#Article 1: Австрия (317 words)


Австрия (герм. Österreich [ˈøːstɐˌʁaɪç], тамам официал жуьре — Австри́ядин Респу́блика (герм. Republik Österreich) — Юкьван Европада авай гьукумат я. Агьалияр — 8,5 млн кас я.

Кефердин патахъ Чехиядихъ (сергьятдин яргъивал — 362 км), кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Словакиядихъ галаз (сергьятдин яргъивал — 91 км), рагъэкъечӀдай патахъ Венгриядихъ галаз (сергьятдин яргъивал — 366 км), кьиблепатахъ Словениядихъ (сергьятдин яргъивал — 330 км) ва Италиядихъ галаз (сергьятдин яргъивал — 430 км), рагъакӀидай патахъ Лихтенштейндихъ(сергьятдин яргъивал — 35 км) ва Швейцариядихъ (сергьятдин яргъивал — 164 км) галаз, кефердин патахъ Германиядихъ галаз (сергьятдин яргъивал — 784 км) сергьятдал ала. Сергьятдин умуми яргъивал — 2 563 километр я.

Австрияди 83 855 км² (32 377 кв. миля) кьунва, адан чилерал Альп сувайрин климат чкӀанвайди я. Альп сувайра алаз, Австрия лап суван уьлкве я. Вири уьлкведин чилерикай кьилди 32 % 500 метрдилай агъадихъ галай чкайрал ала. Виридалайни кьакьан тӀинкӀ — 3 798 м я.

Агьалийрин чӀехи пай немец чIалан бавариядин нугъатдал хайи чӀалал хьиз рахазва, немец чӀалан вичин стандарт тир жуьреда литературадин чӀал хьиз кӀвалахарзава. Маса чкадин официал чӀалар — венгер чIал, градищанско-хорват чIал, словен чIал я.

Австрия — парламентвилин векилвилин демократия; кӀуьд федерал чиликай ибарат тир федератив гьукумат я. Кьилинни виридалайни чӀехи шегьер — Вена я (1,7 млндилай пара кас).

Австрия дуьньяда виридалайни девлетлу уьлквейрикай сад я. Агьалийрин са касдиз аватзавай КьВБ — 46 330 АСШ-дин доллар (2012 йисуз). Гьукуматди кьакьан дережадин уьмуьр тухунин стандартар туькӀуьрна, 2011-лагьай йисуз инсандин потенциал виликфинин индекс къалурзавай лишандал гьалтайла Австрия дуьньяда 19-лагьайди тир.

ГьакӀни 1995-лагьай йисуз Австрияди Шенген икьрардал къул чӀугвана. 1955-лагьай йисуз Австрияди гьамишан нейтралитет ва гьар гьи дяведин блокрихъ хьайитӀани агалт тахьун малумарна

Австриядин чӀехи пай кьазва Альпар сувайри. Къуншивилин гьукуматар: Германия, Чехия, Словакия, Венгрия, Словения, Италия, Швейцария, Лихтенштейн.

Ксар — 8,375 млн исан (2010).Инсан кьелунай 2006, чӀехи миллетдин кӀватӀал — австрийицар — 88,6 % .

Исан кьелунай 2001 йисуз, 73,6 % австрийецар — католикар, 4,7 % — лютеранар, 6,5 % ксар какатзава масса диннрик (ислам — 4,2 %, православи — 2,2 %, иудаизм — 0,1 %; вири зарегистрироват хьана 12 конфесси, гьабрик 3 агъзур сикх (2009)), 12 % ксар кутазва чеб са конфессидик (1991 йисуз гьабрик 8,6 %).

Къалиндалди федерал чилерин кьилин шегьерар къалурнава.




#Article 2: Агъулар (238 words)


Агъулар (агъул. агъулар) — дегь Алпандин халкьарикай сад. Тарихдин къене Дагъустандин кьиблепатан районра уьмуьр гьалзавай, Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Милли жигьетдай агъулар виридалайни пара лезгийриз мукьва я. Чпин хайи агъул чIалал рахазвайди я.

