deil vaan 't Maoswater dao sjuins nao 't noordweste de Waol in, die bove Dordrech langs löp, meh door kanalisatie in 't begin vaan de veurege iew struimp sinsdeen weer al häör water rechoet nao 't Weste tów. Oorsprunkelek struimde ze dao ouch al oongeveer ('t huidege Oude Maasje getuig dao nog vaan), veurdat iewe geleje häöre loup door natuurleke faktore veranderde.

Oeteindelek moont ze tösse Dordrech en Willemstad oet in 't Hollands Deep. 

E fleenk stök noordeleker, in Dordrech en Rotterdam spreke ze nog altied vaan De Maas, terwijl 't water wat door die plaotse struimp väöl mie van de Rijn (de Lek) aofkomsteg is, es vaan de Maos. Toch sjijnt 't zoe te zien, dat iewe geleie de Maos vaanoet de Biesbos 'n väöl groeter vertakking in noordeleke riechting had, es noe. De Lek (de Rijn dus), kaom dao toen nog veur Rotterdam dudelek es 'n zijrevier in oet.  
Inmiddels zien (of lieke, want de gegeves vaan iewe geleie zien aofkomsteg vaan geteikende kaarte, en die zouwe minder zjus kinne zien, daan de huidege kaarte), de hoeveelhede water, die door de geneumde struime weure aongeveurd zoedaneg veranderd, tot de Lek väöl groeter is es de noordeleke aoftakking vaan de Maos, boedoor de Nieuwe Maas, die door Rotterdam struimp väöl mie de Rijn is, es de Maos. Meh de naome zien dus nog gebaseerd op de situatie vaan iewe geleie. Daodoor weurt Rotterdam nog dèks de Maosstad geneumd en vrijwel noets de of 'n Rijnstad.

Zuuch ouch: Aw Maos resp. Nui Maos.

Sins halverwege de veurege iew zien bezije de Maos in veural Zuid- en Midde-Limburg nogal get grindgate oontstande es gevolg vaan 't oet de groond hole vaan kiezel, dee oonder en roond de revier väöl veurkaom.

Daodoor zien noe op väöl plaotse, boe iers fruitbuim in de naoventrint vaan de revier stoonte, groete watervlaktes euvergebleve.

In totaal zien in dees revier zès waterkrachcentrales gebouwd. Ein daovaan ligk neet wied bezuije Eisde.
Um de dramatische gevolge vaan dees bouwsels veur de vèsse einigszins te beperke zien bei sommege centrales vèstrappe aongelag, boedoor de bieste toch nog struimopwaarts dees oonnatuurleke blokkades vaan de reveer kinne passere. Stroomaofwaarts koume ze evels altied in de centrale terech, boe de kans groet is tot ze geraak weure door de rotore en dat neet euverleve. 
Ten gevolge vaan de aonwezigheids vaan dees centrales, in combinatie mèt de watervervuiling door industrieje, landbouw en oongezuverde riole, kome inmiddels haos gein exemplare vaan mit naome ouch trèkkende vèssoorte, zoe wie zalm en paling, in dees reveer mie veur.

Eine vishevel kin veurkomme det vèsse sjtruimaafwaarts door de waterturbines van'ne centrale gaon. Veurdet ze 't toeveurkanaal van'ne centrale bereike, zeuke de vèsse häöre waeg via ein buus die ze
euver de centrale nao de angere kantj bringtj, wo ze bie de ingank van'ne vèstrap oetkomme. Ein dergelik projek is al oetgeveurdj bie de waterkrachcentrale in Lin en zal veur toekomstige te boewe waterkrachcentrales verplich waere.

Gedichte, verhaole en besjouwinge euver de rivier de Maas sjtoon in Platbook 6 oet 2010 mèt es titel 'Moder Maas'. Sjrieversj oet Limburg sjreve in de diverse dialekte, die 't Maasland riek is.




#Article 174: Fotografie (237 words)


Fotografie is 't make van aafbeildinge mit behulp va leech en anger vorme va sjtraling. 't Woerd is aafgeleid van 't Grieks en beteikent letterlik sjrieve mit leech (φωτος phootos=leech,
γραφειν graphein=sjrieve).
Immes dae aan fotografie deit numt me 'ne fotograaf. Veur 't make
van 'n foto mak me gebroek van 'ne kamera.

In 1816 maakde Joseph Nicephore Niépce de eirste foto vanoet zien raam mit ein plaat van lichtgeveulig materiaal in eine camera, dae der camera obscura neumde. 't Beeld det daomèt gemaakt wurt waas ein negatief. 't Woort neet gefixeerd woodoor 't nao beleechting boete de camera verloeare ging. De foto's die der haaj gemaakt numde der retinas.

In 1826 maakde heer de ierste foto boebei de plaat met bitumen (asfalt) bedèk waor. Dees foto kós wel weure gefixeerd. Mer Louis Jacques Mandé Daguerre weurt duk besjouwd es de oetvinjer van de fotografie. In 1831 ging hae verder mit 't ongerzeuk van Joseph Niépce, mer hae gebroekde gein asfalt mer zilverjodide. In 1837 ondèkde hae toevallig det der ein latent beeld haaj gemaakt. Hae haaj 'n verzilverdje koperplaat mit zilverjodide beleecht en die in kwikdamp gehaoje. Dao-op kosj der 't beeld zeen. Hae neumde dit Daguerreotype.

In 1843 ontwikkelde William Henry Fox Talbot ein maneer om papeer leechgeveulig te maken door 't onger te dompele in ein zoutoplossing en daonao in 'n zilvernitraatoplossing. 't lökde um 't beeldj te fixere en hae ontdèkdje de negatief-positiemethode.




#Article 175: Film (355 words)


Film haet versjillende beteikenisse. In de ieësjte plaatsj is 't ein dun läögske of velke.
In de fotografie is 't eine väöl gebroekde term. 

In de cinematografie git 't euver vasgelagde bewaegende beilde, gemak doer de
inwirking va leech op ein veur leech geveulige laoëg op ein lang filmsjtraoëk, dae doer de filmcamera rolt tiedens 't opnumme. 

D'r zunt versjillende genres, wie de geluidloeze film. De cinematografie is de filmkuns.
'n Film weurt gereigisseerd doer 'ne regisseur, mer ouch de producer haet get te zègke euver de realisatie van 't eindproduk.

Roond 1900 waoërte de örsjte films gedriejd op kèrmèsse dör rezende cinema's. In 1909 begoes Jos Caubo in Venlo 'ne filmzaal an de Vleesjsjtraot in z'n hotel-restauraant Die Porte van Cleve. In 1910 volgde Mestreech oeë Willem van Lier in d'r sjtedeleke concaerzaal 'ne cinema begoes. In 1918 tèlde Limburg 14 bioscope, oeë-van de mètste in 't Zuide loge.

De örsjte poginge öm vat te kriege op wat in cinema's waoërt vertuuënd, verleep via Katholieke vereniginge en instanties. Later waoërte plaatsjeleke regels opgesjtèld. Wie die regels leidde töt 'n hoeëg belasting en 'n toegangsverbod vör de jeugd, organiseerde de bioscoophouders zich in 'ne Boond.
In 1924 richde de Limburgse en Brabantse gemèngdes 'n gezamenleke käöringsinstantie op. Films die neet goodgekäörd waoërte waore in gaans Limburg en Brabant neet te zieë. In 1929 besjlaoëte de bioscoophouders öm ooch neet-goodgekäörde films te drieje. D'r örsjte dae dao laestighèèd mèt kreeg waor Jan Hendrik Martens, èègenaer van 't Luxor in Zitterd. Wie ooch ander bioscoophouders vör 't gerech gesjlèpd waoërte sjlaoët d'r Boond väöl Limburgse bioscope.

Op 24 oktober 1929 dwong d'r premier Ruys de Beerenbrouck de partieje roond de taofel en die gesjprekke leidde töt 'n compromis in de vörm van de oprichting van 'n Katholieke filmcentrale, die de films gong naokäöre en 't verbod op bioscoopbezeuk vör jongere waoërt ingetrokke. De probleme waore groeëtendeels van de baan, mae bleve hie en dao nog get naosöddere. Eind 1929 koes Berger, d'r börgemèèster van Venlo, nèèt versjtoeë dat in d'r cinema d'r Fraanse film La sirène des Tropiques mèt Joséphine Baker in de hoofdrol, te zieë waor.




#Article 176: Fibberwarie (160 words)


Fibberwarie of februari ies de twiède maond van 't jaor in de Gregoriaanse kalender, en haet 28 daag in gewoon jaore, en 29 daag in sjriekkeljaore. 30 fibberwarie ies in de gesjiedenis drie kièr veurgekómme. Fibberwarie ies geneump nao de Romeinse god Februus, de god van de purificatie/ónderwaereld. Bie de ouw Romeine waor fibberwarie de maond van de groate reineging en van de boete (de februa). In de oudste Romeinse kalender, dae tièn maonde houw, kaom fibberwarie neet veur. Wie 't jaor woort verdeild in twelf maonde, woort de lètste maond februaris geneump. 't Jaor begoes dus mèt mièrt. De sjriekkeldaag verrekende me logischerwies aan 't ing van 't jaor, dus aan 't ing van fibberwarie. Pas in 't jaor 456 woort jannewarie de ièrsjte en fibberwarie de twiède maond, de sjriekkeldaag bleef èvvel in fibberwarie.

Jannewarie en fibberwarie zint de lètste twiè maonde die aan de kalender woorte toegevoog, umdat de Romeine de winter es periode zonder maonde zoge. 




#Article 177: Gerlach (442 words)


Gerlach, Gerlachus of Gièrling is 'ne katholieke heilige dae laefde in de 12e ièw in de buurt van Houtem in de hudige gemeinte Valkeberg in Nederlands Limburg. 

't Laeve van Gerlachus is besjreve in de Vita Beati Gerlaci Eremytae, ein laevesbesjrieving oet 1600, die ouch trukkiek op de verlore gegange ièrtsjte oetgaaf oet 1227, óngevaer 60 jaor nao ziene doad. 

Hae waor 'ne ridder van adellike aafkóms, dae 'n lichzinnig laeve houw. Wie zien vrouw plotseling sjtorf, kaom hae tot 't inzich dat 'r neet good bezig waor en hae vertrok berves op baevaart nao Roame en Jeruzalem. Wie hae trukkaom góng 'r in 'n haol eik in Houtem wone. Hae mengde zien aete mèt esj en góng ederen daag op baevaart nao 't graaf van sint Servaos in Mestreech. Op zaoterdeg góng hae nao de Dom van Aoke. Väöl luuj bewónderde Gerlach um ziene laevessjtiel, meh de monnike van Meersje waore dao neet bliej mèt. Zie beklaagde zich bie de bisjop van Luuk, dae toen nao Houtem kaom en de eik leet kappe. Me houw häöm namelik wiesgemaak dat d'n hièremiet dao geld in verborge zou höbbe. Wie de bisjop door houw dat 'r verkièrd waor geïnformeerd, naom hae de zörg veur de kloezenaer op zich en leet van 't hout van de eik 'n huuske veur 'm boewe. 

Gerlach woort ummer bekènder. Hildegard van Bingen sjtuurde häöm zelfs 't blómmekrenske dat zie bie häör wiejing houw gekrege. In 't jaor dat Gerlach sjtorf (1165 of 1166) zou 't water in de brón vlakbie zien kloes drie kièr in wien zin veranderd.

De kèrk van Houtem is gewiejd aan de heilige Gerlachus. Midde in dees kèrk sjteit 't praalgraaf van Gerlachus. Bie dit praalgraaf is in januari 2009 e nuuj brónze sjrien geplaats mèt de relieke van de heilige. Ónder 't praalgraaf lik gezaegend (mergel)zand, dat 't viè zou besjerme en dat me maog mètnumme. De sjedel van Gerlach bevink zich in 'n zilvere reliekbuste oet 1704-1706. Dees buste sjteit in de sjatkamer van de kèrk van Houtem. 

Op 5 januari, ziene sjterfdaag, is ziene fièsdaag gevolg door 'n octaaf.

Op 2 kilomaeter nao 't oaste lik in Sjtraobaek de Gièrlingshof oet de 19e ièw, mèt 'n beeld van häöm in de fronton van de middegevel.

In 2015 weurt 't Gerlachusjaor gevierd, 't is dan 850 jaor geleje dat Gerlachus gesjtorven is. 't Jaor begint mèt 't traditioneel octaaf. Op ziene namesdaag, 5 januari, zal 'n geavanceerde gezichsrecontructie (3D en Manchester methode) gepresenteerd waere. De incomplete sjedel zaot tot noe toe in 'n zilvere buste oet 1705. 't 'Nuuj' gezich van Gerlachus zal ge-exposeerd were in de sjatkamer van de Gerlachuskèrk.




#Article 178: Polletiek (237 words)


Op versjillende besjtuurlike niveau's is polletiek de imperfekte wies woerop 
belangeversjille van persoeëne in ein samenlaeving behartigd waere, veur individueel
en / of gemeinsjappelik veurdeil. Woe krek de lien lik tösje 't polletieke en 't
ethische en sociale is ein vraog woeë väöl versjil va meining euver besjtit. 

In 'n democratie werre de luuj en organisaties die an polletiek maoge doeë dör, es soeverein burgers besjoewde luuj, (indirect) verkaoze. Alle aander, die machsmiddele gebroeke um de belange van zichzelf of van hun organizaasje te behartige, haant daovör in 'n democratie ging legitimaasje. 

De meiste theoretici erkinne dat 'r sjpraoke mot zieë van einig potentieel veur 't gebroek
van geweld of mach, om te zègke dat 'n vraogsjtuk polletiek is - om 'n polletiek
konflik te winne is meistal sjpraoke van ein verplaatsjing van mach van eine groep of
persoeën nao eine angere groep of persoeën.

In Nederland zunt d'r 'n paar groeëte, CDA, PvdA, SP, VVD en PVV, en 'n paar minder groeëte polletieke partieë, D66, GroenLinks. 

Saer versjillende tiental jaore zeunt alle Belzje polletieke partieje gesjplitst in Vlamsje en Welzje partieje.
 
An d'r Vlamsje kaant kin v'r de veer groeëte partieje:  CDV (Christen-democraten), 't Vlaams Belang (conservatief en Vlamsj nationalistisch), de Sp.a (sociaal-democrate), en de Open Vld (Liberale).  Wieër haat 't nog Groen! en de Vlamsj nationalistische N-VA. 

An d'r Fraanstalige kaant: PS (sociaal-democrate), MR (Liberale), cdH (humaniste, veurhaer Christendemocrate), Ecolo en de extreem-rechse sjplinterpartiej FN. 




#Article 179: Duitsland (1686 words)


Duuts(j)land of Duitsland (in de volksmoond Pruse(s), officieel Bundesrepublik Deutschland) is e land in Middel-Europa. 't Is nao Rusland 't land mèt de groetste bevolking vaan Europa en grens aon nege len: Denemark, Nederland, 't Belsj, Luxemburg, Frankriek, Zwitserland, Oosteriek, Tsjechië en Pole.

Duitsland is ingedeild in zestien deilstaote (Bundesländer), die eder häör eige parlemint en regiering höbbe. Dertien vaan die Bundesländer (alle boete de stadsstaote) zien weer verdeild in distrikte, Kreise geneump. Me oondersjeit stads- en plattelandsdistrikte; 'ne Kreis besteit oet e paar gemeintes. Sommege stei höbbe de status vaan kreisfreie Stadt. In sommege Bundesländer gief 't nog 'n aander niveau tösse 't Bundesland en de Kreis in, naomelek de Regierungsbezirk.

De Bundesländer zien:
 

Allewel tot Duits de landstaol is, heet 't land in de recènte historie väöl vaan häör minderheidstaole en minderhede erkind en plaotselek 'nen officiële Europese status gegeve. 't Geit um Fries (in de hoofvörm Noordfries en Saterfries), Nederduits, Deens, Sorbisch en Romani. Vaan dees taole geit 't bij 't Nedersaksisch um 'n taol die inderdaod door miljoene gesproke weurt, meh aander taole weure mèt oetsterve bedreig. In 't grensgebeed mèt Nederlands Limburg weurt ouch Limburgs gesproke; 't Limburgs is es hei zelfstandege taol (nog) neet erkind, meh kint wel besjèrming oonder de parapluterm Nederduits. Väöl ander streektaole, wie Beiers en Alemannisch, gelle nog ummer es Duitse dialekte.

Door arbeidsimmigratie weurt in Duitsland noe ouch väöl Turks en Pools gesproke.

Wes-Duutsland is vaanaof de opriechting lid vaan de NATO. Gaans Duutsland trad bij de opriechting in 1993 touw tot de EU. Door Duitsland zien oorlogsverleie en status vaan door de Geallieerde bezèt en gecontroleerd land woorte zoewel de BRD es de DDR (zuug oonder) pas in 1973 lid vaan de Vereinegde Naties.

De ajdste aonwiezinge vaan minseleke bewoening in 't huidege Duutsland zien naoventrint 700.000 jaor aajd. Me dink tot 't gebeed sinds 500.000 jaor permanent bewoend weurt.

De ierste besjreve bewoeners zien inkel Keltische en Germaamse stamme die door Griekse en Roemeinse sjrievers weure geneump. Vaanaof 58 veur Christus geit de Rien de grèns vaan 't Roemeins Riek vörme. 'n Ierste historie vaan gaans Germania weurt in 't jaor 98 door Tacitus oetgegeve. Tösse de ierste en zesde iew zwèrmde de Germaanse stamme oet euver Europa (zuug Volksverhoezing) en vermèngde ziech mèt de neet eweggetrokke Kelte. Groete deile vaan 't modern Oos-Duutsland waore tot in de laote Middelieuwe ouch door Slave bewoend (Germania Slavica). In de loup vaan de Middelieuwse Duitse kolonisatie woorte die geassimileerd.

't Riek vaan de Franke oontsteit in de vreug Middelieuwe en nump mèt Sjarel de Groete es ierste Weseuropese keizer nao de Roemeine (800) de rol vaan mechtegste riek in Europa op ziech. Zien riek besteit evels neet laank. Ruizing opvolgers laote 't riek in e Wes-Fraankenriek en Oos-Fraankenriek oetereinvalle (zuug Tractaot vaan Verdun).

Es traditionele, meh e bitteke willekäörege stiechtingsdatum vaan Duutsland nump me dèks 2 fibberwarie 962, boe-op Otto I es ierste Oos-Frankische keuning tot keizer gekroend weurt.

't Wesfrankisch Riek oontwikkelt ziech tot 'ne nationale staot ('t modern Frankriek), tewijl in 't Oosfrankisch Riek de plaotseleke voorste mier en mie häör eigebelang kinne goon dene. Allewel tot de keizers vaan 't Oosfrankisch Riek mierder kiere probere 't riek te vereinege, raak 't Heilig Roems Riek in ummer mie talloze in hoeg maote oonafhenkeleke staote en Rieksstei. Nao de reformatie en d'n Daartegjaoregen Oorlog is de mach vaan de keizer inkel mer formeel.

Zoe blijf 't tot 1806, wienie d'n Duitse keizer Frans II, dee al ieder in 1804 {d'n ierste) keizer vaan d'n Oostenriekse staot woort, oonder drök vaan de Franse keizer Napoleon I aftreet. Oonder Napoleon Bonaparte weurt 't aontal Duitse staote door sameveuging sterk verminderd en verlere väöl Rieksstei (boevaan 'rs in häör bleujtied mie es 80 waore) häör independentie. 't Congres vaan Wene drejde dees vereineging neet gaans trök, en oeteindelek stiechte 38 Duitse staote 'ne losse Duitse Boond oonder veurzittersjap vaan Oosteriek. Nederlands Limburg heet vaan 1839 tot 1866 tot dee boond gehuurd. Al snel nao de mislökde nationalistisch-liberale Miertrevolutie vaan 1848/1849 kaom 't tot e treffe tösse 't ummer sterker weurende Pruse en de Duitse groetmach Oosteriek euver de leijing vaan de Duitse Bond en in Europa; dit leide in 1866 tot d'n Duitsen Oorlog. Naotot Pruse deen oorlog gewonne had, woort de Duitse Bond verdeild en opgeheve, woorte de kleine stäötsjes in 't Noorde door Pruse geannexeerd en daodoor woort 't aontal Duitse staote nog kleiner.

De dao-op volgende opriechting vaan de Noordduitse bond oonder Pruus bevel gong bekaans direk euver in die vaan 't Duits Riek (daan nog dèks Kleindeutsches Reich geneump), dat nao d'n Duits-Fransen Oorlog in 1870/1871 en de oetreuping vaan de Pruse keuning Wilhelm I tot keizer vaan Duutsland (heer zaog ziechzelf neet zoe, umtot Oosteriek oontbrak) begós te bestoon. Mèt de stiechting vaan 't Twiede Riek kaome versjèllende gebeje bij Duutsland, die gaaroet neet of neet mie bij 't Heileg Roems Riek hoorte (bij zien opheffing in 1806), meh deile vaan Pruse boete 't Riek waore. Daobij zien Oos- en Wes-Pruse, Danzig, en deile vaan 't modern Pole; wijer Sleeswiek, Lotharinge en d'n Elzas. D'r persoon dae hie bie genump mot weure is d'r kanselier Otto von Bismarck. In de jaore tachteg verkraog 't Duitse Riek mèt relatief weineg geweld 'n paar kolonië in Afrika en Azië.
 
Aon 't ind vaan d'n Ierste Wereldoorlog vaan 1914 tot 1918 indegde mèt de Novemberrevolutie ouch de monarchie in 't Duits Riek (en in de Donaumonarchie).  Keizer Wilhelm traoj aof, en 't Duits Riek woort 'n parlemintair-democratische rippebliek. In 't Tractaot vaan Versailles woort 't door de euverwinners tot groete gebeedsvermindering gedwonge. Wijers woorte jaorlekse herstèlbetaolinge verordonnerd, die euver 'n tied vaan tacheteg jaor zouwe goon gelde. Dit leide tot groete ermooj en crisis in 't land, en communisme en fascisme sjote wortel. Door hyperinflatie verloor 't geld al zien wierde. In 1923 woort dit systeem versoepeld en bleujde 't verpauperd Duitsland weer op.

De Weimar Republik woort geplaog door constande spanninge tösse democratische en otoritair elemente. Ze leej oonder algemein aofkäöring vaan 't Tractaot vaan Versailles en oonder economische malais. In 1933 eindegde ze door de staotsgrip vaan de gebore Oosterieker Adolf Hitler en zien Nationaal-socialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP), dee trouwes mèt democratische middele aon de mach kaom. Nao de crisisjaore vaanaof 1929 geluifde de Duitse bevolking neet mie in democratie en vertrojde ze lever op 'n otoritair rezjiem.

De NSDAP maakde vaan Duutsland hiel snel 'nen totalitairen einpartijstaot. Vaanaof 't begin woorte politieke tegestanders vervolg, tewijl Joedse Duitsers aon 'n boetesloetingsbeleid oonderworpe woorte. Oonder d'n Twiede Wereldoorlog woorte oeteindelek vief tot zes miljoen Europese Joede vermoord (dit weurt sinds de jaore zeventeg mèt Holocaust aongeduid; de Joedse naom hieveur is Shoa). Ouch doezende lede vaan aander volker (veural zigeunders), homoseksuele, gehandicapte en Getuges vaan Jehova woorte gearresteerd en woorte meistens slachoffer vaan dee massamoord.

Daoneve waor 't Derde Riek op gebeedsoetbreijing geriech: Oosteriek woort ierst in 1938, nog zoonder geweld en mèt instumming vaan väöl Oosteriekers, geannexeerd. De annexatie vaan 't Duitssprekend gedeilte van Tsjechoslowakije (Sudetenland) in 't zelfde jaor brach ouch nog weineg teweeg, ouch neet bij de groete internationaal machte. Dat veranderde evels wienie Hitler einege maond later de rès vaan Tsjechoslowakije vereuverde. Bij 't binnevalle vaan Pole verklaorde Groet-Brittanië en Frankriek Duitsland d'n oorlog; dit waor 't begin vaan d'n Twiede Wereldoorlog. Veur 't Duitse Riek indegde dezen oorlog op 8 mei 1945 mèt 'n oonconditionele euvergaaf. Hitler pleegde kort daoveur zelfmaord; de euverlevende politieke en militair kopstökker woorte in de Neurenbergse Processe veroordeild (dèks tot d'n doed).

De Nationaal-Socialistische dictatuur heet in de historiesjrieving, meh ouch in de opebaarheid tot vraoge geleid, die ziech euver väöl langer es twelf jaor oetstrekke, namelek of allein 'n kleik roond Hitler, e deil vaan de Duitse elite, de mierderheid vaan de bevölking of zelfs 't gaanse Duitse volk voor de misdade verantwäördelek te hawwe is. De lèste jaore is dao-euver get mie concensus, ouch al umtot psychologe noe wete, wie minse oonder zeker umstendeghede misdaode kinne plege.

De belangriekste euverwinners, iers de VS, de Sovjetunie en Groet-Brittannië en later ouch Frankriek, hoolte ziech in 't begin nog mèt 'n gezameleke bezettingspolleiek bezeg. Me waor 't eins euver 'n demilitarisatie en denazificatie. Mèh al bij de vraog, wat me oonder democratie verstoon mós, woorte de meiningversjèlle tösse de Sovjetunie aon de ein kant en de Westerse machte aon de aandere duidelek. Dabij had Frankriek ambitieuze annexatieplanne ten koste vaan Duutsland.

Oosteriek en Tsjechoslowakije woorte weer zelfstandege staote; Pole kraog nui grènze (Westverschiebung). Jozef Stalin had Pole groete deile vaan Oostelek Duitsland touwbedeild en de Sovjetunie de noordeleke helf vaan Oos-Pruse, wat door de westeleke meugendhede op de Conferens vaan Potsdam in 1945 mèt tegezin touwgestaan woort. De meiste Duitsers oet de gebiede oonder invloedssfeer vaan de Sovjetunie woorte oet Pole en Tsjechoslowakije verdreve. Dees oetzèttingspolletiek zörg tot op d'n daag vaan vaandaog veur hendeg controversieel discussies euver de legitimiteit daovaan. 't Duits Riek woort oet zien soevereiniteit getild, en in zien kèrn woorte nui state gestiech. De grènze woorte gedeiltelek gevörmp door de grènze vaan de bezettingszaones.

De Bondsrippebliek Duitsland woort op 23 mei 1949 in de drei westeleke bezettingszaones opgeriech; de DDR op 7 oktober 1949 in de Sovjets-bezettingszaone. Daomèt waor Duitsland in twie nui staote opgedeild en groete gebeej aon de naoberstaote touwgedeild. D'n aonsloetende Kawwen Oorlog versjäörde Middel-Europa en de BRD en DDR door 't Iezere Gordien. De Wes-Duitse Hoege Raod (Bundesverfassungsgericht) stèlde evels in 1973 vas: De BRD is gein erfgenaom vaan 't Duits Riek, meh es staot identiek mèt de staot 'Duits Riek'. Pas in de jaore tacheteg, wie in de Sovjetunie de mach door Michaïl Gorbatsjov woort euvergenome en 'n eupenheidspolletiek (glasnost) op gaank kaom, kaom 't tot (vreiege) revoluties en oeteindelek tot de val vaan de communistische regeringe in de DDR en ander staote vaan 't Warschaupact. Mèt de val vaan 't Iezere Gordien eupende in 1989 ouch de grèns tösse de Bondsrippebliek en de DDR. Op 3 oktober 1990 trad de DDR touw tot de Bondsrippebliek (Wiedervereinigung). De vergroete Bondsrippebliek Duutsland wensde daomèt ouch weer häör aw souvereiniteit vol trök te kriege, wat ouch gebäörde.




#Article 180: Rech (146 words)


't Rech of recht is 'n verzamling van aaf te dwinge reigels in oos maatsjappie die de relaties tusje luuj ongerling organisere en de akties womit die raegels gehandhaaf weure. De weitesjappelike besjtudering van 't rech weurt Rechte of Rechtsgelierdheid genump.

Behauve 't rech, zunt d'r nog angere reigelsysteime die os gedrag bepale, zoas cultuur en moraal. Die systeime versjille mit het rech doer de menier worop ze kinne weure aafgedwonge.

't Continentaal rech is gebaseerd op gecodificeerd rech, hetgein beteikent
dat groete deile van het rech in de wet vasgelik zunt. De
rechter weurt traditioneel gezeen es de persoen dae dees wettekste interpreteert en
toepas, mae dae zellef gein rechsreigels mak. Dit in taegensjtilling tot de
Angelsaksische tradisie, wo de rechter geach weurt 't rech te 'maken' in zien
rechsjpraak, de jurisprudentie geneumd, en zoe bie te dragen aan 't rechsysteem, of Common law systeem.




#Article 181: Elektrische laojing (168 words)


Electrische laojing is 'n eigensjap van bestumde subatomair deilkes (wie elektrone en protone) die ziech aon elektromagnetische velde vaskoppelt en aontrèkkende en aofstoetende krachte tösse die deilkes veroorzaak. De interactie tösse bewegende laojing (ellentrik) is de bron vaan ein vaan de veer fundamenteel natuurkrachte, de elektromagnetische krach, en is 'n geconserveerde eigensjap van materie, die in getalle oetgedrök kin weure. In dee zin weurt de oetdrökking elektrische laojing doorein gebruuk mèt kwantiteit vaan de laojing. D'r zien twie type vaan laojing: me neump ein soort laojing positief en de aander negatief. Door experimente is dudelek gewore tot geliekgelaoje objecte ziech aofstoete en versjèllend gelaoje objecte ziech aontrèkke. D'n umvaank vaan de aontrèkkingskrach of krach vaan aofstoeting hèlt ziech aon de Wet van Coulomb.

De SI-einheid veur laojing is de coulomb, mèt es abbrevatie C. 't Symbool Q weurt gebruuk in vergliekinge veur de kwantiteit laojing aon te geve. Q = 0,5 C beteikent beveurbeeld de kwantiteit vaan elektrische laojing is 0,5 coulomb.

Zuug ouch elektrische energie en magnetisme.




#Article 182: Architectuur (129 words)


Architectuur (vaan 't Grieks αρχή = veurnaomste en τέχνη = vakmansjap) is de kuns vaan 't oontwerpe vaan gebouwe. 'n Wijer definitie zouw 't oontwerpe vaan de gaanse gebouwde umgeving, vaan 't macroniveau vaan planologie, steibouwkónde en landsjapsarchitectuur tot 't microniveau vaan meubulair binne de grènze vaan de architectuur lègke. 

Al volgens 't allerajdste bewaord gebleve wèrk euver dit thema, Vitruvius zie De Architectura, móste gooj gebouwe sjoenheid (venustas), stevegheid (firmitas) en nöt (utilitas) combinere; (klassieke) architectuur kin 'n evewiech en co-ordinatie tösse die drei elemente geneump weure, boebij gein element euverhiers. 'n Modern definitie zuut architectuur es get tot esthetische, structureel en functioneel euverweginge huurt aon te spreke. Väöl minse zeen 't evels zoe tot functie bij alle criteria 'n cruciaal rol speult ouch bij esthetische en psychologische.




#Article 183: Boeddhisme (304 words)


't Boeddhisme is 'n religie en filosofie die in väöl len in Zuidoos-Azië de euverwegende religie is. 'ne Gaodsdeens is 't evels neet, umtot 't Boeddhisme geine god kint. 't Boeddhisme is de lier vaan Boeddha, 'nen Indiase wieze dee roond 't jaor 500 veur Christus leefde. Zien lier is in 't Sanskriet gesjreve en hèt Siddhârtha Gautama.

't Boeddhisme breide ziech vaan Noord-India bis gehiel India, boe-oonder 't huidig Pakistan en Bangladesh.

Via 't zuide verspreide 't Theravada ziech nao Sri Lanka, Thailand, Laos, Myanmar, Cambodja en Viëtnam.

Via 't noorde verspreide 't Mahayana ziech nao Nepal, Bhutan, China, Mongolië, Taiwan, Maleisië, Indonesië, Noord-Korea, Zuid-Korea en Japan.

Nog wijer noordelek en westelek verspreide 't zich in Afghanistan, Tadzjikistan, Oezbekistan, Turkmenistan, Kirgizië, Kazachstan en Ruslaand.

Via de zijderoute en 't riek van Alexander de Groete waor 't boeddhisme in de periode vaan 300 v.Chr. bis umtrint 600 n.Chr. ouch in bepèrkde maote bekènd in 't Middelaandse ziegebeed, boe-oonder Egypte (Alexandrië). d'n Invlood vaan de Grieke is ouch trök te vinde in 't boeddhisme: ze maakde de ierste Boeddhabeelde in d'n toenmaolege Griekse staot Bactrië in 't huidig Afghanistan.

In d'n 12e iew is 't boeddhisme verdwene oet India es gevolg vaan de vervolging door de moslims en de invalle vaan de Mogols die India vereuverde. 't Waor veural in 't noorde gebleve, in tegestèlling tot 't hindoeïsme dat vreug bis in 't zuide is doorgedrónge. Ouch in Afghanistan, Pakistan en 't Midde-Oeste verdween 't boeddhisme door de opkóms vaan de islam. Vaanaof 1950 is 't boeddhisme oonderdrök in len wie China, Viëtnam, Noord-Korea, Laos en Cambodje. In dees len gebäörde dat door 't communistische dictatoriaal bewind.

In 't westers boeddhism is de belaankstèlling veur 't boeddhisme sinds d'n 19e iew aon 't greuje. Theravade, Tibetaons boeddhisme en Zen zien hei de bekèndste struiminge gewore. 




#Article 184: Cognitieweitesjap (167 words)


Cognisieweitesjap ies 'n weitesjap die ónderzeuk welke processe ziech aafsjpele in de hersjene. Dees weitesjap ies 'n interdisciplinair weitesjap: methodes en theorieë oet onder andere de psychologie, kunsmatige intelligentie, filosofie, neuroweitesjappe, wiskunde, taalweitesjap en psycholinguïstiek were gebruuk.

Cognisieweitesjap haet 'ne kiek op de wèld zoeë-es väöl anger weitesjappe; 't haet 'n objectief, observateur-onaafhankelike besjtaoën. Cognisieweitesjap is compatibel en interdependent mèt de fysieke weitesjappe, en mak vaak gebroek van de weitesjappelike methode, simulaties en modelle, woeë bie de output vaak vergelieke weurt mèt aspekte van 't minsjelik gedrag. Toch is t'r vaak oneinigheid euver de exacte relatie tösje cognisieweitesjap en anger gebede. 

Cognisieweitesjap haet 'n aantal dinger bereik, zoeë-es modelle veur de minsjelike cognitieve bias en risicowaarnumming, en 't haet väöl invlood op behavioral finance, deil van de economische sjtudies. Dankzie häör is d'r ouch 'n gans nuuj theorie van de filosofie van de wiskunde en väöl theorieë van kunsmatige intelligentie. Ouch binne de taalfilosofie, de epistemologie en de moderne taalweitesjap is ze neet mieë weg te dinke.




#Article 185: Sociologie (126 words)


Sociologie is de lieër van de minsjelike samelaeving en de biebehurende versjiensele. Daobie sjtaon veural de inrichting en verangeringe daovan, mer ouch probleme en sociaal konflikte centraal.  't Bestudeert luuj en hun gedrag in hun sociaal umgeving, in relatie tot de heersende moraal en ethiek en in verband met politieke en filosofische gedragscodes. Praktisch gezieën betekent dat de besjtudering van 't dageliks laeve van luuj en 't functionere van luuj in hun umgaeving, sociaal verbande, gezinsstructure, religieuze verbande, wette, norme en waarde, rolpatroeëne en cultureel verbande.

Sociologie is 'n (besjrievende) maatsjappieweitensjap  en gein exacte weitesjap (zoeë-as beveurbeeld wiskunde). 't Haet ouch te maken mèt weitesjappelike disciplines as historie, geografie, politiek, psychologie, filosofie, economie, antropologie,demografie en de taalkunde.

Luuj die invloed op 't sociologisch dinke höbbe gehad:




#Article 186: Taalweitesjap (143 words)


Taalkunde of taalweitesjap of linguïstiek is de sjtudie van de natuurlike tale. Wannier het versjiensel (natuurlijke) taal in zien algemeinheid weurt besjtudeerd, kalt me euver algemein of universeil taalweitensjap.

Aafhankelik van de invalshook van de ongerzeuker en eventueil 't ongerdeil van de linguïstiek, weurt linguïstiek tot versjillende takke van de weitensjap geraekend, zoeës cognisieweitesjappe, psychologie, en antropologie.

Taaloetinge zunt veur de taalkunde in de eisjte plaatsj gesjpraoke oetinge, of de oetsjpraok, opgeboewd oet klanke, morfeme, weurd, zinne en tekste of discourses. De klanke weure besjtudeerd door de fonetiek en de fonologie, de opboew van weurd door de morfologie en de groepering van weurd in zinne door de syntaxis. De beteikenis van taaloetinge weurt besjtudeerd door de semantiek, wat de sjpraeker mit de taaloetinge probeert te berieke, 't doel dat d'r mit naogesjtraef weurt, weurt besjtudeerd door de pragmatiek.

Taalkundige disciplines zunt onger angere:




#Article 187: Ludwig van Beethoven (615 words)


Ludwig van Beethoven (Bonn, 17 december 1770 - Wene, 26 miert 1827) waor 'nen Duits-Oosteriekse componis en pianis. Heer weurt algemein gezeen es eine vaan de groetste en geniaalste vernuiers in de meziek en eine vaan de invloodriekste componiste.

Beethoven, dee z'ne grampeer oet Vlaondere kaom en de Nederlandsen achternaom aonnaom, woort gebore es zoen vaan 'ne musicus aon d'n hoof vaan de käörvoors, vaan ween heer zien ierste lèsse kraog. In 1792 trok heer nao Wene, veur in de lier te goon bij Joseph Haydn. In de ierste ach jaor vaan zie verblief in Wene vestegde heer snel ziene naom es pianis, meh d'n doorbraok es componis kaom pas nao 1800. Vaanaof 1798 woort heer laankzaam douver - allewel tot 't nog bekans twinteg jaor doorde tot heer gaaroet douf gewore waor, mós heer ummer mier zie werk es pianis en dirizjènt vaan zien eige werk opgeve. Veur geld waor heer dèks aofhenkelek vaan aristocratische protégés, umtot zien progressief muziek neet väöl weerklaank voont bij 't groet publiek. Ouch woort heer dèks (miestal oongelökkeg) verleef op vrouwlui oet hoeger klasse, aon wee heer veural väöl pianowerke (wie 't euverbekind Für Elise) opdroog.

E bitteke erkinning kaom in 1815, wie zien Zevende Symfonie in première góng. De mythe vaan d'n douve componis dee toch bleef componere verspreide ziech euver gans Europa, allewel tot ziene meziek nog ummer moderner en moderner woort. Vaanaof 1826 gong zien gezoondheid hendeg snel achteroet en stopde heer mèt componere.

Vergeleke mèt de mieste achtienden-iewse componiste is 't werk vaan Beethoven besjeie vaan umvang: in naoventrint twie etmale kin 't oetgeveurd weure. Beethoven componeerde relatief laankzaam en verworp hiel väöl. Wat veer vaan häöm höbbe is evels vaan 't groetste historisch belaank.

Zien carrièr weurt meistens in drei stökker verdeild: 1. de liertied (tot 1800), boe-in heer nog veural in de stiel vaan Mozart en Haydn sjrief; 2. de middelperiode, boe-in zien werke moderner en ambitieuzer weure; 3. de late periode, boe-in zien werke ummer langer weure, klassieke vörmsjema's verwatere en e mystiek karakter kriege. In die lèste periode sjreef heer o.a.d. zien euverbekinde Negende Symfonie.

Veranderinge die Beethoven heet doorgezat zien: 't verheffe vaan de symfonie es belangriekste genre oet de instrumentaal muziek, 't touwlaote vaan e koor in de symfonie, 't vrijer genruuk vaan de klassieke vörmsjema's, durchbrochene Arbeit, 't oetbreie vaan 't orkes tot wel twie kier zienen oersprunkeleken umvaank en 't frequent gebruke vaan tertsverwantsjappe.

Bekaans alle negentienden-iewse componiste zien door häöm, dèks zwoer, beïnvleujd. Hector Berlioz, Anton Bruckner en Johannes Brahms zien de belaangriekste symfonici die door häöm geïnspireerd woorte; Franz Schubert, Robert Schumann en Johannes Brahms zien häöm sjatpliechteg veur häör kamermuziek. Zie harmonisch en melodisch idioom laog aon de basis vaan de ganse romantiek.

Beethoven heet belaankriek minder gesjreve es de mieste groete componiste veur häöm. Dao steit tegeneuver tot 't belaank vaan ein inkel compositie, boe heer dèks väöl tied in staok, zier groet is vergeleke mèt zien veurgengers. Beethoven waor d'n ierste dee al zien groete werke vaan opusnommers veurzaog (wat veur häöm hoegoet bij gedrökde werke gebäörde, en allein incidenteel). Sommege vreug werke woorte pas later gepubliceerd; 't nommer zeet dus neet alles. Zoe is 't octèt opus 103 e jäögwerk, en woort de ierste versie vaan de Leonore-ouvertuur es lèste oetgebrach.

Stökker zoonder opusnommer (jäögwerke en kleinder werkskes) zien opgenome in de catalogus vaan Georg Kinsky en Hans Halm en in die vaan Willy Hess. De lèste catalogus is completer; toch weurt gemeinelek de catalogus vaan Kinsky en Halm gebruuk (mèt 't veurveugsel WoO, 'Werke ohne Opuszahle'). 'nen Daarde catalogus, dee vaan Giovanni Biamonti, is zoe compleet meugelek en umvat alle bekinde werke, inclusief de oondudelekste sjetse.

De bekindste zien:




#Article 188: Mofert (stad) (1315 words)


Anger beteikenis veur Mofert kins se hie vinje: Mofert

Mofert (Nederlands: Montfort) is 'n klein stad mit zoeaget 3.133 inwoners in Nederlands Midde-Limburg, ten oeaste vanne Maas en ten zuje van Remunj aan de oevers van 't Vlaot.

Toet 2007 woor 't plaetske ein vanne drie kerne vanne gemèndje Amb Mofert. Noe is 't óngerdeil vanne gemèndje Roerdale. 't Plaetske is veural bekindj door de imposante ruïne van Kestieël Mofert, dae inne midde vanne dertieënde ieëw geboewdj waerdje.

Mofert steit ónger angere bekindj óm de moereflaaj.

De plaats, wo noe Mofert lik woort al inne prehistorie door miense bewoondj. Det is bekindj, ómdet inne veljer rónjóm Mofert regelmaotig vónjste van prehistorische gereidsjappe gedaon waere. D'r is neet väöl bekindj euver de bewoning van dit gebied innen tied van 't begin vanne jaortèlling toete dertieënde ieëw. Aangezeen d'r väöl visriek water inne buurt loog en vanwaege de besjermdje ligking, lik 't veur de handj, det ouch in dezen tied de plaats bewoondj waerdje.

De persiezen tied van 't óntstaon van Mofert is neet väöl bekindj. Waal is zeker det 't ontstaon van de stad samehink mit de boew van Kestieël Mofert. Wersjienlik kreeg Mofert in 1263 stadsrechte. Zeker is, det Mofert veur 1295 'n stad waas, ómdet doe in 'n raekening vanne Graafsjap Gelder Mofert es stad betiteldj wuuertj. D'r mót doe spraoke zeen gewaes van 'n stad mit vestingwerke en bepaoldje rechte. In 't jaor 1310 bleek det de rechte aan Mofert verlieëndj wore, zónger vergunning vanne keuning van 't Heilige Roeamse Riek. Keuning Hendrik VII van 't Heilige Roeamse Riek tróch in det jaor alle ónrechmatig verlieëndje stadsrechte van Gelderse staej in. Op 4 december 1312 tróch graaf Reinoud I van Gelder de stadrechte van Mofert in en verlieëndje tegeliekertied nuje stadsrechte. De luuj die binne de grachte van Mofert woondje krege hiemit dezelfdje rechte es de inwoners van Remuunj.

Örges in de dertieëndje ieëw haw Hendrik van Gelder e deil van de Graafsjap Gelder geërfdj, waarsjienlik van zie vader Gerard III van Gelder. Ouch 't gebied, wo noe Mofert lik huuerdje hiebie. Dit gebied waerdje de Hieërlikheid Mofert. Hendrik waas d'n ieërste hieër van Mofert en wuuertj daoróm ouch waal Hendrik van Mofert geneump. Róndj 't jaor 1260 boewdje Hendrik 't Kestieël Mofert. Dit waerdjen 't bestuurlik centrum vanne hieërlikheid.

In 1277 sjónk Hendrik van Gelder zien bezittinge aan ziene naef Reinoud I van Gelder. Daomit huuerdje dit gebied weer bie de Graafsjap Gelder. De hieërlikheid waas vanaaf doe 'n bestuursdistrik vanne graafsjap en ging wiejer ónger de naam Amb Mofert. 't Kestieël Mofert bleef 't bestuurlik centrum. 't Amb Mofert waerde meistal geregeerd door 'nen drosserd, dae ouch op 't kestieël woondje.

Mofert haw es hoofstad van 't Amb Mofert 'n aantal rechte, waat neet eder plaats haw. Zoea haw Mofert beveurbeeldj belastingveurdeil, stadsrechte en vriestèlling van inkwartering van seldaote. 't Naodeil van de relatie mit 't kestieël waas det Mofert döks zwaor belegerdj waerdje, veural tiedes de Kleefse invalle. Daoróm kreeg Mofert stadswalle, drie stadspaorte en grachte. Eine van de grachte waerde gevormp door de Vloeatbaek en d'n angere leep dao, wo noe 't Roeazehäöfke lik en dan ten oeaste langs de Bek, wo noe 't aad gemèndjehoes steit, toet in 't latere Paersbrook. 't Roeazehäöfke lik noe ouch nag dudelik leger es de ómgaeving.

Doordet Mofert zich neet wiejer ontwikkelde toet 'n stad, waerdje Mofert lansaamaan 'n agrarisch dörp. De zandjgróndj wo-op verboewdj waerdje waas neet vröchbaar. De res van 't landj waas brook. Pas róndj 1900 waerdje de nate brookgrunj ontgonne door ónger angere Mienekes van Ophaove. Ouch waerdje door deze landjboewpionier 't kunsmès in Mofert geïntroduceerdj.

Inne Twieëdje Werreldoorlog kreeg Mofert 't weer zwaor. Mit name ane veuraovendj vanne bevriejing is Mofert zwaor getróffe. Waarsjienlik es gevolg van foute informatie waerdje Mofert drie daag lank gebombardeerdj door de geallieerdje. Väöl hoezer zeen mit de gróndj geliek gemaak, en vanne oorspronkelike beboewing is noe, mit name in 't centrum, neet väöl euver. De meiste hoezer zeen den ouch van nao de bevriejing, in 1945. De geallieerdje mèndje det Mofert vol zoot mit Pruse seldaote. De waorheid waas det d'r nag 'n hendje vol seldaote vanne Hitlerjugend in Mofert zote en veur de res puuldje Mofert oet van de evacuees. 'n Bloodbad waas 't gevolg. Nao de bevriejing waerdje de slachoffers zoea snel meugelik begrave in 'n massagraaf. 'n Herdinkingsmonument steit oppe kirkhaof aan de Hoesbóngerdwaeg.

Toet 1991 waas Mofert 'n zelfstenjige gemèndje. Per 1 januari van det jaor waas de gemèndje Mofert gefuseerd mit Berg ane Roer en Postert. De naam vanne fusiegemèndje waas Postert. Per 1 januari 1994 kreeg de gemèndje 'ne nuje naam, namelik Amb Mofert. Ouch dees gemèndje fuseerde weer, en waal op 1 januari 2007 mitte gemèndje Roerdale. Veurluipig hètj dees gemèndje Roerdale. Allewiel wuuert Mofert veural bewoondj door forenze. Mofert haet zien landelikke karakter behaje en haet 'n bleujendj vereinigingslaeve.

Mofert is (nag) neet bekindj bie de meiste toeriste. Daoróm is 't waal nag röstig in Mofert. Behalve inkele historische geboewe (Kestieël Mofert, de Pastorie, versjillende boerderieje) haet Mofert ouch `n aafwisselendj landjsjap.

Veur te euvernachte haet Mofert 'n camping (Camping Reigershorst) en 'n boerderiecamping (Camping biej de Vogel).

't Kestieël Mofert lik anen oeaskantj van Mofert ane oever vanne Vloeatbaek. Op 24 september 2006 is in de gerestaureerde baksteine tore vanne ruïne `n bezeukerscentrum geäöpendj. 't Kestieël is op aafspraok te bezichtige via VVV Remuunj. Soms is d'r ouch 'n publieksaopestèlling.

De historische kern van Mofert besteit ane Bek (Mert) veural oet hoeze van róndj 1950. Dit kump ómdet innen oorlog bekans alles kepot is gegange. Hie en dao zeen d'rs ouch nag get veuroorlogse geboewe te vinje, zoea-es de Pastorie. Aan 't Water staon ouch nag gans get aaj huuskes en boerderiekes.

Aan Horeca óntbrik 't neet: Mofert haet 6 kefees, 2 friettente, 'n restaurant en 'n iessalon, die allemaol 'n terras höbbe en der is ouch nog 'ne pizzeria.

Róndj Mofert zeen versjillende wanjelgebiede, zoea es 't Roeazendaal (worónger ouch 't Reigelsbrook viltj) en 't Sweeltje. 't Roeazendaal besteit oet 'n weigebied in 't vloeatbaekdal mit twieë boerderieje. Róndjóm dees weie is bosgebied (D'n Erks), mit e klein stökske hei (Roeazendaalsehei). Effeng, e gevarieerdj landjsjap. 't Sweeltje is e veurmalig productiebos van róndj 1900. Vreuger waas dit hei. Zoeawaal oppen Erks es op 't Sweeltje zeen d'r relatief groeate huuegdjeversjille door de stuufzandjdune. Ouch door 't veldj kan me sjoean wanjele. Zoea is d'r 't lich glooiendje Linderveldj en de Galgeberg en wiejer zeen d'r de vlakke brookgebiede, die róndj 1900 óntgonne zeen. 't Pieterpad löp dwars door Mofert. Enigzins in d'n buurt lik onnag d'n Munninchsbos wo väöl te wanjele vèltj.

Ouch kan me sjoean wanjelen inne landjboewgebiede rónjelóm Mofert; eint hievan is op Ieësele.

Ouch veur de fietser is Mofert 'ne sjoeane oetvalsbasis. De bekindje knouppuntjeroute löp ouch door Mofert. In Mofert is ouch 'n startpuntj van de jaorlikse Niederrheinischer Radwandertag.

In Mofert zeen eder jaor weer evenemente, zoeawie 't meiboumzaege, 't Moferter Oldtimertreffe (MOT) en tal van evenemente in 't vastelaovessezoen, zoeawie 't Zate Hermeniekes Festival en de Moferter Aovendj. Ouch is d'r regelmaotig waal 'n tentfieës mit meziek en folklore.

Mofert lèk op inkele minuut vare vanne riekswaeg N271 aaf. Ouch d'n A2 (E25) lik op steinwórp aafstandj. In 2007 is men tösse Mofert enne N271 begós mit 't wèrke anen A73-Zuud, dae vanne A2 bie Sint Joeas toet Vènlo löp.

Arriva óngerhèltj 'ne geregeldje liendeens door Mofert. Lien 61 löp van Remunj via Mofert nao Ech en trök euver Brach. Euverdaags veurtj eder oer 'n bös nao Ech en nao Remunj. Saoves veurtj eder oer 'n belbus nao Ech en nao Berg ane Roer, wo me kan euverstappe nao Remunj.

De kórsbiezeendje treinstaties vanoet Mofert zeen Remunj en Ech. Die zeen mitte bus (Lien 80) vanoet Mofert bereikbaar.

't Kórsbiezeendje vleegveldj is Maastricht Aachen Airport in Baek. Dit vleegveld lik inkele tieëntalle kilomaeters van Mofert aaf.




#Article 189: Ranzel (724 words)


Ranzel (Ransdaal in 't Nederlands) is 'n klein dörp, gelaege in 'n dal, in de gemeinte Voelender in Limburg mit ongevaer doezend inwuuënesj.
Ranzel huurde tot 1940 tot de gemeintes Sjin op Geul en Valkeberg en tot 1981 gedeiltelik bie de gemeintes Klumme (Klimmen) en Wielder (Wijlre).
Léon Pluymaekers, 'ne Valkebergse sjrieëver, sjreëf in  1982 't book Ransdaal, drie heren een gemeenschap. 
D'r Luuëbesj (Lubosch) mèt ca 20 inwuuënesj en Termoorsj mèt 'n 30 inwuuënesj zint buurtsjappe.

In 1932 woeërt doer de inwuuënesj gezamelik 'n kirk geboewd in krawbergersjtein. Petroeënheilige is de heilige Theresia. De architect waor Frits Peutz. De sjtiel is 'n combinatie van neogotiek en modern. De taore is ón-Limburgs, mèt 'n zaaldaak. Nao de 2e waereldoerlog woert op de plaats van 'n laok ten gevolge van 'ne granaatinsjlaag 'n kapel aageboewd in dezelfde sjtiel es de kirk. Binne in 't geboew sjtunt 4 eikehoute beelde van de beeldhouwer Jean Weerts oet Mestreech, gebaore in Krawbich. Ze sjtèlle 2 kieër Maria, sint Joep (Jozef) en Sinteberb (Barbara) vuuër. 

In Ranzel lik 'n aantal boerehäöf in lintbeboewing langs de Ransdalersjtraot.
Vief gevel- en waegkruzer sere dit dörp. 
Vlak bie Ranzel sjeit de sjtasie van Klumme - Ranzel.

't Dialek van Ranzel liekt hieël väöl op dat van Klumme. Dit kump ouch umdat vreuger de sjoeël in Klumme loog. Ranzel hat noe ouch al jaore ein eige sjoeël woadurch de invlood va Klumme in 't dialek aan 't verdwiene is.
Harie Eussen sjreëf 'ne klank- en vormlieër  van 't Ranzels en maakde 'n lies van werkwuurd in 't Ranzels dialek. Eussen beweert dat 't dialek euverein kump mèt dat van Klumme. De gehuchte Gerieësjbrich, Geweustrao höbbe get ander oetsjpraok van bepaalde wuurd en 't versjil mèt 't Sjins  en 't Wieldersj is vrie groeët. 't Versjil mèt 't Valkebergs is bès opvallend. Klumme lik op de grens van 't versjiensel r-sjoew. Versjillende dialekte ten oeëste van Valkeberg laote de r in bepaalde gevalle wegvalle, vuural veur 'n t, d of s aan 't woerdeind: paoët= poort, wuuëd= woorden; zjwat= zwart. 't Ranzels haet väöl Heeërlese kènmèrke meh gebruuk die r waal nog.

In 1996 is 't weiefieës opgerich durch Carnavalsvereiniging de Wuif. 't Weiefieës is ontsjtange umdat d'r al ein aantal jaore gein kermisattractie waor veur de kinger op kèrmiszondig. Op 't weiefieës zunt väöl sjpelle veur kinger te vinge, zoeë es 'n carrousel, sjpringkusse, miniboerderie, paerd rieje en blik goje. De volwassene kinne get aete en drinke, terwiel ei orkest aan t sjpieële is. Sins 2009 is d'r ouch al get op de veuraovend te doon. De Janse Bagge Band is dan ein van de gaste. 
Veurdat 't weiefieës op zondig begint is d'r ieësj ein processie gewaes, wo jonk en oud aan mit deit.

Ranzel is mit carnaval zeer actief. Ranzel haet neet allein de carnavalsverein de Wuif, mer daonaeve pakke zich ouch väöl luj in Ranzel bie-ein om wages te boewe. Dees laote ze zeen in de optocht op carnavalszondig. Groepe die in Ranzel bienao ummer waal mit doon zunt de Hoddeleare, de Braggeleare, de Breuzelaere, de Loetsjers, de Sjoemelaere, CV  De Harry's en de cv de Oellies.

Ranzel haet ouch eine tied lank 't Ranzelfestival gehad. Dit waort altied in 't derde weekend van september gehouwte. D'r zunt väöl bekinde artieste komme sjpieële, zoeë es Rowwen Hèze, Schintaler, de Kast, Rene Froger, Golden Earring en Boney M.. 't Ranzelfestival haet sins 2005 neet mieë plaatsjgevonge, meh in 2010 is 't wir dao.

Eder jaor wuurt d'r ouch eine kersjconcert gehouwte bie café Oud Ranzel of in de kirk. Dit vingt meestal plaatsj op derde advent. Väöl vereiniginge van Ranzel komme eine aovend bie ein. 't Zangkoeër (en of 'n sopraan) zingt dan keesjleedjes, de fanfaar of 't jeugdorkest treejt op, de jeugdverein deit ein keesjsjtöksjke en 't RAT laest ein keesjverhaol veur, of veurt 'n klein toneelsjtöksjke op.

't RAT (Ranzels Amateur Toneel) haet ouch ein vaste traditie. Elk jaor treedt dis verein op in 't weekend van halfvaste. 't Weekend daonao sjpieëlt de verein ouch nog twieë kier in Klumme. 't RAT sjpielt ummer ein klucht.

Veer kier per jaor kumpt de dörpsgezèt d'r Sjpeegel oet. Alle luuj van Ranzel waere dan op de hoeëgde gebrach van de letste nuujtjes i Ranzel.

De dichtersj-sjrieëvesj Harie Eussen en Sjang Eussen, die allebei in 't plaatselek dialek sjreëve, kómme hie vandaan.




#Article 190: Quenya (555 words)


't Quenya is 'n fantasietaol die door de elve in de fantasiewereld vaan J.R.R. Tolkien weurt gesproke. In d'n tied boe-in The Hobbit en The Lord of the Rings speule is de taol al oetgestorve en weurt ze slechs levend gehawwe es cultuurtaol, op 'n meneer wie 't Latien in de modernen tied es klassieke taol functioneert. 't Quenya is neve 'n aander elvetaol, 't Sindarijns, de einege vaan Tolkien zien fantasietaole boevaan genoog informatie besteit um drin te sjrieve. Väöl Tolkien-leefhöbbers sjrieve gediechte in 't Quenya.

Allewel tot de kinnes vaan 't Quenya beperk is, wèt me tot Tolkien nog hiel väöl mie euver zien taole heet gesjreve wat nog neet gepubliceerd is. Zien erve bringe aoventouw get oet, boemèt de kinnes vaan 't Quenya laankzaom aongreujt.

Tolkien, dee in zien jäög väöl versjèllende taole lierde, waor bezoonder gereurd door 't Fins. De sjoenheid en elegantie vaan dees taol inspireerde häöm tot 't sjöppe vaan 'n kunstaol. 't Quenya heet daan ouch väöl vaan de fonologie en grammair vaan 't Fins euvergenome. Ouch 't Latien en Grieks zien vaan groet belang gewees.

In 't Tolkien-universum is 't Quenya de taol vaan de elve oet Eldamar, e land westelek vaan Middel-Eerd. Elve zien in de beuk vaan Tolkien minsechtege superwezes. Wie alle elvetaole stamp 't aof vaan 't Primitief Quendiaans, wat ziech daonao oontwikkelde in 't Eldarijns en daan in diverse dochtertaole, boe-oonder 't Quenya. Aon 't ind vaan 't Twiede Tiedperk verdween Eldamar vaan d'n eerdbojem. In 't Daarde Tiedperk, boe-in The Hobbit en The Lord of the Rings speule, is 't Quenya allein nog es cultuurtaol in gebruuk. Veur de daogelekse communicatie gebruke de elve noe aander taole, gans in 't bezunder 't Sindarijns. De elfetaole vaan 't Daarde Tiedperk stamme neet vaan 't Quenya aof, meh veural vaan 't Gemein Telerijns ('n zöstertaol vaan 't Quenya die tegeliek gesproke woort).

Dees genealogie is pas later door Tolkien bedach um zien taole 'n plaots te geve in 'ne coherente fantasiewereld. Feitelek begós heer al roond 1910 aon Quenya, daonao aon de veurluipers vaan 't Sindarijns en góng heer pas nao The Hobbit serjeus aon 't werk mèt de res vaan de taole. Bijgevolg heet heer die aander taole ouch väöl minder oetgewèrk.

Tolkien oontwikkelde drei variante vaan 't Quenya. Ierstens 't aajd-Quenya, de vörm die woort gesproke ietot de taol oeterein greujde. 'n Bezunderheid vaan dees taol is tot ze nog versjèl maak tösse nominatief en accusatief, e versjèl wat in 't later Quenya verlore geit. Later oontstoon twie variante, Vanyarijns en Noldorijns. Umtot de Noldor-elfe weer trökkierde nao Middel-Eerd, is 't hun taol die 't belaankriekste is veur de werke vaan Tolkien.

De substantieve höbbe gein geslachte. Ze weure verboge in twie getalle en nege of tien (aofhenkelek vaan periode en dialek) naomvalle. 't Bepaold lidwoord is in alle naomvalle i, 't gief gein oonbepaold lidwoord.

't Quenya kint vief tije: presens, imperfectum, perfectum, touwkoumenden tied en aoristus. Dees verdeiling baseert ziech op 't Aajdgrieks.

Tolkien sjreef al zien taole gemeinelek in 't Latiens sjrif op, meh oontwikkelde ouch alfabette veur zien eige taole. Quenya weurt in Tolkien ziene wereld opgesjreve in 't tengwar, 't cirth of 't sarati. Vaan die drei is 't tengwar wiedoet 't bekindste. Dit sjrif weurt ouch väöl gebruuk door fans die ziech vaan de elvetaole bedene.




#Article 191: Fins (153 words)


't Fins is 'n Oeralische, Finoegrische taol die in Finland gesproke weurt door zoe 4,7 miljoen lui en daoboete in Zwede door e stök of 300.000. Es me 't Karelisch, wat in Karelië (Rusland), gesproke weurt, es Fins dialek reikent, is 't aontal sprekers nog e stök groeter. Ouch 't Meänkieli en 't Kven, in respectievelek Zwede en Noorwege, koume veur 'ne status es Fins dialek in aonmerking. Ing verwant aon 't Fins zien de aander Finse taole, wie 't Estisch, Liefs en Vespisch.

't Fins is typologisch 'n agglutinerende taol mèt e paar flecterende kinmerke. 't Heet neet minder es vieftien naomvalle. De taol steit gein consonantclusters touw; tösse twie mètklinkers moot ummer minstens eine klinker koume. E wijer kinmerk is vocaolhermenie.

't Fins is ind negentienden iew es cultuurtaol opgekoume neve 't Zweeds, wat tot daan touw in Finland mie prestiesj had. In deen tied is 't nationaal epos Kalevala opgeteikend.




#Article 192: Luxembörg (land) (488 words)


't Groethertogdom Luxembörg (Grand-Duché de Luxembourg, Großherzogtum Luxemburg, Groussherzogtum Lëtzebuerg) is 'n klein staot in Wes-Europa. Zie grens aon 't Bèlsj, Fraankriek en Duitsland. De bevolking sprik 'n Middelduits dialek, dat es landstaol gestandaardiseerd is; evels koumen 'rs väöl neet oet 't land zelf en spreke 'n aander taol.

Luxemburg ligk tösse Fraankriek, 't Belsj en Duitsland in. 't Heet e klein oppervlak, evels heet 't veur e klein land väöl versjèlle qua natuur. In 't noorde vaan 't land ligke de Ardenne, 't zuie maak weer deil oet vaan 't Lorraines terrasland en weurt doorsnoje door revierdäöl. Luxembörg heet väöl bebouwd gebeed, veural bestaond oet dörper. Allein de gelieknaomege hoofstad Luxembörg trèk väöl Europees toerisme, mèt naome 't aajd centrum.

Luxembörg grens aon veer Europese regio's:

In de ganse historie heet Luxembörg d'n hielen tied tot aander len behuurd. In 1814 kaom de titel vaan groethertog in bezit vaan de keuning vaan Nederland en dat bleef zoe tot 1898, wie Wilhemina es vrouw geinen aonspraok kós make op de titel en 'nen aanderen tak vaan de Nassau's dees euvernaom. De neutraliteit vaan 't in 1866 oonaofhenkelek lendsje mós weure opgegeve nao de Prusischen inval in 1940. Luxembörg waor mèt-opriechter vaan de NAVO en d'n EEG (allewijl de EU). De groethertog vaan allewijl heet vergaange volmach.

Vanaajds heet 't land twie cultuurtaole: Frans en Duits. Allewijl heet 't Luxemburgs 'ne officiële status, meh väöl kommunicatie in 't publiek leve geit nog op 't Frans of Duits. Zoe weure op sjaole de kleuters in 't Luxembörgs touwgesproke, de sjaolkinder in 't Duits en de awwer kinder in 't Frans.

Luxembörg kint immigrante oet gaans Europa; de meiste allochtone zien westers. Zoe weurt dao ouch Nederlands, Italiaans, Spaons en Ingels gesproke.

Luxembörg heet e divers perslandsjap mèt 'n gezameleke oplage van oongeveer 160.000 gezètte. De groetse gezèt van 't land is 't op christendemocratische groondslaag ligkende Luxemburger Wort mèt 'n oplage van 75.000 exemplare (in 2005). Aander gezètte zien 't aon de vakboond OGBL gelieerd Tageblatt, 't liberaal Lëtzebuerger Journal, 't communistisch Zeitung vum Lëtzebuerger Vollek en de gratis gezèt Point24. Daobij gief 't nog weekendgezètte wie Woxx en d’Lëtzebuerger Land. Belangrieke weekblajer zien 't satirische Den neie Feierkrop, 't boulevardblaad Lëtzebuerger Privat en de magazines Télécran en Revue. De mieste gezètte en tiedsjrifte in Luxembörg zien miertaoleg, mer de artikele zien miestal in 't Duits gesjreve. 't Gief ouch e paar gaans Franstaolege gezètte: Le Jeudi, La Voix du Luxembourg, Le Quotidien en de gratis gezèt L´essentiel. 'n Gezèt die allein in 't Luxembörgs sjrijf gief 't neet.

't Lendsje is in twelf kantons, die same oet 105 gemeintes bestoon, verdeild. Tot 3 oktober 2015 waore de kantons oondergebrach in 3 distrikte, die evels per deen datum zien opgeheve.

De distrikte Diekirch (district), Grevenmacher (district) en Luxemburg (district) waore ingeveurd sinds 1815, de kantons en gemeintes sinds 1890. Evels zien de gemeintes noe groeter daan vreuger. De kantons zien:




#Article 193: Zieland (613 words)


Zieland (Nederlands: Zeeland; Ziews: Zeêland) is 'n provincie in 't zuidweste vaan Nederland. Ze besteit oet 'n aontal (geweze) eilen en e gebeed wat grens aon 't Belsj bekind es Ziews-Vlaondere. Aon de väöl zie-erm die me op de kaart vaan Zieland zuut daank de provincie häöre naom. De veurnaomste inkoumesbronne zien landbouw, visserij en toerisme. Väöl toeriste koume oet Duitsland.

Zieland weurt veural es 'n verzameling veurmaolege eilen gezeen; 'ne Zieuw oontleent zien eigeheid dèks aon 't eiland boe heer vaandan kump. De streike zien:

Sinds 2003 kint Zieland nog mer daartien gemeintes.

't Aontal gemeintes waor vreuger väöl groeter: begin negentienden iew hadde alle dörpkes en zelfs en groet aontal gehuchte hun eige bestuur. Dit kaom doortot de Ziewse gemeintes de rechsopvolger vaan de ambachsheerlekheide waore, die in Holland en Zieland dèks hendeg klein waore. Groete tot zier groete herindeilinge voonte plaots in 1813 en 1816 (gehuchte en verdeilde dörper), in 1961 (Schouwen-Duiveland), in 1966 (Walcheren), in 1970 (Zuid-Beveland en Ziews-Vlaondere), in 1971 (Tholen), vaan 1995 tot 1997 (ganse provincie) en in 2003 (Ziews-Vlaondere). Oondaanks discussies euver beveurbeeld ein gemeinte Walcheren of ein gemeinte Ziews-Vlaondere lieke de gemeinteleke herindeilinge in de provincie Zieland te zien gestop.

Door de gaanse provincie loupe mer twie otosnelweeg, boevaan eine, d'n A 256, mer e paar kilometer laank is. D'n aandere, d'n A 58, löp vaan de grens mèt Noord-Braobant bij Rilland tot aon Vlissingen. In de res vaan de provincie weure N-weeg gebruuk. Ouch kint de provincie mer eine spoorweeg, dee aon d'n A 58 parallel löp en nege staties heet.

Tot 1953 (zuug oonder bij Historie) waore de meiste eilen allein per boot te bereike. 't Deltaplan, dat boete diekverzwoering ouch 't bouwe vaan aofsletende damme inheelt, sjöpde e systeem vaan verbindinge tösse de tot daan geïsoleerde deile vaan de provincie. Bekind is de Zielandbrögk, dee korten tied de langste brögk vaan de wereld waor en jaorelaank de langste vaan Europa. In 2003 woort de Westersjeldetunnel geëupend, dee Zuid-Beveland mèt Ziews-Vlaondere verbint.

't Platteland vaan Zieland kint 'n nog vrij levendege streiktaol, bekind es Ziews. Eder dörp, of zeker eder eiland, heet zien eige dialek, meh de dialekte vaan bove de Westersjelde zien good oonderein te verstoon. Roond Hulst weurt gei Ziews, meh 'n Oos-Vlaoms dialek gespoke.

'nen Aonvraog um de Ziewse dialecte och es streektaal erkind te kriege binne 't Europees Handvest, dat och 't Limburgs erkind, woort oetindelek aofgeweze nao 'n negatief advies vaan de Nederlandse Taolunie.

Zieland woort in de Romeinsen tied bewoend door Kelte. Bekind is de plaotseleke godin Nehalennia, die door de Romeine dao ouch verierd woort. In deen tied waor 't gebeed nog neet zoe geaffecteerd mèt water wie later 't geval woort.

In de Middelieuwe behoort 't gebeed iers bij Vlaondere. 't Eiland Walchere gebruukde de graof veural es veurpos um de handel op Brugge veileg te stèlle en Antwerpe (en daomèt Braobant) dweers te zitte. Later in de middeliewe kaom 't mieste vaan 't gebeed, naomelek alles ten noorde vaan de Westersjelde, in 't bezit vaan de graof vaan Holland.

Wie de Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen de aw geweste in eine staot vereinegde woort Zieland vaan Holland losgemaak. In de zeventiende iew bleujt Zieland same mèt Holland wie noets teveure. 't Weurt hendeg belaangriek in de handel en de oorlogsveuring. In de achtienden en negentienden iew raak 't gebeed in verval.

In 1953 gebäört de groetste natuurramp in Nederland in de twintegste iew. Veural Schouwen-Duiveland en 't Zuid-Hollands Goeree-Overflakkee rake euverstruimp bij 'ne zwoere störm. In totaol sterve 1835 lui en väöl mie rake hun hoes kwiet. De internationaol hölp kump snel op gaank.

Noord-Braobant grens aon de volgende Nederlandse en Belsje provincies.




#Article 194: Zuid-Holland (220 words)


Zuid-Holland is 'n provincie in Wes-Nederland. 't Is mèt aofstand de groetste provincie vaan Nederland nao inwoeners. Mier es de helf vaan de Randstad ligk hei. De meiste inwoeners zien geconcentreerd in en roond de kerne Leiden, D'n Haag, Rotterdam en Dordrech, die inmiddels bekans of gans aoneingegreujd zien. Mie landeleke gebeie zien 't Wesland, 't Greun Hart, De Hoeksche Waard en Goeree-Overflakkee.

Zuid-Holland kint sins de lèste herindeiling (2019) 52 gemeintes.

In gein ander Nederlandse provincie zien zoeväöl gemeintes opgeheve en heringedeild es zjus in Zuid-Holland. In de negentiende iew had de provincie nog paar hoonderd gemeintes. Dit kump doortot de plattelandsgemeintes in dees provincie de rechsopvolgers zien vaan de ambshierlekhede in 't gebeed. Eder dörp en zelfs väöl gehuchte hadde oonder 't ancien regime 'nen eige hier gehad. Dit steit in tegestèlling tot beveurbeeld Friesland, boe me de vaanaajds groetsjaole grietenije mèt väöl neet-zelfstendege dörpkes tot gemeintes maakde. In 't Keuninkriek bleke de väöl landeleke gemeintes mèt mer e paar inwoeners neet te handhave. Daobij zien väöl dörper opgeslók door de ziech zjus in dees provincie ummer oetbreiende stei. Later zien ouch ummer mie lendeleke en veursteideleke gemeintes gefuseerd.

Zuug veur details de lies vaan geweze gemeintes in Zuid-Holland.
Zuug veur e gans euverziech vaan alle stei en dörper in de provincie Lies vaan plaotse in Zuid-Holland.

(v1830=100)




#Article 195: Noord-Braobant (171 words)


Noord-Braobant (officiële naom Noord-Brabant) is 'n provincie in zuidelek Nederland. Nao absoluut aontal inwoeners is 't de twiede vaan 't land. Geografisch vörmp Noord-Braobant d'n euvergaank vaan de kleilen in 't reviergebeed nao de oosteleke zavelgroond.

Braobant heet sinds 2021 61 gemeintes.

Noord-Braobant is vaanaajds 'n groete en diechbevolkde provincie mèt väöl dörper; daorum had 't vreuger ouch väöl gemeintes. Al begin negentienden iew, vaan 1810 tot 1821, begós me versjèllende dörper bestuurlek same te veuge. Ter verglieking: in Holland en Zieland weure daan allein de alderkleinste gemeintes opgeheve. Belaankrieke herindeilinge voonte wijer plaots in 1920 (stadsoetbreiing Eindhove), 1923, 1942 (oonder meir stadsoetbreiing Breda), 1973 (Land vaan Altena), 1994 (Noordoos-Braobant) en veural in 1997 (ganse provincie). De groetste herindeiling die me sindsdeen in de provincie had waor in de Meierij, boe me in 2017 de gemeinte Meierijstad instèlde. Veur 2022 steit nog 'n fusie in 't Land van Kuuk in de planning.

Zuug wijer lies vaan geweze gemeintes in Noord-Braobant.

Noord-Braobant grens aon de volgende distrikte, naomelek Nederlandse en Belzje provincies:




#Article 196: Friesland (246 words)


Friesland (officieel Fryslân) is 'n provincie in 't noorde vaan Nederland. Nao oppervlak is 't de ierste provincie vaan Nederland, meh 41% vaan dat oppervlak is full-time of part-time water. De provincie grèns aon Groninge, Drente, Euverijssel, Flevoland en Noord-Holland. De provincie kint veer bewoende (Wadden-)eilen: Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog.

Friesland is 't toesland vaan de twiede officieel taol in Nederland: 't Fries. 't Weurt door get mie es de helf vaan de Frieze gesproke. De Stellingwerve, 't zuidooste vaan Friesland, zien vaanajds neet Friestaoleg meh Saksischtaoleg. In de stei en groete plaotse die in de Renaissance veurnaom waore weurt sinds viefhoonderd jaor e Nederlands dialek gesproke: 't Stadsfries, dat erreg door 't Fries beïnvleujd is. Algemein Nederlands kump ummer mier in gebruuk ten koste vaan de versjèllende streektaole.

Sinds 2019 kint Friesland nog 18 gemeintes.

Friesland waor ummer al groetsjaoleg opgezat. De provincie bestoont oet èlf stei en 'n aontal lendeleke grietenije, traditioneel 30 meh nao 1814 32, die mèt de koms vaan de Gemeintewèt in 1851 transformeerde tot 43 gemeintes. Pas in 1984 woorte veur 't iers op groete sjaol gemeintes heringedeild. Daonao bleef 't nog ins tientalle jaore stèl. De lèste jaore zien obbenuits fusies gewees, te beginne in 2011 mèt de vörming vaan de enorm gemeinte Súdwest-Fryslân, daonao in 2014, 2018 en 2019 nog ins versjèllende aander deile vaan de provincie. Veur de koumende jaore zien gein nui herindeilinge veurzien.

Zuug veur e gans euverziech Lies vaan geweze gemeintes in Friesland.




#Article 197: Grönnens Laid (148 words)


't Grönnens Laid is 't volksleed vaan de provincie Groninge.

't Is 't einege volksleed dat officieel in 't eige dialek gesjreve steit.

Dit volksleed is in 1919 gesjreve door Geert Teis Pzn (pseudoniem vaan Gerhard Willem Spitzen). 't Is nog ummertouw geleef bij de Groningse bevolking en weurt oonder mie gebruuk es goalmeziek veur FC Groningen.

Van Laauwerzee tot Dollart tou, 
Van Drìnthe tot aan t Wad, 
Doar gruit, doar bluit ain Wonderlaand 
Rondom ain wondre Stad. 
refrain: 
Ain Pronkjewail in golden raand 
is Grönnen, Stad en Ommelaand; 
Ain Pronkjewail in golden raand 
Is Stad en Ommelaand! 

Doar broest de zee, doar hoelt de wind, 
Doar soest t aan diek en Wad, 
Mor rusteg waarkt en wuilt et volk, 
Et volk van loug en Stad. 

Doar woont de dege degelkhaid, 
De wille, vast as stoal, 
Doar vuilt t haart wat tonge sprekt, 
In richt en slichte toal. 




#Article 198: Groninge (provincie) (268 words)


Groninge (officieel Groningen, Gronings Grönnen) is 'n provincie in 't noordooste vaan Nederland. Sociaal besteit ze oet e dunbevolk platteland (de Ommelanden) um de gelieknaomege hoofstad die es centrum vaan gaans Noord-Nederland fungeert en de zevende stad vaan 't land is. De provincie grens aon Friesland, Drente en 't Duitse Nedersakse.

In de provincie Groninge weure dialekte gesproke die same 'n aofwiekende oonderverdeiling vaan 't Nedersaksisch vörme, bekind es Gronings-Oosfrieslands. Ouch in noordelek Drente weurt Gronings gesproke. Drei dörper zien Friestaoleg. De dialekte versjèlle wel vaanein, meh vergeleke mèt 't (Zuid- en Middel-) Drents en Twents valle de euvereinkómste op. Oongeveer 65% vaan de Groningers sprik nog Gronings; 't (relatief) aondeil vaan sprekers in de stad is evels väöl lieger es dat op 't platteland.

Groninge kint per 1 januari 2021 10 gemeintes.

In de provincie Groninge höbbe noe en daan herindeilinge plaotsgevoonde, minder dèks es in 't weste en zuide vaan 't land, meh dèkser es in Friesland en Drenthe. Groete herindeilinge waore dao in de jaore 1820, in 1969 (Stad Groninge en Stadskanaal), in 1990 (door de ganse provincie) en in 2010 (gemeinte Oldambt). In de loup vaan de jaore 2010 kaome evels nui discussies los: de provincie zouw, um koste te spaore, nog mer zès gemeintes mote umvatte. Oetindelek woorte de planne minder ambitieus. Verspreid euver 2018 ('t midde en ooste vaan de provincie), 2019 ('t noorde en weste) en 2021 (Delfzijl en umgeving) woort 't aontal gemeintes noe vaan 23 tot 10 trökgebrach.

Zuug veur 'n euverziech Lies vaan geweze gemeintes in Groninge.

Groninge grens aon de volgende distrikte (Nederlandse provincies en Duitse distrikte):




#Article 199: Boarnsterhim (183 words)


Boornsterhem (officieel (Fries) Boarnsterhim; deze naom is ouch in 't Nederlands gebrukelek) is 'n gemeinte in de provincie Friesland. 't Oppervlak bedreug noe 168,95 km², op 1 augustus 2013 woende hei 19.517 lui.

Boornstrehem is in 1984 oontstande bij de ierste Friese herindeiling, en wel oet de gemeintes Idaarderadeel, Rauwerderhem en e groet deil vaan Utingeradeel. Al sinds 1985 hètde de gemeinte officieel op z'ch Fries. Door de versjèllende achtergrun vaan de dörper in de gemeinte kós gein einheid in 't bestuur oontstoon. Zoe kaom 't tot instabiliteit; daobij had de gemeinte 'n slechte financieel positie. 
Me besloot daorum de gemeinte op te lufte; op 1 jannewarie 2014 zien de kerne verdeild euver Leeuwarden, Heerenveen, Súdwest-Fryslân en De Friese Meren (welke gemeinte per 2014 nui oontstoont).

De gemeinte Boornsterhem bestoont oet de volgende kerne:

De Friese naome, die hei tösse häökskes stoon, waore in de gemeinte officieel.

Bij de herindeiling gónge Roordahuizum, Friens, Jirnsum, Grouw, Idaard, Aegum, Warga, Warstiens en Wartena nao Leeuwarden; Rauwerd, Deersum, Poppingawier, Terzool en Sijbrandaburen nao Súdwest-Fryslân; Akkrum, Nes en Oldeboorn nao Heerenveen en Terhorne nao De Friese Meren.




#Article 200: Drenthe (272 words)


Drenthe (soms Drente gesjreve) is 'n provincie vaan Nederland, in 't noordooste vaan 't land. De provincie besteit veur e good deil oet zandgroond; in 't noorde en ooste evels ligk hoegtörf. De provincie bestoont veur langen tied veurnaomelek oet hei; in de twintegste iew zien väöl vaan die heivelde met bos beplant.

In Drenthe weure väölerlei variante vaan 't Nedersaksisch gesproke, die wel weure samegebrach oonder de naom Drents meh wieneg gemeinsjappeleke kinmèrke höbbe. Me moot versjèl make tösse de taol vaan 't zand, wat al sinds minseheugenis weurt bewoend, en die vaan 't veen, 't oontginningsgebeed wat pas in de lèste iewe woort gekoloniseerd. Op 't zand goon Drentse dialekte gesteidegaon euver in 't Gronings naomaote me wijer nao 't noorde reis. De veenkolonies zien 'n aander verhaol: in 't noorde weurt ech Gronings gesproke (dit gebeed is vaanoet de stad Groninge gekoloniseerd), 't zuie is 'n taolkundege misjmasj umtot de oontginning dao vaan versjèllende oondernumminge oetgong, die lui oet versjèllende plaotse mètbrachte.

Nog oongeveer d'n hèlf vaan de Drentenere spraok begin einentwintegsten iew Drents. De rockband Skik en ziene zenger Daniël Lohues höbbe veur nationaol succesvolle meziek in 't Drents gezörg.

Drenthe kint 12 gemeintes. Dat zien nao Flevoland de minste.

In Drenthe zien mer eine kier echte herindeilinge gewees, en wel in 1998. Veur deen tied had de provincie nog 36 gemeintes. Door de dao gebrukeleke bestuursvörm waor de provincie al ummer groetsjaoleg ingeriech. Nao 1998 zien in de provincie gein herindeilinge mie te verwachte.

Veur e compleet euverziech zuug Lies vaan geweze gemeintes in Drenthe.

Drenthe grens aon de volgende distrikte, naomelek Nederlandse provincies en Duitse distrikte.




#Article 201: Gelderland (185 words)


Gelderland is 'n provincie in 't ooste vaan Nederland en zuver nao laandoppervlak (zoonder water) gemete wiedoet de groetste vaan 't land. Drei veurnaom stei ligke drin (Nijmege, Arnhem en Apeldoorn), boe-um ziech drei landelike gebeje vörme: d'n Achterhook, de Betuwe en de Veluwe. De provincie grens aon Flevoland, Overijssel, Limburg, Noord-Braobant, Zuid-Holland, Utrech en de Duitse länder Nedersakse en Noordrien-Wesfale ('t is daomèt de einegste Nederlandse provincie die aon twie Duitse länder grens). Gelderland is, wie Limburg, in trèk es bestumming veur binnelands toerisme.

In d'n Achterhook en op de Veluwe weurt 'n Nedersaksische streektaol gesproke. Zuid-Gelderland kint 'n ing aon 't Braobants verwant dialek. Op de Veluwe goon Hollands en Nedersaksisch laankzaam inein euver.

Gelderland heet 51 gemeintes (2019)

Oondaanks zien groetde is Gelderland neet zoe dèks veurwerp vaan gemeinteleke herindeilinge gewees es de provincies in 't weste vaan 't land. Groete herindeilinge voonte plaots in 1818 (Veluwe en Reveregebeed), 1955, 1978 (Betuwe), 1984 (Land vaan Maos en Waal), 1999 (Bommelerwaard) en 2005 (Achterhook).

Zuug wijer lies vaan geweze gemeintes in Gelderland.

Gelderland grens aon de volgende distrikte (Nederlandse provincies en Duitse districte).   




#Article 202: Colla Bemelmans (317 words)


Colla Bemelmans (gebaoëre in Nut 1939) is 'ne Limburgstaoëlige dichter en sjriever. Hae woeënt in Nut en sjrif in 't Nuts. 
Nao zien sjtudie theologie in o.a. Bonn (Duutsjland), gaoëf hae part-time godsdeens en maatsjappielier aan 'n middelbaar sjoeël en daonaeve wèrkde hae op de boerderie. Hae is winnaer van de Veldeke-literatuurpries. Bemelmans zaot in de redaktie van 't Veldeke-Limburgtiedsjrif en waor ouch vuurzitter van de Veldekepries (tot 2006). Ónder zien eindredactie versjient in 2009 Platbook 3, uuëver sjerneermomente in 't laeve.

In 't Wuurdje van te vure vertèlt hae dat, als men tweetalig is, men twee talen evengoed kan spreken, verstaan en schrijven. Ik heb Nederlands en Limburgs gekozen omdat ik die twee talen perfect kan spreken, verstaan en zelfs schrijven. Ik kan wel meer talen verstaan of spreken, maar niet perfect. 

vuur de puzzel van 't laeve,
allein verlossing 
Es d'r achter de buim 
achter de sjterre get is, 
dan eis ich, dan bae ich, 
dat 't 'ne verloskundige is 

oet: Oplossing?, Wil Vesper 2006

Weg oet Nut

D’r waor ins e maedje van zieëvetieën jaor dat opins oet ’t dörp verdwieëne waor.
De jónge wiste ’t nog good: ze waor gister nog op de hangplek gewaes in häör sjtrak zjwart laere pak, de haore geverfd wie ’ne volièrevoeëgel, hóng vol mit iezer. Ze waor wie ummer nogal bleik van hoed, neet zoeë zier ómdat Nut gein sjtrand haet, meh ómdat ze ummer lang moewe droog en van die hoeëg gesjlaote truitjes van dat Minor_greun.
Opsporing verzocht: Verdrónke in de Pletsjbaek?

En ’t pasde neet in ’t rampscenario, vóng de politie.
De luuj van Nut geluifde dat ze in de scene zoot, ’n hennepplantage houw, ingetrokke bie ’ne fundamentalist, dinkelik verkracht en zelf oetgelokt.
Me huurt zoeëväöl op d’n daag van huuj.
De ouwe miensj woert oetgelache.
In Nut geluift jao nieëmes dat e maedje van zieëvetieën aan ’t water nao blome en vlinders kiek.




#Article 203: Lies van popacts (362 words)


Zuug ouch: Lies vaan Limbörgstaolege bands en artieste

ABBA; Acda en De Munnik; AC/DC; The Afterpartees; America; Christina Aguilera; Air; Ali B; Tori Amos; Anastasia; Anouk; Aphex Twin; Arno; Atomic Kitten; Audioslave

Ali B.; The Band; Bawrence of Aralia; Beach Boys; Beatles; Beef; Bee Gees; Chuck Berry; Björk; Black Sabbath; Bløf; Frank Boeijen; Bon Jovi; Marco Borsato; David Bowie; James Brown; Buena Vista Social Club

Can; Captain Beefheart; Mariah Carey; Ray Charles; Eric Clapton; Clannad; Coldplay; Phil Collins; Ry Cooder; Elvis Costello; Counting Crows; Cradle of Filth; Cream; Crosby, Stills, Nash  Young

Deep Purple; Depeche Mode; Destiny's Child; dEUS; DeWolff; De Dijk; Dire Straits; Doe Maar; Doors; Dreadlock Pussy; Dream Theater; Bob Dylan

eels; Eminem; Brian Eno; Evil Superstars

Fatboy Slim; 50 cent

Peter Gabriel; The Gathering; Genesis; Golden Earring; Gorki; Green Day; Raymond van het Groenewoud; Boudewijn de Groot; Guns N' Roses; The Guru Guru

Heideroosjes; Jimi Hendrix; Buddy Holly

Iron Maiden

Michael Jackson; Janse Bagge Bend; Jay-Z; Elton John; Norah Jones; Junkie XL

Harold K; De Kast; R. Kelly; The Kik; B.B. King; Kiss; Korn; Flip Kowlier; Kraftwerk; Lenny Kravitz; K's Choice

Lady Gaga; Nynke Laverman; Avril Lavigne; Led Zeppelin; Little Richard; Daniël Lohues; Jennifer Lopez

The Mad Trist; Madonna; Marillion; Bob Marley; Ricky Martin; Paul McCartney; Meat Loaf; Metallica; Mika; Millionaire; Kylie Minogue; Monza; Alanis Morissette; Van Morrison; Mumford  Sons; Muse

Nine Inch Nails; Nirvana; Noordkaap; Normaal; The Notorious B.I.G.

Osdorp Posse; Outkast

Paramore; Pearl Jam; Belle Perez; Pink Floyd; Elvis Presley; Prince; Public Enemy; Puff Daddy

Queen; Queens of the Stone Age

Radiohead; Rage against the Machine; Rammstein; Axelle Red; Lou Reed; Gé Reijnders; Rihanna; Rolling Stones; Roosbeef; Rowwen Hèze

Santana; Sex Pistols; Shakira; Theo Sieben; Sigur Rós; Skik; Slayer; Anne Soldaat; Solex; Britney Spears; Spinvis; Bruce Springsteen; De Staat; Statue; Steely Dan; Sting; Sugababes; Supergrass; Jan Swerts; Loes Swinkels; System of a Down

Talking Heads; Tame Impala; TC Matic; 30 Seconds to Mars; DJ Tiësto; Justin Timberlake; Tokio Hotel; Tina Turner; 2Pac

Van Dik Hout; Velvet Underground; Volumia!

Tom Waits; Whispering Sons; The White Stripes; The Who; Robbie Williams; Amy Winehouse; Winterslag; Within Temptation; Stevie Wonder

The xx; Xzibit

Yes; Neil Young

Frank Zappa; Zornik; Zuco 103




#Article 204: Archeologie (112 words)


Archeologie (Grieks: archaios - 'oud', logios - 'gelièrd') of oudheidkunde ies de weitensjap die door besjtudering van materieel euverbliefsele oet 't verleje inziech probeert te kriege in (de prehistorische fase) van culture, hun óntwiekkeling, de meneer woa-op culture ziech höbbe beïnvloed, enz. 

De modern archeologie is begonne mèt de inzichte van de geologe James Hutton en Charles Lyell.

De archeologie kènt 'ne praktische kant (veldwerk; 't doon van opgravinge) en 'ne theoretische kant (analyse, datering en conservering van 't gevónge materiaal; 't op grond van gevonge materiaal opsjtèlle, verbetere en bevestige van theorieë enz.). Ónterech weurt de archeoloog soms gezeen es 'ne (sjat)graver. Hae ies èvvel 'ne deskundige dae weitensjappelik bezig ies.




#Article 205: L1 (520 words)


L1 ies eine publieke regionale radio- en televisiezender in Nederlands Limburg.

De ièrsjte regionale radiozender in Limburg waor de Regionale Omroep Zuid (ROZ). Dae begoes mèt oetzende in 1945. De ièrsjte sjtudio sjtóng in Mesjtreech aan de Hasseltkade, en waor gevestig in 'n oud hièrehoes. De ROZ waor direk vanaaf 't begin same mèt de RONO (de regionale omroop in Groninge, Drenthe en Friesland) ónderdeil van de NRU (Nederlandse Radio Unie), en vanaaf 1969 wie de NRU opgóng in de NOS 'n ónderdeil van de NOS. In 1977 begoes de NOS mèt de boew van 'n nuuj sjtudio, umdat 't pand aan de Hasseltkade väöls te klein begoes te were. De nuujboew kaom aan de ganse andere kant van Mesjtreech, in de wiek Mariaberg aan de Bankasjtraot. Diet geboew kreeg al gauw de bienaam Ruumdesjeep vanwege 't väöl aluminium wat gebruuk waor. Sóms lepe de temperature in 't geboew hoag op, veural es 't in de zomer breujerig werm woort.

Eind jaore 80, wie de NOS alle regionaal umrope deeg verzelfsjtendige, woort de naam veranderd in Omroep Limburg. In september 1997 begoes Omroep Limburg mèt publieke regionale televisie. De commerciële Limburgse umroop TV8 waor in januari van dat jaor mèt televisie-oetzendinge begoes. De zendersj mooste destieds ein kanaal deile. In 1999 zint TV8 en Omroep Limburg goon samewèrke en óntsjtong L1. Van 'n fusie is noats sjpraoke gewaes. Diet moch trouwes ouch neet van 't Commissariaat veur de Media, umdat Omroep Limburg officieel nog ummer de zendmachtiging haet, en Omroep Limburg eine publieke umroop ies. L1 ies ein commercieel/publiek bedrief, dat in opdrach van Omroep Limburg de programma's deit make, en ónder dae naam ouch deit oetzende.

Noe d'n umroop zoa groat waor gewore, waor ouch de sjtudio aan de Bankasjtraot väöls te klein gewore. Destieds houw de NOS 't geboew geboewd veur huègstes 25 tot 30 man, meh noe wèrkde dao zoa'n 125 tot 130 luuj. Die woorte versjpreid euver inkel noadgeboewe in de tuin van de omroop aan de Bankasjtraot en in 't oud geboew van TV8 in Gelaen. Besjlote woort dan ouch um 'n nuuj sjtudio te boewe. D'r waore planne um te verhuze nao Zittert of Heerle, meh de gemeinte Mesjtreech houw de sjterkste kaarte in heng en verkoch Omroep Limbug (es eigenaer van 't sjtudiogeboew) 'ne flinke lap grónd aan de Ambyerwaeg Zuid. Sins fibberwari 2005 zendt L1 oet vanoet de nuuj sjtudio's in Amby.

L1 ies trouwes neet de enige regionale televisiezender in Limburg. D'r ies ouch TV Limburg. Deze zender haet, in tegesjtèlling tot L1, Limburg opgedeild in ach regio's mèt versjillende programma's. L1 gebruuk dezelfde programmering in gans Limburg, meh op televisie ies d'r regiosjpreijing veur reclame. Daonaeve besjteit ouch nog 't commercieel radiosjtation Star FM. Dat zendt sjuus wie L1 Radio oet via de kabel en de ether.

L1MBURG volgt L1 waor de sjlogan van L1, meh sinds 1 juli 2005 ies dat neet miè gans woar. Vanaaf daen daag kènt me in gans Europa kieke en loestere nao L1. L1 ies te zeen en te huère via de Astra 1H satelliet, transponder 112 (22000, 5/6) 12.6105 GHz / V 19.2°E




#Article 206: Heinric van Veldeke (595 words)


Heinric van Veldeke (Henric van Veldeken) (ongevier 1128, Spalbeek - nao 1190) waor 'ne Oudlimburgse hofdichter.

Van Veldekes laeëvesloup wit me neet väöl. Waarsjienlik sjpraok hae Frans en Latien, en haw hae kènnis va rech. 't Is neet zieëker woeraan Van Veldeke is gesjtorve, mer 't waor nao 1190 en vuur 1205, toen 'r doer Wolfram von Eschenbach woert genumd in ziene Parzifal.

Hae is d'r ieësjte sjriëver van de Lieëg Leng (De Nederlande) woeëvan d'r naam bekind is. De Nederlandse, Limburgse en Duutsje literatuurgesjiedenis beginne mit Veldeke. E waor d'r ieësjte dae in 'n Germaanse taal 't eindriem gebroekde - dat in daeën tied waal gebroekelek waor in de Romaanse tale - in de plaats van 't bis doe gebroekelike midderiem. Hae is geboere op de plek woeë saer de 13 ieëw de zgn Veldekewatermuële sjteet aan de Demer, in 't vuurmalig gehuch Veldeke bie Spalbaek, in de buurt van Hasselt. Hae sjreef zien ieësjte wirk tösje 1170 en 1190, ónger besjerming va gravin Agnes van Loon, köster Hessel va St.-Servaas in Mestreech en Hermann von Thüringen.

In 1852 wis me al oet Püterichs Ehrenbrief (1462) dat Veldeke 'n Servaaslegende gesjrieëve how, mae ze waor nog neet truukvoonde. Bis me in 1856 fragmente ontdèkde in Aubel versjneje es huuskespapier.
Dit handsjrif datiert oet 1470 en woert in 't Mestreechs Begaardenkloeëster gesjrieëve. Nao 1856 woerte in Duutsjland oeërsjprónkeleke handsjrifte truukvoonde. Ze woerte gedatierd op ongevier 1200 en de taal is die va Tongere-Mestreech. Rond 1300 zowwe de fragmente nao Duutsjland verhuus zieë woeë ze model sjtónge vuur d'r Beierse Servaas en woeë ze in d'r 15/16de ieëw versjneje woerte es bookbeendersmateriaal.

Veldekes ieësjte wirk oet 1174 besjrieëf de laevesloup (vita; Latiens,'laeve) van Sintervaos, dae de petroeënheilige van Mestreech is. Sintervaos is 'nen Armeen, dae nao Lotharinge trèkt en biesjop van Tongere waert. Meh de zóndige Tongenare wende ziech va Servaas aaf dae nao Mestreech vlöcht, woeë hae vernumt dat God de Tongenare sjtraove wil mèt Attila d'r Hun. Servaas baejt bie 't graaf va Petrus om 't ónheil aaf te kiere, wat neet lökt mer hae krieg waal 'ne zilvere sjluuëtel woeëmèt hae de gedode Tongenare vergaeving sjinkt.  

Veldekes twiede wirk behandelt de wóndere die Servaos nao zienen doeëd verrich zow höbbe. Va dit wirk wuurt aangenómme dat 't tösje 1174 en 1185 gesjrieëve is. 

Veldekes belangriekste wirk waor de Eneide, uuëver de Trojaanse held Aeneas. Dit wirk waor de ieësjte hoofse roman in 'n Germaanse taal en gebasierd op de in 't Oudfrans gesjrieëve Roman d'Énéas. Eneide woert gesjrieëve rond 1175 op 't hof van d'r graaf va Kleef. Allein de Middelhoeëgduutsje vertaling van de Eneïde haat de historie euverlaef.

Vanwaeëge ziene excellente techniek haw Van Veldeke väöl invlood op d'r Duutsje literatuur vanaaf de twelfde ieëw. Hae woert gewaardierd vuur ziene lyrische poëzie, woeëvan ongevier dartig vuurbeëlde höbbe uuëverlaefd. 

Swer mir schade an mîner vrowen,
Dem wünsche ich des rîses,
Dar an die diebe nement ir ende.
Swer mîn dar an schône mit trouwen,
Dem wünsche ich des paradises
Unde valte ime mîne hende.
Vrâge iemen, wer si sî,
Der bekenne sî dâ bî:
Ez ist diu wolgetâne.
Gnâde, vrowe, mir,
Der sunnen gan ich dir,
Sô schine mir der mâne.

Swie mîn nôt gevüeger waere,
Sô gewunne ich lieb nâch leide
Unde vröide manicvalde,
Wan ich weiz vil liebiu maere:
Die bluomen springent an der heide
Die vogel singent in dem walde.
Dâ wilent lac der snê,
Dâ stât nu grüener klê,
Er touwet an dem morgen.
Swer nu welle, der vröwe sich,
Niemen noet es mich:
Ich bin unledic von sorgen.




#Article 207: Handel (387 words)


Handel is 't oetwissele vaan geujere, deenste en aander kosbaar zake. Handel is 't basisprinciep vaan eder ikkenomie. 't Drieve vaan handel weurt ouch sjachele geneump.

De ierste oetwisseling vaan geujere of deenste gaof 't al in 't Paleolithicum (de Awwe Steintied) mer kaom pas ech op in 't Mesolithicum (de Middelsteintied). 't Gief bewieze tot al 150.000 jaor trök woort gesjacheld euver groeten aofstand en tege d'n tied tot de homo sapiens oet 't Neolithicum kaom (de Jonge Steintied, 10.000-2000 v.Chr., indegend mèt de introductie vaan 't sjrif) en stei en landbouwgemeinsjappe vörmde, waor handel 'n essentieel deil vaan 't leve. De stap nao 'n gevestegde, agrarische levesstijl transformeerde de minseleke sameleving en leide bis e veujseleuversjot, zoetot me nui zake wie wèrktuig make en weve kós oontwikkele. Dees ambachslui creëerde daan 'n euversjot vaan hun produkte, wat ze weer kóste verhandele veur veujsel. Dörpe gónge ziech specialisere in produkte die door 'nen aandere geleef waore en roond 3000 v.Chr. hadde de Mesopotamiërs handelsroutes gevesteg mèt de stei in de Indusvallei - mesjiens de ierste verbindinge tösse oongelieksoortege steieleke gebede.