Дагъустанда агъулар асул гьисабдалди Агъул, Кьурагь, Дербент ва Табасаран районра гегьенш хьанва.

Диндал гьалтайла агъулар суни — мусурманар я.

Рахазвайбурун кьадар тIимил ятIани агъул чIал кьуд нугъатриз ва са шумуд рахунриз пай жезва. Идан себеб, са бязи кьилдин хуьрер гъил агакь тийир чкайра сад-садахъ галаз алакъа авачиз чараз хуьн я.

XIX виш йисан эхирра агъул чIал Родриг Эркертди чирна-жагъурзавай, 1895 йисуз ада агъул чIалакай немец чIалал макъала акъуднай. Гуьгъуьнлай, агъул чIалан чирна-жагъурунар XX виш йисан сифте кьилера немецви лингвст Адольф Дирра давамарнай, ада 1907 йисуз урус чIалал макъала чапдай акъуднай. Абуру чпин жагъурунар садрани Агъулда тахьана кьиле тухузвай, Родриг Эркерта масабуру кIватIнавай материалрин, Адольф Диррани вич Темир-Хан-Шура шегьерда аваз муькуь хабардар ксаривай къачунай малуматрин бинедаллаз. Амма, абур кьведни са фикирдал атанай хьи, агъул чIал кьве нугъатрикай ибарат я: вич агъул чIал ва кушан нугъат.

Шаумяна къалурзавай хьиз, и нугъатри агъадихъ галай хуьрерин рахунар кьунва:

Агъулар кIватидаказ ва са кьадарда авай районарни шегьерар:

Дагъустанда: 

Районра

Шегьерра

Агъулрин тарихдин ва цIийи хуьрер:

Агъул районда: Арсугъ, Бедуьхъ, Буркихан, Буршагь, Гоа, Дулдугъ, Курагъ, Мисси, Рича, Тпиг, Фите, Худигъ, Хутхул, Цирхе, Яркуг, Анклух †, Дамхал †, 
Дуруштул †, Сафрун †.

Кьурагь районда: Хвереж, Укуз, Усугъ, Квардал, Хуьпуькь.

Табасаран районда: Гелинбатан (ЦIийи Фите)

 




#Article 3: Азербайжан (3323 words)


Азербайжан () — Кьиблепатан Къавкъазда авай уьлкве. Адан чилерин чӀехи пай Виликпатан Азиядиз, гъвечӀи пайни (тахминан 3-9 %, кеферпатан лезги чилер) Европадиз талукь я. 9 миллиондилай пара агьалияр ва 86 600 км² (адак Къарабагъни кваз) чилерин майдан галай Азербайжан Кьиблепатан Къавкъазда виридалайни чӀехи гьукумат я.

Кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер — Баку я. Гьукуматдин официал чӀал азербайжан чIал я. Пулунин тек — азербайжандин манат я. Диндин тушир уьлкве я.

Кьилел президент алай унитар уьлкве я. 2003 йисалай къедалди Азербайжандин президент Илгьам Алиев я.

Къе Азербайжан зарб камаралди вилик физвай экономика гвай аграрни-индустриал уьлкве я. 2012 йисан малуматрив кьурвал, уьлкведин къенепатан вири бегьер 98.776 млрд. АСШ-дин доллар туькӀуьрзавай. Им агьалидин са касдал къвезвай пулунин кьадар 10 624 агъзур доллар тирди лагьай чӀал я. ГьакӀ ятӀани кӀвалах, пул къведай чкаяр гьат тийизвай жемятдин гзафни-гзаф пай чара авачиз гъурбатдиз чкӀизва, иллаки Урусатдиз.

Сифте яз и термин 1918 йисан 28 майдиз Азербайжандин Демократиядин Республика малум авур чӀавуз уьлкведин официал тӀвар хьиз кардик кутунай.