Handel is 'n motor die ikkenomieë aonzèt, sociaol interactie vergemekelek, polletiek veranderinge stimuleert en veurt nao de verspreiing vaan ideeë, taole, geujere, culture, relizjie, riekdom, lui en krenkdes. Via handel sjare lui geujere in oet wei streke, huurde ze euver gebäörtenisse en zworve ze oet nao oonbekinde plaotse veur nui kanse. Handel heet relaties tösse meugelek rivaole gestabiliseerd mer ouch geveurd nao konflikte, oorloge en 't oonderwerpe, oetmaorde en oonderdrökke vaan mieljoene, mesjiens wel mieljaarde lui. Door alle tije heen zien richards opgestande, oondergegaange en opgewek umtot de minseleke basisbehoefte handel tot noedzaak maakde.

Wie dèks mèt aw Germaonse wäörd in 't Limbörgs is 't duuster of handel vaan 't Duits of Nederlands de taol in kaom, of, wat realistischer is, al veur de vörming vaan dees twie taole gebruuk woort in Limbörg. 't Drieve vaan handel weurt in 't Limbörgs ouch sjachele geneump. Ouch heivaan is de etymologie duuster, al zal 't woersjijnelek 'n verlimbörgs woord mótte zien gewees vaan 't Vlaoms (schachele). Iemes dee sjachelt weurt allewijl in 't Mestreechs dèks 'nen handeleer geneump, mer dat is 'n verhollandisering. Eigelek sprik me meistens vaan sjacheleer of marchang (marsjang, vaan 't Frans). Handele weurt nog ummertouw in 't Mestreechs marchandere geneump (vaan 't Frans marchander).




#Article 208: Relizjie (6418 words)


Onger relizjie versjtit me meistal godsdeens, letterlik band mèt (religare)  God, ein god, gode, of ein hoëger weze. 'Ein religie' is in dees zin ein van de väöl vörm van zingaeving (zeuke nao beng). In breiere zin is 't 'n mieë algemein vörm van spiritualiteit, geveulens, gedachte met betrèkking tot de zin van 't laeve in relatie tot óf 'n mach of manifestaties van ein mach óf ein (bewus) neet nader gediffinniieëd beginsel of essensie.

Eeder relizjie betaomp ziech oet 'n zeumering vaan geluifseuvertuiginge. Eder relizjie oonderwies of veerkoondeg häör eige woeregheije euver de wereld, de minsheid en God (of gäöj). Dees geluifseuvertuiginge make ouch klaor wie de volgelinge ziech vaan 'n bepaold relizjie de verlossing of verleechting kinne vinde en boeveur dit e belaangriek buut is in hun spiritueel reis. Oet dees zeumering vaan geluifseuvertuiginge vleuit de zeumering vaan geluifsopvattinge oet die vasligke wee de autoriteit höbbe en in wiewiet zie hun autoriteit mage oetoefene op hun lui. Oet hun euvertuiginge liere relizjie wat hun woerheid is euver 't leve en d'n doed, lieje en hoop en wat 't gief nao d'n doed. Ze geve beteikenis aon 't leve en liere de volgelinge vaan relizjie hoop bij lieje en verlees. Geluifseuvertuiginge, rituele en ethiek zien de drei hoofeleminte vaan relizjie, boevaan de geluifseuvertuiginge ziech tot de belaangriekste behuurt, umtot ziech dao oet de rituele en ethiek höbbe gevörmp. Theolozjie ranzjeert die geluifseuvertuiginge tot get wat de lui verstaon. Sommege relizjie, wie islam en versjèllende geïnstitutionaliseerde vörm vaan Christendom (wie Kathelicisme en Christelek-Orthedoxie), höbbe e gans verfiend systeem oontworpe dat ziech de theolozjie eige maak. Aander relizjie, wie hindoeïsme, jäödom en väöl neet-geïnstitutionaliseerde vörm vaan prottestantisme, bassiere hun theolozjie op de verhaole oet hun beuk. Weer aander, wie boeddhisme en zoroastrisme, betaome bis de relizjie die systeem en verhaol combinere bis ein theologie. Veer nömme de relizjie die hun geluifseuvertuiginge bassiere op gaans en allein verhaole eigelek relizjie zoonder wirkeleke theolozjie. Theolozjie is naomelek strik geboonde e systeem van relizjieus reigels. Of relizjie ziech betaome bis theolozjie, verhaolene of get d'r tössenin hink aof vaan miedere dinger, boe-oonder hun historie. Relizjie wie 't jäödom en hindoeïsme zien rilletief aajd vergeleke mèt de meiste nog levende relizjie. Zie zien oontworpe veurtot de Aajdgrieke in beeld kaomde. De Grieke stoonde d'r um bekind hun relizjie oetein te zitte in 'n hendeg oetgewirkde theolozjie. Daomèt tot de Jäöse en Hindoeïstische relizjie historisch gezien logiescherwies verhaolend vaan eerd zien en 't dèks ouch door jäö en hindoes es beleidegend weurt gezeen um de relizjie te theolizere, in aander wäörd um hun reigels um te zitte in e systeem. 'n Aander reije kin dat vaan lidmaotsjaop zien. Bij stammerelizjie is 'ne geluivege geine geluivege door 't geluif mer door 't blood wat 'r druug. Väöl inheimse relizjie oet Noord-Amerika höbbe daodoor väöl eweg vaan 't jäödom. Me betaomp ziech bis 'n relizjie umtot de awwers behure tot 'n relizjie, of me dat noe wil of neet. Dit soert relizjie zien tribaol vaan eerd. Jäödom is evels 'n oetzoonderlek relizjie wat dit betröf. 't Kin, wie de Noord-Amerikaanse inheimse relizjie, weure gezien es 'n stammerelizjie, umtot 't jäödom weurt euvergebrach vaan mojer bis kind. Mer 't kin ouch weure gezien es 'n ope relizjie, wie Christendom en Islam, umtot me ziech kin bekiere tot 't jäödom. Relizjie wie 't christendom en d'n islam zien dat evels neet. Umtot me ziech kin bekiere tot de twie lètsgenömde relizjie, mot me lui trèkke um ziech aon te slete bis de relizjie. Daoveur, zoe dachde de christene en mohammedaone (aonhengers vaan d'n islam) in eder geval, heet me e klaor systeem nudeg dat begriepelek is veur nui lui: theolozjie dös.

Allewel 't evels väöl mie relizjie gief in de wereld, betaome de meiste intakte relizjie ziech bis ein vaan de twie groete relizjiegróppe. Die twie zien de Abrahamse relizjies (Jäödom, Christendom en Islam) en de Oesterse relizjies (Taoïsme, Confucianisme, Hindoeïsme, Boeddhisme en Shinto). Zoewel Abrahamse relizjies es Oesterse relizjies höbbe 'n gedeilde oerspronk, evels is 't verband tösse Abrahamse relizjies en Oesterse relizjies bis allewijl nog neet gevoonde.

De Abrahamse relizjie höbbe hun naom te daanke aon hunne gedeilden ierste profeet: Abraham. Me nömp 't ouch wel de judeo-christeleke traditie, evels weurt dit allewijl door de meiste weitesjappers neet mie gebruuk door 't gemis vaan 'n islamitische term in 't woord. De relizjies höbbe hendeg väöl gemein.

Zoe geluive de jäö, christene en mohammedaone alledrei tot de mins is gesjape nao 't evebeeld vaan God en tot dizze God de wereld oet 't niks heet gesjape. De Abrahamiste, zoewie de aonhaangers vaan dees relizjie ouch weure genömp, geluive daoneve ouch in de vrij wèl. Dee höbbe de lui gekrege um zelf te beslete wie ze motte leve, plös 'n zeumering reigels en gebaoje die de lui de weeg leijt nao e good en heileg leve. Me geluif ouch tot God oets de wereld oet al häör eleng zal haole en universeel vreij zal stiechte. Daoveur kin 't evels 'n periood geve vaan väöl oorlog en eleng. Me geluif teslot ouch tot de lui de opdrach höbbe gekrege Gods wil op eerd oet te veure. De tekste vaan de Abrahamiste komme veur e groet gedeilte mèt mekaar euverein. Evels mot me verstaon tot 't iers 't jäödom goof, boenao 't christendom vólgde, um teslotte daonao de islam veur 't iers te zien in de historie. Heidoor höbbe mohammedaone 't mies gemein mèt de aander relizjie en de jäö eigelek 't mins. De drei heileg beuk zien es volg:

Dit höbbe ze gemein:

't Gief twie groete versjille tösse de Abrahamiste. Zoe gief 't in 't Christendom de Drei-einheid. Christene geluive ouch in einen God, zjus wie jäö en mohammedaone, evels geluive zie tot God besteit oet drei persoene: de Vaojer, de Zoon en d'n Heilege Geis. Dit bots veural mèt de mohammedaone, die geluive tot de Drei-einheid 't christelek geluif in eine God oonwoerechteg maak. 'n Aander versjil is 't zeen vaan Jezus es Messias. Mèt de mohammedaone en christene bots dit neet hendeg, 't innegste versjil dat 't hei gief is tot de christene geluive tot Jezus daodwirkelek de messias waor en de mohammedaone geluive tot Jezus zie wirk op eerd neet kos aofmake (dat heet Mohammed daan volges de mohammedaone evels wel kinne doen, iemes boe de christene weer neet in geluive). Nein, 't versjil bots hei veural mèt de jäö, die d'r in de Tora ophamere tot me nog ummertouw moot wachte op de Messias. Dee is volges de jäö dös nog gaaroet neet gekomme. Allewel de mohammedaone dös wel in Jezus geluive, dèks oonder zienen Arabische naom Isa, gief 't geine Jezus in 't jäödom. Wat daan weer hel bots tösse christendom en islam is 't geluif vaan de christene tot Jezus de zoon vaan God is, volges de Mohammedaone is 't evels oonmeugelek tot God 'ne zoon zaw kinne höbbe, aongezeen Heer geine mins is. Groetse botsing tösse de jäö en mohammedaone ligk 'm veural in de euvernömming vaan de Tora, te opziechte vaan wie de christene dat höbbe gedaon. De christene gebruuke letterlek de gansen Tora es 't Aajd Testemènt en acceptiere de jäö es de opstiechters vaan 't christendom. Heidoor is de band tösse 't jäödom en 't christendom euver 't algemein stèrker (al is de band tösse Europeane en Jäö in de historie toch dèks oonwinselek gewees). De islam heet daodoor 'n zwakere band mèt de 't jäödom umtot 't de verhaole vaan de Herbreeuwse Biebel wel acceptiert es de ierste goddeleke opebaoring, heet de islam de verhaole meh gedeiltelek euvergenomme en geïslamiziert. Daoneve besjrijf de Koran dat de Herbreeuwe oet d'n tied vaan de Tora touwkomstege Islamiete waore, dewijl ze de Jäö oet d'n tied vaan Mohammed es oonweerdeg besjrieve. Evels besjrijf de Koran wel tot de bande tösse christene en jäö mot weure vasgehawwe en tot dees relizjies es evenweerdeg motte weure gezeen: es aander wege nao 't zelfde dool. Get vergeliekbaars kump me neet tege in de Biebel. Welk relizjie dös 'n beter band heet mèt wel relizjie is dös eigelek neet te zègke.

De veurnaomste relizjie die ziech betaome bis de Oesterse relizjie zien hindoeïsme en boeddhisme, evels valle hei oonder ouch de veurnaomste relizjie vaan China, taoïsme en confucianisme, en de veurnaomste relizjie vaan Japan, shinto. Taoïsme woort mie es twiedoezend jaor geleije in China gestiech door Lao Tzu, dee weurt gezeen es de autäör vaan de Tao Te Ching, 't book boeop de taoïstisch filosofie is gebassierd. Dees relizjie propagiert de einvajd en oonbaotzöchdegheid mèt de Tao, 't centraol en sjikkend princiep vaan 't universöm. Volges de wet vaan de tao (Limbörgs: de weeg) kiert alles trök nao zie beginpunt en zit 't gans beslote in zien deile. Door de tao geit alles vaan 'ne staot vaan neet-zien nao zien en weer trök nao neet-zien. Door de tao oongeheenderd zien geng te laote goon, weurt de wereld 'ne röstege plaots. Confucius waor 'ne lieraar oet de periood 551 bis 479 veur Christus, dee doezende studènte had en haverwege zie leve 't taoïsme verleet en op zien theorieje 't confucianisme stiechde. Heer geluifde d'r in tot de minsheid 'ne staot vaan perfectie kos bereike door de geis te költiviere. In zien lier weurt de touwiejing aon de awwers en rituele benaodrök, en weurt d'r väöl weerde gehech aon oontwikkeling, zelfcontrol en moreel gooj sociaol activiteite. Allewel 't confucianisme mie 'n wereldbesjouwing waor euver wie me e zjuust en moreel good leve kos leije en gein georganizierde relizjie, woorte de ideeje vaan Confucius de staanderd in de Chinese polletiek en weitesjap en woort 't oetindelek aongenomme es de keizerlek ideolozjie. 't Confucianisme heet 'n geweldeg invlooj gehad op aander Oesterse relizjie, zoewie 't taoïsme en 't boeddhisme. 't Boeddhisme heet ziech evels veur 't groetse gedeilte gebassierd op 't hindoeïsme, dat de veurnaomste relizjie vaan India is. Hindoes geluive in de brahma, 'n iewig, ooneindeg princiep dat gei begin en ind kint en de brón en inhaajd is vaan al 't leve. Daoneve geluive Hindoes in transmigratie (de ziel die bij d'n doed in 'n aander liechaom euvergeit) en reïncarnatie (de krink vaan doed en weijergeboorte). Hindoes geluive ouch in karma, 't idee tot iemes zien handelinge in 't eint leve 'n direk effek höbbe op de gebäörtenisse in 't kommend leve. Veur hindoes kump de verlossing wienie ze oetindelek weure bevrijd vaan de krink vaan leve en doed. Op de lètse twie relizjie, confucianisme en hindoeïsme, is boeddhisme groetedeils gebassierd, de veurnaomste relizjie vaan Centraol- en Oes-Azië. Veur boedhiste is de wereld 'n gevengenis vaan lieje en illusie die lui aofhilt vaan 't vinde vaan de vrijegheid en verleechting. Boeddhiste geluive tot 't dool vaan 't leve is tot me liert tot niks ummertouw blijf veurbestande en dat lieje oontsteit doortot lui ziech hechde aon de dinger in 't daogeleks bestande. Lui zien veurbestömb um de krink vaan leve en doed te herhaole, bistot ze bis dit inziech komme. Slechs door ziechzelf ls te make vaan de begierte en door hun eige identiteit op te geve, kinne lui bevried weure oet dees krink. De oetzöndering vaan de Oesterse relizjie is shinto, 'n lokaol en inheims relizjie vaan Japan, die de naodrök ligk op de veriering vaan de natuur, de veurawwers en de aw helde. Dees relizjie benaodrök de däög vaan 't leve mèt e 'woer hart', dat wil zègke oprech en rechgesjaope, 'ne staot dee slechs meugelek is door ziech bewös te zien vaan 't goddeleke. Get dat alle Oesterse relizjie gemein höbbe is dat me neet geluif in eine God. Sommege boedhiste geluive gaaroets neet in 'ne God, hindoes geluive weer in hoonderde gäöj. De kringloup vaan natuur, leve en doed is ouch get wat me kin trök vinde in de Oesterse relizjie en najleks in de Abrahamse relizjie.

De veer groete filosofische levesvraoge laote meistens good 't versjil zien tösse versjèllende relizjie. De vraoge zien euver 't algemein:

Um de ierste vraog te beantwoorde, mót me weite tot 't innegste boe relizjie 't euverins zien op groond vaan dees vraog, is tot 't 'n reij gief boeveur me op eerd is. Eder relizjie opziech nuujd lui um mèt te doen un häör spiritueel reis. Die reis is ein vaan de groetse dinger die relizjie kinne aonbeije en de vörm d'rvaan versjilt groet per relizjie, evels allemaol mèt dezelfde boodsjap: me is hei veur 'n reij en mèt 'n buut. Oet force vaan de christene beveurbeeld, betaomp eus reis en de reij boerum v'r op eerd zien oet 't vinde vaan de verlossing vaan de zun en 'n iewegdäörend leve in d'n hiemel. 't Christendom heet volges weitesjappers dit idee vaan d'n hiemel of 't paradies opgepik oet 't zoroastrisme, 'n aw Perzisch relizjie. De zoroastristische roots zien ouch trök te vinde in de islam. Mohammedaone geluive naomelek tot de reis de meneer boe-op me de leefhöbbende euvergaaf aon de wil vaan God bewies, zoewie die weurt oonderweze door de profeet Mohammed, zoetot me, naotot me beoerdeild is op d'n Daag vaan 't Oerdeil, de brögk euversteek dee nao de gare vaan 't Paradies leijt.
De hindoes dinke evels weer get gans aanders: me is op eerd um 'n spiritueel zeuktoch te make, zoetot me bevried kin weure oet de krinkloup vaan 't ummertouw weer gebore weure en op die meneer kine oontsnappe aon de tiejlekheid vaan 't minslek leve. Op groond vaan de Boedhiste reis me weg vaan 't lieje nao 'ne staot vaan zien boe-in me bis woere wiesheid en verleechting is gekoume.
De jäö make 'n reis die 'n meneer is um hun leefde veur God te toene door zien geboje in de praktiek te bringe; dees veraandere en redde neet allein de jäö meh ouch de wereld.

De versjillende relizjie höbbe eder hun eige visie roontelum de spirituele reis, versjillende ideeje euver 't goddeleke en versjillende meininge euver de wereld, mèt naome es 't um de vraog wie me mót leve geit. Wienie 't evels geit euver 't liere vaan mètdoog, 't vereurdeile vaan moord en klaije, 't bevördere vaan leefdaojegheid veur de erme, en gooj dinger doen op 't algemein en 't vereurdeile vaan oonrech dat aander weurt aongedaon, lieke ze gans en al op mekaar. De idee vaan de universele geldegheid vaan moreel wètte weurt de natuurwèt genömp, en heet 'ne groete rol gespäöld in inkele christeleke en joedse tredisies en theorieje vaan oonder aandere Thomas vaan Aquino en Maimonides. Versjillende relizjie kinne 'n variant vaan de gawwe reigel: Benaojer aander lui zoewies diech wils tot ze diech benaojere. 'n Aontal relizjie, boeoonder 't jäödom, geve 'n positief benaojering, zoewie dee ierder is gecititeerd. Aander relizjie, wie 't christendom en de islam, geve 'n negatief formeliering vaan dit ethisch inziech: Wat geer neet wil wat uuch gebäört, dooch dat ouch 'nen aander neet. De gawwe reigel rappeleert lui d'r aon tot me 'n leefhöbbend relatie vol mètdoog mèt iemes kin opbouwe wienie me zien geriechheid op ziechzelf en zien tröktrèkke op ziechzelf kin euverstijge; wat us pijn deit, deit aander pijn. Wat 'n heilzaom wirking heet in us, genees ouch aander. Moraliteit begint daomèt mèt dees gedeilde heilege woerheid.

Veur de Abrahamse relizjie gief 't de idee vaan de heilegheid vaan 't leve due geworteld is in eine God dee gans en al 't leve heet gesjaope en al 't leve get vaan Zien heilegheid heet gegeve. Dees heilegheid kin versiedene niveaus in de relizjie vaan Abraham. Alleriers zien de dinger op dees wereld 'n bepaolde mate vaan respec versjöldeg umtot God ze gesjaope heet. Daoneve zien de levende wezes op eerd zoewel door God gesjaope wie gezegend um ziech veurt te plante en de soert in stand te hawwe. Te slot zien alle lui gesjaope, gezegend en gemaak nao 't beel vaan God. In Abrahamse relizjie is 't leve heileg umtot God 't gesjaope heet en heet me neet 't rech um 'n ind te make aon dat wat God gesjaope heet. Wel is 't zoe tot de minsheid bove aon de lèdder vaan heilegheid steit.
In oesterse relizjie weurt de heilegheid vaan 't leve breijer touwgepas. In beveurbeeld 't boeddhisme, hindoeïsme en aander relizjie gief 't heilegheid in 't leve umtot me geluif tot 't goddeleke aonwezeg is in al levend dinger. Stèrker nog, väöl oesterse relizjie liere vegetarisme es de meneer um de ethische weerd vaan ahisma te oondersteune, wat wil zègke: 't aofzeen vaan geweld contra al levend wezes. In oesterse relizjie kump ierbeid veur 't leve veurt oet de idee dee karma heet. Karma is 't geluif dat me krijg wat me geef. Wienie me dös e gewelddaojeg leve leidt, zal me te lieje höbbe van geweld, in dit leve, daan wel in de leve die me leijt nao de wijergeboorte. 't Leve mot gerespektierd en besjermp weure, umtot 't respektiere vaan 't leve 'n deil is vaan 't leije vaan e verleech, neet-gewelddaojeg bestande.
Me kin ziech aofvraoge boeveur 't, es relizjie in hun algemeinheid de heilegheid vaan 't leve liere, zoeväöl geweld gief op dees wereld (en goof). 'n Antwoord is tot lui neet perfek zien. Relizjie beije 't riechsnoer en de kaojer um e good leve te leije, oetindelek zien lui zelf evels verantweurdelek veur wat ze doen.
Alle relizjie liere tot wat de lui gegeve weurt in hun leve mot weure gedeild mèt lui die in noed zien. In oesterse relizjie is leefdaojegheid 'n meneer um e good karma te kriege. In Abrahamse relizjie kump 't gebod um get aon de erme te geve veurt oet 't geluif tot God gans en al bezit umtot Heer de wereld gesjaope heet; in feite bezitte de lui op groond vaan de Abrahamse visie niks (ouch al dinke lui mesjiens vaan wel). In plaots daovaan heet God de lui gans en al in bruiklien geve. Me wèrk hel um bepaolde dinger te kriege. Aander dinger, wie gezoondheid, intelligentie en telènte zien klaore gesjènke vaan God. Wat me heet, mót me deile, umtot leefdaojegheid de meneer is boe-op me aon God kin toene tot me kontènt is te deile wat Heer mèt de lui deilt. Tzedaka is 't Herbreeuwse (de relizjieus taol vaan de jäö) woord veur leefdaojegheid en 't vörmp e belaangriek oonderdeil vaan de geluifspraktizeringe vaan de jäö. 't Geve vaan aalmoze, zakaat, vörmp ein vaan de vief zuile vaan de islam en 't is ein vaan de belaangriekste oonderdeile vaan de heilege islamitische maond ramadan.
Lui neet nao hawwe die pijn doen, is väölliech de meuilekste en belangriekste lès die relizjie lui perbere te liere. De natuurlek reflex vaan lui die koed is aongedaon, is um aander lui betaold te zètte. Relizjie perbere dees neiging in toom te hawwe en lui te liere um de lui die koed doen neet nao te hawwe. In Europa kump 't cultureel idee um neet nao te hawwe vaan de Abrahamse relizjie: umtot God us eus zun heet vergeve, mótte veer aander ouch hun zun die ze tege-euver us höbbe begaange, vergeve. In 't christendom geef Jezus 't veurbeeld vaan dit vergeve door degein die häöm höbbe vermoord neet nao te hawwe. In 't jäödom is d'n heilegen daag Jom Kippoer (Limbörgs: Groete Verzeunsdaag) gewied ain 't vergiffenis sjinke en vergeving vraoge aon God en aandere. In de islam is de heilege maond ramadan gewied aon leefdaojegheid eb 't vraoge en sjinke vaan vergiffenis.

Väöl relizjie geluive tot lui hun groetse potentieel es spiritueel wezes neet allein kinne verweizeleke, meh in heileg gemeinsjap mèt aander. De Talmud en de Masai in Afrika kènne e gezègkde: Stek geböndeld in 'n wösj zien oonbreikbaar. 'n Inkel stek kin e keend breke. In 't jäödom is bij e formeel gebeij de aonwezegheid vaan 'n minjam veries, 'n zeumeling vaan tien volwassene, wat 't beleng vaan de gemeinsjap verstèrk. In 't theravada-boeddhisme weurt de gemeinsjap vaan monnike sangha genömp; ein vaan de belaangriekste spirituele illemènte vaan de sangha is 't samekoume veur mèdetatie en gebeij. Relizjieus orde vaan priesters en nön in 't katholicisme oonderhawwe hun gemeinsjap mèt mekaar en de kèrk door 't gebeij en ieredeensde.
Inkele relizjieuze gemeinsjappe zoondere ziechzelf aof vaan de maotsjappij. Chassidische jäö, sommege boeddhistische monnike, trappiste en aandere katholieke monnike, en mennoniete beveurbeeld keze d'rveur um e hendeg geïsolierd en strik leve te leije. Dees relizjieus gróppe zoondere ziech aof um hun levenswies te behawwe, ziech te concentriere op hun gebeijsleve en hun spiritueel gemeinsjap te besjerme tege de verlokkinge vaan de boetewereld. Neet alle relizjieuze gemeinsjappe eise zoen geïsolierd bestande. Beij types gemeinsjappe staon veur oetdaginge: geïsolierde gemeinsjappe staon veur de opgaaf um ope te staon veur wat de boetewereld te liere heet. Ope relizjieuze gemeinsjappe staon veur de oetdaging hun relizjieus identiteit te behawwe en euvere te drage. Beij opgaves zien groet. De twie wege zien hendeg versjillend, meh in beij weurt geperbeerd um lui spiritueel same te binde en wierbaar te make tege de kaw van de modern besjaoving.

Relizjie help lui mèt de angs veur d'n doed um te gaon door hun te laote weite wat ze kinne verwachte nao d'n doed. Intrèssant is dat, oondaanks alle detailversjille in 't antwoord, relizjie in eint deenk euvereinstömme: 't idee tot de neet 't ind aongief. Lui betaome ziech bis e liechaom en 'ne geis op krach vaan relizjie, en allein 't liechaom hiemelt. Heimèt geve alle relizjie dös 'n taomelek klaor antwoord op de daarde vraog. De geis of ziel (nefesj of nesjama genömp in 't jäödom en atman in 't hindoeïsme) is de entiteit die wijer leef nao d'n doed. Oesterse en Abrahamse relizjie höbbe evels versjillende ideeje euver wat de geis meint. In oesterse relizjie wie 't hindoeïsme en 't boeddhisme zien de individuele geize gein oondersjeije geize; ze betaome ziech eine veur eine bis de groete wereldgeis. In de abrahamse relizjie betaomp de geis ziech neet bis de heilege geis of ziel mer is 't 'n zelfstendeg entiteit. In 't jäödom weurt euver de geis dèks gesproke es 'n aosem of wind ('t zoroastrisme deilt 't geluif tot edere geis oet God veurtkump en weer mót trökkiere nao God). Betwis weurt of de geis noe 'n deil vaan God is of get aanders. Wat de geis persies meint, is minder belaangriek es 't feit tot 't, diir 'n oondersjeid te make tösse us es fysiek en spiritueel wezes, leve nao d'n doed gief.
In inkele relizjie weurt 't leve nao d'n doed gekènmerk door plaotse: d'n hiemel en de hel veur christene en jäö en 't hof ('t paredies) en 't vuur (de hel) veur mohammedaone. Hindoes en boedhiste kinne zjus gei riechteg leve nao d'n doed. Hindoes geluive tot de geis blijf reïncarnere bis heer 'ne staot vaan perfektie heet bereik. Op dat momint weurt heer verlos vaan de krinkloup vaan leve en doed en weurt heer vereineg mèt de wereldgeis, dee steit veur 't gaans universöm. Boeddhiste geluive tot de geis reïncarneert bis heer verleechting heet bereik; op dat momint weurt heer ouch verlos vaan de krinkloup vaan leve en doed. Veur beij de hindoes en de boeddhiste hilt d'n individuele geis op te bestande wienie heer perfektie en verleechting heet gevoonde door 'n deil vaan alles te weure. Nao die hereineging is niks wat te make heet met eus wereld mie belaangriek veur de geis en besteit de wereld zelfs gaaroet nimmie veur häöm.

Veurtot me in relizjie kin begriepe boeveur 't koed gief in de wereld, mót me iers begriepe wat koed inhilt. Zoe geluive de jäö tot 't koed 'n fout is die weurt gemaak door lui die in essentie good en vol fetsoen zien. Dees visie op 't koed weurt gedeild mèt de christene, mohammedaone en zorastriste, evels voge dees drei relizjie nog twie aander visies d'r aon touw. Zoe is 't koed op krach vaan hun e natuurlek antwoord vaan eus weze dat vaan natuur zier zundeg is (zuuch de contradictie mèt de ierste visie) en is 't koed 't rizzeltaot vaan de verleijing door d'n duvel vaan in essentie zwaak lui. De hindoes en boedhiste hawwe d'r 'n gans aander visie aon euver en zègke tot 't koed ein vaan de illusies is die me koestert vaanweeg 't lieg niveau vaan spiritueel begrip bij de mins, al gief 't ouch natuurlek de gedegde vaan karma, die me zou kinne zien in zie negatieve vörm es e gevolg vaan 't koed: 'n fout in 't vörreg leve (heimèt heet karma zekere euvereinkomsde mèt 't koed vaan de jäö). Sommege atheïste zien d'n eerd vaan 't koed es 't bewies tot 't geine God gief in eus leve.

De veuroetgaank vaan de wietesjap is allewijl zoe verbaozendwèkkend tot de sjèrpe grenze tösse weitesjap en relizjie obbenuits oonder vuur ligke, boebij 't gevech noe hendeg serieus weurt. De strijd weurt veurnaomelek geveurd op 't gebeed vaan de biotechnolozjie, de weitesjap die de materie vaan 't leve obbenuits ranzjeert. Genetische manipulatie, klone, genetisch gemanipuleerd veuisel, 't zien allemaaol zake die regelrech botse mèt de relizjieus vraog: Zien veer door God gesjaope, of höbbe veer uszelf gesjaope?. Dees vraog is hendeg nui en weurt es gans belaangriek gezeen door de allewijl relizjiewereld. Dees vraog brink relizjie en weitesjap in konflik, evels in e vröchbaor konflik, veur de veraandering. Dit konflik lieket neet op 't konflik vaan de katheliek kèrk die Galileo exkommenecierde umtot heer 't Biebels idee tot d'n eerd 't centrum vaan 't universöm is in twiefel had getrókke. Dit konflik geit euver moreel en spirtueel grenze vaan de weitesjap en leijt bis nui vraoge veur weitesjappers en theolozje. Umtot veer lui kinne klone, mótte veer dit daan ouch doen? Vaan wee is de kloon? Heet 'ne kloon rechde? Weurt 'ne kloon gemaak nao 't beeld vaan ('ne) God? Wat beteikent 't um 'ne mins te zien, gezeen de nui oontwikkelinge in de biomedische weitesjap?

Diech bis miene bedeende, Iechzelf höb diech oet gezoch. Weit daan, geluif daan, realiseer diech daan toch: Iech bin d'n innegste God. Veur Miech goof 't geinen aandere god, nao Miech zal 't d'r ouch geine geve.
Jesaja 43:10

Dees sömpel oetspraok vaan 't joeds geluif gief 't oetgengspunt weer vaan de spiritueel minsheid in Europa:veer zien hei um te getuige vaan d'n eine woere God. 't Europees geluif vink aon mèt God, weurt begeisterd door God en God is in eder periood taktiel. Dit veers heet allezeleve evels weineg zin veur 'nen hindoe, 'ne boeddhis, 'nen taoïs of veur de geluivege oet väöl aander Oesters relizjie. Veur dees lui gief 't gein spiritueel reis die de abrahamse God mót veriere, mer ein die oet 't verleech raak en vereineg weurt mèt de goddelek essentie die gans en al in 't universöm begeister.

V'r spreke hei veur 't gemaak vaan God in plaots vaan hoeger weze of force. Daomèt betaome dees bewieze (veur väöl weitesjappers betaome dees bewieze ziech neet bis weitesjappelek bewieze) ziech bis väöl mie relizjie es baar de abrahamse.

't Kosmolozjisch bewies steit veur 't feit tot tied besteit bewies tot God besteit. Heiveur mót me iers de vraog stèlle: Goof 't oonindegen tied veur dit memint, of goof 't ouch e memint wienie d'n tied oets begos is? Wienie de opeinvolginge vaan oerzake die bis ´t allewijl memint höbbe geleijd oonindeg is, heet me, volges de relizjie, 'n oonveurstèlbaar perbleem, umtot 'n oonindeg serie ziech noets kin voltoeije. Me kin beveurbeeld neet vaan ein bis oonindeg tèlle. Es 't dös 'n oonindeg serie meminte en oerzake goof veur 't allewijl memint, zawwe v'r noets op 't allewijl memint kinne aonbelande. Veer zien evels 't allewijl memint, wat 't bewies veur relizjie is tot de serie meminte die begos bij de sjöpping en vaan dat memint nao 't allewijl memint is gegaange gein oonindeg serie is, meh 'n indeg.

't Teleolozjisch bewies steit veur 't idee tot 't bestaon vaan de wereld bewies tot God besteit. Me kin heiveur e good veurbeeld bedinke: Louis löp euver straot en zuut 'n horloge oppe stóp ligke. Weit heer tot 't horloge e prodök is vaan 'nen horlogemaker of veroonderstèl heer tot iemes 't horloge heet gemaak? Alliech is 't antwoord tot heer mèt klaor zekerheid weit tot iemes 't horloge heet gemaak. Zelfs es heer ziech d'n horlogemeker noets zal treffe of noets te hure krijg wie heer heit, weit heer nog ummertouw tot heer besteit, umtot dat horloge zoonder 'm neet bestande kos höbbe. Zien kinnes euver 't bestande vaan 'nen horlogemeker is 'n veroonderstèlling noch geluif: 't is e feit. De wereld is, op krach vaan relizjie, zjus wie Louis' horloge in de zin tot ouch de wereld 'n oontwerp en e buut heet. Es me weit tot 'nen horlogemeker besteit wienie me nao 'n horloge kiek (umtot me zeker d'r vaan is tot zoen deenk neet zaw kine bestande zoonder horlogemeker), daan hoof me allein meh nao 't oontwerp en de petroene vaan 't universöm te loere um te weite tot euver 'ne 'wereldmeker' oon de geng is gewees, 'ne sjöpper vaan alles wat v'r zien.

't Ontolozjisch bewies zeet tot 't konsep God bewies tot 't 'ne God gief en is invojdeg en tegeliekertied complex en 't is daan ouch neet veressend tot dees riddeniering de meiste aondach vaan filosofe trèk. De idee is tot wienie v'r euver God naodinke, v'r neet euver oonzinneg ideeje naodinke wie e getrojd vriegezel of e veerkant cirkel. Wienie v'r euver God dinke, dinke v'r aon 't groetse en meis perfekde weze dat meugelek is; en zoeë weze mót bestaon umtot v'r d'r euver kinne dinke en v'r zawwe d'r neet euver kinne naodinke es 't neet zaw bestande. Op krach vaan de ontolozjische bewiesveuring is de idee vaan God de innegs idee boeveur 't bestaon vaan de betrèffende entiteit vereis is. De idee vaan God betaomp ziech euver volmaakheid en veur volmaakheid is vereis tot 't besteit.

't Ethisch bewies geit euver 't bestaon vaan moraliteit en tot dat bewies tot 't 'ne God gief. De vraog die bij dit bewies huurt is invojdeg: boe kump 't minselek vermoge vaandan um moreel käös te make? 't Kin ziech neet oet de nature betaome, umtot 't dao niks aanders gief dat ouch dit vermoge heet. Dös mot 't oet 'n brón kaome boete de nature um, vaan God dee de nature gemaak heet, evels gein oonderdeel vaan de nature is. God mót dös wel bestaon um 't bestande vaan e gewete bij lui te kinne verklaore.

Euver 't algemein hantere theolozje twie vörm vaan d'n eerd vaan 't goddeleke oet te beelde. Dees twie vörm vörme wijer obbenuits e groet versjil tösse abrahamse en oesterse relizjie.

In de abrahamse relizjie weurt God gezeen wie mie es de wereld. Gods bestande geit wijer es de wereld, en daomèt meine de abrahamiste 't gaans universöm neet baar d'n Eerd, en God heet de wereld oets gesjaope. God is gans versjèllend vaan 't universöm. Heer is evels wel gans en al aonwezeg inne wereld. Dit geluif weurt 't klassiek theïsme genömp. Dees term weurt evels allewijl door väöl lui bekritiseerd umtot 't ziech eurocentrisch oriënteerd ('t Europese is 't klassieke).

Aander relizjie, veurnaomelek oesterse, geluive tot God 't universöm is en neet mie es dat. God is de geis vaan 't universöm, zie buul en zien deepste beteikenis, evels neet zien sjöpper. Dit geluif weurt pantheïsme genömp. Pantheïstisch relizjie kinne in eine God geluive, wie 't taoïsme, of in mierdere, wie 't hindoeïsme. Daoneve höbbe de pantheïstisch relizjie minder meujte mèt God te besjrieve es aander relizjie, naomelek tot de wereld God is. God is veur hun dös aonwiesbaar.

't Geluif euver God in abrahamse relizjie zörg veur 'n aofstand tösse God en de wereld. Vaanwege dit geluif zien abrahmiste cóntra aofgojerij. Aofgojerij meint tot me 'ne God heet gesjaope. Bij aofgojerij weurt dat wat gesjaope is ziech verströp mèt de sjöpper. Veur de oesterse relizjie späölt aofgeojerij geine rol. 't Gief evels ouch gelaojeheid binne de relizjie vaan 't klassiek theïsme, mèt naome tösse christendom en islam en jäödom en ouch binne 't christendom. Veur christene is Jezus 'n deil vaan 't mysterie vaan God en is de veriering vaan God gein aofgojerij. Prottestante höbbe gein meuite mèt de veriering vaan Jezus, evels wel mèt de slevrouweveriering vaan Maria in 't katholicisme. Veur katholieke is Maria evels ouch 'n deil vaan 't mysterie vaan God, allewel Maria, de mojer vaan Jezus, gein deil oetmaak vaan de Drei-einheid.

't Is belaangriek te weite tot de Abrahamse relizjie geluive tot God drei groet kenmerke heet; Heer is allemechteg, alleweitend en volkomme good. God laot dees drei kenmerke zien volgens 't sjöppe vaan 'n volmaak wereld, de volmaak meneer vaan leve te toene, te beluive veur uzze ziel te zörge nao uzzen doed en te beluive oets 'ne Messias te sjikke um wat nog ummertouw mis is in dees wereld op te losse. Jäö en mohammedoane geluive evels neet tot de Messias al is opgestande. Christene geluive tot Jezus de Messias waor. Jäö geluive daoneve ouch neet tot me God kin zien en leve. Dit is ein vaan de rei boeveur jäö neet geluive tot Jezus God waor. De aander reij is tot heer neet gedaon heet wat de Messias  veroonderstèld weurt te doen volgens 't joeds geluif: wereldvreij bringe en 't koed oetbanne. Jäö geluive tot God de sjöpper vaan de wereld is en dat daomèt gans en al ziech aon häöm betaomp. Op einen daag zal Heer 'ne Messias sjikke um de wereld vaan 't koed te verlosse en 'n periood vaan vreij en rös in te luije. De brón vaan gans en al is volgens 't jäödom God, dus ouch al 't gooi en slech. Heer heet evels de lui de vreij wil gegeve um 'ne kant te keze. God heet de Thora naogelaote, e wètbook en 'n verzaomeling spiritueel inspirerend verhaole um eus leve te ranzjere en us geboje te geve (mitswot) die v'r hure op te volge um zoe eus leefde en gehoerzaomegheid aon Häöm te toene. 't Jäödom kint 'n lang treditie vaan diskerere mèt God. In de Biebel pliet Abraham bij God um de steij Sodom en Gomorra te redde. 't In twiefel trèkke vaan Gods weeg weurt neet es 'n zun besjojd: dergelek kritisch vraoge weure zjus aongemojeg es 'n meneer um de heileg gesjrifde en de wege vaan God in de wereld oetindelek te verstande. Neettemin weurt God door de jäö gezeen es de brón vaan alle wètte (halacha) en lezjendes (aggada). Gods opebaoring vaan de Tien Geboje in de Hebreeuwse Biebel is de hookstein vaan 't begrip vaan Abrahamse relizjie vaan de moraol. Ouch geluive de jäö tot God hun heet oetverkore es wèrktuig vaan zien verboond en es getuig vaan zien leefde. Dat maak 't volk evels neet heileger. Hun relatie mèt God maak hun allein drager van Gods wäörd en wil, 'n oontzagwèkkend spiritueel verentweurdelekheid. De joedse opvatting vaan God vörme de groond, de stam en de basiek veur de ideeë euver God in 't christendom en de islam, die beij de Herbreeuwse Biebel iere es de opebaoring vaan Gods woord.

In dee zin lieke de jäö en mohammedaone mie op mekaar (eine God, eine God allein) es de jäö lieke op de christene. Sommege jäö en mohammedaone besjöldege de christene d'rvaan tot zie polytheïstisch vaan eerd zien. Evels geluive christene gaaroet neet in mie es eine God meh wel in 't consep tot God ziech betaomp oet drei deile: d'n Drei-eine God:

Väöl lui dinke tot mohammedaone in 'nen aandere God geluive es de jäö en christene. Dit is evels gaaroet neet zoe. Allah, zoewie väöl mohammedaone God nömme, is 'n aofkorting veur 't Arabisch woord al-Ilah, wat de God meint. God is volgens de islam geine persoen en steit neet in nauw kontak mèt de lui. Heer kint gein gelieke, gein partners en heer heet gein sekse. In de Koran steit (Soera 112): Heer is God es einegste, God is de bestendege. Heer heet neet verwek en is neet verwek en neet eine is d'r aon Häöm geliekweerdeg. Oondanks de Inkelvawwegheid dee God oonindeg versjillend maak vaan lui en ziech vaan lui oondersjeid, is Heer ouch 'ne persoenleke God dee euver gans en al waak, reagierd op lui die in noed zien en hun 't rech paad wies. Es de immateriële, oonziechbare sjöpper vaan 'n inherent ethisch universum, boezemp Gods oontzagwèkkendheidd angs in en eis gein oondergesjikheid aon ziene wèl, meh gans euvergaof. God wil gein slaofse oondergesjikheid, meh wil tot veer oet leefde eus slech handelswieze opgeve en us gans touwwieje aon de wil vaan God. Zelfs Mohammedaone, die geluive tot God in absolute zin eine en oondeilbaar is, höbbe 99 naom veur Häöm. Edere naom representiert ei aspek vaan God, boebij d'r aonspreekvörm zien wie de Barmhertege, de Wieze, de Zener, de Getuig, de Besjèrmer, de Wèldoner, de Sjöpper, de Beloener, de Vergevingsgezinde, enzoewijer. Mohammedaone bevestege 't bestande vaan God door de sjahadah te recitere: t Gief geine god es God en Mohammed is ziene profeet. Door dee zin te recitere erkènt iemes tot Heer of Zie 'ne mohammedaon is.

De meiste oesterse relizjie zien polytheïstisch. Es wereld 'n indloos groet aontal deile heet, daan zien d'r 'n indloos aontaol goje, zoe is de gedechte. Ei kinmerk dat polytheïstisch relizjie deile, is tot d'r väöl weeg en woerheije bestande; 't gief geine plaots veur eine persoen dee aander persoene dommeniert en benaodrök tot mer ein dink es de Woerheid kin weure besjoid.
In 't hindoeïsme beveurbeeld gief 't eine god dee de sjöpper is, Brahma genaomp, eine god dee de bewaorder is, dee de naom Vishnu heet en de populairste van alle goje zien en de godin Kali, die weurt gezeen es de vernieteger. Daoneve zien d'r nog talloes aandere goje. De hindoeïstische goje zien gein aogönstege, vechtende goje wie in de Aajdgriekse mythologie en ze eise neet tot ze allein weure verierd. Vaanwege dees openheid perbere hindoes ouch lui mèt 'n aander geluif d'rbij te betrèkke. Es beveurbeeld e christelek of joeds iemes nao 'n stad in India verhojs, nudeg d'n hindoestaonse naober de christen woersjijnlek oet veur e bezeuk aon de tèmpel. 't Maak niks oet tot de christen 'ne god mèt 'nen aandere naom veriert. De hindoenaober zaw de nuie naober vraoge um 'n aofbeelding of representatie vaan de god nao de tempel mèt te nömme en 't touw te veuge aon 't pantheon (de gróp goje). De meiste hindoestaone zölle oetlègke tot ze väöl goje en godinne veriere, meh tot al dees aofbeeldinge oetmake vaan ein gojelek essentie die 't gaans universöm doordrink. Die essentie is Brahma of Parusha.

Zuug ouch:




#Article 209: Paries (1525 words)


Paries (Frans: Paris [pa'ʁi]) ies de hoofsjtad van Frankriek. 't Ies ouch de zetel van de Franse regering. De sjtad haet 2 miljoan inweunersj. Es me de boetewieke (banlieue) mèttèlt zint dat d'rsj zelfs 10 miljoan. Paries weurt in twièje gedeild door de rivier de Seine. 

In de 3e ièw v. Chr. vestig de keltische sjtam van de Parisii ziech op 'n eiland in de Seine, dat allewiel 't Île de la Cité weurt geneump. In 52 v. Chr. woort Lutetia, zoawie de plaats door de Romeine woort geneump, veroverd door troepe van Julius Caesar. Saer 360 of 361, óngevaer tegeliek mèt de beneuming van Julianus Apostata tot keizer van Roame, hèt Lutetia Paries.

In 508 maakde Clovis I, de keuning van de Franke, Paries tot zien hoofsjtad. In de 8e ièw vestigde Karel de Groate zien hoof in Aoke; Paries sjpeelde in zie riek gein rol en raakde in verval. 

In de 12e ièw bleujde de sjtad weer, door de toenummende handel op 't Île de la Cité. In 1163 begoes me mèt de boew van de Notre-Dame. Neet lang denao begoes me mèt 't boewe van 't Louvre en 'n sjtadswal. In 1253 woort de Sorbonne gesjtiech, woadoor Paries e belangriek cultureel centrum woort. De vièrtiènde ièw woort gekènmerk door oorlogsgeweld (de Hónderdjaorige Oorlog) en pesepidemieë. In 1357 sjtiechde provoos Étienne Marcel hie 'n vriesjtaot woa-in hae de keuning en de edele verdrieve wol. Dees situatie doerde óngevaer e jaor. Tösje 1420 en 1437 woort Paries bezat door de Ingelsje. 

In d'n tied van de Franse godsdeensoorloge waor Paries 'n katholieke sjtad. In de nach van 23 op 24 augustus 1572 vóng de Bartholomeüsnach plaats, woabie väöl protestante doadgemaak woorte. Pas in 1594 woort Hendriek IV, dae ziech in 1589 tot keuning van Frankriek houw verklaord, in de sjtad toegelaote, diet naodat hae ziech tot 't katholiek geluif houw bekièrd. 

Ónder de regering van Lodewiek XIV greujde de bevolking van Paries sjterk; in 't miedde van de 17e ièw waore d'r óngevaer 'n hauf miljoan inweunersj. Lodewiek zelf woonde èvvel lever boete de sjtad; hae verplaatsde zien hoof nao Versailles. 

In 1785 woort d'r ónder Lodewiek XVI 'n nuuj sjtadswal geboewd, de moer van de Fermiers-Généraux. 't Doel van de moer waor um 't veur de Pariezenaersj lestiger te make um de accijnze, die aan de sjtadspoorte geïnd woorte, te óntduke. De bevolking waor hie neet bliej mèt.

In 1789 brook de Franse Revolutie oet, die begoes mèt de besjturming van de Bastille op 14 juli. In 1799 greep Napoleon de mach; hae kruènde ziechzelf tot keizer in de Notre-Dame in 1804. Ónder Napoleon woort 't Louvre oetgebreid en woorte de Arc de Triomphe en de Église de la Madeleine geboewd. 

In de ièrsjte hèlf van de 19e ièw greujde Paries door de Industrieel Revolutie tot ein miljoan inweunersj rónd 1840. Tösje 1852 en 1870 woort e groat sjtadsvernujingsprojek oetgeveurd, nao óntwerp van Georges-Eugène Haussmann. Dao woorte brei boulevards aangelag, sóms dweersj door de besjtaonde wieke heen. Paries woort hiebie ouch verdeild in 20 arrondissemente. 

Tiejes de Frans-Duutsje Oorlog woort Paries belegerd door de Pruusje. Vervolges woort de Commune van Paries oetgerope, die woort neergesjlage door de regering. Op 28 mei 1871 kaom 't tot e bloodbaad, woabie doezende luuj vermaord woorte, en versjillende geboewe in brand woorte gesjtoke. 

Nao de Commune brook d'r 'n bleujperiode aan veur Paries, de zoagenaamde Belle Epoque. Paries woort e belangriek centrum van kuns en goje sjmaak in Europa. De sjtad kreeg 'ne houp nuuj monumente en geboewe, woavan de belangriekste de Eiffeltore en de Sacré Coeur zint. 't Waor d'n tied van de impressioniste en de cabarets wie Moulin Rouge en Chat Noir maakde furore. Paries kreeg èvvel ouch 'n sjlechte reputatie, vanwege dees (in de ouge van sómmige) zedeloos cabarets en de hónderde bordele die in de sjtad te vinge waore. De metro van Paries woort geëupend in 1900. 

Aan dees veursjpoedige periode kaom 'n ing mèt de Ièrsjte Waereldoorlog. Binne 'ne maond zoot de sjtad vol vluchtelinge en woort de regering geëvacueerd nao Bordeaux. In 1921 houw Paries 3 miljoan inweunersj, e record. 

In 1940 woort Paries bezat door de Pruusje. E groat deil van de bevolking vluchde eweg. De regering vertrok nao Vichy en Paries bleef (same mèt twiè derde van Frankriek) ónder Duutsje bezètting. Twiè maond nao de invasie van de geallieerde in Normandië bereikde ze Paries. Dao brook 'ne opsjtand oet, wat Hitler detoe aanzat um de Duutsje bevelhöbber, Von Choltitz opdrach te geve de ganse sjtad de loch in te laote vlege. Generaal von Choltitz weigerde èvvel dit bevel oet te veure. De Franse troepe mèt Charles de Gaulle en Generaal Leclerc bevriejde de hoofsjtad. 

In 1968 brook in Paries de sjtudenteopsjtand van mei 1968 oet. In de jaore zevetig woorte ónder Georges Pompidou en Valéry Giscard d'Estaing belangrieke veranderinge gedoon aan 't uterlik van de sjtad. 't Radicaal Centre Pompidou en 't complex van La Villette woorte geboewd. Ouch woorte de ouw merthalle, Les Halles, aafgebroke en woort op dees plaats 'n óndergrónds winkelcentrum aangelag. 

François Mitterand zörgde veur 'n heróntwiekkeling van 't Louvre en de boew van 'n nuuj zakewiek in La Défense. Ónder de börgemeistersj Jacques Chirac (1977-1995) en Jean Tibéri (1995-2001) vóng d'r 'ne houp corruptie plaats in 't Paries gemeintebesjtuur. In 2001 woort de socialis Bertrand Delanoë tot börgemeister gekoze, de ièrsjte linkse börgemeister in 130 jaor. Zien verkezing weurt meistal gezeen es 'n reactie op de corruptie in de veuraafgaonde tied.

Op 13 november 2015 weurt Paries aangevalle door 'n aantal radicale Islamiste, gelink mèt de Islamitische Sjtaat. Miè es 100 luuj sjterve. 't Is de groatse aanval op Paries saer 't ind van de Twiède Waereldoorlog.

De gemeinte Paries haet 2.125.246 inweunersj (1999). Paries ies ein van de diechsbevolkste sjtae ter waereld; de bevolkingsdiechheid ies mèt 24.448 luuj per km² erg hoag in vergelieking mèt de meiste westerse sjtae. In väöl van dees sjtae zint de inweunersj in de twintigste ièw nao de boetewieke getrokke, woadoor 't centrum e zakedistrik woort. In Paries ies dit in minder maote gebeurd es in ander sjtae in de westerse waereld.

Paries ies bekènd veur de multicultureel samesjtèlling van de bevolking. De groatste groepe boetelendersj kómme oet Portugal, Turkije, Marokko en Tunesië, Wes- en Centraal-Afrika en Zuudoas-Azië. Sómmige bevolkingsgroepe höbbe ziech in bepaalde wieke geconcentreerd; zoa wone d'r väöl Noord-Afrikane in La Villette, Clignancourt en Aubervillers en väöl Aziate in 't 13e arrondissement en in Belleville.

Paries haet 'n gemeinteraod mèt 163 leje, die ouch es departementaal besjtuur fungeert. Paries ies namelik ouch e departement (departement Paries, nr 75), ónderdeil van de regio Île-de-France. De börgemeister van Paries weurt gekoze door de gemeinteraod. De börgemeister haet dezelfde sjtatus en bevooghede es ander börgemeistersj in Frankriek, meh de politie en de brandweer valle ónder 'ne vertegewoordiger van de regering, de Préfet de Police. Dit ies nog 'n erfenis van de ouw situatie woa-in Paries geine börgemeister en gein gemeinteraod houw en woort besjtuurd door de Préfet; diet woort ingesjtèld ónder Napoleon. Pas in 1977 woorte weer gemeintelike verkezinge georganiseerd in Paries. Saer daen tied zint d'r 3 börgemeistersj gewaes: Jacques Chirac (1977-1995), Jean Tiberi (1995-2001) en Bertrand Delanoë (vanaaf 18 mièrt 2001)

Paries ies verdeild in twintig arrondissemente, die genummerd zin volges e sjpiraalpetroan woabie 't ièrsjte arrondissement in 't centrum van de sjtad liek. Eder arrondissement haet 'n eige raod en börgemeister. Elk arrondissement besjteit oet veer quartiers (wieke), die genummerd zint van 1 tot 80. De wieke 1 bies 4 liegke in 't ièrsjte arrondissement, 5 bies 8 in 't twiède arrondissement, enzoawiejer. 

Allein de belangriekste bezeenswaerdighede were hie besjreve.

Paries haet drie internationaal vleegvelde: Aéroport d'Orly, Aéroport Roissy-Charles-de-Gaulle en Aéroport de Paris Beauvais Tillé. 

De sjtad haet e oetgebreid metronètwerk mèt 16 liene en 'n totaal lengde van miè es 200 km. De metro sjluut aan op de RER-treine, die 't centrum mèt de veursjtae verbinge. 

De zès groate treinsjtasies van Paries zint Gare du Nord, Gare de l'Est, Gare de Lyon, Gare d'Austerlitz, Gare Saint-Lazare en Gare Montparnasse. 

Wiejer ies Paries 't centrum van de Franse autowaeg. De sjtad ies umgeve door 'ne róndweeg, de Périphérique. 't Weegverkièr in de sjtad sjteit bekènd es hièl druk en langzaam.

Paries ies 't belangriekste economisch centrum van Frankriek en ein van de belangriekste handelsmetropole van Europa. Same mit Londe en Berlien vörmp ze de sjterkse handelstriangel van de EU. De sjtad ies bekènd veur de productie van luxeproducte (haute couture, juwele, parfum). Ouch were d'r chemische producte, auto's, vleegmesjiene, elektrische apparatuur en farmaceutische producte gemaak. De zjwoarder industrie liek euver 't algemein neet miè binne de grenze van de sjtad, meh in de veursjtae of zelfs boete de agglomeratie.  

Bienao alle belangrieke Franse bedrieve höbbe hun hoofkentoar in Paries. Veural bedrieve in de deenstesector, zoawie banke en financieel óndernumminge zint in Paries gevestig. De belangriekste beursj van Frankriek liek ouch in Paries. 't Economisch centrum van Paries loog traditioneel op de rechterover van de Seine (Rive Droite); 't belang hievan ies èvvel saer de jaore zevetig en tachtig van de 20e ièw aafgenómme. Tegewoordig höbbe de wieke La Défense en Montparnasse es zakewieke de meiste beteikenis.




#Article 210: The Beatles (401 words)


The Beatles zien de meis succesvolle en belangriekste popgroop oet de historie vaan de popmuziek. Wereldwied höbbe ze in de jaore '00 naoventrint 1,1 miljard plaote verkoch.

De Beatles woorte bekind en populair mèt orizjineel, meh neet pretentieus popleedsjes en raakde geassocieerd mèt hysterische tienermeidskes. Later behoorte ze tot de pioniere vaan de kunszinnege popmuziek (strouminge die later psychedelica en progrock geneump zouwe weure).

De klassieke bezetting vaan de Beatles bestoont oet John Lennon (gitaar, zaank), Paul McCartney (bas, zaank), George Harrison (gitaar) en Ringo Starr (drums). Lennon en McCartney waore de kèrn vaan de groop.

Lennon en McCartney lierde ziech in 1957 kinne en begóste 'ne band, dee nao väöl naoms- en personeelsveranderinge in 1960 definitief The Beatles geneump woort. In Liverpool, boe de jonge vaan kaome, waor 'n bleujende scene vaan rockbandsjes, die häören typische sound Merseybeat geneump woort. De Beatles begóste, wie alle bands, mèt covers vaan Amerikaanse muziek, en oondersjeide ziech deur väöl mie te covere es andere bands; zoe zonge ze ouch werk vaan girl groups.

In 1963 kaom häör ierste album oet, boevaan de singles oongeweun good verkochte. In 1964 kaome ze nao de Vereinegde Staote; de kums vaan de Beatles en de oongeluifeleke indrök die häör muziek maakde bij de jongere (Amerikaanse muziek verkoch veur e tiedsje aamper nog), wie ouch de opkums in d'nzelfden tied vaan de Rolling Stones, maakde tot me dao vaan British Invasion gong spreke.

De enorm populariteit maakde ze in korten tied puissant riek, meh 't concerte geve beveel ze neet lenger. In 1966 gaove ze häör laotste concert. In 't vervolg brachte ze inkel nog elpees oet. Dit had ouch demèt te make, tot ze elektronische muziekinstrumente en sampling-technieke gonge gebruuke, die op 't podium live neet oetgeveurd kóste weure.

In 1967 sjokeerde ze de wereld mèt häör album Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, dat algemein weurt gezeen es e kierpunt in pophistorie: vaanaof daan waore elpees belaangrieker es singles en woorte albums echte kunswerke, gein samebringsele vaan losse leedsjes. Ouch woort de plaat bekind es de psychedelische elpee, umtot de Beatles zjus door dees plaat geïnspireerd waore door trips mèt d'n drög LSD.

In 1970 gonge ze definitief oeterein. De lede gonge solo muziek maoke, en John Lennon, dee in 1980 doedgesjote woort, kraog ouch bekindheid es polletiek activis. In de jaore negeteg perbeerde Paul McCartney mèt 't Anthology-projek de Beatles nui leve in te blaoze.




#Article 212: Lies van Franstalige dichters (105 words)


Dit is 'n lies vaan diechters die (mèt) in de Franse taol sjr(i)eve. Zuug ouch Lies van Franstalige sjrievers. Heibij weurt altied 't land aongegeve. Indeen 't um 'ne Limbörger geit, weurt dit ouch vermeld. Indeen 't um Belsj geit, weurt ouch vermeld of heer Vlaoms (en daorum Neerlandstaoleg) of Waols waor, umtot dit groete culturele betrèkkinge heet op lui die op 't Frans wèrke. Bij inwoeners vaan Fraankriek weurt land vaan aofkoms neet vermeld, mèt oetzöndering op de lui oet de Elzas (Duitstaolege), Frans-Vlaandere (Nederlandstaoleg) en 't Baskeland (Baskischtaoleg). Ouch hei is de reie umtot de sjriever of sjriefster oet 'n aanderstaolege umgeving kump.




#Article 213: Utrech (provincie) (204 words)


Utrech (Nederlands Utrecht, Utrechs Ut(e)rech) is 'n provincie vaan Nederland, die oongeveer centraal in 't land ligk en nao oppervlak de kleinste vaan 't land is. Hoofstad is de gelieknaomege stad. De provincie is d'n opvolger vaan 't Stiech, de wereldleke versie vaan 't bisdóm Utrech, wat in ziene glorietied, d'n èlfden iew, 't groetste deil vaan 't huieg Nederland besloog. De provincie grens aon Noord-Holland, Zuid-Holland, Gelderland en Flevoland.

Utrech kint sinds 1 januari 2019 de volgende 26 gemeintes:

Zjus wie in oonder mier Zuid-Holland en Zieland heet me begin negentienden iew in Utrech de gemeintes ingestèld es rechopvolgers vaan de aw ambachte. Umtot in Utrech evels neet zoeväöl plaotse waore es in Zuid-Holland, is 't aontal herindeilinge ouch minder groet gewees. Groetsjaolege herindeilinge voonte plaots in 1823 (boetegeriechte vaan de stad Utrech), 1857 (versjèllende gehuchte en minimaol dörpkes), 1954 (umgeving stad Utrech), 1989 (westelek Utrech), 2006 (Heuvelrögk) en 2011 (Veen- en Vechstreek, d.w.z. noordwestelek Utrech).

In 2011 hejje ouch Renswoude, Woudenberg en Scherpenzeel (Gelderland) mote fusere, meh dat is neet doorgegaange. 

Zuug wijer lies vaan geweze gemeintes in Utrech.

Heioonder zuut me de oontwikkeling die de provincie Utrech tösse 1830 en 1971 heet doorgemaak. De ciefers zien op basis vaan volkstèllinge.

(v1830=100)




#Article 214: Noord-Holland (166 words)


Noord-Holland is 'n Nederlandse provincie. 't Is 't noordelek deil vaan 't aajd gewes Holland; vreuger verstoond me oonder Hollands Noorderkerteer evels e minder groet gebeed, namelek alles wat bove 't IJ laog, dus neet Amsterdam en Haarlem. Vaan dees provincie is Haarlem de hoofstad, allewel tot Amsterdam väöl groeter is. De provincie ligk aon de Noordzie en 't IJsselmeer. Ze umvat ei wadde-eiland: Texel.

Noord-Holland heet sinds 1 jannewarie 2019 47 gemeintes.

In Noord-Holland zien dèks herindeilinge gewees, al is 't neet zoe dèks wie in Zuid-Holland. Belaankrieke herindeilinge voonte plaots in 1830 (e paar extreem klein gemeintes), 1921 (stadsoetbreiing Amsterdam), 1970 (meregebeed), 1974 (Zaanstreek), 1979 (Wesfriesland), 1991 (Waterland), 2006-2007 (Wesfriesland), 2012-2013 (Kop vaan Noord-Holland) en 2015-2016 (meregebeed en 't Gooi).

De lèste jaore heet de provincie diverse klein herindeilinge gedoon, hei en dao gedwoonge meh miestal mèt instumming vaan de gemeintes. In 2022 goon de gemeintes Beemster en Purmerend fusere, en weurt Weesp bij Amsterdam geveug. Zuug wijer: lies vaan geweze gemeintes in Noord-Holland.




#Article 215: Arthur Honegger (350 words)


Arthur Honegger (10 mièrt 1892 - 27 november 1955) waor 'ne Zjwitserse componis. Soms weurt hae miè geassocieerd mèt Frankriek, meh hae bleef zie gans leve Zjwitsers sjtaatsburger. Honegger sjreef ongevaer 200 sjtökker. Zien bekèndste sjtök ies waarsjienlik waal Pacific 321 oet 1923. In dit sjtök weurt door 't orkes 't geluid van 'ne sjtoumlocomotief naogedoon.

Arthur Oscar Honegger woort gebore in Le Havre. Zien ouwersj waore van Zjwitserse aafkoms. Ziene pap waor importeur van koffie. Honegger lièrde al vreug vioal sjpele en hae begoes al jónk te componere. In 1909 begoes 'r mèt ein sjtudie vioal en muziektheorie aan 't conservatorium in Zürich. In 1911 góng hae weer truuk nao Frankriek um wiejer te sjtudere in Paries, bie onder andere Charles Widor en Vincent d'Indy. In 1918 waor hae klaor mèt zien sjtudie en sjreef 'r 't ballet Le dit des jeux du monde, dat besjouwd weurt es zien ièrsjte karakteristieke compositie. Wie 'r 28 waor woort Honegger waereldberoemp mèt 't oratorium Le Roi David.

In de periode tösje de waereldoorloge waor Honegger hièl productief; hae sjreef onder andere neuge ballette en drie opera's. De opera Jeanne d'Arc au bûcher oet 1935 weurt gezeen es ein van zien bèste werke.

Honegger haet ziech altied verbonge geveuld mèt Zjwitserland, meh wie de Twiède Waereldoorlog oetbraok en de Nazi's Frankriek binnevele, koes hae neet weg oet Paries. Hae góng door mèt componere, meh me dènk dat 'r erg depressief raakde door de oorlog. Hae sjreef èvvel tösje 1940 en ziene doad in 1955 nog ènkel symfonieë (nummer 2 t/m 5), die nog vrie dèks were gesjpeeld.

Arthur Honegger sjtorf op 27 november 1955 en woort begrave op 't Cimetière Saint-Vincent in Montmartre in Paries.

Hoewaal Honegger lid waor van de Groupe des Six, zint zien werke neet zoa sjpeels en sumpel van karakter es die van de ander lede van deze groep. Honegger waor ouch neet tege 't romanticisme van Richard Wagner en Richard Strauss, meh de ander groepslede waal. Op latere laeftied woort hae zelfs beïnvloed door 't werk van Wagner en Strauss.

De andere leje van Les Six waore:




#Article 216: Sjin op Geul (388 words)


Sjin op Geul (; Nederlands: Schin op Geul) is 'n dörp in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. 't Grondgebeed va Sjin is 691 hectaar groat en d'r wone ongevaer 2000 luuj. 't Dörp is bekènd es vakantieplaatsj. D'r ligke dan ouch ein paar hotels, campings en e bungalowpark. Van 1785 tot 1940 waor Sjin 'n zelfsjtendige gemeinte, woa ouch Sint-Pièter, Oas op Geul, de Sjaatsberg en Walem biehuèrde.

Me haet versjillende verklaoringe veur de naam Sjin. De naam zou kènne kómme van 't Keltisch woord schin dat plaats beteikent. Volges dees verklaoring zou 't dörp óntsjtange zin bie 'n doorwaadbaar plaats in de Geul.

De ander verklaoring is dat de naam is aafgeleid van e volk, de Suniciërs. Zie vestigde zich naodat de Eburone door de Romeine waore oetgeroeid in 't gebied dat noe Zuid-Limburg is. Ouch va ander plaatse in de buurt liekent de naam te kómme van deze sjtam, namelik Sjènne, Sjilvend, Sinnich en Sjömmert.

Ouch de buurtsjappe

huère bie Sjin. 

Volges Groot Valkenburg historisch gezien van C.A. Huygen, oetgaaf van 't waekblaad t Land van Valkenburg, 2e druk 1951 pags. 10 en 76, weurt Sjin al geneump in de jaore 847 en 968 in sjinkingsoarkonde veur de abdie van St. Remigius i Reims en häör proosdie i Maesje. Sjin zouw daomèt 't ouds geneump sjtöksjke van de gemeinte Valkeberg zin.
'n Ander ouw gesjreve vermelding van 't dörp Sjin dateert oet 1145. In 'ne gunsbreef besjrif Paus Eugenius d'n derde de bezittinge van de monnike va Reims. In dae breef weurt ouch de kèrk va Sjin geneump. 
In 1557 woort Sjin door Philips II verheve tot 'n hièrlikheid mèt liège, miedelbare en hoage rechsjpraok. De ièrsjte hièr waor Jan van Sjtriethage, voog en sjtadhouwer van 't graafsjap Valkeberg. Bie de verdeiling van sjtad en land in 1661 bie 't Partagetractaat woort de hièrlikheid aafgesjeie van de hoofbank Klumme umdat Sjin toen Sjpaans gebeed woort en Klumme ónder de Sjtaatse republiek kaom. In 1785 woort Sjin op Geul 'n eige gemeinte.

't Dialek va Sjin liekent väöl op dat va Valkeberg (boete de paort). Westelik va Sjin löp 'n isoglos, 'n taalgrens, die aangeuf dat bepaalde klanke en weurd  in Sjin angesj (oasteliker) zin es in bv. Valkeberg.

 es Frater Venantius gemaak door kunstenares Nelly Vincken en geplaats op 24 mei 2015 aan de Breeweg




#Article 217: Euverijssel (213 words)


Euverijssel (Nederlands Overijssel, Nedersaksisch Oaveriesel) is 'n provincie vaan Nederland. Vreuger waor 't bekind es 't Euverstiech: 't deil vaan 't bisdom Utrei wat euver d'n IJssel laog. De hoofstad vaan de provincie is Zwolle. Euverijssel grens aon Friesland, Drente, Duutsland, Gelderland en Flevoland.

De volkstaol vaan Euverijssel is Nedersaksisch. De in 't weste gesproke variante heite Sallands, die vaan 't ooste Twents. In 't uterste noorde weure dialekte gesproke die wel Nedersaksisch zien meh neet tot ein vaan bei variante hure; meistal weure die 't Stellingwerfs touwgerekend. Ouch de stei höbbe häör eige dialekte; deze verdwijne evels gawwer es de plattelandsdialekte.

Euverijssel heet sins 1 januari 2005 25 gemeintes.

In dees provincie zien neet euverdreve väöl gemeintes samegeveug. Dat kump doortot de verdeiling vaan 't Euversteich altied al groetsjaoleg waor. In 1818 woorte zelfs nog e paar gemeintes geplits, mèt naome stei die ambte in de umgeving hadde. Die splitsinge maakde me later weer oongedoon ('t lèste in 2001, bij Amb en Stad Delden). De einege groete herindeilinge voonte plaots in 1973 (Kop vaan Euverijssel) en 2001 (ganse provincie). Nog altied in euverweging is 'n fusie tösse Enschede, Hengelo en Borne.

Zuug veur 'n euverziech Lies vaan geweze gemeintes in Euverijssel.

Euverijssel grens aon de volgende distrikte (Nederlandse provincies en Duitse distrikte)




#Article 218: Vincent van Gogh (175 words)


Vincent van Gogh (Zundert, 30 mièrt 1853 - Auvers-sur-Oise, 29 juli 1890) waor 'ne Nederlandse kunssjilder. Hae ies noe ein van de bekèndste Nederlandse sjilders, hoewaal d'r tiejes zien leve mer twiè sjilderieë woorte verkoch. 

Van Goghs vreug sjilderieë zint oetbeeldinge van 't boereleve in somber kleure. 't Bekèndste werk oet daen tied ies De aardappeleters oet 1885. In 1886 vertrok Van Gogh nao Paries, woa hae kènnismaakde mèt 't impressionisme. Hae woonde dao bie ziene broor Theo, dae kunshandelaer waor. In 1888 góng hae wone in Arles, in 't zuje van Frankriek. Hie begoes hae te sjildere mèt väöl fel kleure. Van Gogh woonde in Arles 'ne tied same mèt Paul Gauguin, meh al gauw krege zie ruzie. Bie eine hoagoploupende ruzie sjneej Vincent zien eige oar aaf. Van Gogh houw groate psychische probleme en woort daoveur opgenomme in 'n insjtèlling in Saint-Rémy-de-Provence. In 1890 vertrok hae oet de kliniek öm in Auvers-sur-Oise bie Paries te goon wone. Op 27 juli 1890 sjoot Van Gogh ziechzelf in de boorsj. Hae sjtorf twiè daag later.




#Article 219: Cicero (908 words)


Marcus Tullius Cicero (3 januari 106 v. Chr. - 7 december 43 v. Chr.) waor 'ne Romeinse raejenaer, politicus, advocaat en filosoof. Zien leve veel same mèt de val van de Romeinse Republiek en de gebeurtenisse die dao-aan veuraaf ginge. Zelf sjpeelde hae bie väöl politieke gebeurtenisse in daen tied ein rol. Sommige van Cicero's werke geve historisch inziech in dees periode.

Cicero woort gebore in Arpinium, in 'n rieke familie van landeigenaere, de Tullii Cicerones. De politieke posities woorte in daen tied veural bezat door rieke families. Meh Cicero's familie houw weinig politieke invlood, hoewaal zie riek waor. Cicero, dae al vreug politieke ambities houw,  woort opgevoed mèt eine aafkièr van de rieker en beroemder families in Arpinium.

Umdat zien familie neet actief waor in de politiek, waor 't veur Cicero lestig um de politiek in te goon. Me koes destieds waal in de politiek kómme es me succes houw gehad es militair, meh Cicero heel neet van oorlog. De rieke familie van zien vrouw Terentia, mèt wae hae rond 80 v. Chr. trouwde, haet häöm gesjteund bie zien carrière in de politiek.

Cicero kreeg rond 75 v. Chr. 'n positie es quaestor in Wes-Sicilië en woort eine succesvolle advocaat. Hae houw es motto um altied de bèste te zin en de res te euvertreffe, ein oetsjpraok die aan Apollo weurt toegesjreve. Hae koes èvvel nog neet bereike wat hae wol in de politiek, umdat ziene achtergrond neet voldeeg. Daobie kaom nog dat de veurige Novus Homo (Nuje Man, 'ne consul zonder veuvadersj die die positie houwe gehad) de radicale Gaius Marius waor. Zie gans leve bleef Cicero vergeleke were mèt Gaius Marius (dae ouch oet Arpinium kaom). Dat vong hae versjriekkelik.

In 63 v. Chr. woort Cicero de ièrsjte Novus Homo in 30 jaor. De belangriekste gebeurtenis oet zien ambstermien waor de samezjwering van Lucius Sergius Catilina, die tot doel houw um de republiek ten val te bringe. Cicero kondigde de sjtaot van belègk aaf en leet ein aantal samezjweerders executere. Hieveur kreeg hae de ièretitel Pater Patriae. In de jaore nao dees gebeurtenis waor hae èvvel bang vervolg te were vanwege 't ter doad veroordeile van Romeinse burgersj zonder proces.

In 58 v. Chr. woort door de demagoog Publius Clodius Pulcher 'n wèt veurgesjtèld die inheel dat me verbanne koes were es me Romeinse burgersj zonder proces houw laote executere. Cicero  brach daotegenin dat 'r vanwege de aafgekondigde sjtaot van belègk de mach van eine dictator houw. Hae woort toch verbanne oet Italië en zien beziettinge ginge nao de sjtaat.

Vanaaf 60 v. Chr. waor 't ièrsjte Triumviraat (driemansjap) besjtaonde oet Caesar, Pompeius en Crassus aan de mach. Onder hun regering woort de verbanning van Cicero opgeheve en kreeg 'r zien beziettinge truuk. Hae betaalde de sjöld hieveur aaf bie 't triumviraat es advocaat. 't Drietal probeerde Cicero euver te hole um ziech bie hun te voge, meh dat deeg hae neet, umdat zien loyaliteit aan de senaat sjterker waor.

Wie Crassus gesjtorve waor, kièrde Pompeius ziech same mèt de res van de senaat tege Caesar, dae doe eine oorlog tege Germaanse sjtamme aan 't veure waor. In 50 v. Chr. leep 't conflic tösje Pompeius en Caesar hoag op. Cicero waor 't eins mèt Pompeius, meh hae wol Caesar neet es vijand. Wie Caesar in 49 v. Chr. Italië binneveel, vluchde Cicero oet Roame. Caesar probeerde Cicero euver te hole um truuk te kómme, meh Cicero vertrok nao Salonika. Wie Caesar gewonne houw, kaom Cicero weer truuk nao Roame. 

Vanaaf daen tied woort de relatie mèt zien vrouw Terentia sjlechter. Oeteindelik kaom 't tot een echsjeiing in 46 v. Chr.. In februari 45 v. Chr. sjtorf Tullia, Cicero's dochter. Dit greep häöm erg aan. Me meint zelfs dat hae hie noats gans euverheen gekómme ies.

Cicero waor getuge van de maord op Caesar in 44 v. Chr., meh waor neet betrokke bie 't complot. Cicero en Marcus Antonius woorte doe de belangriekste figure in politiek Roame; Cicero es vertegewoordiger van de Senaat en Antonius es consul en es oetveurder van 't testament van Caesar. Ein sjtried um de mach tösje Antonius, Marcus Lepidus en Octavianus (de latere Keizer Augustus) ontsjtong. Cicero waor nog ummer veursjtander van de republiek. Hae heel ein aantal toesjpraoke, de Philippica's, um de senaat op te zètte tege Marcus Antonius en ze te laote keze veur Octavianus, dae toen nog mer 'ne tiener waor. Cicero meinde dat Octavianus mekkelik te beïnvloede zou zin door de Senaat. Ziene opzat sjlaagde èvvel neet, umdat Antonius, Lepidus en Octavianus besjliesde de mach te deile. Ein van de aafsjpraoke die zie maakde waor dat ze eder hun eige vijande mochte executere zonder gevolge. Antonius plaatsjde Cicero en ziene zoon, broor en naef op zien lies. Ocatavianus, dae zien succes graotendeils te danke houw aan Cicero, goof häöm gein besjerming. Cicero probeerde mèt ziene broor en ziene naef oet Italië te vluchte. Ziene broor en naef woorte vermaord wie zie de vluch sjtaakde um aan geld te kómme. Cicero zat door, meh hae woort toch vermaord en Antonius leet Cicero's kop en heng aan 't podium van de senaat tummere es waarsjuwing veur andere. Cicero's zoon Marcus waor op 't moment van de maord in Griekeland en ontsjnapde zoa aan executie. In 30 v. Chr. woort Marcus consul onder Octavianus.

Me kènt 't literair œuvre van Cicero indeile in veer hoofcategorieë:

D'r zint ongevaer 900 breve bekènd; daobie zint ouch e paar antwoorde van correspondente. 




#Article 220: Homeros (272 words)


Homeros (Latien Homerus) waor 'ne Griekse diechter dee in de achste iew veur Christus geleef moot höbbe. Heer is veural bekind vaanwege twie epische gediechter vaan naoventrint 12.000 veerze: de Iliaad en de Odyssee. Bei gediechter zien gesjrieve in 'ne veersvörm dee bekind steit es hexameter. De Iliaad besjrief d'n oorlog roond de stad Troje en de Odyssee geit euver tien jaor die Odysseus dreuver deit um nao de val vaan Troje zie land te berieke. Dees verhaole speule wel veerhoonderd jaor ietot ze weure opgesjrieve, umtot in deen tied nog gein sjrifteleke traditie bestoont.

Euver zien persoen is niks bekind. Vaan häöm woort in de klassieken tied gezag tot heer blind waor, meh waorsjijnlik is dat neet, waor 't ouch meh umtot heer es auteur vaan 't wèrk bekind steit. Bovedeen weurt heer op de vreugste aofbildinge nog mèt ope ouge aongetroffe.

De oongeluiflike lengde vaan bei wèrke heet negentiende-ieuwse wetensjappers doen gluive tot ze iers in kleinen umvang opgesjrieve woorte en daonao waore oetgebreid. Ouch verworpe die euver 't algemein 't bestoon höbbe vaan de persoen Homeros. Evels höbbe etnologische oonderzeuke nao volker zoonder sjrif aon 't leech gebrach tot 't ziech rappelere vaan zoeväöl veerze neet oonmeugelek is. Ouch de oontdèkking vaan de ruïnes vaan Troje door Heinrich Schliemann heet väöl scepsis weeggenome.

Homeros is d'n ajdste vaan alle diechters in de Griekse taol. Awwer documinte zien 'rs wel, meh die zien kort en neet lierair. De archaïsche taol vaan Homeros versjèlt dudelek vaan 't klassieke Grieks. De versjèlle zien: bekans gaaroet oontbreke vaan artikele, 't bestoon vaan 'nen dualis en 't oontbreke vaan 't augment in d'n aoristus.




#Article 221: Olifante (134 words)


Olifante is de Limbörgse naom veur 'n orde zoogdiere, de Proboscidea, en 'n femilie diere, de Elephantidae, die vaandaog d'n daag de einege femilie is. Aander families leefde in d'n Iestied. De olifante zien de groetste landdiere die allewijl op Eerd leve. Es herbivore stoon ze evels neet bovenaon de voodselkette.

De olifante zien in twie geslachte en drei soorte oonderverdeild:

Alle drei diere zien direk te herkinne es olifante; de versjèlle zien neet opvallend. 

Olifante zien gewèld um hun ivoor. Naotot door groetsjaolege jach hiel väöl olifante verdwene en 't bies mèt oetsterve bedreig raokde, traoje internationaol verdraoge in wèrking en woort d'n handel in en jach op ivoor in väöl len verboje. Allewijl gief 't in sommege len bekans al te väöl olifante, meh in aander len geit 't noch ummertouw slech.




#Article 222: Cyprus (1855 words)


Cyprus is, vólges sommige definities van Europa, op Rusland nao, 't mèts oosteleke laand in Europa en mèts oosteleke sjtaat van de EU. 't Eiland is nao Sicilië en Sardinië 't driejde eiland in de Middellandse Ziè. Cyprus is 80 km breed en 230 km laank en haat 'n oppervlakte van 9525 km2.

Cyprus haat 'n hieël ingewikkelde gesjiedenis umdat hie Oost en West zich al doezende jaore oontmoete en mit-èè in botsing kaome. Cyprus is m.a.w. 'n kwetsbare historische zone, zjuus wie Malta, dat och 'n erfenis van contact tussje de christeleke traditie en de Arabische waelt kènt, mae die identitèèt och aoëpelek opeist.
Cyprus is d'r bies noe noeëts in gesjlaagd 'n eenheed te werre. Bies noe moes ummer èng van de etnische, polletieke of cultureel componaente de uvverhaand ha en z'ne imperialistische sjtaempel op 't eiland drukke.

Geologisch bezieë huurt Cyprus tut Azië. Modern oonderzeukers mienge, same mit Plinius d'r Owwere, dat 't eiland van de kus va Syrië waoërd aafgesjnaeje dör 't sjtijge van d'r zeesjpiegel. Bies 't einde van 't tertiair waor 't eiland mit 't vastelaand verbonde en dat leidde tut de versjprèjjing van d'r Syrische flora en fauna.

Cyprus kint ingedeeld werre in driej groeëte zones. Twieë bergketens: 't Troodosmassief, 't centraal gelaege gebergte mit 'n huuëgde va 1900 m en 't Pendadhaktylosgebergte dat an d'r westkaant bies 1000 m hoeëg is en an d'r oostkaant 700 m bereikt. Dao tussje-in liegt 'n lieëgvlakte die trechtervurmig oetlupt, vanaaf d'r bóch va Morphou bies de bóchte va Famagusta, Larnaca en Limassol.
Bekaans alle revere oontsjpringe in 't Troodosmassief. Limassol en Larnaca zeunt de belangriekste havens.

De Mesaoriavlakte, die 30 bies 50 km breed en 100 km laank is, vurmt 't agrarische hart van 't eiland, mit de hoofsjtad Nicosia in 't midde. Graan, aerpel (ooch hie teverkriege mit d'r roeëje drek nog d'r aan), greunte en citrusvruchte werre d'r verboewd.

Cyprus haat 'n Middellandszieë-klimaat. 't Vörjaor en de herfs zeunt kort en de zaomere waerm. In de dale zeunt de weentere neet sjtreng mae op de bergtoppe kint van december bies maart sjnieë liegke. 't Is neet zeldzaam dat me an de kuste kint zjwimme en op de berge skieje, op d'r èègeste daag.

't Eiland liekt op de grens van driej groeëte vegetatieve zones: de Europese, de Aziatische en de Afrikaanse. D'r kaome da och 1750 plaantesaoërte vör.

't Gief op Cyprus, zjus wie Nederland, gei systeem boe-in d'r e versjil weurt gemaak tösse steij en aander gemeintes, zoewie dat wel op 't Belsj en in Duutsland weurt gemaak. 't Gief evels wel e zèstal plaotse op Cyprus die groet genog zien en ikkonómisch gezeen belaangriek zien um steij te weure geneump. Dit zien, vaan groet nao klein:

't Inwoenersaontal vaan Nicosia is woersjijnlek, aongezeen neet bekind is of bij de census zoewel Noord- es Zuid-Nicosia mètgetèld weure.

Cyprus is besjtuurlek officieel oonderverdeeld in zès distrikte. Dis districte zeunt evvel nog van väör de deling van 't eiland en de grenze van de distrikte haowe zich neet an de grens tösje 't Grieks- en Turks-Cypriotische deel van 't eiland.

Cyprus is bekènd es gebaoërteplaatsj van de oet de Griekse mythologie bekènde godin Aphrodite.

De historie va Cyprus is bepaald gewes dör de dèk strategische lieking van 't eiland an de oetheuk van de groeëte rieke in d'r loop van d'r tied. Ooch d'r bodemriekdóm va Cyprus maakde 't e gewild eiland. Hiedör is de historie va Cyprus in feite de historie tössje oost en west in 't klèng.

Väöral oonder invloed van Griekeland, dat zich cultureel verwaant veult en mèt e veto taege 'n wieër oetbreiding van de Europese Unie nao Oost-Europa dreigde, waoërt Cyprus tösje 1990 en 1999 dör de EU es toekomstige lidsjtaot aanvaard. In mei 2004 waoërt 't Grieks deel van 't eiland lid van de EU en op 1 januari 2008 waoërt dao d'r euro ingeveurd. Ömdat de Griekscypriote in 2004 in 'n referendum taege de hereniging mèt Noord-Cyprus sjtèmde is dit deel van 't eiland nog ömmer allèng dör Turkije erkènd.

De Cypriotische bevolking is door 'n Europese sjatting gegreuid vaan oongeveer 840.000 in 2011 nao 1.155.403 in 2013. Dit kump door twie reijes: de greuiende Afrikaonse en Arabische immigratie nao de Europese Unie, die Cyprus dèks es tössestop gebruke en de greuiende touwgaank vaan 't rieke Zuid-Cyprus via 't erme Noord-Cyprus.

Tale op Cyprus zeunt:

Etnische groepe:

De Cypriotische veendel woort op 16 augustus 1960 geíntroduceerd. De gaanse veendel steit symbool veur de vrei. 't Blauw vaan Griekeland en 't roed vaan Törkije staon bewus neet in de veendel. 't Wit vaan de vrei wel. Ouch de olievetekskes staon symbool veur dit oonderwerp. Aander veurstèl waor um 't blauw en roed zjus wel te gebruke, mer daan same, um zoe ouch weer eigelek 'n neutraole indrök te geve. 't Eiland zelf steit d'r ouch bewös op, zoetot de hereineging vaan Cyprus dudelek in beeld steit. Cyprus zelf steit d'r euvereges kopergeel op, umtot 't väöl kopererts guuf op 't eilaand. Daomèt liek te weure gezach tot Cyprus mesjiens in cultuur wel versjilt, meh neet in ikkenomie. Ironisch gezeen weurt de veendel in beij kante vaan Cyprus emper gebruuk. In 't noorde weurt bekans altied de Noord-Cypriotische veendel gebruuk, in 't zuie ummertouw mie de Griekse vlag.

Roontelum 't waope vaan Cyprus hinge eigelek dezelfde symbole es in de veendel. Ouch hei gief 't 'ne witten achtergroond (de vrei tösse de twie Cyprusse), olieftekskes (weer de vrei) en e koper sjild (de kopererts vaan 't eiland). Nui symbool is hei d'n duif. Weer is dat eigelek e symbool veur de vrei. Teslotte steit 't jaor 1960 op 't sjild: 't jaor tot neet allein de veendel en 't waope officieel woorte, meh ouch 't land zelf oonaofhenkelek woort vaan 't VK.

De Cinema vaan Cyprus is oontzèttend klein; 't behuurt bis de zès kleinste filmindustrieje vaan Europa (kleiner industrieë zien Malta en Monaco en de veer einegste Europese len die überhaup gein filmindustrie höbbe: Andorra, Liechtenstein, San Marino en Vaticaanstad. Opvallend genog heet Luxembörg 'n groeter industrie.)  De Cypriotische cinema steit veural bekind um documentaires en daan veural euver de historie vaan Cyprus. Cypriotische regisseurs die oetindelek succed hadde zien in de aofgelaope decennia allemaol vertrokke nao aander Europees len. Veur 't zuie waor dat bekans altied Griekeland en 't Vereineg Keuninkriek. Veur 't noorde is dat zjus Törkije. Dat allemaol vaanweeg dezelfde reije: taol.

De Meziek vaan Cyprus besleit veur 'n groet deil dezelfde historie es de meziek vaan Griekeland. Cypriotische meziek kin me, zjus wie de cinema, in twie categorieje verdeile. Die vaan Zuid-Cyprus, die miestal op 't Nuigrieks weurt bespäöld en de meziek vaan Noord-Cyprus, die op 't Törks woort bespäöld. Ferpant is tot de meziek vaan Cyprus bis de sjeijing vaan 't eiland, midde jaore 70, nog einegszins homogein genump kin weure. Cypriotische meziek stoond bekind es 'nen duideleke misjmasj vaan Griekse en Törkse meziek. Daonao is die mezeik hendeg wiet vaan mekaar aofgegreuid. Es reactie dao-op oontstoond in de jaore 90 RisRos: hip-hop dee gebasseerd is op Cypriotisce folklore en weurt gerap op 't Ingels, Nuigrieks en Törks; miestal doormekaar en mèt väöl wäördgrepkes die späöle mèt de drei taole. De naom RisRos is opziech al 'n wäördgrap: Ris- kump vaan de Törkse benaoming van 't eiland (Kibris) en -Ros kump vaan de Griekse benaoming (Kipros). Evels is dizze rap veural bekind in de Cypriotische Underground.

De Media in Cyprus bevat twie nationale zenders, die valle oonder Cyprus Broadcasting Corporation, in aander wäörd de CBC. 't Waor bis de oonaofhenkelheid vaan 't eiland 'n oonderdeil vaan de British Broadcasting Corporation: de BBC. De Media in 't Vereineg Keuninkriek heet vaan aajdsher hendeg väöl invlooj op Cyprus; allewel dat ummertouw mie is aofgelaope, gief 't nog ummertouw väöl Britse zenders in Cyprus. Wijer gief 't ummertouw mie invlooj vaan de Media in Griekeland. Zoe is de ERT World hei euveral te bereike. De media vaan Noord-Cyprus is hendeg klein. Me heet ein nationale zender (Kibris TV) en wijer weurt alles beslote vaanoet Törkije.

In 't algemein vilt de Cypriotische literatuur oonder de Griekse literatuur, umtot zoegood es alle beuk op 't Aajdgrieks en Nuigrieks is gesjreve. Door de groete kennis vaan Ingels gief 't evels ouch ummertouw mie Ingelse literatuur op 't eiland. Dit oonder aandere umtot dao 'n groetere merret in te vinde is.

De Cypriotische cuisine heet liechteleke invlooj vaan Törkije mètgekrege mer riechde ziech veural op de Griekse cuisine en de Italiaanse cuisine. Evels heet allewijl de VS mèt de interdöktie vaan fastfood zjus wie in de res vaan Europa väöl invlooj op de eetgewoentes vaan de Cypriote.

De economie sjteunt vöral óp d'r export van agrarische producte (m.n. citrusvruchte, erpel, droeve, toebak) en op de inkomste oet 't toerisme. De visjeriej is nauwelijks van belang: de watere roond 't eiland zeunt örm an visj. 't haat nog get koele: kaoëper- en iezererts, marmer en giepsj. ('t waoërd koper komt van κυπρoς, d'r Griekse naam va Cyprus)

't Versjil in welvaart tösje 't Noorde en 't Zuide is groeët. Grieks-Cyprus oonderhèlt internationaal economische betrèkkinge en is saer 1 mei 2004 lid van de EU. Ooch dör dis aoëpe economie is d'r welvaart in 't Griekse deel hoeëger wie in 't Turkse deel. 't Turkse deel is vör de economie aafhankelek van Turkije. 't Wert neet erkènd, oeëdör economische betrèkkinge en handel boete Turkije laestig zeunt. Es gevólg daovan is d'r welvaart aanzienlek lieëger. Öm dit versjil in welvaart te verklènge haat de Europese Unie financieel sjteun an 't Noorde belofd. Oet protest wert dit evvel geblokkeerd dör de Grieks-Cypriotische parlemaentslede in 't Europees Parlemaent. 

Kiek: Deling va Cyprus

Saer de sjèjjing in 1974 is Rauf Denktash leider van 't noorde van 't laand. Saer 20 april 2005 is Mehmet Ali Talat d'r nuje gekaoze presidaent van de Turkse Republiek Noord-Cyprus. In maart 2003 waor Tassos Papadopoulos president gewaoëre van 't zuiden van 't laand. In februari 2008 is e ópgevólgd dör Dimitris Christofias. 

In 2007 ontsjpande de relatie tösje 't Noorde en 't Zuide.

Eenkel Grieks-Cypriotische partieje:

De kwestie oeë 't óp Cyprus öm geet is de vertegenwoordiging van de bevolkingsgroepe in 't parlemaent. De geneumde politieke partieje zeunt van Grieks-Cypriotische aafkomst. De Turks-Cypriote werre in 't parlemaent in Nicosia de facto en de jure neet vertegenwoordigd. Mèt de oonafhankelekheedsverklaoring van de TRNC claime de Turkse inwoners 'n ege vertegenwoordiging.

De hereniging van 't eiland is dör de groeëte versjille, in o.m. de interpretatie van de historie, hieël laestig. De internationaal gemeensjap zów 'n federaal model kènne överwaege öm 'n óplóssing vör 't conflict te vinge, mae deet dat bies noe neet.

In 2004 voonde onderhandelinge plaatsj över väörsjtèlle van VN-chef Kofi Annan mèt es doel de hereniging van Cyprus. Directe aanleiding waor de aankaomende toetraejing van Cyprus töt de Europese Unie óp 1 mei dat jaor. 't Vredesvörsjtèl van Kofi Annan waoërt evvel aafgewaeze dör de Grieks-Cypriote.
D'r waoërte referenda gehaowe, zoewaal in 't noorde, wie in 't zuide, en de mieërderheed van de bevolking in 't noorde (64,91%), sjtèmde vör hereniging. De mieërderheed van de bevolking in 't zuide (75,83%) sjtèmde taege de hereniging.




#Article 223: Roufdiere (101 words)


Roufdiere of Carnivora is de naom veur 'n orde vaan zoogdiere boetouw väöl uterlek sterk versjèllende bieste hure. Oondaanks de naom zien neet alle bieste (zij 't wel de mieste) oet de orde vleiseters; väöl bere zien omnivoor en inkele, wie de reuzepanda, zelfs herbivoor. Ouch zien hiel väöl neet-verwante bieste ouch carnivoor (en ouch roufdier), wat tot verwarring tösse de orde en de ecologische markering kin veure.

De Roufdiere zien vrij groet en dèks hiel krachteg, boedoor ze gemeinelek aon d'n top vaan de voodselkette stoon.

't Gief twie oonderordes mèt eder zes femilies, es me de oetgestorve soorte mètnump.




#Article 224: Wienesrao (224 words)


Wienesroa (Hollendsj: Wijnandsrade; sjpreëk oet: Wieënesroaë) is e dörp in de gemeënte Baekdale in Zuud Limburg geleëge aan de Hölsbergerbeëk. Bis 1982 waor 't 'n zelfsjendige gemeënte daonao hoeërt 't bies 2019 bie de gemeënte Nut. Op 1 januari 2014 woeënde d'r 1.700 luuj i Wienesroa.

't Woerd roaë (aoch waal rade, rhode of rode) beteëkent, gerooide plek of óntginning. De naam beteëkent dus 't óntgonne gebied va Wieënand. 't Dörp wuurt aoëch waal kort Roaë (Rode) genump.

Buurtsjappe van Wienesroa zunt: 

't Opvallendste geboew midde i Roaë, geleëge achter 'n grach mèt daoëvuur 'ne groeëte vieëver, is 't kesjtieël Wienesroa mèt vuurbörch, aoëch waal 't hoeës genump. 't Datiert oersjprunkelik oet 1544, meh 't is in d'r 18e ieëw ingrieëpend gerestaurierd. 

Tösje kesjtieël en kèrk bevingk zich 'n motte, woeë-in zich de reste van 'ne Middelieëwse taore zouwe bevinge. Aoëch is hie 'n klein Lourdesgrötje.

De Sjteëveskèrk (Heilige Stephanus), neëve 't kesjtieël, is geboewd in d'r 17e ieëw, meh de parochie, woeë aoëch de buurtsjappe Zjwier, Vink en Laor bie hure is ouwer. Naoë d'r Twieëde weëreldoerlog is d'r taore vernuujd en 't sjeëp woert doeë  aoëch groeëter gemak.
 
'n Kapelke op 'n sjplitsing aan d'r weëg nao Hunnekem wuurt 't Sjteëveshuuske (aoëch gewiejd aan Stephanus) genump.

Groeëte häöëf i en rónd Raoë zint: De ouw Bóngert; de Bóngert en (Te) Nietese (Nijthuizen).




#Article 225: Oud-Valkeberg (636 words)


Oud-Valkeberg is e kèrkdörp in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. 't Dörp lik tösje Valkeberg en Sjin. Bis 1940 waor 't dörp ein zelfsjtendige gemeinte inclusief Sub.
Oud-Valkeberg lik aan 't sjpoor Aoke-Mestreech. Van 23 oktober 1853 tot 1 juni 1923 houw 't dörp ein eige sjtopplaats aan deze lien.

De oarsjpróng van Valkeberg lik waarsjienlik in Oud-Valkeberg. De ièrsjte gesjreve vermelding van Valkeberg is ein oarkonde van 15 februari 1041 mèt de naam Falchenberch d'r op. Me meint dat daomèt neet 't Geulsjtedsje, meh 't dörp Oud-Valkeberg bedoeld weurt. In de akte weurt de nederzètting villa Falchenberg door de Duutsje keizer Hendrik III aan zien nisje Ermingardis (of Irmgard) gesjónke. Häör kleindochter, Guda of Oda van Valkeberg trouwt mèt Thibald van Voere, de ouds bekènde hièr van Valkeberg. Dao besjteit 'n vereiniging, die zich bezig hèlt mèt deze sjtichtingsdatum ónder de naam de 15 februari-sjtichting.

In Oud-Valkeberg ligke twiè kesjtièle, Kesjtièl Genhoes en Kesjtièl Sjaloen vlak bie-ein, aan de Geul. Genhoes zou 't sjtamkesjtièl van de hière van Valkeberg zin. 't Versjterkde hoes (Genhoes) dateert oet de 11e of 12e ièw, opgetrokke es woontaore. 't Hudige kesjtièl en de biebehuèrende haof woorte geboewd in de 17e en 18e ièw. 
Kesjtièl Sjaloen dateert oet de 14e ièw, meh de oetbreiinge sjtamme veurnamelik oet 1656. In de 19e ièw ies 't geboew ingriepend gerestaureerd door Pierre Cuypers. Bie Sjaloen huèrt ouch eine haof (1701)  en 'n tiendsjuur oet 1721. Wiejer lik dao ouch nog 'n mergele watermeule (de Sjloens Meule) oet 1699 aan de Geul. Bie 't complex huèrt ouch de Kesjtièltuin Oud-Valkeberg (de vreugere heemtuin) mèt plante die typisch zint veur de flora van Zuid-Limburg, 'n replica van 'n mergelgrot, 'ne biejesjtand, 'ne waterpool, 'ne koalef, vergiftigde en geneeskrachtige plante, verfplante en landboewgewasse. De heemtuin weurt geëploiteerd door 't I.V.N..

Op de Sjaatsberg sjteit 'n mergele kloes mèt kapel, die in de 17e ièw is opgerich door de hièr van Sjaloen, op de plaats van 'n boswachtersjweuning. Aan de voot van de Sjaatsberg, op 'ne driesjprunk aan 'n Geulbrökske, sjteit 'ne Calvariegroep, in de volksmond de Drie Beeldsjes geneump. Deze is ouch gesjtich door de hièr van Sjaloen in 1739.

'n Gedeilte van de Sjaatsberg, dao woa de mergel aan de opervlakte kump hèt Däölkesberg. e Däölke is de dialeknaam veur 'n kauw. Die höbbe hun nèster in loker in deze berg. In 2009 haet me hie in 'ne abri, 'ne natuurlike inham in de mergelberg, gevörmp door 't oetsjoere van 'ne veurgenger van de Geul, sjpaore opgegrave van 'n prehistorisch kampvuur oet 300.000 v. C.  Tot noe toe is dit de enigste abri in Nederland. 