И. М. Дьяконов ва В. Ф. Минорский тарихдарри къейд авурвал, XX виш йисалди Азербайжан гаф, азербайжанари уьмуьр ийизвай анжах Ирандин кеферпатан регион фикирда кьурла лугьузвай. Чпиз чара гьукумат туькӀуьрзавай азербайжанариз Ирандин РагъакIидай Азербайжан ва РагъэкъечIдай Азербайжан вилаятарни чпин чилерик кутадай, гуьгъуьнлай кьилиз акъат тавур къастар авай.

Азербайжан Республикадин гьукуматдин символар тӀаратӀ, гимн ва герб я.

Азербайжан Республикадин тӀаратӀ пуд сад хьтин къаткай зуларикай ибарат я. Вини вили ранг алай зулу азербайжан халкьдин туьрквал къалурзава. Кьулан яру зулу — демократия, агъа зулун къацу рангни мусурманвилин лишан я. Кьулан яру зулал ацӀун тавур вацран ва муьжуьд пипӀен гъетрен хъипи суьретар ала. Зур варс исламдин лишан я, муьжуьд пипӀен гъетре туьрк халкьарин муьжуьд хилер къалурзава.

Гербдин юкьва, Азербайжан «ЦӀаярин уьлкве» тирди къалурзавай цӀаюн шикил ала. Гербдал алай пуд рангни гьа тӀаратӀдин рангар я, туьрк халкьдин муьжуьд тайифаяр къалурзавай гъедни цӀаюн къваларив гала. Гербдин кӀаник пата къуьлуьн кьилерикай расай кӀунчӀ ва мегъуьн тарцин хел ала. Къуьлуь мублагъвал ва девлетлувал, мегъуьн хилени уьлкведин дегьвал къалурзава.

Азербайжандин гимндин тӀвар «Азербайжандин марш!» (азерб. «Azərbaycan Marşı!») я. Гимндин макьам 1918 йисуз азербайжандин композитор Уьзеир Гьажибекова туькӀуьрнай, гафарни зари Агьмед Жаваданбур я. И гимн гьеле совет бередилай вилик девирдани Азербайжандин официал гимн яз кардик квай.

Совет бередин, урусатдин ва рагъакӀидай патан европадин нуфус авай чешмейрив кьурвал, Азербайжандин ва гьакӀни вири Къавкъаздин чилер Виликпатан Азиядиз талукь я. Амма америкадин бязи малуматрикай Азербайжан Мукьва РагъэкъечӀдай патаз ва лап кефер пата авай районар Европадиз талукь тирди лугьузвай баянар аквазва.

Уьлкведин саки зур пай сувари кьунва, кефер пата Къавкъаздин цӀиргъ, кьибле пата Талыш сувар, рагъакӀидай патани Кърабагъдин сувар ала. Уьлкведин юкьван пата чӀехи Куьре-Араз аран экӀя хьанва.

Майдандин чӀехивилел гьалтайла Азербайжан Къавкъаздин виридалайни чӀехи уьлкве я. Вилик адан майдан 88,6 агъзур кв км тир. 1992 йисуз эрменийри чпин АрцӀах азербайжанаривай дяведалди гахчурла кьулухъ Азербайжандин чилерин майдан саки 21 % тӀимил хьана 75 агъзур кв. км-див агакьнай.

Уьлкведин кефер патахъай кьибле патав кьван авай яргъивал 400 км я, рагъакӀидай патахъай рагъэкъечӀдай патав кьван — 500 км я.

Азербайжанда чара-чара климатдин зулар ава. Ленкаран арандин чими субтропикрилай эгечӀна кеферпата Къавкъаздин сувун векъи гьавадилай хкъечӀна. Пара кьадарда авай вацӀарик энергиядин чӀехи сурсатар ава. Гьавиляй Азербайжанда цин электростанцияяр ва дигидай коллекторар туькӀуьруниз къулай шартӀар ава. Уьлкведин кьилин вацӀ Куьре я. ЧӀехи метлеб авай цин гьамбарханайрик Вини Кърабагъдин, Вини Ширвандин къбуяр ва Мингечевирдин цин гьамбархана акатзава. Мингечевирдин цин гьамбарханадин сивел галай цин электростанция уьлкведа виридалайни зурбади я ва вири уьлкве электричестводив таъминарзава.