De kèrk van Oud-Valkeberg ies gewiejd aan Johannes d'n Duiper (Sint Jan) en dateert gedeiltelik oet de 11e ièw. In 1757 woort 't koar vernuujd door Johannes Josef Couven, architect oet Aoke, in baroksjtiel. D'n Altaor, in rococo, zou ooch gemaak zin door 't atelier van Couven. 'ne Moderne kruuswaeg is gemaak door 't kunstenaersjechpaar Mathieu Vroemen en Riet Jager. Saer 1959 ies de kèrk 'n baevaartsplaats veur de heilige Rita van Cascia, de petroanes van ónmeugelike en houpeloos zake. In de zujelike ziebeuk sjteit e beeld van de heilige Rita en 'ne reliekhouwer mèt 'n relikwie van Rita. Op 't kèrkh'f sjteit de van mergel geboewde pastorie en 'n kapel mèt 'n kruus d'r in oet de 19e ièw.

Tegeneuver de oprielaan löp 'ne landwaeg richting de St. Jansbösj en Sub. Op 'n sjplitsing van veldwaeg sjteit de mergele St. Jansbosjkapel.

Tösje dit gehuch en 't dörpke Sjuèlder, gemeinte Gulpe-Wittem bevingk zich 't landsjapspark-natuurreservaat de Gièlender (Gerendal), woa-in 'ne orchideeëtuin gelaege is. Midde in 't gebeed sjteit 'n pöthuuske geneump de Sjaopspöt.

De taal van Oud-Valkeberg is neet uniform: zoawel Valkebergse es Sjinse elemènte kómme veur. Zoa besjtaon hie de lidwäörd de en d'r veur manneleke wäörd nevenein.




#Article 226: Knaogdiere (136 words)


Knaogdiere of Rodentia zien 'n hendeg umvaankrieke orde vaan miestal klein zoogdiere. Tot de knaogdiere hure o.a. muis, ratte, bevers en eikhores. De ganse orde besleit tösse de 2.000 en 3.000 soorte. De knienechtege hure neet tot de knaagdere, meh zien wel ing draon verwant. Knaogdiere höbbe twie groete snijtan. Ze zien veural herbivoor.

Knaogdiere koume op bekans de ganse wereld veur, ouch in Australië en al ietot de Europeane dao aonkaome. Allein op Antarctica en inkel geïsoleerde eilen zien ze oonbekind (meh dèks al wel door de mins ingeveurd).

De gróp vaan knaagdiere is groet; 't is daan ouch neet zoe vreemp tot 't ouch väöl femilies gief. Deze femilies weure dèks in superfemilies, infra-ordes en oonderordes gegróppeerd; de middelste indeilingsgroop höbbe veer hei weggelaote.

't Moot gezag weure tot väöl biologe aander indeilinge prifferere.




#Article 227: Richard Wagner (701 words)


Richard Wagner (Leipzig, 22 mei 1813 - Venetië, 13 fibberwarie 1883) waor 'nen Duitse componis vaan veurnaomelek meziekdrama's. Dit hiel persuunlek genre oontwikkelde heer oet d'n opera, deen heer mèt zien revolutionair inziechte grundeg vernuide. Ouch waor zien muzikaol idioom hendeg modern, veural door 't gebruuk vaan revolutionair harmonieë. In zienen eigen tied waor heer ouch 'ne scribent vaan beteikenis; in de twintegste iew höbbe zien tractaote euver meziek en theater evels aon belaank verlore.

Wagner woort in Leipzig gebore, meh ziene vaajer storf al wie heer zes maond aajd waor. De maan boemèt zien mojer hertrojde, d'n acteur Ludwig Geyer, weurt door sommege veur de natuurleke vaajer vaan Wagner gehawwe; sommege verklaore Wagner zienen aofkier vaan de joede deils dao-oet, tot Wagner ziech tege ziene juudse vaajer aofzat.

Zie joonk leve brach heer groetendeils in 't theater door, boe heer al ambities kraog veur toneelsjriever te weure. Ouch raakde heer in de ban vaan Beethoven. In 1836 brach heer zien ierste drama op de buun, Das Liebesverbot. In 'tzelfde jaor trojde heer mèt Minna Planer, boenao heer inkel wij reize oondernaom, die häöm o.a. nao Riga brachte.

In 1842 verhoesde ze nao Dresden, boe Wagner succes kraog mèt zien opera Rienzi. In Dresden góng 't häöm 'nen tied laank good, tot Wagner in 1849 bij 'nen opstand tege de keuning de kaant vaan de anarchiste koos. Wie de orde herstèld waor, mós heer vlöchte; iers nao Paries, daan nao Zürich. Franz Liszt veurde nog wel in 1850 Lohengrin op.

In 1849 sjreef heer ein vaan zien belangriekste gesjrifte: Das Kunstwerk der Zukunft, boe-in heer zien ideeë euver de muziek in de touwkums oetwèrkde. Absolute muziek wie symfonieë en sonates waore irrelevant gewore, opera's waore te streuf en strèng. In de touwkums zouw 't Gesamtkunstwerk de leiende rol euverneme, boe-in drama, muziek en beeldende kunste same ein groet kunswerk vörmde. Wagner begós aon de veurbereijinge veur zoe'n kunswerk: Der Ring des Nibelungen. Heer oonderbraok dit monsterwerk veur 'n aander muziekdrama: Tristan und Isolde, doortot heer 'n verhajding kraog mèt Mathilde Wesendonck dee Wagners leve gaans op ziene kop zat. Zelf beweerde heer ummer tot de verhajding platonisch waor; in eder geval identificeerde heer ziech mèt de middeliewse sjrievers vaan hoofse lyriek.

In 1864 kaom de jonge keuning Lowie II van Beiere op d'n troen en haolde Wagner nao Beiere touw. Dao naom de keuning de verermde componis in besjerming. In 1865 gong Tristan in premjaer. Wagner kraog in deen tied obbenuits 'n affair, noe mèt Cosima von Bülow, vrouw vaan dirigent Hans von Bülow, dee Wagners muziek dèks oetveurde. De geboorte vaan 'n oonwèttege dochter brach e sleipend sjandaal teweeg. In 1870 trojde Wagner mèt de 24 jaor jonger Cosima.

In 1871 vestegde heer ziech in 't stedsje Bayreuth, boe heer op koste vaan de keuning in 'n groete villa (Wahnfried geneump) gong woene en boe zien Festspielhaus woort gebouwd: e theater boe allein ziene meziek gespeuld zouw weure. In 1876 gong dao Der Ring des Nibelungen in premièr, wat nao 25 jaor indelek veerdeg waor. 't Lèste wèrk wat heer sjreef waor Parsifal. Heer storf in Venetië aon 'nen attak.

Wienie ei jaor is geneump, is dat 't jaor vaan de ierste opveuring. Bij twie jaore is 't ierste jaortal de voltoejing, 't twiede de ierste opveuring/

Neet oetpöttend.

Dèks is eint vaan de ierste dinger die me in verbaand mèt Wagner neump zie sterk oontwikkeld antisemitisme. In 1850 sjreef heer e stök getiteld Das Judentum in der Musik. In dat tractaot besjöldegde heer de joede devaan de muziek te corrumpere door hunne groeten invlood es beveurbeeld impresario's. Zo zouw juudse meziek hendeg börgerlek zien. Me moot ziech bedinke tot heer väöl mie sjel-tractate heet gesjreve; e paar jaor ieder waore de christene de sjöldege. Ouch moot zien antisemitisme sterk geveujd zien door ziene persuneleken aofkier vaan Felix Mendelssohn en Giacomo Meyerbeer. Toch is dit artikel dèks tege häöm gebroek, zeker ouch umtot heer Adolf Hitler ziene lievelingscomponis waor en de erve vaan Wagner ziech oonder Hitlers regering hendeg pro-nazistisch höbbe opgestèld. Allewijl kinne zien opera's euver 't algemein weer zoonder probleme opgeveurd weure; in Israël is dit evels nog altied neet meugelek, oondanks de sterke lobby vaan Daniel Barenboim.




#Article 228: Tim Berners-Lee (361 words)


Sir Tim Berners-Lee (Londe, 8 juni 1955) weurt gezeen es de bedènker en gróndlègker van 't World Wide Web (WWW), same mèt Robert Cailliau. 

Berners-Lee woort gebore in Londe. Hae sjtudeerde aan 't Queen's College, 'n onderdeil van de Universiteit van Oxford. Hae wèrkde es sofwareprogrammäör bie versjillende bedrieve.

In 1980 bedach hae 'n systeem op basis van hypertext, öm 't deile en biehouwte van informatie tösje ónderzeukersj mekkeliker te make. Same mèt Robert Cailliau bedach 'r 'n prototype van 't systeem, Enquire. In 1988 gebruukde hae zien ideeë van Enquire veur 't ontwerpe van 't World Wide Web. Hae boewde doe ouch de ièrsjte webbrowser, dae ouch World Wide Web heesj, en de ièrsjte webserver. Berners-Lee vroog gein patent aan veur zien ideeë, meh goof ze vrie.

De ièrsjte website die Berners-Lee boewde (dit waor dus ouch de ièrsjte website oats), waor De site besjteit neet miè, meh 'n archiefversie devan ies  te zeen. De site woort op 6 augustus 1991 online gezat. Ze goof oetlègk euver wat 't World Wide Web ies en wie me eine browser koes gebruke. 

In 1994 sjtiechde Berners-Lee 't World Wide Web Consortium (aafkorting: W3C) aan 't Massachusetts Institute of Technology. Hie-in woorte versjillende organisaties vereinig die sjtandaarde en aanbevelinge öm 't Internet te verbetere wolle make. In 1996 woort door W3C de sjtandaard Cascading Style Sheets gelanceerd. Pas vanaaf 2000 begoeste populair browsers deze sjtandaard te gebruke.

In 2004 woort hae professor aan de Universiteit van Southampton. Hae wèrk dao aan 't semantisch web, zien nuujste projek. 't Semantisch web ies 'n vervolg op 't World Wide Web, woa-in de informatie zoa geannoteerd ies dat zie ouch door mesjiene te leze ies. Zoa kènne automatisch relaties tösje documente gelag were. In de academische waereld ies hie väöl aandach veur, meh 't ies nog óndudelik of 't ouch daoboete succes zal kriege.

Berners-Lee kreeg versjillende pries en óndersjeiinge, zoawie de Japanpries van 2002 en de Millennium Technology Prize 2004. Op 16 juli 2004 woort hae tot ridder gesjlage door Keuningin Elizabeth II van 't Vereinig Keuninkriek. Hae kreeg de titel van Knight Commander, de twiède hoagste rang in de Orde van 't Britse riek.




#Article 229: Jimmy Wales (264 words)


Jimmy Donal (Jimbo) Wales (8 augustus 1966) ies 'ne Amerikaanse internèt-óndernummer. Hae ies bekènd gewore es opriechter van Wikipedia en es veurzietter van de Wikimedia Foundation. Allewiel (2006) ies hae besjtuurslid van dees organisatie. Wales ies ouch groataandeilhouwer en directeur van 't internètbedrief Bomis.

Wales woort gebore in Huntsville (Alabama), es zoon van Jim en Doris Wales. Hae góng nao sjoal aan de House of Learning, 'n klein privésjoal die 't eigendom waor van zien mam en zien oma. In 1983 haolde hae zien diploma aan de Randolph School. Hae góng economie sjtudere aan de Auburn University, woa hae zien bachelordiploma haolde, en aan de University of Alabama, woa hae zien masterdiploma haolde. In 1994 woort Wales toegelaote tot 't promotietrajek aan Indiana University, meh hae besjliesde um in Chicago te goon wèrke es optiehandelaer. In 1998 verhuusde hae mèt zien vrouw Christine nao Californië, woa hae 'n internètbedrief begoes, 't zeukportaol Bomis.

Wales loos es kind al alles wat los en vas zoot, veural de 22-deilige Worldbook-encyclopedie van zien ouwersj. Hae ies 'ne bewonderaer van de objectivistische filosofie van Ayn Rand, en in de jaore neugetig beheerde hae ein mailinglies mèt de naam Moderated Discussion of Objectivist Philosophy. Van 1999 tot 2001 houw Wales de leiing euver 't Nupedia-projek, woa 'r mèt filosoof Larry Sanger aan wèrkde. Vervolges begoes hae ein online encyclopedie onder de GNU Vrie Documentatie Licentie volgens 't wiki-princiep, en in 2003 riechde hae de Wikimedia-sjtiechting op. Daoneve ies 'r nog ummer directeur van Bomis Incorporated.

Wales woont mèt zien vrouw en hun dochter Kira (2001) in Saint Petersburg, Florida.




#Article 230: Vereinegde Staote vaan Amerika (714 words)


De Vereinegde State van Amerika of Vereinegde Staote vaan Amerika (aofgekort V.S., Ingels United States of America, aofgekort U.S.A., in de volksmoond Amerika) is e federatief rippebliek in Noord-Amerika. Nao bevolking en oppervlak is 't 't daarde laand, polletiek, ikkenomisch en militair is 't de mechtegste natie op Eerd. Ouch cultureel en wetensjappelek heet dit land hiel väöl in te bringe. Hoofstad is Washington D.C.; New York is evels väöl groeter. Aander belaankrieke stei zien Los Angeles, Miami, Pittsburgh en San Francisco.

't Land oontlient ziene naom feitelek aon zien bestuurleke indeiling. 't Is opgedeild in 50 state, die 'ne wiedgaonde vörm vaan oonaofhenkelekheid höbbe. Zoe höbbe ze eige wètte, eige senate en Hoezer vaan Aofgevaardegde en eige Oppertribunale. Washington D.C. behuurt neet tot 'ne staot meh ligk in 't zoegenaompde District of Columbia. Wijer höbbe de VS nog inkel gebede die boete de indeiling in staote valle.

De staote zien:

Boete de staote umvat 't land ouch territoria. Die territoria kinne otonoom zien of direk door de regering weure bestuurd. Anno  geit 't allein um diverse eilen; in 't verleie woorte diverse gebede die noe 'nen eige staot vörme es territorium bestuurd. Zoe waore Alaska en Hawaii tot 1959 nog territoria. Territoria höbbe gein stum in 't parlemint of bij de presidentsverkezinge.

Allewel d'r väöl plekke in de VS gein bevolking höbbe, gief 't 'nen hielen houp groete stei in dit land. Dit zien de hoonderd groetste stei in de VS, gebaseerd op 't inwoenertal vaan 1 juli 2006:

De VS höbbe gein officieel taol, allewel tot bekans ederein 't Ingels behiers. 't Ingels vaan de VS versjèlt dudelek vaan 't Ingels in Groet-Brittannië; de versjèlle zien evels kleiner es die tösse 't Mestreechs en 't Zittesj. 't Is de mojertaol vaan 81,1% vaan de Amerikaanse bevolking. Spaons is mèt 10,7% 'n gooj twiede. Daonao volge 'nen houp immigrantetaole, dèks vaan generatie op generatie doorgegeve, allemaol mèt minder es 1% sprekers: Sjinees, Frans, Duits, Tagalog, Vietnamees ezw. De mies gesproke inheimse taol is 't Navajo.

De VS zien vaanaof de opriechting lid vaan de Vereinegde Naties en zien de militair kern vaan de NATO. Ze bekleie eine vaan de vief permanente zedele in de Veilegheidsraod vaan de VN. 't Hoofkerteer vaan die organisatie is in New York gevesteg. De VS kraog in 't verleie väöl kritiek, beveurbeeld op ex-president George W. Bush, dee ziech dèks boete internationaol conventies plaotsde, door 't neet oonderteikene vaan 't Verdraag van Kyoto en door 't slech behandele vaan kriegsgevaangene. Ouch betaolde de VS jaore land de kontributie vaan de Vereinegde Naties neet.

Noord-Amerika woort in de zevetiende en achtiende iew door Europese koloniste bevolk. In 1775 koume 13 Ingelse kolonië in opstand; die verklaore ziech in 1776 oonaofhenkelek (zuug Amerikaanse Oonaofhenkelekheidsverklaoring). In 1783 trokke de Ingelse legers ziech trök. In 1789 woort de Groondwèt oetgeveerdeg, dee vaan de VS 'n parlementair democratie maakde. De groondwèt woort heileg verklaord: d'r is niks mie aon veranderd, inkel touwgeveug.

In de negentiende iew greujde 't land aon mèt Ingels, Frans, Spaons, Mexicaans en Indiaans gebeed, soms mèt geld, daan mèt geweld. Oeteindelek umspande 't gebeed vaan de VS de gaanse breidde vaan Noord-Amerika, vaan d'n Atlantischen Oceaan tot aon de Stèllen Oceaan. 't Ooste vaan 't land raakde lankzaamaon geïndustrialiseerd; 't dunbevolkde weste bleef nog laank achter (Wilde Weste). Zwarte bladzij in de historie zien de dèks bleujetege oorloge tege de Indiane, die soms bekans oetgeroejd woorte, en boeveur de Amerikaanse officiere middele wie oethungering door 't massaal oetmoorde vaan bizons neet sjuide. Vaan 1861 to 1865 woort 't land versjäörd door 'ne Börgeroorlog.

In de twintegste iew woort 't land tot twie kier touw 'ne wereldoorlog ingesleip. 't Land, wat tot daan veural 'n isolationistische polletiek had geveurd, raakde mie en mie betrokke bij de Wereldpolletiek. Nao d'n Twiede Wereldoorlog kaom 't land mechteger es oets tegeneuver de USSR te stoon, boemèt de Kawwen Oorlog begós. 'n Fiasco waor d'n oorlog tege Viëtnam, dee de VS verloor en hendeg väöl minseleves kosde. Aander oorloge, gewoenlek um (gedeiltelek) humanitair reies begós, waore succesrieker. Sins 't instorte vaan 't communisme roond 1990 zien de VS de eineg euvergebleve supermach. De lèste jaore greujt de kritiek op 't land dat es aggressief en imperialistisch gezeen weurt.

Zuug ouch Presidente van de VS




#Article 231: Lies van sjtaotshoofde van Nederlandj (121 words)


Staotshoofde vaan Nederland en zien staotskundege veurluipers.

Gerekend vaanaof hun hiersjappij in de Nederlen.

Nao 1648 erkóste de Habsburgers de noordeleke Nederlen es zelfstendeg land.

N.B. Allein stadhawwers in deens vaan de Staote-Generaol; die in deens vaan de Habsbörgers hadde 'n functie oonder de keuning en landvoog en kinne neet es staotshoofde weure gezeen. Umtot neet alle geweste ummer dezelfde stadhawwer hadde, zien die vaan Holland (boe vaanajds de mieste aondach veur is) vetgedrök. De bronne spreke ziech oonderein soms tege, veural umtrint 't Twiede Stadhawwerloes tiedperk en 't aontrejje vaan Wöllem IV in de versjèllende geweste.

De Generaliteitslen hadde gein stadhawwers meh landvoogde, die in naom vaan de Staote-Generaol 't land bestuurde.

Tot 1805 gei staotshoof in de Bataafse Rippubliek




#Article 232: Beatrix vaan de Nederlen (298 words)


Beatrix Wilhelmina Armgard (Baarn, 31 januari 1938) is prinses vaan de Nederlen. Vaan 1980 tot 2013 waor ze keuningin. Ze volgde häör mojer, keuningin Juliana, op, en gaof 't keuningssjap door aon häöre zoon Willem-Alexander. Häöre vaajer waor Prins Bernhard vaan Lippe-Bisterfeld.

Es keend vaan twie jaor vlöchde ze mèt häör awwers nao Groet-Brittannië, later nao Canada, boe ze de oorlogsjaore doorbrach. Nao 't lyceum gong ze rechte studere in Leiden. In 1961 studeerde ze aof. In miert 1966 trojde Beatrix mèt d'n Duitse Claus von Amsberg, wat tot relle leide in Amsterdam. Claus bleek evels 'ne sympatieke maan, boedoor 't verzet gaw opheel. In 1967 woort Prins Willem-Alexander gebore; Prins Johan Friso en Prins Constantijn volgde in 1968 resp. 1969.

Juliana abdiceerde op 30 april 1980. Beatrix bleek 'n voorstin te zien die häör werk hiel serjeus naom. Dèks zeuk ze de grènze vaan wat kin binne de wèt. Um die eigensjap weurt ze wel ins mèt häör grammeer Wilhelmina vergeleke. Binne Haagse kring steit ze bekind um 'n oetgebreide dossierkennis. Ouch häören invlood op kabinètsformaties zouw groet zien. In miert 2012 evels naom de Twiede Kamer e wètsveurstèl aon wat de Keuning in 't vervolg boete de formatie moot hawwe. Heer of zij blijf wel hoof vaan de regering. Beatrix heet totnogtouw mèt veer premiers gewèrk: Ruud Lubbers (1980-1994), Wim Kok (1994-2002), Jan Peter Balkenende (2002-2010) en Mark Rutte (sinds 2010).

Op 28 jannewarie 2013 maakde ze bekind per 30 aprèl aof te trejje tot guns vaan häöre zoon.

Op 6 oktober 2002 storf Prins Claus. Op 7 december 2003 woort häör ierste kleinkeend prinses Amalia gebore. In 2004 storve allebei häör awwers. In fibberwarie 2012 raakde prins Friso in coma nao e zwoer ski-oongelök.

Sinds 8 februari 2005 is ze ieredoctor aon de Leidse Universiteit.




#Article 233: Vereineg Keuninkriek (558 words)


't Vereineg Keuninkriek (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) is e land in Wes-Europa, dat oet veer min of mie otonoom stökker besteit: Ingeland, Sjotland, Wales en Noord-Ierland. Ingeland weurt es kerngebeed gezeen, zeker umtot dao de hoofstad ligk en 't groetste deil vaan de bevolking woent. D'n Ingelse keuning heet de titels Keuning vaan Ingeland en Keuning vaan Sjotland, de kroenprins hèt Prins vaan Wales. 't Eiland boe-op Ingeland, Sjotland en Wales ligke weurt Groet-Brittannië geneump. Officieel hure 't Isle of Man en de Kenaaleilen neet bij 't Vereineg Keuninkriek. Dees eilen hure, same mèt 't Vereineg Keuninkriek zelf en 'n aontal kolonië en geweze kolonië, wel tot 't Gemeinebès vaan Naties.

Wie heibove aongegeve weurt 't Vereineg Keuninkriek in veer stökker verdeild. Op lieger niveau zien Ingeland en Wales in counties verdeild, Sjotland in regions en Noord-Ierland in districts. Zuug veur de indeiling bij de apaarte landsdeileuverziechte.

Sins de jaore zeveteg is 't Vereineg Keuninkriek lid vaan de Europese Unie; 't land koos evels in 2016 veur dit verband te verlaote. 't Stoont ummer al drum bekind hiel kritisch mèt zie lidmaatsjap um te goon. Zoe heet 't 't Verdraag vaan Schengen noets geteikend en d'n euro neet ingeveurd. 't Vertrèk vaan 't Vereineg Keuninkriek oet de EU waor op 31 jannewarie 2020.

Es eine vaan de euverwinners vaan d'n Twiede Wereldoorlog heet 't land 'ne permaninte zetel in de Veilegheidsraod gekrege. Ouch is 't land  sinds de opriechting lid vaan de NAVO.

Al sinds de dertiende iew behiersde Ingeland Wales en sinds 1603 waor de keuning vaan Sjotland ouch keuning vaan Ingeland. Wales woort in 1536 officieel geannexeerd en mèt de Act of Union (1707), woort ouch Sjotland formeel debij betrokke: 't Keuninkriek Groet-Brittannië woort daomèt opgeriech. In 1800 woort door weer 'n aander Act of Union noe ouch Ierland debijgevoog: 't Vereineg Keuninkriek vaan Groet-Brittannië en Ierland waor e feit. In de negentiende iew wón 't land, mechteg op zie, ummer mier kolonië op alle kontinente, en tege 1900 besloog 't Brits Riek e kwaart vaan 't eerdoppervlak (zoonder Antarctica). Laank kós 't zien mechteg positie neet vashawwe: al gaw verklaorde Canada en Australië ziech oonaofhenkelik. In d'n Ierste en Twiede Wereldoorlog voch 't land succesriek aon Geallieerde zij mèt, al mós 't touwstoon tot de Vereinegde Staote lankzaam aon de leiende rol gónge euvernumme. Nao d'n Twiede Wereldoorlog woorte lankzaam aon ouch de mieste ander kolonië oonaofhenkelek of geannexeerd door ander len, 't lès gebäörde dat mèt Hong Kong in 1997. De Falkland-eilen kóste ze evels nao 'nen oorlog mèt Argentinië in 1986 behawwe.

't Vereineg Keuninkriek heet probleme gehad mèt de integratie nao 't Europees vasteland, en steit als euro-sceptisch bekind. In 1973 trooj 't land touw tot de EEG. Wie in 1997 Tony Blair aon de mach kaom gaof heer Sjotland, Ingeland en Noord-Ierland 'n eige parlemint, en sjafde heer 't middelieuws systeem vaan 't Hoegerhoes aof. De monarchie is in de jaore negenteg ter discussie gekoume; toch blijf nog ummertouw twie daarde vaan de Britte veurstander vaan 't keuningsjap. Nao 2000 naom de intern verdeildheid sterk touw. E groet deil vaan de bevolking kierde ziech tege Europese samewèrking, dewijl veural in Sjotland separatistische sentiminte opkaome. E rifferendum euver Sjotse oonaofhenkelekheid woort in 2014 zjus verlore, e rifferendum euver 't verlaote vaan de EU in 2016 haolde 't wel.




#Article 234: Brussel (1153 words)


Breusel (Nederlands: Brussel, Frans: Bruxelles, Duutsj: Brüssel, Ingelsj: Brussels) ies de hoofsjtad van Belsj, va Vlaandere en de de facto hoofsjtad va de Europese Unie. De gemeinte Brussel haet miè es 143.000 inweunersj, dewiel 't Breusels Hoofsjtaejelik Gewes miè es 1.2 miljoen inweunersj haet. In de dagelekse praktiek weurt bienao altied nao 't Gewes geriffereerd es me kalt euver Brussel. Ouch luuj die in ein van de angere 18 gemeintes van 't Gewes wone, vinge meistes van ziechzelf dat ze Brussels zint. Es me specifiek de gemeinte bedoelt, weurt dan diks sjtad Breusel of gemeinte Breusel gezag.

De gemeinte en häör Hoofsjtaejelik Gewes vörme same 'n metropool die diks de houfsjtad van de EU weurt geneump, al deilt ze die positie volges angere mit Sjtraasburg, Sjtad Luxembörg en Frankfurt am Main. Breusel hoesves 't groatste aantal insjtillinge van de Europese Unie oet zoawaal de executieve mach (de Europees Kemissie, d'n Europese Raod) es de legislatieve mach ('t Europees Parlemint). Hie zin, respectievelik, 't Berlaymont-geboew, 't Europa-geboew en de Espace Léopold-geboewe veur gemeind. Alle drie de gebouwe liegke in de Europese Wiek, in 't oaste van de sjtad - rondum 't Luxembörgplein. De judiciële mach liegk aevels in Luxembörg en 't Parlemint verhoes veer kièr dejaor nao Sjtraasburg.

Brussel ies 'n touristische sjtad, mit väöl bekinde attracties - wie de historische Groate Mert, Manneken Pis (Menneke Pis), Atomium, La Monnaie/De Munt en de Keuninkleke Musea van Köns en Historie.

Breusel ies óntsjtange rónd 'n kesjtièl aan 't rivierke Zenne rónd 't jaor 979. De plaatsj woort doe Bruocsela geneump. Dae naam kump oet 't Germaans, bruoc beteikent moeras (brook) sella, dat beteikent heim. Huuj ies de Zenne trouwens bienao gaaroets neet miè te zeen in de sjtad. De gouw Brabant waor verdeild in veer graafsjappe, en 't kesjtièl woort 't centrum van 't graafsjap Breusel. 'n Ièw later góng me weer weg van dees plaatsj en vestigde ziech aan de zujelike zie van de Zennevallei, op ein plaatsj die Koudenberg heesj. Hie liek tegewoordig de Groate Mert. 

In de 11e ièw kaom d'r 'n handelspos op de weeg tösje Brugge en Kölle. In de 12e ièw kreeg Breusel ein sjtadswal en de graaf woort hertog va Brabant. In 1229 kreeg Breusel sjtadsrechte van Hendrik d'n ièrsjte van Brabant. De lake-industrie en -handel woorte belangriek en Breusel woort 'n economisch centrum. Ömsjtreeks 1225 begoes me te boewe aan de kathedraal Sint-Michiel-en-Sint-Goedele. De volgende ièwe sjpecialiseerde de handel ziech op de sjoan sjtoffe die me exporteerde nao Frankriek, Italië en Ingeland. 

In 1356 woort de mach euvergenómme door Wenceslas van Luxemburg en zien vrouw Johanna van Brabant en verliènde zie de Blijde Inkomst, woain verklaord woort dat de rechte van de inweunersj gerespecteerd zouwe were door de hertoge. De sjoanbroor van Johanna, Lodewiek van Male waor 't d'r neet mèt eins dat zie de mach euvernaome en probeerde Brabant te verovere. Breusel goof ziech euver, meh woort get miè es eine maond later alweer bevriejd onder leiing van Everaard t'Serclaes.

In 1430 erfde Filips de Goje, hertog van Bourgogne, Brabant. Breusel woort doe de hoofsjtad van Bourgogne. In 1477 trouwde Maria van Bourgondië mèt Maximiliaan van Oasteriek. Zie sjorf in 1482 en leet häöre echgenoot Breusel nao. Vanaaf toen regeerde de Habsburgse dynastie. Wie Maximiliaan sjtorf verplaatsjde zien dochter, Margaretha van Oasteriek, de hoofsjtad nao Mechele, woa zie häör naefke Sjarel V groatbrach.

In 1515 woort Sjarel V mèt 15 jaor heersjer van Bourgogne en dus ouch van de gebiede die noe Belsj zint. Mèt 16 jaor erfde hae Sjpanje. Hae woort in de Sint-Michiel-en-Sint-Goedele oetgerope tot keuning va Sjpanje. Umdat hae gebore waor in Gent, besjouwde hae de Nederlande es zien vaderland. Hae maakde Breusel weer de hoofsjtad. Breusel kreeg ouch 'n rechbank en 't woort al gauw de belangriekste Brabantse sjtad. In 1555 goof Sjarel de Nederlande en Sjpanje aan ziene zoon Filips II. Dit waor 't begin van de Sjpaanse periode veur Breusel. D'r kaom noe eine tied van godsdeensoorloge, de Tachtigjaorige oorlog; 't waor gedoon mèt de bleujtied van Breusel.

In augustus 1695 woort Breusel door de Franse troepe van De Villeroi gebombardeerd. De Groate Mert en e groat deil van de sjtad woorte verwoes door de brand. De Mert woort daonao weer opgeboewd in baroksjtiel. 

In 1789 vóng de zoagenaamde Brabantse revolutie plaatsj tege keizer Jozef II, meh de onafhankelikheid heel neet lang sjtand. Tösje 1794 en 1815 waor Belsj Frans gebied. Vanaaf 1815 kaom 't Belsj bie Nederland, ónder Willem I. In de nach van 24 op 25 augustus 1830 brook in Breusel de revolutie oet. Nao de onafhankelikheid kaome d'r väöl Franse en Wale in Breusel wone. Tot daen tied waor Breusel 'n Brabantse en Nederlandstalige sjtad gewaes. Waalse ambtenaere oet de provincies woorte aangetrokke um de administratie van Belsj te bemanne. 't Nederlands woort verbanne oet alle insjtèllinge en oet 't besjtuur. 

In de neugetiènde ièw kènde Breusel 'n sjterke industrieel óntwikkeling. Onder Leopold II woorte versjillende prestigieus geboewe opgetrokke. Ouch parke en lane woorte aangelag. De sjtad greujde en ouch 't aandeil Franstalige woort groater.

In de Ièrsjte waereldoorlog woort Breusel door de Pruusje bezat. 't Vlaams activisme kaom in d'n oorlog miè op, meh nao d'n oorlog kaom d'r dan weer ein groate tegereactie in de Franse media. In 1935 woort de waereldtentoansjtèlling gehouwte op de Heizel. 

In de Twiède waereldoorlog woort Belsj bezat door de Nazi-troepe. De sjtad woort in september 1944 bevriejd door de geallieerde. In 1958 woort opnuujts de waereldtentoansjtèlling in Breusel gehouwte. De Expo 58 waor e groat succes en Breusel heel dao ein van zien bekèndste attracties, 't Atomium, aan euver.

In de jaore 60 van de twintigste ièw woort Breusel ein Europese sjtad: d'r woorte allerlei Europese insjtèllinge gevestig, woa-ónder de Europese Commissie en de Raod van de Europese Unie. 

Op 22 mièrt 2016 woort de sjtad opgesjrik door twiè groate aansjlaeg.

't Centrum van Breusel haet e Vlaams en Brabants uterlik. 't Bekènds ies waal de Groate Mert mèt de gildehoezer oet de 17e ièw en 't gotisch sjtadhoes. De kathedraal Sint-Michiel en Sint-Goedele ies in de sjtiel van de Brabantse gotiek geboewd. Wiejer bezeenswaerdighede in 't centrum zint 't beeldsje van Menneke Pies (Manneken Pis), de Muntsjouwburg, de volkswiek Marolle mèt 't Justitiepaleis, de Zavel, 't Keuningsplein mèt diverse musea en 't Keuninklik Paleis. 

Sjuus boete 't centrum liegke väöl hoezer in Art nouveau-sjtiel, woa-onder versjillende van de architek Victor Horta. De Nationaal Basiliek van 't Heilig Hart liek in Koekelberg. In 't Bruparck, 't terrein woa in 1958 de waereldtentoansjtèlling woort gehouwte, sjteit 't Atomium.

Breusel haet versjillende treinsjtasies, de belangriekste zint: 

Dao zint drie róndwaeg um Breusel: de Ring róndum 't Breusels Gewes (de sjnelwaeg: R0), de groate rink um de neugetièn gemeintes van Breusel en de kleine rink dae de sjtadsmoer oet de 14e en 15e ièw volg.

De metro van Breusel haet 68 sjtasies en twiè liene. Wiejer rieje d'r ouch trams in Breusel.




#Article 235: George W. Bush (647 words)


George Walker Bush (New Haven, Connecticut, 6 juli 1946) waor de 43e president vaan de Vereinegde State tösse 2001 en 2009. Heer behuurt tot de Republikeine. Ziene pa, George Bush sr., waor ouch president, en wel vaan 1989 tot 1993. Bush is in 2000 nao controversieel verkezinge tot president gekoze (geïnaugureerd in 2001) en is in 2004 herkoze. In 2009 woort Bush opgevolg door Barack Obama.

Bush woort gebore in Connecticut meh greujde op in Texas, es tèlg in 'n rieke femilie. Vaan 1964 tot 1968 studeerde heer aon de Yale-universiteit, boe heer neet door zien prestaties meh wel door zien talent in communicatie opveel. Nao zien studie gong heer in 't leger es reservis; heer woort neet nao Viëtnam oetgezoonde. Dit woort later, in 2004, door de Democratische Partij tege häöm gebroek.

Nao zien iervol ontslag in 1973 studeerde heer twie jaor aon Harvard Business School. Nao zien aofstudere in 1975 woort heer veurnaomelek bekind es 'ne playboy; wie heer ziech  later kandidaad stèlde veur de verkezinge woorte väöl sjandale oet deen tied opgerakeld. In 1977 trojde heer. Zie leve naom 'n oonverwachte drej wie heer ziech in 1986 bekierde tot 't Methodisme en heer 'ne strènge christen woort.

Nao vaanaof 1977 in 't bedriefsleve te höbbe gewèrk leet heer ziech in 1995 keze tot gouverneur vaan Texas. Es gouverneur veel heer op door zien conservatief beleid: e recooraontal doedstraffe woorte oetgeveerdeg en de wette tege alcohol en drugs woorte aongesjèrp. Critici stèlle tot dees wette tamelek contra-productief gewèrk höbbe. Zien populariteit bij de Texane waor evels groet.

Wie Bill Clinton zie twiede termijn t'n einde leep brach dee ziene vice-president Al Gore nao veure um veur 't presidentsjap te strije. Bush woort door de Rippeblikeine oetgeveerdeg; 'ne strijd dee heer nog meh zjus won. Bush en Gore gonge de gaansen tied gliek op. Heer veel neet op door gooj behiersing vaan dossiers, get boe-in Gore häöm ederskier versloog, meh had significant mie oetstraling es de weineg charismatische Gore. 'ne Blunder in september, 't oetspreke vaan e sjèlwoord wie 'ne microfoon opestoont, weurt nog dèks aongehaald. Oeteindelek won Gore de popular vote, d.w.z. kraog de meiste stumme, meh versloog Bush deen door de meiste keeslui binne te häöle (zuug Presidentsverkezinge in de VS). 'ne Juridische strijd, door Gore begonne, euver e paar stumme in Florida, rekde de oeteindeleke beslissing mèt twie maond.

Oonmiddellik begós heer mèt taksverlaoginge veur de hoegste inkoumes, e veurnaam punt in zie programma. 't Verwèrpe vaan 't Tractaat vaan Kyoto kaom häöm op groete kritiek oet Europa te stoon. Zie presidentssjap veranderde radicaal wie op 11 september 2001 de fundamentalistische Moslim-terreurgroop Al-Qaedah suïcied-attentate tege de VS riechde. Heer zoch samewèrking mèt bekans alle len ter wereld veur dit terrorisme te bestrije en begós 'nen oorlog tegen Afghanistan, boe 't Talibân-rezjiem oonderdak bood aon Al-Qaedah-terroriste. 't Verdrieve vaan de Talibân waor neet te zwoer, daankzie hölp vaan Afghaanse rebelle, meh Al-Qaedah-leier Usâmah bin Lâdin te vinde bleek oonmeugelek.

In 2003 veel heer Irak binne. Dezen oorlog steit bekind es de Twiede of Derde Golfoorlog. Veur dezen oorlog, dee begonne woort umtot me Saddâm Hussayn verdach vaan 't bezitte vaan chemische wapes en 't höbbe vaan ban mèt Al-Qaeda, kraog heer väöl minder steun es veur zien acties in Afghanistan, umtot neet edereine - terech, bleek later - euvertuig waor van zie geliek. Tege de verwachtinge vaan väöl sceptici in waor dees actie militair succesvol, allewel tot 't sinds de val vaan Hussayn hendeg oonrösteg is in 't laand.

In zien binnelandse polletiek vèlt dudelek 'n conservatief lien te zeen. 't Budzjet veur defensie beslaot ein zesde vaan 't totaal budzjet (naoventrint eveväöl es oonder de Kawwen Oorlog). Recentelek heet heer geperbeerd 't homo-houwelek te verbeje, en in zien inaugureel reej vaan 2005 maakde heer zien planne veur 'n Ownership Society, 'n gemeinsjap boe-in börgers mèt aondeilehandel in häör pensioen mote goon veurzien, bekind.




#Article 236: Euro (4591 words)


D'n euro (symbool €) is de munteinheid vaan de len die de Economische en Monetair Unie oetmake; dit is de mierderheid vaan de len in de Europees Unie. Vaan de EU-len die 'n nationaal munt höbbe zien de mieste in theorie verpliech d'n euro in te veure. D'n euro, dee verdeild is in 100 cent, besteit sinds 1 januari 1999 in girale (oonziechbare) vörm (mèt de nationaal munte tege 'n vaste koers aon d'n euro gekoppeld); in 2002 vervóng 'r de nationaal munteinhede ouch chartaal.

In de middeliewe en e groet deil vaan de vreugmodernen tied gaof 't gein echte nationaol munte. Muntsoorte woorte dèks in talloes Europees len geslage, en vreem munte woorte dèks geaccepteerd. Deils kaom dat door de metaole standaard: gouwe en zèlvere munte waore weerd wat ze aon edelmetaol bevatde. Mèt de opkoms vaan nationaol staote kaom dao laankzaam 'n ind aon. Vaanaof de negentienden iew sloge len hun eige munte, die bij wèt tot betaolmiddel woorte verklaord. Me mós noe bij 't euversteke vaan de landsgrens geld wissele. Wel gaof 't toen al poginge, veural tösse bevrunde len, um de munteinhede te harmonisere. Zoe deeg 't Belsj tösse 1865 en 1927 mèt in de Latijnse Muntunie.

In de crisis vaan de jaore 1930 woort de situatie nog väöl ooneuverziechteleker. De mieste len lete de gouwe standaard los. Munte begóste noe los vaanein te devaluere, 'ne maotregel dee nujeg waor um de concurrentie op gaank te kriege. De koerse woorte door de valutamerret bepaold en door intern inflatie. De oonderling weerdes vaan de munte móste weure benaoderd in daogeleks veraanderende getalle mèt väöl ciefers achter de komma.

Nao d'n oorlog woort de gouwe standaard tijelek herstèld, meh de gecompleceerde wisselkoerse en de noedzaak um geld te wissele bleef. Wie roond 1970 'ne nuie crisis oetbraok, en land nao land de gouwe standaard weer losleet, beslote de len vaan de EEG tot de opriechting vaan de Slang. Heimèt woort aofgesproke tot koerse oonderein mer beperk mochte sjógkele, zoetot handel tösse twie EEG-len gein al te groete risico's oplieverde. Ouch veur consumente had dit 't veurdeil tot prieze in 'n Europees boeteland good te vergelieke waore.

De Slang waor gei laank leve gegund, meh in 1979 woort 't Europees Monetair Systeem (EMS) ingestèld, boemèt op Europees niveau 't monetair beleid in eder land gecoördineerd kós weure. De nationaol munte woorte ouch gekoppeld aon d'n ECU (European Currency Unit, meh ouch 'ne knipoug nao de aw Franse munt écu), 'n virtueel munt. In de loup vaan de jaore tachteg woort dat beleid wijergoond; 't Europees Monetair Instituut (EMI) in Frankfort góng ummer mie bepaole. Dit waor neet nao de zin vaan de Britse premier Thatcher, die zègkesjap euver de eige economie wouw hawwe.

In 1992 woort 't Verdraag vaan Mestreech geslote. Heibij woort de EG getransformeerd in de väöl mie geïntegreerde EU. Eint vaan de beslete waor tot me 'n gemeinsjappeleke munt zouw inveure. De Britte beslote neet mèt te doen; dat woort ze ouch gegönd. (Oetindelek trokke ze later dat jaor 't poond definitief oet 't EMI trök, neet um ideologische reies meh gedwoonge door de crisis vaan 'Zwarte Goonsdag'.) Later haokde ouch Denemarke aof, naotot me dao 't verdraag had verworpe. De euverege len - iers 10, nao 1995 13 - verpliechde ziech in principe wel um de munt in te veure.

In de jaore die volgde móste versjèllende dinger weure geregeld. Ierstens welke lan mochte mètdoen. E land wat aon de nui munt wouw deilnumme, mós zien economie op orde höbbe (inflatie, begroetingstekort, oontwikkelingsniveau etc.). Neet alle len voldege dao gans aon, in 't bezunder Griekeland neet. Me besloot op 't lèste memint dit land toch touw te laote, umtot ouch de zuieleke len in dezen tied 'ne sterken economische greuj kóste. De drachme woort evels nog neet in 1999, meh pas 't jaor dao-op aon d'n euro gekoppeld;  Zwede zaog vaan inveuring aof nao e rifferendum. Eigelek waor dit land verpliech mèt te doen, meh de kwestie woort op de lang baon gezat.

Wijer kwesties waore de naom. Dee woort ind 1995 vasgestèld op euro. In de jaore daonao woort geparot euver 't uterlek vaan munte en baankbiljètte. De munte zouwe einen Europese kant en eine nationaole kant kriege, de baankbiljètte zouwe euveral 'tzelfde weure. Ouch de dwergstaote Monaco, San Marino en Vaticaonstad, die al de Franse en Italiaonse munte (of dao-aon gekoppelde eige munte) hadde, mochte hun eige euro's sloon. (Mèt Andorra woort gei verdraag geslote; hei had me altied al mèt fraanke en peseta's betaold.) Nao de virtueel inveuring in 1999 begóste de deilnummende len mèt 't sloon vaan de munte en 't drökke vaan de breefkes.

't Europees Monetair Instituut kraog mèt de opriechting vaan d'n euro zoeväöl take debij tot ze 't karakter vaan 'n centraol baank kraog. Sinds 1998 sprik me vaan Europese Centraol Baank (ECB); ierste baankpresident woort de Nederlander Wim Duisenberg.

Op 1 jannewarie 1999 woort d'n euro officieel ingeveurd. De weerde waor dee vaan d'n ECU kort daoveur. De nationaol munte woorte gefixeerd op de koers die ze ind 1998 tege d'n ECU hadde.

In de drei jaor tot d'n euro op pepier bestoont, gaof 't gein groete probleme. Wel zakde de munt hendeg tegeneuver d'n dollar; veur de Europese economie had dat evels hoegoet in publicitaire zin e naodeileg effek. De peblieke opinie waor in väöl len trouwens neet zoe positief. Zeker in len mèt 'n sterke en/of aw munt, wie Nederland en Duitsland, waor e groet deil vaan de bevolking tege inveuring vaan d'n euro. In staote mèt 'n lang historie vaan inflatie gaof me evels gere de nationaol munt op.

Op 1 jannewarie 2002 woort in twelf len (plus drei dwergstaote) 't chartaol geld ingeveurd. Sommege len, wie Nederland, stèlde de bevolking e gratis setsje vaan euromunte t'r besjikking. Ouch waor 't dèks al veur 2002 meugelek euromunte in tuutsjes te koupe. In eder land gaof 't 'nen tied boe-in d'n euro en de nationaole munt nevenein kóste weure gebruuk. Middestanders waore daan verpliech in euro's trök te geve en in pinotomaote móste ouch euro's zitte. Dezen euvergaankstied moch maximaol twie maond dore. Ouch daonao bleef 't in eder land nog e tiedsje meugelek um aajd contant geld te wissele; wie laank versjèlde per land, meh baankbiljètte bleve euveral minstens tien jaor inwisselbaar. Groete probleme bij de wisseloperatie bleve oet.

In de jaore nao de fysieke inveuring herstèlde de munt ziech ouch op de valutabäörze. 't Groetste deil vaan de jaore 2000 góng 't de EU, en ouch d'n euro, veur de wind. Diverse staote die in 2004 bij de EU kaome veurden 'm in: Slovenië al in 2007, Malta en Cyprus in 2008 en Slowakije in 2009.

Wie ind 2007 'n wereldwij financieel crisis oetbraok, leek de EU in ierste instantie neet al te hel te weure geraak. D'n euro heel ziech good tege d'n dollar en zeker tegen 't poond, wat op zie deepdepunt bekaans tot de weerde vaan einen euro zakde (pariteit). De vrije val vaan d'n Ieslandse kroen, veroerzaak door spikkelatie mèt dees klein munt, maakde tot Iesland ziech astrein bij de EU en d'n euro wouw aonslete.

't Tij kierde evels ind 2009. De sjölde en tekorte vaan Griekeland bleke väöl hoeger es de regering de boetewereld jaorelaank had veurgehawwe; feitelek had ze de EU en 't IMF structureel verneuk. Dees twie partners eisde groete bezuneginge vaan de Griekse regering, die dat wel deeg, meh daobij neet doorpakde mèt hervörminge. In Griekeland oontstoonte groete proteste tege de bezuneginge en in de res vaan Europa leefde de discussie of Griekeland wel bij d'n euro mós blieve. Me besloot evels dat wel te doen, umtot e faillissemint vaan Griekeland groeter len wie Spaanje en Italië hej kinne mèttrèkke. De aander eurolen liende Griekeland, wat door de miserie astronomische rentes hej mote betaole op staotsobligaties, noe zelf geld oet, op veurweerde tot 't land structureel hervörminge zouw doen. Pas nao 2015 kaom de rös weer e bitteke trök.

Door alle probleme mèt Griekeland veraanderde 't beleid roond d'n euro drastisch. De muntunie waor gebouwd in tije vaan veurspood en eigelek neet berekend op zwoer economisch weer. Me besloot in eder geval strenger te zien mèt 't touwlaote vaan nui len. Diverse nui EU-len höbbe zoedoende ouch aofgezeen vaan stappe tot touwtrejjing. Dit heel ouch verband mèt populistische, nationalistische sentiminte die zeker in Midde- en Oos-Europa sterk opflakkerde. Wel veurde de Baltische staote, die al veur de crisis waore begós mèt de veurbereiing, d'n euro in: Esland in 2011, Letland in 2014 en Litouwe in 2015.

De ierste èlf munte woorte op 31 december 1998 aon d'n ECU gekoppeld en d'n daag daonao in giraole vörm opgeluf. Wie gezag kaom Griekeland dao later achteraon: op 19 juni 2000 woort de drache aon d'n euro gekoppeld op 1 jannewarie 2001 woort ze officieel opgeluf. De verhajding tösse de munte oonderein en vaan de munte mèt d'n euro waor wie volg:

Veur de later opgegeve munteinhede waor de wisselkoers de volgende:

D'n euro weurt sinds 2015 door nege EU-lidstaote gebruuk: 't Belsj, Cyprus, Duitsland, Esland, Finland, Fraankriek, Griekeland, Ierland, Italië, Letland, Litouwe, Luxemburg,  Malta, Nederland, Oosteriek, Portugal, Spaanje, Slowakije en Slovenië.

Veer dwergstaote, die gein lid vaan de EU zien, gebruke d'n euro in euverlèk mèt de ECB: Andorra, Monaco, San Marino en Vaticaonstad. Alle veer sloon ze hun eige euromunte. Dees lendsjes gebruukde veurheer ouch al de munte vaan hun groete naobers, of variante daovaan. Andorra sloot zoe'n akkoord evels pas in 2013; daoveur gebruukde 't land d'n euro einzijeg.

Dat lèste gelt nog ummertouw veur Montenegro en Kosovo. In dees len gebruukde me al sinds d'n oorlog vaan begin jaore negenteg d'n Duitse mark, umtot de eige munt waor ingestort. Dat woort later d'n euro. E twiezijeg verdraag euver 't gebruuk vaan d'n euro mèt dees len ligk neet veur de hand; zeker neet mèt Kosovo, wat neet door alle EU-lidstaote weurt erkind.

Zeve aander EU-len zien op groond vaan hun touwtrejjingscontrak verpliech um d'n euro in te veure: Bulgarije, Hongarije, Kroatië, Pole, Roemenië, Tsjechië en Zwede. De percesse daonaotouw ligke sinds de crisis veur e groet deil stèl (mèt oetzundering vaan Kroatië). Um d'n euro in te veure moot e land iers lid weure vaan ERM-II, wat ze op dit memint gein vaan alle zien.

Neet verpliech um d'n euro in te veure zien Denemarke (deil vaan ERM, meh mèt 'nen opt-out) en 't Vereineg Keuninkriek (gei deil vaan 't ERM). Dat lèste land zal volges planning de EU in 2019 gans verlaote.

In de ultraperifeer regio's vaan de EU heerse soms aander bepaolinge. De euverziese departeminte en territoria vaan Fraankriek gebruke d'n euro allemaol wel. In Caribisch Nederland betaolt me evels mèt d'n Amerikaansen dollar. Ieder woort hei d'n Antilliaanse gölde gebruuk. Op Curaçao en Nederlands Sint Maarten gebruuk me die nog, dewijl me op Aruba de Arubaanse gölde (florin) kint.

Neve 'ne naom mós ouch e symbool veur de nui munt weure bedach. De EU sjreef dao 'n competitie veur oet. Diverse eise woorte gestèld; de belaankriekste waor tot 't symbool mós rappelere aon dat vaan d'n ECU (₠). 't Winnend dessin woort op 12 december 1996 geprizzenteerd. 't Heet de vörm vaan 'n hooflètter C mèt twie striepe dedoor. 't Tuint zoedoende 'n lètter E die dudelek mèt de C geassocieerd weurt. De oontwerpers haolde hun inspiratie ouch oet de klein lètter epsilon; dees rifferentie aon 't Grieks alfabet betuinde ier aon 't aajd Griekeland es weeg vaan de Europese besjaving.

't Eurosymbool kin es logo weure gebruuk, meh ouch gewoen es teike. In 't ierste geval gief 't vrij strikte definities aon de aofmetinge en verhajdinge (zuug heineve). Es teike is de vörm aofhaankelek vaan 't gebruuk lettertyp. Dao-in heet de oontwerper väöl vrijheid.

Nao de lancering vaan 't eurosymbool waor 't zaak um dit teike te kinne type. Op de sjriefmesjien waor dit gei probleem: me kós en kin daoveur de hooflètter C gebruke, mèt backspace trökgoon en daan dao-euver 'n = type. 't Gebruuk vaan sjriefmesjiene leep in 1996 al sterk trök, meh verdwene waore ze nog laank neet. De oontwerpers hele daomèt rekening. 't Inveure vaan 't teike in computers had nog get mie veuj in de eerd. Diverse systeme veur speciaol teikes woorte doorein gebruuk, en de conversie vaan 't ein systeem nao 't aandert kós 't eurosymbool nog wel ins oonleesbaar make. Sinds de inveuring vaan Unicode (boe 't teike oonder U+20AC zit) is dao einheid in gekoume. 't Eurosymbool is dèks op computers te type door 'n combinatie mèt de 5-tósj (beveurbeeld Alt rechs + 5 in Linux).

De euro kint ach munte, in coupures vaan 1 cent, 2 cent, 5 cent, 10 cent, 20 cent, 50 cent, 1 euro en 2 euro. Ze höbbe twie kante. De veurkant varieert per land: edere lidstaot zèt dao zien eige dessins op. Wel mote dao-in per se de twelf Europese stare zien verwèrk. 'n Aander eis is tot de dessins gein aparte politieke of religieuze kemissies bevatte. Op de achterkant zuut me Europa en de unie oetgebeeld. De munte höbbe allemaol hun eige apaarte gruutde en rand, zoetot ouch blinde en slechzeende ze oeterein weite te hawwe.

Samegevat zien de Euromunte zoe oet:

Opvallend is 't rillatief klein aondeil vaan nikkel in de munte. In väöl len is me dit nao d'n oorlog es muntmetaol goon gebruke in plaots vaan zèlver, wat te deur woort. Umtot me Scandinavië, boe väöl lui mèt nikkelallergie woene, neet wouw benaodeile, besloot me 't gehalte aon nikkel in de beurs te beperke.

De 'Europese' kante zien oontworpe door de Belsj Luc Luyckx. Op de drei goudkleurege munte (10, 20 en 50 cent dus) zuut me zien initiaole es monogram stoon.

Wie gezag sloon de lidstaote, inclusief de veer dwergstaote die d'n euro gebruke, allemaol hun eige euromunte die aon eine kant nationaol oontwerpe drage. Die oontwerpe mote wel de twelf Europese stare tuine, en aonvenkelek ouch de muntweerde. Wijer tuint de nationaole kant dèks 't munt- en/of muntmeisterteike. De munte kinne rösteg doorein weure gebruuk.

Sommege len höbbe ein oontwerp veur alle munte, aandere höbbe ach versjèllende oontwerpe, weer aander len höbbe drei oontwerpe (eint veur de klein coupures, eint veur de middelgroete en eint veur de munte vaan ein en twie euro). Veraanderinge vaan dessins blieve in 't gemein beperk tot troenswisselinge in monarchieë.

Lèt wel: de Eurolen sloon in de regel gedinkmunte vaan €2, met dessins die vaan de reguliere aofwieke. Wienie heioonder get weurt gezag vaan 'alle munte vaan land x', moot me veur die gedinkmunte 'n oetzundering make. De munte weure oonder wijer touwgeleech.

Dit lendsje sleit pas sinds 2014 zien eige euro's. Op de koperkleurege munte is 'n Pyrenese gems (Rupicapra pyrenaica) te zien, op de goudkleurege munte de kèrk vaan Santa Coloma d'Andorra, op de groete munte 't Casa de la Vall in Andorra la Vella. Oersprunkelek wouw me op de middelste coupures ouch 't beeld vaan Zjezeke oet de Mariakèrk vaan La Corinada zètte, meh de Europese Commissie wees dat aof umtot de munte religieus neutraol móste blieve. De Andorrese munte weure in de Parijse Munt en de Keuninkleke Spaonse Munt geslage.

De Belzje munte tuine de keuning in diverse oontwerpe: Albèr II tot in 2013, Filiep daonao. Neve de kop vaan de keuning steit zie gekroend monogram. De munte weure Keuninkleke Munt geslage. In 2017 woort de productie opgesjort, umtot de euverheid de munt wouw privatisere meh nog geinen euvernummer had gevoonde.

Cyprus deit sinds 2008 mèt d'n euro mèt. Op de koperkleurege Cypriotische munte is e moeflonsjaop te zien, op de goudkleurege steit 'n reconstructie vaan 't Kyreniasjeep en de groete munte tuine 't idool vaan Pomos. De Cypriotisch munte woorte de ierste twie jaor geslage door de Munt vaan Finland, meh sinds 2010 door de Munt vaan Griekeland.

De Duitse euromunte tuine drei vertrojde Duitse symbole. Op de drei klein coupures zuut me 'n eiketekske (wie op de diverse munte vaan de Duitse mark), op de drei middelgroete munte is de Brandenburger Tor te herkinne, op de twie groete munte zuut me d'n Duitsen erend. Duitsland sleit zien munte in versjèllende stei, te herkinne aon 't muntteike: Berlijn (A), Hamburg (J), Karlsruhe (G), München (D) en Stuttgart (F).

Esland is sinds 2011 bij d'n euro. Op de Estse euromunte is e silhouèt vaan 't land te zien, bij de munte vaan 1 en 2 euro in reliëfvörm. 't Ierste jaor woorte de munte in Finland geslage, sindsdeen in Nederland bij de Nederlandse Munt.

De munte oonder einen euro tuine de liew oet 't Waope vaan Finland, mèt e zweerd in zienen oonderklaw. De munte vaan einen euro tuine twie zwaone die euver e Fins landsjap vlege, op de twie-euromunt stoon twie kroepbromele (Rubus chamaemorus). Im 2007 woorte de dessins liech aongepas: de lètters FI woorte euveral touwgeveug. Finland sleit zien munte in de eige Finse Munt. 

Op de mieste Franse euromunte is, wie ieder al bij de francs, Marianne te zien, 'n personificatie vaan 't land. Op de koperkleurege munte zuut me allein de kop, op de goudkleurege de ganse versjijning, en wel es zejster. De ein en twie euro tuine 'n aander oontwerp: 'ne zèshook mèt dao-in 't motto Liberté, égalité, fraternité. Alle munte tuine ouch de lètters RF veur 'République française.

De Griekse euro's höbbe ach versjèllende dessins, die in drei gróppe zien te verdeile. Op de koperkleurege munte zuut me sjeper: 'n antieke trireem op de cent, 'n negentienden-iewse corvèt op de twie cent en 'ne modernen tanker op de stuver. De goudkleurege munte tuine politici: Rigas Feraios op 't döbbeltsje, Ioannis Kapodistrias op de twinteg cent en Eleftherios Venizelos op de viefteg cent. D'n euro tuint 'n antieke drachme ('n munt in 'n munt dus), de twie euro tuint de oontveuring vaan Europa door Zeus in de vörm vaan 'nen deur.

Alle ach Ierse euromunte höbbe 'tzelfde oontwerp: 'n Ierse harp, mèt dao-umheer Eire (Iers veur 'Ierland') in unciaolsjrif en 't jaortal.

De Italiaanse euromunte iere 't gruuts artistiek verleie vaan 't land. Me heet daoveur meujte gedoon um zoewel de Romeinsen tied es de middeliewe, de renaissance en de modernen tied rech te doon. De koperkleurege munte tuine de arsjitectuur: 't Castel del Monte in Andria (1 cent), de Mole Antonelliana in Turijn (2 cent) en 't Colosseum in Roeme (5 cent). De goudkleurege munte zien gewijd aon de beeldende kunste: e detail vaan Nascita di Venere door Sandro Botticelli (10 cent), 't beeldhouwwerk Forme uniche della continuità nello spazio vaan Umberto Bozzioni (20 cent) en 't ruterstandbeeld vaan Marcus Aurelius (50 cent). Op d'n euro steit de Vitruvische Mins wie oetgewèrk door Leonardo da Vinci, op de twie euro e portrèt vaan Dante Aleghieri door Rafael.

Sinds 2014 sleit ouch Letland zien eige munte. Me zuut op de drei koperkleurege munte de klein waopecompositie vaan Letland. Op de goudkleurege munte is de middelgroete waopecompositie te vinde, mèt 'ne liew en 'ne griffioen es sjèldhawwers. Op de munte vaan ein en twie euro is de Letse maog te zien, 'n personificatie vaan Letland in de nationaol drach.

Litouwe sloot ziech e jaor nao Letland bij d'n euro aon, veurluipeg es lèste land. Op alle munte is de Litouwse ruter (vytis) te zeen, dee me ouch in 't Waope vaan Litouwe vint.

Op de Luxembörgse euro's is de kop vaan groethertog Henri vaan Luxembörg te zien. Wie de ierste Luxembörgse munte waore geslage, zaot Henri nog neet op d'n troen. Dao-oonder steit de naom vaan 't land in de landstaol, Lëtzebuerg. De munte zien aofwisselend geslage in de Nederlandse Munt, de Munt vaan Finland, de Munt vaan Paries en weer de Nederlandse Munt.

Maltese euromunte weure sinds 2008 oetgegeve. De koperkleurege coupures tuine d'n tempelingaank vaan Mnajdra. Op de gouwkleurege munte zuut me 't waope vaan 't land. De ein en twie euro tuine e Maltezerkruus.

Alle koperkleurege munte vaan Monaco tuine de groete waopecompositie vaan 't land, dus compleet mèt baldakijn. 't Oontwerp vaan de goudkleurege munte versjèlt: t/m 2005 tuine ze 't zegel vaan Monaco ('n ridder mèt 't waope op zie sjèld), sinds 2006 drage ze 't monogram vaan prins Albèr. D'n euro tuinde t/m 2005 de regeringe prins Rainier en de kroenprins Albèr same; sinds 2006 allein prins Albèr. De twie euro tuint ummer de regerende prins: t/m 2005 Rainier, daonao Albèr.

Alle Nederlandse euromunte tuine de kop vaan de regerende voors; tot 2013 Beatrix, sindsdeen Willem-Alexander. De Beatrix-munte vaan ein en twie euro gebruke 't gelaog oontwerp wat ouch sinds 1982 al op de göldes stoont; veur de kleinder munte maakde me e nuit.

Oosteriek heet ach versjèllende oontwerpe, die versjèllende aspekte vaan 't land laote zien. Op de koperkleurege munte stoon Alpeblomme: De gentiaan vaan Koch (Gentiana acaulis; 1 cent), d'n edelweiss (Leontopodium nivale; 2 cent) en de sleutelblom (Primula sp.; 5 cent). Op de goudkleurege munte zuut Weense arsjitectuur: de Stefansdom (10 cent), 't Sloot Belvédère (20 cent) en 't Sezessionsgebouw (50 cent). Op de groete munte zuut me persoene: Mozart op d'n euro, Nertha von Suttner (winneres vaan de Nobelpries veur de Vrei) op de twie euro.

De euromunte vaan Portugal iere 't allervreugste verleie vaan de staot. Drei variante vaan 't zegel weure getuind: dat vaan 1134 op de koperkleurege munte, dat vaan 1142 op de goudkleurege munte en dat vaan 1144 op de groete munte.

De Sanmarinese euromunte vertuine ach versjèllende dessins. In 2017 woorte daobij de aw aofgedaank en ach nui in gebruuk genome. Samegevat zien 't de volgende:

Slovenië is sinds 2007 bij d'n euro. Ouch de Sloveense euromunte höbbe ach versjèllende oontwerpe. De cent tuint 'nen oejevaar, de twie cent tuint de Prinsestein (boe-op de hertoge vaan Karinthië woorte geïnstalleerd), de vief cent tuint 'ne zejjer, nao 'n sjèlderij vaan Ivan Grohar. Op de munte vaan 10 cent zuut me e neet-gerealiseerd oontwerp vaan arsjitek Jože Plečnik, op de 20 cent twie Lippizanerpeerd, op de 50 cent de berg Triglav en 't starebeeld vaan de Kreef. D'n euro tuint de rifformator Primož Trubar, op de twie euro steit d'n diechter France Prešeren.

Euver 't gebruuk vaan de prinsestein op de munte vaan twie eurocent oonstoont nog controverse naotot de rechspopulistische Oosteriekse politicus Jörg Haider dao bezwoer tege maakde. De stein weurt in Klagenfurt bewoerd en veur Haider, 'ne Karinthiër, waor de kwestie vaan bezunder groet belaank.

Slowakije sleit sinds 2009 zien eige euro's. Op de koperkleurege munte zuut me de Kriváň, 'ne berg oet de Hoegen Tatra; op de goudkleurege munte steit 't kestiel vaan Bratislava en op de ein en twie euro zuut me 't waope vaan Slowakije.

Spaonse euromunte höbbe drei dessins. Op de koperkleurege munte steit de kathedraol vaan Santiago de Compostela. De goudkleurege munte tuine de kop vaan sjiever Miguel de Cervantes. Op de munte vaan ein en twie euro steit de kop vaan de keuning; Juan Carlos t/m 2014, Felipe VI sinds 2015.

Op de Vaticaanse euromunte steit es regel de kop vaan de paus: Johannes Paulus II t/m 2005, Benedictus XVI vaan 2006 t/m 2013 en Franciscus vaan 2014 t/m 2016. Sinds 2017 steit neet mie de kop vaan Franciscus op de munte, meh zie persoenelek waope. In 2005 woorte ouch tijens de sede vacante Vaticaanse munte geslage. Die munte tuinde 't persoenelek waope vaan de Vaticaanse kamerhier plus de insignes vaan de Apostolische Kamer.

De munte vaan twie euro höbbe e randsjrif: 'ne verzoonken teks op de rand vaan de munt. De aard vaan 't randsjrif versjèlt per land. Väöl len höbbe gewoen 't ciefer '2' drin stoon, oondere evels koume mèt ganse motto's. Dèks zien ouch stare drin verwèrk, neet ummer twelf. Zès len, te weite Belsj, Fraankriek, Ierland, Luxembörg, Monaco en Spaanje, höbbe zès kier achterein de sequens 2 ★ ★, wat dus in totaol zès twieë en twelf stare gief. Ouch Oosteriek deit geit mèt de weerde en de twelf stare, meh dao is de sequens 2 EURO ★★★, veer kier herhaold, umstebeurt rechop en umgekierd, zoetot me 't randsjrif vaan twie kante kin leze. Op de munte vaan Italië, San Marino en Vaticaonstad steit zes kier 2 ★, ouch weer umstebeurt rechop en oonderstebove. Op de Cypriotische munte steit twie kier 2 ΕΥΡΩ 2 EURO, in 't Grieks en 't Latiens sjrif (dat lèste veur 't Turkse bevolkingsdeil).

Aander len höbbe 'n eigener randsjrif:

Sinds 2004 kinne Europese len herdinkingsmunte vaan 2 euro sloon. Binne bepaolde grenze mage ze 't thema zelf oetmake. Alle eurolen höbbe daovaan gebruuk gemaak, meh de maote boe-in versjèlt sterk. Zoe heet Nederland mer ach bezunder twie-euromunte, meh 't Belsj al negentien. Soms weure dees munte in serie oetgebrach. Bekind en geleef oonder verzaomelere is de serie vaan Duitse Boondslen: die begós in 2006 mèt Sleeswiek-Holstein en zal in 2022 indege mèt Turinge. Wijer zien ouch veer 'Europese' gedinkmunte oetgegeve, die in eder land weure geslage: in 2007 veur 't vieftegjaoreg jubileum vaan 't Verdraag vaan Roeme, in 2009 veur tien jaor EMU, in 2012 veur tien jaor euromunte en -baankbiljètte en in 2015 veur 30 jaor veendel vaan Europa. De speciaol munte vaan twie euro zien, wie alle aander euromunte, in de ganse Eurozone wètteg betaolmiddel.

Sommege len bringe hoeger coupures oet, dèks in goud of zèlver en mèt geliekaardege doele wie de gedinkmunte vaan twie euro. Zoe gief 't in Nederland al versjèllende munte vaan zwoer verzèlverd broons mèt 'n weerde vaan vief euro. Dees munte zètte de traditie voort vaan zèlvere tiengöldemunte. Dees munte zien gei wètteg betaolmiddel boete 't land vaan oetgifte, en gelle veural es verzaomeleersmunte.

De munte vaan 1 en 2 cent zien boete gebruuk gestèld in 't Belsj, Finland, Ierland en Nederland; contante betaolinge weure aofgerund op vief cent. Dees len sloon de twie kleinste coupures allein nog in FDC-setsjes veur muntverzaomelere.

 
't Gief zeve baankbiljètte vaan d'n euro, en wel in coupures vaan 5, 10, 20, 50, 100, 200 en 500 euro. Allemaol höbbe ze 'n aander kleur, en de aofmetinge weure in twie dimensies groeter naovenant de weerde touwnump. Dit is um blinde en slechzeende vaan deens te zien bij 't oetereinhawwe vaan de breefkes.

Aanders es de munte höbbe de baankbiljètte allein algemein oontwerpe, gein nationaol eleminte. Op de veurkant vaan eder breefke stoon poorte, op de achterkant brögke en de kaart vaan Europa. De bouwwerke zien neet gemeind um ein bepaolde constructie oet te beelde; ze symbolisere allein de ideaole vaan opeheid en verboondeheid. De stijle vaan poort en brögk loupe vaan klassiek tot modernistisch; wie hoeger de weerde, wie nuier de stijl. Wijer tuine bij kante de weerde.

Sinds 2013 weurt de ierste serie vervaange door 'n nui. De nui biljètte zien lesteger te vervalse en tuine 't woord 'euro' neet allein in Latiense (EURO) en Griekse lètters (ΕΥΡΩ), meh ouch in 't Cyrillisch sjrif (ЕВРО), in verband mèt Bulgarije wat sinds 2007 bij de EU zit (meh nog neet in de Eurozone) en boe me dit sjrif gebruuk. Me is begós mèt de breefkes vaan 5 en daonao coupuur veur coupuur wijer gegaange nao de hoeger weerdes. De aw biljètte bleve wètteg betaolmiddel, meh umtot breefkes vaan 5 en 10 zier snel umloupe, zuut me die al koelek mie. Anno 2017 is de nui serie bij de 50 euro aongekoume.

Ouch woort in 2017 beslote 't biljèt vaan 500 euro neet mie te drökke, umtot 't veural door krimmenele weurt gebruuk. In väöl len weure de biljètte vaan 100 en hoeger al neet mie algemein geaccepteerd, meh zeker in Zuid-Europa, boe contant geld ouch veur groete transacties nog algemein weurt gebruuk, besteit de behoefte aon die coupures wel.

'n Euverziech vaan de breefkes:




#Article 237: Jacques Chirac (444 words)


Jacques René Chirac (Paries, 29 november 1932 - 26 september 2019) waor 'ne Franse politicus. Heer is 't bekindste door zie presidentsjap, 'n functie die heer tösse 1995 en 2007 bekleide. Heer waor lid vaan de UMP en volgde François Mitterand op. Zien politiek waor conservatief en weurt in Franse kringe dèks es gaullistisch aongemerk.

Nao 't lyceum góng heer in 1951 studere aon 't prestizjeus Institut d'études politiques de Paris, boe heer in 1954 aofstudeerde. In dee studie zaot ouch 'ne cursus op de Harvard-universiteit, boemèt heer 'n veur Franse oongebrukeleke kinnis vaan 't Ingels verkraog. Ouch studeerde heer aon 'n militair academie; officier moch heer evels neet weure umtot heer communistische sympathieë had.

In de jaore zesteg woort heer 'ne gaullis. Op aonraoje vaan Georges Pompidou stèlde heer ziech in 1967 kandidaat veur de Assemblée Nationale. Vaanaof 1972 waor heer minister, iers vaan landbouw, later vaan Binnelandse Zake en tenslotte in 1974 premier. In 1977 woort heer börgemeister vaan Paries, wat heer tot 1995 bleef. In de late jaore negeteg kaome corruptiesjandaole oet zienen tied es börgemeister bove water.

In 1995 versloog heer socialis Lionel Jospin in de race um 't presidentsjap. In 2002 herhaalde heer dat; daan woort heer euvereges door 'n wetsverandering meh veur vief jaor gekoze.

Datzelfde jaor kaom heer negatief in 't nuits door ach kernprove bij 't onbewoend atol Mururoa in de Stèlle Oceaan. In Papeete op Tahiti braoke relle oet en väöl politici kierde häöm de rögk touw. Ouch oontstoont e langdureg conflik mèt Nederland euver 't Nederlands drugsbeleid. Ein en aander zörgde veur boycotte door consuminte.

In 2002 woort 'r mèt euvermach herkoze. Jospin, obbenuits de socialistische kandidaot, haolde neet ins de twiede verkezingsrunde. In plaots daovaan mós 'r 't opnumme tege d'n extreem-rechse Jean-Marie Le Pen, dee 'r mèt gemaak versloog. Tijens festiviteite op 14 juli 2002 euverleefde heer 'nen aonslaag.

In de binnelandse politiek heet Chirac e gemaoteg beleid geveurd, wat soms in contras stoont mèt 't oetsgesproke rechs profiel vaan zien premiers. Critici neumde häöm 'ne kameleon en e windvaan umtot heer zien polletiek zouw aofstumme op wat häöm good oetkaom. In de boetelandse politiek waor heer wie zien veurgengers 'ne groete veurstander vaan de Europese Unie. 't Verwerpe vaan de Europese Constitutie in 2005 brach daan ouch sjaoj touw aon zien prestiesj. In 2003 naom heer sterk stèlling tege d'n oorlog in Irak.

Op 16 mei 2007 woort heer opgevolg door ziene partijgenoot Nicolas Sarkozy. In de jaore nao zien aoftrejje kraog heer mèt gezoondheidsprobleme te make. In 2011 woort heer tot twie jaore cel veurweerdelek veroerdeild, um corruptie die heer in zien functie es börgemeister vaan Paries zouw höbbe begaange.




#Article 238: Franklin Delano Roosevelt (284 words)


Franklin Delano Roosevelt (Hyde Park, New York, 30 januari 1882 - Warm Springs, Georgia, 12 april 1945) waor de 32e president vaan de Vereinegde State en regeerde vaan 1933 tot 1945, zjus dezelfde periode wie Adolf Hitler, en ouch 'nen hoofrolspeuler in d'n Twiede Wereldoorlog. Heer waor 'ne neef vaan Theodore Roosevelt, dee vaan 1905 tot 1913 president waor. Heer behuurde tot de Democratische Partij.

In 1904 studeerde heer aof aon de Harvard-universiteit en in 1908 bij Columbia Law School. Heer trouwde in 1905 zie nisjeke en ze kraoge zès kinder. Op zien 39e euverleefde heer polio; de gevolge vaan die krenkde zouwe zie gaans leve merkbaar blieve.

In 1933 versloog heer mèt 'n euverweldegende mierderheid ziene rivaal, de zittende president Herbert Hoover. Zie programma heel 'n hervörming vaan de Amerikaanse ikkenomie in, die in 1929 mèt de Groete Depressie volkoume ineingestort waor. Hoover, 'ne rippeblikein, wouw niks verandere aon zienen ikkenomische polletiek, umtot heer heileg geluifde in de potentie vaan 'n merretikkenomie um tegeslaag te euverwinne. Roosevelt wouw de malaise evels wel bestrije, door get te doen, wat daan ouch. Zie plan duipde heer de New Deal (VS).

Door 't succes vaan dee New Deal woort heer neet minder es drei kier herkoze. D'n Twiede Wereldoorlog begós heer besjeie; heer beperkde ziech tot 't levere vaan inkel troepe in Noorwege, meh wie de Japanse lochmach in 1942 de Amerikaanse vloot bij Pearl Harbor vernietegde, begóste de VS vol mèt te doen aon d'n oorlog. Heer gold oonder de geallieerde kopstökker es gemaoteg, in tegestèlling tot de radicalere Winston Churchill, dee mèt Roosevelt en Jozef Stalin de Groete drei ging vörme.

In april 1945 storf heer aon 'n herseblojing. Harry Truman volgde häöm op.




#Article 239: Usâmah bin Lâdin (456 words)


'Usamah bin Muhammad bin 'Awad bin Ladin (Arabisch أسامة بن محمد بن عود بن لادن, in de Westerse wereld miestaal gesjreve Osama bin Laden; Ar-Riyaadh, 10 miert of 30 juli 1957 - Abbottabad, Pakistan, 1 mei 2011) waor de leijer vaan Al-Qaedah en de miesgezochte terroris vaan zienen tied. Heer kaom oet 'n puissant rieke familie oet Saoedi-Arabië; mèt zien femiliekapitaol heel heer veur e groet deil zien organisatie op de bein. Zien oersprunkelek doel waor de Amerikaanse bases oet zie vajerland eweg te kriege. Later vergroetde heer zien ambities en wouw heer 't kalifaot herstèlle (al 't islamitisch gebeed vereineg in ein theocratische staot). Sinds de gruuts opgezatte aonsleeg op 11 september 2001 gol heer es de 'miesgezochte maan op Eerd'.

Heer woort gebore es zoon vaan 'ne rieke bouwmagnaat, dee sterke ban mèt 't Saoedisch keuningshoes had en gere nao ziechzelf verwees es 'sjeik'. Ziene vajer waor tien kier getrojd (meh noets mèt mie es veer vrouwe tegeliek, wie de sjari'ah dat veursjrijf); Usamah waor oongeveer d'n twintegste zoon. In 1974 trojde heer veur d'n ierste kier. Sommege vaan zien kinder zouwe topfuncties höbbe in Al-Qaedah.

Wie in 1979 de GLA Afghanistan binneveel, begós heer zien loupbaon es militante moslim. Heer veurde 'n guerilla tege 't Roed Leger. Zien organisatie, Maktab-al-Chadamât, woort door de Vereinegde State gesteund. In 1988 splitsde heer ziech vaan dees organisatie aof en riechde Al-Qaedah op. Roond 1990 kierde heer ziech tege de Vereinegde State en de Saoedische regering, dee häöm dao-op verbande nao Soedaan. E kopstök oet de Arabische regering dao besjermde zien activiteite. In 1994 oonterfde zien femilie häöm en 't jaor daonao naom de Saoedische regering häöm zie staotsbörgersjap aof.

Tege 't eind vaan de jaore negeteg góng heer trök nao Afghanistan, boe de fundamentalistische Taliban de mach hadde gegrepe. Dao kós heer in alle rös trainingskampe opriechte. Wie heer in 2001 hoofverdachte woort vaan drei suïcide-aonsleeg tege de VS, eisde de Amerikaanse regering tot de Taliban häöm oetleverde. Op häör weigering veel me 't land binne. Vaan toen aof bleef heer spoorloos, al doke vaan tied tot tied videoben op, die door d'n Arabische nuitszender Al-Jazîrah woorte oetgezonde. Heer claimde dao opelek zien verantwoordelekheid veur de aonsleeg.

In de jaore daonao góng de campagne in Afghanistan wijer; door de jaore heer woorte de aonwijzinge sterker tot heer in noordelek Pakistan zaot. Ouch dao góng de NAVO op de langen door acties oetveure. Naotot op 23 september 2006 al ieder (in de Franse gezèt L'est Republicain) d'n doed vaan Bin Ladin woort gemeld, kaom 't definitief beriech dao-euver in 2011. Op 1 mei vaan dat jaor (Amerikaansen tied) maakde d'n Amerikaanse president Barack Obama bekind tot Bin Laden bij 'n geriechde actie waor gestorve. Al-Qaedah oontkinde dit.




#Article 240: Katsushika Hokusai (301 words)


Katsushika Hokusai (Japans: 葛飾北斎) (waarsjienlik 31 oktober 1760 - 10 mei 1849) waor 'ne Japanse kunstenaer. Hae maakde ukiyo-e-prènte (Japanse houtsjniejdruk). Hokusai haet binne alle genres van ukiyo-e gewèrk, meh 't bekènds ies 'r gewore door zien landsjappe. Zien bekèndste werke zint de Zèsendaartig ziechte op de berg Fuji. Wiejer haet 'r ouch erotische prènte gemaak.

Hokusai woort gebore in Edo (noe Tokio) in de neugende maond van 't tiènde jaor van de Horeki-periode. Euver zien ouwersj ies nieks bekènd. Wie 'r drie jaor waor woort 'r geadopteerd door Nakajim Ise, dae sjpegele maakde veur 't hof van de Shogun. Mèt 18 jaor, wie 'r al get ervaring houw mèt houtsjniejwerk, begoes 'r in 't atelier van de Ukiyo-e-kunstenaer Katsugawa Shunso, dae gesjpecialiseerd waor in portrètte van acteursj, te wèrke. Hae maakde dao ein serie portrètte onder de naam Katsukawa Shunrô. Umdat hae 't in artistiek opziech neet eins waor mèt ziene leraar, moos hae in 1785 weg oet't atelier. 

Hienao brook eine tied van ermhooj aan veur Hokusai. Hae bleef waal sjtudere öm ziech in artistiek opziech te verbetere.

Hokusai maakde bookillustraties en houtsjniejdrukke mèt es ónderwerpe 't dageliks leve in Japan, de tradities en de legendes. Zien bekèndste werke creëerde hae nao zien zestigste. In 1831 maakde hae de Fugaku Sanjûrokkei oftewaal de Zèsendaartig ziechte op de berg Fuji. Hae gebruukde hie-in de kleur prusesj blauw, die me in Japan pas koes vanaaf 1829. In 1834 maakde hae nog ins Hónderd ziechte op de berg Fuji.

Hokusai sjtorf op 10 mei 1849. Hae leet 30.000 werke nao. Zien lètste weurd zouwe zin gewaes:Nog vief jaor en iech zou 'ne groate arties gewore zin.
 

In de neugetiènde ièw waor Japanse kuns in kunstenaersjkringe erg in trèk. Onder andere Claude Monet, Vincent van Gogh en Paul Gauguin woorte beïnvloed door Hokusai.




#Article 241: Róslandj (994 words)


Róslandj (Róssis: Росси́я, sjpraek oet: Ras-SIE-jaa), offesjeel: Róssise Fidderasie (Росси́йская Федера́ция, sjpraek oet: Ras-SIEJ-skajaa Fe-dye-RAA-tsie-jaa) is 'n transcontinentaal landj in Eurazië. Mit 17.075.200 veerkantje kilomaeter is Róslandj 't groetste landj in de welt, besjlaonentaerende mie es ein achste van 't bewoend gebeed op Aerd, en mit mie es 146,6 miljoon luuj 't 9e meis bevoukte gebeed. Europees Róslandj is 't meis bewoende en geürbaniseerde deil van 't landj mit 77% van de poppelasie. De huidsjtad is Moskou en is ein van de groetse sjtae van de welt – anger urbaan centra zeen Sint Petersburg, Novosibirsk, Ekaterinburg, Sotsji en Smolensk.

't Landj is èlf tiedzones groet en besjleit väölderleij geografische landsjappe. Van 't naordweste pès zuudoeste deilt Róslandj grenze mit Naorwaege, Finlandj, Eslandj, Letlandj, Lithouwe en Pole (alletwieds mit de enclave Kaliningrad), Wit-Róslandj, Oekraïne, Georgië, Sjina, Azerbeidzjan, Kazachstan, Mongolië en Naord-Korea. 't Deilt maritime grenze mit Japan aan de Zie van Okhotsk en d'n Amerikaanse sjtaot Alaska euver de Beringsjtraot.

De nasjenaal historie begint mit de Oes-Sjlave, die opkaomde es 'n herkinbaar gróp tösje d'n derde en achste iew n. Chr. De middeliewse sjtaot Rus woort in de negende iew opgerich en geregeerd door de Verjaagse kregerselite en häör sjtamme. In 988 woort 't christendom, laterhaer de róssis-orthodoxie, euvergenomme vanoet 't Byzantiens Riek, woemit de synthesis begos van Byzantiense en Sjlavische kulture es de bepaolers van de Róssische kultuur in 't naeks millennium. Rus' verratelde oetènteliks in 'n nómmer kleiner sjtäötjes; de meiste Rus' leng woorte gekasseerd door de Mongole in de dertiende iew. 't Groetvorsedom Moskou begos ziech lansem aan te bènje mit ómligkend vorsedomme en zien onaafhenkelikheid te herwinne van de Mongoolse Gouwe Horde, en woort 't kultureel en polletik euverheersend naolaotesjap van 't Kievs Riek. In de achtiende iew haw de nasie ziech hiemelsbreid geëxpandeerd door beziegke, annexere en explorere pès 't Róssis Riek, wat ’t driede groetste riek in historie waor en oetlempde van Pole in 't weste bis Alaska in ’t oeste.

Gevolg door Róssise Rivvelusie in 1917 woort de Róssise Soviet Fideratieve Sósjelistise Rippebliek de groetse en leijenden deilsjtaot van de Sovjet-Unie, 't ierse offesjeel sósjelistisch land op de welt. De Sovjet-Unie sjpeelde 'n groete rol, mesjiens waal de groetse rol, in de euverwinning van de geallieerde in de Twiede Weltoorlog, en woort daonao ’n biegaevende weltmach en viejand van de VS ónger de Kauwen Oorlog. In de Sovjettied beleefde de Rósse e paar van de meis wichtige technologise prestasies van de twintigste iew, inclusief de welts ierste zelfgemaakde sattelit (de Spoetniek) en d'n ierste minsj in 't universum, Joerie Gagarien. 

De Sovjet-Unie veel in 1991, deiloetmakentaere van de val van communisme in gans Europa. Daonao woort de Róssise Fiderasie opgerich. Boris Jeltsin woort d'n ierste prizzedent van Róslandj. Hae bleef prizzedent bis 1999 en woort opgevolg door Vladimir Poetin. Hae is nog loeter prizzedent, al waor hae tösje 2008 en 2012 premier ónger prizzedent Dmitri Medvedev. 

Aan 't ènj van 1990 waor de Sovjet-Unie de twiede groetse ikkenomie in de welt, haw zie de groetsten armee en ’t groetste deil massadestructiewaopes. Nao de partisie vaan de Sovjet-Unie in 1991 versjiende veerteen ónaafhenkelike rippeblieke op de kaart. Es de groetse, meisbevoukde en ikkenomisch meis óntwikkelde rippebliek van die veerteen, Róslandj, of de Róssise Soviet Fideratieve Sósjelistise Rippebliek, woort de Róssise Fiderasie en zie woort biegegaeve es de offesjelen opvolger van de Sovjet-Unie. 't Landj weurt geregeerd es ’n fideraal semi-prizzedensieel rippebliek.

De ikkenomie van Róslandj is de twelfde in de welt volges ’t nominaal Bruto Bènnelènjs Perduk (BBP) en 't zèsde in koupkraf in 2015. Róslands extensieve energiesjprunke zien de groetse reserves in de welt, wat Rósland de groetse producer van olie en natuurlek gaas. 't Land is de viefde nucleaire force. Rósland is 'ne groete force en e permenent lid van de Vereinigde Nasies Veiligheidsraod, de G20, de Raod van Europa, Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC), de Shanghai Cooperation Organisation (SCO), de Orgenesasie veur Veiligheid en Samewirking in Europa (OVSE), de Weltshanjelorgenesasie (WHS), Gemeinsjap van Ónaafhenkelikke Sjtaote (GOS), Kollektief Veiligheidsverdraagorgenesasie (KVVO) en ei van de vief lede van de Euraziatische Ikkenomise Unie (EAIU), same mit Armenië, Wit-Róslandj, Kazachsjtan en Kirgizië.

Rusland is oonderverdeild in 85 federaol subjekte; dit is mèt de Krim en Sebastopol (in 2014 geannexeerd respectievelek es otonoom rippubliek en federaol stad, meh door de internationaol gemeinsjap neet es Russisch gebeed erkind) mètgerekend. De aard en titels vaan die deilgebede löp oeterein, nao gelaank de bevolkingssamestèlling en de historie.

In de ierste plaots kint me 46 oblaste. Dit zien neet väöl mie es provincies, al höbbe ze in de regel d'n umvaank vaan e flink land; ze weure in mierderheid bewoend door etnische Russe. Dat gèlt ouch veur de kraji (regio's), boe 't 'rs nege vaan gief. De kraji weure veural nog um historische reies zoe geneump; ze ligke in de periferie, in gebeed wat Rusland oets es zien kolonies besjouwde (en neet es deil vaan 't eigelek Rusland), en zien dèks e stök groeter en dunner bevolk. Wel wezelek aanders zien de 22 rippublieke, die allemaol geneump zien nao 'n etnische gróp. Soms is de titulair bevolkingsgróp ouch in de mierderheid; dèks evels höbbe ziech in de loup vaan de jaore zoeväöl etnische Russe in dit gebeed gevesteg tot die de mierderheid vörme. De rippublieke mage hunnen eige groondwèt en hun eige officieel taol hantere. Bepaolde volker in 't noorde weure neet belaankriek of talriek veur hun eige rippubliek gevoonde; daoveur gief 't de veer otonoom distrikte (okroegy). Oersprunkelek vele die oonder de kraji, meh in 1990 woorte ze daovaan aofgesjeie. Wijers gief 't ein otonoom oblas, 't Joeds Otonoom Oblas. Ziene status is mèt de otonoom distrikte te vergelieke. Drei stei, te weite Moskou, Sint-Petersbörg en Sebastopol, höbbe de status vaan stads(deil)staot en valle dus neet oonder 'n oblas of rippubliek.

De otonoom rippublieke zien:

Op federaol niveau is Russisch de officieel taol. In de deilrippublieke weure ouch aander taole gesproke, die dao, ummer neve Russisch, d'n officiële status höbbe. Tataars is de groetste minderheidstaol.




#Article 242: Israël (1583 words)


Israel, officieel de Staot Israël (Hebreeuws: מדינת ישראל, Medinat Jisraël; Arabisch: دولة اسرائيل, Dawlat Israïl), is e land in 't Midde-ooste en de einege staot op de wereld mèt 'ne Joedse groondslag. 't Land is in 1948 gestiech op 't groondgebeed vaan de aw Britse kolonie Palestina, boevaan 't oongeveer dreikwaart besleit.

Israël is gelege op de samekoms vaan Europa, Azië en Afrika. 't Land is gelege aon de oosteleke Middellandse Zie en is zoe groet (of beter gezag klein) es haaf Nederland (binne de Greun Lijn). Oondanks zien beperkde gruutde, heet Israël een zier oeteinloupend klimaat. In 't weste - de Sjaron - bevind ziech e redelek vlaak dal. 't Klimaat in de Sjaron is werm en erg vochtig; zoewie 'nen benajde zomerdaag. In 't noorde zien mierdere berge (boe-onder de Karmel bij Haifa), boe ouch regelmaoteg snie völt. In 't noordooste lègke de heuvels vaan Galilea, boe ouch de bekinde Zie vaan Galilea lègk. Mie richting 't ooste (in de buurt van Jeruzalem) steig 't landsjap snel en weurt 't dudelek druger. Door die huugde - Jeruzalem ligk op umtrint 'ne kilometer bove de ziespiegel - is 't dao ummer e paar gräödsjes kawwer es in de Sjaron. Nog mie nao 't ooste keldert 't landsjap: de Doei Zie is 't deepste punt op Eerd (~400 meter oonder zieniveau). De zuieleke haaf vaan Israël besteit veur z'n gehiel oet de Negev-weustenij. Dao kin 't extreem werm weure, en regent 't meh ein of twie keer per jaor.    

't Weurt euver 't algemein aongenome tot Israël zoen 3500 jaor geleije iers dudelek vörm heet gekrege oonder lui oet Kanaän. In Aajd-Egyptische tekste keump de naom 'Israël' veur 't iers veur in 1209 veur de jaortèlling. In 1020 veur de jaortèlling woorte de Israëlische dörpkes vereinig oonder ein keuninkriek, mèt Saul es keuning. Dit Vereinig Keuninkriek vaan Israël heet bestande tot 930 veur de jaortèlling, en in totaal drei keuninge gehad: Saul, David en Solomon. Nao de doed vaan Solomon heet dit keuninkriek ziech gesplits in twie deile: 't noordeleke Keuninkriek vaan Israël, en 't zuideleke Keuninkriek vaan Judah. 

Dees situatie bestoont tot 722 veur de jaortèlling, toen 't neo-assyrische riek Israël bezat en häör hoofstad (toen Samaria) vernetigde. In de zèsde iew veur de jaortèlling woort Judah veroverd door Nebuchadnezzar II oet Babylon, boenao d'n tempel vaan Solomon vernetig woort en de bevolking woort verbanne nao Babylon. Viefteg jaor later woort Babylon zelf weer veroverd door Perzië, en oonderdaone vaan aander volke woorte relizjieus vrijheid gegeve, boenao de lui van Judah (de Joede) zien trökgekierd nao Judah. D'n Twiede Tempel vaan Jeruzalem woort gebouwd. Roond dees tied heet 't Joedse geluif, wie v'r tot noe kinne, ziech dudelek oontwikkeld ('t woort 'Joed' kump oeteindelek vaan 'Judah'). 

Door invlood van de Grieke woort Israël later hellinistischer, meh kraog in 160 veur de jaortèlling toch volledig zèlfbestuur oonder de Hasmoonse dynastie. Dit keuninkriek waor Joeds, allewel de bureaucratie vaol zaot mèt Grieke. De Hasmoonse dynastie heet 't tot 37 veur de jaortèlling oetgehawwe, toen de Romeine keuning Herod op d'n troen zatte. Neet väöl later moot Jezus vaan Nazareth gebore zien in Bethlehem. 

'n Paar decennia nao de doed vaan Jezus höbbe ziech 'n aontal Joedse opstande tege de Romeine veurgedoon, mèt es einde d'n Opstand vaan Bar Kochbah, vaan 132 tot 136. Tiedes dees opstand voonte volges de Cassius Dio 580.000 Joede d'n doed, en woort d'n Twieden Tempel in Jeruzalem vernetig. Keizer Hadrianus verbooj Joedse zake, boenao de bevolking wijer kroomp en lankzaamaon ewegtrok, mèt de Joedse diaspora es gevolg.

In de negetiende iew waor 't credo vaan 't Joedse establishment in Europa um ziech ummertouw mie te assimelere in de Europese maatsjappij, in de hoop tot dit anti-semetisme zouw vermindere. Tot d'n Oosterieks-Hongaarse journalis Theodor Herzl in 1895 zien book Der Judenstaat publiceerde. In Der Judenstaat betoogde heer tot de Joede beter aof zouwe zien in hun eige land, tot bij veurkäör in 't historische Joedse toesland - Israël - zouw mote koume te ligke. Dit idee vaan zionisme bleek aon te sloon bij väöl Europese Joede, en woort versterk door de herleving vaan 't Hebreeuws es daogelekse taol door Eliezer Ben-Jehudah. 't Joeds Nationaal Fonds en aandere organisaties woorte opgeriech um Joedse immigratie nao Palestina te oondersteune. In 1922 waore 'rs 83.000 Joede in Palestina; in 1946 waore tot 'rs al 608.000.

Nao 't einde vaan d'n Ierste Wereldoorlog veel 't Ottomaans Riek oeterein, en naome de Britte de mach euver in e groet gedeilte vaan 't Midde-Ooste, boe-onder 't allewiel Israël, noe umgedäöp tot 't Britse Mandaat in Palestina. Al in 1917 stèlde de Britte veur um 'n Joedse staat op te riechte in 't Mandaat, mèt de Verklaoring vaan Balfour. Nao etnische relle in 1920 woort de Haganah opgeriech, um de Joede te verdedige tege Arabisch en Brits geweld. Nao de oonaofhenkelekheid vaan Israël in 1948 transformeerde de Haganah tot 't Israëlische leger. In 1922 woort de Balfourverklaoring in groete maote euvergenome door de Volkerebond, tot de Britte e mandaat gaof um tot 1948 te zörge veur de splitsing vaan Palestina in 'ne Joedse staot en 'nen Arabische staot. In dees tied gaof 't väöl Joedse immigratie nao 't mandaat, tot in grofweg vief golve - de Aliyah's (trökkoms) - bestoont. Nao de opkoms vaan 't Nazisme in Europa greujde dees immigratie ummertouw gawwer, wat de spanninge in 't Mandaat op sjerp zat. De Britte perbeerde vaanaof 1939 Joedse immigrante tege te houwe; väöl Joedse immigrante die de holocaust zjus hadde oontvlöch, kaome in Britse detentiekampe terech (oonder aandere op Cyprus). 

Nao d'n Twiede Wereldoorlog woorte de Vereinigde Naties opgezat, dat al in 1947 een resolutie aonnaom (33 veur, daartien tege en tien blanco) tot splitsing vaan 't Mandaat in 'ne Joedse staot en 'nen Arabische. De Joede zouwe 'ne smale kösstrook kriege en daoneve de noordeleke vlaktes en de Negev-weustenij, de Arabiere de res vaan 't land. Jeruzalem zouw direk oonder VN-bestuur kaome te valle - neet Joeds, neet Arabisch.'t Partitieplan woort door de mieste Joede good oontvaange; me waor daan ouch euver 't algemein content. De Arabische inwoeners waore daorentege fel gekant tege 't plan, en neet väöl later braok daan ouch 'nen börgeroorlog oet. De Joede zaote in 't begin vaan dees börgeroorlog in 't defensief, meh sloge later trök mèt succes. De Palestijns-Arabische economie implodeerde en 250.000 Arabiere vluchtte of woorte verdreve. Daotegeneuver vlöchde väöl Joede venoet Arabische en Noord-Afrikaanse len nao Israel. 

   

Op de veuraovend vaan 't einde vaan 't Brits mandaat, op 14 mei 1948, verklaorde David Ben-Goerion Israël veur oonaofhaankelek. Op dat momint waor d'n börgeroorlog nog in volle gaank. De Haganah, de groetste Joedse paramilitair gróppering, woort umgevörmp tot 't Israëlische leger. D'n aanderen daag verklaorde Egypte, Transjordanië, Syrië, Libanon en Irak de nuien Israëlische staot d'n oorlog. In december vaan datzelfde jaor annexeerde Jordanië (toen nog Transjordanië) de gebiede die me allewijl de Westeleke Jordaanover neump. In 't veurjaor vaan 1949 woorte versjèllende wapenstilstande geslote mèt de Arabische len, mèt op z'n lès Syrië op 20 juli 1949. De grenze die toen zien aofgesproke (de greun lijn) gelle  euver 't algemein nog ummer es internationaol erkinde grenze. 't Westelek deil van Jerusalem kaom in 't Israëlische gebied te lègke.

Nao d'n oorlog kraog Israël te make mèt groetsjaolege immigratie. Zoe'n 700.000 Joedse vluchtelinge, veurnamelek oet Europa en de Arabische wereld, zowwe Israël bereike in de drei jaore tösse 1948 en 1951. Nog mie zouwe later kaome. De bevolking greujde vaan 800.000 in 1948 naor 2 miljoen in 1958. Dit had ziene weerslaag op de ikkenomie. Op vaan alles waor e tekort. De socialistische regering vaan Ben-Goerioen had meujte roond te koume, gezeen de mieste immigrante vlöchtelinge waore mèt wieneg of gein bezittinge en geld. In september 1952 woort daan ouch 't in Israël zier controversieel Verdraag vaan Luxemburg geslote tösse Israël en Wes-Duitsland, boemèt de Duitsers de Israeli's inkel miljarde Duitse marke zouwe betaole es compensatie veur 'tgeen de Nazi's de Joedse bevolking höbbe aongedoon.

Israël heet zoen 8,6 miljoen inwoeners, boevaan ongeveer dreikwaart Joeds is. De res is mèt name Arabisch (boevaan weer de meiste moslim zien, mèt 'n klein christeleke minderheid). De euvergroete mierderheid vaan de christene is etnisch Arabier. Israël heet al jaore de hoegste bevolkingsgreuj in de OECD. 

De Joedse bevolking kint opgedeild weure in de Asjkenazi, die oet Midde- en Oos-Europa koume, en de Sefardi, die oet de len um de Middellandse Zie en Arabische len koume. Wijer kint me de Joedse bevolking opdeile in de seculiere (de groetse gróp), relizjieuze en de orthodoxe Charediem. 

Israël is sterk verstedelek, en grofweg de haaf vaan de bevolking woent in de metropool in en roond Tel Aviv (de Goesj Dan). De meiste stei zien etnisch homogeen, mèt plaotse boe mèt naome Joede woene, en plaotse boe mèt naome Arabiere woene. De Arabische bevolking woent mèt name in de oosteleke Sjaron en in 't noorde. Gemengde stei zien Jeruzalem, Haifa, Akko en in mindere maote ouch Tel Aviv. 

Daoneve gief 't 'n paar kleiner etnische gróppe, wie de Tsjerkesse en de Armene. De Druze woene mèt naome in 't noorde vaan Israël, en de nomadische Bedouïene zwerve euver de wijer praktisch lege Negev.  

In Israel zien 't Hebreeuws, gevolg door 't Arabisch, de meis gesproke taole. 't Rössisch is de daarde taol. Aander taole weure door klein minderhede gekald. Op 19 juli 2018 stumde 'n mierderheid in de Knesset in mèt 'n wèt, boe-in oonder mie steit tot de einsigste officieel taol vaan Israël 't Hebreeuws is.   




#Article 243: Mestreechs (766 words)


't Mestreechs is e Limburgs dialek. 't Behuurt tot 't Centraal-Limburgs (zuug de indeiling bij Limburgse dialekte) en is 't meis gesproke vaan alle Limburgse dialekte in Nederland, 't Bèlsj en Duitsland; 't gief zoe'n 70.000 sprekers, es me de lui vaan boete Mestreech mètrekent en de aw dörpsdialekte vaan Ittere, Borghare, Amie en Hier neet oonder Mestreechs wegzèt. Binne Mestreech zelf gief 't nog altied liechte dialektische versjèlle per wiek, al verdwijne die snel. Ouch gief 't nog twie sociolekte: 't Kort Mestreechs en 't Laank Mestreechs (zuug oonder). Door Limburgers vaan boete Mestreech weurt 't dialek wel Sjengs geneump.

't Mestreechs ligk nog zjus ten weste vaan de Panninger Linie. Daodoor weurt de s- in combinatie mèt 'ne consonant es [s] oetgesproke. In de wieke Amie en Hier, die vreuger apaarte dörper waore, sprèk me die s- breid oet (sj-). Sommege oonderzeukers (Salemans en Aarts 2002) meine tot me in Mestreech zelf noe ummer dèkser ouch dee klaank huurt.

't Mestreechs heet e(e) op alle plaotse boe de meiste aander Limburgse dialekte ae gebroeke. Tot oongeveer 1800 zouw heiveur nog dèks ae gezag zien; mesjiens is de ee door Hollandse invlood dringeslope.

't Dialek heet väöl dèkser ao es aander soorte Limburgs. Vergliek daag-daog, taal-taol, aaf-aof.

Door 't laank trèkke vaan vocale, get wat in Limburg algemein gehuurd weurt es Mestreechs accent, zien sommege oorsprunkelek korte vocale laank gewore, wie van  vaan en hond  hoond. Geümlaute vocale höbbe häör lèngde evels behawwe: hoond, hun.

't Mestreechs kint, door de instroum vaan Waolse arbeiders tot in de negentiende iew en de geweente vaan de bourgeoisie Frans te spreke, mie Franse lienwäörd es welk aander Nederlands-Limburgs dialek ouch. Tot 1920 waor deen invlood hiel dudelek.

De combinatie awt weurt a(a)jt; oul verandert in ojl. In euzen tied verandert de combinatie out lankzaam in ojt; de twie variante kinne bij eine spreker nevenein veurkoume.

't Mestreechs kint twie sociolekte, die ziech naoventrint totein verhawwe wie 't Algemein Nederlands en 't Rotterdams. Ze stoon bekind es Kort Mestreechs (KM) en Laank Mestreechs (LM). Kort Mestreechs weurt geassocieerd mèt de bourgeoisie en de middelklasse, Laank Mestreechs mèt lieg opgeleide. 't Veurnaomste versjèl is 't trèkke vaan vocale; in 't LM gebäört dat väöl extremer. In 't LM weure väöl veural boetelandse wäörd verhaspeld, boedoor ze mie vaan 't Hollands aofwieke es in 't KM. Zoe weurt KM medalje in 't LM medajel, verhèlt kenaal ziech tot kenaar, sjaatse tot sjaarse, etc. 't LM kint väöl Begoons, get boevaan 'ne KM-spreker neet gaw gebruuk maak. Tenslotte koume in 't LM dèks constructies veur mèt häöm es subjek vaan 'ne zin.

Lui die KM praote weure dèks door sprekers vaan 't LM besjuldeg es lui die verhollands Mestreechs spreke. Aandersum vinde väöl sprekers vaan 't KM tot lui die LM spreke slech zien in de Nederlands taol en väöl Limbörgs-Mestreechse foute make. Hun Nederlands weurt daan ouch ummertouw dèkser door taolweitesjappers Nedertreechs genump, wat evels 'n term is die nog neet hendeg populair is oonder de bevolking.

't Ierste Mestreechs wat opgesjreve woort kint me aon Henric van Veldeke touwsjrieve, dee e tiedsje in Mestreech woende. Evels mote de dialekte daan nog mie opein geliekend höbbe, en bovedeen heet Veldeke in zoeväöl plaotse gewoend tot heer koelek 't dialek vaan ein plaots kin höbbe gesjreve. In tribunaalstökker oet de zeventiende iew zien Mestreechse wäörd trök te vinde mèt betrekking tot lasterzake. D'n iersten echten teks in 't Mestreechs, bekind es 't Sermoen, is gedateerd 1729, meh sommege meine tot dat 'n versjrieving is ('t zouw daan 1792 mote zien). Vaanaof de negentiende iew woort 't Mestreechs - es ierste Limburgse dialek - frequent gecultiveerd, in gediechte, verhaole en in de twintegste iew zelfs opera's. In de jaore negenteg maakde me e deil vaan de straotnaomsjèldsjes in de binnestad twietaoleg. In 2001 leet de Mestreechse gemeinteraod de spelling vaan 't dialek vaslègke, boemèt 't dialek 'nen officiële status kraog.

Zuug ouch de lies vaan Mestreechse literatuur

't Mestreechs is dèks in de muziek gebruuk. De klassieke veurbeelde zien de komische opera's vaan Olterdissen en de operettes vaan Dumoulin - zuug bove. Daoneve gief 't versjèllende zengers en gróppe die in 't Mestreechs zinge. Miestal geit 't hei um vastelaovendsmuziek of muziek die dao sterk tegenaon hingk. Mestreech heet dao al sinds jaor en daag zien eige konkoer veur, 't Mestreechter Vastelaovendsleedsjes Konkoer.

Euver 't Mestreechs is mie gesjreve es euver welk indiviueel dialek in Nederland en 't Belsj daan ouch. Dees lies neump allein de belaankriekste publicaties. Veur 'n oetgebreider lies, thematisch gesorteerd en vaan korten oetlègk veurzeen, zuug de geannoteerde bibliografie.




#Article 244: Renaissance (393 words)


De Renaissance ies ein periode oet de Westerse cultuurgesjiedenis, die volg op de Mieddelièwe. Dees periode begoes in de 14e ièw en doerde tot in de 16e ièw. De letterlike beteikenis van 't woord renaissance ies wedergeboorte. Deze naam haet betrèkking op 't weer opnuujts belangriek were van de kuns oet de klassieke oudheid. In Italië neump me de Renaissance Rinascimento, wat 't zelfde beteikent.

In de Renaissance waor 't humanisme 'n belangrieke levesbesjouwing. Me kièrde truuk nao de leveshouding van de oudheid en heróntdèkde de klassieke cultuur (kuns, literatuur, filosofie). Me kièrde ziech aaf van 't mieddelièwse waereldbeeld woa-in allein god belangriek waor en 't individualisme begoes op te kómme. 
In sjilderieje is de Renaissance te herkinne aan de volgende versjille met de middeliewe:

De Renaissance óntsjtong in Italië, woa ziech in daen tied belangrieke sjtae houwe óntwiekkeld. Me riechde ziech dao op 'n geïdealiseerd verleje, woa-in Roame de belangriekste sjtad waor. Op dees meneer óntdèkde me de klassieke cultuur opnuujts. Doordat 't economisch good ging in de sjtae, houwe de rieke families 't geld um kunstenaersj te betale. De kuns koes zoa tot groate bleuj kómme. 

Vanoet Italië versjpreide de Renaissance ziech euver gans Wes-Europa. Es ièrsjte bereikde zie Frankriek, woa door de keuninge Italiaanse artieste (bieveurbeeld Leonardo da Vinci) woorte ingehuurd öm hun kesjtièle te versere. Van hie-oet kaom de tiedgeis nao de Lièg Leng en Duutsjland en oeteindelik ouch in Ingeland. Door de kolonisatie bereikde de Renaissance ouch de kolonieje in bieveurbeeld Zuid-Amerika.

De Maaslandse renaissance ies 'n 17e en 18e ièwse cultuurperiode, in veural de boewsjtiel, die woort toegepas in  Zuud Limburg, Belsj Limburg, de Voorsjtreek en 't land van Herf. Bie 't boewe in deze decoratieve en deftige sjtiel, woort gebruuk gemaak van inheemse boewmateriale, zoewie baksjtein, helsjtein (Maaslandse kalksjtein, blauwsjtein, Naamse sjtein of arduin) en mergel.

In de 17e ièw ongsjtong de Weitesjappeleke rivvelutie. Dit kin me ofwaal zeen es e rizzeltaat van de Renaissance ofwel es 'n ongerdeil van de Renaisance. Groat versjil mèt de 16e ièw waor dat de bookdrukkuns noe veur ederein besjikbaar begoes te rake en dat de luuj ummer miè kritiek begoeste te geve op de kirk ('t protestantisme is 'n rizzeltaat hievan) meh ouch miè luuj kritisch woorte op de Awgriekse filosofie. Dit waor get nuuts, want in de 16e ièw woort nog gans positief gekald euver de Griekse cultuur.




#Article 245: Zuid-Afrika (125 words)


Zuid-Afrika is 'n federaal democratische rippebliek aon de zuidpunt vaan Afrika. In vergelieking mèt aander len oet zuielek Afrika is 't etnisch divers: me vint hei lui vaan diverse hoedskleure en taolgróppe. 't Land heet èlf officieel taole en drei hoofstei: 't Parlemint resideert in Kaapstad, de regering in Pretoria en 't hoeggerechshoof in Bloemfontein. Groetste stad vaan 't land is Johannesburg. Zuid-Afrika is ein vaan de sterkste economieë vaan 't continent.

Sinds mèt de apartheid ouch de toeslen zien aofgesjaf, is Zuid-Afrika in nege geliekweerdege provincies opgedeild. 't Zien:

Wie gezag kint Zuid-Afrika 11 officieel taole (zuug de tabel). Daomèt moot 't land allein India nog veur ziech laote. Wijer erkint de regering ouch Fanagalo, Lobedu, Noord-Ndebele, Phuthi, Zuid-Afrikaanse gebaretaol, Khoi, Nama en San.




#Article 246: Twiede Wereldoorlog (1237 words)


De Twiede Wereldoorlog (aofgekört tot WO II) waor 'ne zesjaorege oorlog dee doorde vaan 1939 tot 1945 (in Limburg evels mer van 1940 tot 1944) en boebij mie börgerslachoffers (slachoffers boete de slachvelde um) vele es in welken aanderen oorlog daan ouch. Veural de Holocaust (de genocides op versjèllende minderhede in Europa wie de Jude en de Roma) zawwe 'n enorm impek achterlaote in de Europese cultuur en weurt es ein vaan de belaangriekste historische drijfvere achter versjèllende polletieke projecte in 't Europa vaan nao WO II gezien, wie de herdemocratisering vaan Europese dictature en 't supranationalistisch projek vaan de Europese Unie. Eveneins waor e record-aontal len bij dezen oorlog betrokke en woort 'n oongekinde kwantiteit nui kriegstechniek oontwikkeld. De naosleep vaan dezen oorlog doorde decennia en had es veurnaomste polletiek gevolg tot de wereld 'nen haven iew laank betrokke raakde in de Kawwen Oorlog: de blievende spanninge tösse de twie euverwinneers vaan WO II, naomelek de kapitalistische Vereinegde Staote en de communistische Sovjet-Unie.

De twie partije weure Centrale en Geallieerde geneump. De kirn vaan de Centrale bestoont oet de As-Berlien-Rome, boetouw neve Duitsland en Italië later ouch Japan huurde. Bondgenote waor oonder mie Hongarije. De len die Duitsland veur en oonder de Twiede Wereldoorlog binneveel woorte door hunzelf ouch tot de Asmogendhede gereikend. 't Frankriek van Vichy waor ouch mèt Berlien geallieerd.

De geallieerde bestoonte in d'n ierste plaots oet de Groete Drei: 't Vereineg Keuninkriek, de Vereinegde Staote en de Sovjet-Unie. De lèste len kaome pas laoter bij d'n oorlog.

D'n Ierste Wereldoorlog had verlerer Duutsland gans in ermooj achtergelaote. Neet allein hei Duutsland zjwoar verleze te verwèrke, och eisde de euverwinnaarsj, en mèt name Frankriek, väöl hersjtelbetalinge veur de geleije sja aan hun eige land. Dees betalinge drökde zjwoar op de totaal vernietigde Duutsje economie en zörgde d'r eigelik veur dat 't economisch hersjtel väöl langer op zich leet wachte. Allewel tot dao in 1919 'n democratie gevesteg woort radicaliseerde de bevölking gestaojeg. Wie in 1929 'n waereldwieje economische crisis oetbraok lökde 't Adolf Hitler in veer jaor op democratische wies de mach te vereuvere, tot heer in 1933 'n dictatuur vestegde. In Italië had de fascistische bewaeging vaan Benito Mussolini de mach al tieën jaor iëder gegrepe. In 1936 sjlote Duutsjland en Italië 'n alliantie, och waal 't Staalpact genump. 
Duutsjland vereuverde d'n Elzas in 1936 op Frankriek. Bie de Anschluss van 1938 woort Oosteriek ein deilsjtaat van Duutsjland. Sudetenland, 'n sjtök van Tjechoslowakije mèt 'ne minderheidsgroep van Duutsjersj, woort ingenómme nao goodkäöring durch o.a. Ingeland op de Conferentie van Munchen. De res van Tsjechië volgde in mieërt 1939 en Slowakije woort 'n vazalsjtoat.
Wie Hitler op 1 september 1939 Pole binneveel verklaorde Frankriek en 't Vereineg Keuninkriek häöm d'n oorlog weges 't sjende van 't neet-aanvalsverdraag op Pole.

t Westfront
Nederland wert op 10 mei 1940 geconfronteerd mit de Duutsje legers mit d'r geliektiedige inval in Nederland, Belsj en Luxemburg. Het eigelijke doel van de Duutsjers waor Frankriek. Op 12 mei sjtonge ze al via de Ardenne aan de Franse grens. Nao zjwaor bombardemente op Rotterdam capituleerde Nederland op 15 mei. In Zeeland ging d'r sjtried nog twieë daag verder durch biesjtand van Franse troepe. D'r Duutsje opmarsj durch Frankriek verleep sjnel mit hun Blitzkrieg-taktiek. Al op 20 mei sjtonge ze aan de Kanaalkus. Dat waor sjneller dan de Britte verwach houwe en dus moste ze hals uuëver kop evacuere. Belsj capituleerde op 28 mei.

In d’r zoeëmer van 1941 richtte Hitler zieng aandach op Rusland. Hoewaal hae ’n verdraag hei mit Sjtalin, veel hae toch onger de codenaam Operatie Barbarossa aan. Dees besjlissing wurt gezeen es de ieësjte strategisje fout van Hitler. Aanvankelik koste de Duutsjers durchsjtoëte tot deep in Rusland, mèr dat kaom omdat de Russe truuktrokke. Ze leje dus ging groëte verleze. Tegeliekertied maakte de Russe gebroek van de taktiek van de versjroeide erd woadurch de aanveurlijne van de Duutsjers zjwaor belast werde. Probleem vuuër de Duutsjers waor och nog dat de Russe veurbereid waore op de zjwaor Russisje wintersj. De Duutsjers neet. Hie sjtokte dan och de Duutsje opmars en daomit kieërde ’t tij veur de Duutsjers. Toch wiste de Duutsjers in ’t vuurjaor van 1942 Stalingrad in ’t zude van Rusland, ’t hudige Wolgorad, te bereike. Dao wert ’n langdurig en blojerig sjtraotgevech geveurd wat bekend sjteet es d’r Sjlaag um Stalingrad. In dizze sjlaag zunt missjien waal 2 miljoon miensje umgekomme.

Zuug ouch: Twiede Wereldoorlog in gebäörtenisse.

D'r geallieerde opmars begós mit 'n landing op Sicilië op 10 juli 1943. Van dao-oet sjtaoke ze op 3 september de Sjtraot van Messina euver nao Italië. In opdrach van könning Victor Emmanuel III woort Mussolini op 25 juli  aafgezat en gearresteerd. Ziene vervanger sjloot op 8 september mit de geallieerde 'n waopesjtilsjtand. Rome woert pas 4 juni 1944 bevried, twieë daag veur D-Day.
Op 6 juni 1944 vele de geallieerde Duutsj Europa binne aan de kös va Normandië (D-Day). Ongertösje veroorzaakde de voortdorende bombardemente groëte sja aan de Duutsje infra-sjtructuur en de sjtei. 't Duutsj militair apparaat hou in de rampzalige Russische 
campagne al zien krachte opgebroek. 
Operation Market Garden hei tot doel om belangrieke brögke uëver de groëte revere 
in heng te kriege. Doamit wilde de geallieerde in eine kier durchsjtoëte tot in 't Ruhrgebeed en de res va Duutsjland. 't Jaomerlik fale van de lochlanding bie Arnem beteikende dat ein van de belangriekste brögke in Nederland neet in geallieerd bezit kaom. Veur Nederland bove de revere hou dis vertraging in de dao-op volgende winter rampzalige gevolge. Durch dat ein deil van Nederland waal bevried waor en ein deil neet, stopde de toeveur van middele en voodsel. Terwiel Limburg, Brabant en deile va Gelderland de bevrieding veerde, voltrok zich veurnamelik in de groëte sjtei in de Randsjtad 'n ramp: d'r hóngerwinter. 't Zou nog tot 5 mei 1945 doere, veurdat hieël Nederland eindelik bevried waor. De geallieerde waore óngertösje durchgetrokke nao Duutsjland. 
De Amerikaanse en Russische troepe troffe zich op 25 april 1945 aan de reveer de Elbe. Daomit waor 't versjlaon van Duutsjland 'n feit en woert Duutsjland in 4 geallieerde zones verdeild: 'n Amerikaanse, Ingelsje, Sovjetrussische ('t later Oos-Duutsjland of DDR) en 
Franse zone. Oos-Pruse, Wes-Pruse en Silezië mós 't land aafsjtaon aan Pole en de USSR.
Terwiel d'r in en óm Berlien flink gevochte woert, pleegde Hitler same mit zien vrouw Eva Braun zelfmaord in d'r commandobunker. Ze waore net vanteveure getrouwd. Op 7 mei 1945 woert de oeteindelike euvergave van Duutsjland óngerteikend durch generaal Alfred Jodl.
Mit 't binnevalle in Duutsjland óntdekde de geallieerde en de res va de welt de daadwerkelike omvang en ramp va de concentrasiekampe. De bekendste van dis kampen zunt 
Auschwitz, Bergen-Belsen, Buchenwald, Sobibor, modelkamp Theresienstadt en Treblinka. Anne Frank, Nederlands bekendste Juddin, is via 't Nederlandse durchveurkamp Westerbork ieësj terechgekómme in Auschwitz en daonao in Bergen-Belsen woeë 't 'n paar waeke vur d'n bevrieding gesjtorve is. Häör aopehartig dagbook is nao de aorlog gepubliceerd en óngertösje vertaald en gelaeze in väöl tale. D'r waore nao sjatting 12 miljoen luu opgesjlaote in de concentrasiekampe. De helf ongevaer besjtóng oet Judde, de res oet Roma, Sjlave (Oost-Europeanen), homo-seksuele,  Jehova's Getuigen en anger minderhede. Pas nao de oorlog woert de daadwerkelike ramp dudelik dae in de kampe hei plaatsjgevónge. Dizze durch de Nazi's gepleegde volkermaord wurt aoch waal Holocaust genump. Noch noeëts waor d'r in de gesjiedenis op zoeë 'n groeëtsjalige en doeltreffende manir geprobaerd um volke en minderheedsgroepe te vernetige.




#Article 247: Adolf Hitler (717 words)


Adolf Hitler (Braunau am Inn, 20 april 1889, Berlien, 30 april 1945) waor 'ne Duitse politicus en dictator. Heer waor d'n aonveurder vaan de NSDAP en regeerde vaan 1933 tot aon zienen doed Duitsland es Führer en riekskanselier. Heer waor 'nen begenaodegden spreker en weurt algemein gezeen es eine vaan de groetste leislui oet de historie, en eine vaan de vreedste. Zie gedachtegood woort veurnaomelek behiers door de Groetduutse gedachte en 'n oongewoen sterk antisemitisme, dat zie tragisch huugdepunt voont in d'n Holocaust.

Adolf Hitler woort in 1889 gebore es zoon vaan douanier Alois Hitler en Klara Pöltz, die Alois zien nisjke waor. Umtot ziene vaajer gebore woort ietot die twie trojde hètde heer eigelek Schicklgruber, nao dee zien mojer; heer heet deen naom tot zie veertegste gedraoge. Aanders es wat dèks bewierd is heet Hitler zelf dee naom noets gedraoge. Zien aofstamming heet genealoge dèks veur probleme gezat; zoe zien 'rs zelfs geröchte tot zien natuurleke bompa 'ne Joed waor, al is 't noets oetgemaak of dat ech woer waor of tot 't hei um socialistsiche propaganda gong.

Naotot 't gezin e paar kier verhoes waor gonge ze in Linz woene, boe Hitler aon zien middelbare sjaol begós. Zien lierers besjreve häöm es intelligent meh lui. Mèt zestien jaor gong heer vaan sjaol aof zoonder ze te höbbe aofgemaak. Heer gong in Wene woene en woolt kunssjèlder weure, meh woort bij de academie aofgeweze vaanwege gebrek aon talent. In Wene, boe 'n groete Joedse gemeinsjap leefde, kaom heer in aonraoking mèt antisemitische literatuur en moot heer zien antisemitische ideeë oontwikkeld höbbe. Vaan 1910 tot 1913, wie heer 'n erfenis kraog vaan zien vaajer, mós heer in 't ermehoes leve. In 1913 verhoesde heer nao München.

Wie de meiste Duitsers waor heer anthousias wienie d'n Ierste Wereldoorlog oetbrak, meh heer kós neet mètein mètdoon, umtot heer veur de militairen deens woort aofgekäörd. In augustus woort heer evels toch nao 't front in Noord-Frankriek en 't Bèlsj gesteurd. Hitler waor 'ne fanatieken en veural loyale soldaat, wat häöm neet geleef maakde bij zien mèt-soldate. Aon 't eind vaan d'n oorlog waor heer tot korporaal gepromoveeerd. Heer raakde 'n paor keer gewond, en verloor in 1918 tijdelek 't geziechsvermoge.

Nao d'n oorlog, in 1919, gong heer werke es politiespion veur staotsgevierleke partije. Wie heer de Deutsche Arbeiterspartei bespioneerde, raakde heer zoe in de ban vaan häör ideeë tot heer besloot tot de partij te koume. Mèt zien orateurstalent greujde dees partij hendeg snel en in 1923 waagde heer zelfs 'ne staotsgrip, de zoegeneumde Hitlerputsch, dee mislökde. Daoveur woort heer in april 1924 to vief jaor gevangenis veroordeild, meh door de väöl sympathisante binne de Duitse polletiek kraog heer al in december 'tzelfde jaor amnestie. In de gevangenis sjreef heer 't begin vaan Mein Kampf, wat later de catechismus vaan 't nazisme zouw weure.

In de voorspojege jaore twinteg kraog de NSDAP neet väöl stumme, meh nao de krach vaan 1929 sjoot zien aonhang umhoeg. Veural de boere, de middestanders en de oorlogsveterane steunde häöm. Umtot de regeringe, die tot 1933 e cordon sanitaire um häöm eweg bawde, dèks veurtijeg vele, had heer väól verkezingseuverwinninge. Tenslotte woort heer in 1933 riekskanseleer, in twie regeringe (de ierste veel al snel). Nao de Rieksdagbrand leet heer de Rieksdag de Machtegingswèt aonneme, dee häöm dicatoriaal mach gaof.

Heer riechde terreureinheide op, wie de SA, SS en Gestapo. Heer gaof de industrie väöl impulse, veural de wapenindustrie, en stimuleerde de cultuur, boemèt de staot ziech intensief begós te bemeuje (zuug Entartete Kunst). Heer verbrook 't Tractaat vaan Versailles en stapde mèt Duitsland oet de Volkerboond. Nao e paar annexaties begós in 1939 mèt d'n inval in Pole de Twiede Wereldoorlog, zuug wijer dao.

Hitler bloof in Duitsland oonverminderd populair, wat neet inkel aon de enorm propagandamachine te daanke waor. Heer begós wel ummer mie in 'n eige wereld te leve, die sterk gong versjèlle vaan de realiteit. Wie vaanaof 1942 de kanse in d'n oorlog kierde en Duitsland ummer wijer trökgedronge woort, verloor heer de behiersing euver zien gedrag; generaals dórve dèks neet vertèlle tot häór legers verslaoge en verneteg waore.

Op 28 april 1945 trojde heer mèt zien secretaresse Eva Braun. Twie daog later pleegde ze beide zelfmoord in de commandobunker in Berlien woe ze 't letste gedeilte vaan d'n oorlog verbleve hadde.




#Article 248: Jaiajaad (151 words)


D'r Jaiajaad (Hollesj GaiaZOO, ieëmoals GaiaPark) is 'ne zoo i Kirchroa deë op 23 april 2005 ópjejange is. D'r Jaiajaad is ing dochter van d'r Apenheul oes Apeldoorn.

D'r naam sjtamt van de Jaiatheorie oes de modern biolojie, die de janse Eëd as ing orjanisme zuut dat ummer nui tsoate prodoetsiert. Biotope sjpille in dit weltbild ing jrosse rol; doavuur is d'r jaad i-jedeeld i zes 'biotope': Limburg, Europa, d'r toendra, de Amazone, d'r Kongo en Namibië. Doaneve jift 't drei paleontolojiesje aafdelinge: d'r Iestsied, 't Kriet en 't Karboeën, wo me ee paar bieëster hat noajemaad. Dis biotope zint natoerlieg klinger van umvank. D'r opzats is jeräumieg en modern: ze hant vul wille doeë aan 't hail van de bieëster. D'r Jaiajaad is doadurch inne riechtieje park jewoeëde, oane sjpoere van inne aodmoeëdiesje jaad-ópsats en bauw oane kauwe.

In d'r Jaiajaad leëve de nieëkste bieëster (mit de biotope tösje höaksjere):




#Article 249: India (155 words)


India is e land in centraal Zuid-Azië mèt de op ein nao groetste bevolking op Eerd. Geologisch gezeen is 't land gein deil vaan Azië, meh vörmp 't 'n eige subcontinent. Hoofstad is 't relatief klein New Delhi; Bombay (Mumbai), Calcutta (Kolkata), Delhi en Madras (Chennai) zien de groetste centra. In 't noorde vaan 't land heers de hindoestaanse cultuur en weure veural Indo-Germaanse taole gesproke; in 't zuie euverhierse Dravidische taole. 't Ingels is op groete sjaol in gebruuk es boveregionaol officieel taol. De belaankriekste religie is 't hindoeïsme, boevaan India de weeg en naomgever is. De Ganges, de heilege revier vaan dees religie, struimp rech door 't Noorde vaan 't land; wijer luip ouch d'n Indus en de Brahmaputra dedoor. India grens aon Pakistan (boemèt 't sinds jaore e grensconflik heet), Afghanistan, China, Nepal, Bhutan, Birma en Bangladesh en ligk aon d'n Indischen Oceaon.

India is verdeild in 29 staote en zeve territoria.




#Article 250: Natuurkunde (309 words)


Natuurkunde of fysica (nao 't Aajdgriekse φυσικός (phusikos), natuurlek) is de wetensjap vaan de natuur in häöre breidste zin, meh veural vaan de leveloze natuur. Natuurkundege bestudere de gedraginge vaan materie in e wied spectrum vaan contexte, vaan de sub-microscopische elementair deilkes tot de eigensjappe vaan alle materie in 't hielal es samehangende entiteit.

Sommege door de natuurkunde bestudeerde eigensjappe höbbe betrèkking op alle nivo's vaan materie, wie 't Behaajd van Energie. Dees eigensjappe weure dèks natuurkundege wètte geneump. Natuurknnde weurt al ins 'n basiswetensjap geneump, umtot al aander natuurwetensjappe (biologie, sjemie, geologie ezw.) ziech bezeghawwe mèt zeker deile vaan de materie die nao de natuurkundege wètte luustere. Zoe is sjemie de wetensjap vaan de molecule en de sjemische stoffe die ze in samehang vörme. De eigensjappe vaan 'n sjemische stof weurt bestump door de eigensjappe vaan de oonderligkende molecule, die naodrökkelek besjreve weure door takke vaan natuurkunde wie kwantummechanica, thermodynamica en elektromagnetisme. 

De natuurkunde is ouch aon de mattematiek ing verwant. Natuurkundege theorieë weure bekans oetslutend oetgedrök aon de hand vaan mattematische relaties, en de mattematiek die daobij gebruuk weurt is gemeinelek ingewikkelder es bij aander wetensjappe. 't Versjèl tösse natuurkunde en mattematiek is tot de ierste oeteindelek geïnteresseerd is in besjrievinge vaan de materieel wereld, dewijl de lèste ziech bezeghèlt mèt abstracte patroene die in de perceptief wereld häör equivalente neet hove te höbbe. De natuurkunde is 'n empirische wetensjap, de mattematiek 'n logische wetensjap. De grens weurt evels neet altied te sjerp getrokke. D'r is e groet oonderzeuksgebeed dat op de grens vaan alletwie ligk, bekind es de mattematische natuurkunde mèt es doel 't oontwikkele vaan de mattematisch structuur die natuurkunde-theorieë oondersteunt.

De natuurkunde heet touwpassinge in väöl exacte wetensjappe en in de techniek.  Väöl modern apparatuur, zowie de laser en de op de transistor gebaseerde computer, zouwe zoonder de natuurkunde van noe neet meugelek zien.




#Article 251: Óngerwies (154 words)


't Ongerwies weurt gebroek veur 't euverbringe van kènnis en vaardighede in ein sjoeëlsituatie. Educatie is 'n term die vaak weurt gebroek veur óngerwies aan volwassene. In 't bedriefslaeve en de uëverheid zunt de terme cursus (veur 't verkriege van kènnis) en training (veur 't verkriege van vaardighede) gebroekelik. De sjtudie van de óngerwieskunde weurt ouch waal didactiek genumd. Behauve kènnis en vaardighede sjpeelt ouch de uëverdraag van houding, menére, norme en waarde 'n rol.

Óngerwies begint bie de geboeërte en is 'n leëveslank proces. Veur sómmige is de praktiek
van 't alledaags laeve väöl leërrieker as formeël sjoeëlóngerwies.

De basis vuur educatie is 't euverdrage van ideë van de inne persoeën nao inne angere, of van inne persoeën nao 'n groep van angere. 't Grotste prebleem is dan 't euverdrage van die kènnis, welke kènnis mót weure óngerweze, wat is relevant en broekbaar veur luuj, en wat kinne ze beware van die kènnis. 




#Article 252: Groninge (stad) (304 words)


De stad Groninge (Nederlands: Groningen, Gronings: Grönnen of Stad) is de hoofstad vaan de gelieknaomege provincie. 't Oppervlak vaan de gemeinte is 82,52 km2; op 1 april 2016 woende hei 200.487 lui. 't Is daomèt de zesde stad vaan Nederland en wiedoet de groetste vaan Noord-Nederland. In Groninge en Noord-Drenthe weurt de stad sumpel-eweg es stad geneump. De stad is de einege vaan Noord-Nederland mèt universiteit.

Groninge oontstoont in de vreug middeliewe op de noordpunt vaan de Hoondsrögk. In de dertiende iew waor 't al zoe groet tot 't op eige gelegeheid (dao waore gein landhiere veur 't stadsrechte te geve) walmör bojde en 't tot de Hanze touwtraoj.

Al tiedens d'n Tachtegjaoregen Oorlog, in 1614, kraog 't zien universiteit. In 1672, 't Rampjaor, woort de stad laankdeureg belegerd, zoonder succes. Nog eder jaor weurt op 28 augustus Gronings oontzet geveerd. In Groninge is dit 'ne fiesdaag.

In de achtiende en negentiende iew bleef de stad bleuje en ontwikkelde ze 'n groeëte sókkerindustrie. De sjtad kreeg 'n centrumpositie veur de umligkende Ommelanden.
Groninge waor och 't centrum van de noordelijke sjeepvaart: sjeper vanoet Hamburg en Bremen kaomen via de Dollard nao Groninge om verder te vare nao Leeuwarde of durch de Zuiderzee nao Amsterdam.

In de twintigste iew ging de ontwikkeling van de sjtad verder, mer 't omligkende gebied verermde en luu trokke weg, onger angere nao de sjtad mer neet oetsjluutend. 
Och werd de universiteit sjteeds belangrieker: aangezeen Groninge de enige universiteit haet in de wieje umtrik, trokke väöl jong luu nao de sjtad. De sjtudente ginge in groeëte mate de sjtad bepale, zeker wie de sjtudentepartie Student en Stad in 1994 in de gemeinteroad kaom en dao neet mieë weg is te dinke. Op de 300.000 Stadjers (Greuningers) zunt 40.000 sjtudente en väöl blieve ouch nog nao hun sjtudie in de sjtad.




#Article 253: Kirchroa (495 words)


Kirchroa, Nederlands: Kerkrade, is ing jemeende en ing sjtad in 't zuudóste va Hollendsj Limburg. De lü kalle Ripuarisch-Fränkisch, wie och i Bóches, Zumpelveld  en i Vols. Jet jans angesj wie de mieëtste Limburjer lü kalle.
De sjtad houw óp 1 jannewaar 2006 49.344 i-woeënere. Burjemeester is Petra Dassen-Housen van 't CDA. Kirchroa is tsezame mit Heële, Lankgraaf en 't Dütsje Roa (Herzogenrath), a jen angere zie van de jrens, ing agglomeratie. Ejentlieg vörmt 't ing sjtad mit Roa. Mit Roa is de jemeende de Europasjtad Eurode. Doa-oave ligkt 't óch nit wied va Óche (Aachen).

De sjtad hat jing jesjiechte als jroeëse handelssjtad, woadurch me i Kirchroa ummezuns zal zukke noa vöal ouw jebouwe. Ze is vuur 't wichtigste deel noa d'r krig entsjtange - de nui sjtadsvieëdele vulle de löcher óp tusje de ouw dörper, die me döks noch jód tseruk ziet. Wieër is Kirchroa bekand um zieng wieë anlaag, parke wie d'r Botaniesje Jaad die de bewoeënere lof mósse jeëve. Tsezame mit Heële en Lankgraaf weëd Kirchroa waal Parksjtad Limburg jenómpd. I 2005 is i Kirchroa d'r ieësjte richtieëje Limburgse zoo óp jange: d'r Jaiajaad.

Wie väöl plaatsje i Limburg woar Kirchroa al in de Romeinse tsiet bewoeënd. Archeologiesj óngerzuk hat zoeëjaar bewoeëning oes de prehistorie beweëze. De ieëtsjte moal dat't dörp weët jenómpd is in 960, in dat joar woeëd in 't dörp Rode ing kirch jebóuwd. De abdij Rolduc braat de plaatsj in de Middelieëwe tse bluij, en in 1630 woeëd 't tot herliechheed verhoave. Noa d'r Achtsiegjöarige Krig bloof de plaatsj in Sjpaanse heng, sjpieëder in Österaichse. Sait 1815 is de plaatsj vuur 't jroeëtste deel Hollendsj, bis ee jrensprobleem mit Pruse d'r vuur zörjet dat 't in tswai sjtukker verdeeld woeëd - 't anger deel is Hertseroa/Roa, de Nieuwstraat/Neustraße/Nuisjtraos en d'r Worm zund de jrens.

Al in d'r tswelfde ieëw woeëte i Kirchroa koale jewonne. Noa de Franse tsiet zunt de koele in kotte tsiet jroeëser woeëde; durch de immijratsioeën waset Kirchroa mit, van e jroeës dörp bis ing richtieje sjtad. Noa 1900 noom Heële evvel de laitoeng.

Óp 26 fibberwaar 1887 krig Kirchroa van d'r Hoeëge Road van Adel e wappe tsouwjekaank, dat ziech zoeë liet umsjrieve:

Vuur de Franse tsiet maachet Kirchroa as sjepebank en herliechheed deel oes van 't Land va Roa. D'r lieëw va keël is 't wappe va (Hertse)Roa. D'r Lambert is d'r petroeën va Kirchroa. Ooch op ao zieëjele zunt dizze tswai simbole tse vinge. Bij 't aavroage van 't wappe woar Kirchroa al ing jrosse koempelesjtad, vandoa dat de tswai pikkelhammere as simbole va jenne koel woeëte tsouwjevoogd.

Hei-ónger is jód tse zeen wie 't dörp Kirchroa vanaaf d'r tswaide helft van d'r nüngtsiende ieëw oeswees bis ing riechtieje sjtad. Doatseënuëver sjteet dat d'r krimp hei ooch ieëder begós: me zuut dat al in de joare zessieg. Dizze krimp jeet bis op d'r daag van hüj durch.

(logaritmische sjoal; v1830=100)

Jrun: Jemingde Kirchroa
Bloa: Provins Limburg

Jehuchte en buurtsjappe va Kirchroa:




#Article 254: Hindi (108 words)


't Hindi is de groetste vaan de Indische taole en weurt gesproke in India door zoe'n 480 miljoen lui. 't Is ein vaan de 23 nationaal taole vaan dat land. 't In Pakistan gesproke Urdu is taolkundeg dezelfde taol, meh politiek ligk dat geveuleg. Deze taol weurt wel Hindoestani geneump (lètterlek 'taol vaan 't Indusland'). 't Hindi weurt in 't Devanagari, 't sjrif vaan 't Sanskriet, gesjreve, dewijl 't Urdu Arabisch sjrif gebruuk. 'n Aander versjèl is tot 't Hindi veur nui wäörd vaan 't Sanskrit aofhenkelek is en 't Urdu vaan 't Perzisch. 't Hindi heet twie naomvalle en 'nen hendeg breie klankinventaar mèt veural väöl consonante.




#Article 255: Economie (439 words)


Economie is 'n sociaal weitensjap die zich bezighèlt mit 't voertbringe en de verdeiling van sjaarse gojere en middele. Sjaarste haet in de economie neet de beteikenis van zeldzaam mer van beperkt besjikbaar. D'r zal get gekoze motte weure want neet alles kint tegeliek. 't Keuzevraagsjtuk determineert 't zogenaamde economisch prebleim.

De sjaarste van gojere en productiemiddele, en 't behere daovan is de vraogsjtèlling veur de economie as weitensjap. De kernvraog veur de economie as weitensjap is de optimaal verdeiling van de sjaarste.  Dees vraog haet ouch raakvlakke mèt de politiek en de politieke filosofie. 't Economisch vraogsjtök omvat ónger angere produktie, distributie, welvaart en consumptie. Economisch handele ontsjtit omdat vaak neet alles tegeliek kint.

In de economie óngersjieje zich meistes de volgende vakgebejer: de mikro-economie, de makro-economie, en de econometrie.

Economie as Yochai Benchler besjtudere de economie van de creatie en versjpreiding van informatie mèt behölp van nuuj technologië zoas 't internet. 

De wortels vaan de economie es ongerwerp vaan discussie gaon truuk op auw Griekse verhenjelinge euver politiek, ut middeliewse debat euver de richtige pries, en zewiejer, maer meistes weurt 't begin vaan de economie es weitesjap gelegk bie de physiocrate, 'n groep geljaerde oet Fraankriek in de 17e iew dae veur 't jaetst de ganse economie es ein grwoat systeim vaan opein wirkende krachte zaoge: 't zwaogeheite tableau economique. Maer de economie es weitesjap kaom veur 't jaetst ech richtig op gang wie de Sjotse wiesgaer Adam Smith zien beuk The Wealth of Nations (Riekdom vaan Lenjer) en Theory of Moral Sentiments (Theorie vaan Moreel Geveul) sjreef. 

Smith besjreef wie de henjelinge vaan luuj dae veural om eige belaang gaove toch koste lieje tot 'n vorm vaan saomewirking waobie de ein veur de behoefte vaan de anger wirkt en angesom. 'T is neet vaan de gooje zin vaan de sjlechter, sjreef Smith, tot veer verwachte dat er os vleisj göf, maer veur es tot 't in zien eige belang is. Maer zwao ein transaksie is oeteinjelik good veur de sjlechter, en auch veur de klaantsj. Es genog luuj op dae manier mitein henjel drieve, dan is 't oeteindelik zjus of ze geleid woarte deur een onzichbare haandj. (En oet de beuk van Smith hubbe v'r dan auch noch tot op vaandaog 't fameuze concept vaan de onzichbare haandj vaan de mert.)

De moderne economische weitesjap haet noch ummer veil te danke aon Smith, maer natuurlik zint ongertusje auch veil nuuj ideeë bedach. De wichtigste daovan waor zwoa ein groate verenjering tot me noe noch sjprök vaan de marginaalrevoluusje—ein weitesjappelike revoluusje wobie de klassieke economie vaan Smith, Ricardo, en Mill in een gans nuuj lich waort gezat. 




#Article 256: Hebreeuws (279 words)


't Hebreeuws is 'n Semitische taol die in Israël door zoe 8 miljoen minse gesproke weurt en sterk geassocieerd weurt mèt de Joede en 't Joededom. De taol woort ouch in 't aw Israël al gesproke en 't groetste deil vaan 't Aw Testamint (Hebreeuws Talmoes) is in dees taol gesjreve. Al laank voor 't begin vaan de jaortelling moot de taoloetgestorve zien; in d'n tied vaan Zjezus Christus waor Aramees de volktaol in .Palestina. In de Joedse erediens en in de kabbalistiek bleef 't 'n cultuurtaol. Mèt d'n opkums vaan 't zionisme eind negentiende iew woort 't es spreektaol nui tot leve gebrach; allewijl is 't ein vaan de twie officieel taole vaan Israël en moot edere Joedsen immigrant Hebreeuws liere. Me verdeilt de taol in drei periodes oonder: Archaïsch Hebreeuws (veural oet sjerve bekind), Klassiek Hebreeuws of Biebels Hebreeuws (in de Joedse bleujtied es volkstaol en daonao es cultuurtaol) en Modern Hebreeuws of Ivriet (vaanaof 1900). 't Archaïsch Hebreeuws kint, wie 't Arabisch, nog drei naomvalle. 't Ivriet oondersjeit ziech door 't samevalle vaan e paar klaanke (die veur väöl nui lierders lesteg waore) en hiel väöl nui wäörd, die in de Biebel neet bekind zien.

't Jiddisch kint väöl Hebreeuwse leinwäörd. Op orthodox-protestantse gymnasia in Nederland kin me Hebreeuws liere.

't Hebreeuws weurt, sjus wie aander semitische taole, vaan rechts naor links gesjreve, en gebruuk 't Hebreeuwse alfabet (aoch wel 't aleph-bet genump). 't Aleph-bet besteit oet 22 lètters, die eeder 'ne consonant (medeklinker) vertegewoordige. In 't Hebreeuws sjreif me daan aoch eigelek geijn klinkers. Einige lètters höbbe 'ne sofiet-vörm, die allein veurkeump aon 't eind vaan e woord. 'T Hebreeuwse aleph-bet is hejoonder te vinde. 

 




#Article 257: Kwakkers en króddele (1573 words)


Kwakkers en króddele (padde), Kwakvörs (wetensjappeleke naom Anura startloze; vreuger ouch Salientia springers) zien 'n umvaankrieke (mie es 5000 soorte, oongeveer 88% vaan alle bekinde soorte amfibieë) orde vaan amfibieë. Vaan de salamanders en wörmsalamanders oondersjeie volwasse kwakvörs ziech door (inderdaad) 't oontbreke vaan 'ne start, lang achterpu, e relatief kort lief, vingere mètein verboonde door zwumvlieze en beter aonpassing aon 't leve op 't land.

In 't daogeleks spraakgebruuk maak me versjèl tösse kwakkers (glad, springer en väöl in 't water te vinde) en króddele/padde (rouw, louper en es volwasse bies veural op 't land). In de taxonomie is dit versjèl neet vaan groet belang. Toch weure dees naome veur twie families oet de orde Anura gebruuk: Bufonidae zien echte króddele, Ranidae echte kwakkers. Bij soorte oet ander families bepaolt 't uterlek of d'n triviaole naom kwakker of króddel/pad luit.

Amfibieë oet de familie Anura koume euver haos de ganse wereld veur, ze oontbreke allein op Antarctica en in aander extreem kaw strieke, in echte weustenije (aongezeen ze aon water geboonde zien; in steppes of haafweustenije kinne ze evels wel veurkoume!) en op versjèllende geïsoleerd ligkende oceaaneilen. De groetste diversiteit vint me in d'n tropischen oerbos.

Väöl kwakkers völle specifieke niches op en zien daorum kwesbaar veur veranderinge in hun milieu. Daodoor loupe allewijl oongeveer e daarde vaan de haos 5800 soorte gevaor um oet te sterve; vaan 120 soorte weurt allewijl gedach tot ze al zien verdwene. Aander soorte, wie de Agapad, zien evels beter oetgerös op versjèllende umstandeghede en kinne losgelaote boete hun eigelek leefgebeed groete plaoge vörme.

Amfibieë zien d'r al sinds 't Devoon-tiedperk, minstes 360 miljoen jaor trök. De ieste amfibieë die in 't Devoon, Carboon en Perm leefde, leke uterlek op salamanders en minder op kwakvörs. In 't Perm versjeen de Gerobatrachus, e fossiel bies mèt kinmerke vaan zoewel kwakkers es salamanders. Dit kin 'ne gemeine veurawwer vaan de twie amfibie-ordes zien, meh ouch de primitiefste vertegewoordeger vaan de Anura; 't fossiel is nog pas kort bekind, dus dees kwestie steit nog te bezien. D'n iersten echte kwakker dee de wetensjap bekind is, is Triadobatrachus, wie de naom al zeet e fossiel oet 't Trias. Zoewel Gerobatrachus es Triadobatrachus höbbe 'ne primitieve liefsbouw dee veural langer, minder gedroonge is es dee vaan modern kwakkersoorte. Tijens de Jura begóste ze talrieker en diverser te weure. Ze höbbe ziech noets tot megafauna of in 'n ecosysteem dominante diere oontwikkeld, meh door hunnen kleinen umvaank kóste ze de Kriet-Tertairsterfde good euverleve.

Väöl kwakkersoorte höbbe zwumvleze tösse de tiene, welzeker gemeind um te zwumme. 't Groetste zien de zwumvleze vaan d'n Afrikaansen dwergkwakker, dee zie gans leve in 't water zit en daoveur zwumvleze heet die tot de tientöp doorloupe. Boumkwakkers höbbe grove op de tiene, die oppervlakvergroetend wèrke en daodoor adhesie aon 't boumoppervlak tot stand bringe.

De belaankriekste eigesjap vaan de pu bij väöl kwakkersoorte is 't springvermoge. Kwakkers (padde neet) kinne euver 't algemein mierder kiere hun eige liechaamslengde springe, mèt es oetsjeter de gestriepde rakètkwakker, dee wel 50 kier zien eige lengde (5,5 cm) sprink. Euver 't algemein kinne groeter kwakkers vaan dezelfde soort absoluut gezeen hoeger, meh relatief gezeen lieger springe in verglieking mèt hun soortgenoete. Um dit te bereike zien de poetspiere vaan de bieste haos allemaol tot springspiere geëvolueerd. De spiere um te springe vörme neet minder es 17% vaan 't totaol liefsgewiech vaan 'ne kwakker.

't Vel vaan väöl soorte is poreus um zoe zuurstof en water door te laote. 't Naodeil daovaan is evels tot de bieste door de hoed ouch weer väöl water kinne verlere. Soorte die väöl op 't land leve höbbe daoveur e waterdiech liegske op hun lief zitte. Ander kwakkersoorte zien nachbieste gewore um zoe aon et väöl verdamping te oontkoume.

De mieste soorte höbbe sjötkleure boemèt ze in hun natuurlek milieu neet opvalle. Miestal geit 't um greun en broen. Greun kwakkers kinne ziech beveurbeeld in 't watergreun verstoppe en brojn kwakkers in rottende blaojere. Veural 's nachs levende soorte zien miestal good gecamoufleerd. 'n Belaankrieke oetzundering zien de extreem giftege soorte, die fel kleure höbbe um potentieel aonvallers aof te sjrikke (zuug direk heioonder).

Väöl kwakkers en padde zien gifteg. De maot boe-in kin enorm versjèlle. Sommege soorte höbbe gif wat veural klein bieste zal aofsjrikke. 't Vergif vaan aander soorte is ieder irriterend, of hallucinogeen. Väöl bieste die op kwakkers jaoge zien resistent gewore tege groete doses vergif; de soorte boe-op ze 't veurzeen höbbe kinne veur lui doedelek zien. Tot de giftegste soorte hure de pielgifkwakkers oet Midde- en Zuid-Amerika, mèt genoog vergif veur 't doeje vaan tientalle lui. Dees soorte zien bekind gewore door Indianestamme die hun piele mèt 't vergif vaan de bieste insmere.

De asoemholing vaan kwakkers is twieslachteg. Allewel tot de bieste gein kiewe höbbe, kinne ze gemekelek oonder water zuurstof opnumme door hun poreus vel en aojere die kort oonder de hoed zitte. Op land evels aoseme ze mèt loonge, die anatomisch neet wezelek vaan zoogdierloonge versjèlle. Wel oontbreke de boorsspiere die bij zoogdiere de aoseming sterk vergemekeleke. Sommege in 't water levende soorte höbbe de loonge aamper nujeg; dao is ein soort bekind, de Bornese platkopkwakker (Barbourula kalimantanensis), die gaar gein loonge (mie) heet. Sommege soorte, zoewie de Titicaca-reuzekwakker, höbbe e gerimpeld vel um in zuurstoferm water veural mer zoe väöl meugelek gas op te numme en kwiet te rake.

Harte vaan kwakkers höbbe drei kamers, wie alle amfibieë en (gewoene) reptiele, en in tegestèlling tot veugel en zoogdiere, die veer ruimtes in 't hart höbbe. De twie soorte blood (zuurstofriek blood oet de loonge en zuurstoferm blood oet de res vaan 't lief) koume in aparte kamers binne, meh weure oet dezelfde kamer 't lief weer ingepoomp. 't Blood is dus minder zuurstofriek es bij beveurbeeld lui 't geval is; dit kump doortot kwakkers, es kaajdbleujetege bieste die neet zelf hun liefstemperatuur op niveau hawwe, dao ouch minder vaan nujeg höbbe.

Wie alle amfibieë höbbe de kwakvörs 'n twielejege levescyclus. De eikes kloontere gemeinlik same tot wat me kwakkerdrèl neump, of rijge ziech aonein tot 'ne kettel (bij padde). 't Juveniel weurt koeleköpke geneump en is bepaold vèsechteg: 't aosemp mèt kiewe, zwump mèt 'ne start en heet gein pu. Es de bieskes greuje kriege ze kleur en greuje de puutsjes aon. Es start en kiewe aofvalle sprèk me vaan 'ne volwasse kwakker. Dit volwasse bies is evels kort nao zien metamorfoos hiel klein, nog kleinder es 't koeleköpke kort veur zien verandering. 't Snel doen greuje vaan loonge en puutsjes is daan ouch 'n energie-intensief perces, wat väöl vaan de larf häör liechaamsvette opeis.

Kwakkers höbbe 'ne paartied, dee boete de trope (boe 't gein echte seizoene gief) gemeinelek in 't vreug veurjaor vèlt, es de bieste oet de winterslaop wakker weure. Väöl soorte priffere kèl watertemperature vaan roond de tien graod. De bieste höbbe de gewoente um te pare in of bij 't water boe ze gebore zien; väöl soorte mote nao de winterslaop daan ouch trèkke. Bij de zoegeneumde paddetrèk verlere bieste in diechbevolkde strieke dèks 't leve oonder d'n oto. Op de paarplaots aongekoume gebruke de mennekes miestal hunnen roop um de vruiwkes te lokke.

De paring gebäört in amplexus: 't mennekes sprink op 't (dèks väöl groeter) vruiwke en hèlt 't good vas, meh dao is gein geslachsgemeinsjap. De bevröchting gebäört dus oetwendeg: 't vruiwke liet de eikes los en 't menneke struit zie zaod dreuver.

De mieste kwakkers numme gein zörg veur de joonge in ach: hun meneer um 'n nui generatie veileg te stèlle is door hoonderde eikes te lègke, die daan neet gaw allemaol zalle weure opgevrete. 'n Minderheid vaan roond de twinteg percent deit dat evels aanders: die soorte lègke mer wieneg eikes en zörge daan tot die neet weure gevrete. Sommege pielgifkwakkers zeuke e besjöt pläötske op boe ze de eikes vochteg hawwe door aof en touw trop te pisse. In Australië leef de builkwakker (Assa darlingtoni), dee zien joonge in 'ne buil aon zie lief mètnump. De woersjijnelek oetgestorve maogbreujers (geslach Rheobatrachus), ouch oet Australië, slikde de koeleköpkes zelfs in um ze in de maog tot volwasse kwakvörs te laote oontwikkele.

Kwakkers zien es regel carnivoor, gemeinelek insectivoor. Zoe neet de koeleköpkes, die in 't water nog plante ete wie alge. Zoegaw es de kwakker ziene volwasse vörm heet, begint 't te jaoge, wie klein 'r ouch is. Proej zien daan miestens luis, miete of vergliekbaar klein diere. Volgreujde exemplaore zalle ieder mögke of vlege pakke. Groeter kwakkersoorte beperke ziech neet tot insekte en ete ouch aander kwakkers, klein knaagdiere, vèskes of zelfs veugel. Op e paar soorte wie de sjieftóngkwakkers nao jaog de kwakker mèt zien tóng, die laank en plekkereg is en snel kin oetsjete, m.a.w. hendeg gesjik veur 't vaange van insekte in de vlöch.

De mieste kwakvörs kinne kwake; sommege kinne dat zoe hel tot hun geluid kilometers wijer nog te hure is. 't Geluid weurt geproduceerd in de larynx (strottehoof) en versterk in de moondholte. De mieste soorte höbbe evels 'n speciaal kwakblaos, e stök vel in de keel wat extreem wied kin weure opgebloze mèt loch, um zoe es klaankkas te dene. 't Veurnaomste doel vaan de roop is 't lokke vaan partners bij de paring (zuug bove). D'n aard vaan de roop versjèlt vaan soort tot soort en kin in klaankleur, toenhoegde en voluum hendeg oetereinloupe.

Veur e groet deil vaan dit artikel is gebruuk gemaak vaan 't .




#Article 258: Herdisse (132 words)


Herdisse of Lacertilia (vreuger: Sauria) is 'n oonderorde vaan de reptiele (orde Squamata, die ze deile mèt Slange) mèt e paar doezend soorte die euver de ganse wereld, boete in de kajdste streke, veurkoume. Meistal höbbe ze veer good functionerende pu, boemèt ze ziech snel veurtbewege kinne. Väöl herdisse höbbe regeneratief vermoge m.b.t ledemate (veural de start, dee ze kinne aofbreke um vaan 'n jaoger te kinne oontsnappe). Sommege, mèt es bekindste veurbeeld de kameleons, kinne hun hoedskleur aon de wermde aonpasse. De meiste herdisse veuje ziech mèt muis en insekte. 't Gief meh twie giftege soorte, die neet zo gevaarlek zien veur de mins, umtot ze 't gif neet injectere, wie gifslange.

De meiste soorte preferere druug gebede, meh sommege soorte (wie de basiliske) leve aquatisch. Alle herdisse kinne evels zwumme.




#Article 259: Italië (595 words)


Italië (officieel (Italiaans) Repubblica Italiana) is 'n rippubliek in Zuid-Europa. 't Land umvat e sjiereiland en versjèllende eilen in de Middellandse Zie, boevaan de twie groetste Sardinië en Sicilië zien. Roeme is de hoofstad vaan 't land. Ander belaankrieke stei zien Turijn, Napels, Genua, Milaan en Venetië. De dwerstäötsjes San Marino en Vaticaanstad zien gans umslote door 't groondgebeed vaan Italië. Wijer grens 't land aon Fraankriek, Zwitserland, Oosteriek, Slovenië en Kroatië. Oondaanks dit groet aontal naoberlen is de köslijn väöl langer es de landsgrens. 't Land waor in de ajdheid d'n oersprunk vaan versjèllende besjavinge, in 't bezunder de Romeinse, en heet ziech wie gein aander land 'n reputatie in de kunste behaold.

De inwoeners vaan Italië heite Italiaone.

Italië is opgedeild in twintig regioni en 96 provincies. Vief regioni höbbe 'nen otonome status. 't Geit hei um regio's mèt 'n etnische minderheid of e zier sterk regionalisme.

Otonoom regio's:

Neet-otonoom regio's:

Italië is sinds 1946 'n parlementair bestuurde rippubliek. 't Parlemint besteit oet e hoegerhoes (de Senato della Repubblica) en e liegerhoes (de Camera dei deputati). De president heet veural 'n ceremonieel en bemiddelende functie. Verkezinge weure alle vief jaor gehawwe, es de regering neet ieder vèlt.

De politieke cultuur vaan 't land is extremer es wat me in Wes-Europa gewoen is. Al sinds jaor en daag is 't communisme 'ne factor vaan belaank. Sinds de jaore negenteg höbbe diverse populistische partije de politiek beheers. Italië scoorde in 2017 7,98 op de Democratie-index vaan The Economist, nog zjus in de categorie 'oonvolkoume democratie'. Heimèt kaom 't land op de 21e positie, ex aequo mèt de Vereinegde Staote. Veural 't functionere vaan de euverheid woort maoteg beoordeild.

Sinds 1955 is Italië lid vaan de Vereinegde Naties. Um zie recint verleie in d'n Twiede Wereldoorlog woort 't land neet ieder touwgelaote. Italië is wel stiechtend lid vaan de NATO (1949) en de Europese Unie (es Europese Economische Gemeinsjap, 1958).

't Veendel vaan Italië besteit oet drei verticaol ban vaan greun, wit en roed. Dit veendel woort in 1797 oontworpe veur de Cisalpijnse Rippubliek, 'ne Franse vazalstaot. De kleure roed en wit koume oet 't aajd veendel vaan Milaan, 't greun vaan 't uniform vaan de börgerwach. In 1848 woort dit symbool nui leve ingebloze wie 't keuninkriek Sardinië ziech veur de Italiaanse einweuring góng inzètte. Sinds de vörming vaan de Italiaanse staot in 1861 is 't oonaofgebroke symbool vaan 't land gewees, al waor de witte baon soms mèt 't waope vaan 't daan heersend rezjiem belaoje.

Nao de instèlling vaan de rippubliek woort 't aajd waope aofgedaank en koos Italië veur e neet-heraldisch embleem wat klassieke en socialistische symboliek combineert. 't Tuint e tandraad, belaoje mèt 'ne staar en umzuimp mèt lauwer en eikelouf, samegeboonde door e roed lint mèt de teks 'Repubblica italiana' in Romeinse lètters (inclusief de klassieke V veur de u).

Neve de officieel taol Italiaans weure in Italië nog väöl autochtoon minderheidstaole gesproke: Beiers-Oosterieks (in Zuud-Tirol), Provençaals en Frans (in de Valle d'Aosta), Sardijns (Op Middel- en Zuud-Sardinië), Catalaans (in Algheria op Sardinië), Friulisch (In Friulië), Alemannisch (in e paar dörper tege de Zwitserse grens) en Griko (in 't zuie).

De Noord-Italiaanse streektaole Ligurisch, Piedmontees, Lombardisch, Emiliaans en Venetisch weure dèks ouch es apaarte taole gezien. De variante zuielek vaan de La Spezia-Riminilijn gelle daan op taolkundeg groond ieder es Italiaanse dialekte, meh ouch die weure soms um politieke reies es apaarte taole behandeld. In 't bezunder gelt dat veur 't Corsicaans (ouch gesproke op Noord-Sardinië en Elba) en 't Siciliaans. 

'n Veurnaom immigrantetaole zien 't Albanees en 't Roemeens.




#Article 260: Pedagogie (199 words)


Pedagogie of pedagogiek is de kuns of weitensjap van opvoding en óngerwies van kinger en jóng luuj. 't Woerd kump van 't Oudgrieks paidagogos, de sjlaaf dae de kinger nao sjoeël brach. Omdat 't woerd  “paida” nao kinger verwies, make sommige luuj 't ongersjied tösje pedagogiek (kinger get liere) en adrogogie (volwassene get liere).

De weitesjap besjtudiert de opvoding, de ontwikkelingsfase, en ouch de relatie tösje 't kind en zien umgaeving: familieleje, sjoeël, vrung, de geboewde umgeving, media, etc. De naodruk ligkt veural op 't handele.  Ónger pedagogie wuurt de praktiek van 't opvode versjtaon. Me onderzeukt ouch de opvojing van kinger die meuilek opvoodbaar zin.
Ze laeve in 'ne meuileke situatie of 't dreigt verkieërd te loupe.

Opmèrkelek is dat de opvojingsweitesjap (pedagogiek) lang neet in alle leng es zelfsjtendige weitesjap besjteit, in Nederland en Vlaandere is dit euveriges waal 't geval.

Binne de pedagogiek waere de volgende specialisaties ongersjeie;

Sommige meine dat d'r theorieje zin die ummer en uuëveral zouwe geldeuuëver 't (beïnvloje van) miensjelek gedrag. Angere meine dat 't miensjelek gedrag neet is te veursjpelle, en gaon sjlechs nao wie 't in 't verleje is toegegange. Soms wuurt pedagogiek gezieë es 'n vorm van toegepasde psychologie.




#Article 261: Filosofie (244 words)


De term filosofie kump oet 't oud Grieks en beteikent 'leefde (filia = vrundsjap, fileo = leefde, kus) veur of 't sjtreive nao kènnis of wiesheid (sofia).  De beoefenaar van de filosofie numt men filosoof.

In het dagelijks sjpraakgebroek weurt de term filosofie gebroek om elke vorm van wiesheid aan te gaeve, of om emes zien laevensbesjouwing aan te duiden of emes zien oetgangspunte. Dit versjilt van de academische contex, zoas dees in
dit artikel gehanteerd weurt. Van oudsher zunt d'r versjillende deilterreinen in de filosofie; gerich op de miensj zoals antropologie, ethiek, esthetica, sociale filosofie en theologie; gerich op de
natuur zoas metafysica en natuurfilosofie; en gerich op miensjelike kennis (filosofisch analyse) as logica, kènnistheorie en weitensjapsfilosofie.

In de twintegste ieuw zunt specifieke terreine opgekomme zoas 't existentialisme, postmodernisme, systeimtheorie en taalfilosofie. Väöl minder expliciet is, dat sinds de neugentiende iëw elke aafzonderlike weitensjap is goan wirke aan häör eige grondsjlage en hie lik nog ein welt  aan filosofische euverweiginge. 

De definitie van filosofie vurmp zelf ein filosofisch probleim. Mer om 't konsep te introducere kinne vèr zigke dat filosofie (ongevier) de sjtudie is van de beteikenis en de geldigheid van os geluif in de algemeinste, universeelste kante aan dinger. Dees sjtudie weurt neet oetgeveurd mit behulp van experimente of zorgvuldige waarneiming, mer
iëder doer probleime zorgvuldig te formulere, en doa dan oplossinge veur te zeuke, argumente veur die oplossinge aan te dragen en 'n dialectiek euver al het veurgaande aan te goan.




#Article 262: Turkije (692 words)


Turkije (Turks: Türkiye; meiste Limburgse dialekte: Törkieë of Törkieje (mèt ie-klaank)) is 'n rippubliek op de grens vaan Europa en Azië, in geografisch opziech. In cultureel opziech vilt hei nog ummertouw euver de discussiere. Op polletiek gebeed weurt 't evels ummertouw mie gaans tot Europa gerekend. Volgens de dèks getrokke grenze tösse die twie continente vörmp de Bosporus de sjeislien en ligk 't groetste deil vaan Törkije in Azië. 't Europees deil hèt Thracië, 't Aziatisch Anatolië. De hoofstad is Ankara, allewel tot Istanbul väöl groeter is. 't Land grens aon Griekeland, Bulgarije, Georgië, Armenië, Azerbaidzjan, Iraan, Irak en Syrië. Törkije waor 't ierste islamitisch land boe de sjeiing tösse religie en staot gerealiseerd woort en is 't land boe dees sjeiing de facto 't bèste gelök is vaan alle Islamlen. Daoneve is 't ouch ein vaan de wienege len mèt 'n Islamitische cultuur, wat zien nationaol taol neet in Arabisch sjrif sjrijf.

Turkije is verdeild in 81 provincies, die iller (inkelvoud il) geneump weure. Ze zien ummer nao hun hoofstad verneump.

Turkije heet 'n rilletief jong bevolking en gelt same mèt Ierland, Iesland, Cyprus, Kosovo en Luxemburg es ein vaan de wienege (gedeiltelek) Europese len mèt 'nen hoege bevolkingsgreuj. Zoen 80% vaan de bevolking is etnisch Törks, dewijl de twiede groetste etnische gróp besteit oet Koerde. De Koerde leve veural in 't zuidooste vaan 't land. Vaan oersprunk waor 't Anatolisch Sjiereiland ouch bewoend door Grieke, Armene en Assyriërs, meh nao de genocides op dees christeleke volkere vaanaof 't ind vaan de negetiende iew sloonk hun aontal hendeg. Ouch cultureel assimilatie en de bevolkingsoetwisseling tösse Griekeland en Turkije nao d'n Ierste Wereldoorlog heet heibij 'ne rol gespäöld. 't Verdraag vaan Lausanne in 1923 beteikende 't begin vaan 't modern Turkije. Heibij woorte de Grieke, Armene en Assyriërs officieel es bevolkingsgróp in 't nui Turkije erkind. Daodoor genete dees allewijl marginaal minderhede officieel speciaol minderheidsrechte.

Door d'n oorlog in Irak en Syrië gief 't groete aontalle vlöchtelinge in Turkije.

Volges de lèste sjattinge is 95,6% vaan de bevolking moslim, allewel de Törkse regering beweert dat mie es 99% vaan de bevolking d'n islam aonhingk. Zoen 70% vaan de moslims hingk 't soennisme aon, meh 'n rilletief groete minderheid vaan 25% hingk 't alevisme aon, 'n spiritische strouming binne 't sjiisme. 't Gief wijer väöl klein christeleke gemeinsjappe, good veur zoeget 160.000 luuj. Vaan aajdsheer zien de Armeens-Apostolische Kèrk, de Grieks-Orthodoxe Kèrk, de Roems-Kathelieke Kèrk en versjeie oosters-kathelieke en -orthodoxe kèrke vaan de Assyrische etnische gemeinsjap vertegewoordeg. Ouch gief 't 'n protestantse gemeinsjap vaan viefdoezend lui, boe-in veural etnisch Törkse bekierlinge de mierderheid vörme. In sommege Grieks-orthodoxe kèrke gief 't ouch etnische Törke. Istanbul weurt allewijl gezeen es 't Törkse centrum vaan 't christedom.

Laank veurde 't Osmaans Riek e tolarant relizjieus beleid. In de vieftiende en de zestiende iew leide dat tot de vestiging van Sefardische joede oet Spanje, boe zie vervolg woorte door de inquisitie. Allewiel gief 't nog ummer 'n joedse gemeinsjap vaan 20.000 lui, meh hun aontal geit hel achteroet, wat te verdutse is door de opriechting vaan de staot Israel en touwnummend antisemitisme in 't modern Turkije.

Wijer weurt gesjat tot 1 tot 10% vaan de bevolking atheïstisch of agnostisch is. Daovaan zouw 85% jonger es 35 jaore zien.

't Törks weurt 't door 85% vaan de bevolking gemojld en is ouch de einegste officieel taol vaan 't land. 't Koerdisch is de twiede taol, en weurt veural in 't zuidooste gesproke, meh ouch in groete stei wie Ankara en Istanbul. De meiste Koerde kalle 't Kurmanci-dialek: 't dialek van Noord-Koerdistan. 'n Aander belaankriek dialek vaan 't Koerdisch is 't Zazaki. Aander taole zien 't Grieks (en 't Pontisch Grieks), 't Armeens, 't Arabisch, 't Azerbeidzjaans, 't Abchazisch, 't Assyrisch, 't Lazisch (verwant aon 't Georgisch), 't Tsjerkessisch en 't Ladino, 'n aon 't Spaons verwante Roemaanse taol die gesproke weurt door sefardische joede. 

Allewel Törks dus de einegste officieel taol is, weurt in 't basisoonderwies ouch lèsgegeve in immigrantetaole, zoewie 't Arabisch, 't Georgisch, 't Bosnisch en 't Albanees.

Deile vaan dit artikel zien 'n samevatting vaan deile vaan 't corresponderend artikel op de Ingelse Wikipedia, .




#Article 263: The Doors (231 words)


The Doors is de naom vaan 'n popgróp oet de laote jaore zesteg en 't begin vaan de jaore zeventeg, tot dee zienen doed in 1971 oonder aonveuring vaan zenger Jim Morrison. Aander lede waore Robbie Krieger (gitaar), Ray Manzarek (toetse) en John Densmore (drums). De gróp is ein vaan de groondlègkers vaan de Psychedelica, 'ne vörm vaan kunszinnege popmuziek, en stoont bekind um 't gebruuk vaan d'n drug LSD.

The Doors oontstoont in 1964 es Morrison in Los Angeles Manzarek tegekaom en zie beslote mèt vrun vaan de lèste 'n band te stiechte. Ze neumde ziech The Doors, nao Aldous Huxley z'n beuk The Doors of Perception, welke titel wel e citaat waor, meh door dee es verwiezing nao LSD gebruuk woort. Nao in nachclubs te höbbe gespäöld bringe ze in 1967 hun debuutalbum oet. De single Light my Fire weurt 'nen groeten hit. De band krijg ouch väöl publiciteit door processe weges seksueel touwspeulinge en drugsgebroek.

Morrison, dee zeker nao boete touw de band zelf is, raak lankzaamaon gedeprimeerd door dees negatief publiciteit. Daodoor begint heer lankzaamaon ummer mie alcohol en drugs te gebruke. In juli 1971 störf heer in e hospitaol in Paries, boe heer ouch begraove ligk, in Père Lachaise. Nao zienen doed goon de drei euvergebleve lede nog door, meh stoppe daomèt vaanwege gebrek aon succes. Nao 1972 koume ze nog zoe noe en daan bijein.




#Article 264: Óffebek (360 words)


Óffebek (Nederlands: Offenbeek) is ein van de drie woeënkerne van de gemeinte Bezel. 't Is 't gedaelte van Ruiver ten oeëste van 't sjpaor, det in 1955 op intiatief van pesjtoeër Jules Ceijssens als rectoraat waerde aafgesjeije vanne Ruiverse Lambertusparochie. De Fatimakerk, begós in 1963, waerde ein jaor later ingewied door bissjop monsinjeur Moors. Óffebek waerde in 1974 verhaeve tot zelfsjtenjige parochie. 't Dörp wurd aevegood meistal biej de Ruiver geraekend, auch al is 't min of mieër 'n dörp op zich, met 'n eige kerk en mertplein en zelfs de meiste inwoeëners van de ganse gemeinte.

Óffebek wurd al in 1288 geneumd in de persoeën van ridder Gerardus van Offenbeke, in 1294 vermeld als rentmeister van Venlo. De plaatsnaam wurd in 1382 gesjreve as Óffebec, wat al aangeuf det de oeutgank van 't waord nieks te make haet met 'n baek. Op 't inj van de 14e ieëw loge in Óffebek al 'n paar groeëte boerderieje, zoeas de Klaoshaof en de Ungerste Haof of Nederhoeve. Veur de res loge d'r get huus naeve de Keulsewaeg, ein van de aaj routes tösse Antwerpe en Kölle. 't Sjtök wat toen Óffebek waerde geneumd waar tot in de 17e ieëw nog vul gróter den tegenwoordig en reikde toet aan de Maas. Auch wat noe Ruiver hèt, waerde nog toet Óffebek geraekend.

In de 18e ieëw besjtóng Óffebek nog sjteeds oet neet väöl mieër den 'ne hampel huuskes róndj 'n saort mert. Maar taege 't inj van de 19e ieëw greujde 't gehuch inens flink met de opkoms van de klei- en gresware-indusjtrie. Dees waar hiej óntsjtange doordet de klei gemekkelik van de Pruusse Bos met de tuf euver 't gleis nao de fabrieke kós waere gebrach om daonao met 't in 1865 aangelag spjaor wiejer te waere getransporteerd. De niej fabrieke trokke vuuël volk oet anger sjtökke Limburg, woedoor Óffebek in korte tied 'n vul gevarieerder bevolkingssamesjtelling kreeg den de res van de gemeinte. Veural nao de Oeërlog noom 't belang van de kleiindusjtrie sjnel aaf, auch door de opkoms van angere bedrieve. De kleifabrieke en kemiene waerde gesjloop en allein ein klein sjtumpke herinnert aan 't gepoejak in de Óffebekse klei.




#Article 265: Singapore (184 words)


Singapore ies 'n sjtadsjtaat in Zuud-Oas-Azië. 't Besjteit oet ein aantal eilande, woavan 't belangriekste ouch Singapore hèt.

Singapore liegk tösje Maleisië en Indonesië en ies op twiè punte mèt 'n brök verbónge mèt 't Maleisisch sjiereiland. Boete 't groatste zint d'r nog 64 eilendsjes, woavan de belangriekste Jurong, Pulau Tekong, Pulau Ubin en Sentosa zin. De oorsjpronkelike begreujing waor tropisch regewoud, meh dao ies weinig miè van euvergebleve.

Singapore haet nao Monaco de hoagste bevolkingsdiechheid van de waereld. 85 % van de inweunersj woont in appartementegeboewe van 'n euverheidsinsjtèlling, de zoagenaamde Housing and Development Board. 

De bevolking kènt me roewweg verdeile in drie groepe, de Sjineze (76,8 % van de bevolking), de Maleisiërsj (de oorsjpronkelike beweunersj, 13,9 % van de bevolking) en de Indiërsj. 

Singapore haet veer officieel tale: Maleis, Ingelsj, Sjinees en Tamil. Door de regering weurt me gestimuleerd öm 't Ingelsj es dagelikse umgangstaal te gebruke. 't Maleis ies vanwege historische rae de symbolische nationaal taal en weurt gebruuk in 't volksleed. De regering haet um de Sjinese cultuur te promote campagnes opgesjtart um 't gebruuk van 't (Mandarien)-Sjinees te bevordere.




#Article 266: Internet (141 words)


't Internet is 't publiek toegankelike wèltwieëd systeem van mètein verbonge computernètwerke die data versjture mit behulp van packet switching en gebroek makend van e gesjtandaardizeerd Internet Protocol (IP) en väöl anger protocolle. 't Is opgeboewd oet doezende kleiner commercieel, academische en uuëverheidsnetwerke.

't Is d'r drager van versjillende informatie en services, zoeë-as e-mail, online chatte en mètein gelinkde webpagina's en anger documente van 't World Wide Web.

'n Paar van de meis gebroekde internetprotocolle zunt IP, TCP, UDP, DNS, PPP, SLIP, ICMP, POP3, IMAP, SMTP, HTTP, HTTPS, SSH, Telnet, FTP, LDAP, SSL, and TLS.

Zich 'ne waeg zeuke op internet wuurt navigere of surfe genump.

D'r heilige Isidorus van Sevilla, is d'r hudige petroeënheilige van internet en computersj. Hae is gesjtorve op 4 april 636 in Sevilla (Sjpanje). 

Vuur de etiquette op internet en de naodeile van internet zuug Nettiquette




#Article 267: Antarctica (200 words)


Antarctica ies e continent op de zuudpool van de waereld. 't Weurt ömgeve door de Indische Oceaan en de Groate Oceaan. Antarctica ies bienao gans euverdèk mèt ies en ies de koudste plaatsj van de waereld. 

De óntdekkingsdatum van Antarctica weurt meistal gesjtèld op januari 1820. D'r ies èvvel ein kaart bekènd van Piri Reis oet 1513 woa-op meugelik 'n deil van 't continent te zeen ies. De eigelike Zuudpool woort veur 't ièrsj bereik door Roald Amundsen in 1911.

Hoewaal Antarctica qua oppervlakte 't viefde continent ies, ies 't 't kleinste qua aantal inweunersj. Dao ies gein permanente beweuning, meh in de ónderzeukssjtations op 't continent zint meistal miè es doezend luuj aanwezig. In de zomer kènne dat d'r waal 4000 zin. Op Antarctica zint minstes drie kinger gebore, 'n Argentiens jungske in 1978 en in 1986 of 1987 in 't Chileens sjtation e jungske en e maedsje.

Op 't continent Antarctica liegke gein leng. Deile van 't gebied zint in de 20e ièw opgeëis door versjillende naties, veural die die kortbie liegke. Praktisch gezeen ies dit neet miè relevant, vanwege 't Antarctisch Verdraag. Door kartografe were de opeisinge nog waal gebruuk.

Antarctica heet ouch 'n eige internetcode: .aq.




#Article 268: Roems-Kathelieke Kèrk (484 words)


De Roems-Kathelieke Kèrk (vaan Grieks katholikos, algemein) is de groetse vaan de Kathelieke Kèrke en ouch vaan alle Christeleke kèrkgenootsjappe. Ze heet mie es ein miljard lede. Ouch in Limbörg is 't de groetste religie. 

De Roems-Kathelieke Kèrk claimp de einege orzjineel christeleke kèrk te zien, die rechstreeks aofstamp vaan de lier vaan Zjezus Christus en de door häör volgelinge gestiechde kèrk. Inderdaod waor d'n apostel Petrus d'n ierste paus en daomèt de veurluiper vaan de huidege kèrkprins. De paus resideert sinds de daog vaan Christus in Roeme. De paus is op dit momint Franciscus. 't Machscentrum vaan de Roems-Kathelieke Kèrk weurt 't Vaticaan geneump.

De basis vaan de religie is, wie bij de aander christeleke genootsjappe, de Biebel. Umtot de kèrk evels in de loup vaan de iewe veur väöl praktische probleme kaom te stoon, hèlt me ouch oetsprake vaan 't Vaticaan, zoegeneumde dogmata, es riechsnoer veur de religie aon. Dao-in versjèlt de kèrk vaan 't protestantisme. De lier sjrief veur tot Zjezus de lede vaan de kèrk opreup ziech op 'n zeker meneer te gedrage nao de medemins touw.

De Roems-Kathelieke Kèrk kint zeve zoegeneumde sacreminte. Dat zien rituele die betrèkking höbbe op veurnaom gebäörtenisse in 't leve die d'n aondach vaan de geluivege verdene en boebij dee bij zien religie betrokke weurt. De sacreminte weure ummer door 'ne preester aofgenome. De zeve sacreminte zien:

Lui die ziech hendeg verdeenstelek höbbe gemaak veur de religie en door de kèrk geach weure einege mirakele te höbbe laote gebäöre, kinne heileg verklaord weure. Dat hèlt in tot dee persoen in de kèrk verierd maag weure. Heilege höbbe ummer 'ne fiesdaag veur ziech. De paus deit de heilegverklaoringe, die nao 'n gecompliceerde proceduur gedoon weure. Iers moot de persoen zaoleg verklaord weure. Daan doen twie functionarisse, promotores fides, hun werk: d'n eine zeuk groonde veur de zaolege heileg te verklaore, d'n aandere brink zoeväöl meugelek arguminte bijein boeveur dee neet heileg verklaord maag weure. Officieus weure ze avvekaot vaan God en avvekaot vaan d'n Duvel geneump. Daonao nump de paus e besluut.

De Roems-Kathelieke Kèrk is hiërarchisch opgebouwd. Bovenaon steit, wie gezag, de paus. Rech oonder häöm stoon de kardinaole, die deil oetmake vaan de Romeinse Curie. Kèrkprovincies, boe-in de gaanse wereld is ingedeild, weure bestuurd door eertsbisjoppe. Kèrkprovincies zien zelf in bisdomme verdeild, die alle door bisjoppe bestuurd weure. Ouch de eertsbisjoppe en de paus höbbe hun eige bisdom; de paus is bisjop vaan Roeme. Bisjoppe zien formeel de opvolgers vaan de apostele. 'n Bisdom is verdeild in dekenaote boe 'nen deke de leiing gief. 'n Dekenaot besteit oet mierdere parochies.
De pestoer is 'ne preester dae leiing gief in 'n parochie. Heer weurt geassisteerd door ein of mierder kepläöns of diakes. 'ne Keplaon is 'ne gewijde preester. 'ne Diake heet de ierste van de drei preesterwijinge gehad. Dewijl alle geisteleke ziech aon 't celibaat mote hawwe, maag 'ne getrouwde man wel diake weure.




#Article 269: Walvèsechtege (188 words)


De Walvèsechtege of Cetacea zien 'n orde vaan aquatische zoegdiere; meist ziebewoeners. De lede weure in de volksmoond walvèsse, dolfiene en broenvèsse geneump. Zoöloge goon die naome meistentieds oet de weeg, umtot de taxonomie de bieste aanders indeilt.

De walvèsechtege zien wel geëvolueerd oet de Evehovege. Ze zien evels gans en gaaroet aon 't waterleve aongepas: hun väörpu zien vinne gewore en hun achterpu zien gemarginaliseerd tot stumpkes oonder de huid. Ze zien gestroomlijnd veur good deur 't water te kinne sjete en aoseme door e look bovenop de kop, wat ze aof kinne slete es ze oonder water zien.

Väöl vaan de walvèsechtege höbbe 'n groete intelligentie. Gemiddeld zien de bieste intelligenter es de Aapechtege. Versjèllende dolfiensoorte, veural d'n toemeleer en d'n orka, weure veur gecompliceerde dressuur ingezat; dees twie soorte höbbe meugelek 'ne vörm vaan taol. De lèste jaore is bezunder väöl oonderzeuk gedoon nao de intelligentie en persoenelekheid vaan walvèsechtege. 'n Gróp wetensjappers en filosofe pleitde zelfs deveur um de bieste es neet-minseleke persoene te goon zien (wat ieder al gebäörde bij de minsape).

De walvèsechtege weure in twie oonderordes verdeild, en in veertien femilies.




#Article 270: Iesland (813 words)


Iesland (Ieslands Lýðveldið Ísland) is 'n eiland en rippubliek in Noordoost-Europa, ten noorde vaan Groet-Brittannië en Ierland, ten weste vaan Noorwege en ten zuie vaan Greunland.

De inwoeners vaan Iesland heite Ieslanders.

't Eiland zelf is geologisch hiel aktief en kènmèrk zich mit gletsjers, geisers en vulkane, boevaan de Hekla de groetste is.

Iesland is ingedeild in 24 magistrature (en Reykjavík apaart), ach regio's en 74 gemeintes.

't Ieslands is de taol vaan alle otochtoon inwoeners. De taol steit nog zier kortbij 't Aajdnoords en vèlt ouch op door zie puristisch karakter. 't Geuf versjèlle tösse de dialekte, mer die zien neet zoe oetgesproke es in de aander Germaanse taole.

Op sjaol liert me Ingels en Deens spreke; de lèste taol kin me eventueel inwissele veur 'n aander Noordse taol.

De historie vaan Iesland is kort - 't land is veur de negenden iew woersjijnelek neet bewoend gewees. Hiel mesjiens vèlt 't te identificere mèt Thule, e noordelek eiland wat de Grieksen oontdèkker Pytheas zouw höbbe bezeild; aander locaties, wie de kös vaan Noorwege, koume dao evels mie veur in aonmerking. Toch is Thule langen tied es Latiense naom veur Iesland gebruuk.

Al veur de Noordse kolonisatie woort 't eiland bewoend door Ierse monneke. Recint archeologisch oonderzeuk heet bewoening roond 800 ouch bevesteg. De Zweedsen oontdèkkingsreizeger Garðar Svavarsson zeilde in 870 um Iesland en stèlde zoe vas tot 't 'n eiland waor. In 874 kaome de ierste Noordse koloniste, veural oet Noorwege mèt geruifde Ierse slaove, nao 't eiland. De vloot oonder Ingólfr Arnarson góng kortbij Reykjavík aon land. Aander koloniste volgde en tege 930 waor 't mieste bebouwbaar land opgeëis. In dat jaor volgde de stiechting vaan de Ieslandse volksvergadering, 't Alþingi. Alewel tot de Ieslanders iers heidens waore, naom 't Alþingi in 1000 bij stumming 't christendom aon.

In de ierste iewe bleef 't eiland de facto oonaofhenkelek vaan zie Noors mojerland. In d'n daartienden iew raakden 't land evels hopeloes verdeild oonder de diverse stamhoofde (goðar), mèt 'ne börgeroorlog tot gevolg. Dit brach de Ieslanders, op iniatief vaan 't Noorsgezind stamhoof Gissur Þorvaldsson, detouw ziech bij Noorwege aon te slete. 't Land heel 'n groete otonomie: 't moch zien eige wètte hawwe en Ieslandse börgers zouwe geliekweerdeg zien aon Noorse. Vaanaof 1397 kaom Noorwege in personeel unie mèt Zwede en Denemarke mèt es gevolg tot ouch Iesland vaanoet Kopenhage woort geregeerd. Wie de unie in 1523 woort opgebloze, woorte de Noorse kolonies expliciet aon Denemarke touwgeweze (en neet aon Noorwege, al bleef dat wel in personeel unie mèt Denemarke).

In 1536 góng Denemarke euver op 't lutheranisme. Iesland kraog langer d'n tied um ziech te bekiere, meh nao e paar jaor woort dao wel serjeus werk vaan gemaak. Sommege Ieslanders verzatte ziech tege gedwoonge bekiering; Jón Arason, de lèste bisjop vaan Hólar, mós dat in 1550 mèt d'n doed bekoupe. In de zeventienden iew begós d'n Deense keuning ziene greep op Iesland te versterke. Zoe eisden 'r in 1602 tot de Ieslanders allein mèt Dene mochte handele. Dit handelsmonopolie kaom voort oet 'n mercantilistische filosofie. Tegeliek mochte Dene in Iesland ouch niks aanders doen es handele. Zoe beheel 't land zien isolatie.

In 1783 beersde de völkaon Laki oet. De aswolk brach enormen hoongersnoed euver 't land. 't Monopolie woort heimèt oonhawbaar en in 1786 woorte de regele versóppeld. De keuning wees zès plaotse aon boe Dene en Ieslanders vrij kóste handele. Zoe oontstoonte de ierste groeter plaotse in 't extreem lendelek Iesland. Reykjavík greujde zelfs oet tot 'n stad. 't Land moderniseerde wijer. In 1800 woort 't Alþingi opgeluf en vervaange door de Landsyfirréttur. In 1814, wie Denemarke en Noorwege definitief gesplits woorte, bleef Iesland aon Denemarke.

De modernisering haolde ouch nationalistische sentiminte bove. Väöl Ieslanders waore engsteg tot 't land zouw verdeense. Dit leide al in 1845 tot de heropriechting vaan 't Alþingi, wat noe gein awwerwèts Germaans geding meh e modern parlemint mèt parlemintsgebouw in Reykjavík woort. In 1874 kraog 't land otonomie vaan Denemarke. In 1918 woort 't 'n oonaofhenkelek keuninkriek, in personeel unie mèt Denemarke.

Kort nao de Duitse bezètting vaan Denemarke in 1940 beslote de Britte 't strategisch Iesland te bezètte. Later naome de Amerikaone die rol euver. In isolatie vaan 't moojerland braok Iesland de dynastieke band mèt Denemarke: in 1944 verklaorden 't ziech tot 'n oonaofhenkeleke rippubliek. Euver 't algemein vere Ieslanders neet 1918 meh 1944 es 't jaor vaan hun oonaofhenkelekheid.

In de jaore nao d'n Twiede Wereldoorlog sloot Iesland ziech bij de NAVO aon. Umtot 't zelf gei leger opzat, woort de NAVO feitelek veur de defensie verantwoordelek. De economie bleujde sterk op door de groete stabiliteit. Door de einzijegheid vaan de economie - e groet deil vaan d'n export besteit oet vès - maakden 't land nog diverse klein crises mèt. 'ne Groetere crisis kaom in 2008, wie diverse Ieslandse kapitaolbaanke, mèt dèks väöl cliënte in 't boeteland, umvele. 




#Article 271: Zwede (336 words)


Zwede (Konungariket Sverige) is e land in Scandinavië. 't Grens aon Noorwege en Finland en ligk aon de Ooszie. Hoofstad en groetstse stad is Stockholm; aander stei zien Göteborg, Helsingborg, Luleå en Malmö.

Zwede is ingedeild in 21 zoegeneumde Län. Die höbbe ummer 'n stad es centrum en zien dao dèks nao verneump. De län zien verdeild in 290 gemeintes.

Zwede heet gein officieel taol. De facto is 't Zweeds daoveur in gebroek. De regering erkint Samisch, Staanderdfins, Meänkieli-Fins, Jiddisch en Romani es minderheidstaole. In 't zuije weurt Skanisch gesproke, wat vanaajds e gróp Deense dialekte is, meh in de twintegste iew nao 't Zweeds is touwgegreujd. Wijer sprèk me ouch nog 't Elfdaals in Älvdalen.

Zwede raakde bewoend nao de lèsten Iestied, wie 't landies devaan ewegtrok. 't Zuije vaan Zwede raakde in de Broonstied bevolk door Germane; iers door o.a. de Gote, nao de Volksverhoezinge door Vikinge. Wie de Nore ziech mie op de len um de Noordzie ginge concentrere en in de twelfde iew 't Christendom woort ingeveurd, oontstoont de Zweedse staot. In deen tied begós de geleideleke kolonisatie vaan Noordelek Scandinavië en vaan Finland, dat in 1362 ingeleif woort en dat de Zwede neet es onderworpe gebeed meh es quasi-volweerdeg deil vaan 't land behandelde.

In 1389 kaome Denemarke, Noorwege en Zwede oonder eine monarch. Dees unie waor in weze personeel, neet polletiek, meh wie de Dene perbierde 't centrum vaan de unie in Kopehage te lègke sjeide Zwede ziech aof, en stèlde in 1523 keuning Gustav I Wasa aon. In de zeventiende iew speulde Zwede 'n groete polletieke rol, door deil te numme aon de Daartegjaoregen Oorlog, meh daonao brokkelde häör positie aof. In 1809 woort Finland door Rusland vereuverd.

In 1814 annexeerde 't land Noorwege, dat mer 'n paar maond daoveur oonaofhenkelek vaan Denemarke waor gewore. In 1905 woort de personeel unie tösse de twie len oontboonde. In d'n Iersten en Twiede Wereldoorlog bleef 't land neutraal; Hitler veel 't neet binne. In 1995 trooj Zwede touw tot de EU.




#Article 272: Australië (8710 words)


Australië (officieel Commonwealth of Australia, 'Gemeinebès vaan Australië') is e land wat 't gans continent Australië besleit en ten zuie vaan Indonesië en ten weste vaan Nui-Zieland ligk. 't Land is in personeel unie mèt 't Vereineg Keuninkriek, boevaan 't tot 1901 'n kolonie waor. Hoofstad is Canberra, aander stei zien Sydney, Melbourne, Brisbane, Darwin en Perth. Australië, e land mèt 'n sterke economie en 'n aonveurende rol binne Oceanië, oondersjeit ziech door 'n gans eige natuur die ziech in mieljoene jaore vaan isolatie heet gevörmp.

Australië is verdeild in zès staote en diverse territoria. De staote zien:

Daoneve gief 't nog diverse territoria, die neet de mach vaan 'ne staot höbbe. Wat ze wel te zègke höbbe versjèlt per geval; gemeine deiler is euveral tot 't federaol parlemint hun beslete ummer kin trökdrejje. Me oondersjeit intern territoria, die op 't vasteland ligke, en extern territoria, die wel oonder Australië valle meh wijer ligke. Heibij geit 't veural um klein eilen, die vreuger Brits bezit waore.

Australië is 'n constitutioneel, parlemintair monarchie. Umtot de keuning(in) gemeinelek in Londe verblijf, nump 'ne gouverneur-generaol zien of häör take t'r plaotse woer. Formeel weurt dee bijgestande door de Federaol Oetveurende Raod. Ouch de gouverneur-generaol en de raod minge ziech in de regel neet in de politiek, wie ziech dat in 'n constitutioneel monarchie huurt. 'n Oetzunderlek geval boe-in de gouverneur-generaol ingreep waor in 1975, wie heer de regering-Whitlam oontsloog.

De feiteleke oetveurende mach ligk bij 't kabinèt, wat veurt veurgezete door de premier. De regering weurt gevörmp op basis vaan 'n coalitie in 't twiekamereg parlemint vaan Australië. 't Parlemint is rouw-eweg nao Amerikaans veurbeeld ingeriech, mèt 'ne Senaot en e Hoes vaan Aofgeveerdegde. De Senaot heet 76 leie, twelf veur edere staot en twie veur edert vaan de twie intern territoria. In 't Hoes höbbe 150 lui zitting, die nao e distrikstèlsel weure gekoze: eder distrik veerdeg eine kandidaot aof. 'n Bezunderheid bij de verkezinge veur 't Hoes is tot me stump volgens 't alternatief stumsysteem, boebij alle kandidaote e nommer kriege. Es 't tèlle vaan de nommers 1 nog niemes mèt de absolute mierderhied oplievert, geit me door mèt de lieger geprioriteerde kandidaote, zjus zoelaank tot eine wel de mierderheid haolt.

Ouch de diverse staote höbbe parleminte, zjus wie de twie intern territoria. De aander territoria, ouch de bewoende, weure direk door de regering bestuurd.

In Australië gief 't 'n aonzieneleke rippublikeinse beweging, die 't monarchaol systeem mèt keuning en gouverneur wèlt vervaange door 'n rippubliek. De kritiek riech ziech dao neet allein op de monarchie es systeem, meh veural op 't feit tot de Britse keuning(in) staotshoof is en neet 'nen Australiër. Veur väöl lui rijmp ziech dat neet mèt de eige identiteit vaan 't land, die oet väöl mie besteit es allein de Britse èrfenis. In 1999 woort de Australische bevolking in e rifferendum gevraog of 't land 'n rippubliek mós weure; get tege de verwachting in wouw 'n mierderheid de monarchie behawwe.

Wie alle len die door 't Hoes Windsor weure geregeerd is Australië lid vaan 't Brits Gemeinebès. Zouw 't land 'n rippubliek weure, daan beteikent dat neet otomatisch tot 't dao-oet verdwijnt. Veur de res is 't neet bij väöl internationaol organisaties aongeslote, gezeen de fysieke isolatie boe 't land in verkiert.

't Veendel vaan Australië is marineblauw, mèt 't veendel vaan 't Vereineg Keuninkriek in 't kanton. In wit zuut me de stare vaan 't Zuierkruus, wat de ligking op 't Zuielek Haafroond symboliseert, plus 'n groete zevepuntege staar die me de Commonwealth Star neump. Roond 't veendel späölt al jaore 'n discussie of me 't neet mós vervaange. Veur e groet deil liekent ze op de discussie roond de monarchie: 't Brits veendel in 't kanton suggereert oonderhuregheid aon 't mojerland en is dus veur väöl lui oet d'n tied. Daobij liekent 't veendel ouch sterk op dat vaan Nui-Zieland - zoe sterk tot de börgers vaan de bei len ze zelf wel ins doorein hole.

't Waope vaan Australië is gedeild in zès en tuint de versumpelde waopes vaan de zès Australische staote, in de volgorde New South Wales, Victoria, Queensland, Zuid-Australië, Wes-Australië, Tasmanië. 't Sjèld is gezuimp vaan hermelijn en gekroend vaan 'ne gouwe Commonwealth Star op 'ne wróng vaan goud en lazuur (blauw). Sjèldhawwers zien 'ne kangoeroe en 'nen emoe, allebei in natuurleke kleur. In de regel weurt 't waope getuind op 'nen achtergroond vaan goudacacia, zjus wie de sjèldhawwers gemeind um de rieke en bezunder natuur vaan 't land rech te doen. 't Waope woort in 1912 door keuning George V touwgekind.

De Australische strijdkrachte, die de landmach, lochmach en marine umvatte, hadde in november 2015 81.214 maansjappe (boevaan 23.232 rizzerviste). 't Land heet allein in d'n Twiede Wereldoorlog te make gehad mèt direkte agressie (vaan Japan). 't Leger deit soms mèt in vreides- en opbouwmissies vaan de Vereinegde Naties. Jaorleks gief Australië oongeveer 25 mieljoen Amerikaansen dollar oet aon zie leger; 't heet daomèt d'n twelfden of daartiende groetste militair begroeting op de wereld.

Oondaanks 't rillatief gering aontal inwoeners heet Australië de daartiende economie vaan de wereld. 't Bruto Nationaol Produk bedroog anno 2018 nao sjatting al 1,5 bieljoen (Amerikaansen) dollar, wat neerkump US$59,655 per inwoener - dat zouw Australië 't tiende riekste land make. Gecorrigeerd nao koupkrach kump 't BNP op US$1,313 bieljoen ofwel US$52.191 per hoof vaan de bevolking; heimèt zouw 't nog ummer de 19e economie en 't 17e riekste land zien. 

Australië, 't druugste continent vaan de wereld (zuug oonder), heet wieneg bebouwbare groond. De oetgestrekde steppe-echtege gebeje zien evels wel good gesjik veur extensief veehawwerij. Allewel tot de landbouw in geld oetgedrök neet belaankriek is (allewijl nog zoe'n 3% vaan 't BNP), weure in 't land nog ummer väöl sjäöp en keuj gehawwe. Veural vreuger waor ouch 't hawwe vaan geite en waterbuffele vaan belaank.

Zier belaankriek is ouch de mijnbouw. Al midde negentienden iew kaom in 't land 'n goudkoorts op gaank, en goud weurt nog ummer väöl gevoonde. Daoneve wint me hei oonder mie kole, eerdolie, eerdgaas, iezer, uranium en koper. De productie vaan asbes is intösse verboje.

De industrie naom in de jaore zèsteg nog 30% vaan 't BNP veur häör rekening. In 2007 waor dat gezak nao 12%; sindsdeen is 't nog wijer achteroet gegaange. De textielindustrie is intösse gooddeils verdwene nao väöl gojekouper Aziatische len, boe Australië volop vrijhandel mèt drijf. Tot veur kort woorte in 't land ouch oto's geproduceerd, meh met 't vertrèk vaan Toyota in 2017 is de lèste producent 't land oet. Haaffabrikaote vaan de väöl delfstoffe die 't land riek is weure nog wel väöl t'r plaotse geproduceerd. Um dezelfde rei kint 't land ouch 'n sjemische industrie. Ouch de veujingsindustrie blijf belaankriek.

Wie dat in hoeg oontwikkelde len gebrukelek is, wèrke de mieste Australiërs in de deenstesector. 't Land heet 'ne vrij groete baankesector; ouch de IT, de euverheid en zeker 't toerisme zien groete wèrkgevers. Toeriste koume veural veur de natuur die 't land te beeje heet.

Sinds 1966 betaolt me in Australië mèt d'n Australischen dollar. Daoveur gebruukde me 't Australisch poond, wat sinds 1910 bestoont (tot 1931 1:1 gekóppeld aon 't Brits poond, daonao 'n oonaofhenkeleke munt). De veurnaomste rede veur de naomsveraandering waor d'n euverstap nao 'n decimaol munt. Ouch de eilandstaote Kiribati, Nauru en Tuvalu betaole mèt d'n Australischen dollar (en höbbe dus gein eige munt). D'n dollar is allewijl (december 2018) oongeveer 63 eurocent weerd.

Otosnelweeg, die me in Australië freeways of motorways neump en 'n M-nómmer drage, koume allein in diechbevolk gebeed veur, d.w.z. in 't zuidooste vaan 't land. In dunner bevolk gebeed kint me wel highways, die soms 'n A- of B-nommer kriege meh dèks ouch allein e nommer zoonder mie. Op highways kump get minder verkier; gemeinelek bestoon ze oet twie baone zoonder midddeberm. Kleinder weeg höbbe de naom national road of state road, al nao gelaank ze door de fidderaol euverheid of staotseuverheid weure oonderhawwe. Väöl belaankrieke weeg in d'n outback ('t druug en extreem dunbevolk midde/weste vaan 't land) zien nog mer kort geleie geasfalteerd of zien zelfs noe nog aongestamp; in tije vaan rege kinne ze oonbegoonbaar weure.