Чилин накьварин жуьре асул гьисабдалди рехи, сувун кеферпатан тамара ва чӀурара рехи шуьтруь, Ленкаран арандизни хъипи жуьредин накьв хас я.

Азербайжанда сагъардай ятар, курортдин чкаяр, гьукуматди хуьзвай тӀебиатдин сергьятар пара ава. Нафталан шегьерда дуьньяда санани авачир сагъардай нафтӀадин чешме ава. Иниз сагъарунин курсар тухуз дуьньядин вири патарихъай начагъ инсанар къвезва.

Климатар чара авунин Кёппенан тегьердалди, дуьньяда авай климатрин 11 жуьрейрикай 9 жуьре Азербайжанда ава. Юкьван гьисабдалди июнь вацран температура сувун районра + 5 °C, арандин районра +25—35 °C я. Кьуьд хъуьтӀуьл, гад гзаф чимиз алатзава. Январ вацра юкьван температураяр сувара −10 °C, аранда +4 °C туькӀуьрзава.

Къваларин кьадарни регионрикай аслу яз дегиш жезва. Сувун районра юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар 200 мм/йиса, кьибледа авай Ленкаран районда вичин максимумдив агакьзава — 200—1700 мм/йиса.

Уьлкведа виридалайни векъи климат авай чка Нахчивандин АР я. Ина гатуз чимивал, хъуьтӀуьзни аязар рекорддин дережайрив агакьзава.

Кьарадин вулканрин кьадардай Азербайжанди дуьньяда садлагьай чка кьазва. Ина 800 кьван кьарадин вулканар ава.

Чилин кӀанер пара кьадарда менфятлу мяденрив девлетлу я. Ина асул гьисабдалди нафтӀадин, тӀебиатдин газдин, цурцин къванерин, алунитдин, молибдендин, къизилдин къванерин ва маса мяденар ава. Идалайни гъейри уьлкведа дараматар туькӀуьрун патал герекзавай жуьреба-жуьре хам-мал ава. Месела, мермер, каолин, туф, доломит ва мсб.

Каспи гуьлуьн тӀебии сурсатрин куьмекдалди Азербайжанда нафтӀадин, гъетерхъанвилин ва гимияр туькӀуьрнин кеспиятар гзаф вилик фенва.

Азербайжандин чилерал жуьреба-жуьре ва масанра кьериз гьалтзавай набататар ацӀана ава. Икьван гъвечӀи майданди дуьньяда авай набататрин саки вири жуьреяр виче гьакьарнава. Иллаки сагъардай дармандин-набататар. Идан кьилин себеб мублагъ накьв ва кутугай гьава я. Азербайжанда дуьньяда мад санани авачир ракьун тар экъечӀзава. ЧӀехи шегьерра япониядин софора, лацу ва жегьре олеандр, жасмин хьтин кьери цуквер гьалтзава. Субтропикда чка кьунвай Ленкаранда пахлайрин жинсиниз талукь тир декорациядин набатат — альбиция экъечӀзава.

Азербайжанда экъечӀзавай тахминан 450 жуьре чилин набататар 125 группайрик кутунва.

Къавкъазда экъечӀзавай набататрин кьадардин гзафни-гзаф пай Азербайжандин паюнал къвезва. ГьакӀни, Къавкъазда ва муькуь регионра авай набататрилай гъейри, Азербайжандин флорада мад санани гьалт тавуна анжах Азербайжандин тӀебиатдиз хас тир 240-лай пара жуьре эндемик набататарни ава.

Азербайжан са шумуд зоогеографиядин полюсар сад садак ккӀанвай чкадал ала. Идан себебдалди, Къавкъаздин, Ирандин, Кьулан Азиядин ва Аравилин гьуьлуьн регионрин фаунайриз хас тир гьайванрин жуьрейрин саки вири Азербайжанда гьалтзава. ТӀебиатдин чара-чара шартӀар авайвиляй Азербайжанда гьайванрин 12 агъзур жинс гьисабнава.