Treinverveur is in Australië nog ummertouw belaankriek. 't Land kint in 2018 33.168 km spoor. Vaöl vaan de groete stei kinne metronètwerke, meh ouch de stei oonderling weure door spoor verboonde. Zelfs door d'n outback loupe hei en dao doorgoonde spoorlijne (beveurbeeld The Ghan, 'ne lijndeens vaan Adelaide nao Darwin). Vreuger gaof 't väöl smaalspoor in 't land, umtot bij d'n aonlègk gein rekening waor gehawwe mèt 't koppele vaan de lijne oonderein. Nog vrij recint heet me väöl vaan die lijne vervaange door normaalspoor.

De lochvaart is zier belaankriek in 't land. Ierstens is 't allein euver zie te bereike, wat lochreize veur 't internationaol verkier vaan en nao Australië oonmisbaar maak. Twiedens is 't 'n enorm land, boevaan de groetste stei wied oeterein ligke. Mèt d'n oto kin 't daog dore ietot me op de bestumming is. In 't binneland, zeker in d'n outback, höbbe zelfs de kleinste plaotse nog lochstroeke. Väöl deensverliening in dit gebeed is aofhenkelek vaan lochvaart, in 't bezunder de zoegeneumde Flying doctors.

Australië is 't zèsde land vaan de wereld, nao Rusland, Canada, China, de Vereinegde Staote en Brazilië, en ruim veur de nommer zeve India. 't Is e geografisch unicum umtot 't samevèlt mèt e gans continent, ouch 'Australië' geneump. Dit is evels wel 't kleinste continent vaan de wereld, en daobij in tegestèlling tot Afro-Eurazië (d'n Awwe Wereld) en de Amerika's is 't neet mèt aander landmassa's verboonde. Heidoor krijg 't 'n eilandechteg karakter (al is 't nog wel drei kier zoe groet wie Greunland, 't groetste eiland vaan de wereld). Wie oonder zal blieke, heet dit veural veur de flora en fauna groete gevolge gehad.

Feitelek huurt ouch Nui-Guinea nog bij 't continent Australië, al weurt dat um cultureel reies dèkser bij Azië getèld. Nui-Zieland weurt soms ouch wel tot Australië gerekend, meh dit is weer neet zjus: dit land maak deil oet vaan 'n eige landmassa, Zeelandia geneump.

Australië ligk op de Indo-Australische Plaat. 't Continent is geologisch gezeen 't ajdste vaan allemaol. In e groet deil vaan 't land, zeker in 't weste, daagzuime precambrische sediminte, d.w.z. tot de ziechbare groond dao al veur 't Fanerozoïcum is aofgezat. Väöl vaan de joonger sediminte stamme ouch alweer oet 't Paleozoïcum of Mesozoïcum. Me zuut hei wel 'n dudeleke oos-wesverdeiling: de oeraw sediminte dominere in 't weste vaan 't land, dewijl 't ooste geologisch väöl joonger is. Hei höbbe naomelek wel besjeie bergploejinge plaotsgevoonde, en waor, zelfs rillatief recint nog, völkanisme. (Allewijl is 't land trouwens neet völkanisch actief.)

Australië maakde in 't Jura deil oet vaan 't continent Gondwanaland, meh sjeide ziech in 't Kriet aof vaan Antarctica en ligk sindsdeen geïsoleerd.

Australië is 't mins bergechteg continent op de wereld. 't Weste weurt beheers door 'n middevlaakde mèt hei en dao get geïsoleerde berg wie Mount Augustus en Uluṟu (Ayers Rock). 't Midde vaan 't land ligk hendeg lieg; me kin dao 't continent vaan noord nao zuid euversteke zoonder bove de 500 meter te koume. In 't ooste ligk 't Australisch Sjeiingsgebergde, wat euver 't algemein neet mie es heuvelechteg is meh op 'n paar plaotse wel hoeg toppe haolt. Hoegste berg op 't Australisch vasteland is Mount Kosciuszko mèt 2.228 meter. D'n hoegste berg op Australisch groondgebeed is ofwel Mawson Peak (2.745 meter, op 't oonbewoend Heard Island), of Mount McClintock (3.490 meter, in 't Australisch Antarctisch territorium).

Natuurlek heet e groet land wie Australië 'n käör aon versjèllende klimaote. De gemeinen deiler is evels tot 't euver 't algemein werm en druug is. Australië is zoonder mie 't druugste continent vaan de wereld. Diverse oceaanwinde loupe aon Australië veurbij en koume allein periodiek (in 't regeseizoen) euver 't continent.

't Midde en 't weste weurt beheers door e weusteklimaot (Bwh). Dit gebeed is nog neet zoe druug es beveurbeeld de Sahara en kint nog kroedechtege plantegreuj, meh nog ummer oontvingk e dörp wie Coober Pedy (noordelek Zuid-Australië) mer 140 mm rege per jaor, tege temperature die in de lange zomer dèks bove de 40°C koume. Nao 't noorde touw blijf 't eve heit meh weurt 't wel nater. Hei weurt de begreujing al get diechter en geit me vaan e steppeklimaot spreke (BSh). Dit vint me in groete deile vaan 't Noordelek Territorium en in 't noorde vaan Wes-Australië, meh ouch 't ooste vaan 't land ('t binneland vaan Queensland en New South Wales veural). Gans in 't noorde is d'n invlood vaan de zie nog get sterker. Hei is 't klimaot naat genóg um buim te doen greuje en heet me e savanneklimaot (Aw).

Nao 't zuie touw weurt 't klimaot keuler. Me veult dao nog geine poolwind, meh de temperature ligke belaankriek lieger. Zoedoende heerse dao kawwer variante vaan 't weuste- en steppeklimaot (BWk resp. BSk), zoewie mediterraon klimaote mèt 'nen druge zomer en 'ne nate winter (Csa en Csb). Allein 't ooste vaan 't land is ech wezelek aanders. 't Noordooste haolt in klein zones al tropische moesson- en regewoudklimaote (Af en Am). Naomaote me wijer nao 't zuie geit, en ouch es me hoeger bove zieniveau kump, krijg me vochtege subtropische klimaote (Cwa en Cfa), die oetindelek in e gemaoteg zieklimaot euvergoon (Cfb). In naom is dit 'tzelfde klimaot wie in Nederland en 't Belsj, meh de temperature zien dao nog e stök hoeger. Allein in 't hoegland vaan Tasmanië kin 't 's winters nog ech kaajd weure.

Door zie druug klimaot heet Australië gein brei, mechtege reviere. In e groet deil vaan 't land euverheerse wadi's, revierbèddinge die e groet deil vaan d'n tied druug stoon. Die bèddinge haole gemeintelek ouch de zie neet, meh munde oet in bassins die ouch al de miesten tied druug stoon meh in de regentied in mere veraandere.

De belaankriekste reviere vint me in 't zuidooste, boe 't klimaot nater en minder werm is. Groetste en laankste revier vaan 't land is de Murray, dee veur e groet deil op de grens vaan New South Wales en Victoria struimp en oetindelek bij Adelaide oetmund. De revier weurt oonder mie geveujd door d'n Darling en de Murrumbidgee.

De natuur vaan Australië is in hoeg maote gevörmp door zien unieke geologische historie. Door zien mieljoene jaore vaan isolatie kóste hei diverse gróppe euverleve die 't örges aander móste aoflègke tege evolutionair beter touwgerösde soorte. De buildiere en de monotremata, twie oonderklasse vaan zoogdiere die oets euver gans Gondwanaland te vinde waore, zien noe veural nog in Australië te vinde. (De buildiere koume ouch nog veur in de Amerika's, de monotremata wijer allein in Nui-Guinea, wat ouch bij 't Australisch continent huurt.) De reptiele zien sinds de sjeiing minder sterk geëvolueerd, meh ouch zij zien door mieljoene jaore isolatie gans hunnen eige weeg gegaange. Vlegende bieste kóste Australië get gemekeleker bereike, meh ouch die waore daoveur vaan 't touwval aofhenkelek. Veur waterbieste gelt in minder maot 'tzelfde. In totaol zien  nao sjatting zoe'n 83% vaan de zoogdiere, 89% vaan de reptiele, 45% vaan de veugel, 24% vaan de vèsse en insekte en 93% vaan de amfibieë die in Australië veurkoume endemisch, wat wèlt zègke tot de soort allein in dat land besteit.

Umtot Australië gein wezelek aander niches beujt es de res vaan de wereld, weure dezelfde functies hei dèks door aander bieste gevörmp. In väöl gevalle heet dit geleid tot convergente evolutie: väöl buildiere liekene op oonverwante zoogdiere oet de res vaan de wereld umtot ze op dezelfde meneer leve. Naome wie 'builmol', 'builmoes' en 'builwouf' tuine wiezier de soorte soms opein zien goon liekene.

De riekdom aon soorte maak Australië tot e megadivers land.

't Land kint twie monotremata, 't vogelbekdier (Ornithirhynchus anatinus) en de gewoenen aomzeikegel (Tachyglossus aculeatus). (In totaol kint dees orde vief soorte; de aander drei leve op Nui-Guinea). De buildiere die 't land kint valle in e groet aontal gans versjèllende niches. Carnivore vint me in de ordes Dasyuridae (51 soorte, boe-oonder builmuis, quolls en d'n Tasmaansen duvel [Sarcophilus harrisii]), Myrmecobiidae (allein de numbat) en Notoryctidae (builmolle, twie soorte). De orde Peramelemorphia umvat bandicoots en bilby's, dat wèlt zègke klein knaagdierechtege omnivore. De mieste buildiere zien herbivoor en valle in de orde Diprodontia. Dees orde kint de femilie Vombatidae (wombats), Phascolarctidae (de koala), zoewie zès femilies vaan possums (klein, slaanke bieste die get aon eikheuresjes rappelere) en kangoeroes. De lèste umvatte neet allein groete soorte wie de roeje kangoeroe of de get kleinder wallaby's, meh ouch de muskuskangoeroerat die in de regewoude aon de noordooskös leef.

E beperk aontal mojerkookbieste heet Australië zoonder assistentie vaan de mins bereik. Boete de mins zelf zien dat oonder mie diverse Vleermuis en get moesechtege (muis en ratte). De Australische vleermuis umvatte mer twie geslachte, meh wel e groet aontal soorte: mesjiens wel 7% vaan alle vleermoessoorte bevint ziech in Australië. Ze kinne bès in 'ne wèlle störm vaan 't vasteland zien euvergewejd, wie dat ouch mèt veugel gebeurt. Vaan de knaagdiere is dat get minder woersjijnelek. Zij zien rillatief recint (tösse de 5 en 10 mieljoen jaor, aofgoond op moleculair oonderzeuk) koume euverluipe. Dit gebäörde dinkelek in 'nen iestied, wie Australië al-evel neet gans euver land te bereike waor meh wel väöl ziestraote in d'n Indonesischen arsjipel droeglaoge.

De veugel zien nog e verhaol apaart. Australië kint wie gezag väöl endemische vogelsoorte, meh de mieste daovaan hure bij femilies die ouch in de res vaan de wereld veurkoume. E stök bezunderder zien d'n emoe (Dromaius novaehollandiae) en de zuieleke casuaris (orde Casuarisechtege, gans wied verwant aon de struusvogel).

Ouch de kaketoes, 'n femilie oet de orde vaan pappegejje, zien sterk mèt Australië verboonde. Zjus zoe'n femilie zien de groetpoethoonder, die wel bij de orde vaan hoonderveugel (dus vewant zien aon hinne, sjroete etc.) meh es femilie allein dao toeshure. Diverse femilies oet de orde vaan zaankveugel leve hei ouch, en ouch dao-oonder zien femilies die ziech concentrere op 't Australisch continent. Me moot daan dinke aon de prieelveugel, de honingeters en de paradiesveugel.

Nog aander femilies zien hei presint, soms mèt verwante vaan soorte die me in d'n Awwe Wereld ouch kint. Zoe is de lachvogel of kookaburra (Dacelo novaeguineae) lid vaan de iesveugel (Dacelo novaeguineae) en kint me hei ouch de iconische zwarte zwaon (Cygnus atratus).

Wat betröf de reptiele vint me in Noord-Australië d'n enorme zaajtwaterkrokodèl (Crocodylus porosus), boevaan de mennekes wel 6 meter of laanger kinne weure en dee bij gelegenheid lui aonvèlt. Ouch de zeutwaterkrokodèl (Crocodylus johnstoni), dee väöl kleinder is en veur lui neet gevierlek, leef in 't noorde. Australië kint gein landsjèldpadde, meh wel ziesjèldpadde en diverse zeutwatersjèldpadde (35 soorte in totaol). Wel kint 't land hoonderde slange, die alle biotope vaan de weuste tot de zie bewoene. Oonder Australische slange is 't aondeil gifslange belaankriek hoeger es in de res vaan de wereld. Veural de slange vaan de femilie Elapidae, wie d'n inlandtaipan (Oxyuranus microlepidotus), heet me te vreze um hun gif.

Vaan de herdisse gief 't mie es 700 soorte. Ouch zij zien, mesjiens nog wel mie es de slange, good touwgerös veur e verblief in de weuste. Diverse infra-ordes koume veur, wie leguaone, skinks, varane en gekko's. De leguaone umvatte de agame of baardherdisse, mèt soorte wie de bergduvel (Moloch horridus) en de kraagherdis (Chlamydosaurus kingii). De skinks umvatte de Pygopodidae, 'n in Australië en Nui Guinea endemische femilie vaan poetloes herdisse. Oonder de varane vint me de reuzevaraan (Varanus giganteus), dee twie meter lang kin weure.

Australië kint veer inheimse femilies vaan kwakkers. Heivaan zien de Myobatrachidae de groetste femilie mèt 112 soorte. Me kin verstoon tot amfibieë, die aon water geboonde zien, ziech in Australië mer beperk verspreie.

Um dezelfde rei vint me in Australië ouch neet al te väöl vèsse. Me tèlt in de waters in en um 't land zoe'n 5000 soorte vèsse, meh 't euvergroet deil daovaan leef in zie. Toch koume ouch dao-oonder nog endemische soorte veur, zoe laank es 't geit um vèsse die aon oondeep köswater zien geboonde. E bekind veurbeeld is de wiervès (Phyllopteryx taeniolatus), 'ne verwant vaan de ziepeerdsjes, dee aon de zuidkös leef. Ouch leve aon de kös väöl hejje, die mie es aander soorte ouch veur lui gevierlek kinne zien.

Oonder de wienege zeutwatervèsse gief 't e paar intrèssante soorte. De femilie vaan de arowana's (Osteoglossidae) en d'n Australische longvès mote hei al hoonderde mieljoene jaore zitte. 'n Aander bezunder soort is de Maccullochella peelii, de groetste beinvès dee in zeut water leef.

Nog talloes aander bezunder bieste kin me in en um Australië vinde. Aon de noordooskös vint me 't Great Barrier Reef, 't groetste koraolrif t'r wereld, wat evels allewijl sterk bedreig is door klimaotveraandering en vervojling. Aon de zuidooskös vèsde me in 1986 e primitief bies op wat in 2014 woort besjreve es Dendrogramma enigmatica. Nao wijer oonderzeuk heet me 't in de orde vaan Nietelbieste gezat, meh euver zien perceis plaots is nog väöl oondudelek.

Ouch de flora vaan Australië is in väöl opziechte uniek. Plante höbbe ziech aon väöl dinger mote aonpasse, in 't bezunder extreem druugde. Daorum greuje väöl plante laankzaam um water te spare.

De natuur vaan Australië steit oonder constanten drök vaan de mins. Dat begós al in d'n tied vaan de Aboriginals. Allewel tot ze de ierste doezende jaore höbbe samegeleef mèt diverse soorte prehistorische megafauna, begóste die later te verdwijne. Groete bieste zien extreem geveuleg veur minseleke jach, umtot ze ziech neet kinne versteke, neet zien opgewasse tege spere en piele en ziech rillatief laankzaam voortplante. Diverse groete buildiere, sommege zoe groet wie 'ne neushore, zien intösse verdwene.

'n Fundamenteler bedreiging door de mins is evels de exote die heer mètbringk. Australië heet es rillatief klei continent minder competitie tösse soorte. Wienie noe 'n soort oet Afro-Eurazië of oet de Amerika's nao Australië kump, is dee gemeinelek väöl beter oetgerös en weurt de inheimse fauna snel verdroonge. Ouch dit begós al ietot de Europeaone nao Australië kaome: de Australiërs naome op e zeker memint d'n hoond mèt, in de vörm vaan d'n dingo, dee op de langen door d'n Tasmaanse builwouf (Thylacinus cynocephalus) en d'n Tasmaansen duvel op 't vasteland deeg oetsterve (oetindelek zouwe de Europeaone de builwolf ouch in Tasmanië oetreuje).

Mèt de koms vaan de Europese koloniste góng 't evels hel. Zij brachte oonder mie de knien mèt, dee ziech vaanaof 1859 extreem snel oetbreide en oetindelek in de hoonderde mieljoene góng loupe. Heer verdringk inheimse soorte in dezelfde niche (veural de bilby) en 't gevreets aon vegetatie (die soms iewe hujeg heet veur te herstèlle) zörg veur erosie. De knien woort oetgezat veur 't plezeer vaan de jegers, zoe good wie de fóks, dee neve de knijns ouch de inheimse fauna opvrit en daomèt zoe meugelek nog gevierleker is. De verwèlderde kat vörmp 'nzelfde bedreiging. Eve gevierlek is de reuzepad (Rhinella marina), 'n giftege Amerikaanse pad die is ingeveurd es natuurleke insektebestrijer meh noe veural de inheimse bieste aonvèlt of zien predatore mèt gif doeddeit.

't Bekaampe vaan de reuzepad is zoe good wie oonmeugelek gebleke; tege de knijns helpe allein biologische maotregele (myxomatose, RHD). Katte kin me vaange en fókse aofsjete, meh zij wete ziech good te versteke. Minder ingriepend, en gemekeleker aof te sjete es ze te talriek weure, zien de verwèlderde boerderij- en lasbieste. In d'n outback vint me talloes dromedarisse, die dao veur de koms vaan trein en oto es lasbieste woorte ingezat. Ouch diverse peerd zien oontsnap of losgelaote; hun naokoumelinge stoon bekind es brumby's. Wijer gief 't nog kolonies vaan geite, ezele, kuusje en waterbuffele. Euver die soorte is neet edereine in Australië 't ins. Veural de brumby wèlle väöl Australiërs neet zien verdwijne. Toch is 't nujeg um ze in bedwang te hawwe, umtot ze in 't gebeed boe ze leve 'ne serieuze concurrent vörme veur o.m. de kangoeroes.

Australië heet 'n bevolking vaan zoeget 25 mieljoen inwoeners. Veur ziene groeten umvaank is dat hiel wieneg; de bevolkingdiechheid kump op 3,3 inwoeners per veerkante meter. Allein Namibië en Mongolië zien oonder de zelfstendege len nog dunner bevolk (dewijl len wie Iesland en Suriname zjus get diechter bevolk zien). Oondaanks dat alles is 't land toch extreem versteidelek, in dee zin tot e zier groet deil vaan de rillatief wieneg inwoeners in de groete stei woent. 't Platteland tösse de stei in is dèks 't terrein vaan extensief veehawwerij, en 't groetste deil vaan 't continent weurt ingenome door de gortdrugen outback, boe nog väöl minder lui woene.

In de etnische samestèlling vaan Australië moot me versjèl make tösse twie hoofgrope: inheimse Australiërs (die hei al veur de Europese kolonisatie woende) en neet-inheimse Australiërs.

Inheimse Australiërs weure same Aboriginals geneump. Oetzundering zien de oersprunkeleke bewoeners vaan de eilen in Straot Torres. Hun cultuur steit tösse die vaan de Australiërs en de Papua's in. Op hun eige verzeuk weure ze ouch wèttelek apaart behandeld es de Straot Torreseilenders. In 2016 woort de Aboriginalbevolking gesjat op 759.705 3,1% vaan de ganse Australische bevolking); de Torreseilenders waore nao sjatting mèt 48.005 (0,2% vaan de bevolking). 'n Daarde gróp waore de inheimse Tasmaniërs. Zij zien roond 1900 verdwene es volk; vaan hun cultuur is zoe good wie niks bewoerd en de paar lui op Tasmanië die nog inheimse aofkoms claime, höbbe allemaol gemingk blood.

De Aboriginals höbbe wetensjappers langen tied veur raojsele gestèld wat hun aofkoms betröf. Ze höbbe e doonker vel, meh in tegestèlling tot de Papoea's sluik haor en 'n lang gestalte (de bewoeners vaan Tasmanië vörmde dao 'n oetzundering op). Genetische studies höbbe de kwestie verdudelek: de Aboriginals splitsde ziech tösse de 62.000 en 75.000 jaor geleie vaan de Euraziatische bevolking aof meh höbbe wel genetische ban mèt diverse volker oet Zuidoos-Azië. Zoe drage ze gene vaan d'n Denisovamins.

Veur de kolonisatie waore de inheimse Australiërs oongeveer euver 't continent verdeild wie noe, mèt de groetste concentraties in 't kösgebeed. Door de koms vaan Europeaone zien evels väöl Aborginals dao door krenkde gestorve, vermaord of geassimileerd. Daodoor vint me ze noe zjus väöl in de dunbevolkde weuste, boe koloniste minder te zeuke hadde. Oetzundering is 't Noordelek Territorium, wat koelek gekoloniseerd woort: hei leve Aboriginals ouch nog in 't vröchbaar kösgebeed vaan Arnhemland. 't Is ouch hei tot me traditioneel de groetste cultureel variatie vint.

De Aboriginals valle oeterein in hoonderde volker en stamme. Umtot ze veural es jegers-verzaomelere leefde, bouwde ze vaanajds gein staote en góng de grópsidentiteit neet väöl wijer es d'n eige stam. Dit maak 'n etnografische indeiling neet gemekeleker; antropologe doen dat veural op taol.

De Australische regering had langen tied wieneg oug veur de rechte vaan de inheimse Australiërs. Stökker land woort zoonder mankere veur de koloniste opgeëis en me veurde in d'n twintegsten iew 'n agressief assimilatiebeleid. Aon 't ind vaan d'n iew kraoge ze väöl rechte trök. Toch höbbe de inheimse nog te kaampe mèt groete sociaol probleme, wie zwoer ermooj, misdaod, minder oonderwies en 'n väöl lieger levesverwachting.

Neet-inheimse Australiërs kaome pas laat nao 't continent. Oondaanks tot 't land sinds begin zeventienden iew bij Europeaone en Aziaote bekind waor (zuug oonder), voolte die ziech neet gerope in 't druug land te goon woene. Pas nao de oontdèkking vaan de ooskös oontstoont heiveur belaankstèlling. De kolonie woort opgeëis door Groet-Brittannië en de ierste koloniste waore naovenant Britte en Iere. Nog ummer teikent de Britse cultuur 't land, väöl mie es dat beveurbeeld in de Vereinegde Staote 't geval is. Nao d'n Twiede Wereldoorlog begós 't land immigrante oet Wes-Europa aon te trèkke, oet 't Vereineg Keuninkriek meh ouch oet oonder mie Duitsland, Nederland en Griekeland. Die inwoeners woorte euver 't algemein snel geassimileerd; me sprik ieder vaan 'veurawwersjap' es vaan 'etniciteit.'

Langen tied woorte migrante oet aander len geweerd, um 'ras' en cultuur te besjerme. De 'White Australia Policy' woort in 1973 gestop. Sindsdeen zien väöl Aziaote nao 't land gekoume, oonder mie oet China, India en de Filipijne. Australië heet evels nog ummer e vrij rechs beleid veur boetelenders. Zoe weure vlöchtelinge neet in eige land meh op Nauru opgevaange, oonder umstendeghede die väöl lui oonweerdeg höbbe geneump.

De Australiërs spreke in 't gemein 'n Ingels dialek bekind es Australisch Ingels. Deze variant heet ziech gevörmp oet de dialekte vaan de ierste koloniste. Umtot dat väölal veroerdeilde oet de lieger klasse waore, en gans in 't bezunder Londenere en Iere, heet 't Australisch Ingels groete euvereinkomste mèt 't Cockney en ouch wel mèt 't Iers Ingels. Aanders es in Noord-Amerika heet 't Brits Ingels, en zeker de Received Pronunciation, in Australië nog 'ne status es veurbeeld. Veurnaom en hoegopgeleide lui praote dèks gein Australisch of hoegoet 'ne verwaterde variant daovaan.

Diverse migrantetaole weure gesproke. Veural Chineze hawwe hun taol oonderein generaties laank aon. Europeane zien get minder geneig aon hun eige taol vas te hawwe. Zeker vaan Nederlandse migrante is bekind tot ze nao hun emigratie direk oonderein Ingels gónge praote en tot hun kinder (bekaans) eintaoleg opgreujde.

De inheimse Australiërs spraoke vaanajds 'n käör aon eige taole. Same stoon ze bekind es de Australische taole. Ze zien al-evel neet verwant (entans neet nao de meining vaan de euvergroete mierderheid vaan taolkundege), meh höbbe ziech dudelek oonderein beïnvleujd. De taole vertuine diverse wiedgoonde euvereinkomste in klaanklier. Zoe kinne ze mer drei klinkers, en versjèl tösse stumhöbbend en stumloes weurt neet gemaak. Ouch fricatieve oontbreke bekaans compleet. Wel kinne de Australische taole e fonemisch versjèl tösse alveolair en retroflexe consonante, jeh dèks zelfs tösse dentaol en alveolair - versjèlle die sprekers vaan aander taole koelek hure. Opvallend is tot väöl taole 'n apaart register höbbe veur conversaties tösse bepaolde femilieleie. Dit hingk same mèt 't sjoenmoojertaboe, in de Australische culture zier algemein.

De taole zien oonder te verdeile in vieftien tot twinteg femilies; hei-euver is nog väöl oondudelek en umstrejje. Me vint bekaans alle diversiteit evels in 't noorde vaan 't land: 't weste, ooste, zuie en midde weure allemaol bezat door de femilie vaan Pama-Nyungataole. Dat is opmerkelek, umtot de Aboriginals gans 't land al tiendoezende jaore bewoene. Wie ein zoe'n femilie ziech sjijns rillatief recint nog euver gans Australië heet verbreid is neet dudelek.

De mieste inheimse taole zien intösse oetgestorve of bekaans oetgestrove, umtot de sprekers zien geassimileerd in de dominante cultuur. Oetzundering vörme sommege taole vaan Arnhemland en deile vaan d'n outback, boe Aboriginals in de mierderheid zien. Hei weure kinder ouch nog mèt de veurawwertaol opgetrokke. 't Gering aontal sprekers vaan de taole (dèks mer tientalle of hoonderde en noets mie es e paar doezend) maak emancipatie evels lesteg. Daobij steit de tribaol structuur standaardisatie in weeg: 'ne stam zal neet gaw zien eige dialek opgeve um 'n groeter sjrieftaol te make.

Vaan de taole die de aw Tasmaniërs spraoke is extreem wieneg bekind. Daan nog liekent 't trop tot ze neet verwant waore aon de Pama-Nyungataole vaan 't vasteland.

Australië heet gein staotsreligie en is religieus divers. Oersprunkelek waore de koloniste in mierderheid anglicaans en katheliek; geluive die nog ummer väöl veurkoume. De koms vaan migrante heet ouch väöl aander christene nao 't land gehaold, meh ouch moslims, hindoes en boeddhiste. Australië is intösse sterk aon 't oontkèrkeleke: in 2016 gaof 30,1% vaan de lui aon neet-religieus te zien. Hoof vaan d'n Anglicaanse Kèrk in Australië is d'n aartsbisjop vaan Melbourne. Katheliek Australië besteit oet vief kèrkprovincies: Adelaide, Brisbane, Melbourne, Perth en Sydney.

De inheimse Australiërs hadde en höbbe deils nog hun eige religieus praktijke, die me veur 't gemak es 'animistisch' kin besjrieve. Centraol in de religie vaan de Aboriginals steit d'n Dreamtime, de mythologie die dèks vertèlt euver 'nen oertied boe mythische wezes 't land bevolkde. Rituele zien dèks gemeind um aon die wezes te rappelere. De mythologie vaan de Straot Torreseilenders is aanders - wie me maag verwachte is die väöl mie op de zie geriech.

'n Bovelaog vaan kunstenere gaof 't de ierste jaore koelek. wel woorte soms sjèlderije gemaak vaan de flora en fauna in 't land, die me in Ingeland veur educatief doele kós ophaange en naosjèldere. Nao de goudkoorts in 't midde vaan d'n iew woort de bevolking talrieker en vestegde ziech ouch mie kunstenere in 't land. In d'n ierste iew waore, boete de bieste, landsjappe wiedoet favoriet. 't Doort 'nen tied ietot sjèlders de zjuste tósj hadde gevoonde veur de aofwiekende Australische landsjappe en leechinval; oetindelek bereikde ze dao e hoeg niveau in.

Roond 1885 kaom de zoegeneumde Heidelbergsjaol op, ouch 'Australisch impressionisme' geneump. In vergelieking mèt 't impressionisme oet Wes-Europa waor dees beweging nog hendeg gemaoteg, meh veur 't nui, neet op kuns geriech land waor ze rechoet revolutionair. Sleutelfigure waore Arthur Streeton en Tom Roberts.

't Modernisme had 't meujelek in (blaank) Australië, boe de landsjaptraditie sterk waor. Margaret Preston zoch häör inspiratie in de kuns vaan de Aboriginals (zuug oonder) en waor daomèt häören tied veuroet. D'n eclectische Sidney Nolan greujde oet tot 'n nationaol bekindheid. Sommege nao-oorlogse kunstenere wie Fred Williams en Brett Whiteley knipougde nao de landsjapssjèlders boe 't pebliek zoe aon gewènd waor. 

De inheimse bevolking heet 'n zier lang traditie vaan rotssjèlderinge en gehouwe veurstèllinge. De ajdste veurbeelde zien al 30.000 jaor aajd, en me kin ze euver gans 't continent vinde. In tegestèlling tot de Europese grotsjèlderinge is dees traditie noets verdwene (allein geëvolueerd); 't is dus al gaw de ajdste kunstraditie t'r wereld. De veurstèllinge tuine dèks mins- en biestefigure, gemeinelek oet d'n Dreamtime. Opvallend is evels ouch 't gebruuk vaan abstrakte (geometrische) figure. Umtot me veur kleurstoffe veural op oker waor aongeweze, is 't kleursjema beperk en typerend: wit, geel, roedbroen en broen.

In d'n twintegsten iew evolueerde de kunstraditie. Albert Namatjira lierde te wèrke mèt verf en dook, en zien werk woort bij zoewel de blaanke es de inheimse populair. Nao d'n oorlog kraog heer op groete sjaol naovolging. Sommege sjèlders bepaolde ziech tot figuratief veurstèllinge wie ze al doezende jaore woorte gemaak, aandere gónge op 'ne gans abstrakte stijl euver, gebruuk makentere vaan motieve en dèks ouch kleure die in de traditioneel kuns ummer al woorte gebruuk. Zoe woort de sjaol vaan Papunya internationaol bekind um häör karakteristieke 'stippelsjèlderije'. Emily Kame Kngwarreye verzaodegde häör composities mèt stippe en striepe tot 't uterste en woort mèt dit werk zier bekind. 't Werk vaan Paddy Bedford is sumpeler en reup ieder associaties mèt De Stijl of Rothko op.

In väöl Australische stei zien musea mèt modern Aboriginalkuns te vinde. Tot 2017 gaof 't ouch eint in Utrech.

De Aboriginals waore es nomadisch steintiedvolk gein bouwers; Australische arsjitectuur begint daorum mèt de koms vaan de Europeaone. Ouch heet 't laank gedoord ietot 't land 'n eige arsjitectuursjaol kraog; tot deep in d'n twintegsten iew woorte Europese trends gevolg. Daan nog zien genóg gebouwe oet de begintied vaan de kolonie bewoerd gebleve. Francis Greenway, es veroerdeilde nao Australië gesjik, greujde dao oet tot d'n ierste bekinden arsjitek. Later in d'n iew zouw de neogotiek, in 't Vereineg Keuninkriek populairder es boe ouch op de wereld, nao Australië euversloon. Melbourne en Sydney waore in deen tied al groete stei; in hun centra kin me nog väöl aonsprekende negentiende-iewse gebouwe vinde. 't Wereldtentoenstèllingsgebouw in Melbourne, gebouwd veur de Wereldtentoenstèlling vaan 1880 is ein vaan de belaankriekste Australische gebouwe oet deen tied en steit sinds 2004 op de Wereldèrfgoodlies.

't Modernisme in de arsjitectuur kraog 'ne sterke impuls mèt de bouw vaan Canberra, vaanaof 1913 gebouwd nao 't oontwerp vaan 't Amerikaans arsjitectepaar Walter Burley Griffin en Marion Mahony Griffin. Later maakde d'n Internationaole Stijl zien entree. 't Bekindste gebouw vaan Australië is evels 't Operagebouw in Sydney, oontworpe door d'n Deen Jørn Utzon en opegegaange in 1973. Dit gebouw steit sinds 2007 op de Wereldèrfgoodlies.

Oraol tradities, gemeinelek vaan mythologische aard, gief 't in alle Aboriginalculture te euver. Die kin me es begin vaan de Australische literatuur zien, zoe good wie verslaoge vaan de kolonisatie. D'n iersten Australische roman versjeen in 1830 vaan de hand vaan Henry Savery. Verhaole euver 't leve vaan de straofkoloniste die 't roeg land móste kolonisere bleve langen tied populair, dat soort werk vint me oonder mie bij Henry Lawson en Banjo Paterson, welke lèste de teks sjreef veur 't nog ummer populair leed Waltzing Mathilda. Ouch beuk oet d'n twintegsten iew goon nog dèks euver 't leve op 't platteland, beveurbeeld bij Miles Franklin. Patrick White maakde ziech zoe verdeenstelek tot heer in 1973 de Nobelpries in de literatuur won. In dezen iew gónge ouch Aboriginals publicere, in 't gemein in 't Ingels. David Unaipon sjreef zien eige versies vaan inheimse legendes, Oodgeroo Noonuccal woort bekind mèt radicaol poëzie. 'ne Bekinde contemporainen oteur is Richard Flanagan, dee in 2014 de Man Booker Prize won.

Natuurlek moot me hei versjèl make tösse de meziek vaan de Aborginals en de volkmeziek vaan de blaanke. De ierste maak, wie dat bij väöl natuurvolker 't geval is, veural deil oet vaan rituele en weurt neet es activiteit apaart gezeen. De meziek is dèks meditatief en in westerse oere eintoeneg. E bekind instrumint is d'n didgeridoo, 'nen oetgehaolde boumstam dee es trompöt kin fungere. Me kin de toenhuugde get variëre en aofhenkelek vaan de baoring ouch bovetoene bloze. 't Instrumint weurt veural in Arnhemland gebruuk. Gezaank of didgeridoospeul kin weure begeleid mèt zoegenaomde clapsticks, stekskes die tegenein weure gehouwe veur e ritmisch effek. Populair oonderwerpe zien clan songs, die de historie vaan de femilie levend hawwe. Daotegeneuver gief 't evels ouch väöl meziek boebij de zaank zuver es instrumint weurt ingezat (zoonder wäörd).

De volksmeziek vaan de koloniste is de ajdste meziek die de blaanke in Australië maakde, umtot 't nog laank zouw dore ietot ziech 'n klassieke traditie oontwikkelde (zuug direk oonder). Muzikaol dreug deze meziek 't stumpel vaan zien Brits-Keltische erfenis. De thema's zien vaan 't begin aof wel typisch Australisch en goon euver 't leve in de wèldernis. Ind negentienden iew versjene de ierste volkskundege leedbundels vaan 't land, in de vörm vaan de Old Bush Songs vaan Banjo Paterson. De zoegeneumde bush bands maakde later tot de Amerikaanse countrytraditie hei vröchbaar wortel sjoot.

Kamermeziek woort in de vreuge negentienden iew al op klein sjaol gemaak, meh pas nao de massa-immigratie roond 't midde vaan d'n iew oontstoonte hei ouch koere en orkeste. Ech oetgebreid waor 't meziekleve hei neet, en musici móste veur compositie te liere nao 't Vereineg Keuninkriek, boe hun ouch e väöl groeter pebliek wachde. Dit deeg oonder mie Percy Grainger, meh ouch de sopraonzengeres Nellie Melba, die euver de ganse wereld bekind woort. Nao verluip vaan tied begós de klassieke traditie in 't mojerland mie te leve. Peter Sculthorpe verwèrkde eleminte vaan d'n Aboriginalmeziek in zie werk, Malcolm Williamson omermde e modernistisch, atonaol idioom. Min of mie bekinde componiste vaan noe zien oonder mie Liza Lim, Georges Lentz ('ne gebore Luxembörger) en Kate Moore (die veural in Nederland wèrk).

 

Wie de ganse westerse wereld woort Australië vaanaof ind jaore 1950 euverspeuld door Amerikaanse popmeziek. De ierste jaore lieverde dat nog gein groete meziek vaan eige bojem op. Dit kump umtot Australische popmuzikante, door de dun bevolking vaan 't land, dèks aon hun stad geboonde zien en 't opzètte vaan nationaol bekindheid väöl geld vaan de maotsjappije verg. Ouch veur popmusici is 't dus dèks veurdeileg um 't te perbere in Europa of Amerika.

De ierste gróp die 't internationaol maak zien The Seekers. Väöl bekinder weure de Bee Gees, die sinds ind jaore zèsteg vaanoet Ingeland wèrke en meziek make in versjèllende stijle. 't Bekindste weure ze in de jaore zeventeg mèt hunnen disco. Later dat decennium kump de hardrockband AC/DC op. Ouch pos-punkband The Birthday Party maag neet vergete weure; naotot deze band kepot geit maak ziene veurmaan Nick Cave 't es solo-arties. De pop vaan Kylie Minogue en Jason Donovan brik ouch internationaol door. Roond 2010 wèrkde Pendulum en Tame Impala ziech in 't indie-circuit op.

Wie me vaan e groet en spaorzaam bevolk land wie Australië maag verwachte, zien media dèks tot ein stad of eine staot beperk. De insegste neet-stadsgeboonde gezèt is The Australian e geisteskeend vaan d'n Australischen tycoon Rupert Murdoch. Aander väölgeleze gezètte zien oonder mie d'n Daily Telegraph (Sydney) en de Herald Sun (Melbourne), allebei ouch bezit vaan Murdoch, zoewie The Sydney Morning Herald vaan concurrent Fairfax Media.

E groet deil vaan 't land woort pas laat vaan tillevisie veurzeen: tösse 1956 en 1971 gaof 't allein in New South Wales en Victoria tv. Toch waor tv, veural de peblieke tv, veur e groet deil nationaol geregeld. Gans aanders wèrkde dit mèt de commercieel tv. Heiveur woort 't land in diverse deile verknip, boeveur me apaart licenties mós koupe. De mieste commercieel zenders zien daan ouch neet nationaol.

De leeftied vaan lierplich versjèlt vaan staot tot staot; ze begint mèt vief of zès jaor en kin loupe tot vieftien of zevetien. Väöl kinder goon nao peuterspeulzaole, die neet verpliech zien. 't Gief vrijheid vaan oonderwies; dewijl de mieste kinder nao openbaar sjaole weure gesjik, goon sommege nao katheliek oonderwies of oonaofhenkeleke sjaole. 'n Klein minderheid vaan de kinder weurt toes oonderweze (heiveur is dèks speciaol touwstumming nujeg), dit gebäört veural in de bush en d'n outback. Dao weure ouch wel ins 'virtueel' sjaolklasse gevörmp, boe de les euver de radio of 't internet weurt gegeve en de lierlinge ziech oonderein en d'n oonderwiezer neet kinne zien.

Universiteite gief 't in Australië 43, vaanzelfsprekend veural in de groete stei. 40 zien vaan de staot, twie zien internationaol universiteite en ein is in particulier bezit. De groetste universiteit is Monash University in Melbourne, mèt 75.000 studente.

Australiërs hawwe vaan sport en excellere vaanajds in versjèllende sporte. Dit kump neet in de lèste plaots door de Britse erfenis: wie dit land in de negentienden iew ummer gekker vaan sport woort, bleve de koloniste neet achter.

'ne Belaankrieke sport mèt 'n lang historie in 't joonk land is cricket. In 1877 späölde de èlftalle vaan Ingeland en Australië d'n allerierste Test-match. In 1882 wis Australië zelfs vaan Ingeland te winne, wat sportleefhöbbers dao hendeg choqueerde. Sindsdeen speule de teams alle twie jaor um The Ashes. 't Australisch team nump ouch deil aon de Wereldkampioensjappe Test Cricket, ODI en Twenty20. Groetste stadion vaan 't land, neet allein veur cricket meh veur alle sporte, is de Melbourne Cricket Ground, mèt wel 100.000 zitplaotse.

Ouch rugby is geleef in 't land, zoewel rugby league es rugby union. In tegestèlling tot de mieste aander rugbylen is rugby league hei numeriek (in aontal speulers) populairder. Toch höbbe allebei de teams aonsprekende rizzeltaote behaold in interlands. 't Nationaol rugbyleagueteam heet es bijnaom The Kangaroos, 't union-team weurt The Wallabies geneump. Me späölt de twie sporte veural in Queensland en New South Wales. In Victoria is naomelek Australian football populairder, 'ne sport dee gebaseerd is op 'ne vreuge vörm vaan rugby meh dao vrij sterk vaan versjèlt. Deze sport weurt boete Australië wieneg gedoon meh heet op sommege eilen in Oceanië, veural Nauru, wel wortel gesjote.

Voetbal, wat me Australië dèks wie in Noord-Amerika soccer neump, waor vaanajds neet zoe populair wie rugby of Australian football. Toch is 't vaanaof de negentienden iew oonaofgebroke in Australië gespäöld, veural mèt daank aon de constante stroum Britse migrante die de sport toes hadde gespäöld. De lèste decennia is de sport belaankriek populairder gewore - allewijl doen zelfs mie lui aon voetbal es aon Australian football of aon rugby. 't Australisch hierevoetbalteam, ouch bekind es de Socceroos, teuriede vaanajds oet bove alle aander Oceanische voetbalteams; zoezier zelfs tot de boond in 2006 euverstapde nao de Aziatische fidderatie um dao mie tegestand te kriege. De Socceroos stoonte t/m 2018 vief kier op 't Wereldkampioensjap hierevoetbal, boevaan de veer lèste kiere oonaofgebroke. Bèste rizzeltaot waore de achste finales in 2006.

Ouch in oonder mie golf, peerdsrenne en tennis höbbe Australiërs ziech verdeenstelek gemaak. De Australian Open is eine vaan de veer Grand Slam-tennistoernoje. De Olympische Speule zien twie kier in 't land gehawwe: eine kier in Melbourne (1956) en eine kier in Sydney (2000).

Reste vaan einen of aanderen oermins zien in Australië neet gevoonde; 't continent is dus allein door Homo sapiens bewoend gewees. Wienie de ierste bewoeners nao Australië zien gekoume is neet bekind. DNA-analyse wijs trop tot ze ziech tösse de 64.000 en 75.000 jaor geleie höbbe losgemaak oet de hoofpopulatie vaan minse in Afrika. De volgende doezende jaore zien ze ooswaarts getrokke, daan in de lèsten iestied nao Nui Guinea euvergestoke en vervolgens euver noe oonder water stoond land nao Australië euvergeloupe. Reste vaan minseleke bewoening goon zeker 49.000 jaor trök; voondste in Madjedbebe in Noord-Asutralië wieze zelfs op minseleke activiteit vaan 65.000 jaor geleie. Bij Lake Mungo is New South Wales zien minseleke reste vaan 42.000 jaor aajd gevoonde; de DNA-analyse waor neet gans dudelek euver de vraog of dee mins bij dezelfde gróp hoort es de Aboriginals. Migratie in golve vèlt neet oet te slete. Diverse aw voondste wieze wel trop tot väöl materieel tradities al tiendoezende jaore aajd zien.

't Geit te wied um te zègke tot de Aboriginals sindsdeen gans mèt rös woorte gelaote. Um te beginne bestoont de landbrögk mèt Nui-Guinea nog doezende jaore, en naotot die euverstruimp waor, kaome Aboriginals nog ummer in contak mèt Papoea's en Melanesiërs. In Straot Torres vermingde de culture ziech, en ouch roond Kaap York voont beïnvleujing plaots. Zoe'n 4000 jaor trök sjijnt contak te höbbe plaotsgevoonde mèt lui oet India, wat de koms vaan d'n dingo kin verklaore (wie de ierste lui nao Australië kaome waor de wouf nog neet gedomesticeerd). Ouch de rillatief late expansie vaan de Pama-Nyungataole (zuug bove) wijs trop tot 't bij de Aboriginals oonderein neet ummer vreideg touwgóng. Wel kin me vasstèlle tot de bevolking vaan Tasmanië sinds 't ind vaan de lèsten tied (dee hun land vaan 't Australisch vasteland aofsnooj) oonderein waor gebleve.

De Europese oontdèkking vaan Australië steit op naom vaan d'n Hollender Willem Janszoon. Heer waor mèt zie sjeep de Duyfken op expeditie nao 't ooste vaan de Indonesische arsjipel, wie heer begin 1606 Kaap York in ziech kraog. Heer landde dao op 26 fibberwarie. 't Waore ouch Nederlandse oontdèkkers die mie euver 't continent te weite kaome. Abel Tasman oontdèkde in 1642 Tasmanië (door Tasman Van Diemens Landt geneump) en Nui-Zieland (nao analogie vaan Nui-Holland ofwel 't Australisch vasteland); op 'n twiede expeditie in 1644 brach heer de noordkös in kaart. Aandere zouwe ziech later mèt de weskös bezeghawwe.

De Hollenders hadde hei en dao contak mèt de Aboriginals, soms vruntelek, daan vijandeg, meh dege gein poginge tot kolonisatie. Dit kaom oonder mie umtot me 't land dao te druug en oonvröchbaar veur voont (op 'n Nederlandse kaart stoont 't weste vaan Australië lètterlek aongegeve es Heel Dor Landt). Wel kaome in 't spoor vaan de Hollenders handelere vaan Celebes nao de noordkös touw. Zij handelde mèt de Aboriginals in ziekomkommers (trepang) en woorte daorum trepangers geneump.

Mèt de oontdèkking vaan Australië meinde geografe in Europa 't Zuidland of Terra Australis gevoonde te höbbe, boevaan de Grieke al hadde gemeind tot 't bestoont. De reize vaan Tasman trokke dat in twievel, umtot Australië väöl kleinder bleek es gedach en bijlange neet tot op de Zuidpool doorleep. Zeuktochte nao 'n aander Zuidland begóste pas later en veurde oetindelek tot de oontdèkking vaan Antarctica.

D'n iersten Ingelsmaan dee Australië aondeeg waor de kaper William Dampier. Ouch heer waor neet vaan plan ziech hei te vestege. De ooskös woort pas in 1770 aongedoon, en wel door James Cook. Heer brach de kös zier perceis in kaart en stèlde definitief vas tot Nui Zieland neet aon Australië vaszaot. 't Ooste vaan 't continent bleek laank neet zoe druug te zien es de res. De jaore dao-op kaome diverse wetensjappers nao 't land touw. Ouch de Britse regering raakde drin geïntresseerd, zeker nao 't definitief verlees vaan de Vereinegde Staote in 1783.

Me besloot 'n kolonie in Australië te vestege, en wel 'n straofkolonie, boe veroerdeilde e nui bestoon kóste opbouwe. De zoegenaomde Ierste Vloot vertrok op 13 mei 1787 oet Portsmouth en kaom op 18 jannewarie 1788 aon in Botany Bay. Kort daoneve stiechde ze Sydney; de ganse kolonie zouw bekind koume te stoon es New South Wales, de naom dee Cook bij 't in kaart bringe aon de gansen ooskös had gegeve. 'n Twiede kolonie volgde in 1803 op Van Diemensland (Tasmanië), 'n daarde (Swan River Colony) kaom in 1829 in Wes-Australië. Victoria en Queensland woorte pas later (in 1851 en 1859 respectievelek) vaan New South Wales aofgesjeie. Zuid-Australië waor e geval apaart: dit woort in 1836 ingestèld es vrij kolonie en is dus noets 'n straofkolonie gewees. 't Noorde vaan 't land lete de Britte gooddeils mèt rös; dit hoort tot 1911 bij Zuid-Australië.

Oondaanks de bedoeling vaan lui die de kolonisatie leide, kaom 't al gaw tot conflikte mèt de Aboriginals. De koloniste vaan de First Fleet hadde al mèt aonvalle te make, en de inheimse móste 't direk tege de superieur bewaopende Europeaone aoflègke. Umtot de inheimse bewoeners nomade waore en gei concep vaan groondbezit hadde, zaog me Australië es e niemesland (terra nullius) wat edereine vrij kós claime. Pas in 1992 woort dee constructie neteg verklaord en kóste inheimse stamme hun land trökeise. Ouch ruifde de koloniste dèks inheimse vrouwlui um 't tekort aon maanslui op te losse. Kinder vaan gemingk blood woorte dèks opgeëis door de blaanke en zoe nujeg oet inheimse gemeinsjappe oontveurd. 't Mieste hadde de Aboriginals evels te lije oonder ingeveurde krenkdes wie tering en pokke. 't Vèlt neet oet te slete tot ze dao al door de trepangers aon waore bloetgestèld. Dit zouw aon d'n eine kant beteikene tot de bevolking in 1788 al sterk verminderd waor, en aon d'n aandere kant tot väöl volker al beteren aofweer hadde es aanders 't geval waor. Dit zouw mèt kinne verklaore boeveur de inheimse Tasmaniërs binne d'n iew gans waore oetgereujd en de lui vaan 't vasteland neet.

De bevolking naom sterk touw wie begin jaore 1850 goud woort gevoonde in Australië. Väöl lui gónge noe vrijwèlleg nao 't land um hei hun gelök in de kojl te zeuke. Veural de stad Melbourne, die 'n beter have had es Sydney, proffiteerde heivaan en woort al gaw de groetste stad vaan Australië. Alle koloniaol residentiestei greujde in dezen tied evels hel; ummer sterker begós ziech e contras tösse de groete, Europees aondoende stei en 't platteland aof te teikene. Door de touwgenome inwoenertalle kóste de kolonies ein veur ein otonomie opeise; tösse 1855 en 1890 kraoge alle zès de kolonies dat touwgeweze.

Op 1 jannewarie 1901 vereinegde de zès kolonies ziech in 'n fidderatie, die de status vaan dominion kraog touwgedeend. De ban mèt 't Vereineg Keuninkriek waore nog sterk, meh in feite kaom 't trop neer tot 't land oonaofhenkelek woort. Melbourne woort de hoofstad vaan 't land, wat groete zjaloezie bij de Sydneyers oetlokde. Me besloot daorum tösse die twie stei in 'n nui hoofstad te bouwe. Canberra, 'n stad in 't sjeiingsgebergde, woort in 1927 in gebruuk genome.

Australië bleef 't aajd moojerland trouw in d'n Ierste Wereldoorlog, boe 't 416.000 soldaote naotouw sjikde. In 1931 woort 't Statuut vaan Westminster opgestèld, wat de ban tösse 't Vereineg Keuninkriek en de dominions regelde. Australië teikende 't pas in 1942. Neet touwvalleg góng 't land dat jaor ouch d'n Twiede Wereldoorlog in: de Britte waore dat jaor in Zuidoos-Azië door de Japanners verslaoge en nao de oonderwerping vaan Nederlands-Indië woort Australië direk bedreig. Dit zörgde veur e groeter geveul vaan zelfstendegheid en maakde de ban mèt 't aajd moojerland losser.

Nao d'n Twiede Wereldoorlog begós de regering actief migratie vaanoet Wes-Europa te stimulere. Migratië oet Aziatische len mós wachte tot 1973, wie de White Australia Policy woort aofgesjaf (zuug bove). Dees beleidsveraandering had ouch 'n geopolitieke en economische beteikenis: de ban mèt de regeringe in Oos- en Zuidoos-Azië verbeterde heidoor aonzenelek. 'n Aander kwestie waore de Aboriginals en hun rechte. Vaanajds woorte ze neet es staotsbörgers erkind, en kinder vaan gemingk blood woorte astrein bij de moojer eweggehaold um veural mer in 'n westerse umgeving op te greuje ('gestole generaties'). Dit beleid leep tot 1967, deils zelfs tot in de jaore zeventeg. In 2008 booj premier Kevin Rudd in naom vaan de regering zien excuses aon.

Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel (in ), zoewie op diverse aonligkende artikele.




#Article 273: Albanië (438 words)


Albanië (Shqip) is 'n Balkan-rippubliek. Hoofstad en groetste stad is Tirana; wijer zien Shkodër, Durrës, Elbasan en Vlora belangriek. 't Land grens aon Montenegro, Kosovo/Servië, Macedonië en Griekeland en ligk aon de Adriatische Zie.

Albanië is in 12 prefecture en 36 rrethe (districte) opgedeild.

Officieel taol is 't Albanees, wat alle etnische Albaneze spreke. 't Gief taomelek groete Grieks en Macedonisch praotende minderhede.

Vaanaof oongeveer 900 veur Christus vestegde ziech de Illyriërs aon de Balkankös. Albanië is geneump nao eine vaan die stamme, de Albanoi. In de vijfde en veerde iew veur Christus vele ze mierder kiere Macedonië binne, tot ze door Philippos II, vaajer vaan Alexander de Groete woorte verslaoge.

Vaanaof de Roemeins expansie huurde Albanië tot 't Romeins Riek, later tot 't Byzantijns Riek. Wie 't Byzantijns Riek in verval kaom vereuverde ander volker 't land, tot 't in 1478 oonder Osmaans bewind kaom, oondank fellen tegestand oonder aonveuring vaan Gjergj Kastrioti Skenderbeg, allewijl bekind es nationalen held vaan Albanië. Oonder 't Osmaans rezjiem woort Albanië euverwegend islamitisch, op 't noordelek deil nao.

Nao d'n Ierste Balkanoorlog verklaorde Albanië ziech in 1912 tot oonaofhenkelek prinsdom, en in 1928 woort 't e keuninkriek, oonder keuning Zog. In 1938 woort 't land 'ne vazalstaot vaan fascistisch Italië, zoetot 't in d'n Twiede Wereldoorlog aon de kant vaan de Centrale mètvoch, tot in 1944 de communistische verzetsleismaan Enver Hoxha, gesteund door de USSR de mach euvernaom.

't Beweend wat Hoxha tot zienen doed in 1985 zouw veure waor stalinistisch, later maoïstisch, en zier ideologisch vaan aard. De mieste moskeeë en kèrke woorte aofgebroke, de res es museum of veur ander wereldleke doele ingeriech. Privébezit woort gans verboje en hiel väöl lui woorte politiek gevange gezat. Heer vervreemde ziech achterein vaan de toch communistische rezjiems in Joegoslavië en de Sobjet-Unie, zoetot Albanië 'nen heremietestaot woort. In 1985 woort Hoxha opgevolg door Ramiz Alia, dee oonder drök vaan de veranderinge in gans Europa d'n dooi in eige land neet kós stoppe. Wie de tuiel dao in 1990 opgetrokke woort waor Albanië 't ermste land vaan Europa gewore.

In 1991 woorte verkezinge gehawwe, mer de bevolking besjöldegde de machhöbbers, die de absolute mierderheid hadde gehaold, vaan vervalsing, zoetot die 't jaor daonao euvergedoon móste weure. Toen won de Democratische Partij de verkezinge. In 1996 leek de historie ziech te herhaole, wie die vaan manipulatie besjöldeg woorte. Obbenuits mós de regiering betersjap belaove, boenao in 1997, nao ernsteg relle en zelfs anarchie in de groete stei, verkezinge mèt internationaal waarnummers gehawwe woorte. Sinsdeen perbeert de regering 't land te democratisere, veur lid te kinne weure vaan de NATO en oetindelek de Europese Unie.




#Article 274: Toepaja's (110 words)


Toepaja's of boumspitsmuis (Letien: Scandentia) zien 'n orde vaan klein zoogdiere die uterlek väöl vaan eikhores höbbe en in de oerbosse vaan Zuid-Azië, Indochina en Indonesië leve. 't Gief 19 soorte in 6 geslachte. Ze zien rillatief ing verwant aon de Colugo's en de Primaote, meh splitsde ziech, aofgoond op DNA-oonderzeuk, al in 't laat Kriet vaan aof. Es fossiele zien ze evels neet ieder bekind es 't Eoceen.

't Woord toepaja kump oet 't Maleis, al weurt dat woord in die taol dèks beter verstande es 'eikhore'. In 't verleie woorte ze mèt de Insekte-eters, in 't bezunder de spitsmuis, in verband gebrach, wie d'n Ingelse naom treeshrew verraojt.




#Article 275: Andorra (416 words)


Andorra (Principat d'Andorra) is e lendsje in de Pyreneeë, op de grens vaan Fraankriek en Spanje. Hoofstad is Andorra la Vella. 't Land is welvarend es toeristecentrum en belastingparadies.

Andorra is ingedeild in zeve gemeintes/parochies (paroquias). 't Zien:

Catalaans is de taol vaan de echte Andorreze en de einege officieel taol. De bevolking sprik 'n euvergaanksdialek tösse Noord-Catalaans en Centraol Catalaans. Veur 1993 waor ouch 't Frans es officieel taol in gebruuk; me huurt 't nog ummer väöl spreke. Veural in de hoofstad weurt ouch Spaons, Portugees en Ingels gesproke.

Volges de traditie kinde Sjarel de Groete 'ne charter touw aon de Andorreze es apprèciëring veur hun verzèt tege de More. Lienhier vaan 't territorium woort de plaotseleke graof vaan Urgell en later de bisjop vaan 't bisdom Urgell. In de laten èlfden iew staok e conflik tösse de bisjop en ziene naober Fraankriek op euver Andorra. 

In 1278 woort 't conflik opgelos door 't teikene vaan e tractaot tot 't soevereinsjap vaan Andorra tösse de Franse graaf vaan Foix en de Catalaanse bisjop vaan Urgell verdeild zouw weure. Zoe kaom 't klein prinsdom aon zie territorium en ziene politieke vörm. Later kaom de titel aon de keuninge vaan Navarra en keuning Hendrik IV van Frankriek bestumde in 1607 tot de bisjop vaan Urgell en de Franse keuning co-prinse vaan Andorra waore.

Vaan 1812 tot 1814 bezat 't Frans Keizerriek gans Catalonië en verdeilde 't in veer departeminte. Andorra kaom in 't departemint vaan de Segre te ligke.

Vaan 8 augustus tot 9 oktober 1933 bezatte de Franse Andorra vaanwege sociaal oonrös bij verkezinge. Op 6 juli 1934 reep de Andorrese regering de Rus Boris Skossyrev oet tot keuning. Evels woort heer ach daog later door de Spaonse Guardia Civil gearresteerd en nao Portugal verbanne. Vaan juli 1936 tot de Fransen euvergaaf in juni 1940 waor e Frans detachemint in Andorra gelegerd veur invleuje vaan Francisco Franco boete de deur te hawwe. Op 25 september 1939 teikende Andorra de vrei mèt Duitsland, umtot 't land bij de Vree vaan Versailles sömpelweeg vergete waor. In d'n Twieden Wereldoorlog bleef 't neutraal.

Vaanwege zien isolatie is Andorra boete de hoofstroum vaan de Europese historie gebleve, mèt wieneg ban mèt aander len es Frankriek en Spanje. Recent höbbe zien bleujende toeristenindustrie en nui massamedia 't land oet zien isolatie gehaold. In 1993 woort 't land gróndeg gemoderniseerd. Heibij woort 't land definitief oonaofhenkelek: de functie vaan de prinse woort ceremonieel en e gekoze parlemint mèt politieke partije woort geïnstalleerd.




#Article 276: Bulgarije (365 words)


Bulgarije (България) is e land op de Balkan. 't Grens aon Roemenië, Servië, Macedonië, Griekeland en Turkije en ligk ten weste vaan de Zwarte Zie. Hoofstad is Sofia, aander veurnaom stei zien Varna, Plovdiv en Sliven.

Bulgarije heet zien indeiling in oblaste oet de Warschaupak-tied behawwe. 't Land telt 28 vaan die oblaste. Allemaol zien ze nao hun hoofstad verneump. 't Gief twie oblaste mèt de naom Sofia: Sofia-stad en Sofia-regio. Ouch gief 't sinds 2007 zès Bulgaarse regio's, oontworpe door de EU.

Oongeveer 84% vaan de inwoeners is en sprik Bulgaars. De res weurt veural door Turke en zigeunders oetgemaak, die daan ouch Turks en Romani spreke.

In de late zevende ieuw kaom 'n stam Bulgare oonder Asparuch Chan de noordeleke Balkan binne, boe ze ziech mingde mèt de lokaal Slave en Thraciërs en in 681 d'n ierste Bulgaarse staot vörmde. In de negende en tiende iew waor Bulgarije, wat dèks mèt 't Byzantijns Riek um de hiersjappij euver de Balkan voch, 'n veuraonstaonde Europese mach. In 969 woort de Bulgaarse mach evels gebroke door 'nen aonval vaan Rusland, um in 1018 door de Byzantijne oonder Basilius II van Constantinopel gaans oonderworpe te weure. 

In 1185 woort 't riek heropgeriech en bleef twie iewe laank 'n toenaongevende mach in Zuidoos-Europa. Boete mèt 't Byzantijns Riek mós de staot noe ouch strije mèt 't Latiens Keizerriek dat nao de Veerde Kruustoch oontstande waor, Hongarije en tenslotte mèt 't Osmaans Riek, dat 't land ind veertiende iew inlijfde. 

Bölgarije herwon get vaan zien oonaofhenkelekheid in 1878 es otonoom prinsdom en verklaorde ziech tot gaans oonafhenkelek keuninkriek in 1908. 

In 1912 en 1913 raakde 't land verwikkeld in de Balkanoorloge, 'ne serie conflikte mèt de naoberlen, boe-in 't groondgebeed vaan Bulgarije neet ummer dezelfde vörm aonheel. Zoewel in d'n Ierste es in d'n Twiede Wereldoorlog sloot 't land ziech bij de centrale aon, dus twie kier bij de verlerende partij. 

Nao WO II kaom Bulgarije in de Sovjetrussische invloodssfeer en vaan 1946 tot 1990, wie veur 't iers miepartijeverkezinge gehawwe woorte, waor 't 'n communistische rippubliek. 

Bulgarije sloot ziech aon bij de NATO op 29 miert 2004 en trooj op 1 januari 2007 touw tot de EU.




#Article 277: Denemarke (178 words)


Denemarke (Kongriget Danmark) is e land in Noord-Europa. Fysiek gezeen huurt 't neet tot Scandinavië, cultureel (nao taol en historie) evels wel. Denemarke grens inkel aon Duitsland, allewel tot 't hiel kortbij Zwede ligk. De grens is mer 67 kilometer laank; de kös wel 7.314 kilometer, vaanwege de väöl eilen die 't land kint. Westelek ligk de Noordzie, oostelek 't Kattegat en de Ooszie en ten noorde 't Skagerrak. Autonoom gebeje boete 't land oonder de Deense kroen zien de Faeröer en Greunland. De veurnaomste landstreke in Denemarke zien 't sjiereiland Jutland en de eilen Fune, Seeland, Lolland en Bornholm, dat neet direk vaanaof Deens territorium te bereike is meh mèt e veer oet Duitsland of Zwede moot weure aongereis.

De inwoeners vaan Denemarke zien de Dene.

't Wereldwied bekinde plastikke keenderspeulgood Lego is 'n Deense oetvinding. Op 't sjiereiland Jutlaand kin me in Billund Lego-land bezeuke.

Op 't sjiereiland Jutlaand weurt in Silkeborg in 'n museum 'n good geconserveerd, iewe-aajd  veenliek bewaord, de maan van Tollund. 't Liek is gemummificeerd in 't veen en zwart-doonkerbroen van kleur.




#Article 278: Esland (322 words)


Esland is e land in Noordoos-Europa en eine vaan de Baltische staote. 't Land grens aon Rusland en Letland en ligk ten ooste vaan de Ooszie en zuidelek vaan de Finse Golf. Hoofstad is Tallinn; dit is mèt aofstand de groetste stad vaan 't land. Veur de kös ligke twie groete eilen, Hiiumaa en Saaremaa, en väöl kleiner eilendsjes.

De inwoeners vaan Esland heite Eslanders of Este.

Esland is in 15 staote (maakonnad, inkelvoud maakond) verdeild. Die höbbe evels neet zoeväöl otonomie es häöre naom deit vermoede; 't zien mie districte.

Estisch is de officieel taol en de taol vaan de mierderheid (ca. 63%); vief procent vaan de bevölking sprik 't verwant Võro. Bei taole zien aon 't Fins verwant. E kwart vaan de bevolking is vaan Russische geboorte en sprik Russisch. Nao 1990 is 't belaank vaan 't Russisch sterk aofgenome en weure de etnische Russe gedwonge Estisch te liere, al zien de probleme hei nog neet zoe delicaat wie in Letland.

Esland weurt al sinds de prehistorie door Finoegriërs bewoend. Pas in 1227, wie de Duitse Zweerdbreurs en de Dene 't land vereuverde, woort 't land gekèrstend. Achterein woort Esland door versjèllende len beheers, wie Denemarke, Zwede, Pole en Rusland. De bovelaog vaan de bevolking bleef evels tot 1918 veurnaomelek Duits. 

Nao de ineinstorting vaan 't Russisch Keizerriek in 1917 verklaorde Esland ziech op 24 fibberwarie 1918 oonaofhenkelek. In 1940 annexeerde de USSR oonder Stalin 't land en vaan 1941 tot 1944 woort 't door Nazi-Duitsland bezat. Esland kraog zien vrijheid trök op 20 augustus 1991, mèt de Fluweel Revolutie en 't oetereinvalle vaan de USSR. Sins op 31 augustus 1994 de lèste Rössische garnizoene vertrokke zien heet Esland zien economische en politieke ban mèt Wes-Europa versteveg. Op 29 miert 2004 woort 't land lid vaan de NAVO; op 1 mei vaan 'tzelfde jaor ouch vaan de EU. Op 1 januari 2011 veurden 't land d'n euro in es munteinheid.




#Article 279: Finland (165 words)


Finland (Suomen tasavalta, Republiken Finland) is 'n rippubliek in Noord-Europa en maak deil oet vaan Scandinavië. 't Land grens aon Zwede, Noorwege en Rusland, en ligk aon de Botnische Golf en de Finse Golf. De hoofstad is Helsinki; aander belangrieke stei zien Oulu, Tampere en Turku.

Allewijl is Finland ingedeild in 19 regio's (maakunta) en 313 gemeintes.

De Zweedstaolege Åland-archipel heet otonomie.

Finland waor vreuger ingedeild in zes provincies (lääni). Dees gebede waore in 2010:

In 2010 woorte dees provincies aofgesjaf, naotot in 1997 al 'n wiedgaonde vereinvoudeging waor doorgeveurd, boebij de oersprunkeleke 12 provincies woorte samegeveug tot 6 provincies.

Neve Fins is ouch Zweeds 'n officieel taol. Zweedstaolege make zoe 5,5% vaan de bevolking oet. Ze zien veural geconcentreerd aon de kös; Åland is eintaoleg Zweeds. Euver 't algemein vörme de Finne en de Zwede 'n einheid in cultuur. In 't noorde leve 'n klein 7.000 Saami die hun land Sapmi neume en die Samisch spreke, 'n taol die aon 't Fins verwant is.




#Article 280: Michelangelo Buonarroti (334 words)


Michelangelo Buonarroti (6 mièrt 1475 - 18 februari 1564) waor 'ne Italiaanse sjilder, beeldhouwer, arsjitek en diechter oet de tied van de Renaissance. 

Michelangelo woort gebore es Michelangelo di Lodovice Buonarroti Simoni in Caprese, vlak bie Arezzo in Toscane. Hae besjliesde tege de zin van ziene pap dat hae kunstenaer wol were. Vanaaf 1488 góng hae in de lièr bie Domenico Ghirlandaio. Via häöm kaom 'r in contak mèt Lorenzo de' Medici, de heersjer euver Florence in daen tied. Hae ging tösje 1490 en 1492 nao de sjoal die door Lorenzo waor gesjtiech en lièrde dao versjillende belangrieke kunstenaersj kènne.

Wie Lorenzo sjtorf, wol ziene zoon Piero de' Medici neet de rol van mecenas euvernumme. Michelangelo ging weg oet Florence en vestigde ziech in Bologna. In 1496 woort 'r door kardinaal San Giorgio nao Roame gehaold. Hie maakde hae ónder invlood van de beelde oet de Romeinse oudheid de Bacchus en zien beroemde Pietà.

Veer jaor later ging Michelangelo weer truuk nao Florence, woa hae zien bekèndste werk maakde, de marmere David. 

In 1505 woort Michelangelo weer nao Roame gehaold, deze kièr door paus Julius II, dae wol dat 'r zien graafmonument zou óntwerpe. Hae begoes hiemèt, meh zie werk woort ummer onderbroke door nuuj opdrachte, woa-ónder die veur 't besjildere van 't plafón van de Sixtijnse Kapel. Aan dees sjilderinge wèrkde hae van 1508 tot 1512. 

In 1513 sjtorf Julius II en ziene opvolger, paus Leo X, vroog Michelangelo um 't exterieur van de San Lorenzo-kèrk in Florence te vernuje en te versere mèt beelde. Hae accepteerde de opdrach, meh oeteindelik zou diet projek noats aafkómme. 

Tussje 1522 en 1534 woonde Michelangelo in Florence en wèrkde hae veur 't groatste deil in opdrach van de familie de' Medici.

Vanaaf 1534 begoes 'r te wèrke aan 't fresco van 't Lètste Oordeil, achter 't altaor van de Sixtijnse Kapel. Michelangelo wèrkde hie-aan tot 1541. In 1546 woort Michelangelo beneump tot hoofarchitek van de Sint-Pieter in Roame. 

Op 18 februari 1564 sjtorf Michelangelo in Roame.




#Article 281: Paul Cézanne (287 words)


Paul Cézanne (19 januari 1839 - 22 oktober 1906) waor 'ne Franse kunssjilder. Zien vreug werke zint erg perseunlik en roew; daonao sjilderde hae in de sjtiel van 't impressionisme en weer later óntwiekkelde hae ein eige sjtiel die veuroetleep op 't kubisme.

Cézanne woort gebore in Aix-en-Provence, woa hae ouch nao sjoal ging. Dao raakde hae bevrund mèt Émile Zola. Hae begoes mèt ein sjtudie rechte, meh heel dao, tege de zin van ziene pap,  mèt op um sjilder te were. In 1862 ging hae same mèt Zola nao Paries. In Paries kaom hae in kontak mèt de impressioniste. In 1863 exposeerde hae op de Salon des Refusés in Paries, ein tentoansjtèlling mèt werke die neet tot de officieel Salon woorte toegelaote.

In 1869 lièrde hae Hortense Fiquet kènne, die ouch es sjildersmodel wèrkde. Mèt häör woonde hae in de tied van de Frans-Duutsje oorlog in 't dörpke l'Estaque bie Marseille. Hunne zoon Paul woort in 1872 gebore in Paries. In datzelfde jaor sjilderde hae same mèt Camille Pissarro in Auvers-sur-Oise. Hie lièrde hae ouch Vincent van Gogh kènne. Wie in 1874 de ièrsjte expositie van de impressioniste woort georganiseerd, zörgde Pissarro deveur dat dao ouch werk van Cézanne kaom te hange. 

Cézanne trouwde in 1886 mèt Hortense. Neet lang daonao sjtorf ziene pap en kreeg hae ein groate erfenis, woadoor hae financieel onafhenkelik woort. 't Jaor daonao deeg Cézanne mèt aan de expositie van Les XX in Brussel. 

Vanaaf 1897 góng Cézanne weer permanent in Aix-en-Provence wone. Op de waereldtentoansjtèlling van 1900 in Paries woorte drie sjilderieje van häöm tentoangesjtèld. In deze tied sjilderde hae väöl geziechte op de Montagne Sainte-Victoire, ein gebergde vlak bie Aix. Op 22 oktober 1906 sjtorf Paul Cézanne in Aix.




#Article 282: Claude Monet (333 words)


Claude Monet (14 november 1840 - 5 december 1926) waor 'ne Franse kunssjilder. Hae waor ein van de belangriekste impressioniste.

Monet woort gebore in Paries. Wie 'r ongevaer vief jaor waor, verhuusde hae mèt zien familie nao Le Havre. Monet waor in de jaore 1861-1862 in militair deens in Afrika, wat mesjiens zien later keus um veural landsjappe te sjildere beïnvlood kènt höbbe. 

Vanaaf ongevaer 1865 houw Monet 'n relatie mèt Camille Doncieux. In 1867 woort hunne ièrsjte zoon, Jean, gebore in Paries. Zie trouwde in de zomer van 1870. Ze ginge op huweliksreis nao Trouville, meh vanwege d'n oorlog tösje Frankriek en de Pruusje vluchde ze nao Londe. Via Nederland kaome ze weer in Frankriek truuk, woa ze in Argenteuil ginge wone. Argenteuil waor vanoet de Pariese sjtasie Gare Saint-Lazare, woavan Monet versjillende sjilderiekje gemaak haet, gemekkelik te bereike. Financieel ging 't Monet good in daen tied: zien sjilderieje verkochte good.

In 1878 woort de twiède zoon, Michel, gebore, kort veurdat 't gezin Monet nao Vétheuil zou verhuze. In 1879 sjtorf Camille. Monet woonde doe al bie Alice Hoschedé en häöre man Ernest. Dees óngebrukelike verhouding waor de aanleijing tot 'ne houp geruchte en Monets relatie mèt collega-sjilders kaom onder druk te sjtoon. In 1891 sjtorf Ernest, woadoor Monet mèt Alice koes trouwe. Veur de familie Monet brook eine rieke tied aan.

Alice sjtorf in 1911, en in 1914 sjtorf ouch Monets oudste zoon Jean. Jean waor getrouwd mèt de twiède dochter van Alice, Blanche. Blanche zörgde es weduwe veur de bejaarde sjilder. Monet ies 86 jaor gewore.

Naodat 'r ièrsj veural karikature maakde, begoes Monet op zien 24ste mèt 't sjildere van landsjappe in de ope loch. Dit waor häöm aangeraoje door de Normandische sjilder Eugène Boudin. Monet sjilderde veural de landsjappe in zien eige laefumgeving: in Argenteuil 't bekènd veld mèt klaproaze en in Giverny sjtökker van ziene eige tuin dae tegewoordig veur toeriste ies opegesjtèld. Zien sjilderie Impression, soleil levant oet 1874 waor de aanleijing veur de naam impressionisme.




#Article 283: Anton Bruckner (548 words)


Anton Bruckner (Ansfelden, Opper-Oosteriek, 4 september 1824; Wene 11 oktober 1896) waor 'nen Oosteriekse componis en organis. Heer is veural bekind um zien symfonieë die heer pas nao zie veertegste sjreef, zoewie um zien mèsse en in minder maote zien motètte. Zie wèrk waor tijdens zie leve umstreje en e groet deil vaan zoe leve woort gedómmeneerd door e conflik mèt aonhengers vaan Johannes Brahms. Heer woort heer vaanaof 't ind vaan zie leve evels breid erkind en väöl gespäöld.

Anton Bruckner woort in 1824 gebore es zoon vaan 'ne sjaolmeister. Heer woort opgeleid tot 'tzelfde bereup, meh umtot muziek in de Donaumonarchie good oonderweze woort, mós 'ne sjaolmeister ouch amateurmusicus zien. Vaanaof de jaore veerteg wèrkde heer hei en dao es (hölp)-sjaolmeister. In 1851 begós heer zien professioneel muzikaal loupbaon in Sankt-Florian, boe heer es organis aongestèld woort. In 1855 kaom heer es 'tzelfde in de kathedraal vaan Linz te wèrke. In d'n tössetied oondernaom heer hendeg väöl muzikaal studies, die heer ummer weer mèt lovende wäörd vaan zien liermeisters (bij 'n exame: Er hätte uns prüfen mussen!), meh pas op zie veertegste zaog heer ziech es vollierd. In 1863 had heer de meziek vaan Richard Wagner liere kinne, eie heer sterk begós te bewondere en dee z'n muzikaal idioom, veural in harmonisch opziech, häöm deep zouw beïnvloje.

In 1868 góng heer docere aon 't conservatorium in Wene, boe heer ouch naotouw verhoesde. In 1875 naom heer dezelfde pos aon op de Weense universiteit. Oondertösse raakde heer verwikkeld in 't conflik tösse aonhengers vaan traditioneel muziekvörm en bewondereers vaan Brahms aon d'n eine kant, en adepte vaan revolutionaire meziek en verierders vaan Wagner aon d'n aandere. Bruckner zien belaankriekste wèrke waore symfonieë, dus in dee zin stoont heer aon de kant vaan de aw muziekvörm, meh 't revolutionair karakter vaan zie muziek en veural zien eupeleke bewoondering veur Wagner plaatsde häöm otomatisch in 't aander kamp. Wene woort zeker in de jaore zeventeg nog gedómmeneerd door conservatief gestumde geiste, boevaan de criticus Eduard Hanslick de mechtegste en de giftegste waor.

Es organis woort heer mie gewaordeerd. In 1869 góng heer nao Fraankriek en in 1871 nao Londe, boe me ummer mèt väöl bewoondering nao häöm luusterde. In de jaore tachteg en negenteg greujde de waordeing veur zie werk, zeker naotot zien Zevende Symfonie in première góng. Heer storf in 1896, mèt zien Negende Symfonie oonaofgemaak.

Bruckner heet nege genómmerde symfonieë gesjreve. Oet vreuger daog stamme nog de Studiesymfonie en de Nulde Symfonie. Kinmèrke zien 't gebruuk vaan drei i.p.v. twie thema's in de expositie, dèks 'n meditatief stumming in de laankzaam deile, e cyclisch princiep en veural 'ne groeten umvaank: ze dore gemeinlik meenstes ein oor. De instrumentatie breide heer ouch oet, meh heer naom neet de monsterbezetting vaan Wagners opera's euver.

In ziene liertied sjreef heer 'n aontal mèsse, meh de drei mèsse die noe nog geregeld weure oetgeveurd zien de drei groete in d, e en f. Dees höbbe 'ne langen door en groete bezetting; evels is d'n twiede inkel voor blaozers en instruminte gecomponeerd. Wijer is zien Te Deum bekind gewore, en woorte tijdens zie leve de profaan (polletiek gelaoje) wèrke Germanenzug en Helgoland dèks gezonge. Aander wèrke, dèks motètte wie 't väöl es intermezzo gebruukde Locus Iste, zien kleiner vaan opzet en traditioneel.




#Article 284: Frédéric Chopin (239 words)


Frédéric-François Chopin (gebore es Fryderyk Franciszek Chopin; Żelazowa Wola, Pole, 1 miert 1810 - Paries, 17 oktober 1849) waor 'ne Poolse componis vaan veurnaomelek werke veur piano solo. Same mèt Franz Liszt weurt heer es eine vaan de groondlègkers vaan de romantische pianistiek en eine vaan de groetste pianiste vaan alle tije gezeen.

Chopin woort gebore es zoon vaan 'ne Franse vajer en 'n Poolse mojer. Al mèt 7 jaor begós heer te componere. In 1826 góng heer nao 't conservatorium in Warschau veur piano te studere. In 1831 vestigde heer ziech iers in Wene, later in Paries, boe heer naom maakde es componis en pianis vaan veural zien eige werk. Heer späölde väöl in salons en gaof veer oor per daag pianolès.

In de jaore daarteg begós heer aon tuberculose te lije, boeveur heer in de winter vaan 1838 tot 1839 op Mallorca verbleef same mèt de sjrijfster George Sand (pseudoniem vaan Amandine-Aurore-Lucile Dupin), die dao, op doktersadvies verbleef mèt häör twie kinder, boevan zoon Maurice reumatisch waor. Sinds 1836 had Chopin 'n relatie mèt häör. In de zomer woende ze in alle rös op 't landgood van Sand in Nohant in de Creuse.

Oondanks zien slechte gezoondheid bleef heer componere tot zienen doed op 17 oktober 1849. Heer ligk begraove op 't fameus Père Lachaise-kèrrekhof in Paries, meh zie hart woort op zien verzeuk ingemetseld in 'ne pileer vaan de kèrk vaan 't Heilig Kruus in Warschau.




#Article 285: Griekeland (1845 words)


Griekeland (Grieks: , Elláda) is 'n rippebliek op 't zuie vaan de Balkan, Zuid-Europa en 'ne staot vaan de EU. 't Land grens aon Albanië, Macedonië (boemèt 't e conflik euver de naom vaan dat land heet), Bölgarije en Törkije. 't Laand ligk aon de Mediterraonse Zie en aon de Adriatische en Egeïsche Zie en heet wel 1.300 eilen. De Griekse naom veur 't laand is al sins de ajdheid (H)ellas; de Latiense naom Graecia, woort oorsprunkelek inkel veur de Griekse kolonies in Zuid-Italië gebruuk. Neve de benaoming Elláda veur Griekeland, is de historische naom Ellas nog ummer populair. Evels allein in 't gebied in en roond Attika. De zouws de benaomingscultuur vaan Ellas dus kinne vergelieke mèt die vaan Holland veur Nederland.

Bekans haaf Griekeland is bedèk mèt oontbosde berg. In 't weste löp langs de kös 't Pindosgebergte, in 't ooste stik de Olympus, mèt 2911 meter, bove 't euverdweersgebergte oet. In 't zuie gief 't de groete berg Parnas. Ouch 't zuielek sjiereiland Peloponnesós en de talrieke eilen in de Egeïsche Zie zien bergechteg. D'r heers zoewel e Midde-Europees wie e Middellands Zieklimaot. 

Griekeland is ingedeild in 13 periferieë en 51 nomoi (prefecture of departeminte). De periferieë zien:

Sinds 2011 höbbe de departeminte gein polletiek mach mie. Evels wel op cultureel gebeed. Väöl departeminte höbbe eige unieke keukes en daoneve höbbe ze eige tillevisiezenders en weure de departeminte nog ummer gebruuk in 't veerjaorleks populair vootbaltournooi vaan Griekeland, boe eder departemint hun bèste vootbalèlftal vertegewoerdege.

Griekeland had volges de census vaan 2011 'n inwoenertal vaan 10.760.136. Dit maak Griekeland e fors krimpend land, aongezeen dao in 2001 nog 10.964.020 lui woende. Vaan alle Grieke is 14,2% jonger daan 15 jaor, 66,2% is tösse de 15 en 64 jaor aajd en oongeveer 19,6% is 65 jaor aajd of awwer. Oongeveer 93% vaan de bevolking is daodwerkelek Grieks. Mer 5% kump örges aanders vaandan oet Europa, en nog 'ns 2% is gebore boete de grenze vaan de EU.

De Grieke (Έλληνες, 'Ellines) zien strik genomme de börgers vaan de Hellinistische Rippebliek. In de Europese cultuur weurt allewijl meistens de Griekstaolege bevolking vaan Griekeland en Cyprus gemeind, al weurt ummertouw dèkser veur 't lèts geneump land Cypriote gezach. Evels gief 't väöl versjillende definities vaan 'ne Griek.

Griekse nationaliste gebruke meistens de daarde definitie. Es rizzeltaat eise de meiste nationalistische Grieke Cyprus nog ummertouw op es deil vaan hun land, ouch visa versa kump dit Grieks nationalisme nog väöl veur bij de Cypriote. Evels gief 't mie en mie Cypriote die hei vaan aofzien. Dit zaw kinne ligke aon 't slech polletiek en ikkenomisch klimaat vaan Griekeland, vergeleke mèt dat vaan Cyprus. 't Zörg veur nog mie perbleme wat betref de daarde definitie, door 't greuiend atheïsme.

De Ottomaanse definitie zörg allewijl veur de nudege verwarring. Zoe valle Serve ouch oonder dees definitie door hun christeleke achtergroond. Dit heet nog altied spore achtergelaote in de Europese cultuur. Grieke en Serve höbbe door hun zelfverklaorde achtergroond opvallend betere politieke bande es mèt aander buurlen in de Balkan.

Euver 't algemein is eder definitie die etnisch getint is oonmeugelek objectief te analysere. Väöl Grieke geluive tot dees bevolking bloodverwant is. Evels waore väöl Grieke tot de vreug 20e iew neet Orthodox (en 't gief nog ummertouw 'n katholieke minderheid op Kreta). Taolkundeg gezeen is de Griekse bevolking nog minder geluifweerdeg. Nao dat Törkije en Griekeland aofsplitste, mooste alle vermeinde Törke (Mohammedaone) in allewijl Griekeland geforceerd verhuize nao 't allewijl Törkije, aandersum gebäörde dit zjus zoeväöl bij de vermeinde Grieke (Orthodoxe). De groete mierderheid vaan dees zoegenaomde Grieke oet Anatolië sproke evels gaaroets gein Grieks en mooste dit nog gaon liere wie ze in de nuie Rippebliek aonkomde.

De mieste Grieke zien aonhengers vaan de Grieks-Orthodoxie: zoe'n 98% vaan de bevolking steit ingesjreve bij dees kèrk. Wijer is 1,3% Mohammedaons (väölal vlöchtelinge oet Albanië en Törkije, 0,4% katholiek, 0,2% protestant en 0,1% neet-geluiveg.

Officieel taol is 't Grieks, dat in mie dialekte weurt gesproke. 't Tsakonisch is 't eineg dialek wat neet vaan de Koinè-stam aofkump; dees taol is evels bekans oetgestorve. 'n Aontal etnische Albaneze leef binne de grenze; die spreke dus Albanees (Arvanitisch); wijer zien in 't weste vaan 't land ouch Aroemeense enclaves. In 't algemein gief 't allewijl in Griekeland nimmie väöl dialekte. Mer ouch historisch gezeen vilt dat hendeg mèt es me 't vergeliek mèt de Bènelux of Duutsland. Dat kump veural umtot al gaans vreug 't Grieks woort gezeen es de zuuver taol, naomelek in de Laot Romeinse Tied en de Vreug Middeliewer. Dizze algemeinesiering kom bij de Liege Len en Pruusje (veur Duits, Nederlands en Frans) pas veur in 't middel vaan de Renaissance.

't Kruus op de veendel vaan Griekeland steit symbool veur de Griekse Orthodoxie, wiedoet de groetste godsdeens in Griekeland. De vief blauw en veer witte balke stoon, woersjijnelek, veur de nege lèttergrepe in de zin Ελευθερία ή Θάνατος (Vrijheid of d'n Doed, Elietheria ie Thanatos). 'n Aander verklaoring zeet tot de balke stoon veur de nege Muze, de Griekse godinne van de kuns en weitesjap oet de Griekse mythologie. De veendel is 't officieel veendel vaan Griekenland sins 1978.

't Waope oontstoond roond 1822. 't Is dèks veranderd, vanwege veranderinge in 't Grieks rezjiem. De basis is evels ummertouw dezelfde gebleve. Get veurnaomps is wel tot de Griekse spreuk, mien krach en de leefde vaan 't volk, neet mie op 't waope steit. Dit kump umtot 't de Grieke te väöl deed rappelere aon de keuninkleke femilie vaan Griekeland, die oondertösse al hendeg laank geleie is aofgesjaf.

De Cinema vaan Griekeland is hendeg oetgebreid. Evels zien de films oet dit land veural bekind in de filmunderground vaan Europa. Veural in 't binneland zien de films commercieel hendeg populair. Ouch in de res vaan de Balkan geneet 't einege bekèndegheid. De films staon veural bekènd es irrotisch en mèt sterke karakters. Veural in begin 20e iew waor Griekse cinema populair in eus continent. Griekeland waor d'n ierste Europese cinema dee naakscènes leet zeen. Allewijl zien veural irrotische komedies populair. Bekinste films zien O Thiassos, Mia aioniotita kai mia mera en Kynodontas.

De Meziek vaan Griekeland besteit natuurlek al gaans laank. 't Gief meziekgesjrifte oet de Griekse Aajdheid. Ein vaan de populairse unieke Griekse meziekzjaores zien Yirise en Rebetika. Sinds de Jaore '50 begos me ouch Griekse Rock 'n Roll te make. Allewijl gief 't ouch Griekstaolege .

De Media in Griekeland weurt dèks es corrupt bestèmpeld. Griekeland heet drei publieke zenders die allemaol oonder ERT World valle: ERT 1, ERT 2 en ERT 3. Daoneve zien de bekinste gezètte de Kathimerini en de Ta Nea.

Griekse literatuur is in verval geraak nao de Griekse aajdheid. Evels begos 't weer populair te weure in de 19e iew en d'n tied dee ziech daonao volgde. Nog ummertouw zien sjrievers in Griekeland 't d'r nog neet euver ins of me in de Griekse vólkstaol of op 't Aajdgrieks de beuk moot sjrieve. Heidoor zien d'r daan ouch twie versjèllende beweginge oontstande in 't land. In kleiner maote gief 't ouch Griekstaolege literatuur oet Cyprus. Ouch veur Cypriotische literatuur moot me ziech bij Griekse literatuur zien.

De Griekse keuke is in de res vaan Europa veural bekind um zien vleisgerechte. Evels weurt in Griekeland zelf veural vès gegete. Dèks is 't duuster of bepaolde gerechte, zoewie baklava oet Griekeland of Törkije koume. Es me evels loert wat de Griekse bevolking allewijl eet, boete de Griekse keuke, daan gief 't väöl oongezoonds. De Grieke zien de Europeane mèt 't hoegste euvergewiech en Athene heet, op Paries en Londe nao, de mieste McDonald's vaan de Europese Unie.

De ierste civilisaties op Grieks groondgebeed waore de Minoërs en de Myceners. Wie dees civilisaties in de twelfde ieuw veur Christus verdwene doorde 't veer ieuwe ietot de Griekse besjaovinge weer opkaome. In de achste ieuw veur Christus tot aon d'n tied vaan Alexander de Groete waor 't laand gein polletieke einheid, meh bestuurde eder stad ziechzelf es stadsstaat (polis).

Vaanaof 186 veur Christus vereuverde de Roemeine 't land, tot 'n Romeinse provincie woort. De Griekse cultuur zouw de Romeinse deep goon be-einvleuje. Nao 't oetereinvalle vaan 't Roemeins Riek kaom 't laand vaan de veerde tot de vieftiende ieuw in 't Byzantiens Riek te ligke. Daonao leifde 't Osmaans Riek 't land in.

In 1821 begós 'nen opstand tege 't intösse hendeg verzwaakde Törkije, en in 1829 woort 't land es oonaofhenkeleke staot erkind. Gesteund door väöl vrijwèllegers oet aander len en polletiek ouch door de groete Europese regeringe, breide Griekeland ziech ummer wijer nao 't noorde oet. De Europese meugendhede zatte 'nen Deense keuning op d'n troen. In 1919, bij de Vree vaan Versailles, wie Törkije verslage waor, waor de lèste gebeedsoetbreijing, later gedeiltelek oongedoon gemaak.

In 1940 veel Italië 't land binne, meh deen aonval woort aofgeslage. In 1941 lökden 't Hitler oeteindelek wel Griekeland te vereuvere. Nao de bevrijing verkierde 't land vaan 1945 tot 1949 in 'nen börgeroorlog tösse communiste en royaliste, die door de lèste gewonne woort.

Vaan 1967 tot 1975 regeerde 'n fascistisch bewind, bekind es 't Kononelsrezjiem, tot de keuning en de oppositie dwong nao 't boeteland te vertrèkke. In 1975 woorte oonder internationalen drök verkezinge touwgestande en 'n democratische constitutie oetgeveerdeg. In 1981 trooj 't land touw tot de Europese Unie en in 2001 naom 't ouch d'n euro euver. In 2004 organiseerde 't land de Olympische Spele, die tege de verwachting vaan väöl lui good verlepe.

Tot 2009 had Griekeland 'n gooj economie, evels is Griekeland de Europese lidsstaot dee 't hels is getroffe door de kredietcrisis. In 't algemein is Griekeland in 'n euvergaanksfase vaan 'n landbouw- nao 'n handels- en deensverlieningsmaotsjappij. Zoe'n daarde vaan de export besteit oet landbouwprodukte die kinmerkend zien veur 't Middelands Ziegebeed (citrusvröchte, olieve, wien, keramiek en touwbak). Oongeach de touwnummende industralisering zien 't nog ummertouw de klein bedriever die in de textiel-, veujingsmiddele- en touwbakbranch 't beeld bepaole. De deenstesector nump 'ne zier belaankrieke plaots in, mèt naome door 't toerisme. Griekeland besjik euver de ein nao groetste handelsvloot vaan de wereld. Door de crisis gief 't in Griekeland in 2012 e sjomaasj vaan 23,6%, vergelieketerend mèt 2008 is dat hendeg väöl, toen waor 't nog 7,7%.

Griekeland is e klassiek reisland. De imposante opgraovinge oet de aajdheid en de strendjes op de eilen trèkke jaorleks mieljoene vekantiegengers.

De lètse Griekse parlemèntsverkiezinge vaan 2015 waore op 25 jannewarie. Dit naodat 't Parlemènt vaan Andonis Samaras nao drei stömroondes ind december 2014 d'r neet in waore geslaag um 'ne nuie prizzedent te keze. Zoewie in de Griekse groondwet steit vermeld, deende nao 'n daarde gefaalde stömroonde 't parlemènt binne tien daog te weure oontboonde, wat dan ouch gebäörde. De verkezinge woorte gewonne door 't linkse SYRIZA, dat mèt 149 zetels zjus gein absolute mierderheid behaolde. Daogs nao de verkezinge sloot de partij e regeerakkoord mèt de Anexartiti Ellines (oonaofhenkeleke Grieke). Op 27 jannewarie 2015 woort 't nuij kabinet vaan Alexis Tsipras ingezwore. 't Nuij kabinet heet 11 ministeries, 6 minder es 't Samaras-kabinèt. De prizzedent bleef Karolos Papoulias oonder hun periood.




#Article 286: Bombay (394 words)


Mumbai (sinds 1995, vreuger Bombay) is de hoofstad vaan Maharashtra, India, en de groetste stad vaan dat land (17 miljoen einwoeners in 2005). Daomèt is de stad ein vaan de groetste stei op de wereld. De conurbatie is zelfs groeter es die vaan Tokio en daomèt 't groetste urbaan gebeed op de gaanse Eerd.

Mumbai ligk aon de Indische Oceaan en is de groetste ziehave vaan Wes-India. Veur 't personevervoer is 't zelfs d'n ierste have. Mumbai is ouch commercieel centrum vaan India: de effektebeurs en de reservebaank vaan 't land zien hei gevesteg. In Mumbai zit ouch 't centrum vaan de (bleujende en immense) Indiase filmindustrie: Bollywood. Wijer ligk binne de grenze 't Borivali National Park, wat wel 't eineg Nationaal Park op Eerd is wat in 'ne metropool ligk.

Al sinds de steintied moot 't gebeed boe noe Mumbai ligk bewoend zien. De stad waor vaanaof de derde iew veur Christus deil vaan 't riek vaan Asjoka; later veel 't oonder de Silhara-dynastie en oonder Gujarat. Oet de late Middelieuwe stamme de ajdste gebawwe die noe nog stoon. De naom beteikent Mojer Mumba, nao de Hindoe-godin Mumbadevi.

In 1534 vereuverde Portugal de plaots. In 1661 kaom zie in Ingelse han; aonvenkelek aon de keuning persoenlik, later aon de Ingelse Oosindische Compagnie.
In deen tied steeg 't aontal inwoeners enorm: vaan 10.000 nao 60.000 in vieftien jaor.

Tösse 1817 en 1845 woort de stad oonderworpe aon 'n ingriepend inzjenieursprojek, boebij de zeve eilen tot ei stök vasteland gemaak woorte. Wie in 1869 't Suezkenaal geëupend woort kraog de stad inins touwgang tot de haves aon de Middellandse zie en greujde ze nog sneller, tot ein miljoen in 1906. Later woort 't 't brandpunt vaan de Indiase oonaofhenkelekheidsbeweging oonder Mahatma Ghandi. In 1960 woort ze tot hoofstad vaan Maharashtra. Sins 1986 is de stad groeter es Calcutta en daomèt nómmer ein in India. 

Tösse december 1992 en jannewarie 1993 gaof 't relle tösse Hindoes en moslims, gevolg door 'ne reeks van 13 gecoördineerde bomaonsleeg op 13 miert. Daobij vele mie es 1300 doeje.

Op 11 juli 2006 oontploffe 7 bomme in euvervol forensetreine. Daobij vinde zeker 200 maan d'n doed en gief 't mie es 700 gewonde.

Op 26 november 2008 gief 't versjèllende aonsleeg in de stad mèt sjeetpartije, aonvalle op hotèls en gijzelinge. Zeker 175 doeje en 245 gewonde zien 't gevolg.




#Article 287: Letland (265 words)


Letland (Latvija) is e land in Midde-Europa en ein vaan de drei Baltische staote. 't Land grens aon Esland, Rusland en Litauwe en ligk aon de Ooszie. Hoofstad is Riga, 'n aander belangrieke stad is Daugavpils.

Letland is in 26 distrikte (rajons) eingedeild. Zeve stei höbbe 'nen apaarte status.

't Lets is de eineg officieel taol vaan 't land en weurt door zoe 'n 55-60% van de bevolking gesproke. 'n Hiel groete minderheid sprik Rössisch; in väöl stei vörme de Rösse zelfs een twiedaarde-mierderheid. Sins de ónafhaankelekheid vaan Letland woort dees minderheid gediscrimineerd. Oonder drök vaan de EU, boetouw Letland hiel gere wouw touwtrejje, zien de wètte get aofgezwak. 't Oets aon de kös väöl gesproke Liefs is op daarteg sprekers nao oetgestorve.

Vaanaof de dertiende iew kaom 't gebeed, vreuger veur e groet deil es Liefland bekind, oonder invlood vaan de Duitse Zweerdbreurs. In de achtiende en negentiende iew evels verkraog Rusland kóntrol euver 't gebeed, wie euver de aander Baltische len. Wie Rusland door d'n Ierste Wereldoorlog en de Oktoberrevolutie in puin laog verklaorde 't ziech op 18 november 1918 ónafhaankelek. Vaanaof 1934 waor Letland 'n dictatuur en op 17 juni 1940 woort 't bezat es gevolg vaan 't Von Ribbentrop-Molotov-akkoord. 

Boete 'n korte periode vaan Duitse bezètting in d'n Twieden Wereldoorlog bleef Letland ónderdeil vaan de USSR tot de perestrojka en glasnost in de jaore tachteg 't land stimuleerde ziech ónafhaankelek te verklaore, wat op 21 augustus 1991 gebäörde. Sinsdeen heet 't land zien ben mèt 't weste aongehaold en 't woort in 2004 lid vaan de NATO en de Europese Unie. 




#Article 288: Kroatië (314 words)


Kroatië  (Kroatisch: Hrvatska ) officieel de Rippebliek Kroatië (Republika Hrvatska) is e land op de westeleke Balkan. 't Grens aon Hongarije, Slovenië, Servië, Bosnië-Hercegovina en Montenegro en ligk aon de Adriatische Zie. Hoofstad is Zagreb; aander veurnaom stei zien Rijeka, Split, Dubrovnik en Vukovar.

De Kroate vestegde ziech in de 7e iew aon de kös vaan de Adriatische Zie en vörmde twie prinsdomme naomelek Dalmatië en Pannonië. De vesteging vaan de Trpimirović dynastie roond 850 gaof viel force aon Dalmatië 'tgeen ziech in 925 transformeerde in 'n keuninkriek tot strèkte vaan Oos-Europa tot Wes-Europa. In 1102 veugde Kroatië ziech samen met Hongarieë. Dit doorde tot 1527 wienie Kroatië oonderdeil woort vaan de Oostenriekse Habsburg-monarchie. 

De volgende fase vaan groetsjaolege veranderinge doen ziech veur in d'n 20e iew wienie Kroatië lid weurt vaan 't Keuninkriek Joegoslavië (tot in häör ierste 11 jäör 't Keuninkriek vaan de Serve, Kroate en Slovene hètde). Tösse 1941 en 1945 maak 't land e periood vaan oonafhankelekheid mèt wienie 't bekind is es de Oonafhankeleke Staot vaan Kroatië. Nao 1945 weurt 't land evels weer ingelief bij 'n groeter gehiel naomelek de Sociaolistische Rippebliek vaan Joegoslavië boe-in 't de Sociaolistische Rippebliek vaan Kroatië vörmp. 

In 1991 annonceert Kroatië vlaak nao Slovenië de oonafhankelekheid. Boe Slovenië nao tien daoge 't Joegoslavische leger wèt te verdrieve, oonder aandere door de relatieve homogene Sloveens-etnische bevolking, en rap internationaole erkinning kroag kump Kroatië in 'n aandere situatie terech. 't Land weurt waal erkind, op 15 jannewarie 1992, meh krieg 'n laankdoerige oorlog (tot in 1995) mèt 't Joegoslavische leger oonderwijl 't ouch 'n börgeroorlog krieg tösse etnische versjeie etnische groepe. 

Sinds 1995 is Kroatië begonne mèt 'n perces vaan herstèl, boebij 't ziech naodrökkelek op 't weste riechde. Op 1 juli 2013 woort 't land lid vaan de EU.

Kroatië is verdeild in twinteg županija ('n soortemint vaan provincie) en 't stadsdistricts vaan Zagreb.




#Article 289: Liechtenstein (316 words)


Liechtenstein is e klein prinsdom in de Alpe. 't Ligk ingeslote tösse Zwitserland aon de eine kant en Oosteriek aon de aandere. Es hoeggebergde-gebeed is 't sterk in opkoms es wintersportoord; ouch es belastingparadies heet 't faam. Hoofstad is Vaduz. Liechtenstein is nog twie kier zoe klein es Andorra en eint vaan de kleinste len op Eerd. Liechtenstein is zjus wie Zwitserlang gei lid vaan Europese Unie, mer wel vaan de Europese Economische Ruimte. Sinds 19 december 2011 is 't e Schengenland.

De Boheemse voors Johan Adam Andrea van Liechtenstein koch in 1699 't graofsjap Vaduz en de heerlekheid Schellenberg. Op 23 januari 1719 vereinegde keizer Karel VI de heerlekhede Vaduz en Schellenberg tot 'n voorstedom, geneump Liechtenstein. In 1723 kraog 't voorstedom 'n zedel en 'n stum in de Rieksdaag.

In 1806 maakde Liechtenstein ziech los vaan 't Heilig Rooms Riek door lid te weure vaan de Rienboond. 't Congres vaan Wene stèlde in 1815 vas tot 't voorstedom deil góng oetmake vaan de Duitse Boond. Dees situatie doorde tot de opheffing vaan de Duitse Boond in 1866. Tot d'n Ierste Wereldoorlog had 't land nej ben mèt Oosteriek, mer umtot 't in deen oorlog economisch slech góng, góng Liechtenstein 'n douane- en monetair unie aon mèt Zwitserland. Vanaof d'n Twiede Wereldoorlog, boe-in Liechtenstein neutraol waor, höbbe lieg belastingtarieve gezörg veur groeten economische greuj.

Liechtenstein waor 't ierste land ter wereld dat de doedstraof in praktiek aofsjafde. In 1798 woort de lèste doedstraof voltrokke. De wetteleke oetbanning vaan dees straof volgde pas in 1985.

Liechtenstein besteit oet èlf gemeintes, die gemeinlek mer ei stedsje of dörp umvatte. 't Zien:

Umtot de gemeintes oet de feodaolen tied stamme, höbbe ze dèks e gans systeem vaan exclaves binne 't gebeed vaan de aander.

Officieel taol is 't Duits. Volkstaol is 't Hoegalemannisch. In väöl topomie vint me spore trök vaan e Reto-Romaans substraat, wie de hoofstad Vaduz.




#Article 290: Litouwe (224 words)


Litouwe (Litouws: Lietuva) is e land in Middel-Europa en de zuidelekste vaan de Baltische staote. 't Laand grens aon Letland, Wit-Rusland, Pole en aon de Rössische anclaaf Kaliningrad. 't Land ligk aon de Ooszie. Hoofstad is Vilnius; ander veurnaom stei zien Kaunas, Klaipeda en Panevezys.

Litouwe is ingedeild in 10 apskritys (inkelvoud apskritis), die eder 'n groete stad en hoofplaots höbbe en daonao verneump zien. Dees distrikte zien in meh 56 gemeintes verdeild.

Officieel taol is 't Litouws. Dao is 'n groete Rössische minderheid, die sinds de ónafhaankelekheid gedwonge is Litouws te liere. Evels zien de probleme in Litouwe neet zoe groet wie in naoberland Letland.

In 1996 weurt Litouwe veur 't iers geneump. In 1253 laot hertog Mindaugas ziech officieel tot keuning kroene. Daonao greujde 't tot in de vieftiende iew hel door, vaanaof 1385 in personeel unie mèt Pole. In 1569 vörmde dees twie len officieel 't Pools-Litauws Gemenebes. Dit bleef bestoon tot de drei Poolse deilinge eind achtiende iew 't land gans opdeilde en Litouwe in 1795 oonder Rössisch bestuur kaom.

Nao d'n Ierste Wereldoorlog en de Oktoberrevolutie verklaorde 't land ziech in 1918 ónafhaankelek; in 1940 woort 't land weer door Stalin veroverd. In 1990 stapde 't land weer oet de USSR. De lèste troepe verlaote Litouwe in 1993. In 2004 trooj 't tow tot de NATO en de EU.




#Article 291: Noord-Macedonië (268 words)


Noord-Macedonië is e land op de Balkan en deil vaan 't aajd Joegoslavië. 't Grens aon Servië, Bulgarije, Griekeland en Albanië. Tot 2019 stoont 't land bekind es de Rippubliek Macedonië; 'ne naom boe Griekeland bezwoer tege maakde umtot 't zelf 'n regio Macedonië heet.

Noord-Macedonië is sinds 2004 in 34 distrikte en 84 gemeintes verdeild.

't Macedonisch, volges sommege e Bulgaars dialek, is de officieel landstaol. Taole vaan etnische minderhede kriege plaotselek 'ne co-officiële status wienie in 'n gemeinte dees minderheid de 20% euverstijg. Op versjèllende plaotse vaan 't land koume Albanees, Grieks, Turks, Servisch en Romani heiveur in aonmerking.

't Land had in 't verleije väöl versjèllende hiersers. In de veertiende iew kaom 't in 't Osmaans Riek te ligke. In 1913 kaom 't in Servië, dat 't Zuid-Servië däöpde. Nao d'n Ierste Wereldoorlog kaom 't in 't keuninkriek Joegoslavië, boe Macedonië es deilstaot veur 't iers 'n polletieke identiteit kraog, iers es Vardar, nao d'n Twiede Wereldoorlog es Macedonië. In 1992 verklaorde de deilstaot ziech ónaofhenkelek vaan Joegoslavië en bleef es eineg nuij land boete de Oorloge in Joegoslavië. In 1999 braoke relle oet in 't weste vaan 't land, boe väöl etnische Albaneze woene; tot 'nen echten oorlog kaom 't evels neet.

't Geneump dispuut mèt Griekeland belètde 't land um lid te weure vaan de NAVO of um integratie bij de EU te zeuke. In 2018 woort dat opgelos: de twie len kaome euverein um 't land um te duipe in de Rippubliek Noord-Macedonië. In zoewel Griekeland es Macedonië waor dao groet verzat tege; oetindelek woort de veraandering op 12 fibberwarie 2019 doorgeveurd.




#Article 292: Malta (303 words)


Malta is e lendsje bestaond oet 2 bewoende eilen in de Middellandse Zie, ten zuie vaan Italië. Boete 't eiland Malta inclusief 't Manoëleiland besteit 't land oet 't eiland Gozo (Ghawdex). De hoofstad is Valletta; Birkirkara is evels groeter. De oonbewoende eilen zint Comino (Kemmuna), Cominotto (Kemmunett), Filfla (Filfola), St. Paulseiland en Fungus Rock.
't Land is kleiner es Andorra meh väöl diechter bevolk.

Op Malta heet eder dörp zien eige bestuur. 't Gief 68 gemeintes.

't Maltees en 't Ingels zien de twie officieel taole; 't Ingels is nog altied vrij prestizjeus, meh 't Maltees, vaan orizjien 'n Arabisch dialek mèt depe Roemaanse invloede, is de mojertaol vaan de mieste lui en wint aon beteikenis, al nump 't aontal mojertaolsprekers vaan 't Ingels de lèste jaore touw. Wijer weurt väöl Italiaans gesproke.

Wie de Feniciërs Malta innaome gaof 't al 'n good óntwikkelde civilisatie. Tijdes de Punische Oorloge vereuverde de Romeine de eilen; in 870 kaome de Arabiere, boevaan d'n invlood allewijl nog veural in de taol trök te vinde is. In 1090 vereuverde de (christeleke) Noormanne 't eiland; in dat jaor woort de Maltese adel in 't zaol gezat. Noe nog leve dao geslachte die in dat jaor zien gestiech.

In 1530 droog de Spaonse keuning 't eiland euver aon de Ridderorde van 't Hospitaol van Sint-Jan van Jeruzalem, die bekind woorte es de Maltezers. Die verdedegde in 1565 't eiland tege 'nen aonval vaan de Osmaanse Turke. In 1798 vereuverde Napoleon 't, boe-op in 1800 de Britte 't eiland bezatte. In 1814 krege ze de eilen officieel touwbedeild bij 't Verdraag vaan Paries.

Op 21 september 1964 woort 't land oonaofhenkelek vaan 't Vereineg Keuninkriek. Daonao kaom 't oonder e twiepartijestèlsel, boe-in de partije al dege um ziech oonderein dweers te zitte. In 2004 kaom Malta bij de EU.




#Article 293: Moldavië (232 words)


Moldavië is 'n rippubliek in Oos-Europa tösse Roemenië en de Oekraïne, aon de Prut en de Dnjestr. 't Groetste deil vaan de bevolking is Roemeenssprekend, meh in 't noordoostelek deil, Transnistrië, leef 'n Slavische gemeinsjap. Dit deil heet ziech in de jaore negenteg aofgesjeie en is de facto oonaofhaankelek. Hoofstad is Chisinau, aander stei zien Briceni, Cahul en Tiraspol.

Moldavië is in 32 raioane (ink. raion) verdeild. Tot 2003 gaof 't 'n aander indeiling, namelek in nege provincies.

In aw tije weurt Moldavië bevolk door de Daciërs. Umtot 't op 'n strategische plaots op de route vaan Azië nao Europa laog, woort 't mierder kiere binnegevalle, boe-oonder door 't Riek vaan Kiëv en 't Riek vaan de Gouwe Horde. 

In de Middelieuwe waor Moldavië 'n groet prinsdom, wat boete 't huideg Moldavië ouch e deil vaan Roemenië umvatde. In de zestiende iew woort 't prinsdom sjatpliechteg aon 't Osmaans Riek, en vaanaof 1812 woort 't es gevolg vaan 't Tractaat vaan Boekarest Rössisch oonder de naom Bessarabië. 't Westelek deil góng later in Roemenië op. 

Nao d'n Ierste Wereldoorlog verklaorde Bessarabië ziech oonaofhaankelek vaan Rusland en vereinegde ziech mèt Roemenië. In 1940 bezat de USSR 't land es gevolg vaan 't Molotov-Von Ribbentropakkoord. 't Vörmde daan de Moldavische SSR. Nao 't oetereinvalle vaan de USSR perbeerde 't land ziech weer bij Roemenië aon te slete, meh e referendum in 1994 blokkeerde dat.




#Article 294: Monaco (643 words)


Monaco is e stadsstäötsje aon de Middellandse Zie, gaans umslote door Fraankriek. Nao Vaticaanstad is 't 't kleinste land op de wereld en 't is 't diechs bevolkde vaan al, umtot 't gans gebeed is volgebouwd. 't Is in trèk es deur toeristenoord en es belastingparadies.

Monaco is 'ne compleet unitaire staot: de regering is veur alle beleid verantwoordelek, ouch plaotselek beleid. Allein tösse 1911 en 1917 gaof 't  drei gemeintes. Veur doele vaan stadsplanning deilt me 't prinsdom in diverse wieke in:

De aw stad vaan Monaco, ietot me ze ind negentienden iew góng oetbouwe. Ze ligk op 'nen oetstekende punt in 't westelek deil. Hei vint me oonder mie 't prinselek pelies, de kathedraol en 't oceanografisch museum. In Monaco-stad woene mer oongeveer doezend lui.

De jachhave vaan Monaco en de daomèt geassocieerde wiek, alles noordelek vaan Monaco-stad. Hei vint me väöl exclusieven horeca.

't Westelekste punt. Veural gebeed veur liechten industrie, minder veur toerisme. Ouch 't hospitaol vaan Monaco vint me hei.

Met 9 hectaar de kleinste wiek vaan de stadsstaot. Gebouwd tege steil berg. Hei ligk oonder mie de Jardin exotique.

Dit deil vaan Monaco bereik me door vaanoet La Condamine de berg op te goon. E belaankriek woengebeed, oondaanks tot de steile groond lesteg te bebouwe bleek.

In de negentienden iew gebouwd, noordoostelek vaan de have. Bekind en beröch um zie casino. Wijer vint me hei d'n opera en get zier deur hotels. Ouch woent hei e groet deil vaan de bevolking, en wel 't riekste deil.

Woengebeed noordelek vaan Monte-Carlo.

Feitelek 't verlengde vaan Monte-Carlo in ooswaartse riechting. De insegste plaots boe me nog e strand vint. Hei woene zoe'n 5.000 lui, die ouch weer tot de riekste vaan 't prinsdom hure.

Woengebeed westelek vaan Monte-Carlo.

Opgespote gebeed zuielek vaan La Colle. Hei vint me oonder mie 't stadion vaan AS Monaco.

Nui gebeed wat me in de jaore 2010 is goon aonlègke t'r huugde vaan Monte Carlo en Larvotto.

Monaco is ein vaan de drei staote, neve San Marino en Vaticaanstad, die gein lid is vaan de EU, mer wel de Euro gebruuk. Monaco had naomelek, op groond vaan zienen umvaank, al laank 'n munteinheid mèt Fraankriek, en gebruukde veur 2002 de Franse franc (mèt es variant Monegaskische frank). Monaco liet ouch eige euro's sloon; Monegaskische euro's zien zeldzaam en deur verzaomelobjekte.

't Frans, door de mierderheid gesproke, is de officieel taol; de hèlf vaan de bevolking heet de Franse nationaliteit. De awwer generatie vaan inheimse Monegaske sprik nog Monegaskisch, e dialek vaan 't Ligurisch. 't Italiaans is ouch in gebruuk. De euverheid heet sinds de jaore 1970 väöl meujte gedoon um 't Monegaskisch veur oetsterve te beheuje; zoe mote kinder 't op sjaol liere.

In de zèsden iew veur Christus woort hei in de buurt 'n Griekse kolonie, Monoikos ('inkel hoes'), gestiech. In de loup vaan d'n tied verdween de plaots, tot ze in 1215 nui gestiech woort es veurpos vaan Genua. In 1297 naom Francisco Grimaldi de börch, verkleid es Franciscaner monnek, in; de dynastie bleef tot op d'n daag vaan vaandaog aon de mach mèt oetzundering vaan 1793 tot 1814, wie 't land oonder Frans bestuur kaom. Nao 't Congres vaan Wene woort 't e protectoraat vaan 't Keuninkriek Sardinië en in 1861 erkós me de ónaofhenkelekheid. Ind negentienden iew kaom 't lendsje op de kaart te stoon es bestumming veur de rieke, oonder mie door de stiechting vaan 't casino. Oonder prins Rainier III, dee in 1949 aon de mach kaom, trok de stadsstaod ummer mie belastingvlöchtelinge aon; ouch wis heer door zie showbizhouwelek mèt Grace Kelly de aondach op ziech te vestege. In 1962 woort de constitutie gemoderniseerd. E verdraag oet 2002 garandeert tot Frankriek 't land, es de dynastie tot 'n eind kump neet zal inlijve. In 2005 störf prins Rainier op 81-jaorege leeftied. Ziene zoon Albert volg häöm op.




#Article 295: Noorwege (171 words)


Noorwege (Noorweegs: Norge (Bokmål); Noreg (Nynorsk)) is e land in Noord-Europa en huurt tot Scandinavië. 't Grens aon Rusland, Finland en Zwede en ligk aon de Noordzie en de Noordeleke Ieszie. Groetste stad is hoofstad Oslo; wijer zien Bergen, Stavanger, Trondheim, Narvik en Hammerfest vaan belaank.

Noorwege is 385.207 veerkante kilometer groet es me Spitsberge mèttèlt en aander Arctische eilen die wel valle oonder 't Noors bestèl, mer neet hure bij 't Noors Keuninkriek. Same mèt dees gebede is de Noorse köslijn zoen 25.000 kilometer laank. 't Gief evels meh get mie es vief mieljoen lui in Noorwege. De bevolkingsdeechde is daodoor lieg: 't gief daartien Nore de veerkante kilometer es me Spitsberge mèttèlt (aanders zèstien de veerkante kilometer). Noorwege is daomèt nao Iesland en Kazachstan 't dunsbevolkde land vaan Europa. Noorwege weurt daoveur groetendeils gedomineerd door oonbewoende netuur: bosse, fjorde, gletsjers en mere zien kinmerkend veur 't Noors landsjap. 

De inwoeners vaan Noorwege zien de Nore.

't Land is in 11 fylker verdeild, en dees wier in 356 gemeintes (kommuner).




#Article 296: Middelburg (117 words)


Middelburg is de hoofstad vaan de Nederlandse provincie Zieland. Sins de gemeinteleke hereindeiling vaan 1997 heet Middelburg 'n oppervlak vaan 49 km2 en besteit 't oet de kèrne Middelburg, Arnemuiden, Nieuw- en Sint-Joostland en Sint-Laurens. De gemeinte heet 46.584 einwoeners (1 januari 2005).

Middelburg besteit oet e centrum dat in 'n staarvörmege ves ligk, dee euver 't algemein good bewoerd is gebleve, boete bij 't negentiende-ieuws Kenaal door Walchere. De binnestad is in d'n Twiede Wereldoorlog twie kier gebombeerd; de veurnaomste gebawwe zien evels nui gebouwd, boe-oonder 't Veurmaoleg Stadhoes en 't Abdijcomplex. Wijer belangrieke gebawwe zien de Ooskèrk, de Sint-Jorisdoele en de Kloveniersdoele. Neve 't kenaal stoon twie nui bestoorsgebawwe: 't Nui Stadhoes en 't Watersjapsketoer.




#Article 297: Paosje (833 words)


Paosje ies 't christelik fiès woa-op herdach weurt dat Jezus verreze ies, naodat hae op Goje vriedig gesjtorve waor aan 't kruus. Paosje ies in 't christendom 't belangriekste fiès en 't centrum van de viering van 't kèrkelik jaor. De traditie weurt gedrage door de interpretatie, die besjreve sjteit in Ex 12:14-15: 't paosjlam, teike van bevriejing, ies Christus en de toch door ziè ies 't beeld van de duip. Paulus haet gesjreve: Ouch oos Pascha ies gesjlach en dat ies Christus. 
De ièrsjte Christene duipde allein mèt Paosje in de naam van de vader, de Zoon en de heilige Geis.

De oarsjpróng van 't fiès ies 't juudse Pesach. Van 't woord Pesach ies ouch 't woord Paosje aafgeleid. 
De gebeurtenisse rónd 't lieje, sjterve en verrieze van Christus zint besjreve in de Biebel, veural in de veer evangelieje in 't Nuuj Testament. De hoofsjtökker 26-27 oet Mattheus, 14-15 oet Marcus, 22-23 oet Lucas en 18-19 oet Johannes vörme de belangriekste brónne.

De datum van Paosje versjilt per jaor. 
't Concilie van Nicea bepaalde in 325 dat 't fiès van Paosje in de westerse kèrke moet were gevierd op de zóndig nao de ièrsjte vol maon in de lente (20 mièrt of 21 mièrt). De data veur de kómmende jaore zint:

Euverigens vèlt de paosjdatum in de oastersj-orthodoxe kèrke neet eder jaor geliek mèt dae in de westerse kèrke.

D'r Duutsje naam vör Paosje is Ostern en d'r Ingelsje Easter. Jacob Grimm, dae naeve sjprookjes sjrieve ooch an taalkundig en volkskundig oonderzeuk deeg, vroog zich aaf oeë dae Duutsje naam mèt te make how en kieëm via Beda - dae in d'r achste ieëw d'r mond april ostermonat neumde en de beraeëkening va Paosje, die ooch huuj nog gehanteerd wert, makde - op 'n veroondersjtèlde pre-chistelijke lentegodin Ostare. Aafbeeldinge oet d'r 19de ieëw van die godin zeunt bekaand en dao-op treft me ooch knieng of haze aa. Recaent oonderzeuk van d'r naamkundige Jürgen Udolf oet 1999 zaet evvel dat Ostern en Easter in verbaand zow sjtoeë mèt 'n waoërdfamilie oet de Noordgermaanse tale: ausa, mèt water gete; austr, begete en nao 't Aod-Noorse waoërd en 't pre-christelek waterritueel vatni ausa, mèt water begete. In de christeleke Paosjnach sjpelt 't deupritueel ooch 'n centraal rol.  

't Gebruuk van 't paosjei en de paosjhaas zow truuk goon op heidense rituele. De fièste waore gewiejd aan de godin Ostare, die aafgebeeld woort mèt eier en 'ne haas es symbole van vröchbaarheid of nuuj leve. Die symbole woorte èvvel ouchch in de kèrk gebruuk: 't driehazebeeld ies 'n symbool veur de heilige driejvöldigheid en weurt aangetroffe op vreug aafbeeldinge van besjilderde eier.

Op Wiette dónderdig in de Gooj week goon mèsdenersj mèt de kleppersj rónd um te laote huère, dat vanaaf noe de klokke op reis zint nao Roame. Rónd Wieërt en Toear ies 't gebruuk um sjmieddigs sop te ete mèt twelfderlei greuntes. Dat neume ze de discipele of apostelesop. Degene, dae 't ièrsj ziene lepel in de sop duip, weurt Judas geneump.

In sómmige parochies weurt op Paosjzaoterdig 't paosjeierrape georganiseerd. Vandaag zölle de klokke wir loewe ten teike dat ze oet Roame truukgekómme zin. Ze höbbe paosjeier mètgebrach en laote die valle. Kinger weure nao boete gesjiek um die op te vange. Óndertösje zint de eier versjtop achter sjtroek, boum of plant en in de tuin. Dao weure ze dan waal gevónge en geraap. 

Nao de plechtige Eucharistieviering, woa edere Katholiek geach weurt aan deil te numme, zölle alle kinger in hunne tuin op zeuk maoge goon nao paosjeier. De paosjhin of later de paosjhaas haet dao geverfde hinne-eier, chocolade-eier, soekereikes in 'n nètsje, chocolade paosjhaze e.d. versjtop. 

't Ei, ies veur väöl volkere 't teike van vröchbaarheid en leve. In de Katholieke kèrk 't symbool van de verlosser, dae oet 't graaf ies opgesjtange tot leve.
In 't gezin weure gekookde eier verseerd of geverfd. In de 40 daagse vastetied waor 't ete daovan verbao. Mèt de Paosje weurt dat ingehaold. Nao 't tietsje weurt dan gezag: Ein ei ies gein ei, 't twiède ei dat ies ein ei (In Venlo: 'n hauf ei) en 't driede ei ies 'n Paosjei (In Venlo: ein ei. Ze neume dao 't veerde ei 'n Paosjei). 

Bie families en in de café ies 't gebruuk, dat mèt eier weurt getietsj. Veurdat 'n gekook ei weurt opgegete, weurt 'r getietsj um te kieke wae 't sjterkste ei haet. De eier weure mèt allebei de punte tegenein getietsjt (gesjtoate). Wae 'n óngebroke ei euverhèlt ies de winnaer en maog 't ander ei höbbe. Blief eine kant van 't ei ónbesjadig bie allebei de tietsjersj dan maog me 't ei houte.
De sjterkde van ein eiersjaal ies aafhankelik van de laeftied, laefumsjtendighede en 't voor van de hin. In de sjaal van eier 'n jóng hin (pöl), ziet miè proteïne. Ze ies daorum sjtabieler. Dees eier verdrage 'ne drök tot 45 kg per cm². Dao tegeneuver zint de eier van ouwer hinne mer de hèlf zoa sjterk.




#Article 298: Gratem (179 words)


Gratem (Nederlands Grathem) is 'n Nederlands-Limburgse plaots in de gemeinde Leudaal.

De naom Gratem is meugelek aofkumsteg vaan Gerardsheim of vaan 't Aajdfrankisch graat wat heuvelrögk beteikende. Meugelek is de ierste vermelding al vaan 984; de ajdste vindplaots die mèt zekerheid kint weure geïdentificeerd stamp vaan 1234. Gratem behoort aon 't Land vaan Toear; 't dörp Gratem waor aon dit stedsje sjatpliechteg. Dit voorstedóm woort in 1795 mèt de Franse bezètting oontboonde.

Bij de stiechting vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen woort Gratem 'n apaarte gemeinte, die vaanaof 1818 ouch Kelpe en Oler umvatde. In 1991 weurt de gemeinte Gratem, same mèt Baoksem door Heitse geannexeerd. Sins 2007 maak Gratem deil oet vaan de gemeinte Leudaal (Leudal).

Gratem kraog op 31 mei 1873 vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind, wat ziech zoe liet umsjrieve:

De bisjop is de Gratemse petroenheilege Sint-Severinus. 't Sjèldsje mèt de veer liewe is 't waope vaan 't Hollands geslach Brederode; Margaretha vaan Brederode waor de voorstin-adbis vaan Toear die Gratem zien eige sjepebaank verliende.

(v1830=100)

Greun: Gemeinte Gratem
Blauw: Provincie Limbörg




#Article 299: Oekraïne (697 words)


(De) Oekraïne is 'n rippubliek in Oos-Europa. 't Land grèns aon Wit-Rusland, Pole, Slowakije, Hongarije, Roemenië, Moldavië en Rusland en ligk aon de Zwarte Zie. De reviere de Dnjepr en de Dnjestr loupe dedoor. Hoofstad is Kiev, aander veurnaom stei zien Charkiv, Dnjepropetrovsk, Donjetsk, Lviv en Odessa. In 't zuijje ligk 't sjiereiland de Krim, wat sinds 2014 door Rusland weurt bestuurd.

De Oekraïne besteit oet veerentwinteg oblaste (provincies), twie stadsprovincies (mèt e sterreke aongegeve) en ein otonoom rippebliek, de Krim.

Officieel taol is 't Oekraïens, 'n Oos-Slavische taol ing verwant aon 't Russisch en Wit-Russisch. 't Russisch weurt evels hiel väöl gebruuk. Um te beginne is de mierderheid vaan de Krim etnisch Russisch; hei had 't Oekraïens ouch veur 2014 mer 'n hiel positie. In 't ooste vaan 't land, in 't Donbassin, zien door de jaore heer ouch väöl Russe koume woene. De umgaankstaol is dao 't Russisch; de mieste etnische Oekraïeners spreke dat dao ouch. Wijer heet 't Russisch in 't zuie vaan 't land (beveurbeeld in Odessa) 'n groete positie; 't Oekraïens huurt me dao veural op 't platteland. In wat euverblijf, 't midde en weste vaan 't land, euverheers de Oekraïense taol wel. In 't noorde huurt me dialekte spreke die gestiedeg euvergoon in 't Wit-Russisch, dewijl de noodwesteleke dialekte, Roetheens of Rusyn geneump, soms es apaarte taol weure gezeen.

'n Gans aander taol is 't Krimtataars, door 'n minderheid op de Krim gesproke; dit is 't Turkse taol.

In de aajdheid woort 't land door de Scyte bewoend. Later vörmde de Oekraïne 't middelpunt vaan de ierste Oos-Slavische staot, Roes, die Kiev es hoofstad had. Dees staot woort geregeerd door de Roerik-dynastie.

In de zevenden iew woort 't ooste vaan 't land door 't Chazareriek bezat. Kiev waor in deen tied ein vaan de belaankriekste stei in Oos-Europa. Oet d'n èlfden iew dateert de term Oekraïne, wat grensland beteikent.

Tijens de Mongoolse invasie vaan 't Riek van de Gouwe Horde verzwakde 't Kiev-Russisch riek. In de veertienden iew kaom 't gebeed in Poolse han; de Roerik-dynastie verplaotsde häör residentie nao Nizjnij-Novgorod, later nao Moskou. Daomèt kaom 't middelpunt vaan Rusland veurgood boete de Oekraïne te ligke.

In de zeventienden iew woort 't Kozakkehetmanaat gestiech, 'ne vrijstaot dee ziech vaan de Poolse euverheersing wouw bevrije. Mèt de Poolse deilinge in d'n achtienden iew kaom 't gebeed gestiedeg in Russische en Oosteriekse han.

In 1918 perbeerde 't land, of e deil devaan, ziech vaan Rusland aof te sjeie; oeteindelek kraog de USSR 't land in 1922 oonder controle, boenao 't de Oekraïense SSR góng vörme. Door de val vaan de Donaumonarchie lökden 't ouch de Oekraïenstaolege deile vaan dat wereldriek bij de Oekraïense SSR te veuge. In 1954 droog Nikita Chroesjtsjov de Krim aon de Oekraïne euver, wat nao de ónaofhenkelekheid vaan de Oekraïne veur probleme zouw zörge. In 1986 voltrok ziech in 't land ein vaan de groetste milieurampe oet de historie: de kerncentrale in Tsjernobyl explodeerde en lag 't openbaar leve, teminste de landbouw, in gans Europa tijdelek stèl. 

In 1991 verklaorde 't land ziech oonaofhenkelek; door drök oet Moskou evels wis 't op Rusland geriech bevolkingsdeil de mach jaore te behawwe. In 2004, wie de Rusland-gezinde kandidaat Viktor Janoekovitsj de verkezinge won, kaome väöl etnische Oekraïners in opstand, boenao de verkezinge euvergedoon móste weure, deeskier mèt internationaal woerneumers. Noe won d'n etnisch-Oekraïense kandidaat Viktor Joesjtsjenko. Wie dee geïnaugureerd woort begós heer 'n polletiek die ziech naodrökkelek op 't weste riechde, zoonder gaans mèt Rusland te breke. De spanninge tösse de bei bevolkingsgróppe verdwene evels neet. Ouch de corruptie bleef 'n oonverminderd probleem. In 2010 woort Janoekovitsj president, wat ouch weer tot e mie Ruslandgeriech beleid leide. De bom barsde wie ind 2013 de president oonder Russischen drök besloot e contrak mèt de EU neet te teikene. In Kiev braok 'ne volksopstand oet, dee leide tot 't aofzètte vaan Janoekovitsj.

Noe waor 't de Russische bevolking die ziech gemarginaliseerd voolt. Gesteund door de expansionistische politiek vaan de Russische president Vladimir Poetin sjeide de Krim ziech in 2014 aof um ziech bij Rusland te veuge, dewijl in 't ooste twie opstendege rippublieke, indirek door Rusland gesteund, 't opnaome tegen 't Oekraïens leger.




#Article 300: Oosteriek (350 words)


Oosteriek (Österreich) is e land in Midde-Europa, in de Alpe en gans umringk door land. 't Grens aon Duitsland, Liechtenstein, Zwitserland, Italië, Slovenië, Kroatië, Tsjechië, Slowakije en Hongarije. De revier de Donau struimp door dit land. Hoofstad is Wene; aander stei zien Graz, Insbruck, Klagenfurt, Linz en Salzburg.

De inweuners vaan 't land heite de Oesteriekers.

Wie Duitsland is Oosteriek opgedeild in Bundesländer, die 'nen historische basis höbbe en otonomie bezitte.

De officieel taol is 't Duits. Volkstaol veur 't groetste deil vaan de bevolking is Beiers-Oosterieks; 'n gróp Hoegduitse dialekte. In Vorarlberg is de volkstaol neet Beiers, meh Hoegalemannisch. In de grensgebejer zien soms aander taole ouch offesjeel, naomelek Sloveens, Kroatisch (Burgenlandkroatisch) en Hongaars. De minderhede in dees gebejer stoon oonder drök.

Nao achterein door de Roemeine, de Hunne, de Lombardiërs, de Oosgote, de Beiere en de Franke te zien veroverd kaom Oosteriek vaan 976 tot 1248 oonder 't geslach Babenberg. Daonao woorte de Babenberge door de Habsburgers opgevolg, die Oosteriek tot in de twintegste iew zouwe blieve regere. 

Nao de opheffing vaan 't Heileg Roems Riek in 1806 woort 't Oosterieks Keizerriek gestiech, wat in 1867 getransformeerd woort tot de Donaumonarchie. Nao 't verleus in d'n Ierste Wereldoorlog, woort 't land opgeplits in 'n aontal kleiner oonaofhenkeleke staote, boebij Oosteriek achterbleef wie 't noe is. 

In 1918 woort Oosteriek 'n rippebliek, die bleef bestoon tot 1933 wie kanselier Engelbert Dollfuß 'n dictatuur vestegde. In 1938 woort Oosteriek geannexeerd door Nazi-Duitsland (dit is bekind gewore es de Anschluss). Nao de euvergaaf vaan de nazi's aon 't eind vaan de Twiede Wereldoorlog bezètde de geallieerde Oosteriek krachtes de Conferentie vaan Potsdam. 

In 1955 verlete de geallieerde 't land dat weer volledeg oonaofhenkelek woort en ouch tot de Vereinegde Naties touwtrooj, oonder de veurwaarde tot 't land neutraal zouw blieve. Nao 't valle vaan 't Iezere Gordijn raakde 't land mie en mie betrokke bij de EU, boe 't in 1995 bij kaom. In 1999 kaom 't land in opspraok wienie de rechs-populistische FPÖ in de regering kaom. Ouch in de jaore 2010 späölde rechse sentiminte in 't land sterk op.




#Article 301: Pole (102 words)


Pole (Polska) is e land in Midde-Europa ten zuije vaan de Ooszie. 't Grens aon Duitsland, Tsjechië, Slowakije, Oekraïne, Wit-Rusland en Rusland. Hoofstad is Warschau; aander stei zien Łódź, Kraków, Wrocław, Poznań, Gdańsk, Szczecin, Bydgoszcz en Lublin.

De inwoeners vaan 't laand heite ouch de Pole.

Pole is in 16 provincies eingedeild die, województwa (inkelvoud województwo) geneump weure.

Bekans de ganse bevolking sprik Pools. In 't weste vaan 't land woort vaanaajds väöl Nedersaksisch gesproke, meh door deportaties nao d'n Twiede Wereldoorlog zien nog meh wieneg sprekers euver. In 't noorde kump 't Kasjoebisch veur, dat evels ouch in de probleme is.




#Article 302: Mars (planeet) (4482 words)


De planeet Mars is de veerde planeet vaan 't Zonnestèlsel, getèld vaanaof de Zon. Zie is genump nao de Roemeinse oorlogsgod. De planeet heet 'n roej kleur en weurt daorum vrij algemein de Roej Planeet geneump. Allewel tot de planeet kleinder en kawwer is es de Eerd, en de geringen atmosferischen drök vloeibaar water neet meugelek maak, weurt de planeet dèks gezeen es deginnege die binne 't Zonnestèlsel in väöl opziechte 't meiste op de Eerd liekent. Allein daorum is ze al subjek vaan väöl wetensjappelek oonderzeuk gewees.

Mars is, sinds de herumlijning vaan 't begrip 'planeet' in 2006, nao Mercurius de kleinste planeet. Ziene straol is aon d'n eveneer 3.396,2 ± 0.1 km en 3.376,2 ± 0.1 km aon de pole; dat is e bitteke mie es de helf vaan de Eerd. Naovenant is Mars zien oppervlak daan ouch mer good e kwart en d'n inhaajd mer oongeveer e zevede vaan die vaan de Eerd. De massa, 6,4185 × 1023 kg, bedräög 10,7% vaan de Eerdmassa, minder dus es 't aondeil in d'n inhaajd; Mars is dus minder diech es de Eerd. De zwoertekrach aon 't oppervlak bedräög aon d'n eveneer 0,376 g (Eerd = 1); 'ne mins mèt 'ne massa vaan 80 kg heet op Mars dus e gewiech vaan oongeveer 30 kg.

'nen Daag op Mars doort e bitteke langer es op Eerd, naomelek 1,025957 daog, ofwel 24 oor, 37 menute en 23 seconde. (Dit is de siderischen umlouptied.) Mars drejt, wie de Eerd en de mieste aander planete, vaan wes nao oos (ouch op Mars kump de zon dus in 't ooste op). De planetair as is 25,19° gedrejd. Dit is vergliekbaar mèt de Eerd (23,44°); Mars heet dus polair, gemaotegde en tropische zones die vertrojd euverkoume veur eerdbewoeners.

Areologie is e relatief nui woord, gevörmp nao anologie vaan geologie (vaan Aajdgrieks  Ἂρης 'Mars'), um de geologie vaan de planeet Mars te besjrieve.

't Oppervlak vaan Mars is gooddeils bedek mèt basalt, oongewoen riek in silicium. Dit basalt is doorspek mèt ros (iezertrioxide, Fe2O3), vaandao de roej kleur vaan de planeet. Zjus wie de Eerd heet ouch Mars 'ne mantel vaan magma. De kern besteit oet iezer.

Mars heet gei neumesweerd magneetveld, meh observaties wieze drop tot 'r dat oets - gans in 't begin vaan zien historie - wel gehad heet. In deen tied kin plaottektoniek höbbe plaotsgevoonte. Dit is al hiel laank niet mier 't geval. Völkanisme heet evels zier recint (in geologische terme, dat wèlt zègke tot e paar mieljoen jaor geleie) nog plaotsgehad en 't is neet woersjijnelek tot dit gans verleien tied is. Door 't oontbreke vaan plaottektoniek verdwijne de hotspots die de Martiaanse völkaone meugelek make neet; daorum kóste dees völkaone hoonderde mieljoene jaore aongreuje. Alle Martiaanse völkaone zien sjèldvölkaone, die dus 'n aofgeplat, neet-bergechteg uterlek höbbe. De groetste völkaon is Mons Olympus mèt 'n hoegde vaan 21 kilometer bove Martiaans nulniveau en hoonderde kilometers doorsnee. Zeker tege d'n umvaank vaan de klein planeet Mars is 'r enorm. De jóng, groete völkaone ligke op 't Tharsis-plateau. Sinds 2013 is bekind tot ouch 't noordelek hoegland völkanisch actief moot zien gewees; satellietbeelder tuine zelfs de kraters vaan aw supervölkaone.

Geologe hantere 'n globaol areologische tiedstaofel vaan drei eone:

Mars heet 'nen iele meh substantielen atmosfeer vaan gemiddeld 600 Pa, variërend vaan mer 30 Pa op d'n top vaan de Mons Olympus tot 1155 Pa in Hellas Planitia. D'n drök is dus ein percint of minder vaan d'n Eerdse atmosfeer. Dit maak d'n atmosfeer in eder geval dudelek ziechbaar, zoetot op groete deile vaan Mars spraoke kin zien vaan 'n oetspansel. De veurnaomste gaas is kooldioxied (CO2), wat 95,72% vaan de samestèlling oetmaak. Wijer belaankrieke gaze zien stikstof (2,7%) en argon (1,6%); oongeboonde zuurstof (O2) maak 0,2% oet. Klein kwantiteite vint me vaan koolmonoxied (CO; 700 ppm), waterdamp (H2O; 300 ppm), stikstofmonoxied (NO; 100 ppm) en neon (Ne; 2,5ppm), en spuurkes gief 't vaan krypton (Kr; 300 ppb), formaldehyde (CH2O; 130 ppb), xenon (Xe; 80 ppb), ozon (O3; 30ppb) en methaan (CH4; 10 ppb). De aonwezegheid vaan methaan heet wetensjappers veur e raodsel gestèld: wie wieneg 't ouch is, op Mars, boe gein ozonlaog de UV-straoling tegehèlt, zou methaan neet in d'n atmosfeer mote kinne bestoon umtot die UV-straoling 't aofbrik. Me geit devaan oet tot dat methaan gevörmp weurt in de bojem door e perces wat me serpentinisatie neump, meh ouch 'n biologische oerzaak weurt serjeus euverwoge. Neve al dees gaze zit d'n atmosfeer bovedeen vol mèt stubdeilkes, zoetot 'r zalmkleureg tot geelbroen oetzuut. Zoonder de stub zouw ouch op Mars de loch blauw zien. Dit is feitelek al zoe bij sjiemer (zuug pleetsje).

Door de gering diechheid kin op Mars normaliter vleujbaar water bestoon: es 't neet bevruis zal 't direk verdampe. Wolke heet de planeet wel: die bestoon oet ieskristalle (en neet, um de zjus geneumde reie, oet waterdröpkes). Cirruswolke zien de gewoenste. Zjus wie de Eerd heet ouch Mars sezoene, die good mèt de Eerdse zien te verglieke doortot Mars 'n mèt de Eerd vergliekbaar gedrejde as heet (zuug heibove). Evels, umtot de baon vaan Mars väöl excentrieker is es die vaan de Eerd, weure die sezoene wel beïnvleujd. Op 't perihelium is 't zoemer op 't zuidelek en winter op 't noordelek haafroond, op 't afelium is 't zjus winter op 't zuidelek haafroond en zoemer op 't noordelek. Dit maak de sezoene op 't zuidelek haafroond extremer: de winter is kawwer, de zoemer wermer. Natuurlek dore de sezoene ouch twie kier zoe laank wie op Eerd, aongezeen ouch e Martiaans jaor twie kier zoe laank is. Temperature op Mars loupe vaan oongeveer -140°C in de poolwinter tot 20°C in de trope. Dees groete temperatuurversjèlle koume door d'n ielen atmosfeer, dee neet zoe good wermte vas kin hawwe, tege kin hawwe en spreie. De ieskappe, die allebei de pole permanint besloon, bestoon veural oet wateries; in de Martiaanse winter sleit ouch kooldioxied oet d'n atmosfeer es droeg ies op de pole neer. Es 't veurjaor weurt en 't kooldioxide-ies sublimeert weer, daan zörg dat veur hel winde (vaan oongeveer 400 km/h) die stubstörm tot euver de ganse planeet teweegbringe.

Versjèllende bevindinge wieze drop tot op Mars oets water gestruimp heet. Zoe weure de versjèllende valles geach e stroumdaal te zien en heet me microscopische rotsvörm gezeen die wieze op erosie door vleujstoffe. Noe is de vraog wie d'n atmosfeer oets zwoer genoog kin zien gewees um rege te doen valle. Welzeker is d'n atmosfeer geërodeerd: aongezeen Mars, in tegestèlling tot de Eerd, gei magneetveld heet, bleus de zonnewind atome vaan de boeteste laog (d'n ionosfeer) wie 'ne komeetstart de ruimte in. Dit geit evels zoe laankzaam - bij Mars is de zonnewind laank al zoe sterk neet mie - tot Mars op die meneer mer e daarde vaan zienen atmosfeer kwiet kin zien geraak, en de atmosfeer dus noets zwoer genóg veur rege kin zien gewees, es 'r allein mer zoe is aofgebroke. 'n Alternatief verklaoring is tot Mars periodiek korter bij de Zon steit. Op Mars is väöl water; boete de poolkappe ligk ouch tot in de gemaotegde regio's permafros, en oonder 't oppervlak zit mesjiens zelfs 'n dikke lieg vleujbaar water. Op 't memint tot Mars opwermp zouw dit d'n atmosfeer zoe kinne verzwoere tot rege kin valle. Euveregens zien neet alle oonderzeukers euvertuig tot de 'struimdale' op Mars 't gevolg vaan 'ne vleujstof zien; Nederlands oonderzeuk oet 2011 tuinde aon tot oonder de zwuurtekrach vaan Mars wind allein daoveur genóg is. Aandere dinke daan weer tot 't um lavastruim moot goon, en neet um waterluip. Nog aandere meine tot blök vaste kooldioxied (droeg ies) heiveur verantwäördelek zien, umtot waterstruim in delta-echtege wejjers zouwe oetloupe. Volgens Amerikaans oonderzeuk oet 2015 heet woersjijnelek noets permanent water euver 't Marsoppervlak gestruimp, umtot 't mieljarde jaore geleie nog kawwer waor in plaots vaan wezelek wermer. Es de geneumde struimdaler vaan water koume, moot dat water gesmolte zien door opkoumende lava. In september vaan datzelfde jaor kundegde de NASA evels aon tot ze mèt spectroscopisch oonderzeuk had oontdèk tot vleujbaar water soms in water struimp. Dit weurt woersjijnelek meugelek gemaak door perchloraote: die binde water aon ziech, losse dao vervolgens in op en vörme e mingsel wat neet zoe gemekelek verdaamp wie zuver water.

De aonwezigheid vaan water, en algemein vaan koolstof, waterstof, stikstof en zuurstof, heet al mie es 'n iew de vraog opgeworpe of leve op Mars meugelek en zoe jao presint is. De Vikinglanders, die dit oonderzoch höbbe (zuug oonder), haolde intersante rizzeltaote meh zeker gein euvertugend bewies veur leve. 'ne Meteoriet, genaomp Allan Hills 84001, dee in 1996 op Antarctica woort gevoonte, weurt geach vaan Mars te koume en in d'n oertied vaan 't Zonnestèlsel (4 mieljaar jaor geleie) los te zien gesloge. Op deze meteoriet voont me structuurkes die fossiele zouwe kinne zien vaan bacterie-echtege micro-organismes. 't Is evels neet zeker of 't gein mineraole zien; ouch kin absoluut neet weure gezag of 't daan gein Eerdse bacterië zien gewees. En zelfs zouwe 't Martiaanse bacterië zien, daan is de kans nog groet tot dit leve op Mars intösse door natuurgeweld is verdwene.

Wie in de negentiende iew beter telescope versjèllende details op 't oppervlak vaan Mars lete zien, begós me die details, in naovolging vaan de maon, in kaart te bringe. De twie ieste areografe, Johann Heinrich Mädler en Wilhelm Beer, dege dat neve hun bekinder werk in de maonkaarte. Zij gaove de versjèllende kinmerke vaan 't Marsoppervlak evels gein naome meh lètters. Zoe woort hun beginpunt, de Sinus Meridiani, aongegeve mèt de lètter A.

Later astronome kaome dao-op trök en gónge de versjèllende kinmerke vaan 't Marsoppervlak, wie de regiones vaan de maon, wetensjappelek-Latiense naome te geve. Zoe oontstoonte terrae ('continente'), maria ('zieë'), sinus ('bejje'), lacus ('mere') en canales ('kenale'). De lèste categorie, de zoegeneumde Marskenale, woort later aofgesjaf umtot ze neet bleke te bestoon (zuug oonder). Aanders es op de maon meinde me evels gein berg (montes) te zien. De belaankriekste naomgevers waore d'n Ingelsmaan Richard Proctor en d'n Italiaon Giovanni Schiaparelli. Dee lèste zien naome zouwe in algemein gebruuk koume.

Wie me nao d'n Twiede Wereldoorlog Mars mèt ruimtesondes begós te oonderzeuke, raakde väöl mie bekind euver de natuur vaan de versjèllende dinger op 't Marsoppervlak, en raakde ouch väöl nui details bekind. Dit brach astronome detouw sommege naome te verandere. De naom mare verdween vaan de kaart vaan Mars, aongezeen de versjèllende maria neet allemaol dezelfde natuur bleke te höbbe. Nix Olympica beveurbeeld, teväöre gezeen es niks mie es 'n liechgekleurde regio, bleek 'ne berg en woort daorum herduip in Olympus Mons. Allewijl höbbe de mieste Martiaanse völkaone dan ouch Mons in de naom. Hoegvlakdes heite terra (es in Terra Cimmeria), liegvlakdes planitia (beveurbeeld Amazonis Planitia), klove vallis (wie Valles Marineris, jeh miervoud!). Kraters höbbe versjèllende naome. De aldergroetste heite nog altied planitia (beveurbeeld Hellas Planitia), relatief groete (mèt 'ne diameter vaan mie es 60 kilometer) höbbe naome vaan wetensjappers of sciencefictionsjrievers (Kepler, Asimov), kleinekes kriege de naom vaan 'n stad of e dörp op Eerd (Amsterdam, Philadelphia, Weert[!]).

Versjèllende rifferentiepunte móste wèllekäöreg vasgestèld weure. Um te beginne de nulmeridiaan. Dit punt woort door Mädler en Bär vasgelag op de Sinus Meridiani (zuug bove) en nao de Mariner-9-missie (zuug oonder) verfiend tot 't middepunt vaan 't kreterke Airy-0. 't Aander punt is 't nul-hoegdeniveau. Umtot op Mars gei water is, gief 't ouch gei zieniveau. 't Nulniveau mós daorum kunsmaoteg bepaold weure, en wel zoe tot 't hoegland vaan 't zuidelek haafroond bove nulniveau ligk en 't liegland vaan 't noorde troonder. Me heet dit punt gelag op 't niveau boe d'n atmosferischen drök 610,5 Pa bedreug. Op 't keertsje heineve ligke de blauw en greun gebeie oonder nulniveau, al de res debove. 't Liegste punt ligk in Hellas Planitia op good veer kilometer oonder de nullijn, 't hoegste punt op de top vaan Olympus Mons op mie es 26 kilometer. De hoegdeversjèlle op Mars bedraoge dus mie es 30 kilometer; dat is absoluut oonderhaaf kier zoeväöl es op Eerd, en relatief (gemete nao de kleineren umvaank) drei kier zoeväöl.

De baon vaan Mars heet e perihelium vaan 206.669.000 km (1,381497 AE), 'n afelium vaan 249.209.300 km (1,665861 AE) en 'n elliptische haafas vaan 227.939.100 km (1,523679 AE; Eerd≈1); Mars steit dus gemiddeld good oonderhaaf kier zoe wied vaan de Zon es de Eerd. De baon heet 'n eccentriciteit vaan 0,093315; dat is väöl mie es de baon vaan de Eerd (0,016710219). Daodoor zien de sezoene op de planeet ouch wezelek anders op noordelek en zuidelek haafroond (herlees wat heibove dao-euver gezag woort). Vaan de echte planete heet allein Mercurius 'n elliptischer baon. Dit liet ziech verklaore oet de sterken invlood die aander planete (Eerd, Jupiter) op de klein planeet Mars höbbe. Zjus wie aander planete heet Mars 'nen eccentriciteitscyclus, boe-in de extreme vaan de baon periodiek groeter en kleinder weure. Op dit memint zit Mars in e trajek vaan greujende eccentriciteit. De baonhèlling vaan Mars is 5,65° tege de zonne-eveneer (tegeneuver 7,155° veur de Eerd; de baon vaan Mars is dus, dinkbeeldeg vaan opzij gezien, platter) en 1,67° tege 't invariabel vlak (vergliekbaar mèt de Eerd: 1,57°). De hèlling vaan Mars tege 't eclipticavlak (d.w.z. vaanaof de Eerd, tege 't trajek vaan de Zon aon d'n hiemel) is 1,850°.

Es gevolg vaan de daarde wèt vaan Kepler ('t kwedraot vaan 'n planeet häören umlouptied is evereieg aon de daarde mach vaan dezelfde planeet häören aofstand vaan de zon; planete drejje dus laankzamer um de zon naovenant ze wijer devaan aofstoon) doort e jaor op Mars mie es oonderhaaf keer 'n eerds jaor; um perceis te zien 1,8809 Eerds jaor ofwel 1 jaor, 320 daog en 18,2 oor.

D'n aofstand vaan Mars tot de Eerd kin sterk versjèlle. Idealiter bereik de Eerd häör afelium (op 4 juli) roond 't memint tot Mars aon dezelfde kant vaan de zon is; ind augustus is miestal de besten tied vaan 't jaor veur dees conjunctie. Dit is natuurlek neet eder Eerds of Martiaans jaor 't geval. Op 27 augustus 2003 stoonte de planete op 'nen historisch korten aofstand vaan 55.758.006 km (0,372719 AE); dit waor in haos 60.000 jaor neet veurgekoume. 'n Ing benaodering daovaan voont plaots in 1924 (0,37285 AE) en zal pas weer plaotsvinde in 2208 (0,37279 AE).

Mars heet twie klein maone, geneump Phobos ('angs') en Deimos ('sjrik'), nao de peerd veur d'n oorlogskaar vaan Ares. Dees bei maone zien in augustus 1877 oontdek door d'n Amerikaan Asaph Hall. De bei maone lieke in niks op eus Maon; 't lieke ieder ingevaange planetoïde. Dit weurt neet allein door hunnen umvaank en oonregelmaotege vörm, meh ouch door de vreem baone (veural vaan Phobos) aonnummelek gemaak.

Phobos is de groetste vaan de twie maone. De gemiddelde straol is 11,1 km. Phobos is liechter es tot me door zienen umvaank zouw verwachte; 'r kin daan ouch neet gans oet rots bestoon en maag gedeiltelek vaan wateries zien. Opvallendste kinmerk is d'n enorme krater Stickney; d'n inslaag vaan 't projectiel dat häöm veroerzaakde moot de maon bekans kepot gemaak höbbe. Phobos zien baon ligk extreem kort bij Mars: de elliptische haafas bedräög 9377,2 kilometer. Daodoor drejt Phobos in 7 oor en 39,2 menute um de planeet heer. Umtot 'ne Phobos-maond väöl korter doort es 'ne Mars-daag, haolt de maon de rotatie vaan de planeet e paar kier per daag in. Ze kump daan ouch op in 't weste en geit oonder in 't ooste. Dit geit zoe snel tot me vaanaof Mars Phobos aon d'n hiemel zuut bewege (wie me op Eerd ruimtestatie ISS wie 'n bewegende staar zuut euvervlege). Phobos is (bij volle Phobos) aon d'n hiemel vaan Mars 'n klein sjief: kleinder es de volle maon bij us, meh väöl groeter es Venus vaanaof de Eerd. Heer kin neet euveral op Mars gezeen weure: in 't bezunder in de poolregiones neet, umtot 'r dao constant achter d'n horizon zit (door de klein aofstand tot Mars). Ouch zuut heer vaanoet de trope groeter oet es vaanoet de gemaotegde regiones: Roond d'n eveneer vaan Mars zit me belaankriek korter bij de maon es örges aanders. (Eus maon steit zoe wied eweg tot me op Eerd dat versjèl kin verwaarloze). Door getijkrachte vaan de planeet Mars weurt Phobos ummer nao häör touwgetrokke; binne de 50 mieljoen jaor zal 'r of te pletter sloon of oetereingebroke weure in 'ne planetaire rink.

Deimos is mèt 'ne gemiddelde straol vaan 6,2 km nog gans get kleinder. De samestèlling is aanders es die vaan Phobos, minder oongewoen. Kraters zien väölal opgevöld mèt regoliet, zoetot Deimos es stök gladder oetzuut es Phobos. Deimos steit get wijer aof vaan Mars: de elliptische haafas is hei 23.460 kilometer (dat is evels nog altied zevetien kier minder es die vaan de Maon). D'n umlouptied is 30 oor en 18 menute, neet zoeväöl mie es 'nen Marsdaag. Deimos ligk zjus boete de synchroon baon, de baon boe-op 'n maon eve snel drejt es häör planeet. Es 'r dao-op laog, zouw Deimos altied op dezelfde plaots aon d'n hiemel stoon en zouw op e gans haafroond de maon noets te zien zien. Noe kump 'r, wie verwach, in 't ooste op, meh beweeg 'r meh hiel laankzaam aon de Marshiemel: dao verlöp 2,7 daag tösse Deimos-opgaank en Deimos-oondergaank (in tegestèlling tot op Eerd de Maon, die zoe laankzaam om de Eerd drejt tot ze ederen daag opkump en oondergeit). Aon d'n hiemel vaan Mars zuut Deimos oet wie 'n helder staar; sikkelfases kinne neet zoonder telescoop gezeen weure. Op zie helderste zuut Deimos oet wie Venus vaanaof de Eerd, in ieste en lèste kerteer ieder wie de staar Wega. Wie Phobos is ouch Deimos door zien klein aofstand tot de planeet neet euveral op Mars te zeen, meh dit is pas vaanaof väöl hoeger breitegraode 't geval.

Mars lègk 't aon de nachteleken hiemel in helderheid inkel aof tege de Maon, Venus en dèks Jupiter, is dèks helderder es alle stare en väöl beter ziechbaar es Mercurius en Saturnus. De sjienbaar magnitude (helderheid aon d'n Eerdhiemel) ligk tösse -2,9 en +1,8; dit groete versjèl hingk same mèt de groete versjèlle in aofstand tot de Eerd. Mars is daan ouch vrij gemekelek veur amateur-astronome te volge en heet 't veurdeil bove Venus tot 'r bekans altied aon d'n hiemel steit. De kleur is ouch mèt 't naaks oug deepgeel tot roed.

De planeet waor daan ouch bekind bij alle volker die aon astronomie dege. Häör bijnaome betrokke ziech ummer op häör roej kleur, die mie es eine kier aonleiing waor veur connecties mèt oorlog (Chinees 火星 'vuurstaar', Egyptisch Ḥr Dšr 'Horus de Roeje', Sanskriet Mangala Angaraka [nao d'n Hindoestaansen oorlogsgod], Hebreeuws מאדים Ma'adim 'de blozende', Grieks Ἄρεως ἀστἡρ 'staar vaan Ares', wat in 't Latien Martis sidus of kort-eweg Mars woort). Mars woort in 't Ptolemaeïsch geocentrisch stèlsel vaan deen tied gezeen es de ierste planeet die boete de sfeer vaan de zon drejde.

In 't humanisme kaom de interesse veur astronomie (en astrologie) weer sterk op. Zoe deeg Michael Mästlin in 1590 in Heidelberg 'n unieke observatie vaan 'n Marsverduustering door Venus. Anomalieë in de baon vaan Mars en aander boeteplanete (beveurbeeld de kröl in de baon; zuug de animatie heineve) waore 't oonder mie die Copernicus en Galilei tot hun theorie vaan 't heliocentrisch stèlsel brachte. Galilei zaog Mars bovedeen in 1609 door zienen telescoop, meh kós mèt dit primitief instrumint bij dees planeet neet väöl oontdèkke. In de loup vaan de zeventiende iew verbeterde de observaties; in 1659 lökden 't Christiaan Huygens um e paar details op 't oppervlak (boe-oonder de Syrtis Major, wat väöl later 'n völkaon bleek) in kaart te bringe en de rotatietied vaan de planeet vas te stèlle op oongeveer 24 oor. In 1672 zaog heer bovedeen es ierste ein vaan de poolkappe.

Groete veuroetgaank in de observatie vaan Mars woort gebook in de negentiende iew, wie telescope groeter en sjerper woorte. Dit stèlde astronome in staot echte kaarte vaan de planeet te make (zuug bove). In de twiede helf vaan de iew begóste astronome op 't Marsoppervlak rechte lijne te zien, die duuster oppervlakdedetails mètein verboonde. D'n Italiaan Giovanni Schiaparelli brach ze in 1877 in kaart en neumde ze canali. Väöl lui, ouch astronome, meinde algaw tot 't um echte kenale góng, die de Marsbewoeners hadde gegraove um 't water op hun ummer druger weurende planeet te kinne behawwe. Krachteg aonhenger vaan dees theorie waor d'n Amerikaan Percival Lowell. Al in de ierste jaore vaan de twintegste iew evels begós die theorie oet de gratie te rake. Sommege astronome zaoge ze in neet, en Eugène Antoniadi merkde in 1909 tot ze verdwene door 'nen hypermoderne, groete telescoop. De kenale bleke daan ouch geziechsbedrog, wat oontsteit doortot 't minselek oug bij oondudelek beeld de neiging heet twie punte mètein te verbinde. 't Bestoon vaan Marskenale woort definitief oontkrach door de Mariner-4-missie. Mariner 9 tuinde evels aon tot ei kenaal, Agathadaemon, wel bestoont; dit bleek 'ne reuzekloof dee me tot Valles Marineris umduipde.

Mars is 't doel gewees vaan mier oonbemaande rakètte es welke planeet ouch. Mars is bovedeen 't teniel gewees vaan e groet aontal mislökde missies. Zoe zien haos alle (Sovjet)russische, 'n Europees, 'n Japanse en e groet aontal Amerikaanse missies bij de lancering vergoon, oonderweeg zoonder radiocontak geraak of bij de landing te pletter gevalle. In de astronomische wereld is zelfs e bijgeluif oontstande over 'ne vlook vaan Mars. De gelökde missies stoon feitelek allemaol op 't conto vaan de Amerikane.

De ierste rakèt die bij Mars aonkaom waor Mariner 4 (gelanceerd 1964, bij Mars vaan 1965-7). Dees sonde kaom neet in 'n baon um de planeet meh deeg flyby's. Dit veur zienen tied hendeg modern apparaot had oetereinloupende instruminte aon boord, meh deeg in d'n ierste plaots fotografeerwerk. De foto's vaan 't Marsoppervlak waore veur väöl lui 'n teleurstèlling: de Marskenale bestoonte neet en de planeet waor zwoer bekraterd en geologisch inactief. Leve leek neet aonwezeg en, mèt 'nen atmosfeer vaan minder es 1% d'n drök op Eerd, aamper meugelek. Mariner 6 en 7 bevestegde dat beeld: hun foto's tuinde veural vlaakdes mèt kraters, boe-op zelfs de bergkettes vaan de Maon oontbraoke. Toch sjikde de NASA 'n nui sonde nao Mars: Mariner 9. Dit waor de ierste rakèt oets in 'n baon um 'n ander planeet. Wie dit tuig in 1971 aonkaom zaog 't de ganse planeet in stöbstörm gehöld. 't Aontreffe vaan weer op Mars nuanceerde 't beeld vaan de Doej Planeet, zeker wie de störm optrok. De bekraterde vlaakdes bleke beperk tot 't zuidelek haafroond (boe touwvalleg Mariner 6 en 7 allebei waore laanksgevloge); 't noordelek haafroond waor väöl intersanter. Bovedeen bleke enorm völkaone en klove veur te koume.

Dit maakde de NASA enthousias veur nui missies nao Mars. Dit leide tot 't Viking-program, boe-in twie sondes, die eder bestoonte oet 'nen orbiter en 'ne lander. Alleveer de tuige kaome good aon. De orbiters maakde gedetailleerde foto's vaan Mars en zien maone, de landers oonderzochte de bojem mèt versjèllende chemische experiminte. Nao 'n aontal mislökkinge ouch aon Amerikaanse kant, lanceerde me in 1996 twie sondes, de Mars Global Surveyor (orbiter) en de Pathfinder (lander), die voortgónge op de experiminte vaan de Vikings, veur väöl lieger koste. In 2001 lanceerde de NASA 2001 Mars Odyssey, dee nog ummer in wèrking is. Dat lèste gelt ouch veur d'n Europese Mars Express, dee zienen tegehenger op de Marsbojem, Beagle 2, bij de landing verging. De Mars Reconnaissance Orbiter, gelanceerd in 2005, is sinds 2006 de daarde operationeel sonde um de planeet. De recintste NASA-missie waor de Phoenix, dee in 2008 op de planeet landde.

Veur de koumende jaore höbbe versjèllende ruimtevaortorganisaties missies nao Mars op staopel gezat. In 2011 krijg de Phoenix e vervolg mèt 't Mars Science Laboratory. In datzelfde jaor zal de Russisch-Chinese Phobos-Grunt gelanceerd weure um moonsters vaan Phobos nao de Eerd mèt te numme ('n experimint wat ieder mislökde mèt 't Sovjetrussisch Phobos-program oet de jaore tachteg). De ESA kump in 2018 mèt d'n ExoMars, dee in de groond moot goon baore op zeuk nao leve. 't Fins-Russisch MetNet zal d'n atmosfeer goon oonderzeuke.

Bemaande missies nao de planeet zien al tientalle jaore oonderwerp vaan speculatie. Oersprunkelek wouw de NASA, in 't verlèngde vaan 't Apollo-program, roond 1980 'ne mins op Mars zètte. Dit plan en aander planne ketsde ummer aof op geldgebrek; bovedeen kóste väöl experiminte mèt väöl gojekouper oonbemaande missies gedoon weure. Sinds 2004 weurt dao evels weer serieus naogedach, naotot president Bush ziech daoveur had oetgesproke. 't Orion-ruimtevaortuig en de Ares-rakèt zien allewijl (2009) in de tesfase; doel is um roond 2020 lui op Mars te zètte. In de wijer touwkóms dink me traon op wetensjappeleke kolonies op Mars te bouwe.

In de astrologie heet Mars zien domicilie in 't starebeeld Ram en soms (allewijl same mèt Pluto) in de Sjorpión. Heer geit in verhoeging in de Steinbok. Traditioneel woort Mars in verband gebrach mèt 't elemint vuur (neet allein in de westerse, meh ouch in de Chinees astrologie), geel gal (en naovenant koleer), mèt d'n dinsdag, mèt de spiere en de geslachsdeile en mèt de mineraole arsenicum, solfer en iezer. In de modern astrologie weure aon häöm veural nog de manneleke eigesjappe wie krach, oorlogszöch, geilheid en passie touwgesjreve.

't Astronomisch en astrologisch symbool vaan Mars (zuug heineve) stèlt e zweerd en e sjèld veur. 't Is, um de astrologische connotaties die de planeet heet, algemein in gebruuk es symbool veur 't mannelek geslach en woort in de alchemie ouch es teike veur iezer gebruuk.

Fictie euver de planeet Mars kaom sterk op geng wie in de wetensjap speculaties euver intelligent leve de run dege. 't Beeld vaan Mars es 'n stervende, verdrugende planeet brach H.G. Wells tot The War of the Worlds (1898). Wie dit book in 1938 tot huurspeul in de vörm vaan nuitsberiechte bewèrk woort, meinde väöl luusterere in paniek tot 't um ech nuits góng. Later woort 't book ouch tot film bewèrk. Ray Bradbury sjreef The Martian Chronicles. In Carl Lewis zien Space Trilogy kump Mars ouch veur. Väöl aander sciencefictionsjrievers sjreve ouch euver Mars. Tosse de Looney Tunes leep ouch 'ne Marvin the Martian; überhaupt waor en is gedeiltelek nog Marsmenneke practisch synoniem mèt boete-eerdse.

Wie in de jaore zesteg bekind woort tot Mars gei hoeger leve kós behojze, verdween de planeet gooddeils oet de sciencefiction. Toch bleef ze ouch, noe veural es objek vaan minseleke kolonisatie, stof veur touwkómsromans. Good veurbeeld is de Mars Trilogy vaan Kim Stanley Robinson. De minseleke kolonies op de planeet vechte dèks veur oonaofhekelekheid vaan de Eerd.

Boete de beuk en de films is de planeet Mars ouch in de muziek opgetrejje, wie in The Planets vaan Gustav Holst. Mars is dao, in lien mèt zien astrologisch profiel, d'n bringer vaan oorlog, en weurt veurzeen vaan helle muziek mèt väöl koper en slaagwerk en sterke, soms bitonaal, dissonante. Dit stök waor 'n inspiratie veur väöl componiste vaan filmmuziek.




#Article 303: Portugal (217 words)


Portugal is 'n rippebliek op 't Iberisch sjiereiland, ten weste vaan Spaanje. 't Land grens aon gein aander land es Spaanje en ligk oostelek vaan de Atlantische Oceaan. De naom kump vaan 't hybride Portus Kale (sjoene have), 'ne Latiens-Griekse naom veur de stad Porto. Hoofstad en groetste stad is Lissabon; aander stei zien Coimbra, Faro en Porto.

De inwoeners vaan Portugal neump me Portugeze.

Portugal is besjtuurlik ingedeildj in achtieën districte (distritos) op 't vastelandj en twee autonoom regio's (regiões autónomas) mit eine gouverneur, de Azore en Madeira. De districte zeen ongerverdeildj in 309 gemeintes, die op häör beurt weer zeen ongerverdeildj in 4.261 freguesias (deilgemeintes mit ein eige besjtuur). 

Vreuger waas Portugal verdeildj in elf provincies (van noord nao zuid):
Minho, Trás-os-Montes, Alto Douro, Douro Litoral, Beira Alta, Beira Baixa, Estremadura, Ribatejo, Alto Alentejo, Baixo Alentejo en Algarve.

In Portugal weurdj Portugees gesjpraoke. In'ne sjtreek rondj Miranda do Douro, ein plaats en gemeinte in 't noordooste van Portugal is 't Mirandees erkindj es minderheidstaal. Miranda do Ouro ligk aan'ne rivier de Ouro, ein van'ne grotere riviere in Portugal.

Ongeveer 81% van'ne Portugeze is katholiek, wobie in Portugal aevegood de vrieheid van geluif geldj. 't Belangriekste plaetske veur pelgrims is 't bedevaartsoort Fátima. Dao zoew de heilige maag Maria in 1917 veur drie Herderskienjer zeen versjene.




#Article 304: Eindhove (311 words)


Eindhove (Nederlands: Eindhoven; in noordeleker Limburgse dialekte ouch wel: Intjhaove) is 'n stad in 't zuidooste vaan de Nederlandse provincie Noord-Braobant. De gemeinte Eindhove besleit 88,92 km2; mèt op 1 jannewarie 2019 231.642 inwoeners is de stad de vijfde vaan Nederland en mèt veursproonk de ierste vaan Noord-Braobant. Börgemeister is Rob van Gijzel vaan de PvdA. De stad is 't technologisch centrum vaan Nederland en weurt wel de Hollandse Leechstad geneump. Voetbalclub PSV speelt thoeswedstriede in de stad.

Eindhove zie centrum kint wieneg historisch gebouwe, umtot de stad pas laat tot oontwikkeling kaom. Monuminte zien veural vaan nao 1900, wie 't Van-Abbemuseum, de statie (mèt e front in de vörm vaan 'ne radio), 't Evoluon en de leechtorie vaan Philips NV.

De elektronica-industrie, mèt es centrum Philips NV, beujt wèrk aon väöl lui en heet in 't verleie veur väöl arbeidsmigratie nao Eindhove gezörg. Roontelum die industrie is ouch 'n educatief infrastructuur oontstande, mèt es veurnaomste vertegewoordeger de TU Eindhove, die de stad 'n rilletief jóng bevolking gief. Wijer is de stad verzörgingscentrum veur hiel Zuidoos-Braobant, en in minder mate hiel Oos-Braobant en Noord-Limburg.

Eindhove oontstoont es nederzètting aon de Dommel, en kraog in 1232 stadsrechte vaan graof Hendrik I van Braobant. De stad greujde evels oonder de rouk vaan Weert en D'n Bosch neet oet tot e veurnaom centrum en in 1583 woorte de walmör zelfs aofgebroke, boemèt 't stedsje e dörps karakter zouw hawwe tot wied in de negentiende iew.

Mèt de Industrieel Revolutie kierde 't tij. 't Bekinds en veurnaoms waor de eupening vaan 't Philips-lampefebrik in 1891, meh ouch textiel- en later oto-industrie (DAF) vestegde ziech dao. In 1920 woort de gemeinte oetgebreid mèt de aon Eindhove vasgegreujde aw kèrkdörper, boemèt 't in eine kier 'n stad vaan beteikenis woort. Nao d'n Twiede Wereldoorlog is Eindhove 'n industriestad gebleve, al kaom de IT-sector mie en mie op.




#Article 305: Aerdweitesjappe (128 words)


Aardweitesjappe, soms ouch geoweitesjappe, is de verzamelnaam veur alle weitesjappe die de planeet aarde besjtudere.

Aardweitesjappe omvat traditionele weitesjappe zoas geologie, fysische geografie, geofysica en ingenieursgeologie, die zich veural met gesjteinte en häör ontsjtaoën en gedrag bezig houte. Mer behauve gesjteinte richt aardweitesjappe zich ouch op de atmosfeer, water en ies. Daoërom behure aouch weitesjappe as hydrologie, glaciologie, meteorologie, klimatologie, hydrografie en oceanografie tot de aardweitesjappe.

Weitesjapsrichtinge as natuurkunde, sjeikunde, wiskunde en biologie drage hölpmiddele en gereidsjappe aan. 

Omdat de aarde ein planeet is, kinne de aardweitesjappe ouch as 'n tak van de planetologie bejouwt were. Aardweitesjappelike kennis, en veural geomorfologie, weurt bevoorbild ouch toegepas bie 't zeuke naoë sjpore va water, sjnieë en ies op de planeet Mars.

Hieónger volgt ein liest van vakgebede binne de aardweitesjappe:




#Article 306: Den Bosch (282 words)


Neet te verwarre mit De Boesj.

Den Bosch (Nederlands: 's-Hertogenbosch, in Limbörg ouch wel: De Bos(j), De Bós(j), D'n Bos(j) of D'n Bós(j) geneump) is de hoofstad vaan de Nederlandse provincie Noord-Braobant. Op 1 januari 2005 woende hei 134.005 lui. Den Bosch is 'n aw vestingstad aon de Maos en waor 'n veurpos vaan de Graove vaan Braobant, vaandao de naom. Neve de stad Den Bosch besteit de gemeinte nog oet de dörper en gehuchte Bokhoven, Deuteren, Dieskant, Empel, Engelen, Gewande, Hintham, Kruisstraat, Maliskamp, Meerwijk, Nuland, Orthen, Oud-Empel, Rosmalen en Vinkel.

Den Bosch is in 1185 gestiech es vestingstad. Es zoe waor 't al vaanaof 't begin 'n echte stad, mèt slotgrach en walmör. Loupende de Middelieuwe woort de stad de veerde vaan 't hertogdom Braobant, nao Brussel, Antwerpe en Leuve. 't Waor 't centrum vaan de Meierie van Den Bosch, die oongeveer 't modern Oos-Braobant besloog.

In d'n Tachtegjaoregen Oorlog zeukde de stad de kant vaan Spaanje, zoetot ze mierder kiere belegerd mós weure. In 1629 kaom de stad in 't oonderworpe gebeed Staotsbraobant te ligke: e katheliek gebeed zoonder stum in de Staote-Generaal rechstreeks vaanoet D'n Haog besteurd woort. Dees situatie doorde tot 1795, wie de Franse vazalstaot de Bataafse Rippebliek opgeriech woort. In 1735 hiemelde de bekinde Utrechse sjriever Justus van Effen hei. 

In de negentienden iew bleef de stad (formeel) 'n vestingstad, daorum moch tot 1877 neet boete de mör gebouwd weure. Dit had euverbevolking en bovegemiddeld väöl epidemieë es gevolg. Daodoor bleef de stad achter in häör oontwikkeling en mós in de regio in de twintegsten iew Nimwege, Tilburg en Eindhove veur ziech laote.

Politika en Nederlands ministerse Carola Schouten waor in Den Bosch gebore in 1977.




#Article 307: Almere (805 words)


Almere is 'n stad en gemeinte in 't zuidweste vaan de provincie Flevoland, in de polder Zuidelek Flevoland. Börgemeister is sinds 2015 Franc Weerwind (D66). 't Groondgebeed beslaot 130,33 km2; mèt 198.000 inwoeners in 2016 is 't inmiddels de achste stad vaan Nederland. 't Is ouch de joongste stad, gestiech in 1976. De stad ligk aon de rieksweeg A6 en aon 't spoor vaan Lelystad nao Amsterdam. Ze besteit oet vief hoofkerne: Almere-Haven, Almere-Stad, Almere-Buiten, Almeerderhout en Almere-Poort (in de volgorde vaan bouwe). Oersprunkelek waore die (de ierste drei: Hout en Poort pas later gepland en gebouwd) gedach es min of mie losstoonde stadskerne, later is dat beleid losgelaote en heet me hun bebouwing opein laote aonslete.

Almere is geneump nao de gelieknaomege binnezie, die de vreugmiddeliewse veurluiper waor vaan de later Zuiderzie.

't Waope vaan Almere (zuug de tabel) liet ziech es volg besjrieve: gegeerd vaan sabel en keel, mèt e hartsjèld golvend doorsnoje; 't boveste deil vaan goud mèt e koggesjeep in natuurleke kleur mèt e zeil vaan azuur boe-op 'n lelie vaan zèlver; 't oonderste deil vaan golvende ban azuur en zèlver; 't sjèld gehawwe door twie (heraldische) ziepeerd vaan zèlver, gevind en gehoof vaan keel.

't Sjeep stèlt 't beutsje veur boemèt Sinte-Bonifatius in d'n achsten iew 't Almere euverstaok; umtot me neet wèt wie zoe beutsje heet oetgezeen, heet me voor e koggesjeep gekoze, boemèt later in de middeliewe op de Zuiderzie handel woort gedreve. De lelie in 't zeil is 'n verwiezing nao ir. Cornelis Lely, dee 't plan tot inpoldering vaan de Zuiderzie maakde en aon wee Almere en de polder dus hun bestoon daanke. De 'ziepeerd' beelde, wie de 'zieliewe' in de waopes vaan Lelystad en Flevoland, de oet de zie opriezende plaots oet. De roej en zwarte gere zien mesjiens e verwiezing nao 't stadswaope vaan Amsterdam, zoewie tot 't beutsje ouch kin zien oontliend aon 't aajd zegel vaan die stad. D'n oontwerper spraok dat evels tege.

't Waope waor oersprunkelek in gebruuk bij 't Opebaar Liechaam Zuieleke IJsselmeerpolders, wat 't op 16 miert 1981 bij Keuninklek Besluut kraog. In dat KB waor al vasgelag tot de gemeinte Almere, zoe gaw es ze woort ingestèld, dit waope zouw euvernumme.

De stad is gein hoofstad vaan Flevoland en is veural es euverloupgebeed vaan en slaopstad veur Amsterdam in gebruuk - 't dialek vaan Almere is daan ouch gliek aon dat vaan Amsterdam. In recinte tije zien poginge gedoon - soms mèt minder, daan mèt mie succès - veur 't publiek leve vaan Almere te verlevendege, beveurbeeld door 't Metropole-theater en e supporteringsplan veur nui kaffees. Sinds 2005 kump de voetbalclub FC Omniworld - vaanaof 2010 oonder de naom Almere City FC -  in de Ierste Divisie vaan 't betaold voetbal oet.

Almere heet es nui stad nog gein echte monuminte. In 't centrum en in Almere-Haven weurt al eint en aandert gesloop, wat twinteg tot daarteg jaor geleie nog es ideaal gol. Markante gebouwe zien 't theater De Glasbak (vrueger officieel Metropole-theater, meh in de volksmoond al ieder Glasbak geneump) en 'ne stellaasj op de Merret, dee es mobiel podium deensdeit. In Almere-Buiten, 't nuier deil, zien de markantste hoezer te vinde: zoe höbbe in de Regenboogbuurt alle hoezer de kleur vaan de betreffende straotnaom. De recinten trend um mie liechtelek oonconventioneel gebouwe neer te zètte heet es doel de einvörmegheid vaan de nuibouw oet ieder decennia tege te goon en de stad aontrèkkelek te make.

Door zien ligking aon 't Markermeer, 't IJmeer en 't Gooimeer aon de wes- en zuidkant, späölt water 'n groete rol in de stad en lègke väöl jachte dao aon.

In de jaore viefteg, wie mèt 't werk aon Zuidelek Flevoland begonne woort, plande me veur 't iers 'n stad in de polder, die de veurloupege naom Zuidweststad kraog. Laoter woort de naom Almere bedach. In 1976 woorte de ierste hoezer opgeleverd, en wel in Almere-Haven. De stad waor daan veural 'n euverloupgebeed veur Amsterdam. In 1980 kaome de ierste bewoeners in Almere-Stad en later nog Almere-Buiten. Vaanaof 1984 vörmp de stad 'n zelfstandege gemeinte, die sinds 1986 deil oetmaak vaan de provincie Flevoland. In de bebouwing vèlt 'nen trend te zien vaan sociaal nao mie exclusief bebouwing: in de jaore tachteg en negenteg zien mie hoezer veur rieker lui gebouwd. In 1987 woort de stad op 't spoorwegenèt aongeslote.

Almere greujt nog ummertouw door, mèt de snelheid vaan e paar doezend lui per jaor. Anno 2016 is 't de achste stad vaan Nederland (nao Groninge, meh veur Breda); 't zouw oetindelek de vijfde mote of kinne weure (nog veur Eindhove);

't Bove geneump theater De Glasbak heet in 2007 gezelsjap gekrege vaan de groeter Schouwburg Almere en 't Kunstecentrum de Kunstlinie.

E groet deil vaan de bewoeners sprik Amsterdams, wat me feitelek es de volkstaol vaan Almere kin zien.




#Article 308: Andy Warhol (231 words)


Andy Warhol (Pittsburgh, 6 augustus 1928 - New York, 22 februari 1987) waor 'ne Amerikaanse kunssjilder. Hae waor ein van de belangriekste kunstenaersj oet de Pop-Art.

Andy Warhol woort gebore es Andrew Warhola. Zien ouwersj waore Roethene van Slowaakse aafkoms. Al vreug bleek hae ein groat artistiek talent te höbbe. Hae sjtudeerde commercieel kuns aan 't Carnegie Institute of Technology in Pittsburgh. Hae sjtudeerde aaf in 1949 en ging doe in New York wone, woa hae succesvol carrière in de reclaam maakde.

In de jaore '60 begoes hae mèt 't make van groate sjilderieje van bekènde Amerikaanse producte wie blikke Campbell's soep en flesje Coca-Cola. Tussje 1963 en 1969 houw hae in New York 't atelier The Factory. Ouch naom hae hie hónderde films op. The Factory woort ein trefpunt veur kunstenaersj en artistiekelinge, woa-ónder Mick Jagger, Lou Reed en Truman Capote.

Op 3 juni 1968 woort Warhol neergesjote door Valerie Solanas, een feministe die reigelmaotig in The Factory kaom. Warhol hersjtèlde noats gans van zien verwondinge.

In de jaore '70 maakde hae zeefdrukke mèt portrètte van beroemde luuj, zoawie Marilyn Monroe en Elvis Presley. Hiemèt houw hae väöl succes: hae exposeerde in galerieje en musea euver de ganse waereld. Ouch riechde hae zien eige tiedsjrif op: Interview. 

Warhol sjtorf wie 'r 58 jaor waor in New York, nao ein operatie aan zien galblaos.

In Pittsburgh en in Medzilaborce liegke Warhol-musea.




#Article 309: Japans (139 words)


't Japans ies 'n taal die weurt gesjproke door ongevaer 127 miljoan luuj. 't Ies de officieel taal van Japan. 't Ies neet dudelik wie de relatie tösje 't Japans en ander tale liegk. Same mèt 't èng verwant Ryukyu vörmp 't Japans de Japanse tale. 'n Minderheid van de taalkundige raekent de Japanse tale, same mèt 't Koreaans, tot de Altaïsche tale.

't Japans ies 'n agglutinerende taal, mèt väöl suffixe (partikele), die versjillende grammaticaal functies van e woord kènne aangeve. 't Japans kènt de SOV-zinsvolgorde, oftewaal: ónderwerp - liejend veurwerp - wèrkwoord. 't Ónderwerp kènt dèks ouch weggelaote were.

't Japans haet e speciaal grammaticaal systeem um belaefheid en formaliteit aan te kènne geve.

't Japans haet vief fonematische klinkersj.

Dao zint drie sjriefsysteme die doorein gebruuk were in 't Japans: Hiragana, Katakana en Kanji (Sjinese karaktersj).




#Article 310: Warschau (266 words)


Warschau (Pools: Warszawa) ies de hoofsjtad van Pole. Mèt 1 726 600 (2014) inweunersj ies 't ouch de groatste sjtad van 't land. Warschau liegk aan de Weichsel in de provincie Mazovië.  

Warschau woort veur 't ièrsj vermeld in 1241. Doe waor 't nog mer e klein vössjersjdörpke. Warschau waor ièrsj de hoofsjtad van 't vorstedom Mazovië. In 1596 verplaatsjde de Poolse keuning zien residentie van Krakau nao 't centraler gelege Warschau. 

In de jaore 1655-1660 woort de sjtad bezat door de Zjwede, die allerlei kosbaarhede mètnaome nao hun vaderland.

In d'n Twiède Waereldoorlog woort de sjtad groatendeils verwoes. Nao d'n oorlog haet me 't centrum in de ouw sjtiel herboewd. Tegewoordig sjteit de sjtad op de Waerelderfgoodlies van UNESCO. De restauratie neump me ouch waal: 't wónder van Warschau. 

't Centrum van de ouw sjtad ies de Rynek, de mert, umgeve door kleurige hoezer, die tösje 1949 en 1963 minutieus herboewd woorte onder leijing van 'ne Russische arsjitek. Ouch ander sjtraote en 'n deil van de ouw umwalling (met 't bastion Barbakan) woorte hersjtèld.

Aan de rand van de ouw sjtad liek 't Keuninklik Paleis en de aan keuning Sigismund III Wasa opgedrage gedènkzuul. Sigismund waor de keuning dae Warschau es hoofsjtad koos.

Ten weste van de ouw binnesjtad ies nao de Twiède Waereldoorlog e nuuj centrum geboewd. Dit deil van de sjtad haet hoag, modernistische geboewe en breij sjtraote, dèks mèt vrieliegkende trambane. Hie liek ouch 't Paleis veur Cultuur en Weitesjappe, e kolossaal boewwerk in stalinistische sjtiel. 't Woort geboewd tösje 1952 en 1955 en waor e gesjènk van Stalin aan de sjtad. 




#Article 311: Nicolas Poussin (191 words)


 
Nicolas Poussin (juni 1594, 19 november 1665) waor 'ne Franse sjilder. Hae ies de belangriekste vertegewoordiger van 't Frans classicisme in de 17e ièw. In zie werk kómme de deugde helderheid, logica en orde tot uting. Ziene invlood op de Franse kuns ies groat. Ouch twintigste ièwse sjilders wie Paul Cézanne woorte door häöm beïnvlood. Väöl van zien werke zint te zeen in 't Louvre.

Poussin woort gebore in de buurt van 't plaetske Les Andelys, dat tegewoordig in 't departement Eure in Normandië liek. Hae ging in de lièr in versjillende ateliers. In daen tied veranderde de Franse kunswaereld; 't oud systeem van ateliers mèt lièrlinge woort geleijelik aan vervange door academies. Poussin ies noats nao 'n academie gegange.

Vanaaf 1624 wèrkde hae in Roame, woa 'r onder besjerming sjtong van kardinaal Barberini, 'ne kunsverzamelaer en mecenas. In 1629 trouwde hae mèt Anna Maria Dughet.

In 1640 vroogte Lodewiek XIII en Kardinaal Richelieu häöm um truuk te kómme nao Frankriek um veur de keuning te sjildere. In 1642 ging 'r weer truuk nao Roame, woa 'r sjilderieje mèt mythologische thema's ging make. 

Poussin sjtorf in Roame op 19 november 1665.




#Article 312: Linus Torvalds (390 words)


Linus Benedict Torvalds (28 december 1969) ies 'ne Finse informaticus. Hae ies bekènd es de oetvinger van de Linux-kernel.

Linus Torvalds woort gebore in Helsinki. Hae sjtamp oet de Zjweedssjprekende minderheid van Finland, meh woont in de Vereinigde Sjtaote.

Torvalds ies verantwoordelik veur de Linux-kernel en brach daomèt de vriej-softwarebewaeging veur 't ièrsj ónder de aandach van e groater publiek. In 1991 kondigde hae zien Free minix-like kernel aan. Die kernel waor 'n aanvulling op 't GNU-projek, dat nog gein kernel houw - daoveur waor indertied, en ies nog ummer de Hurd kernel geplend.

Minder es 5 procent van de tegewoordige code van de Linux-kernel ies van Torvalds, meh hae weurt nog ummer gezeen es degene dae 't bèste kèn besjliesse welke code waal of neet in Linux terechkump. Op dees meneer kènt me veurkómme dat d'r 'ne nuje tak van de Linux-kernel weurt versjpreid; juridisch gezeen zou dit waal meugelik zin, want Linux vèlt ónder de GPL.

De Linux-kernel ies mer e klein deil van 'n GNU/Linux-distributie, meh 't ies e hièl belangriek deil. GNU/Linux waor 't ièrsjte vriej besjturingssysteem veur de PC.

Linus zuut Linux es 'n hobby; tot juni 2003 houw hae 'n full-time baan bie Transmeta en vanaaf daen datum bie OSDL. Waarsjienlik wèrkde hae bij Transmeta aan 'ne compiler veur 'ne nuje processor, meh hae moch ouch ónder wèrktied aan Linux wèrke.

Linus vong 't neet erg um gesjlote software te sjrieve bie Transmeta. De rae dat Linux ónder de GPL vèlt ies umdat dees licentie en de ope óntwiekkelmethode 't bèste resultaat geve veur de software. Veur Linus geit 't in de ièrsjte plaats um de techniek en vriej besjiekbaarheid ies veur häöm allein 'n methode um de software te verbetere. Hae behuèrt hiemèt tot de pragmatische open source-bewaeging en neet tot de vriej software-bewaeging (mèt name ónder leijing van Richard Stallman en 't GNU-projek), woa 't veural um de vriejheid geit.

Linus ies verhuus van zie geboorteland Finland nao Silicon Valley, um bie Transmeta te kènne wèrke. Same mèt zien vrouw Tove Monni haet 'r drie kinger. Tegewoordig wèrk Linus bie ODSL (Open Source Development Lab). Dat ies 'n waereldwiej organisatie die es doel haet um de greuj van Linux, veural in 't bedriefsleve, te bevordere. Hie kènt Linus officieel hónderd procent van ziene tied bezig zin mèt de ontwikkeling van de Linux-kernel.




#Article 313: Heinrich Schütz (554 words)


Heinrich Schütz (8 oktober 1585 - 6 november 1672) waor 'ne Duutsje componis en organis. Me besjouwt häöm algemein es de belangriekste Duutsje componis oet d'n tied veur Johann Sebastian Bach. Same mèt Claudio Monteverdi rekent me häöm tot de belangriekste componiste van de 17e ièw. Hae sjreef de ièrsjte Duutsje opera, Dafne, dae woort oetgeveurd in Torgau in 1627 (de muziek ies verlore gegange).

Schütz woort gebore in Köstritz. Zien oetzónderlike talent woort óntdek door Maurits van Hessen-Kassel in 1599. Nao 'n opleijing tot koarknaap, ging 'r rechte sjtudere in Marburg. Van 1609 tot 1613 woonde hae in Venetië um dao mèt 'n sjtudiebeursj van Maurits muzieklèsse te volge bie Giovanni Gabrieli. Dees opleiding beëindigde hae mèt 't Primo libro di Madrigali, 'n verzameling madrigale. Daonao wèrkde hae kort es organis in Kassel. In 1617 verhuusde hae nao Dresden um dao te goon wèrke es hofkapelmeister bie de keurvors van Sakse. In 1620 trouwde Schütz mèt Magdalena Wildeck. Zie sjtorf al in 1625 en leet häöm 2 dochtersj nao.

Schütz zou zien baan in Dresden bies 't ing van zien leve behouwte en lag daomèt de basis veur de tegewoordige Staatskapelle Dresden. Toch góng 'r e paar kièr veur langere tied eweg oet Dresden; in 1628 góng 'r truuk nao Venetië um dao Claudio Monteverdi te treffe. Van 1633 tot 1635, wie de Daartigjaorige Oorlog 't leve aan 't hof houw versjtuèrd, ging hae in Kopenhagen es hofkapelmeister wèrke. Dees positie bezat hae nog ins tösje 1642 en 1645. In 1667 ging hae mèt pensioan, meh bleef waal nog componere. De letste jaore van zien leve woonde Schütz in Weißenfels. Hae sjtorf dao ouch, op 87-jaorige laeftied.

Schütz' composities zint beïnvlood door ziene leraar, Gabrieli. Dat ies te merke aan de Venetiaanse mièkoarigheid en de concertatosjtiel. Ouch merk me de invlood van Monteverdi en de Nederlandse sjoal oet de 16e ièw. Veural ziene geistelike muziek, veur versjillende bezèttinge, van solosjtum mèt instrumentaal begeleijing tot a capella koar, ies bekènd. Representatief werke zint de drie beuk mèt  Symphoniae sacrae, de Psalmen Davids, de Sieben Worte Jesu Christi am Kreuz (de zeve lètste weurd van Jezus aan 't kruus) en zien drie passies, die 'r vlak veur ziene 80e verjäördaag sjreef. Zien vreug werk ies progressief van karakter, wiel 't later werk, woa-ónder de passies, sumpeler en soberder ies. Praktische bezjwoare höbbe meugelik ein rol gesjpeeld bie dees verandering: de Daartigjaorige Oorlog houw de infrasjtructuur op 't gebied van muziek in Duutsjland versjlechterd en 't waor daodoor neet miè meugelik um de groate werke in Venetiaanse sjtiel oet te veure. 

Dao ies wiènig waereldlike muziek van Schütz euvergeleverd en ziene puur instrumentale muziek ies gans verlore gegange, hoewaal hae in ziene tied es ein van de bèste organiste van Duutsjland woort besjouwd.

Schütz haet 'n belangrieke rol gesjpeeld in 't euverbringe van muzikaal ideeë vanoet Italië nao Duutsjland. Hiedoor ies ziene invlood op de Duutsje muziek groat gewaes. De noord-Duutsje örgelsjtiel ies groatendeils gefundeerd op Schütz' werke (hoewaal ouch 't werk van de Nederlander Jan Pieterszoon Sweelinck van belang waor in dees ontwikkeling). 'n Ièw later zou dees sjtiel zien hoagtepunt kriege mèt de werke van Johann Sebastian Bach.

Op dees lies sjtoont Schütz' gepubliceerde werke. De meiste hie geneumde werke bevatte miè sjtökker; d'r zint miè es 500 individueel sjtökker van Schütz bewaard gebleve.




#Article 314: Tilburg (280 words)


Tilburg is 'n gemeinte en industriestad in 't midde vaan Noord-Braobant. Op 1 januari 2005 had de gemeinte 198.772 einwoeners, boemèt de stad de twiede vaan Noord-Brabant en de zesde vaan Nederland is. De einwoeners höbbe de bijnaom Kruikenzeikers; tijdens vastelaovend gebroeke de Tilburgers dee naom ouch zelf.

Tilburg is veural 'n industriestad, wie groet zöster Eindhove. De gemeinte herberg naoventrint 7.600 bedrijve die same zoe'n 100.000 arbeidsplaotse beje. Tilburg kint 'n bleujende universiteit, die sinds inkel jaore Universiteit van Tilburg hèt (in 1927 begonne es Katholieke Universiteit Tilburg, later um begriepbaar rejes Katholieke Universiteit Brabant geneump). De stad heet e gerenommerd poppodium, 013 geneump, nao 't nètnómmer vaan Tilburg. De vootbalcub Willem II kump oet in de Ieredevisie.

Tilburg heet ziech pas laot tot 'n stad oontwikkeld, zoetot 't stadsbild neet monumintaal is. Bekind is 't gemeintehoes, in neo-gotische stiel es paleis veur keuning Wöllem II gebouwd. In de statiebeurt vint me inkel wolkekrabbers, boevaan de hoegste mèt 146 meter tot de hoegste gebouwe vaan Nederland huurt.

Tilburg woort in de Middeliewe gestiech es verzameling herdgange: dörper en gehuchte die kort bijein laoge en zoe löskes 'ne groetere plaots vörmde. Later oontwikkelde ziech 'n textielindustrie, boeveur urine aon de deur woort opgehaold veur de stoffe te bleke; heiaon höbbe de Tilburgers häöre bijnaom te danke. In 1806 kraog Tilburg stadsrechte. Later in de negentiende iew, tijdens de korte regeerpeiode vaan Wöllem II, bouwde me 'n ech stadscentrum en versjeie gebouwe; de keuning kaom gere in Tilburg. Aon 't eind vaan de negentiende iew greujde Tilburg oet tot 'n echte stad vaanwege 'n sterke greuj vaan de textielindustrie, die in de jaore zesteg vaan de twintegste iew verlore zouw goon.




#Article 315: Dialek (183 words)


'n Dialek (van 't Griekse woord διάλεκτος) ies 'n variëteit van 'n sjtandaardtaal die gesjproke weurt in 'n bepaalde geografische umgeving. Taalvariëteite die gesjproke were in bepaalde sociaal umgevinge neump me sociolekte. Dialekte höbbe 'n eige fonologie, woordesjat, morfologie en syntaxis en versjille dao-in van de sjtandaardtaal en van ander dialekte. 

't Ies lestig um 'n grens te trèkke tösje de begrippe dialek en taal. Formeel en taalkundig gezeen besjtoon d'r gein versjille tösje ein taal en ein dialek. Me zou kènne zègke dat 'n taal 'n dialek ies dat 'n bepaalde sjtatus haet gekrege, bieveurbeeld doordat reigelsj zint vasgelag veur grammatica en sjpelling, de taal officieel weurt gebruuk in e bepaald land of d'r ónderwies in de taal weurt gegeve.

'n Miesversjtand euver dialekte ies dat ze ein verbastering van de sjtandaardtaal zouwe zin. 't Ies èvvel andersjum: de dialekte zint ouwer en oet de dialekte ies de sjtandaardtaal óntsjtange. 

De weitesjap die zich mèt dialekte bezig hèlt neump me dialektologie.

Op 't Belsj neump me de besjtuurstaal van de regio's Vlaandere, Wallonië en de taal van de Duutsjtalige Gemeensjap de sjtreektaal.




#Article 316: Hongarieë (645 words)


Hongarije (Hongaars Magyarország) is e land in Middel-Europa wat gaans is ingeslote in land en grens aon Oosteriek, Slovenië, Kroatië, Servië, Roemenië, de Oekraïne en Slowakije. Hoofstad is Boedapest, boe ouch de hèlf vaan de ganse bevolking woent. Aander veurnaom stei zien Debrecen, Szeged en Miskolc.

Hongarije is ingedeild in 19 provincies (megyék) en 21 stadsgeweste (megyei jogú városok).

Officieel taol is 't Hongaars. Wijer gief 't Slowaakse, Duitse en zigeunerminderhede.

De traditie wèlt tot Hongarije door Árpád gestiech is, dee de Magyare aon 't eind vaan de negende ieuw de Pannonische vlaktes in geveurd zouw höbbe. 't Keuninkriek Hongarije woort gevesteg in 1000 door Sint-Stephanus. In 't begin verleep de historie vaan Hongarije in 'n dreihooksverhawwing mèt die vaan Pole en Boheme, boebij dèks verbindinge geslote woorte mèt noe ins de paus, daan weer de keizer vaan 't Heileg Roems Riek. In 1241 vele Mongoolse legers vaan 't Riek vaan de Gawwe Horde 't land binne boebij ze väöl verweusde. 

Bitteke bij bitteke woort Hongarije e groet oonaofhenkelek keuninkriek mèt 'n apaarte Middeleuropese cultuur, sterk aon de civilisaties vaan Wes-Europa geboonde. Vaan 1458 tot 1490 regeerde Matthias Corvinus, woebij oonder dee zien regering veural Noord-Hongarije 'n artistiek en cultureel Europees centrum vaan de Renaissance woort. De Hongaarse cultuur beëinvleujde aander culture, wie 't Pools Gemenebes. Same mèt Pole en Boheme vörmde Hongarije de Visegrád-liga. Allewijl besteit 'n alliantie mèt dezelfde naom tösse Hongarije, Tsjechië, Slowakije en Pole. 

De Hoongaarse oonaofhenekelekheid eindegde mèt de Osmaanse vereuvering aon 't begin vaan de zestiende ieuw; de westeleke deile vaan Hongarije die boete dat riek bleve woorte door Oosteriek geannexeerd (de aartshertoge vaan Oosteriek woorte ouch keuninge vaan Hongarije), de oosteleke woorte 't prinsdom Transsylvanië. Nao 150 jaor naom Oosteriek mèt hölp vaan zien Christeleke boondgenote ouch de res vaan 't gebeed euver vaan 't Osmaans Riek. 

Na 't verdrieve vaan de Törke begós 'ne strijd tösse de Hongaarse edele en de Habsburgse keuninge um de besjerming vaan de rechte vaan de edele (en daomèt de otonomie vaan Hongarije). Tösse 1704 en 1711 kaom 'nen opstand tege de Habsburgers op, dee oongelökkeg aofleep. Nao 'n revolutie en börgeroorlog in 1848 en 1849, dee mèt hölp vaan de Russe oonderdrök woort, woort 't liefeigesjap aofgesjaf en woorte de börgerrechte vasgelag. 

Daankzij de euverwinninge op Oosteriek door Italië en Frankriek en later Pruse, zouw Hongarije in 1867 'n otonoom deil vaan de Donaumonarchie weure, tot dat riek nao d'n Ierste Wereldoorlog oetereinveel. Op 31 oktober 1918 sjeide Hongarije ziech van Oosteriek aof. 

In miert 1919 kaome de communiste in de regering en in april reep Béla Kun de Hongaarse Rajerippebliek oet. Dao-op veel Roemenië 't land binne en dwong 't communistisch rezjiem in augustus tot aoftrejje. In 1920 woorte verkezinge gehawwe veur 'n einkamereg parlemint; admiraal Miklós Horthy woort tot regent gekoze. Heer bleef tot d'n Twiede Wereldoorlog dictator vaan 't land. 

Horthy sloot ziech in de jaore daarteg bij Hitler aon in de houp 't nao de Ierste Wereldoorlog verlore gebeed trök te kriege. Hitler verliende 't laand inderdaad groete stökker vaan Tsjechoslowakije, Roemenië en Joegoslavië, en leet 't land daoveur actief aon de Duitse kant strije. In 1944 zat heer evels Horthy aof veur 'ne Nazi, Ferenc Szálasi, o.a. umtot dee de deportatie vaan Joede oet Boedapest tegeheelt. 

Nao d'n oorlog kaom Hongarije in de invloodssfeer vaan de USSR te ligke, en in 1948 woort dao 'n stalinistisch rezjiem gevesteg. In 1956 kaom 'n revolutie in 't land op geng, die de regering aofzat. Dao-op veel de USSR 't land binne. Väöl Hongare vlöchde nao 't boeteland. Vaanaof de jaore zesteg tot 1991 bleef 't land communistisch, veur 't groetste deil vaan d'n tied oonder János Kádár. Hongarije stoont in de jaore tachteg veuraon bij 't oontbinde vaan 't Warschaupak. In 1999 woort 't land lid vaan de NATO en in 2004 kaom 't bij de Europese Unie.




#Article 317: San Marino (267 words)


San Marino is 'n klein rippebliek umrink door Italiaans groondgebeed. 't Land is drei kier zoe klein es Liechtenstein en zes kier zoe klein es Andorra. 't Is in trèk es belastingparadies en weurt ouch dèks es curiositeit en um 't pittoresk stadsmidde door toeriste bezoch.

San Marino is ingedeild in nege gemeintes (castelli of börchte). Eder börch is e historisch stedsje. De indeiling stamp nog oet de middeliewe.

Italiaans is hiel dominant. 't Plaotselek dialek vèlt oonder de Emiliaans-Romagnoolse gróp.

San Marino claimp de ajdste rippebliek vaan de wereld te zien en de ajdste staot vaan Europa. Volgens de euverlevering woort 't land in 301 gestiech door St.-Marinus. In 't Middelieuwse Italië, wat in hiel väöl versjèllende groeter en kleiner stäötsjes verdeild waor, bleef 't langen tied oonbedreig door groete naobers. Napoleon erkinde in 1797 't stäötsje en lijfde 't neet bij Frankriek of ein vaan zien satellietstaote in. Op 't Congres vaan Wene in 1815 erkinde alle deilneumers 't.

In 1848 woort in San Marino es ierste land op de wereld gratis krankezörg ingeveurd. In 1897 woort e tractaat mèt 't inmiddels gevörmde Italië geslote. De constitutie vaan 1925 lag vas tot San Marino 'n parlemintair democratie is. In 1930 kaom oonder drök vaan Italië de fascistische partij aon de mach. In 1943 woort 't land door de Pruse bezat, en in 1944, nao liechte bombardeminte, bevrijd door de Britte. 

Tot 1957 woort San Marino geregeerd door coalities vaan de communistische (PCS) en de socialistische (PSS) partij. Daonao höbbe de christen-democrate (PDCS) de mach gehawwe, ummer in coalities mèt of de PCS of de PSS. 




#Article 318: Jaor (192 words)


E jaor is de relatieve einheid van tied die de perioëde besjrief waorin ein planeet óm zien sjter drieët. In 't algemein taalgebroek is e jaor ein in daag getèlde periode die gebaseerd is op de tied die 't de aarde kos om 1 maal rónd de zon te drieë. Volges de Gregoriaanse kalender tèlt e jaar 365 daag, verdeild euver 12 maonde en 52 waeke. In de raegel óm de veer jaar weurt dao inne daag biegetèld om te kompensiere veur 't feit dat de ómgank rónd de zón neet precies in ganse daag is te miëte. Me nump zoe'n jaor e sjrikkeljaor. De Juliaanse kalender haw inne kier in de veer jaor e sjrikkeljaor en doerde dus gemiddeld 365.25 daag (365d, 6h). De Gregoriaanse kalender haet get minder sjrikkeldaag, en doert gemiddeld 365.2425 daag (365d 5h 49m 12s).

I de astrologie en geologie weëd de periode oeë-i de eëd um de zon drieët (e joar), aagedeëd mit annum (aafgekót: a), dat litterlig: joar in 't latien beteëkent. 't Weëd doarum genoteërd mit factor: 100. E annum is de klieënste eenheed va de nieëgste annum-eenheder die mit de SI-vuurveugsele weëde aagedeed:




#Article 319: Plantkónde (117 words)


Plantkónde of botanica is de weitesjappelike sjtudie van plante. 't Is 'n tak van biologie. 
Plantkónde besjtrik 'n ganse reeks van weitesjappelike disciplines die de gruj, de reproductie, 't metabolisme, de óntwikkeling, de ziektes en de evolutie van 't plantelaeve besjtudere.

Zoeas bie anger laevesvurm in biologie, kint 't plantelaeve weure besjtudeerd op versjillende nivo's, van 't molekulaire, 't genetische en biosjeimische nivo via de organelle, celle, weifsels, organe en de biodiversiteit van ganse plante. Aan de top van dees sjaal kinne plante weure besjtudeerd in populaties, gemeinsjappe en ecosysteime (zoas in ecologie). Op edert van dees nivo's kint inne botanis zich bezighouwe mit de classificatie (taxonomie), de sjtruktuur (anatomie) of de functie (fysiologie) van 't plantelaeve.




#Article 320: Théodore Weustenraad (508 words)


Jean Théodore Hubert Weustenraad (Mestreech 1805 - Jambes, Name 1849) waor 'ne  diechter, dee sjreef in 't Nederlands, 't Frans en 't Mestreechs. 

Weustenraad woort gebore in Mestreech, es ierste kind in e gezin wat later 16 kinder zou tèlle. Ziene pap waor procureur van 't (Franse) departement Nedermaas, boevan Mestreech destieds de hoofstad waor. Vanaof 1823 studeerde heer rechte en wiesbegeerte in Luik.

In of get nao 1830 sjreef Weustenraad 'n ierste versie van De Percessie vaan Sjerpenheuvel, e satirisch gediech in 't Mestreechs euver 'ne gróp bedevaartgengers in Sjerpenheuvel. Tot zienen doed heet heer d'r aon gewèrk; 't gediech is (woersjijnelek) neet voltoejd. In 1849 storf 'r aon de cholera in Name.

Oonder invloed vaan 'ne hoeglieraar in Luik, Kinker, sjreef heer zien ierste gediechte in 't Nederlands, zoe-es 'n Vaderlandsche Lierzang boe-in heer ouch keuning Willem I bedaank veur Vredevaan en Volksgeluk. Weustenraad oogs waardering daomèt; d'r is zelfs sprake van 'n hoeglieraarsjap aon de universiteit van Utrech. Weustenraad maakde ander keuzes.

Wie 'r aofgestudeerd waor, in 1827, góng 'r trök nao Mestreech en vestigde zich dao es avvekaot. Heer kraog in deen tied liberaal ofwel vreug-socialistische ideeë. Ouch oontstónge antiregeringsgezinde sympathieë. Heer riechde same mèt medestanders 't blaad L'Eclaireur politique op, 'n anti-Holland of pro-Belsj tiedsjrif. In dee tied waor 'r hiel actief es journalis. Vlak nao de Belzje opstand in 1830, boe-in de Mestreechse burgerij zoonder aarzele veur Belsj koos, vlöchde Weustenraad, zjus wie 'n paar doezend aandere, oet Mestreech. Heer woende achtereinvolges in Tongere, es Substituut vaan de Procuräör vaan de Keuning, Luik, Krijgsauditäör, en Brussel, Griffier bij de Rechbaank. De Revue Belge. Journal scientifique philosophique et littéraire (1835-1843) vaan de Vereiniging ter bevordering en oontwikkeling van de Belzje literatuur is woersjijnelek door Weustenraad in Luik gestiech. Weustenraad oontvóng 't Iezere Kruus vaan verdeenste en woord oondersjeie es Ridder in de Leopoldsorde. Heer bleef sociaal geangazjeerde gediechte sjrieve, in 't Frans.

Wie Weustenraad storf wao heer neet minder es 'ne Belzje Nationale Diechter. De Cercle Artistique et Littéraire vaan Brussel beslisde dat ziene naom in gouwe lètters gesjreve woort in ein vaan de zaole vaan de Sociëteit. En op z'n graaf steit 'ne zuil mèt 'n boorsbeeld, gemaak door de keuning vaan de Style Empire Guillaume Neefs.

Weustenraad heet hoonderde Franstaolige verze gesjreve in de traant vaan Victor Hugo, pompeus mer stökke beter es z'n ierste Nederlandstaolige Vaderlandslievende gediechte.
't Bèste werk is z'n ode aon de locomotief; dat noe nog 't leze weerd is. In Belsj waor de ierste Europese spoorbaon aongelag en de locomotief N169 kraog zelfs de naom Weustenraad.
Le Remorqueur is dan ouch 'ne lofzaank, boe-in 't joonk Belsj zich gaans herkinde. De locomotief waor 't symbool van de veuroetgaank gewore en 't laank en krachtig gediech vaan Weustenraad davert en voonk vaan de industriële en liberale symboliek:

Symbole intelligent de force créatrice,

Du canon détrôné sublime successeur,

Héraut d'un avenir de paix et de justice,

Salut, ô noble Remorqueur!

Kiek väör vertaling in 't Limburgs: Lies van vertalinge sjtäölkes

Bekiek daoveur 't artikel De Percessie vaan Sjerpenheuvel.




#Article 321: Servië-Montenegro (143 words)


Servië-Montenegro waor vaan 2003 tot 3 juni 2006 'n losse federatie op de Balkan. 't Land grensde aon Kroatië, Bosnië-Hercegovina, Albanië, Macedonië, Bulgarije, Roemenië en Hongarije en laog aon de Adriatische Zie. 't Land waor in 2003 oontstande es veurtzètting vaan 't aajd Joegoslavië, perceizer gezag vaan 't verkleind Joegoslavië vaan nao 1992. Veur de naomsverandering waor gekoze naotot 'n staotshervörming de federatie tösse de twie len väöl losser had gemaak.

Op 3 juni 2006 verklaorde Montenegro ziech oonaofhenkelek. In dezelfde maond volgde internationaal erkinning, op 15 juni vaan Servië, zoewie lidmaotsjap vaan de VN.

Oonder d'n eine federaole president stoonte twie volweerdege rippublieke, mèt hunnen eige president, regering en parlemint: Servië en Montenegro. Servië kós twie otonoom gebeje: Vojvodina en Kosovo. Kosovo waor al sinds 1999 'n protectoraot oonder de VN; de facto had de Servisch-Montenegrijnse regering dao niks euver te zègke.




#Article 322: Breda (212 words)


Breda (Braobants: Brédao) is 'n stad in de provincie Noord-Braobant. Mèt 167.908 einwoners op 1 januari 2005 is 't de derde stad vaan Noord-Braobant en de negende vaan Nederland. De vastelaovendsnaom vaan Breda is Kielegat.

Breda functioneert es verzörgingscentrum veur Wes-Braobant. 't Karakter is minder industrieel es dat van Tilburg. Breda hoesvès de Keuninklike Militair Academie (KMA) en 'n arrondissemintstribunaal. 't CSM-sókkerfebrik is in dees stad gevesteg.

Breda heet 'n good bewoerd historisch centrum, mèt es veurnaomste bouwwèrk de Groete Kèrk. Aon de Merret stoon inkel markante gebouwe, wie 't stadhoes. 't Begijnhof geneet ouch bekindheid.

Breda, Brei A, ligk aon de samevleujing vaan Mark en Aa, boedeur de stroum (Aa) hei inderdaod väöl breier weurt. Op dees plek oontstoont in de twelfde iew 'n nederzetting, die in 1125 veur 't iers geneump weurt. In 1252 kraog 't stadsrechte, en in de volgende iewe bleef 't greuje. In 1403 woort de Baronie van Breda gestiech, e gebeed mèt Breda es centrum, geïnspireerd op de Meierij van de Bosj. Tijens d'n Tachtegjaoregen Oorlog woort de stad neet minder es drei kier door de Staotse legers vereuverd: in 1572 bij 't begin vaan d'n Opstand, in 1591 (door de lis mèt 't Törfsjip vaan Breda) en in 1637. De bevölking bleef evels gooddeils katheliek.




#Article 323: Bung (196 words)


Bung (Nederlands Bunde) is 'n kern bie de Geul en 't Julianakanaal in de gemeinte Meersje in Nederlands Limburg. Tot 1982 waor 't 'n zelfsjtandige  gemeinte.
In vreuger jaore ouch waal Bundt, Bunn, Bunna (Latien), Buonde en Bonde geneump. In 2014 haet Bung 5.817 inwonersj. 

De gehuchte en buurtsjappe 

In naovolging van Het Dorp (in Arnhem) is in Bung de tjwiède woongemeinsjap veur lichamelik gehandicapte, Geuloord geboed. Ouch boete 't terrein van Geuloord zin noe woninge, woavan de bewoonersj oondersjteund weure in 't kader van Begeleid Zelfsjtandig Wone.

Bun kraog op 5 oktober 1935 vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind, wat ziech zoe liet besjrieve:

De twie deile vaan 't waope stoon veur Valkeberg en Gebrook, hiere vaan Bung respectievelek veur en nao 1626. Agnes is de petroenheilege; 't lam (Gaods) is häör attribuut (sprekend: agnus - Agnes), meh volgens Sierksma (1962) ouch 'n verwijzing nao d'n Allerheilegste Verlosser, aon wee de vreuger dörpskèrk waor gewijd. 't Kaom al veur op aw zegele vaan 't dörp.

Bung greujde 't groetste deil vaan zie bestoon gestiedeg. Vaanaof 1960 zuut me de gemeinte oetgreuje tot 'n veurstad vaan Mestreech.

(v1830=100)

Greun: Gemeinte Bung
Blauw:Provincie Limbörg




#Article 324: Apeldoorn (393 words)


Apeldoorn is 'n plaots mèt steidelek karakter in de provincie Gelderland, aon de rand vaan de Veluwe. De gemeinte Apeldoorn besleit e groet deil vaan dit Nationaal Park en is ein vaan de groetste vaan Nederland. Nao gruutde is Apeldoorn de èlfde stad vaan 't land en de twiede vaan de provincie, nao Nijmege. De gemeinte had op 1 januari 2005 155.945 einwoeners. Boete de stad Apeldoorn kint de gemeinte de kèrne Assel, Beekbergen, Beemte-Broekland, Hoenderloo, Hoog Soeren, Klarenbeek (gedeiltelek), Lieren, Loenen, Nieuw-Milligen, Oosterhuizen, Radio Kootwijk, Uddel, Ugchelen, Wenum-Wiesel en Woudhuizen. Väöl vaan die kèrne ligke op de Veluwe en zien neet mie es gehöchte, vaanwege de oonvruchbare groond vaan dit gebeed.

Apeldoorn heet 'n verzörginsfunctie veur 'n derde vaan Gelderland, veur de Veluwe en e gebeed t'n ooste devaan, tot in Euverijssel. De bekinde verzekereer Centraal Beheer (Even Apeldoorn bellen) is hei gevesteg. De bevolking behuurt veur 't groetste deil tot de hoeger middelklasse; industrie is vaan relatief gering beteikenis. 't Paleis 't Loo en de primate-zoölozjiek Apenheul trèkke väöl binnelandse bezeukers.

Umtot Apeldoorn pas laat oontwikkeld is kint 't wieneg aw gebouwe. 't Aajd raodhoes is de meujte weerd, zjus wie de neogotische Groete Kerk.

Apeldoorn heet 'n ope bebowwing mèt väöl losstaonde hoezer en groete parke, wat es stad mèt väöl bourgeois inwoeners neet verwoonderlek is. Wijer zien dao ouch väöl stadsparke; me sprèk wel vaan Greun stad. T'n weste vaan Apeldoorn ligk de Veluwe, e bosriek gebeed mèt 'n florissante fauna. Ouch ligk Paleis Het Loo, de boeteplaats vaan keuningin Wilhelmina, in dees gemeinte; de keuninklike femilie stèlt 't ope veur publiek.

Roond 792 al weurt Apeldoorn geneump es Appoldro; daan moot 't al 'n boeteplaots (villa) gewees zien. Beteikenis es industrieoord kraog 't, wie ziech in de vreugmodernen tied tot centrum vaan de pepierverwèrking oontwikkelde; 't dörpke greujde snel meh kraog gein stadsrechte. 't Loo woort in 1684 door Stadhawwer Wöllem III gekoch. Nao 1800 góng de industrieel beteikenis vaan Apeldoorn achteroet, al kaom in 1869 't Apeldoorns Kenaal veerdeg, boemèt de stad via d'n IJssel verboonde woort mèt de Zuiderzie. Nao d'n Twieden Wereldoorlog greujde 't oet tot 'n stad vaan nationaal beteikenis, mèt ouch volkser wieke wie De Maten en Zevenhuizen. In 2009 voont tijdens 'n Keuninginnedaagvering 'ne mislökden aonslaag op de leje vaan 't Keuninklek Hoes plaots, boebij, mèt d'n daoder zelf, zeve lui umkaome.




#Article 325: Geul (390 words)


De Geul ies 'n rivier in Belsj en Nederland. De Franse naam veur de Geul ies Gueule. 
Ander plaatselike name zint: Guuël en Gäöl.
De naam zou kènne sjtamme van de waternaam Gulia (908) of van 't Fins kulju (plas). Ouw benaminge zint: middelned. goele (moeras), middelhd. gülle, Gullo (922), Guel en Goel (15e ièw in Valkeberg) en Gule. Geul beteikent sjmaal water, watergank, göt, vaargeul 

De Geul óntsjprink bie de Duutsje grens in Belsj, vlakbie Aoke, in 't gehöch Lichtenbusch (gemeinte Raeren). In de kelder van de boerderie Het Todtleger bevink ziech de brón die me besjouwt es de oarsjpróng van de Geul. Nao óngevaer 20 km kump de Geul bie Cottesse Nederlands Limburg binne. Ze mondt oet in de Maas bie 't Voelwames (Voulwames) in de buurt van Bung en Ittere.

De Geul ies 58 km lank en 't totaal verval ies óngevaer 250 m. De Geul sjtruimp langs en door de volgende dörper: Moresnet, Sippenake, Kelmis, Cottesse, Ièpe, Mechele, Partij, Wittem, Gulpe, Wielder, Keuteberg, Sjin op Geul, Oud-Valkeberg, Valkeberg, Houtem, Geulem, Meersje, Raotem, Waert, Bung en 't Voelwames.

Aan de Geul liegke volgende watermeules in: Ièpe, Höfke, Euvergäöl, Wittem, Gulpe (2), Wielder, Oud-Valkeberg, Valkeberg (3), Geulem, Meersje en Raotem.

De Geul haet 130 ziebeke. 't Geuldal ies de sjtreek woa-door ze sjtruimp.

De veurnaamste ziebeke zint 

Wiejer zint d'r nog 'n aantal beke die in de Geul oetmonde, zoawie 

 

Vlakbie Moresnet liek 'n sjpoorweegviaduk van 1153 maeter lank en 52 maeter hoag euver 't Geuldal. Dit waor 'ne tied lang de groatste sjpoorweegbrök van Belsj.

De Geul ies e gereguleerd water gewore. Hiedoor zint 'n aantal kènmerke van van 'ne natuurlike sjtruim verdwene. Mèt Europese subsidie weurt noe de natuurlike sjtaot van de Geul hersjtèld. De Geul maog weer häöre eige luip vinge. In 't Ingendael, e natuurgebeed bie Houtem in de gemeinte Valkeberg zint Galloways en konikspaerd oetgezat. 

Langs en in de Geul vink me 'ne veur Nederland unieke flora en fauna. Hie kómme de elrits, 
de gesjtieppelde alver en de beekforel veur. Aan de boveluip, woa kalk en zink in de grónd ziet, greujt 't zinkviuèlke. In de heuvels bie Valkeberg laef ein klein populatie gaelboekvuurkróddele. In väöl buim langs de Geul kump haamsjeut (maretak) veur.

In de Geul en de zierivierkes haet me e vösjverbod ingesjtèld van 1 oktober tot en mèt 31 mièrt.




#Article 326: Enschede (273 words)


Enschede (Nedersaksisch: Eanske) is 'n stad in 't ooste vaan Euveriesel, in de streek Twente. De gemeinte Enschede had op 1 april 2016 157.999 inwoeners, boemèt de stad de ierste vaan Euverijssel is. Ander kerne zien Boekelo, Glanerbrug, Lonneker en Usselo.

Enschede is verzörgingscentrum vaan Twente en 't aonpaolend Duits gebeed. Mèt Hengelo, Borne en 't Duitse Gronau vörmp de stad 'n agglomeratie mèt bekans 400.000 inwoeners. Enschede zie beteikenis es industriestad is aofgenome nao 't verdwijne vaan de textielindustrie. Allewijl is dao 'n technische universiteit gevesteg, zoewie e conservatorium en 'n hoegesjaol. Bij Enschede ligk ouch de Vleegbasis Twente, die allewijl geslote is.

Enschede heet e modern stadsbeeld, mèt naome door de brand vaan 1862 dee zoe good wie alle bebouwing in d'n as lègkde. De meiste febrikke zien gesloop en vervaange door woeninge of bedriefsgebouwe. De väöl aw arbeiderswieke geve de stad e typisch Interbellum-aonziech.

Enschede moot roontelum 'n donjon oontstande zien. Roond 1300 kraog 't stadsrechte, die in 1325 door de bisjop vaan Utrei bekrachteg woorte. De stad bleef oonbelangriek tot eind achtiende iew de textielindustrie opkaom; wie 't industrieel dommenant Bèlsj ziech in 1830 aofsjeide kós 't oetgreuje tot textielcentrum vaan Nederland. In 1862 góng door 'ne groete brand al bebouwing verlore.

In de jaore zesteg en zeventeg góng de textielindustrie verlore door concurrentie oet lieg-loenlen, boenao intensief revitaliseringsprojekte nudeg waore, vergliekbaar met die in Heerle. In de jaore negeteg zaoge planne veur 'n fusie mèt Hengelo en Borne tot Twentestad 't leech, die evels in 2000 aofgebloze woorte wegens teväöl oonwèl bij de bevölking. In datzelfde jaor explodeerde in de wiek Roombeek e vuurwerkfebrik, boebij 23 doeje vele.




#Article 327: Johannes Paulus II (523 words)


Zien Heilegheid Paus Johannes Paulus II, gebore Karol Józef Wojtyła (Wadowice, Pole, 18 mei 1920 - Roeme, 2 april 2005) waor vaan 1978 tot zienen doed paus, en daomèt bisjop vaan Roeme, hoof vaan de Roems-Kathelieke Kèrk en staotshoof vaan Vaticaanstad.

Paus Johannes Paulus II woort in 1920 es Karol Wojtyła gebore in 't stedsje Wadowice, in de naobersjap vaan Krakau. Laoter góng heer ouch in Krakau woene. Heer wèrkde es sjemis en had väöl contak mèt de door de Nazi's vervolgde Joede, wat häöm op väöl probleme mèt de machhöbbers kaom te stoon. In deen tied veel heer positief op door 'n groete taolekènnis, sportiviteit en talènt es toneelsjriever.

In 1946 woort heer priester, boenao heer ethica góng docere aon de universiteit vaan Krakau. In 1958 woort heer vaan dat bisdom hölpbisjop, in 1963 eertsbisjop. Heer naom deil aon 't Twiede Vaticaans Concilie. In Pole zetde heer ziech in veur de gelouvege vaan 't land, die door de communistische regering oonderdrök woorte. In 't oontstoon vaan de vakboond Solidarność heet heerv 'n groete rol gespeuld. In 1967 woort heer tot kardinaal beneump.

Wienie in 1978 paus Johannes Paulus I nao 33 daog pontificaat storf, voont me in 't Vaticaan tot 'ne relatief jonge kardinaal paus mós weure. Me koos de Poolse kardinaal, dee es charismatisch en bekind gold. Heer woort in 1981 door 'nen Törksen assassien aongesjote. Es pacifis zoch heer de maan in de cel op veur mèt häöm te praote. Sommege meine tot de USSR heitouw had opgedraoge. De paus reisde väöl: heer brak 't record vaan paus Johannes XXIII, dee um dezelfde eigensjap de bijnaom Johnny Walker had. In 1986 kaom heer nao Nederland. In de jaore negenteg kraog heer ummer mie las vaan gezoondheidsprobleme, mèt naom de Krenkde vaan Parkinson. Heer storf in 2005. Zienen opvolger waor d'n Duitser Joseph Ratzinger, dee de naom Benedictus XVI aonnaom.

De kathelieke kèrk stoont traditioneel bekind es antisemitisch. Wotyła evels heet ziech al in d'n Twieden Wereldoorlog veur de Joedse zaok ingezat. Later bezoch heer dèks leislui vaan aander religies boemèt de kathelieke kèrk laankloupende conflicte had: d'n Islam, 't protestantisme, orthodoxe kèrke, boeddhisme en zoe wijer. Daomèt zat heer de lijn vaan Johannes XXIII en aander recènte veurgengers door.

Oonder zien beleid verspreide de krenkde AIDS ziech euver de wereld. Evels verbaod heer 't gebruuk vaan condooms, dit tot groete ergernis vaan neet allein seculier lui, meh ouch vaan geluivege en zelfs vaan bisjoppe. Ouch veroordeilde heer homoseksualiteit, tot in de lier vaan de kathelieke kèrk mèt d'n duvel geassocieerd bleef, oondanks obbenuits drök oet eige gelejer.

Dees conservatief standpunte en de otoritair hajding vaan 't Vaticaan lieverde zeker ouch in Nederland väöl ergernis op; hei riechde me de progressief Ach-Meibeweging op.

Al kort nao zienen doed kloonk de roop um Johannes Paulus zoe gaw meugelek heileg te verklaore ('santo subito'), 'n proceduur die normaal väöl decennia in beslaag nump. De paus zien opvolgers Benedictus XVI en Franciscus gónge dao-in mèt: op 1 mei 2011 woort Johannes Paulus zaoleg verklaord. Op 27 aprèl 2014 (Beloke Paose) volgde zien heilegverklaoring door paus Franciscus. In dezelfde ceremonie woort ouch Johannes XXIII gecanoniseerd.




#Article 328: Slowakije (414 words)


Slowakije is e land in de Karpate, in Midde-Europa. 't Is gans door land umgeve en grens aon Pole, Tsjechië, Oosteriek, Hongarije en de Oekraïne. Hoofstad is Bratislava; wijer groete stei zien Košice en Zvolen.

Slowakije is ingedeild in ach geweste, die kraje geneump weure. Eder kraj is geneump nao zien hoofstad en wijer oonderverdeild in distrikte, die okresy heite. Daovaan zien 'rs 79.

Zuuch ouch: Lies van stej in Slowakieje.

Slowaaks is officieel taol en dominant. De dialekte vaan 't weste (wie dat vaan Bratislava) liekene relatief väöl op 't Tsjechisch, de oosteleke zien oonaofhenkeleker daovaan. Gaans in 't ooste weurt Rusyn (Roetheens) gesproke, wat 'n Oos-Slavische taol is (of 'n Oekraïens dialek) meh toch in oostelek Slowaaks euvergeit. Wijer weurt väöl Romani gehuurd en sprik 9,5% vaan de bevolking Hongaars.

In de vijfden iew vestegde de ierste Slave ziech op Slowaaks gebeed. 't Waor in de zevende iew deil vaan 't riek vaan Samo, en de proto-Slavische staot Groet-Moravië bereikde in de negende iew zien huugdepunt wie Cyrillus en Methodius 't christendom introduceerde en keuning Svätopluk 't riek good oetbreide. 

Oeteindelek woort Slowakije deil vaan 't keuninkriek Hongarije, tot de veertiende iew. In deen tied besloog 't woengebeed vaan de etnische Slowake väöl mie land es noe. Ouch waore väöl Slowaakse edele aon 't hof vaan de keuning.
 
Wie 't Osmaans Riek de Balkan begós te vereuvere versjoof 't centrum vaan 't riek nao Bratislava, wat in deen tied es Pressburg (Pressporek, Pozsony; Duitse, Slowaakse en Hongaarse naom) bekind stoont en in 1536 hoofstad woort. Tege 't eind vaan de achtienden iew verveel de invlood vaan Slowakije. 

In 't revolutiejaor 1848 perbeerde Slowakije binne de Donaumonarchie vaan Hongarije nao Oosteriek euver te stappe, wat evels neet lökde. Tot 't oetereinvalle vaan dit land in 1918 woort 't land sterk oonderdrök. 

In 1918 góng Slowakije mèt de Boheme en Moravië 't nui land Tsjechoslowakije vörme, al bestoont 'ne gans korten tied 'n oonaofhenkelek Slowaakse Raoderippubliek. In 't Akkoord vaan München oet 1938 woort Tsjecho-Slowakije op las vaan Hitler oontbonde en woort Slowakije 'n apaarte rippubliek, oonder sjerpe control vaan nazi-Duitsland. 't Land woort in 1945 door de Russe bevrijd, die Tsjecho-Slowakije nui stiechte, 't land bezat hele en 't deil lete oetmake vaan 't Warschaupak. 

Nao de vreidzaome Fluwele Revolutie vaan 1989 woort Tsjecho-Slowakije oontboonde, gooddeils tege de wèl vaan de Slowake, wat op 1 januari 1993 in effek trooj. In mei 2004 trooj 't mèt nege ander len touw tot de EU.




#Article 329: Tsjechië (301 words)


Tsjechië is e land in Midde-Europa dat gans door ander len umgeve weurt, en wel door Pole, Duitsland, Oosteriek en Slowakije. Hoofstad is Praog, dewijl aander veurnaom stei Brno, Liberec, Ostrava en Pilsen (Plzen) zien. 't Land besteit sinds 1993 en is de leste jaore es vakantieland veur Wes-Europeane in gebruuk gekoume.

De inwoeners vaan Tsjechië zien de Tsjeche.

Tsjechië besteit oet 13 kraje (geweste), en e hoofstedelek distrik. De kraje, met hun hoofstei, zien:

Tsjechië kaom in de late negende iew op wie 't gebeed door de Premysl-dynastie vereuverd woort. Laank bleef 't keuninkriek vaan de Boheme 'n veurnaom lokaal mach, meh intern konflikte wie de Hussietenoorloge en extern wie d'n Daartegjaoregen Oorlog hadde 'n verweustend effek op 't land, dat daan oonder de Habsburgers kaom en vaanaof de negentiende iew deil góng oetmake vaan de Donaumonarchie. 

Naotot dit land in 1918 ineinstortde gónge de Tsjeche mèt hun naobervolk de Slowake de nui republiek Tsjechoslowakije vörme. Dit land bevatte 'n groete Duitse minderheid, zoetot 't land in 1938 op las vaan Hitler bij 't Akkoord vaan Muunsje oontboonde woort. Slowakije woort oonaofhenkelek, Tsjechië woort e jaor later verdeild in 't Protectoraat Boheme-Moravië en Sudetenland, de door Pruse bewoende boeteste sjèl vaan Tsjechië, die bij Duitsland geveug woort. 

Nao d'n Twieden Wereldoorlog woort Tsjechoslowakije door Stalin obbenuits gevörmp en in 't Warschaupak gezet. 't Rezjiem dao gedroog ziech neet gans es marionette vaan Moskou: in 1968 begós dao 'n periode vaan beperkde vrijheid, die de Praagse Lente genump weurt. De USSR veel 't land dao-op binne en installeerde weer 'n orthodox-communistische regering.

In 1989 begós de Fluwele Revolutie, boedoor Tsjechoslowakije oet de Sovjetrussische invloodssfeer kaom. Op 1 januari 1993 splitsde 't land ziech in twie deile. In 1999 woort Tsjechië lid vaan de NATO, en in 2005 ouch vaan de EU.




#Article 330: Vaticaanstad (152 words)


Vaticaanstad is de staatkundeg entiteit die 't Vaticaan belichaamp. Vaticaanstad ligk umslote in Italiaans gebeed; 't besteit oet neet mie es e deil vaan de stad Roeme, en wel oet de Sint-Pieterskèrk, de Vaticaanse Musea, de Vaticaanse Hove en ander pontificaal vertrèkke. Al einwoeners zien functionarisse vaan 't Vaticaan, geinen is dao gebore. Staotshoof is de paus. Vaticaanstad is 't kleinste land op Eerd.

De meiste bewoeners, väöl entans, koume oet Italië en alle spreke Italiaans. De kèrktaol Latien is ouch officieel; daomèt is Vaticaanstad 't eineg land boe 't Latien zoe'ne status heet.

Vaticaanstad is historisch gezeen de veurtzetting vaan de Kèrkeleke Staot, dee in 1870 te groonde góng wie 't nui keuninkriek Italië 't gebeed vereuverde. Dees annexatie woort door de kèrk neet erkind. In 1929 losde Benito Mussolini dit probleem op door mèt Pius X 't Verdraag vaan de Laterane te teikene. Dat verdraag markeerde de stiechting vaan Vaticaanstad.




#Article 331: Zwitserland (359 words)


Zwitserland, historisch wel Zweitserland (Schweizerische Eidgenossenschaft, Confédération suisse, Confederazione Svizzera, Confederaziun svizra, Confoederatio Helvetica) is 'n land in de Alpe, gaans door land umslote en grènzend aon Duitsland, Frankriek, Italië, Oosteriek en Liechtenstein. Hoofstad is 't relatief klein Bern; aander stei zien Basel, Lausanne, Thun, Zjeneef en Zürich. 't Land steit boete de EU en heet 'n reputatie es neutralen en zörgvuldege staot.

De inwoeners vaan Zwitserland zien de Zwitsers.

Al kint Zwitserland gein centripetaal nationalisme, 't is opgedeild in kantons die hiel väöl zelf beslisse; 't land heet gein staotshoof, inkel 'ne federale raod. De 26 kantons zien:

Zwitserland kint veer officieel taole: Duits, Frans, Italiaans en Reto-Roemaans. De volkstaol vaan alle Duitstaolege is Hoegalemannisch. De Franstaolege spreke vanaajds Occitaans, allewijl evels dèkser (Noord-)Frans. Veur offesjeel opsjrifte in ein taol, wie op poszegele en munte, weurt Latien gebroek.

Zwitserland woort in de aajdheid door de Keltische stamme vaan de Helvetiërs bewoend. Tijens zien sleeg tege de Helvetiërs heet Caesar 'n groete slachting oonder hun aongeriech. Nao de volksverhuizinge raakde 't land groetendeils door Germane, en wel Alemanne, bevolk.

In 1291 riechde de kantons Uri, Schwyz en Unterwalden de Zwitserse Eidgenootsjap op. Die greujde door de iewe oet tot 'n de facto oonaofhenkeleke bergrippebliek. Zoe woorte zoewel de Habsburgers es de Bourgondiërs verslage. In de zestiende iew oontstoonte in Zwitserland twie vörm vaan prottestantisme: de lier vaan Calvijn en die vaan Zwingli. De lèste woort in 't noorde de dominante religie. In 1648 woort Zwitserland, tegeliek mèt Nederland, bij de Vree van Munster erkind es oonaofhenkeleke staot.

In 1798 vele de Franse Zwitserland binne, dat in 1803 door Napoleon tot keuninkriek woort oetgerope. 't Congres vaan Wene herstèlde Zwitserland in zienen awwe vörm. In 1847 braok 'ne börgeroorlog oet tösse prottestante en kathelieke. Zwitserland bleef neutraal in zoewel d'n Iersten es d'n Twiede Wereldoorlog. 't Trooj in 1920 touw tot de Volkerbond, meh nao WOII neet tot de Vereinegde Naties. 't Land kaom nao 1950 es conservatief bekind te stoon, doordat belangrieke beslissinge vaanaaf daan bie referendum weure genaome of aafgewaeze: pas in 1971 krege vrouwlui stumrech, en 't doorde tot 2003 ietot Zwitserland lid woort vaan de VN. 




#Article 332: Bernhard Schlink (134 words)


Bernhard Schlink (Großdornberg, 6 juli 1944) ies 'ne Duutsje sjriever en juris. 

Schlink greujde op in Heidelberg en sjtudeerde dao rechte. In 1975 promoveerde hae. Saer 2004 ies hae professor in de rechsgesjiedenis aan de Humboldt Universiteit in Berlien.

Zien carrière es sjriever begoes mèt 'n serie detective-romans mèt es hoofpersoon Selb, 'ne naam dae aafgeleid ies van 't Duutsj woord veur zelf. In 1995 publiceerde hae Der Vorleser (De veurlezer), 'ne deils autobiografische roman. 't Book geit euver 'ne tienerjóng dae 'n relatie haet mèt 'n ouwer vrouw die innins verdwient, meh die hae weer truukzuut es 'r es rechtesjtudent 'n zaak euver oorlogsmisdade biewoont. 't Book woort 'ne bestseller en woort in 35 tale vertaald. 't Kreeg versjillende literair pries, ouch boete Duutsjland. In 2000 kaom 'n collectie korte verhaole oet, Liebesflüchten.




#Article 333: Willem Kloos (692 words)


Willem Kloos (6 mei 1859 - 31 mièrt 1938) waor 'ne Nederlandse diechter en 'ne belangrieke vertegewoordiger van de Tachtigersj.

Willem Johannes Theodorus Kloos woort gebore in Amsterdam es zoon van de sjnieder Johannes Kloos en Anna Cornelia Ameise. Zien moder sjtorf in 1860. Johannes Kloos hertrouwde in 1861. Vanaaf 1879 sjtudeerde Willem Kloos klassieke lèttere aan de Gemeintelike Universiteit van Amsterdam en behaolde ziene kandidaatstitel in 1884. In ziene sjtudentetied lièrde hae Jacques Perk kènne, van wae 'r de gediechte nao Perks doad oetgaof. De inleijing die Kloos sjreef bie dees oetgaaf (1882) ies later goon gelle es manifes van de Bewaeging van Tachtig.

Kloos debuteerde in 1880 in 't tiedsjrief Nederland mèt 't gediech Rhodopis. Kloos zien gediechte oet de jaore 80 van de 19e ièw woorte beïnvlood door de Ingelsje diechter Shelley.

In 1885 riechde hae same mèt Frederik van Eeden, Albert Verwey, Frank van der Goes en Willem Paap 't tiedsjrief De Nieuwe Gids (De Nuje Gids) op. In diet tiedsjrief publiceerde Kloos 'n serie literair kronieke, die same e beeld geve van zien poëtica. Hae lèk hiebie de naodruk op 't op 'n perseunlike meneer weergeve van emoties door d'n diechter. 'n Väöl geciteerde oetsjpraok van Kloos ies dat de kuns 'de aller-individueelste expressie van de aller-individueelste emotie' moet zin. Vörm en inhoud zint veur häöm neet te sjeije; 't geit um l'art pour l'art (kuns um de kuns). Veur 't besjrieve van wat 'r veult in ziene zièl haet 'ne diechter twiè miedele: klankexpressie en beeldsjpraok. Kloos vong dat eder uniek geveul 'n eige beeldsjpraok moos höbbe. Mèt dees visie zat Kloos ziech aaf tege de generatie van dominee-diechtersj wie J.J.L. Ten Kate, Nicolaas Beets en Bernhard ter Haar, die in zien ouge hoeselike poëzie vol clichés maakde. 

Ouch publiceerde Kloos väöl van zien sonnette in De Nieuwe Gids. Dees sonnette were algemein besjouwd es Kloos' bèste literair werk en es karakteristiek veur de opvattinge van de Tachtigersj. De gediechte besjrieve de geveules van de diechter en de wieselinge in zien sjtumminge. De beroemste diechreigel van Kloos ies waarsjienlik waal:

Aan 't ing van 1885 sjreef Kloos same mèt ziene goje vrund Albert Verwey e lank verhaolend gediech mèt de titel Julia. Een verhaal van Sicilië. 't Waor gesjreve in de ouwerwètse, romantische sjtiel in de trant van Beets, woa zie ziech tege verzatte. Ze publiceerde 't ónder 't pseudoniem Guido. 't Gediech waor bedoeld es grap en deende um de literair recensente van daen tied veur de gek te houwte. De actie sjlaagde, hoewaal 't veur hun belangriekste tiedsjrief, De Gids, neet reageerde. In hun brochure De onbevoegdheid der Hollandsche literaire kritiek maakde Kloos en Verwey bekènd dat 't 'n grap waor gewaes.

Ouch in 1885 sjreef Kloos ónder de naam Sebastiaan Slaap 'n veurwoord bie de bundel Grassprietjes of Liederen op het gebied van Deugd, Godsvrucht en Vaderland door Cornelis Paradijs (Frederik van Eeden). Deze bundel waor 'n parodie op de poëzie van de dominees.

In de jaore 90 van de 19e ièw begoeste versjillende diechtersj ziech te verzètte tege 't individualisme en 't kuns um de kuns-princiep van Kloos. Zie wolle 'n miè op de maatsjappie geriechde, sociaal poëzie. Ouch binne de oorsjprunkelike bewaeging van Tachtig kaom 't tot ruzies. Van Eeden en Van der Goes dachte dat 't socialisme verbetering koes bringe, wiel Kloos en Van Deyssel dachte dat 't socialisme de kuns tot nivellering zou bringe. Kloos bleef bie zien oorsjprunkelike ideale en trok ziech truuk um poëzie te sjrieve. In zie perseunlik leve kreeg Kloos 't ouch lestiger; hae begoes te drinke, kreeg las van psychoses en sjreef sjelsonnette. In 1894 versjeen De Nieuwe Gids tiedelik neet, meh later ging 't blaad toch weer door.

In 1896 kaom Veertien jaar literatuurgeschiedenis oet, 'ne bundel mèt Kloos zien literair kritieke. In 1900 trouwde hae mèt Jeanne Reyneke van Stuwe, 'n sjriefster. Kloos ziene invlood waor doe al väöl minder gewore, meh hae bleef gediechte publicere in De Nieuwe Gids en zou tot ziene doad in de redactie blieve.

Op 3 mièrt 1935 kreeg Kloos 'n ièredoctoraat aan de Universiteit van Amsterdam.

Hie volg 't gediech Van de Zee, gepubliceerd in 1888.




#Article 334: William Shakespeare (285 words)


William Shakespeare (Stratford-upon-Avon, geduip 26 april 1564 - aldao 3 mei 1616) waor 'nen Ingelsen diechter en bunesjriever. Heer weurt algemein gezeen es de groetste sjriever vaan de Ingelse taol, jeh dèks es de groetste sjriever op Eerd. Heer sjreef zoewel komedies es tragedies en in bei zjanres excelleerde heer; wijer sjreef heer twie lang verhaolende gediechter en versjeie körter gediechter, boe-oonder 154 sonnette. Zie vermoge veur algemein geaccepteerde wierdes oonnaovolgbaar te verklanke in oonsterfeleke citate en 't verheffe vaan 'n sumpel intriezj tot e literair meisterwèrk door inkel taolgebruuk (wie in Romeo en Zjuljet) make häöm tot de zoegeneumde Prins der diechters. Skakespeare waor 'ne mèèster in de retorica, in 't biezeunder in de satire.

Shakespeare wort in 1564 gebore es zoon vaan wantemaker John Shakespeare en Mary Arden. Umtot ziene vaajer hoeggeplaotsde posities in 't gild bekleide, kós William nao de Latiense Sjaol. Sommege biograve mienge dat-e 'n keend van Elizabeth waor.

In 1582 trojde heer de ach jaor awwer Anne Hathaway. Hun ierste keend woort 't volgend jaor gebore.

In de jaore negenteg vaan de zestiende iew maakde heer opgaank in de Londese theaterwereld. Heer wèrkde dao neet allein es oteur, meh ouch es acteur, en woort oeteindelek de baas vaan 't buunverbond The Lord Chamberlain's Men, tot in opdrach vaan deen edelman acteerde, meh door zien gooj reputatie ouch bij de keuning optrad; keuning Jacob I naom ze in 1603 es The King's men aon.

In 1611 trok heer ziech trök op e landgood. Oet zien lèste weke in 1616 is bekind tot de verloufde vaan zien dochter veur 't geriech kaom.

Inkel biografe meine, vaanwege 't sjaars materiaal, tot d'n diechter, acteur en buunsjriever Shakespeare mesjiens neet dezelfde mins waor.




#Article 335: J.R.R. Tolkien (439 words)


John Ronald Reuel Tolkien (Bloemfontein, 3 januari 1892 - Londe 2 september 1972) waor 'ne Britse filoloog en sjriever vaan fantasy-romans. Zien merites ligke dao-in, tot heer, door absoluut te excellere, in e zjanre wat door critici neet es literatuur weurt gezeen toch werke wis te sjaope die algemein gewaardeerd weure en die me dèks bij oetzundering toch tot de literatuur rekent. Zien beuk The Hobbit, The Lord of the Rings en The Silmarillion weure hiel väöl geleze en de figure oet zien fantasiewereld zien begrippe gewore in de daogelekse spreektaol.

Tolkien woort in 1892 in de Oranje-Vrijstaot, daan nog zelfstendeg, gebore, es zoon vaan Arthur Tolkien en Mabel Tolkien-Suffield. Heer had ei broor. Mèt drei jaor góng heer nao Ingeland veur e femiliebezeuk; wie ziene vaajer in Zuid-Afrika storf bleve ze dao evels. Al vreug begós zien moojer häöm en zie broor privéles te geve, ouch in Latien, wat Tolkiens levelingsvak woort.

In 1904 storf zien ma en es wees woort heer oondergebrach in 't katheliek Birmingham Oratory. In zien puberteit begós heer 'n groete interesse veur kuns te oontwikkele en lierde heer väöl taole, boe-oonder Fins, wat de veurnaomste inspiratiebron zouw weure veur de elfetaol Quenya. Heer raakde verwikkeld in 'n romantische leefde veur Edith Bratt, die zien inspiratie waor veur de elf Lúthien en boemèt heer in 1916 trouwde. Ze zouwe veer kinder kriege. In 1915 studeerde heer aof aon de Universiteit van Oxford; in 1915 en 1916 voch heer in d'n Ierste Wereldoorlog.

Nao nog e paar jaor bij 't Oxford Dictionary of English language gewèrk te höbbe woort heer in 1920 lector in Leeds en in 1925 beneump tot professor te Oxford. Dao bleef heer docere tot zie pensioen in 1959, boenao heer tot zienen doed bleef sjrieve euver Middel-Eerd.

In 1937 bouwde heer um de väöl kunstaole die heer bedach had 'n fantasiewereld en 'n verhaol: The Hobbit. 't Verhaol waor oorspronkelek veur zien kinder bedoeld, meh wie heer 't oetgaof, bleek 't nog mie gepas veur volwassene. Zienen oetgever vroog daan ouch um e vervolg. De perfectionistische Tolkien werkde dat vervolg ummer wijer oet, tot de doezend pazjena's tellende roman The Lord of the Rings in 1954 en 1955 in drei deile woort oetgegeve.

In de jaore zesteg woorte de beuk immens populair, veural oonder studente, en Tolkien werkde intösse aon verklaorende gesjrifte euver de taole en historie vaan 't land. Ouch sjreef heer 'nen daarde roman euver 't land: The Silmarillion. Dit is gei vervolg op The Lord of the Rings meh speult väöl ieder. Heer leet 't book bij zienen doed oonaofgemaak achter; ziene zoon Christopher Tolkien maakde 't aof.




#Article 336: Roald Amundsen (251 words)


Roald Engelbert Gravning Amundsen (Hvidsten, bij Oslo, 16 juli 1882 - Noordzie, 18 juni 1928) waor 'ne Noorse exploreur vaan poolgebiede. Heer is vaandaog d'n daag veural bekind um 't es ierste bereike vaan de geografische Zuidpool op 14 december 1911.

Roald Amundsen woort gebore es telg vaan 'n veurnaom Noorse sjeepveertfemilie. Nao 'n neet aofgemaakde medicijnestudie besloot heer exploreur te weure. Vaan 1897 tot 1899 naom heer deil aon de Bèlsje expeditie van Adrien de Gerlache nao 't Zuidpoolgebeed. In 1903 leide heer zelf 'n expeditie, en wel door 't Noordwestelek Poolkenaal. In 1905 trok heer door Alaska, boe heer de gewuundes en euverlevingsmethodes vaan de Eskimo-bevölking bestudeerde.

Dit alles doog heer es veurbereiing veur 'n expeditie nao de geografische Noordpool; wie heer evels huurde tot Robert Peary en Frederick Cook (dee heer nog kinde vaan de Bèlsje expeditie) de Noordpool bereik hadde besloot heer, zoonder dat bekind te make, nao de zuidpool te trèkke, boe ouch Robert Falcon Scott opaon góng. Heer leet dat de bemanning pas ter huugde vaan Madeira wete; ederein góng akkoord. Op 14 januari 1911 bereikde heer de Iessjol van Ross. Op inkel plaotse roond de 80° Z.B. leet heer depots achter; mèt veer men bereikde heer op 14 december de Zuidpool, boe ze e bereech achterlete veur Scott, dee pas eine maond later aonkaom. In miert 1912 kaom heer wier boete Antarctica, boe heer vaanaof zie sjip kós telegrafere. Zoewel op de heen- es op d'n trökweeg had heer good wier en weineg tegeslaag.




#Article 337: Sjtröch (128 words)


Sjtröch (Nederlands: Strucht) is e gehuch in de gemeinte Valkeberg in Zuud Limburg. Sjtröch lik aan d'r provinciale waeg tösje Oud-Valkeberg en Sjin op Geul en weurt tegewoordig dèks besjouwd es 'n ónderdeil va Sjin. 

In 1383 woort Sjtröch verhaeve tot 'n eige hièrlikheid. D'r hièr va Kesjtièl Sjaloen neumde zich hièr va Sjtröch. Bis 1795 waor Sjtröch 'n hièrlikheid. Ónder Napoleon kaom Sjtröch bie 't kanton Valkeberg, meh vanaaf 1800 woort 't 'n zelfsjtendige gemeinte.  
Op 1 januari 1878 huèrt 't gehuch bie de gemeinte Sjin op Geul, die later opgeit in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. 

Ziewaeg in Sjtröch zint:

Wiejer door geit de grach euver in 'n gröb of holle waeg, richting Sjuèlder en Ingber. Aan 't ing van de beboewing lik d'r Soesberg.
 




#Article 338: Mythologie (289 words)


Mythologie is de studie nao 't gans lichaam vaan mythes en legendes tot 'n zeker civilisatie kint. Ouch weurt de term mythologie gebruuk veur 't complex vaan mythes en legendes zelf.

'n Mythe moot aon e paar eise voldoen. Einerzijds moot ze irrationeel zien in 't leech vaan de wetensjappeleke methode, aanderzijds moot de mythe 'n verklaoring zien veur 't oontstoon vaan de wereld of veurnaom zake in de wereld, en mèt aander mythes oet dezelfde mythologie e complex vörme. Zoe weure vaan mythes oondersjeie:

De mitste volkere, es 't neet alle zeunt, haant 'n mythologie. In d'r romantische 19de ieëw waoërte in 't kader van d'r opkoms van de nationaal sjtaote väöl nuuj mythes gemakt, die d'r èège sjtaot moese legitimere. Soms geunt die mythes wiet in de gesjiedenis truuk en ze haant dik, bies op d'r daag va huuj, 'ne groeëte, mae irrationele invloed op polletiek handele. Anne Morelli, 'n Belzje historica, sjreef en redigeerde De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië, 1996 oeë-in de hardnekkigste mythen oontrafelt werre en naeëve hun historische (oon)woeërhèèd geplaatsjt werre. 't Umvangrieke oonderzeuk waoërt op 't Belsj vöral dör extreem-rechs verguisd, zjuus wie och de sjriefster, die waoërt gezag: Haow va Belsj of vertrèk. 

In de christeleke besjrijving zien de ierste sjapiters vaan Genesis mythisch. De res vaan de Biebel is of wel historisch (wie de beuk 1 Keuninge en 2 Keuninge), of legendarisch (wie Exodus), of lyrisch (wie 't Hoegleed) of wel sumpelweeg instructief of filosofisch (wie Spreuke). In de meiste religies heet mythologie 'n plaots; gemeinlik heet die in de religies die es hoeg-oontwikkeld weure gezeen minder belaank es in de primitief religies.

Veur us bekinde mythologieë zien de Griekse mythologie en de Germaanse mythologie.




#Article 339: Biebel (6547 words)


De Biebel is 't heileg book vaan 't christendom. 't Is 'n verzameling gesjrifte die veur e deil in de Joedse traditie oontstande zien (Aajd Testamint) en veur e deil roontelum Zjezus en de vreug Christene speule (Nui Testamint). Veural binne protestantse genootsjappe is 't book väöl vertaold en weurt 't dèks door geluivege geleze. 't Book weurt ouch, boete de kónteks vaan 't geluif, um zien literair en cultureel beteikenis geleze.

De Biebel is verdeild in zoegenaomde beuk: in lengde variërende deile die dèks ein episode of oonderwerp besloon. De term geit trök op de vreuger praktijk, wie de teks op bookrolle woort gesjreve die inderdaod apaart bewoord woorte. Dit verklaort ouch boeveur sommege doorlopende verhaole euver twie beuk verdeild zien: ze pasde neet op eine bookrol. Ouch verklaort dit de naom: 't Aajdgrieks βιβλία biblia, miervoud vaan βιβλίον biblion 'book'. De beuk zien verdeild in sjapiters, en die weer in veerze. Es me de Biebel citeert, deit me dat gemeinelek zoe:

Iers neump me dus 't book boe 't citaot oet kump, daan e dobbel ciefer. 't Ierste getal daovaan steit veur 't hoofstök vaan 't betrèffend book, 't getal nao d'n dobbele punt veur 't specifiek veers. De sjapiter- en veersnommers weure sinds iewe dudelek in de Biebelteks aongegeve.

Beuk die verneump zien nao hun hoofpersoen kinne twie naome höbbe. Dit hèlt verband mèt de versjèllende vertaolinge die de kathelieke kèrk door de jaore heer heet gebruuk. Awwer lui, die nog mèt de Biebel vaan Beelen en/of de Canisiusbiebel zien opgegreujd, kinne de gelatiniseerde naome. Sinds de Willibrordsbiebel gebruuk me ouch in de kathelieke kèrk de Hebreeuwse naome. Zuug oonder veur mie details.

't Aajd Testamint is vaan juudsen oersprunk. De canonieke beuk neump me in 't joedendom d'n Tanach (Hebreeuws תַּנַךְ); in die religie is dat de ganse Biebel. Nog aander gesjrifte oet Hebreeuwse krink weure neet door de joede en prottestante, meh wel door aander kèrke erkind en geleze. In de kathelieke kèrk sprik me vaan de deuterocanonieke beuk. Nog aander beuk weure zelfs neet door de roems-kathelieke erkind, meh vinde in aander genoetsjappe wel acceptatie. Biebelbeuk die me neet es canoniek accepteert weure apocrief geneump.

Me kin de biebelbeuk in diverse grope verdeile:

In de kathelieke kèrk hèlt me traditioneel 'n aander indeiling en 'n aander volgorde vaan biebelbeuk aon es in de prottestantse kèrke. Dit heet te make mèt de Septuagint, de Griekse vertaoling die vaan groet belaank is gewees veur de ierste christene. In d'n Tanach is de volgorde nog weer aanders. Hei-oonder is de kathelieke indeiling gedeiltelek aongehawwe. De deuterocanonieke beuk stoon cursief.

Wie gezag gief 't Biebelbeuk die wel door de kathelieke, meh neet door de prottestante eweure erkind. In de tabèl heibove stoon ze cursief. De veurnaomste rei daoveur is tot ze neet bij d'n Hebreeuwsen Tanach hure, en euver 't algemein neet in 't Hebreeuws meh in 't Grieks zien euvergelieverd. Bij sommege beuk heet me klaorbliekeleke Hebreeuwse orzjinele kinne vinde in de Doej Zierolle (zuug oonder).

Door de middeliewe heer woorte väöl vaan dees beuk zoonder meujte geaccepteerd. Ze woorte beveurbeeld opgenome in de Völgaot. Oonder invlood vaan 't humanisme begós me kritisch te loere nao de Biebeltekste en of ze wel oersprunkelek waore. Maarten Luther besloot alle beuk die neet bij de joede bekind zien neet op te numme. Veur häöm, en veur aander kèrkhervörmers en later prottestantse theologe, waore die gesjrifte nog wel vaan theologisch belaank. In de kathelieke kèrk gónge stumme op um 'tzelfde te doen, meh op 't Concilie vaan Trente woort beslote um de book die op ieder concilies waore ingerope toch te hawwe.

Zelfs de kathelieke kèrk accepteert neet alle beuk die daoveur in aonmerking koume. 'n Aontal book oet de Septugaint, of sommege edities daovaan, steit neet in de kathelieke canon. Griekse en oosterse kèrke acceptere ze euver 't algemein wel. 

Dees beuk weure door de westerse kèrke neet tot de Biebel gerekend: 3 Ezra, 4 Ezra, 3 Makkabeeë, 4 Makkabeeë, Bei vaan Manasse, Psalm 151. Allemaol koume ze veur in de Septuagint. Vreuger stoont 't book Nehemia ouch bekind es '2 Ezra', vaandao de naome vaan de ierste twie beuk.

De Ethiopisch-Orthodoxe Kèrk accepteert nog aander beuk: 1 Enoch, Jubileeë, 1, 2 en 3 Mekabian en de Paralipomena (touwveuginge bij Baruch). De Syrisch-Orthodoxe Kèrk accepteert weer aander beuk: 2 Baruch (inclusief 't Epistel vaan Baruch), 

De zoegeneumde Psalme vaan Salomo koume in geinen inkele canon veur, meh stoon wel in bepaolde handsjrifte vaan de Septuagint.

Gesjrifte wie dees zien oonder mie intrèssant veur theologe umtot canonieke Biebelbeuk soms nao ze verwieze.

In 't Nui Testamint weurt 't leve vaan Zjezeke besjreve, zoewie de dinger die de alderierste christene mètmaakde en de kwesties die hun bezeghele. De Revelatie aon 't slot beit apocalyptische, deils eschatologische tekste. Euver de canon vaan dit deil vaan de Biebel besteit minder verdeildheid: prottestante, kathelieke en orthodoxe acceptere dezelfde beuk es canoniek. Apochriefe beuk bij 't Nui Testamint bestoon wel: die waore in gebruuk bij christeleke tradities die al in e vreug stadium zien verdwene.

Me verdeilt 't Nui Testamint in veer deile:

Dees apocriefe beuk hure neet bij 't Nui Testamint: ze weure neet door de roems-kathelieke of prottestantse kèrke erkind. Sommege vaan dees beuk zien neet bewoerd gebleve en allein bekind oet verwiezinge door Kèrkvaajers, aandere zien gedeiltelek euvergelieverd, dèks es versjendeleerde papyrus. De rei tot dees beuk zoe slech bekind zien, is tot ze al vreug door Hiëronymus en Augustinus zien verworpe. De beuk waore in gebruuk bij aander christeleke struiminge es de orthodoxe. De in de beuk gepropageerde theologie versjèlt soms hendeg vaan wat me in conventioneel christendom gewoen is. Dit gelt veural veur de gesjrifte vaan 't gnosticisme. Umtot dees gróp in Egypte bezunder actief waor (en ouch umtot in 't druug Egyptisch klimaot vergete papyri neet zoe gaw vergoon), zien väöl vaan dees gesjrifte in 't Koptisch euvergelieverd.

Oonder de apocriefe bij 't Nui Testamint zien:

De visies op d'n tied boe-in en de meneer boe-op de Biebel tot stand kaom höbbe door de doezende jaore heer gevarieerd. Vaanajds woort de teks gezeen es goddelek geïnspireerde gesjrifte, opgesjreve door de lui die dèks in de Biebel zelf es oteur zien geneump. Kritisch oonderzeuk heet dat beeld de lèste iewe bijgestèld; orthodoxe gemeinsjappe hawwe evels aon de traditioneel opvattinge vas. Euver awwerdom, inspiratie en othenticiteit blijf väöl nog oomstreje en oondudelek.

De beuk vaan de Pentateuch neume gein vaan alle 'nen oteur. Traditioneel naom me aon tot Mozes de beuk heet gesjreve. Dat idee sjijnt veur 't iers te zien oetgesproke in de Babylonische ballingsjap (zèsden iew veur Christus), meh naom pas in 't hellenisme 'n groete vlöch. In de individualistische Griekse cultuur waor oteursjap väöl belaankrieker es in de Hebreeuwse en de Griekse gónge vraoge nao wee de Biebel daan gesjreve hej. Mozes waor veur de Pentateuch 't ierste antwoord.

De idee tot Mozes de vief beuk heet gesjreve, vint me nog ummer bij orthodoxe joede. Dat lievert evels gein klein probleme op. Um te beginne geit Mozes in 't book Deuteronomium doed. Sommege zien dat es 'n profetie (dit is meugelek es me de Biebel veur goddelek geïnspireerden teks hèlt), aandere goon oet vaan 't bijlaog door beveurbeeld Jozua.

Oetgoon vaan goddeleke inspiratie lievert nog aander probleme op. De vief beuk zien neet perfek: ze spreke ziech soms tege, en daan weer herhole ze dezelfde informatie. Vaanaof de zeventienden iew is me op die grun begós mèt serieus tekskritiek. Baruch de Spinoza concludeerde es (eine vaan de) ierste tot Mozes neet d'n oteur kós zien. Nao get voortbouwend werk kaom me tot de conclusie tot bij 't sjrieve vaan de Pentateuch zeker veer sjrievers betrokke zien gewees: de Jahwis (dee God consequent mèt Jahwe beneump), d'n Elohis (dee in plaots daovaan Elohim 'Hier' sjrijf), 'ne Preestercodex en d'n Deutonomis. (Aon de lèste sjrijf me Deuteronomium touw, 't book wat stylistisch 't mieste einheid vertuint en ouch 't mieste vaan de aander veer aofwiek.) De veer bronne zouwe oetindelek door 'ne redacteur zien samegeveug tot ei compleet werk. Dit neump me de documentair hypothees, ze is in deze vörm opgestèld door Julius Wellhausen. In d'n twintegsten iew zien alternatief theorieë opgekoume, meh in de kern heet de documentair hypothees nog väöl aonhaangers.

Umtot de beuk es ierste in de Biebel versjijne, ze de ajdste gebäörtenisse besjrieve, en ze in 't joededom hoeger weure aongeslage es de res, naom me langen tied aon tot de Pentateuch 't ajdste deil vaan de Biebel is. Ze zouwe daan in d'n tienden of negenden iew v.Chr. begós zien, en in de vijfden iew v.Chr. in hunnen huiege vörm zien oetgekristalliseerd. Volgens sommege oonderzeukers zien ze zjus nao de beuk vaan de profete gesjreve.

Volgens de euverlievering is 't book Jozua door Jozua zelf gesjreve, koume Riechters, Ruth en 1 en 2 Samuel vaan Samuel, mèt touwveuginge vaan Gad en Nathan, en koume 1 en 2 Keuninge vaan Jeremias. In feite evels goon dees beuk wijer boe Deuteronomium ophèlt. De Pruus Martin Noth meinde tot Deuteronium oersprunkelek 'n einheid vörmde mèt dees beuk, oetgezunderd Ruth; dit werk is me de Deuteronomische Historie goon neume. De mieste theologe höbbe häöm dao-in naogevolg. Wat 't book Ruth betröf: d'n oteur daovaan zouw 'n vrouw kinne zien.

Veur 1 en 2 Kronieke, traditionaol aon Ezra touwgesjreve, geit me oet vaan einen oteur, dee zie werk door de jaore heer is aongevöld door aandere um de lèste oontwikkelinge bij te hawwe.

De beuk Ezra en Nehemia, die oersprunkelek ei gans book vörmde, zien volgens H.G.M Williamson in drei fases oontstande. Iers zien de diverse lieste en documinte in 't book gesjreve, daan de memoires vaan Ezra en Nehemia en tot slot de touwveuginge vaan d'n oteur dee 't bijeinbrach. Esther tot slot is rillatief joonk: 't zal zoe roond 300 v.Chr. zien gesjreve. Dit kin me dao-oet opmake tot 't wiesheidsbeuk citeert.

De Wiesheidsbeuk versjèlle sterk in awwerdom. Job stamp op ze vreugs oet de zèsden iew veur Christus en is dinkelek vaan nao de Ballingsjap.

De Psalme weure veur e groet deil aon David touwgesjreve, meh zien oontstande in e perces vaan zeker vief iewe. Sommege weure inderdaod geach te stamme oet d'n tied vaan de vreug Hebreeërs. Me meint euvereinkomste te zien mèt hymnes oet Mesopotamië en Oegarit, dewijl psalm 104 in verband is gebrach mèt de Zonnehymne vaan Achnaton (Egypte, veertienden iew veur Christus; dit verband is evels umstrejje). Psalm 137 verraojt zoe al tot 'r oet de Ballinsjap stamp ('Aon de reviere vaan Babylon'). Nog aandere zien dinkelek pas nao de Ballingsjap gediech.

De Spreuke, traditioneel aon Salomo touwgesjreve, höbbe woersjijnelek diverse oteurs verdeild euver miejer iewe. De ajdste deile kinne al vaan veur de Ballingsjap zien, veur de joonkste dink me ieder aon d'n daarden iew.

De sjriever vaan Prediker neump ziech Qoheleth; volgens de traditie is dat obbenuits Salomo, meh volgens de tekskritiek moot me ouch hei weer aon d'n daarden iew veur Christus dinke.

Perceis 'tzelfde gelt weer veur 't Hoegleed, allein gief dat zelf geinen oteur. Oondudelek is of dit book door eine of miejer lui is gesjreve.

De beuk vaan de groete profete zien woersjijnelek väöl awwer; minstens deile daovaan. Jesaja weurt door modern oonderzeukers gezeen es e dreideileg werk. De ierste deile zien de lier vaan Jesaja zelf, en eventueel zien lierlinge; dit kin al oet d'n achsten iew veur Christus stamme. 't Twiede deil zouw daan in de Babylonische ballingsjap zien touwgeveug, 't daarde deil door de lierlinge vaan de ballingsjap-oteur, trök in Jeruzalem. Veur Jeremia dink me get soortgelieks. 't Book neump de profeet ziene lierling Baruch ben Neriah; dee kin roond 600 v. Chr. de ierste deile höbbe opgesjreve. Later volgde twie touwveuginge. De Lamentaties, die iewelaank bij traditie woorte touwgesjreve aon Jeremia, zien väöl joonger (daarden of twieden iew veur Christus). Ezechiël umsjrijf zien eige es de wäörd vaan de profeet Ezechiël, opgesjreve tijens de Babylonische ballingsjap. De teks verraojt evels 'n historie vaan oetgebreide edities, oetbreiinge en umwèrkinge, wat neet oetslut tot de profeet wel deil heet gehad in 't sjriefwerk. Daniël zouw 't werk zien vaan de gelieknaomege profeet oet de zèsden iew veur Christus; 't werk liekent evels veer iewe joonger te zien.

Allewel tot de Klein Profete in d'n Tanach ei book vörme, liekene ze toch in de loup vaan iewe oet diverse bronne te zien samegestèld. Me dink tot dat perces in de Perzischen tied roond waor. Allein 't book Jona is joonger; dit versjèlt sterk vaan stijl en weurt ieder in d'n tied vaan 't hellenisme geplaots.

De deuterocanonieke en apocriefe beuk zien umstrejje umtot ze neet bij d'n Tanach hure. Dèks zien ze ouch gaaroet neet oet Hebreeuwse bronne bekind, meh allein oet 't Grieks (zuug ouch bove). Dat beteikent evels neet tot die Hebreeuwse bronne noets höbbe bestande. De Wiesheid vaan Jezus Sirach beveurbeeld beweert zelf al de Griekse vertaoling vaan e Hebreeuws orzjineel te zien. Aander beuk, wie Baruch en Makkabeeë, vertuine dudelek spoere vaan 'ne Semitische groondteks. Dat gelt evels neet veur alle deuterocanonieke beuk. In de Touwveuginge bij Daniël vint me e woordspeul wat ziech neet zoe gemekelek oet 't Grieks liet vertaole en dus drop wijs tot de teks in die taol (en neet in 't Hebreeuws) is opgestèld.

De veer evangelië zien op te deile in de drei synoptische evangelië (Mattheus, Marcus en Lucas) en 't Evangelie nao Johannes. De ierste drei euverlappe ziech op alderlei punte; dat veel lui in de ajdheid al op. Augustinus oonderkós al tot de drei oteurs ziech oonderein hadde euvergesjreve. Heer meinde tot Mattheus de ajdste teks waor; de aander twie hejje die naogevolg. Allewijl dink me tot Marcus iers waor. Zoewel Mattheus es Lucas höbbe daan vaan Marcus euvergesjreve. Daomèt is evels nog neet verklaord tot die twie werke 'n aontal episodes gemein höbbe, soms zelfs in perceis dezelfde wäörd, die bij Marcus neet veurkoume. Me dink daorum aon 'nen twiede bronteks, bekind es bron Q, die allebei de oteurs los vaanein neve Marcus nog hejje gebruuk. Oondaanks 'n zwaakde in die riddenatie - wie kin zoe e belaankriek werk verlore goon, zelfs zoonder tot de kèrkvaajers denao höbbe verweze? - is dit nog ummer de gebrukelekste theorie. De oontdèkking vaan 't apocrief Evangelie vaan Thomas oondersteunt 't bestoon vaan bron Q.

De stijl vaan Handelinge liek trop te wieze tot dit book vaan dezelfden oteur es dat vaan Lucas kump, jeh tot Lucas en Handelinge oersprunkelek ei werk waore.

Vaan alle vief de beuk weurt aongenome tot ze ind iersten iew zien oontstande.

Romeine, 1 en 2 Korinthiërs, Galate, Filipenze, 1 Thessalonicenze en Filemon, die de naom vaan Paulus drage, weure algemein es Paulus zie werk geaccepteerd. Eventueel kinne eine of miejer secretaire betrokke zien gewees aon wee Paulus zienen teks dicteerde; versjèllende breve wieze dee kant op. Veur Efezers, Kolossenze en 2 Thessalonicenze is dat umstrejje. 1 en 2 Timotheüs en Titus zien allezeleve neet vaan Paulus, meh zoe te zien wel vaan einen en dezelfden aanderen oteur. Vreuger woort ouch Hebreeë aon Paulus touwgesjreve; sinds de Rifformatie deit me dat evels neet mie en weurt de breef ouch neet tot de Epistele vaan Paulus gerekend.

De Kathelieke Epistele - aofgezeen vaan Hebreeërs, zuug bove - zien geneump nao hun sjrievers. Me kin evels oetgoon vaan valse touwsjrievinge: de sjrievers höbbe ziech dinkelek verstoke achter groete naome wie Petrus en Johannes. Sommege touwsjrievinge weure ouch neet door de teks zelf oondersjreve.

De Revelatie weurt touwgesjreve aon eine Johannes. Traditioneel geit me devaan oet tot dit dezelfde is wie Johannes d'n Evangelis, dee ouch weer geliek zouw zien aon Johannes d'n apostel. De Biebel beweert dat evels nörges expliciet en ouch kritische analyse liek dat neet te oondersteune. Opvallend is de kinnes die de sjriever aon d'n daag lègk vaan de groete profete.

De Biebel is e dik en zier divers book, boevaan talloes interpretaties meugelek zien. Dit arikel kin dao mer hiel beknop op ingoon.

Al iewe heet me in de kèrk gediscussieerd euver de punte boe-op de Biebel in tegespraok is mèt de wetensjap. Dit betröf veural 't sjöppingsverhaol in Genesis. Al in de ajdheid veel 't lui beveurbeeld op tot de Biebel 'n platte Eerd liek te veroonderstèlle. Op groond daovaan stèlde de kèrkvaajers al vas tot de Biebelteks neet lètterlek te geluive waor wienie 'r mèt de wetensjap in strijd waor.

Veur de historiebeuk gelle weer aander dinger. De Biebel is dèks de belaankriekste bron veur de historie vaan 't juuds volk; bronne vaan aander volker sjrieve neet zoeväöl euver de joede. Zoe kin neet weure vasgestèld of de diverse keuninge, inclusief de zier belaankrieke David en Salomo, wel höbbe bestande, en of 't, wie de Biebel zeet, ouch veur de Ballingsjap al 'nen tempel op d'n Tempelberg gaof. In Israël is zier oetgebreid archeologisch werk gedoon um de historiciteit vaan 't Aajd Testamint te controllere, mèt wisselende rizzeltaote.

't Nui Testamint beit minder probleme. De woondere vaan Zjezeke doorstoon 'n kritische lezing neet, meh euver 't algemein is de consensus wel tot 'nen historische Jezus Christus heet bestande, en tot roontelum häöm de ierste christene bijeinkaome.

't Probleem vaan Biebeltekste die geach weure mèt goddeleke inspiratie te zien gesjreve meh toch in strijd liekene mèt de kinnes vaan de wereld, woort deils opgelos door Luther, dee de canon verkleinde. De deuterocanonieke beuk, boe väöl in steit wat neet mèt de lier euvereinstumde, woort gewoen verworpe. In de Roems-Kathelieke Kèrk zien zoedoende neve de Biebel ouch dogmata vaan groet theologisch belaank. De kèrkhervörmers hadde evels radicaol aander ideeë. Zij meinde tot allein de canonieke gesjrifte de basis veur 't geluif kóste vörme. Dees opvatting steit bekind es sola Scriptura ('allein de Sjrif'). 'n Aander belaankriek versjèl is tot bij de kathelieke de interpretatie vaan de Biebel aon de clerus is veurbehawwe, dewijl bij de prottestante edere geluivege de tekste zelf maag interpretere.

De betrouwbaarheid vaan de Biebel woort veur 't iers irnsteg in vraog gestèld door de filosofe vaan de Verleechting. Zij begóste d'n inhaajd vaan 't book te vergelieke mèt mythe en legende vaan aander volker en weze op de euvereinkomste. Veur de geluivege zelf kaom dees idee pas ech oonder drök te stoon mèt de opstèlling vaan de Evolutietheorie in de negentienden iew: veur 't iers kaom de wetensjap mèt 'n alternatief veur 't sjöppingsverhaol, wat iewelaank antwoord had gebode op vraoge die de wetensjap neet kós beantwoorde. Diverse conservatief christeleke genoetsjappe wieze de evolutielier nog ummertouw aof. Dit gebäört veural in protestantse kring, in 't bezunder in de Vereinegde Staote meh ouch in Nederland. De mierderheid vaan de geluivege geit evels veur 'n allegorische interpretatie: me zouw de gesjrifte mèt aondach mote bestudere um hun woer beteikenis te achterhole. Modern struiminge, wie in Nederland 't vrijzinneg prottestantisme, verwerpe ouch 't goddelek karakter vaan de Biebel: in hun ouge is 't ieder 'n verzaomeling aw verhaole, boe me wel 't geluif op baseert meh die neet oonfeilbaar of blindelings te volge is.

't Aajd Testamint - boete de deuterocanonieke beuk - is veur 't euvergroet deil gesjreve in 't Hebreeuws. Dit is 'n Semitische taol, ing verwant aon 't Fenicisch en get wijer aon 't Oegaritisch, Arabisch, Aramees en Akkadisch. Dit waor de taol die de joede algemein spraoke, in eder geval in d'n tied vaan de rieke Juda en Israël.

Later, wie de joede oonder vreem hiersers kaome, raakde 't Hebreeuws in oonbruuk es sjrieftaol, en op e zeker memint ouch es spreektaol. Oonder Assyrisch bewind woort evels neet 't Akkadisch de veurtaol meh 't Aramees, 'n taol oet 't huieg Syrië. Bijgevolg stoon diverse deile vaan de Biebel in 't Aramees, in 't bezunder deile vaan Ezra (4:8–6:18 en 7:12–26) en Daniël (2:4b–7:28). Wijer geit 't veural um losse wäörd. Soms is neet gans dudelek of e woord noe es Hebreeuws of es Aramees moot weure geleze; in dat geval zien twie vertaolinge meugelek.

De deuterocanonieke beuk en gans 't Nui Testamint stoon in 't Aajdgrieks. Nao de vereuveringe vaan Alexander de Groete woort dit de veurtaol in e groet deil vaan de Mediterraone wereld, inclusief de Levant. Zeker veur evangelische doele - 't verbreie vaan 't christendom door de Grieks-Romeinse wereld - waor 't Grieks dus 'n väöl hendeger keus. De soort Grieks boe dees beuk in stoon is de Koinè, 't taolvörm die op versjèllende punte vaan 't Klassiek Grieks aofwiek. Väöl tekste zien ouch get sumpel vaan aard en verraoje dudelek tot de sjriever 'n aander taol, woersjijnelek Aramees, es moojertaol had.

Neet allein de beteikenis vaan de wäörd en d'n umvaank vaan de canon is umstrejje. Ouch euver de teks zelf besteit oonzekerheid. Zoe höbbe de Samaritaone, 'n juudse sekte die al iewe los vaan 't mainstream-joededom besteit, hun eige versie vaan d'n Torah en vaan Jozua. Dit gesjrif wiek hei en dao aof vaan de Masoretischen teks. Miestal zien die versjèlle neet belaankriek, meh soms zien ze cruciaol veur de beteikenis vaan de teks. De vergelieking vaan de twie versies weurt intrèssant mèt de Septuagint deneve. Dees Griekse vertaoling vaan 't aajd Testamint versjèlt ouch vaan de Masoretischen teks, meh op sommege punte tuint ze dezelfde versjèlle es de Samaritaanse Biebel.

De beuk vaan 't Nui Testamint zien in väöl handsjrifte euvergelieverd. De versjèlle zien talriek, meh neet zier groet; bronne die te väöl vrijheid naome, zien door de kèrke al vreug verworpe. De belaankriekste teks is de zoegeneumden textus receptus, tot stand gekoume in 't Byzantijns Riek. Vergelieking mèt aander bronne heet gezörg veur diverse correcties of alternatief suggesties. 'n Modern kritische oetgaaf vaan 't Nui Testamint is 't Novum Testamentum Graece; dit woort in 1898 veur 't iers oetgegeve en heet anno 2017 al 28 edities beleef.

't Vinde vaan de Doej Zierolle in 't midde vaan d'n twintegsten iew is vaan groet belaank gewees. Wat veer nog aon biebeltekste höbbe besteit veural oet kopieë vaan aw tekste, gemaak in de middeliewe en later. Die zègke dus niks euver wat veur versies nog höbbe bestande en of 'n teks nog veraanderd is. De Doej Zierolle zien comtemporain en beeje inziech in wat veur tekste toen in umloup waore. Sommege liekene koelek te zien veraanderd, aandere höbbe noe 'n compleet nui versie gekrege. Ein vaan de oontdèkkinge die me dao deeg waor de Hebreeuwse versie vaan Psalm 151, dee es apocrief gelt umtot 'r ummer allein in 't Grieks bekind waor.

't Aajd Testamint is in 't Hebreeuws gestèld, mèt inkel stökker in 't Aramees. De beuk vaan 't Nui Testamint zien allemaol in 't Aajdgrieks, um perceis te zien Koinè-Grieks. Die zien door de iewe heer in 'n väölheid aon taole vertaold. Groete taole kinne dèks miejer versies nevenein.

De zin vaan de versjèllende versies in ein taol zit deils in e veraanderd taolgebruuk. Veur de gemiddelde spreker vaan 't Nederlands is de Staotebiebel lesteg te verstoon. De kwestie geit evels deper. Zoe höbbe kathelieke vertaolinge laank mote voldoen aon theologische eise: soms zien miejer vertaolinge meugelek en daan mós de clerus zègke wat good waor. Get saortgelieks gelt veur de vertaolinge die de Jehova's getuige gebruke: die mote voldoen aon hun theologisch wereldbeeld, wat vaan de groete christeleke kèrke sterk versjèlt.

Naotot Alexander de Groete 't Kortbij Ooste oonder de voot leep, kóste de joedse gesjrifte oonder de aondach vaan de Grieke koume. Diverse vertaolinge in 't Grieks woorte gemaak, meh oetindelek raakde einen teks algemein in gebruuk. Dit gesjrif neump me de Septuaginta. Al in d'n daarden iew veur Christus woorte de beuk vaan d'n Torah vertaold (volgens de euverlievering door 70 joedse vertaolers, vaandao de naom dee in 't Latien 'zeventeg' beteikent). In de twie iewe daonao volgde de aander biebelbeuk, zoe goed wie diverse deuterocanonieke beuk. De Septuaginta waor vaan enorm belaank bij de verspreiing vaan 't christendom in 't Romeins Riek, meh ouch bij joede oet d'n diaspora die dèks gein Hebreeuws mie kóste leze.

Mèt de opkoms vaan 't christendom oontstoont ouch vraog nao Latiense taolversies. In 't weste vaan 't Riek verstoonte gewoen lui dèks gei Grieks. Sinds ind veerden iew hanteert de kathelieke kèrk de Völgaot, 'n vertaoling gemaak door Hiëronymus. Die woort evels pas op 't Concilie vaan Trente (1545-63) oetgerope tot de insegste canonieke vertaoling. Zoedoende zien door de ganse middeliewe heer nog aander Latiense vertaolinge neve de Völgaot in gebruuk gewees. Toch is 't mieste daovaan verlore gegaange. Vaanaof de Vreugmodernen Tied zien theologe de euvergelieverde tekste goon verzaomele oonder de naom Vetus Latina. De tekste versjèlle zier in kwaliteit en karakter. Veural de evangelië lieke dèks te zien vertaold.

Aander vertaolinge zien vaan minder belaank gewees, meh weure toch oonderzoch op intrèssante aofwiekinge, die zouwe kinne beröste op verlore gegaange versies. Ouch veur taolkundeg oonderzeuk zien ze soms zier belaankriek. Al vreug bestoonte Aramese vertaolinge (targum), die me kin zien in de conteks vaan 'n taolkundege veraandering in Palestina (zuug bove). De Syrische Biebel is ouch vaan belaank (Syrisch is feitelek ouch 'n Aramees dialek, meh vaan aanderen aard es 't Biebels Aramees). Zier aajd zien ouch de Koptische en de Armeense biebels. In de veerden iew vertaolde bisjop Wulfila groete deile vaan 't Nui Testamint in 't Gotisch; wiedoet de ajdste Germaanse teks vaan serieuzen umvaank. Zuug oonder veur wijer middeliewse vertaolinge.

In de middeliewe had 't vertaole vaan de Biebel nao de volkstaol gein prioriteit, meh noe en daan woorte ze wel gemaak. Al in 1271 kaom Jacob van Maerlant mèt ziene Rijmbiebel. Dit kin me nog geinen echte biebel neume (d'n teks weurt neet gevolg, allein de verhaole weure naovertèld). Wel 'n echte vertaoling, zij 't nog neet gans compleet, is de Hernse Biebel (gemaak in 't kloester vaan Herne, Vlaoms-Braobant) oet 1361. Groete deile daovaan woorte in 1477 in Delft gedrök; d'n Delftse Biebel is de ierste gedrökde biebel in 't Nederlands.

Mèt de koms vaan de rifformatie woort de positie vaan de Biebel in 't christelek geluif väöl sterker. Veur de prottestante is allein heer de basis veur 't geluif (sola scriptura, zuug bove); de geluivege mote häöm in hun eige taol kinne leze. Dit waor de basis veur de Van Liesveltvertaoling oet 1526 (gecompleteerd in 1535, aongevöld mèt commentair in 1542). In 1562 kaom 'n aander vertaoling oet, de Deus-Aesbiebel. Bei vertaolinge baseerde ziech deils op Luther, deils op de Völgaot.

De kathelieke kèrk kós neet achterblieve; um häör volgelinge 'nen eige biebel nao de zin vaan de eige lier te geve maakde ze de Leuvese Biebel oet 1548. Dees vertaoling woort astrein e groet succes. Naotot op 't Concilie vaan Trente de Völgaot es insegsten teks waor aongenome, mós de Leuvese Biebel hei en dao weer gecorrigeerd. De Moerentorf-versie kaom in 1599 oet. De Leuvense Biebel is dèks herdrök en bleef tot in de negentienden iew bij kathelieke in gebruuk.

Op de Synood vaan Dordrech woort beslote tot 'n nui vertaoling nao 't Nederlands mós weure gemaak, die mèt zörg oet de groondteks mós weure umgezat. Heibij zouw ouch good mote weure gelèt op de calvinistische theologische opvattinge wie die dao wijer woorte vasgelag. In 1637 kaom de zoegenaomde Staotebiebel oet, die alle awwer vertaolinge (entans in calvinistische kring) deeg vergete. Ouch woort zier ing op de taol gelèt, me wouw correk en veural consequent Nederlands sjrieve. 't Rizzeltaot waor e liechtelek archaïsch (ouch veur toenmaolege begrippe) en plechteg taolgebruuk. Opvallend zien de lètterleke vertaolinge (hebraïsme en graecisme), die nudeg woorte gevoonte um kortbij de bedoeling vaan de teks te blieve. Väöl vaan die typische oetdrökkinge leve tot op d'n huiegen daag wijer es spreekwäörd of gezagdes. Zoewiezoe höbbe de keuzes die bij dees vertaoling woorte gemaak, enormen invlood op de vörming vaan 't Standaardnederlands gehad. De Staotevertaoling bleef tot in d'n twintegsten iew bij calviniste algemein in gebruuk, al woorte wel diverse taolkundege moderniseringe gemaak (Palmbiebel, 1818; Jongbloed-editie, 1888; Tukker-editie, 1977 etc.). Ouch nao de koms vaan de Nui Vertaoling vaan 1951 bleve orthodoxe protestante de Staotevertaoling gebruuk. Allewijl gebruke de bevindelek gerifformeerde nog ummer 'n editie.

Mèt de Leuvese Biebel en de Staotebiebel waore de twie groete kèrke in de Nederlen content. Eine vaan de ierste dee de taol vaan de Staotebiebel te lesteg voont waor de progressieve predikant Willem Antony van Vloten. Tösse 1789 en 1798 gaof heer in diverse zwoer geannoteerde deile zien eige vertaoling oet, die veur leke begriepelek mós zien. Belaankrieker woort de vertaoling vaan 't Nui Testamint door Gerbrand Vissering oet 1854. Ouch Vissering zien motivatie waor de oonbegriepelekheid vaan de Staotebiebel. Dees vertaoling (die in 1859 verbeterd woort) is veural door duipsgezinde 'nen iew laank gebruuk. De Voorhoevevertaoling oet 1877 oontstoont in de Vergadering vaan Geluivege. Dit losvas verband gebruuk allewijl 'n herziening oet 1985 die de Telosvertaoling weurt geneump. In 1912 kaom de Leidse Biebel oet, gemaak door professore aon de universiteit vaan Leiden. Ouch hei woort weer verdeild op gereageerd, meh de discussie euver wel of neet de Staotebiebel vervaange kaom noe serjeus aon 't rolle. 

Aon 't ind vaan de negentienden iew voont me 't ouch in kathelieke kring tied veur 'n nui vertaoling. J.Th. Beelen maakde 'n vertaoling die zoewel in Nederland es in Vlaondere woort gebruuk. Tösse 1894 en 1911 versjeen in Den Bosch de zoegeneumde Professorebiebel, 'n vertaoling vaan 't Aajd Testamint. Hei-in woort mèt vootnote verweze nao tekstueel kwesties. Me voont 't nog neet nujeg um de vertaoling veur e breid pebliek touwgenkelek te make; ze waor veural op seminariste geriech. Ouch in Vlaondere kaom 'n Nederlandstaolege Professorebiebel oet. Belaankriek is ouch de vertaoling vaan 't Nui Testamint door Theodorus van Tichelen oet 1926. Katheliek Nederland kraog pas in 1939 'n volweerdege vertaoling veur e breid pebliek. De Canisiusbiebel, boevaan al in 1906 't ierste deil versjeen en boevaan in 1929 't Nui Testamint vaan waor oetgekoume, is nog 'n typisch kathelieke vertaoling die kortbij de Völgaot blijf (meh wel oet de groondteks is vertaold). 't Waor evels veur 't iers in langen tied tot de Biebel noe door gewoen kathelieke toes kós weure geleze. 't Versjijne vaan de Canisiusvertaoling hingk same mèt de vörming vaan de Kathelieke Universiteit Nimwege, deil vaan Kathelieke Renaissance in Nederland.

't Nederlands Biebelgenoetsjap, 'n prottestantse organisatie, besloot in 1926 tot 't make vaan 'n nui vertaoling. In 1939 versjeen 't Nui Testamint, in 1951 kaom de ganse vertaoling veerdeg. Me besloot tot e compromis: väöl vaan de typische formuleringe boe de orthodoxe gere aon vashele zouw me behawwe. Heidoor vörmde de nui vertaoling, algemein bekind es NBG 1951, mer 'n zier gedeilteleke modernisering. Oetindelek gónge de mieste, meh neet alle orthodoxe mèt: de bevindelek gerifformeerde hele vas aon de Staotevertaoling (zuug bove). Wel woort de vertaoling vaan 1951 de nuie standaard oonder de prottestante. Vertaolinge wie de Voorhoevebiebel raakde in oonbruuk.

Nao 't Twiede Vaticaons Concilie wejde in de kathelieke wereld ouch 'ne nuie wind. De Canisiusbiebel waor innins te awwerwèts. De Kathelieke Biebelstiechting kaom in 1975 mèt 'n nui vertaoling, de Willibrordvertaoling. 'n Revisie woort gemaak in 1978; 'n grundeger revisie oet 1995 heet noets 'n imprimatur gekrege. In de Willibrordvertaoling zien noe wel de tekste direk oet 't Hebreeuws en Grieks vertaold, en neet oet de Völgaot. Door zie modern taolgebruuk voont de Willibrordvertaoling ouch ingaank oonder prottestante.

De meujte vaan 't neume weerd zien ouch de Groet Nuitsbiebel (GNB) en Het Boek. Dit zien evangelische vertaolinge, veur e groet deil gemeind um oongeluivege tot 't christendom te bekiere en/of joongere te enthousiasmere. De inspiratie veur de ierste vertaoling kump oet Amerika, boe me al in de jaore zèsteg 't Great news for modern man had oetgegeve. 't Is 'n oecumenisch initiatief vaan 't NBG en de KBS. De vertaoling kaom in 1983 oet; in 1995 kaom 'n revisie veerdeg. Het Boek, wat in 1987 oetkaom, is 'n vrij hertaoling die veural in orthodoxen hook, neve aander vertaolinge weurt gebruuk. Zoewel de GNB es Het Boek höbbe zwoere kritiek gehad um de 'oongewijde' taol boe ze in gestèld zien.

Al sinds de jaore zeventeg streefde de NBG en de KBS denao 'n oecumenische Biebelvertaoling te make. 't Vertaolwerk begós in 1993. De ierste beuk zaoge in 1998 't leech; dit leide al direk tot väöl discussie. Oetindelek woort de ganse Biebel in oktober 2004 geprizzenteerd. De prizzentatie trok bezunder väöl media-aondach en de nui vertaoling verkoch good. Diverse oetgaove woorte gemaak, veur de kathelieke en protestante merret, es leesbook, in 'n paralleleditie mèt de Staotevertaoling.

't Versjijne vaan de nui vertaoling veel oongeveer same mèt de vörming vaan de PKN, de nui protestantse fusiekèrk in Nederland. Dao woort ze vrij algemein aongenome, zoetot de vertaoling vaan 1951 feitelek neet mie weurt gebruuk. In de kathelieke liturgie weurt de nui vertaoling neet gebruuk.

Ouch in 2004 versjeen de Naardense Biebel. Dees vertaoling, die 't werk is vaan predikant Pieter Oussoren, is in 't bezunder gemeind um te weure veurgeleze en deit daorum zengeteg aon.

De vreugste Biebeltekste in 't Limbörgs zien de Wachtendonkse psalme. 't Geit hei um gedeilteleke kopieë vaan 'ne codex oet d'n tienden iew. Aon de taol te zien is dit ouch weer 'n kopie, en wel vaan 'n Aajdhoegduits (um perceis te zien Middelfrankisch) orzjineel. Oondaanks de neet ideaol zuverheid - boete de Middelfrankischen invlood steit d'n teks ouch vol mèt latinisme - is dees teks vaan zier groete weerde veur de taolwetensjap, umtot 't ein vaan de umvaankriekste en toch ouch ein vaan de zuverste Aajdnederfrankische (Aajdnederlandse) tekste is. Aon de taol te zien is 't handsjrif örges oet 't gebeed tösse Maos en Rijn aofkumsteg; dat kin eve zoe good Remund es Dusseldörp zien. 't Handsjrif is intösse verlore gegaange, meh kopieë zien bewoerd vaan psalme 18 en 53-73, zoewie inkel glosse.

Pas väöl later - in d'n einentwintegsten iew - versjene de ierste vertaolinge die bewös in 't Limbörgs gestèld waore. Dit waor deil vaan 'nen algemeinen trend nao emancipatie vaan streektaole. In 2001 versjeen 'n vertaoling vaan 't Marcusevangelie in 't Venloos, door e team oonder leiing vaan ds. Titus Aris. Zij streefde denao d'n teks zoe volks en levendeg meugelek te vertaole, zoonder al te väöl theologisch jargon. 't Book hèt daodoor ’t Gooje Nièts van Marcus (i.p.v. Evangelie) en de apostele höbbe naome wie Pieëter, Kuuëb en Drees. 't Nederlands Biebelgenoetsjap begeleide 't gans perjek.

Roond deenzelfden tied kaom Jo Bronnenberg oet Zittert mèt de vertaoling vaan alle veer de evangelië. Heer sjreef in zie persoenelek idiolek en gebruukde ouch zien eige spèlling, die oonder mie opvèlt door 't gebruuk vaan de h um de sleiptoen aon te geve. 't Bisdom heet veur dezen teks gein imprimatur aofgegeve. Bronnenberg meinde zelf tot dit kaom door zien vertaoling vaan theologisch belaoje wäörd, die in de kathelieke lier neet geveuleg ligk.

In 2017 kaom Colla Bemelmans oet Nut, 'ne bekinde dialeksjriever meh ouch 'ne gediplomeerden theoloog, mèt zien Nutse vertaoling vaan 't Hoegleed. De vertaoling hèt Ouw leedjes vuur noe en versjeen es nommer 79 op de LiLiLi, neve viefteg 'modern psalme' die gein vertaolinge zien meh boeveur de inspiratie wel bij de Psalme vaandan kump.

Op ganse biebels in streektaole, of groete deile daovaan, waor 't laank wachte. Biebelfragminte in 'Nederlandse' dialekte gief 't evels al hiel laank. Es me e stäölke vaan 'n taol of e dialek wèlt geve, gebruuk me dao dèks 'n Biebelteks veur. Zoe versjeen in 1874 't Dialecticon vaan Johan Winkler, boe-in 't verhaol vaan de Verlore Zoon (Lucas 15:11-32) in talloes Nederlandse, Nederduitse en Friese dialekte woort naovertèld. In 1996 herhaolde taolkundege Harrie Scholtmeijer dit op get kleinder sjaol.

't Zal gein verbazing wèkke tot 't Fries de ierste streektaol waor die mèt 'n Biebeltraditie kaom. Oet de Aajdfriesen tied zien gein Biebeltekste bekind (allein citaote in rechstekste). Gijsbert Japickx maakde in de zeventienden iew viefteg psalmberijminge veur in de kèrk; dit kin me dus gein echte vertaolinge neume. De ierste ganse Biebel versjeen in 1943, vaan de hand vaan Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma; in 1933 hadde ze 't Nui Testamint al oetgebrach. Bezwoere tegen 't awwerwèts karakter vaan de taol en de al te ing ènting op de Staotebiebel (boedoor veur kathelieke Frieze dit werk zoewiezoe al gein optie waor) maakde tot me in 1978 mèt 'n nui vertaoling kaom. Die woort in 1995 herzeen; in dees versie gebruuk me die noe nog. Neve de Standaardfriese Biebel zien ouch biebeldeile vertaold gewore in 't Schiermonnikoogs, 't Molkwerders ('t intössen oetgestorve dialek vaan Molkwerum), zoewie in 't Noord-Fries en Saterfries.

In 2009 versjeen de ganse Biebel in 't Twents. Dit waor 't werk vaan Anne van der Meiden, dee dao jaore euver had gedoon. Ieder waore deile vaan zien vertaoling al los versjene, te beginne mèt de band 'NT1' in 1994.

Aander streektaole mósten 't doen mèt deile vaan de Biebel. In 't zier biebelvas Zieland kóste vertaolinge versjijne vaan de beuk Ruth, Psalme, Job, Hoegleed, Jona, Marcus en Revelatie. Ouch vaan 't apocrief Evangelie van Thomas versjeen 'n vertaoling, vaan dezelfde vertaoler dee ouch Job deeg.

'n Gans curieus vertaoling, of beter bewèrking, waor die nao de Rotterdamse straottaol. Die versjeen in 2011 en waor veural op Antilliaonse joongere geriech.

E vreug initiatief waor d'n Ingelse Wyclifbiebel oet de veertienden iew. Dit initiatief hóng same mèt de lollardy, 'n beweging die ziech verzat tege 't elitair karakter vaan de roemse kèrk en daomèt vaan groeten invlood op de rifformatie waor. Dees Ingelse vertaoling vaan de Völgaot woort verboje, meh oondaanks dat gief 't nog ummertouw zoe'n 180 handsjrifte. Ze moot daorum zier populair zien gewees. 'n Aander middeliewse vertaoling is de Mentelbiebel oet 1466. Dit werk is bekind gewore doortot Gutenberg get exemplaire devaan heet gedrök. 't Italiaans kint de Malermibiebel oet 1471.

De groeten impuls veur Biebelvertaolinge waor de Rifformatie. In 1522 brach Maarten Luther zien versie vaan 't Nui Testamint oet, in 1534 de ganse Biebel. Zienen invlood op de canon en de tekskritiek waor enorm; me zuut door dit artikel heer verwiezinge nao zie werk. In naovolging vaan Luther oontstoont in Zwitserland de Zwinglibiebel. In Fraankriek waore op dat memint al kathelieke biebels versjene - e Nui Testamint in 1474, 'ne ganse biebel in 1530 - wie in 1535 oonder invlood vaan 't calvinisme ouch 'n prottestantse vertaoling versjeen (vaan Pierre Robert Olivetan). Es reactie dao-op kaom in 1550 - ouch in de Franstaolege wereld - 'ne Leuvense biebel oet, dee laank bij de kathelieke in gebruuk bleef. Later vertaolinge volgde in alle len. Belaankriek is veural de King Jamesvertaoling oet 1611, die veur de Ingelse prottestante oongeveer is wat de Staotevertaoling veur de Nederlandse is. Ouch in de Scandinavische len, die es ierste officieel op 't lutheranisme euvergónge, versjene in de zèstienden iew al vertaolinge (Deens: Mikkelsen 1524, Kopenhaagse vertaoling 1550; Zweeds: Vasabiebel 1541). In 't Spaons verjseen in 1602 de Reina Valeravertaoling.

Veur missie- en zendingsdoele woort de Biebel ouch in neet-Westerse taole umgezat. In 1661 versjeen 't Nui Testamint in 't Massachusetts ('n Algonkische taol gesproke in de gelieknaomege staot); dees vertaoling is belaankriek umtot die taol intösse is oetgestorve. Veural vaanaof de negentienden iew, wie 't modern imperialisme de wereld in ziene greep heel en euveral missionaire en zendelinge in 't spoer vaan de koloniste kaome, versjene väöl vertaolinge. Vaanaof 1826 vertaolde J.F.C. Gericke de biebel in 't Javaans, in de hoonderd jaor daonao zouwe talrieke taole vaan Nederlands-Indië volge. Mèt de missie en zending geit 't vertaole vaan de Biebel in nui taole tot op dezen daag door.




#Article 340: Arnhem (313 words)


Arnhem (Kleverlands: Ernem) is de hoofstad vaan de Nederlandse provincie Gelderland. Nao aontal inwoeners is 't evels mer de derde stad vaan die provincie, nao Nimwege en Apeldoorn. Op 1 januari 2005 had de stad 141.320 inwoeners. Börgemeister is (2018) Ahmed Marcouch vaan de PvdA.

Arnhem is hoofstad en daomèt administratief centrum vaan Gelderland. Same mèt Apeldoorn en Nimwege vörmp 't 'nen triangel vaan stei, die 't diechbevolk centrum vaan Gelderland is; dao-umheen ligke veural landeleke gebejer. Arnhem hoesves e Business Park boe-op väöl nationaal importante bedrijve stoon; Arnhem is daomèt 'n deenste-stad, gein industriestad.

Arnhem hoesves wijer 'ne zoo, Burger's Zoo, en 'n opelochmuseum.

Arnem heet oondanks zien rieke historie wieneg historisch gebouwe. De stad leep in d'n Twieden Wereldoorlog zwoer sjaoj op. Veurnaom gebouwe, wie de Eusebiuskèrk, zien nao d'n oorlog nui gebouwd. De stad is ruim opgezat en kint relatief väöl parke.

De stad kint es einegste in Nederlans nog trolleybösse, e systeem wat in Nederland es verawwerd gelt meh door de stad Arnhem neet gaw zal weure verlaote - de bösse zien geziechsbepalend veur de stad gewore en vörme zelfs 'n toeristische attractie.

Arnhem oontstoont op 'ne rögk bij de Nederrijn, op hoeger gelege gebeed, aon de Jansbeek. In 1233 kraog de plaots stadsrechte. Me verlag de loup vaan de Rijn, zoetot Arnhem aon dee revier góng ligke en de stad in de handel mèt Holland en de Duitse len kós mètdoen. In 1500 had de stad 4000 inwoeners.

Explosief greujde de stad nao ca. 1850, veural door instroum vaan rieke lui oet de umgeving; heidoor kraog de stad de bijnaom D'n Haag vaan 't Ooste. In dezen tied zien ouch de parke aongelag.

In 1944 voont de Slaag um Arnhem plaots; bij dee slaag en 't dao-op volgende geweld woort de stad groetendeils verweus en geplunderd. Nao d'n oorlog is ze, gooddeils in moderne stiel, wie nui gebouwd.




#Article 341: Leiden (377 words)


Leie (dialektisch: Lèje, Laie) is 'n stad 'n Zuid-Holland, bij D'n Haag, en nao Rotterdam, D'n Haog en Dordrech de veerde stad vaan de provincie. Ze had op 1 januari 2004 118.702 inwoeners.

Leie is vaanajds 'n industriestad, meh toch in d'n ierste plaots studentestad. Hei woort in 1575 de ierste universiteit vaan Nederland geëupend, de noe nog bleujende Universiteit van Leiden. De stad herberg 'n aontal musea vaan nationaal belaank, wie 't Rijksmuseum van Oudheden, 't Rijkmuseum voor Volkenkunde, Naturalis en de Botanische Hove, die al veerhoonderd jaor veur de studente aon de universiteit weurt oonderhawwe en väöl publiek trèk.

Leie heet 'n bezeenswierdeg centrum mèt bezoonder väöl grachte. Aon 't Rapenburg stoon väöl professorshoezer. De Pieterskèrk is bekind vaan universitair oraties, beveurbeeld bij 't oetgeve vaan honneursdoctorate. De Marekèrk oet 1639 is, mèt de Middelburgse Ooskèrk, ei vaan de weineg veurbeelde vaan veurnaom kèrke die tösse de Middelieuwe en de negentiende iew woorte gebouwd. Sjutspetroen is St.-Pieter, vaandaor tot 't blazoen vaan Leie twie sleutels bevat.

Sins 1992 weure, veural in 't centrum, meh ouch wel daoboete, op blin mör gediechter in versjèllende taole gesjèlderd, die ouch de kleiner sträötsjes en gètskes bezeenswierdeg make.

Leie claimde oets 't Roemeins Lugdunum Batavorum te zien; oonderzeuk heet eindudeg oetgeweze tot 't dat neet waor; dees plaots laog örges bij 't modern Katwijk. In weze oontstoont de plaots pas in de Middelieuwe es dörp aon de Riendiek. In 1266 kraog 't stadsrechte en 't oontwikkelde ziech lankzaam tot twiede stad vaan Holland door zien bleujende lake-industrie. In 1420 woort de stad nao e beleg vaan twie maond door de Kabeljouwe oonder aonveuring vaan heertog Jan van Beiere vereuverd.

In 1572 koos de stad de kaant vaan d'n Opstand. Heertog Alva perbierde de stad in 1573 trök te vereuvere, same mèt Alkmaar. Bei operaties mislukde, al mós Leie veur daoveur wachte tot in 1574 Wöllem van Oranje de stad oontzètde. Dit Leids Oontzet weurt allewijl nog eder jaor op 3 oktober geveerd. Es beloening veur de persistentie vaan de Leienere kraoge ze 't volgens jaor häör universiteit.

In d'n achtienden iew verveel de lake-industrie en bleef de stad inkel es universiteitsstad vaan belaank.

In 1818 waoërt Caspar Reuvens (1793-1835) beneumd es örsjte hoeëgleraar in de archeologie op de waelt.




#Article 342: Beildhouwkuns (107 words)


Beildhouwkuns is ein van de beildende kunste. In 't algemein versjtit men ónger beildhouwkuns de vervaerdiging van portrette, koppe, bustes, torso's en beilder oet ónger angere marmer, greneet, zandsjtein of beton. De kuns is óntsjtange in de awdhied, en mit Venus van Willendorf, klassiek Egyptisch, Grieks
(de discuswerper, Venus van Milo), Romeins, gotisch en renaissance, is 't ein kuns van alle tieje en plaatsje. Ouch anger óngerwerpe, zoa-es dere, absjtracte vörm, waore dankbaar objecte om in sjtein oetgebeild te weure. In väöl kirke en kathedrale vink me hèndig väöl heiligebeilder aan de kollomme. Mer ouch kint me väöl kunswirke bewóndere in parke en  gaerd.

Zuug ouch: Bildhouwers.




#Article 343: Informatica (207 words)


Informatica weurt omsjreve as de weitesjap die zich bezighilt mit 't beheerse van complexiteit (onger angere op 't vlak van informatie en gegaeves, communicatie, softwareboe, en technisch-weitesjappelik raekene). De term complexiteit git hie mie euver de algemein beteikenis en neet euver de complexiteitstheorie. Informatica is auch de tak van techniek die zich bezighilt mit het programmiere van computers.

Computerweitesjap weurt gebroekt es synoniem veur informatica, maer dae moag neet verwart weure mit 't eigelike bauwe van computers.

Op ein anger maneer kint me informatica opdeile in veer aspekte, auch waal de veer T's genump:

Oersjprónkelik waor inne computer inne persoen dae beraekeninge oetveurde. Minsjelike computers woerde beveurbeild ingezat om tabelle veur de sjeipvaart en de astrenomie op te sjtèlle. De correctheid hievan waor hèndeg belangriek: 'n fout in 'n tabel vool neet direk op en kos veur de gebroeker van de tabel groete gevolge höbbe. Hiedoor waore väöl luuj op zeuk nao gereidsjappe om de minsjelike computers te assistere. In dees omgaeving kaome Charles Babbage en Ada Lovelace in 1834 mit 't concep van de machinale computer. Hienao zou 't nog mië as 'n ièw dure vuurdat de iesjte elektrische computers geboewd woerde doer 't wèrk van onger angere Konrad Zuse, Alan Turing en John von Neumann.




#Article 344: Weitesjap (198 words)


Weitesjap (oet 't Latien: scientia, kènnis) is 't minsjelik sjtraeve om 'n model van zien omgaeving te sjöppe doer dit te besjtudiere en in terme van waor en onwaor te besjrieve. 'n Feit dat veur waor weurt aangenomme zónger bewies hèt 'n axioma.

Mit '(de) weitesjap' weurt zoewaal de verzamelde kènnis as de activiteit van 't verzamele van dees kènnis bedoelt. De meneer woerop weitesjap kènnis verzamelt, is te ongersjeie in zuver weitesjappelik ongerzeuk, 't straeve noa verdeping en oetbreiing van kènnis) en toegepas weitesjappelik ongerzeuk, dat gerich is op praktische doeleinde.  Veur óngerzeuk hantiert me bepaalde weitesjappelike criteria en ongerzeuksmethodes. De (weitesjappelike) sjtudie van weitesjap en de weitesjappelike methode hèt weitesjapsfilosofie.

Tösje 1600 en 1980 doctoreerde 1322 Nederlands Limburgers (gedefiniëerd óp groond van gebaoërteplaatsj) an de vólgende universitete en hoeëgsjoeële:(hie-oonder ópgesomt vanaaf 10 Limburgse doctorate)

De ow dissertaties zeunt gesjraeve in 't Latien, de later in Duutsj, Fraans, Nederlands of Ingelsj. De taal is evvel neet geboonde an 't laand oeë de universiteit liekt, mae ieëder an 't oonderwaerp en 't belang daovan in e bepaald laand. D'r waoërt óp Veldeke gedoctoreerd mèt 'n  Duutsje dissertatie in Luuk of óp Jeanne d'Arc mèt 'n Fraanse in Amsterdam.   




#Article 345: Vastelaovend in Nederlands Limburg (2005 words)


Vastenaovend, vastelaovend of carnaval  ies 't fiès dat veuraafgeit aan de vastentied van de Katholieke (de fièrtig daag veur de Paosje). 

Vastelaovend of vastenaovend vèlt ummer 7 zondige veur Paosje. Dat ies 7 waeke x 6 wèrkdaag minus vastelaovesmaondig en vastelaovesdinsdig, dat zin dus 40 vastedaag.
Paosje ies ummer de ièrsjte zóndig nao de ièrsjte volle maon, dae nao 21 mièrt vèlt.

Carnaval weurt ouch gevierd in ander katholieke gebeje in Nederland, in 't Belsj, in ’t Rienland (Duutsjland), in Venetië, in Zuud-Amerika, op de Antillen enz.

'n Ander meugelike verklaoring veur de term is 't Latiense  carrus navalis: sjeepswage, wat zou verwieze nao rondtrèkkende groepe in 'n es 'n sjeep umgeboewde wage of kar, 't zoageneumde narresjeep, meh 't kèn ouch verwieze nao 't sjeep woamèt de god van de Ziè van de Kelte en de Germane oet 't noorde kaom um deil te numme aan de winterfièste. 
In Heerle en umsjtreke veurt tiedes de carnavalsdaag de Blauw sjuut (sjeep) rónd. Die lèk in versjillende plaatse aan. De bemanning viert vervolges fiès mèt de plaatselike carnavalssociëteit en aanhang.

De vastenaovend huèrt bie de veurjaorsvieringe en vröchbaarheidsvieringe die sjtamme oet de Germaanse tied. Rónd 1200 woort de viering door de kèrk verzat nao de tied veur 't begin van de vaste. 

In de Mieddelièwe moch 't volk ziech tiedes die drie döl daag oetleve veuraafgaond aan de vièrtigdaagse vastetied. Ièwelank gaof de kèrk dao ruumde veur, mèt ouch moraliserende bedoelinge. Door de waereld drie daag op de kop te zètte woort dudelik gemaak wie 't normaal leve d'r oet zou moete zin. Waal hou de Katholieke kèrk meujte mèt de sóms heidense utingsvörme: 't vermómme mèt derevelle, duvelsköp en maskes. Ouch 't verkleie van manne in  vrouwekleier woort veroordeild. Daoneve woort op die fièste euverdadig gegete en gedrónke.  Vanwege dees excesse bie de heilige nachte (Weihnachten) van de Germaanse neet-geluivige woorte, op 'n gegeve moment, dees ónoetroeibaar vieringe door de Katholieke kèrk verplaats nao 't begin van de vaste. Dat ies ouch de rae dat 't fiès van de geboorte van Christus verplaats woort nao 25 december. 

In de 16e en 17e ièw woort ouch in kloastersj vastenaovend gevierd door zoawaal monnike es nonne. Wat ummer verbao waor um te ete en te drinke, dat moch noe: thee, koffie, sjoekkelaad, kaarte, danse en gelökssjpele. Ete waor d'r in euvervloed mèt wien. Dit zou o.a. plaats gevónge höbbe in 'n kloaster in Kölle. 

Veur de twiède waereldoorlog sjpeelde 't carnavalsfiès ziech veuraal aaf in de herberge. Dao woort mèt katte geknöppeld en sjpeller wie gaustrèkke en hanehouwe gesjpeeld. Van te veure houwe de jóng luuj aan de deure gebedeld veur sjpek en eier en get kleingeld.  Op dinsdigaovend woorte hièringe gebete: 'n aantal gezoute hièringe woorte mèt tuikes aan 't plafón van de herberg opgehange. De aanwezige moeste probere um zoane hièring aaf te biete.  Lökde dat, dan kreeg se e glaas beer. 't Hièringbiete van allewiel vingk plaats op esjelegoonsdig en dan èt me ziech in de café 'ne ingelagde, zoeren hièring oet de voes.

In de 19e ièw woort door de börgersj van Mestreech, Venlo, Baek, Zittert, Heerlerhei en Valkeberg 'n carnavalsvereiniging opgeriech, in naovolging van Kölle, um de fièstelikhede in gooj bane te leie. Rónd de ièwwiesseling nao de 20e ièw hele väöl van die vereiniginge op te besjtoon, meh in de jaore 30 van de 20e ièw woorte ze heropgeriech. Tot in de jaore vieftig doerde 't veurdat 'r euveral in Limburg carnavals vereiniginge waore.

De Carnavalsviering ies vanoet Duutsjland en veural vanoet 't Rienland nao Limburg en Brabant euvergewejd. 't Ièrsj nao Mestreech rónd 1840, daonao nao Venlo, Zittert en Valkeberg en zoa wiejer.

In 't jaor 1823 sjtart in Kölle (Duutsjland) 'ne wèrkgroep, besjtaonde oet 11 persone, mèt 't, nao 'n lang pauze vanwege de Franse bezètting, organisere van 'n carnavalsfiès. Ze organiseert 'ne optoch mèt es hoagtepunt de held Carnaval. (70 Jaor later zal dae vervange were door de carnavalsprins.) De held waor de gelieke van keizer Karel V. ´t Waor bedoeld es parodie op ´t Pruusj militarisme. ´t Saluut, de carnavalsgroet, woort en weurt verkièrd um, met de hand veurlangs tege de linkerwang aan, gegeve. De Pruusje sjtónge ouch bekènd veur hunne lintsjesrege. In 1830 drage de lede van de cv es herkènningsteike ´n militair óndersjeiing en kriege luuj die ziech verdeenstelik höbbe gemaak ´n orde.  Ouch ander vörm van carnavalviere zoa es de buut en buuttereedner, ´t tanzmarieche, de raod van èlf en ´t ouw-wieverbal zou oet ´t Rienland aafkómstig zin. 

't Gekkegetal 11 weurt t carnavalsgetal umdat ´t zou verwieze nao ´t gekkegetal èlf óf umdat allebei de ciefersj 1 in ´t getal aangeve dat ederein geliek ies. 

Luuj verkleie ziech en goon gemaskerd of gesjmienk op sjtap. Tot de jaore 60-70 in de 20e ièw moch dat allein tiedes de drie vastenaovesdaag. Op ander daag in 't jaor waor 't verbao um gemaskerd te loupe of ziech te verkleie in 'n vrouw (es se man waors) of in 'ne man (es se 'n vrouw waors). Kloksjlaag 12 oer dinsdignach, moos dat masker dan aafgezat were, zoadat ederein dan wir herkènbaar waor. In 't begin  waor dat ouch de reigel bie 't ouw-wieverbal. In de lètste jaore weurt Carnaval ummer miè 'óntmaskerd' umdat 'n maske benauwd ies in 't drage en lestig um mèt te drinke. In plaats daovan weurt 'r gesjmienk. 
't Massaal boete carnaval viere, mèt 'n optraeje van artieste, ies get van de lètste decenia.

Mèt carnaval weurt euveral de draak mèt gesjtoke en gesjamp. De boel weurt umgedrièjd of óndersjtebove gezat. Me moet 't allenei neet serieus numme! 
't Fenomeen (carnavals)prins en minister mèt zien gevolg (ederein in vol ornaat) en 't (willekeurig) oetreike van hoesordes moet me in diet verband zeen.

De carnaval besjteit oarsjprónkelik oet drie fièsdaag: zóndig, maondig en dinsdig, dat zin de drie döl daag.

Sjtónderdigs nao esjelegoonsdig vingk op versjillende plaatse 't kasteleinsbal plaats, woabie de kasteleins, die hel höbbe moete wèrke in de aafgeloupe daag, hun gezamelik fiès houte.

Carnaval weurt gevierd op sjtraot, in 't café, op sjoal en bie de vereiniging. Dao weurt gezamelik gesjprónge en gedans op carnavalsmuziek en dao vinge optraejes plaats door de luuj zelf of door artieste. Dan weurt de actualiteit en ander zake op de korrel genómme door o.m. butereednersj. dansmariekes of prinsegardes in uniform laote 'ne ingesjtudeerde dans zeen. 'ne Gardedans is 'ne dans dae oetgeveurd weurt bie optraejes van dansgardese en door prinsegardes.
Sóms höbbe 'n sjoal of 'n vereiniging 'ne eige carnavalsprins of 'n prinses. Ouch weurt waal, in 'n besjlote fiès, 'ne wedsjtried georganiseerd veur 't meis carnavalistisch verkleid persoon. De carnavalsleedsjes, allemaol in 't dialek, were mètgezónge.

In Noord-Limburg viere ze in diverse  plaatse 'n boerebroelof, 'n carnavalsfiès veur burgersj, boere en boeteluuj, mèt al d'r op en d'raan, wat boe 'n sjieke broelof allure kènt geve. D'r weurt in de ónech getrouwd. Dit vingk plaats in o.m. Venlo, Venroj, Tegele, Ruiver Maasbree en in Kessel. 
Neve 'n nuuj (gekoze) 'broedspaar', doon de volgende personages aan dees ceremonie mèt: broedsmaedsjes, de broedsjónker, getuges, soekernónk en -tant, de burgemeister, de bode ('ne 'echte ambtenaer') en de kapelmeister. Woute en kadette versjterke 't boeregezelsjap. De muziek en sjtimmung weurt verzörg door de diverse Joekskapelle. Ze sjpele de boerebroelofsmarsj en ander carnavalssjlagersj.

De Limburgse taal ies dé officieel taal van en rónd carnaval. Oetnuèdiginge, proclamaties, leedsjes, optochtekste, toesjpraoke, radio, tv, speciaal gezètter, zittinge, buuts, dialekmèsse en wiejer alle sjtómme kal, alles gebeurt in 't dialek.

Op diverse plaatse höbbe ze eder jaor 'ne oetgekoze carnavalssjlager. Sómmige leedsjes, allenei in 't dialek, greuje, en ouch sómmige leedsjes van 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer, oet tot 'ne evergreen of e volksleedsje, die provinciebreid gezónge were, jaor in jaor oet. Carnavalsleedsjes höbbe meistal 'n marsjtempo woa-op de polonaise geloupe kènt were of dèks ouch 'n walstempo. Op zoane sjoenkelaer weurt dan allein of gezamelik gesjoenkeld. Dat ies 't ritmisch heen en weer bewaege op  de 3/4 of 6/8 maot van de muziek.

Terwiel vreuger euver 't algemein de luuj zelf hun pekske inein fiesternölde, goon väöle noe nao de carnavalswinkel. Dat wilt neet zègke, dat ‘r neet zelf miè genièjd en geknutseld weurt. ’t Ies en blief ’n oetlaopklep van creativiteit. Op 't Duutsj vinge carnavalsbeurzje plaats in Kölle en Düsseldorf. Ouch besjteit'r 'ne handel in carnavalswages en ander attribute. 

Tiedes de drie döl daag weurt hie en dao 'n carnavalssymbool oetgehange, dat op dinsdig wir nao ónder weurt gehoold. veurbeelde: 't Mooswief op de Vrieth'f in Mestreech, de waterrat in Sjin en Oeal. In Valkeberg hange ze 'n oud-wiefpoep, Berbke geneump, tege 'ne gevel en laote ze de bok op. In Kelmis verbrenne ze d'r kuusj. In Sub vanaaf 2010 weurt Jeu opgehange.

Mèt de drie (of miè) carnavalsdaag weurt 't hoes van de prins geseerd en de sjtraot hingk de vaan veur 'm oet. De kleure road, geel en greun zint de lètste jaore favoriet en oetgegreujd tot dé carnavalskleure. Noe wappert in gans Limburg dees driekleur aan de hoezer vergezeld van hièl väöl balonne in dezelfde tinte...
In Venlo en Munstergelaen is de kleur greun vervange door blauw. In Munstergelaen is dees kleur gekoze oet protes tege de dreigende annexatie van Munstergelaen door Zitterd.
In 't riek van de Aester Sjaelen Uul in Pej is d'r zelfs 'ne wedsjtried gemaak, namelik de Sjoonst Verseerdje Gevel.

Nao de jaore 60 van de 20e ièw zint 'r ummer miè en vreuger carnavalsactiviteite biegekómme: Zoa-es:

In Mestreech löp saer 1959, rónd de Carnaval, 'ne groep sjpelersj, die ziech de Zate hermenie neump.
't Versjiensel Zate hermenie, sjpaskapel of joekskapel breidt ziech oet in 't lètste kwaart van de 20e ièw. Ouch hie liek de naodrök, neet op good sjpele, meh op gezellig same muziek make. Dao weurt gebruuk gemaak van 'n groat assortiment sumpel muziekinstrumente mèt de naodrök op 't blaosinstrument en 't ritmeinstrument. Ganse families trèkke mèt es de groep nao boete kump, inclusief de kinger. Ze höbbe, sóms eder jaor nuuj, orgineel en kleurrieke pekskes aan. 
Op carnavalsdinsdig vingk, saer 1973, in Mestreech, op de Vriethof,  't Zate hermeniekesconcour plaats, 'ne wedsjtried woabie gekäörd en gemete weurt door de carnavalssociëteit. Edere deilnummer krieg 111 punte, (dat ies de ièrsjte pries) mèt lof van de jury!.

'n Paar karakteristieke name van hermeniekes en joekskapelle: Nieks dao; Hel en valsj, Tutendöl, Bragke Boebelaere, ‘’t Kump’, Naat en Druug, Um te jenke; Laat en Zaat; Volle blaos; Kiele kiele; de Kroegadours; Sjeive drek; Gresbuus; Doebele Forto; Blamaasj; Aom zat; Hoëge Noë(d)t; Geine aom, Biëstig good, Flabbedeius, Neet um aan te huure; Petatte Nelke, Sjiengele boem; Venloos Vastelaoves Ensemble Underste Baove,  Us Famfaar 1973; Noat Weg; Bôntj  Blauw, Och Nae Toch, Wae haet die gebeld! Schots en scheif, Span Herres, Schöd um laeg
Zate hermeniekes loupe noats in de maot, eigelik miè de tegenin!

Eder jaor strieje 19 zate hermeniekes (joekskapelle, blaoskapelle, etc) oet gans Limburg veur de titel 'Limburgs Kampioen'. Dit Limburgs_Kampioensjap_Zate_Hermeniekes is in 1983 ontsjtange in Obbicht.

Alle activiteite, die georganiseerd were, zoa-es zittinge, de prins oetrope, dansaovende, sjlagerverkezinge en optochte gebeure door 'n vastelaovesvereiniging, carnavalsvereiniging of carnavalssociëteit, kort cv of cs geneump. Meistal ies dat 'n raod van 11 ónder veurzietersjap van 'ne president. Eder jaor weurt door hun 'ne prins, 'n prinses en 'ne minister, 'ne adjudant, 'ne hofnar gekoze en oetgerope. In naovolging van 't Rienland versjiene d'r op diverse plaatse in 't prinselik gevolg ouch nog prinsegardes en dansmariekes. 
De triómfoetroop van prins en raod van èlf in 't openbaar en in de optoch ies ALAAF of op 't Duutsj: HELAU. In sommige ander plaatse gebruke ze 'ne andere oetroop. b.v. in Ech bie de  Vastelaovesvereniginge De Aester en in Pej de Aester Sjaelen Uul rope ze Sjregkedek, es imitatie van de sjrièw van 'n aester.
 
Zoawaal de carnavalsvereiniginge es 't dörp of gehuch geve ziechzelf de gekste name. 'n Paar veurbeelde: de Bök en Geite in Valkeberg, 't Waterratteriek Sjin en Oeal, 't Bosjraveriek Houtem, de Bösjule van Sub, de Piëlhaas in Venroj, de Veldkretsersj in Wienesrao, de Vreigeliers in Hale en de Waesjdrievesj in Öäverem.




#Article 346: Carnaval (2089 words)


Carnaval is e volksfies wat in väöl kathelieke len weurt geveerd. Wienie 't gehawwe weurt in de daog veur asselegoonsdag, wat miestal zoe is, daan sprik me vaan vastelaovend. In diverse deile vaan de wereld kint 't carnaval gans versjèllende invöllinge; gemein deilers zien euver 't algemein 't ziech verkleie, 't bouwe vaan optochte en 't umkieringsritueel.

In d'n aonluip nao Paose höbbe kathelieke vaanajds de pliech um veerteg daog te vaste, wat neerkump op 't ziech oonthawwe vaan vleis, draank en aander genotsmiddele. Die veerteg daog stoon veur de veerteg daog tot Zjezeke vastentere in de weuste hej doorgebrach. Umtot de zondag (ummer 'ne fiesdaag in de liturgie) neet weurt mètgerekend, doort deen tied 46 daog. Zoedoende begint de vaste zès'nhaaf week veur de Paose, op de zoegenaomden Asselegoonsdag. Ietot 't Asselegoonsdag weurt, zien vleis en draank dus nog touwgestande. Väöl kathelieke besloten 't wie 't nog kós devaan te numme. In de loup vaan de iewe greujde dit oet tot 'n jaorlekse traditie. Dees tradities grepe dudelek trök op awwer gebruke, al is neet zeker in welke maot (zuug oonder).

Op d'n Asselegoonsdag zelf valle soms gebruke die ouch tot de vastelaovend weure gerekend. Oonder mie in Limbörg sprik me vaan hieringbiete: wie de wètte veursjrieve weurt daan vès gegete en water gedroonke.

Ouch mèt Haafvaste zien de regele minder streng en woort vaanajds dèks vleis gegete en beer gedroonke. Op sommege plaotse hawwe ze carnaval neet op de vastelaovend, meh bij haafvaste. In Nederlands Limbörg weurt dat veural gedoon wienie de optoch mèt de vastelaovend neet kós doorgoon (beveurbeeld door 't weer). In Nice veurt me carnaval ummer ind fibberwarie, oongeach wienie vaste en Paose daan perceis valle.

't Woord carnaval is veur 't iers aongetroffe in verbinding mèt Nice. 't Moot oet 't Ligurisch of mie algemein oet 't Italiaans koume, meh de perceis etymologie is neet dudelek. Volksetymologische verklaoringe goon oet vaan carne vale, 'vleis adie', umtot me mèt de vaste zès weke gei vleis it. Dees verklaoring liet ziech evels neet filologisch oondersteunde. Carne levare, 't opluffe vaan vleis, is wel 'n meugeleke verklaoring.

De etymologie vaan vastelaovend is zoe klaor wie poompwater: de veuraovend vaan de vaste. Deze naom vint me veur 't iers in de veertienden iew in Kölle; in Zuid-Duitsland spraok me t'rzelfdertied ieder vaan de vastenach (zuug oonder).

Al ietot 't christendom oontstoont, gaof 't in väöl culture soortgelieke fieste, bij antropologe bekind es umkieringsritueel. In 't aajd Roeme heel me beveurbeeld de Saturnalia, die haaf december plaotsvoonte. Poginge um zoe'n fieste mèt de vastelaovend in verband te bringe, loupe evels 't risico vaan hineininterpretieren; theorieë, die vastelaovendsgebruke mèt veur-christelek Germaans of Keltisch cultuurgood wèlle verbinde, zien intösse gans achterhaold.

De traditie vaan op hun kop gezatte wereldorde kaom in de middeliewe ouch bij Dreikeuninge veur. Lieg geisteleke (keplaone, dörpspestoers) dege ziech daan veur es bisjoppe en kardinaole, en koze oet hun midde 'ne 'paus'. Ouch gaof 't soms 'ne kinderbisjop, dee al op d'n Daag vaan de Oonnuzel Kinder (28 december) waor aongeweze. Kathelieke rituele woorte deen daag op d'n hak genome.

De ierste bekinde vermelding vaan 'ne vastenach kump oet 1206 en steit in de Parzival vaan Wolfram von Eschenbach. 't Woord carnaval vèlt es ierste in 1294; me bedoelt hei 't carnaval vaan Nice. In 1341 duuk 't woord Fastelovend op in 't eidbook vaan Kölle, mèt de bemerking tot de stadsraod dao gei geld mie veur maag geve. In 1353 verbeujt d'n aartsbisjop zien geisteleke expliciet of deen daag beer en wien te sjödde. Dit tuint dus aon tot de vastelaovend in Kölle in de veertienden iew al 'n levendege traditie waor, en tot ouch daan al väöl alcohol debij woort gedroonke. In 1487 vinde v'r, veur d'n ierste kier in Kölle meh zeker neet veur de lèste kier, e verkleidverbood. Ouch dat woort in de middeliewe dus al gedoon. In aander stei greujde dat oet tot vaste tradities. Zoe gaof 't in Näöreberg de Schermbartläufer, hèllebaardeers mèt opvallende pekskes.

Ouch in Italië oontstoont in dezen tied 'n rieke vastelaovendstraditie. 't Is mugelek, jeh woersjijnelek, tot de Duitse vastelaovestradities veur e groet deil hei-op geïnspireerd zien. Veural in Venetië leefde de vastelaovend zier sterk.

Oondaanks diverse verboje woort de vastelaovend euver 't algemein getollereerd, um de bevolking stoum te laote aofbloze. 't Gebruuk woort didactisch ingezat, um 't versjèl aon te tuine tössen 't riek vaan t'r Duvel (civitas Diaboli), wie dat ziech mèt de vastelaovend vertuinde, en 't riek vaan God (civitas Dei), wat ieweg waor en ziech in de vastentied nog 't bèste tuinde.

In de Rifformatie verdween de vastelaovend hei en dao, umtot bepaolde strieke prottestants woorte en de vaste dao woort aofgesjaf. In de len die katheliek bleve, bleujde 't carnaval evels gewoen wijer. In 1590 kaom veur 't iers de Kölse Maog es mascot nao veure, neve de Kölse Boer dee al einen iew ieder waor ingeveurd. Venetië stoont in dezen tied bezunder bekind um zie carnaval: 't carnavalssezoen begós al nao de Keersemes. In die paar maond trok de stad väöl rieke toeriste, die neve de optoch en de wien ouch kaome veur de diverse opera's en konzèrs die dao gegeve woorte.

De groetste klap veur de vastelaovend kaom vaan de Verleechting en vaan Napoleon. Kèrkeleke gebruke golle es achterhaold, en in väöl Duitse en Italiaanse stei woorte de festiviteite verboje. In de loup vaan de negentienden iew leide dit tot 'n tegereactie. Me góng de vastelaovend zeen es cultuurgood mèt weerde op ziech, los vaan 't plezeer wat me draon kós beleve. In diverse Duitse stei, Kölle veurop, woort 't fies geïnstitutionaliseerd. In de hoeger börgerij oontstoonte vastelaovesvereineginge, die stoete organiseerde, pekskes dege nejje en leedsjes sjreve in 't dialek. In 1823 heel me hei de ierste modern optoch. Dees traditie breide ziech later in d'n iew oet nao Nederland en 't Belsj. In Nederland waor de nuien impuls aon de vastelaovend zier welkom es oonderdeil vaan de Kathelieke Renaissance.

In d'n twintegsten iew, zeker nao d'n Twiede Wereldoorlog breide ziech 't carnaval nog väöl wijer oet, euver alle laoge vaan de bevolking. Ouch kleinder stei en dörper, boe 't fies ziech iewelaank veural tot de kaffee had beperk, naome de vastelaovesgebruke euver. Tradities in de Nuie Wereld woorte ouch bezunder groet. Zelfs in neet-kathelieke deile vaan de wereld, wie Ingeland en Wes-Nederland, sloog de vastelaovend vaan tied tot tied aon. Ouch de oontkèrkeleking vaan Wes-Europa heet de vastelaovend gein groete sjaoj gedoon. D'n trend vaan individualisering maak 't wijer bestoon vaan vastelaovesvereineginge hei en dao wel oonzeker.

De vastelaovendsgebruke in Nederlands Limbörg zien sterk op de Kölse gebruke geènt, dat wèlt zègke op de Rijnlandse traditie. 't Weurt hei in 't algemein op zondag, maondag en dinsdag veur de vaste gehawwe, al gief 't plaotse die hun optoch ieder doen. De veurbereiinge beginne al op d'n Èlfde vaan d'n èlfde (11 november, wat verwijs nao 't gekkegetal èlf). In de maonde tösse 11 november en de vastelaovend weurt vaan alles geregeld: 'ne Prins carnaval en 'ne jäögprins weure gekoze, leedsjes weure ingestudeerd, en vastelaovesvereineginge make wagele. De Limbörgse streektaol späölt 'n groete rol in 't fies en is impliciet verpliech veur vastelaovesleedsjes, gezètsjes en touwspraoke. Ouch weure daan dialekmèsse gedoon.

Allewel tot eder plaots zoe zien eige tradities heet (zoe kint 't noorde vaan de provincie 't gebruuk vaan de boerebroelof), heers in de provincie e groet geveul vaan einheid. Zoe vint sinds 1977 eder jaor 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer (LVK) plaots. Muzikante oet de ganse provincie kinne hun leedsje indene; dao-oet weurt daan 'ne winner gekoze. Dat leedsje weurt daan op de regionaole radio gedrejd. In väöl plaotse gief me toch de veurkäör aon werk in 't eige plat. Gans bezunder is dat zoe in Mestreech, boe me traditioneel neet zoe'ne sterke band mèt de res vaan Limbörg veult. Vastelaovendsmeziek is traditioneel sjlager in de vörm vaan blaosmeziek, dèks begeleid door gespecialiseerde blaoskepelle die me zate hermenieë neump. Roond 1980 maakde de sambameziek zien intree in de Limbörgse vastelaoveswereld. De lèste jaore huurt me ouch popinvlood.

De vastelaovend weurt algemein, zoewel binne Limbörg es daoboete, erkind es e belaankriek deil vaan de Limbörgse identiteit.

Ouch Noord-Braobant is vaanajds katheliek en ouch dao weurt väöl werk gemaak vaan de vastelaovend. 't Fies weurt hei in 't algemein geach veer daog te dore, vaan zaoterdag tot en mèt dinsdag. De Braobantse vastelaovestradities stamme oet Den Bosch, boe me ind negentienden iew 't fies begós vas te lègke. Väöl dinger die me in Limbörg en daoboete es typisch carnavalesk zuut, weure hei neet gedoon. Me keus geine prins en geine raod vaan èlf, me röp neet 'alaaf' en me heet ziech in boerekiel te kleie. Wee heitege zundeg, weurt geach neet oet Den Bosch te koume. In de Bossche traditie is de vastelaovend veural 'n parodie op 't boereleve: me neump de stad Oeteldonk (nao de väöl plaotse in de Meierij die op -donk indege) en sprik e soort karikaturaol Meierijs (in plaots vaan 't gebrukelek Bosch).

In aander Braobantse plaotse verkleit me ziech wel boonter en besteit de prins carnaval wel, meh sommege gebruke zien euvergenome. Mèt naome de gewuunte um de plaots 'nen aandere naom te geve is universeel (Krabbegat, Kielegat, Kruikestad, Lampegat etc.). E paar Limbörgse plaotse höbbe dit gebruuk vaan alternatief plaotsnaome euvergenome.

't Dialek späölt 'n minder groete rol es in Limbörg, veural noe 't de lèste jaore minder gebruuk weurt. Lokaol leedsjes en gezètsjes zien nog wel in 't dialek, meh bij de groete sjlagers hoof dat neet per se. In tegestèlling tot Limbörg is de lèste jaore 't vastelaovesleed min of mie versmolte mèt d'n aprèsskimeziek.

In de mieste traditioneel kathelieke plaotse in Nederland is in de loup vaan d'n twintegsten iew 'n vastelaovestraditie oontstande, veur zoewied die nog neet bestoont. Dit gelt ouch veur väöl kathelieke enclaves in wijer protestants gebeed, wie Drenthe of Zieland. In 't algemein riech me ziech dao op Braobantse veurbeelder: plaotse kriege humoristische naome en leedsjes zien veural fiesmeziek.

Veural in de jaore zèsteg, zeventeg en tachteg waor de vastelaovend ouch in Wes-Nederland populair. Braobantse en Limbörgse artieste, wie Toon Hermans en De Deurzakkers, haolde groete hits mèt leedsjes in 't Algemein Nederlands. Ouch artieste oet 't noorde, dèks zoonder kathelieke achtergroond, stortde ziech op de carnavalssjlager, wie André van Duin en de gebore Brit Barry Hughes. De traditie kraog evels gein vaste veuj aon de groond: in de jaore negenteg trok de vastelaovend ziech weer trök nao katheliek gebeed.

Op 't Belsj weurt euverwegend Bourgondisch carnaval geveerd, miestens op de vastelaovend (vaanaof de zondag) meh soms mèt haafvaste. Haafvastestoete weure neet in de lèste plaots in Belsj Limbörg gehawwe, nao 't veurbeeld vaan Mezeik.

De bekindste twie tradities zien die vaan Binche in Henegouwe, boe de wereldbekinde Gilles mèt hun kappe vaan struusvogelvere roondloupe, en die vaan Aalst ('Olsjt'), boe actualiteit en gezagsdregers zoonder taboes weure geparodieerd en boe manslui ziech wie vrouwlui verkleie ('vojl zjanette').

Wie gezag bleujden 't carnaval iewelaank in Venetië, al kaom dao in 1797 door Napoleon 'n ind aon. Pas sinds 1979 heet me in die stad 't aajd fies nui leve ingebloze. 't Italiaans carnaval had soms zier duuster trèkke. Zoe woorte joede in oonder mie Roeme gedwoonge ziech in de optoch veur sjendal te zètte.

De Italiaanse carnavalstradities sloog euver nao diverse aander len, wie Fraankriek, Spaanje, Portugal en Kroatië. Wat me dao zuut rappeleert nog sterk aon de aw Venetiaanse gebruke.

In de Amerika's woort 't fies door Franse, Spaonse en Portugese koloniste mètgenome. In Louisiana hèlt me noe nog jaorleks Mardi Gras, e fies wat Amerikaone oet groete deile vaan 't land trèk. Nog groeter woort 't fies in 't Caribisch Gebeed en Zuid-Amerika. Veural 't Braziliaans carnaval woort wereldbekind. In dat land bestoon diverse tradities, meh in d'n twintegsten iew woort de traditie vaan Rio de Janeiro wel dominant. In de Fluminese vastelaovend steit de sambameziek, die in de stad zienen oersprunk heet, centraol. Me zuut dèks sjaarsgekleide danseresse op de samba danse. De riek verseerde wagele mèt hun danseresse trèkke zoeväöl bezeukers, tot me dao e stadion veur heet gebouwd, de Sambadromo. Daomèt heet me in Rio de optoch feitelek betaolend gemaak.

Caribisch carnaval woort ouch nao Europa geëxporteerd, umtot väöl lui oet die regio emigreerde nao hun aw kolonisatore (Nederland, Fraankriek, Groet-Brittannië). Dat carnaval weurt evels väöl later in 't jaor gehawwe ('zomercarnaval'), umtot de sjeerse, zomerse kleiaasj ziech neet liet vereinege mèt 't weer wat in fibberwarie en miert in Wes-Europa heers. Heimèt is dit 'carnaval' dus losgekoume vaan de liturgische kalender.




#Article 347: Immanuel Kant (331 words)


Immanuel Kant (Keuningsberg, 22 april 1724 - 12 februari 1804) waor 'ne Duutsje filosoof. 

Kant woort gebore es zoon van 'ne zadelmeker. Vanaaf 1740 sjtudeerde hae aan de universiteit in Keuningsberg, ièrsj theologie, meh al gauw sjtapde hae euver op filosofie en natuurweitesjappe. In 1755 promoveerde hae en woort docent aan de universiteit. Vanaaf 1770 waor hae hoagleraar in de logica en de metafysica. 

't Bekèndste werk van Kant ies Kritik der reinen Vernunft oet 1781. Kant probeert hie-in de vraoge Wat weite veer? en Wie weite veer dat? te beantwoorde.

Aan 't begin van 't book poneert hae de sjtèlling dat alle kènnis begint mèt ervaring. Meh 't zou kènne dat zoa'n ervaring al get samegesjtèlds ies, namelik de indrukke van boetenaaf en get wat oos versjtand dao-aan toevoog. Daorum maak Kant 'n óndersjeid tussje de woarnumminge, die a posteriori in 't versjtand terech kómme, en de vörme die a priori in 't versjtand ziette. Woarnumminge were volges Kant gemodelleerd door 't versjtand. Zuver kènnis ies de kènnis a priori, es ze nog neet vermenk ies mèt get empirisch (oet de ervaring verworve).

Zuver kènnis ies volges Kant van empirische te sjeije door noadzakelikheid en algemeinheid. 'n Ervaring lièt allein mer zeen dat get zoa ies, meh neet dat 't algemein zoa zou moete zin. Dinger die noadzakelik en algemein zin, zint volges Kant a priori, want ze kènne neet oet de ervaring sjtamme. Veurbeelde van a priori gegeves zint ruumde en tied. Es me dinger besjouwt, kènt dat noats zónder ruumde en tied. Dinger wie ze ech zin (das Ding an sich) zint ónkènbaar, allein hun versjieninge zint dat. 

Kant maak e óndersjeid tussje synthetische en analytische oordeile. E synthetisch oordeil ies verbingend, aan  e ónderwerp weurt e oordeil toegevoog dat oet de ervaring kump. 'n Analytisch oordeil ies 'n oetsjpraok euver e kènmerk van e dink dat al in 't ónderwerp besjlote liek. De centraal vraog van Kritik der reinen Vernunft ies: Zint synthetische oordeile a priori meugelik?




#Article 348: Charles Eyck (379 words)


Charles Eyck (sóms weurt ziene achternaam ouch gesjpeld es Eijck) (24 mièrt 1897 - 2 augustus 1983) waor 'ne Limburgse sjilder en vertegewoordiger van 't expressionisme.

Eyck woort gebore in Meersje. Wie 'r 11 jaor waor, kreeg 'r roadvonk en tyfus, woadoor hae douf woort. Mèt 14 jaor góng 'r wèrke bie de aardewerkfabriek Ceramique in Mestreech.

Nao d'n Ièrsjte Waereldoorlog góng hae nao Amsterdam, woa 'r góng sjtudere aan de Rieksacademie. In 1922 wón hae de Prix de Rome, 'ne prestigieuze kunspries. 't Geld wat bie dae pries hoort moos hae besjtae aan sjtudie van kuns in Frankriek en Italië. In Italië trof hae de Zjweedse sjilderes Karin Meyer, mèt wae 'r later zou trouwe. In 1925 woort hun dochter Anne-Margit (Bimba) gebore. Hunne zoon Ragnar woort gebore in 1930. In de jaore 30 kreeg Eyck väöl opdrachte, ónder andere veur moersjilderinge in kèrke. Ouch waor hae aangesjlote bie 't literair tiedsjrief De Gemeenschap en maakde illustraties daoveur. Aan 't ing van de jaore 30 maakde hae ein paar sjtudiereize nao Portugal, Frankriek en Noord-Afrika.

In 1938 kaom hae weer in Zuud-Limburg wone, in de Ravesbösj aan de Klevert, kort bie bie Groat Hazel, woa hae 'n hoes mèt atelier leet boewe.

In 1948 kreeg hae de opdrach um 't kroaningssjilderie te sjildere van keuningin Juliana, die in dat jaor häör mam Wilhelmina opvolgde. In de zomer van 1962 besjilderde hae 't kèrkske in 't Noord-Frans dörpke Jeantes-la-Ville.

Wie hae in 1980 krank waor en in Mestreech in 't ziekehoos loog, besjreef en illustreerde hae dat in zie book Mijn vakantie in de witte dalen van Sint Annadal.

In 1962 woort hae óngersjeije mèt de Orde van de Gulden Humor, 'ne pries van de gezamelike Limburgse carnavalsvereiniginge. Hae waas hiemit de eësjte dae deze pries in óntvangs nóm.

Charles Eyck sjtórf op 86-jaorige laeftied in zien hoes in de Ravesbösj.

Neve olieverfsjilderie, teikeninge, glaas-in-loadvènstere, keramiek en houtsjniejwerk maakde Eyck 't óntwerp van de kèrk in zien geboorteplaats Meersje-Wes. Ouch de moersjilderinge, glaas-in-loadvènstere en glaas-in-betónvènsterkes in diet geboew zint van zien hand. In 't kèrkske van Jeantes-la-Ville in Noord-Frankriek besjilderde hae de moere (200 m² mèt sjilderinge). In 1957 ontworp hae same mit zien vrouw de uniforme veur de Sjutterie St. Sebastiaan oet Sjömmert

 expositie 2003 in Houthem-St. Gerlach




#Article 349: Steve Jobs (484 words)


Steven Paul Jobs (24 fibberwarie 1955 - 5 oktober 2011) waor 'ne Amerikaanse software-óntwiekkelaer. Hae waor bekènd doordat hae same mèt Steve Wozniak Apple Computer Inc. opgeriech haet.

Jobs woort in 1955 gebore in Green Bay in de sjtaat Wisconsin es Steven Paulis. Sjnel nao zien geboorte woort hae geadopteerd door de Californische familie Jobs. Ziene ónbekènde biologische pap sjtamde oet Egypte. In 1991 trouwde Jobs mèt Laurene Powell en kreeg mèt häör 3 kinger. Wiejer houw Jobs nog ein dochter oet ein ièrder relatie, Lisa. Nao häör ies de Apple-computer mèt dezelfde naam geneump.

In 1974 góng Jobs wèrke veur de firma Atari, woa hae same mèt Wozniak computersjpeller óntworpe haet. Mèt Wozniak en Wayne sjtiechde Jobs in 1976 't bedrief Apple Computer, in de graasj van de familie Jobs in Palo Alto. 't Ièrsjte produk, de Apple I waor nog gei groat succes, meh e jaor later begoes me mèt de succesvol Apple II-serie. Dit waor de ièrsjte computer dae ouch in klein bedriever in de Vereinigde Sjtate gebruuk woort. Jobs haet d'r ouch veur gezörg dat de ièrsj sjlech loupende Apple Lisa-serie en de Macintosh de grafische interface van Xerox PARC euvernaome. 

In 1985 góng Jobs weg bie Apple en begoes hae 't bedrief NeXT, dat ziech bezighèlt mèt 't óntwiekkele van innovatief hardware en software. Wiejer góng Jobs ouch bie Pixar wèrke. In 1996 koch Apple NeXT veur 400 miljoan dollar. Vanaaf 1997 góng hae in de raod van besjtuur en saer september van dat jaor woort hae algemein directeur (CEO of Chief Executive Officer) ad interim. 't Door NeXT óntwiekkelde besjturingssysteem NeXTSTEP woort wiejer óntwiekkeld tot Mac OS X. Jobs haet deveur gezörg dat Apple sjterk truukkaom mèt produkte wie de iMac, iPod en iTunes, veurbeelde van zoagenaamde digital lifestyle. Hiedoor kreeg hae de bienaam iCEO.

Saer januari 2000 waor Steve Jobs officieel algemein directeur (CEO) van Apple, meh hae kreeg nog mer eine dollar loan per jaor. De wins die hae kreeg maakde häöm èvvel volges de San Francisco Business Times tot Most Overpaid CEO. Me sjatde zie vermoge op 3 miljard dollar.

Op 14 jannewarie 2009 maak Jobs bekind tot heer tot eind juni 2009 mèt verlof geit weges 'n krenkde. In 2004 is heer al 'ns geopereerd aon 'ne zeldzame tumor aon de alvleisklier. Eind 2008 verleert heer väöl gewiech, mer heet liet wete las vaan hormonestoringe te höbbe. Vanwege de väöle spikkelaties tot heer neet mie lang te leve zouw höbbe, beslut heer zien werk veurluipeg neer te lègke, umtot heer vint tot de spikkelaties häöm en de lui bij Apple hindere in zien/hun werk.

In aprèl 2009 heet heer 'n levertransplantatie oondergaange.

Op 24 augustus 2011 trejt Jobs trök es CEO vaan Apple, mer woort op eige verzeuk aongeweze es veurzitter vaan de raod vaan bestuur. Op 5 oktober 2011 liet zien familie wete tot Jobs in vrei gestorve is, umringk door zien familie.




#Article 350: Londe (700 words)


Londe (Ingels: London) is de hoofstad vaan 't Vereineg Keuninkriek en ein vaan de groetste stei vaan Europa. De agglomeratie Londe, gevaange in de county Greater London, heet zeve miljoen inwoeners. 't Is zetel vaan de Britse regerende voors en vaan 't parlemint en de regering, e veurnaom financieel centrum en 'n veurnaom toeristische attractie. De stad weurt doorsnoje door de revier de Teems (Thames).

't Graofsjap Greater London besteit oet de City of London en 32 London boroughs (aw stei, door Londe geannexeerd). Us begrip vaan neet allein Londe, meh ouch vaan 't centrum vaan Londe, strèk ziech allewijl oet euver väöl mie es de City, jeh Westminster heet zjus de gebouwe die allewijl weure aongezeen es geziechbepalend voor Londe.

Roond 't jaor 50 vestegde de Romeine ziech in de huidege city, boe ze 'n börg stiechde, Londinium. Allewel tot dao gein archeologisch of historisch bewies veur te vinde is nump me op groond vaan de naom (dee neet vaan Latiensen oorsprunk is) aon tot de stad awwer is es de Romeinse aonwezegheid in Groet-Brittannië.

In d'n Angelsaksischen tied woort eve boete de vesting e dörp, Lundewic, opgeriech, wat 't aajd Londe vervink. In de negende iew moot die vesting weer bewoend geraak zien. Willem de Verovereer vereuverd in 1066 Ingeland nao de slaag bij Hastings. Willem veel ouch Londe aon en woort in Westminster tot keuning gekroend en begint mèt de bouw vaan  d'n tore vaan Londe. In d'n èlfden iew greujde Londe en Westminster, zetel vaan de keuninge, aonein, boemèt dit groet Londe de groetste en mechtegste stad vaan Ingeland woort. In d'n twelfden iew woort Londe ouch hoofstad vaan Ingeland, in plaots vaan Winchester.

Daonao greujde 't snel door. De stad woort zelfs zoe mechteg tot de keuning touwstumming nudeg heet om de stad binne te koume. In 1666 lag de Groete Stadsbrand vaan Londe de stad veur e good deil in de as, wat de greuj vaan de stad evels neet kós remme. In de 18e iew nump Londe de rol vaan financiële hoofspeuler euver vaan Amsterdam. Mèt de greujende riekdom vaan de kolonies in de Victoriaonsen tied en de industrieel umwenteling greujde 't inwoenertal gaw. In 't begin vaan de negentienden iew waor de stad de groetste op Eerd. 

In d'n Twiede Wereldoorlog woort Londe behuurlek zwoer gebombardeerd door de Duitse Luftwaffe. 30.000 lui voonte d'n doed. In de twintegste iew raakde Londe beruch door zien miljeuprobleme mèt smog: (steinkole)rouk vermingk mèt nievel. Tege 't eind vaan die iew waor 't probleem door 't gebruuk vaan zuverder brandstoffe groetendeils opgelos. Op 2 september 1972 hiemelde heer eine vaan de bekindste Ingelstaolege sjrievers oets, J.R.R. Tolkien. In 2000 woort de umstreje meh populaire politicus Ken Livingstone tot börgemeister vaan Londe gekoze. Op 7 juni 2005 woort Londe 't doel vaan 'nen aonslaag vaan Al-Qaedah, dee veural op de 'Underground' (oondergróndse) geriech waor. In datzelfde jaor woort bepaold tot de stad in 2012 de Olympische Speule maag organisere. Daobij liet Londe stei wie Moskou, New York City, Madrid en Paries achter ziech.

't Toeristisch Iezere Rippertoir besteit oongeveer hei-oet:

Londe steit bekind veur zien väöl versjèllende inwoeners. De versjeienheid is ouch e gevolg vaan de väöle kolonies die Ingeland heet gehad. De stad waor roond 1900 de groetste stad op eerd. Die positie naom New York City in 1925 euver. Op 't hoegtepunt, in 1939 had Londe mie es 8 mieljoen inwoeners. Daonao kroomp 't inwoenertal tot get minder es 7 mieljoen. Intösse greujt de populatie opnui tot bijnao 8 mieljoen (7.556.900 inwoeners 2007).

Es stad heet Londe een vaan de groetste economieë op Eerd. Londe is good veur 20% vaan 't BNP vaan 't Vereineg Keuninkriek. Debie heet Londe 'n internationale effectebäörs - de 'London Stock Exchange' - en is 't groetste deil vaan de media dao gevesteg, zoewie de BBC en gezètte wie The Daily Telegraph en The Times.

Londe steit al iewe bekind um zien drökke straote. 't Verkier steit daan ouch dèks vas. Allewijl weurt 't verkier gedomineerd door de gekinde taxi's en (roej) bösse. Aander verkier weurt oet 't centrum geweerd mèt 'n tolheffing. 'n Aander gekind verveur is d'n oondergróndse, ouch wel bekind es 'the (London) Underground' of 'the Tube'.




#Article 351: Paus (497 words)


De paus (oet 't Grieks, πάππας = vader, en oet 't Latien, papa = vader) ies de titel van 't hoof van de Roams-Katholieke kèrk. De paus weurt in de katholieke kèrk gezeen es de opvolger van de apostel Petrus. De paus ies ouch sjtaatshoof van Vaticaansjtad. Op diet moment, saer 13 mièrt 2013, ies Franciscus I (börgerlike naam Jorge Maria Bergoglio) paus. Hae ies,  es Argentijn, de aller-ièrsjte paus oet 't Latiens Amerika. 'n Periode woa-in d'r geine paus ies neump me sede vacante of sedesvacatio. 

Hoewaal 'ne paus in theorie zien amb kènt neerlègke es hae dat wilt, ies diet óngebrukelik. Pause bezètte oet traditie 't pontificaat bies hunnen doad. In fibberwari 2013 braok paus Benedictus XVI mèt die traditie door op 85-jäörige laeftied aaf te traeje.

De pauselike symbole zint de wiete toga, de pauselike troan, de pauselike vösjersrink, de tiara (kroan), de draagsjtool (sedia gestatoria), 't baldakien en de pauselike sjtaaf mèt 'n crucifix d'rop. 

De tiara ies in de jaore 60 van de 20e ièw aafgesjaf door paus Paulus VI. Saer höbbe pause de pauselike mieter gedrage. De tiara ies èvvel 't symbool van 't pausdom gebleve en sjteit op 't blazoen van 't Vaticaan.

De draagsjtool ies aafgesjaf door Johannes Paulus II, dae 'm vervange haet door de pausmobiel. 

De paus ies biesjop van Roame, plaatsbekleier van Jezus Christus op aerd (Vicarius Christi), opvolger van Petrus, hoagste preester in de waereldkèrk, pontifex maximus (opperpreester), aartsbissjop van de Romeinse kèrkprovincie, primaat van Italië, patriarch van 't Weste, soeverein van Vaticaansjtad.

Volges 't kèrkelik rech kènt edere katholieke preester tot paus gekoze were, meh euver 't algemein weurt ein van de kardinale gekoze. De paus weurt gekoze in e conclaaf, 'n bie-einkóms van alle kardinale in de Sixtiense kapel. 't Conclaaf moet beginne tösje de 15e en de 20e daag nao d'n doad van de paus. Umdat 't conclaaf geheim ies, zint de kardinale aafgesjlote van de boetewaereld. De kardinale keze dan eine nuje paus, dit geit in sjtumrundes. Höbbe ze in ein runde geine nuje paus kènne keze, dan verbrenne ze de sjtumbreefkes same mèt get zjwarte poejer, en kump zjwarte zjwaam oet de sjouw van de Sixtiense kapel. Höbbe ze waal eine gekoze, dan verbrenne ze ouch de sjtumbreefkes, meh dan zonder get debie te doon. Dan kump wiete zjwaam oet de sjouw. De luuj op 't St.-Pietersplein weite dan dat 'ne nuje paus ies gekoze. Es de paus beneump ies, weurt hae op 't balkon van de Sint Pieter aan 't volk getuènd en zaet de hoagste kardinaal Habemus papam! (veer höbbe 'ne paus!).

Es 'ne paus gekoze ies, weurt häöm gevraog welke naam hae es paus wilt aannumme. Hae kènt zelf eine naam keze. Dae naam kènt 'n verlatiensde vörm van ziene waereldlike naam zin, meh dèks keus me ouch de naam van 'ne belangrieke veurgenger, of eine mèt 'n bepaalde beteikenis (biev. Pius = vroum). Es 'ne pausnaam al ins veurgekómme ies, weurt 'r van Romeinse ciefersj veurzeen.




#Article 352: Berlien (501 words)


Berlien (Duits: Berlin, Berliens: Balin) is de hoofstad (sinds 1991) en regeringszitplaots (sinds 1999) vaan Duitsland. 't Is ouch es stadsstaot 'n apaart Bundesland vaan Duitsland en de twiede stad vaan de EU, nao Londe, mèt zoeget 3,5 mieljoen inwoeners. 't Oppervlak is 891,7 km2. Börgemeister is Michael Müller vaan de SPD. De stad ligk aon de revier de Spree, die evels neet haaf zoe dominant is es de Theems in Londe of de Seine in Paries.

Sinds 1998 is de stadsstaot Berlien in twelf districte (Bezirke) verdeild, naomelek:

Dees districte zien gein apaarte gemeintes: Berlien is zoewel staot es gemeinte en de functies vaan Landeskanzler en börgemeister zien inein vereineg. Toch höbbe de districte 'n eige Bezirksparlement, 'n soort deilraod, en 'ne deilbörgemeister.

In 1237 weurt Cölln, nederzetting op de Spreeinsel, veur 't iers vermeld, in 1244 Berlien, wat op de over vaan de Spree laog. In 1307 kaom Cölln bei Berlien. In 1451 woort 't, oondanks proteste vaan de Berlieners, residentiestad vaan de käörprinse vaan Brandeburg.

In d'n Daartegjaoregen Oorlog verloor de stad de hèlf vaan häör inwoeners. Nao väöl oetbreiinge in de zeventiende iew woort 't in 1701, bij de kroening vaan Frederik I de hoofstad vaan Pruse. In 1871 woort 't ouch de hoofstad vaan 't Twiede Riek. In 1918 woort hei de Weimarer Republiek oetgerope.

In de jaore twinteg en daarteg waor de stad op häör huugdepunt: bij 't oetbreke vaan de Twiede Wereldoorlog in 1939 had ze 4.339.000 inwoeners. De regering vaan 't Daarde Riek had planne veur Berlien um te bouwe tot 't megalomaan Germania. In 1945 woort de stad door de Russe bezat. Door bomdardeminte en zwoer gevechte waor ze zoe good wie gans verweus.

In dat jaor deilde de veer bezèttingsmachte de stad op in 'ne Franse, Britse, Amerikaanse en Sovjetrussische sector. Wie in 1949 de USSR vaan hun Duits gebeed 'n eige staot maakde, woort Berlien in twie stökker verdeild: e westelek deil vaan de kapitalistische en 'n oostelek deil vaan de communistische wereld. 't Westelek deil kaom geïsoleerd te ligke, meh wie de bezèttingsmachte dat mèt 'n intensief lochbrök vaan ei vleegmachien per drie minute verholpe gaof Stalin de isolatie op.

Wes-Berlien oefende 'n groete aontrèkkingskrach oet op gediplomeerde Oos-Duitsers, wat veur leegloup zörgde in de stad. Daorum besloot Nikita Chroesjtsjov in 1961 'ne moer te bouwe, de Berliense Moer. De moer waor veurzeen vaan wachtories en miervoudege versperringe, zoetot vlöchte neet meugelek waor. Bekind is de reie vaan Kennedy gewore, die heer dao in dat jaor heelt, en aofsloot mèt de wäörd Ich bin ein Berliner.

In 1989 veel de moer, wie in gans Oos-Europa proteste tege 't communisme tot de val vaan rezjiems leide. Vaanaof de Wiedervereinigung op 3 oktober 1990 waor Berlien officieel mèt-hoofstad vaan Duitsland, in 1991 zelfs de eineg, al bleef 't parlemint tot 1999 in de aw hoofstad Bonn residere. In de jaore negeteg woort Berlien 'n modieus stad, en woort dao oongekind väöl nuibouw neergezat. Nog ummer dominere kraone 't stadsgeziech vaan Berlien.




#Article 353: Haarlem (1810 words)


Haarlem is de hoofstad vaan de Nederlandse provincie Noord-Holland, en nao aontal inwoeners de twiede stad vaan die provincie: per 1 januari 2005 147.022. De naom Haarlem is aofgeleid vaan 't woord Haarloheim, 'n woenplaots (heem) op hoege zandgroond (haar) midde in 't bos (loo). De stad ligk aon de revier 't Spaarne (weurt daan ouch wel Spaarnestad geneump). 't  Spaarne leep van de Haarlemmermeer nao 't IJ. De stad weurt umringk door duingebeed boete in 't ooste; dao -riechting Amsterdam- is 't allemaol veen. 't Is sinds de herinstallering vaan Nederland es kathelieke kèrkprovincie centrum vaan e bisdom (Bisdom Haarlem). Börgemeister waos (tot 2006) J.J.H. Pop. Noe, in 2007, is B. Schneiders de börgemeister.

Haarlem heet 'n bezeenswierdege binnestad, mèt oonder mie de Sint-Baafskèrk, gebouwd in de vieftiende iew (de Haarlemmers zègke de Groete Kèrk), de statie, gebouwd tösse 1906 en 1908, en de Groete Merret, mèt daoraon 't Raodhoes. In Haarlem stoon ouch 't Teylersmuseum, 't ajdste opebaar museum vaan Nederland, en 't Frans Halsmuseum. In hiel de stad vindt me zoegenaomde höfkes (23), de bejaordehoezer vaan vreuger. De mieste zien opebaar en ouch te beziechtige. 't Ajdste (vaan hiel Nederland) is de Bakenesserkamer oet 1395, gelege aon de Bakenessergrach. Ouch weurt e deil vaan de stad gedomineerd door de Bakenesserkèrk, de meule Adriaan (aon 't Spaarne) en de koepel vaan de gevaangenis, gebouwd aon 't ind vaan de negetiende iew. De meujte weerd um te bekieke is ouch Paviljoen Welgelegen aon 't begin van de Hout, e bosechtig park aon de zuidkant vaan de stad. In de Leidse buurt steit noch 'n Baafskèrk, dat is de kathelieke kathedraol oet 1898 vaan bouwmeister Cuypers. Es me spierpijn heet gekrege vaan 't loupe, kint me bij d'n bereumpde drogis vaan der Pigge aon de Bòtermerret (1899) poeiers en zalf kriege um 't oongemaak te verliechte.

Haarlem weurt in de tiende iew veur 't iers vermeld. Es knouppunt op de weeg die euver de smale landstoek laanks 't IJ lepe oontwikkelde de stad ziech snel. Boe 't Zand (noe Groete Mèrret) bij 't Spaarne kaom, dao woort door de landshier, de Graof vaan Holland, tol geheve. De Graof riechde daoveur e steine bouwwèrk oppe Bakenes (Gravensteen), 'n landtóng in 't Spaarne. Veur de besjerming daovaan zörgde de ridders vaan Haarlem. Die hèdde de vaan Adrichems, de vaan Haarlems, de vaan Zanens en de vaan Schotens, later allemaol adelekke geslachte. In 1219 späölde die Haarlemse ridders in de Viefde Kruustoch 'n groete rol; es beloening daoveur kraog de stad in 1245 vaan Graof Wöllem II stadsrechte. Hiel aajd in Haarlem is de Begienehoof (Begijnhof) oet 1262. De Begienehoof ligk tösse de Jansstraot en de Bakenessergrach. De Begienekèrk is later, nao de vlöch vaan de Hugenote oet Fraankriek, de Waolse kèrk gewore. 
Graof Floris V gaof de stad in 1274 't rech um belastinge te heffe. In deen tied waos Haarlem e handelsstedsje mèt väöl weverije. Later woorte veural de beerbrouwerije (met behölp vaan 't zuver water oet de duine!) en de sjeepsbouw (Scheepmakersdijk) belangriek. 
In 1355 kraog de stad 't rech jaormèrret te hawwe, en wel op St. Lucasaovend (17 oktober). Me hing daan e kruus in de stadspoort (Kruusstraot) es teike tot ballinge ouch weer de stad in mochte. In 1389 kraog Haarlem vaan Hertog Albrecht de Groete of Latijnse Sjaol. Op 't ind vaan de 14e iew woort de Amsterdamse Poort gebouwd, de einige poort die oet d'n awwen tied nog behawwe is gebleve. In de vieftiende iew woort Haarlem verriek mèt gashoezer (o.a. t St. Jacobsgasthuis veur de pelgrims nao Santiago en 't St. Elisabethsgasthuis), e leprozehoes (noe Dolhuys), weeshoezer, kloesters, höfkes en leefdadigheidsstiechtinge, te väöl um op te neume. Dat moos allemaol ouch betaold weure, allewel 't mierendeil vaan particuleere kaom. Daorum kraog de stad in 1429 ouch tolrech.
De vieftiende iew is de iew vaan de bouw vaan de Groete Kèrk, mer ouch de iew vaan Lourens Jansz. Coster, dee nog veur Gutenberg de bookdrökkuns oetgevoonde zow höbbe.  
Haarlem waos e handelsstedsje (Schonenvaardersgilde) mer in 't zuidweste (noe de Veifhook/Vijfhoek) ontwikkelde ziech d'n  textiel: Wolstraat, Raam- en Voldersgracht, etc. De hiel stad woort oondertösse umwald mèt 'ne steine moer en mèt hei en dao poorte (o.a. Hout-, Kruis- en Zijlpoort).
Haarlem verveel evels lankzaam in 't midde vaan de vieftiende iew (Hookse en Kabeljouwse Twiste), en ouch aon 't ind vaan diezellefde vieftiende iew (Opstaand vaan 't Kies- en Broedvolk in 1492).  
Ouch de zèstiende iew begòs neet good in Haarlem: plunderinge door Dene en de bendes vaan Maarten vaan Rossum. Wel woort de Groete Kèrrek aofgebouwd (1520). In 1558 woort de stad getròffe door de pes. 

Tijens de Tachtegjaoregen Oorlog woort de stad, die op 3 juli 1572 veur de prins gekoze had, in 1573 (op 13 juli) nao maondelaank belègk door de Spanjaarde, die daobij oongemein väöl soldate verlore, ingenome. 
Bereump is de heldhaftigheid vaan 't verzèt zoe es dat vaan Kenau Simonsdr. Hasselaer, de weduwevrow die alles wat ze had, inzat um de stad te verdeidege. 
In 1576 woort de stad getroffe door 'ne groete brand, dee begos bij de Sleiperskop aon 't Spaarne mer door de wind (noord-oos) alles verinneweerde riechting Veifhook (o.a. de St. Gangolfskerk oppe Bòtermèrret), de Doele en 't Aajd en Nuj Gashoes).
Mer 't Akkoord vaan Veere oet 1577 zörgde in eeder geval deveur tot de Spanjaarde de stad verlete, die daonao neet mie in Spaonse hen kaom. De Bakenesserkèrrek waos de ierste kèrrek die door dit verdraag aon de Hervormde woort aofgestoon. Vaanaof dat momint mochte in Haarlem twie godsdienste oetgeoefend weure. Al gaw nao 't belègk woorte de walle en poorte hersteld. In deen tied (nao de val vaan Antwerpe in 1585) bleujde door de koms van väöl Vlaamse immigrante de textielindustrie obbenuits op. 
Had Haarlem tijdens 't belègk 18.000 inwoeners, in 1622 waore 'r us dat al 40.000.  
De zevetiende iew waos ouch veur Haarlem riechtig 'n gouwe iew. Hándel, nijverheid (beerbrouwerije, 70 in getal oeteindelek) en kuns bleuide wie noets teveure, veural de sjèlderkuns maakde Haarlem bereump. De bereumpste vaan al is Frans Hals gewoore. Mer ouch väöl vaan zien lierlinge höbbe 'ne gooie naom gekrege: Judith Leyster, de gebreurs Berckheyde, de gebreurs vaan Ostade, netuurlek ouch van Ruysdael en Saenredam, en neet te vergete Jan Steen, de sjeepssjèlder Cornelis Vroom en de pèrdssjèlder Wouwerman.
Eine vaan de massa Vlaominge die hei nao tòw vlöchde, waos de bouwmeister Lieven de Key oet Gent. Vendaog den daag stoon zien meisterwèrreke nog eve sjoen in de stad es wienie ze gebowd woorte: de Vleishal, de Waog, d'n toren vaan de Nuij Kèrrek, e nuij stök aon 't Raodhoes en versjeiene particuleer hoezer. Jacob van Campen (vaan 't pelies oppe Dam) bòwde oppe plaots vaan 't vreuger Anna-kloester de ierste protestantse kèrrek vaan 't land (1648): de Nuij Kèrrek. 
De rederiekers vaan Haarlem koume op en euveral woorte veur de aw luij höfkes gestiech. Um de opbleuiende economie te oondersteune graofde me trekvaarte nao Amsterdam (1631) en Leiden (1656). Sins 1656 woort in Haarlem door d'n drökker Abraham Casteleyn de ierste gezèt vaan Europa oetgegeve: de Opregter Haarlemsche Courant. Nao 1685 (Edict vaan Nantes) kreeg Haarlem hiel get Franse refugiés te verwèrreke. Dao stoont tegeneuver tot die Franse 'n groete bijdrage lieverde aon d'n oetbòw vaan de zijweverije. Oondertösse bleef de ruizing euver wat noe de bèste godsdeens waos, bestoon. Aon 't ind vaan de 'gouwe iew', wie 't al weer minder ging, woort 't onröstig in de stad: ruizing tösse oranjegezinde en die tege de Prins waore, en 't touwbaksopreur in 1690. 
De achttiende iew waos 'nen tied vaan verval. De nijverheid kaom lankzaam op zie gaat te ligke, en de welvaart naom zeenderouge aof. Dat gaof ooncontentegheid oonder de luij wat ziech in 1748 vertaolde in 't pachtersopreur. De twiede hellef vaan de achttiende iew woort gedommeneerd door gestiedege ruizing tösse patriotte en prinsgezinde. Toch waos 't ouch 'n iew vaan wetensjap en vaan weldaodegheid. Nuij höfkes woorte ingeriech (Noblet, Teyler, Staats, vaan Oorschot) en ouch wees- en ermhoezer verreze. In 1752 woort de Hollandse Maotsjappij der Wetensjappe opgeriech, e illuster genoetsjap boe oet later de groete natuurkundege en Nobelprieswinnaar Prof. Lorentz veurtkaom. In 1778 kaom in de Damstraot de steinrieke zijfabrikant Pieter Teyler van der Hulst te sterreve. Dee zörregde deveur tot zien wetensjappelekke verzamelimg printe, naturalia en mie vaan dat in e museum woort oondergebrach: het Teyler Museum, 't ajdste museum vaan Nederland.  
In 1795 begòs de Fransen Tied.
Op 20 januari vaan dat jaar veele de Franse binne. Hiel väöl Haarlemmers voonte dat bès: oppe Groete Mèrret had 'ne grop vròwluij al 'ne vrijheidsboum geplant boerum zie dansde. D'r woort e nuij stadsbestuur opgeriech en väöl dinger veranderde, al oonder de läös Vrijheid, Geliekheid en Broedersjap. Zoe woorte bij veurbeeld de aw gilde opgeheve. In 1799 spande 't nog eve door d'n inval vaan de Ingelse en de Russe hoegerop in Noord-Holland, mer dat leep op niks oet. In 1808 kaom de Keuning vaan Holland, Lodewijk Napoleon, de broor vaan de keizer, in Haarlem woene (Paviljoen Welgelege). 'ne Fijne mins, mer zie verblief doorde neet lang, want in 1810 moos heer -op las vaan zie broor- al weer de stad oet. Revoluusie en oorlog dege de welvaart vaan Haarlem gei good. In 1811 brach de groete keizer, Napoleon zellef, e bezeuk aon de stad, mer väöl applaudissemint kreeg heer neet. In 1815, nao Waterloo, waos 't aofgeloupe mèt de Franse. De huzare vaan Wöllem Boreel trokke de stad binne en in de res vaan de negetiende iew heel Haarlem altied zie garnizoen. Veur de soldaote woort in Schoten in 1882 'n nuij cavvalerei-kazerne gebòwd: de Ripperda.    

De negentiende iew brach in Haarlem es ein vaan de ierste stei d'n trein: in 1839 woort tösse Amsterdam en Haarlem d'n ierste spoorweeg geëupend. 
Aon 't ind vaan de negetiende iew woort 't Spaarne door e nui kenaal en 'n sluis in Spaarndam verboonde mèt 't Noordziekenaal (1865). Daodoor kraog de Haarlemse industrie 'n flinke injektie. Bekint veurbeeld daovaan is de keuninklikke febrik vaan Beynes, die waagele veur 't spoor en trams maakde. Me had ouch Figee, e mesjienefebrik, de werf Conrad boe me baggermeules maakde, en de centraol wèrkplaots vaan de Spoorwege. Hiel Nederland kint ouch de sjoklaatfebrikke vaan Droste en Union, die de stad -gewins of oongewins- veurzaoge vaan de reuk vaan sjoklaat.
Nog aander bekinde febrikke: die vaan Enschedé, oetgever en drökker vaan poszegels en baankbiljètte, de margrienfebrik vaan Cohen en van der Laan, de zeip- en parfumfebrik 'het Klaverblad', en de fèlmfebrik Polygoon, boevaan me de fèlme wekeleks in de cinema kòs zien.
In 1927 annexeerde Haarlem de gemeinte Schoten. Speculaties oet de vreug twintegste iew tot Haarlem in 2000 mèt Amsterdam 'n agglomeratie vaan aanderhaaf miljoen lui of mie zouw goon vörme zien klaorbliekelek neet oetgekome.

Te beziechtige:

Beknopte Geschiedenis van Haarlem door Mej. Dr. G. H. Kurtz, Haarlem 1946




#Article 354: Amersfoort (270 words)


Amersfoort is 'n stad in 't midde vaan Nederland en aon de rand vaan de provincie Utrech. Ze ligk oostelek vaan d'n Utrechsen Heuvelrögk. Vaan de provincie Utrech is Amersfoort mèt 149.653 inwoeners per 1 januari 2012 de twiede stad. Amersfoort ligk aon de Eem.

De dörper Hoogland en Hooglanderveen, tot 1974 kerne vaan de toen opgeheve gemeinte Hoogland, zien allewijl ieder stadswieke. Ouch de naobersjap Buurtsdijk is intösse ingebouwd. Zeldert en Stoutenburg Noord (deil vaan 't dörp Stoutenburg, gooddeils gemeinte Leusden) ligke nog wel boete de stadsbebouwing.

De binnestad kint e groet aontal veural middeliewse monuminte. De veurnaomste zien de (losstoonde) Slevrouwetorie, de Joriskèrk en de Koppelpoort, die vaanaof 't spoor nao Apeldoorn en Zwolle good te zien is.

De plaots, oontstande bij 'n doortrèkbaar plaots (voord) in de Eem (Amer) weurt voor 't iers geneump in 1028. Um häör ligking vestegde de bisjop vaan Utrei hei 'nen hoof, en trok arbeiers aon veur de Gelderse Vallei te oontginne. In 1259 kraog de plaots stadsrechte. Later in de middeliewe kaom de plaots door e mirakel es pelgrimsstad op, zoetot me in 1444 de Slevrouwekèrk mèt hoegen torie kós bouwe. De kèrk góng later verlore, d'n torie steit nog. Ouch had de stad in de late Middelieuwe 'n oetzunderlek groete beerindustrie.

Nao d'n Tachtegjaoregen Oorlog kaom 't gebeed in 'n isolemint te ligke, boedoor de stad ummer mie verpauperde, zeker wie in de negentienden iew ouch de tabaksteelt aon de Veluwerand instortde. De koms vaan spoorweeg brach dao verandering in: door zien centraol ligking woort Amersfoort 't verkierskundeg hart vaan Nederland. Zoe greujde 't in d'n twintegsten iew hel door.




#Article 355: Zoetermeer (152 words)


Zoetermeer is de derde stad vaan Zuid-Holland (nao Rotterdam en D'n Haag) en heet zien beteikenis en umvaank aon ziene status es euverloupgebeed vaan D'n Haag (sinds 1962) te daanke. De stad heet zoe'n 120.000 inwoeners, vergeliekbaar mèt Dordrech en Leiden in dezelfde provincie. Ze besteit oet 'ne kleine kern ('t aajd dörp) en 'n aontal nui wieke oet de jaore zesteg, zeventeg en tachteg, gebouwd es euverluipgebeed veur D'n Haag. Wie Almere dreug de stad dudelek kinmèrke vaan planologisch wèrk: zoe is de stad aongeslote op de RandstadRail mèt veur eder wiek 'n statie en weurt ouch 't otoverkeer systematisch gesjik. De gemeinte Zoetermeer zal euver e paar jaor vermeudelek 130.000 inwoeners höbbe en daomèt zoewel Leiden es Dordrech definitief in aontal inwoeners inhole.

Tot 1935 bestoont Zoetermeer oet twie gemeintes, Zoetermeer en Zegwaart, die same e twielingdörp vörmde. Allewijl is Zegwaart, in de archaïsche spelling Seghwaert, 'n (nuibouw)wiek vaan Zoetermeer.




#Article 356: Jazz (3217 words)


Jazz is 'nen oersprunkelek Afro-Amerikaanse meziekstijl mèt es hoofkinmerke improvisatie en swing. Soliste improvisere binne e veuraof vasgestèld kader hun solo's, die in de regel e gesyncopeerd ritme höbbe. Jazz weurt 't mieste in kamermeziekbezètting gespäöld, meh besteit ouch in orkesvörm (big band) en solovörm (miestens mèt piano).

De meziek oontstoont roond in 1900 in New Orleans en heet zien wortele in diverse awwer meziekgenres vaan alderlei aofkoms, in 't bezunder de ragtime. Nao d'n Ierste Wereldoorlog verspeide de meziek ziech euver gans de Vereinegde Staote, zeker ouch - zij 't in verwaterde vörm - euver de blaanke bevolking. Ouch in Europa zouw in 't Interbellum hendeg populair weure. In de jaore daarteg oontwikkelde ziech de swing, die evels in de loup vaan de jaore veerteg laankzaamaon verwaterde tot populaire meziek mèt jazzinvlood.

Nao d'n Twiede Wereldoorlog kraog de jazz e twiede leve es kunsmeziek; de bebop, dee ziech de jaore daoveur boeten 't gehuur vaan de mainstream had oontwikkeld, kaom noe aon de oppervlaakde. In de jaore viefteg kristalliseerde ze oet in get rösteger stijle wie cool jazz en hard bop, stijle die in de ganse westerse wereld door combo's woorte euvergenome en al gaw e vertrojd geluid woorte. E klein grupke musici eisde nog mie vrijheid en kaom tot de free jazz, 'ne belaankrieke stijl vaan de jaore zèsteg.

Vaanaof de jaore zèsteg leep de jazz, oondaanks flirts mèt oonder mie popmeziek, in populariteit trök, zeker wie de groete stare eine veur eine storve en de media de jazz doedverklaorde. Sinds 1980 höbbe väöl muzikante ziech geriech op fusiestijle in alle meugeleke soorte. Oondaanks tot de jazz noets mie ech groet is gewore, gief 't nog ummer 'n oetgebreide infrastructuur die de meziek oondersteunt.

Wie gezag drejt jazzmeziek in de ierste plaots um improvisatie. Dit wèlt zègke tot de musici, binne aofgesproke kaders, zelf hunne meziek t'r plaotse bedinke.

Miestens musicere jazzmuzikante op 'n akkoordsjema. Dit is dèks 't bluessjema (12 maote mèt de akkoorde I-I-I-I-IV-IV-I-I-V-IV-I-I/V), of 't sjema vaan 'ne song. De klassieke Tin Pan Alleysong kint 32 maote, georganiseerd volgens 't sjema AABA (twie kier ach maote A, ach maote B, daan nog ins ach maote A). Ouch väöl oersprunkeleke jazzcomposities ('n traditie die pas nao d'n Oorlog veuj aon de groond kraog) volge dat AABA-sjema. Vaanajds späölt me iers 't orzjineel eine kier door en geit me daonao improvisere. Ederskier tot 't akkoordsjema gans veurbijkump neump me e chorus (lètterlek 'refrein', umtot de 12 of 32 maote soms allein mer 't refrein vaan 'ne ganse song zien). 'ne Solo kin bestoon oet ein of miejer choruses.

In de modaole jazz weurt neet op 'n akkoordsjema, meh op 'n modus ('n aw kèrktoensoort) geïmproviseerd. De free jazz is atonaol en improviseert daorum neet op akkoorde; dèks is 't dao ouch touwgestande um mèt miejer speulers doorein te solere ('collectief improvisatie').

Wee 'ne solo geit speule, moot vaan teveure weure aofgesproke, al kinne sommege dinger ('t begin en ind vaan 'ne solo) wel speulentere weure beslote. Bij de New Orleans-jazz waor en is de solo veurbehawwe aon de melodie-instruminte, bij big bands zelfs aon mer e paar orkesleje. In de moderne jazz nump evels de piano ummer wel 'ne solo veur häör rekening, dewijl ouch bas- en drumsolo's neet oongewoen zien. Drummers kinne natuurlek neet op 'n akkoord of 'ne modus improvisere en hove ziech neet aon choruses te hawwe; hun soli gelle es oonderbrekinge vaan 't normaal sjema. Ouch zengers kinne improvisere; dit doen ze dèks mèt oonzinlèttergrepe (zoegeneump 'scatte'). Veural Ella Fitzgerald heet de zaank es volweerdeg improvisatie-instrumint tot groete huugde gebrach.

Wie bekaans alle Afro-Amerikaonse meziek is de jazz sterk gesyncopeerd. De vreuge jazz heet in groete lijne 'tzelfde ritme wie de ragtime: De bas gief de sterke maotdeile aon, de akkordinstruminte geve alle veer de tèlle aon, dewijl de melodie in syncope verlöp. Aon dit contras - melodie in syncope, begeleiing zjus strak in 't ritme - oontlient de jazz häör dansante spanning. Vaanaof de swing deit de bas alle veer de tèlle (zuug oonder); de groove ('t veulbaar ritme) weurt daodoor aanders.

In snelle stijle, beveurbeeld in de bebop verlöp de solo soms in continu zèstiende note. In dat geval is vaan syncopering gein spraoke.

Kinmerk vaan de mieste jazz is swing. Dit wèlt zègke tot me 'n gelieke twiedeilege verdeiling vaan 'n tèl (in de regel dus twie achste note: ♫) veraandert in 'n oongelieke: d'n ierste noot krijg mie naodrök en doort e stök laanger es de twiede. Dèks weurt dat neet in de notatie weergegeve. 't Rizzeltaot kin klinke wie 'n trioolverdeiling (♩♪) of zelfs wie e gepuncteerd ritme (zuug pleetsje heineve).

De swing is ech al e dujelek kinmerk vaan d'n allerierste jazz, dewijl 't in de klassieke ragtimes vaan Scott Joplin en zien tiedgenoete nog neet veurkump. Dit versjèl is ouch dujelek te hure in beveurbeeld Jelly Roll Morton zien versie vaan de Joplin-compositie Maple leaf rag. Wel kump 't soms in de blues veur. 't Liekent daorum get typisch veur de regio. Me heet dit wèlle verklaore oet 't Frans verleie vaan Louisiana: ouch in de Franse barokmeziek kump dit princiep vaan oongelieke achste note veur, boe me 't inégalité neump.

Swing oontbrik soms wel in de snelste jazzstiele, umtot 't in zoe'n tempo neet zouw klinke. Dao kint me daan 'n gelieke verdeiling in zèstiende note.

D'n instrumentatie vaan de jazz versjèlt per stijl en zeker allewijl is alles meugelek. De constante door de jaore heer is evels wel tot blaosinstruminte dominere. Dit kump door de wortele vaan de jazz in de gesyncopeerde blaosmeziek (zuug oonder).

D'n oersprunkeleke New Orleans jazz of Dixieland had en heet es melodie-instrumente de klarinèt, de trompöt of kornèt en de trombone. De ritmesectie varieert, nao gelaank of me wel of neet löp. Stoonde/loupende bandsjes laote de bastoene dèks door 'nen tuba speule en de akkoorde door 'ne banjo; bij zittende/concerterende bandsjes zien contrabas en piano ouch meugelek. De contrabas weurt in de jazz - in alle stijle - in de regel geplök. Ouch 't wesbord is in de vreuge jazz e väöl gehuurd instrument.

In de jaore twinteg kump de saxofoon in de mode, dee ummer mie e symbool vaan de jazz tout court weurt. In Europa nump Django Reinhardt de gitaar es jazzinstrument op. Joe Venuti nump de viool mèt de meziek in. Dees twie instruminte vinde evels door hun klein volume geinen ingaank in de mainstreamjazz, umtot ze te zach klinke.

In 'ne bigband speule dèks veer trompötte, veer trombones, veer saxofoons, piano en slaagwerk. Trompöttiste mote soms wissele nao de kornèt, en vaan saxoniste weurt soms gevraog 'n aander typ saxofoon te numme (alt  sopraon; tenor  bariton), al nao gelaank wat de partituur vreug. De klarinèt oontbrik dèks, meh kin eventueel ouch door 'ne saxofonis weure bespäöld.

In de moderne jazz kristalliseert ziech e vas combo, miestens e kwartèt vaan ei melodie-instrumint (miestens trompöt of saxofoon), piano, bas en drums. De ritmesectie is zoe normaal tot me, wienie ein instrumint weurt eweggelaote, dèks expliciet vaan piano-, bas- of drumloes kwartèt sprik. Ouch groeter combo's mèt miejer melodie-instruminte koume veur, zoewie groete ensembles boe-in ritme- of akkoordinstruminte dobbel bezat zien. Zeker in de rockjazz weure modern, elektrisch versterkde instruminte gans normaal (èllentrikke gitaar, èllentrikke piano, basgitaar [dee de contrabas vervingk], vibrafoon).

't Touwveuge vaan 'ne zenger is in de mieste stijle vrij normaal, al blijf jazz wel in de ierste plaots instrumentaole meziek. Sommege jazzmusici, wie Louis Armstrong en Chet Baker, woorte zoewel es zenger wie es instrumentalis hendeg bekind.

Heieuver besteit gein einstummegheid, meh 'ne consensus besteit wel. Me moot ziech ouch bedinke tot de oontwikkeling vaan de jazz hendeg snel is verloupe. Es gevolg heivaan höbbe oontwikkelinge, die hei weure geprizzenteerd es nao-ein gebäörd, ziech in feite dèks euverlap. D'n oonderstroum vaan bebop begint al op te koume es de swing, in eder geval in populariteit, op zie huugdepunt steit. Daobij zien oet de mode geraakde stijle blieve bestoon en zien hun groethede ouch blieve optrejje. Louis Armstrong traoj beveurbeeld nog op wie in 1960 d'n ierste free jazz woort gemaak; heer trok daobij ouch in zien naodaog e väöl groeter pebliek es d'n avant-garde.

Vaan de late zestiende iew tot de negentiende iew woorte negers oet Wes-Afrika nao de Nuie Wereld versjeep. In deen oonderdrökde wereld verlore de slaove hun taole en religies, meh hunne meziek en dans bleef nog laank behawwe; de lèste rapporte vaan zulke ritueel danse stamme oet de jaore viefteg vaan de twintegste iew. Zeker zoe belaankriek is evels d'n invlood - toen al, meh zeker ouch nao de slaovetied - vaan de westerse meziek, die de slaove tot ziech krege door christeleke hymnes en volksleedsjes. De work songs en negro spirituals stoonte aon de weeg vaan versjèllende 'zwarte' stijle.

Wie de slavernij in 1865 woort aofgesjaf in de Vereinegde Staote raakde de zwarte bevolking hendeg verpauperd meh kaom wel nog mie mèt de blanke muziekcultuur in aonraoking. Dit rizzelteerde in sumpel lejer mèt akkoordbegeleiding en 'n typische ritmeveuring: de blues. Neve deze meziek, dee op 't platteland vaan de Mississippidelta tot bleuj kaom, oontwikkelde ziech in de stei 'nen aandere muziek mèt Afrikaansen invlood: de ragtime, miestal veur piano solo, 'nen hendeg ritmische meziek boebij de syncopes in de melodie zörgde voor 'n veur deen tied oongekind dansant geveul. Ragtime gespäöld door 'ne brassband, wie de muziek vaan James Reese Europe (populair gewore in d'n Ierste Wereldoorlog), waor de directe veurluiper vaan de jazz.

In New Orleans oontstoont de jazz doortot brassbands blanke songs, lendelek-zwarte blues en steidelek-zwarte ragtimes gónge speule en dat op dezelfde gesyncopeerde meneer bewèrkde. Es stiechter en leier vaan 't ierste jazzensemble weurt Buddy Bolden geneump; de ier vaan inventor of jazz woort later door de weineg besjeie Jelly Roll Morton nao ziech touwgetrokke. In 1917 zörgde d'n Original Dixieland Jass Band veur de ierste grammofoonplaat mèt jazz, de Livery stable blues. 

De jazz sloog, zeker ouch door dit succes, snel euver nao aander stei, veural in New York en Chicago. De groetste naome oet deen tied zien kornèttis en trompöttis Louis Armstrong en pianis Art Tatum. De muziek woort in commerciële vörm euvergenome door de blanke, wie Paul Whiteman, um dee zien orkes de charleston-rage oontstoont en veur wee George Gerschwin zien orkeswerke sjreef.

De New Orleans jazz weurt ouch wel Dixieland geneump, meh dèks is dat de naom veur de börgerleke jazzmeziek vaan nao d'n oorlog, dee sterk op de vreuge jazz trökgreep (zuug oonder). Belaankriekste kinmerk vaan deze meziek is de heterofoon melodie-indeiling: in de neet-solistische gedeiltes blijf de trompöt 't diechste bij de oersprunkeleke melodie, dewijl de klarinèt ze get drökker umspäölt en de trombone allein de hooflijne volg. Ouch kinmerkend is de ritmesectie, die 't stride-princiep vaan de ragtime euvernump: de ierste en daarde tel weure sterk benaodrök (door d'n tuba of de bas, zoewie door de groete trom), de twiede en veerde get zwaker.

In de jaore daarteg oontstoont in New York 'n nui soort jazz: de swing. Dezen jazz waor homofoon (in plaots vaan heterofoon, wat de New Orleans jazz waor), lag geine naodrök allein op de ierste en twiede slaag meh op alle veer slaoge, en leep op 'n loupende, oonoonderbroke baslien. 't Besjeie ensemble woort ouch ummer groeter, tot 't op 't niveau vaan 'n big band kaom: veur eder instrumint dèks veer stök. Arranzjere woort zoe get professioneels. Gevolg waor ouch tot de mieste muzikante zelde of noets aon 'ne solo touwkaome; allein d'n ierste trompöttis, saxofonis, trombinis etc. had dat rech. Aon 't eind vaan de jaore daarteg kaom Amerika in de greep vaan 'n big-bandraazj. Groetste naome oet deen tied waore Duke Ellington, dee opelek inspiratie haolde oet de klassieke muziek, en de blaanke Benny Goodman.

Daonao vercommercialiseerde 't genre. Bij populair bandleiers wie Glenn Miller gónge de solo's nao d'n achtergroond en kraoge romantische, touwgenkeleke nommers sterk d'n euverhand. Ouch woort de zenger, vreuger 'n bijfiguur, ummer belaankrieker, wat stare wie Frank Sinatra oplieverde. Deze vörm vaan swing vèlt koelek nog jazz te neume, veural umtot 't improvisatie-illemint bekaans oontbrik. Toch is ze vaan groet historisch belaank: gestileerde swing bleef tot deep in de jaore viefteg de populaire meziek vaan de VS.

Intösse waor de jazz ouch nao Europa euvergeslage, en waore Europese muzikante ouch begós ze zelf te speule. Internationaol 't bekindste woort de Fransoos Django Reinhardt, dee de gitaar es solo-instrumint inveurde en de groondslag lag veur de zigeunderjazz. Ouch in Nederland oontstoont 'ne scene, mèt oonder mie de Surinaamse saxofonis Kid Dynamite en mèt The Ramblers, 't showorkes vaan de VARA, wat jazz combineerde mèt e rippertoire vaan Nederlandse populaire meziek en dao oongekind geleef mèt woort.

Wie de swingraasj veurbij waor en 't groet pebliek ziech mier op songs góng riechte, hadde sommeg getalenteerde muzikante genoog vaan de conformistische conventies in de muziek, e gónge die conventies verbreke of temeenste sterk oprekke, in klein combo's boe edere speuler solis kós zien. Zoe oontstoont de bebop, mèt hiel sterke harmonische oetbreiing (dreiklaanke en veerklaanke make plaots veur vief-, zès- en zeveklaanke; chromatische alteratie weurt de gewoenste zaak vaan de wereld), hoeg tempo's, en wieneg melodieus, wèl solo's (dèks opgebouwd oet lang series vaan zèstiende note). Hei had de jazz definitief 't niveau vaan kunsmuziek gehaold. Groondlègkers waore Charlie Parker, Dizzy Gillespie en Thelonius Monk. Veural Parker greep sterk trök op de jazz vaan Kansas City, dee dèks es veurluiper vaan de bebop weurt geneump.

Allewel tot de bebop noets ech populair woort, stoont 't wel volop in de belaankstèlling en lokden 'r sterke discussies oet oonder jazzfans. 'n Exclusief Amerikaanse zaak waor 'r ouch neet: in de jaore viefteg woort oonder mie Paries e bleujend centrum vaan moderne jazz. Ouch bleujde in dezen tied d'n ierste groete fusiestijl op: de Latin jazz. Wie Dizzie Gillespie góng samewèrke mèt de Cubaanse muzikant Chano Pozo oontstoont de 'Cubop'.

'n Reactie op d'n euververhitte, väöl vaan de luustereer en de speuler vragende bebop bleef neet oet. Sommege lui gónge veur 'ne revival vaan de jazz oet de jaore twinteg, mèt artieste wie Lu Watters. Deze meziek heet oet d'n hook vaan jazzleefhöbbers kritiek gekrege, neet allein umtot ze oet d'n tied waor meh ouch umtot väöl vaan de meziek in vergelieking mèt d'n jazz vaan roond 1920 get taam kloonk. D'n Dixieland, dee zeker ouch in Nederland hendeg populair woort, is veural 'n zaak vaan de blaanke, al kraog 'r ouch steun vaan zwarte aajdgedeende oet de jazzwereld; neet in de lèste plaots vaan Louis Armstrong, dee bebop es 'Chinese meziek' umsjreef.

De cool jazz waor väöl wat de bebop neet is, en bij oetbreiing wat de mieste jazz tot daan touw noets waor gewees. De ritmische puls oontbrik gooddeils, de soli zien neet al te wèld en dèks ouch neet virtuoos. D'n iersten aonzat vint me al in de bebop-tied bij figure wie Cannonball Adderly, die bij väörkäör trökvalle op romantische songs boe e snel ritme noe eine kier neet pas. Pas in de loup vaan de jaore viefteg weurt 't evels 'n eige stijl, mèt es groetste naom Miles Davis (album Birth of the cool). Ouch in Californië oontsteit 'n oetgebreide scene, bekind es Weskösjazz. Hei-in speule opvallend väöl blaanke, wie pianis Dave Brubeck. Astrein oontsteit in de cool jazz 'n neiging tot experimentere. Miles Davis veurt de modaole jazz in (dee me gemeinelek liet beginne mèt So what), boe gein akkoordsjemata meh toenreekse es basis weure gebruuk. Ouch mèt 't ritme woort geëxperimenteerd, beveurbeeld in 't album Time out vaan Brubeck en zien ensemble.

D'n hard bop kaom naoventrint tegeliek op, mèt vertegewoordegers wie Sonny Rollins en veural John Coltrane (same te hure op Tenor madness). Deze stijl waor, aanders es de cool jazz, neet gemeind es tegestèlling tot de bebop. De tempo's ligke hei vrij hoeg, en de soli zien ouch e stök virtuozer en zwoerder belaojer. Wel is de meziek in 't gemein sumpeler vaan opzet, en weurt de ritmische cadans dujeleker neergezat es in de bebop. Heidoor ligk de vreugen hard bop vrij good in 't gehuur. Noe nog is dit geluid naoventrint de mainstream vaan de jazz.

Ouch in deze stijl sloog me evels aon 't experimentere. In naovolging vaan Davis góng ouch Coltrane modaole jazz speule (beveurbeeld in zien versie vaan My favorite things), zoewie verwied tonaole jazz (beveurbeeld Giant steps, boe de hermenie constant in tertsverwantsjappe moduleert). Tegen 't ind vaan de jaore viefteg waor de jazz, nao e paar jaor vaan bezinning, weer sterk in d'n avant-gardemodus gekoume. Regele en dogma's kaome ummer mie t'r discussie te stoon.

De touwgenome vrijheid in de hard bop veurde tot slot in 1960 tot de free jazz, bedach door 'n gróp musici oonder leiing vaan saxofonis Ornette Coleman. Zie doel waor veur alle parameters los te laote: gein akkoordsjema of leed mie es basis vaan improvisatie, gein tonaliteit, gein al te sterk ritmegeveul. Ouch 't gebruuk vaan verwijde technieke ('t 'ooneigelek' bespeule vaan de instruminte) woort normaal, zeker in de saxofoonsoli vaan Coleman zelf. Vaan kortbij bezeen blik evels ouch deze meziek structuur en regele te höbbe, al waore 't mer negatief regele wie gein tonaliteit. Daobij zien de musici noe eine kier gesjaold in de jazz, wat in de improvisaties doorklink: me huurt dèks nog 'ne loupende bas, swing-ritmes of bebop-echtege melodielijne.

De free jazz had en heet wieneg aonhengers, meh is historisch wel belaankriek. Diverse muzikante die 't in later vörm vaan jazz höbbe gemaak, zien in de free jazz begós; soms höbbe ze nog gans get vaan die esthetiek nao hun later werk mètgenome.

Wie me op dezen doedloupende weeg neet mie wijer kós, zoch me inspiratie in verminging mèt popmeziek. De mingvörm weurt miestens jazzrock geneump, meh rockjazz is correcter, umtot de meziek in weze jazz en neet rock is. Ouch de naom fusion weurt gebruuk. De grooves vaan de rock en 't gebruuk vaan elektrische piano's, gitare en basgitare zien kinmerke die de rockjazz dudelek oondersjeie. Neve de rock waor zeker ouch de funk (op dat memint de groete populaire muziek vaan de zwarte bevolking) vaan groeten invlood. Chick Corea is 'ne bekinde en gewaardeerde rockjazzpianis. Heer is oonder mie mèt Miles Davis te hure op 't album Bitches brew oet 1970, de ierste groete fusionplaat en zeker die mèt de miesten invlood.

In de jaore zeventeg en tachteg verwaterde de meziek tot 't niveau vaan muzak-echteg materiaal (bekind es smooth jazz); zoe'n artieste (wie de sopraonsaxofonis Kenny G) weure in de jazzwereld algemein verach meh hole soms oongekinde verkoupciefers.

Roond 1980 waor in de gezètte te leze Jazz is dead. De artieste verkochte minder plaote es oets en väöl groethede oet 't verleje waore gehiemeld. In eder geval treujt in dezen tied 't postmodernisme in d'n jazz in: artieste perbere neet mie te vernuie meh griepe trök op jazzstijle vaan vreuger. Verminging vaan jazzstijle, wie ouch de incorporatie vaan n'importe welk muzikaal materiaol vaan boete de jazz, is hiel gewoen. Groete naome zien Wynton Marsalis en John Zorn.

Boe dit in de Vereinegde Staote pas ind jaore zeventeg vörm kreeg, gaof 't in Nederland, veural in Amsterdam, e paar jaor iejer al 'n bleujende scene mèt posmoderne jazz. Umtot de scene neet al te sterk aon de dogma's vaan de jazz wèlt vaszitte, sprik me soms vaan geïmproviseerde meziek. Spèlfiguur in dees beweging waor Willem Breuker.




#Total Article count: 355
#Total Word count: 199228