Арандин зонада сикӀер, жанавурар,
къуьрер, миргер, гъуьлягъар ва мсб. гьалтзава. Куьре ва Араз вацӀарин кӀамара барсук, къабан, чакъалар, чӀуран цӀегь ва мсб. уьмуьр ийизва. Сувун регионра чӀехи крчар алай мирг, сувун кьун, сувун цӀегь, сев, тамун пси, машах, дикобраз, муфлон ва лекьен хьтин гьайванар гьалтзава.

Азербайжандиз чара чкайрай гъана чкадин климатдиз вердишарна кутунвай гьаванар агъадихъ галайбур я: тӀвехер алай мирг, сайгак, енот хьтин кицӀ, америкадин енот, хундуз, скунс.

Ина нуькӀверин алемни гзаф жуьреба-жуьрединди я. Гегьенш уьленарни тамар вишералди жуьре нуькӀвери уьмуьр гьалзавай кӀвал я. ХъуьтӀуьн береда иниз кьуьд акъудиз, бакланар, фламингояр, гьажилеглегар, кӀуф шуькӀуь нуькӀвер, пӀатӀар, къугьар ва маса ихьтин цӀудралди жуьре цин нуькӀвер къвезва.

Азербайжандин Яру Ктабдиз 108 жуьре гьайван кутунай. Абурук 14 жуьре нек хъвадай гьайванар, 36 жуьре нуькӀвер, 13 жуьре галчӀур жедайбур, 5 жуьре гъед ва 40 жуьре гьашаратар ква.

Гьавадин, накьвадин ва цин кьацӀур хьунин нетижада Азербайжандин Абшерон зуростров ва гьакӀни гьуьлуьз мукьва тир бязи районар экологиядин жигьетдай Чилин винел виридалайни усал чкайрикай сад я.

Инра памбагдин плантацияяр цадайла ДДТ ва муькуь токсик химиядин дефолиантар кардик кутунин себебдалди, накьв ва чилин кӀанин ятар виже текъвер гьалариз атанва. Бегьем накьв авачирвиляй ина тарарин экъечӀуниз герек тир шартӀар авач. Икьван гегьенш чилерал тарарин кьитвили экология лапни барбатӀзава. Чкаяр баябанриз ухшар жезва.

Гьавадин кьацӀайвал Сумгаит, Баку хьтин кеспиядин чӀехи шегьерра авай пара кьадарда заводри гьавадиз акъайзавай агъу квай газрихъ галаз алакъалу тирди малум я.

Каспи гьуьлуьн кацӀурунин кьилин рекьерикай сад, уьлкведа гзаф вилик фенвай нафтӀ акъудунунни-расунин кеспиятар я.

Уьлкведин девлетлу набататринни гьайванрин алемар къати антропоген таъсирдик акатзава. Тарар атӀунин ва малар хуьнин нетижада тамариз чӀехи зарарар галукьзава. Тамар атӀунин гьисабдай гьукуматди вичиз майишатдин чилер гегьеншарзава, фермаяр туькӀуьрзава.

Инсандин чукӀурдай эсердик акат тавур тӀебиат, реликт тир фауна ва кьери гьайванар хуьн паталди гьукуматди къадагъа алаз хуьзвай тӀебии сергьятар туькӀуьрнава. Вири санлай уьлкведа 34 ахьтин сергьятар ава. Мирг, сувун цӀегь, сайгак, муфлон хьтин гьайванар гьукуматдин паталай кьетӀендаказ хуьзва.

Экономикадин вири рекьера инсандин кардин йигиндаказ гзаф хьуни тӀебии сурсатрин гуьнгуьна тежедайвал харж хьуниз гъизва. Азербайжандин экологиядин асул проблемаяр агъадихъ галайбур я:

Азербайжанда къадагъа алаз хуьзвай чкайриз анин сифтегьан къаматда амай тӀебиат, кьери жуьреяр чирун ва илимдин жагъурунар тухун паталди кьетӀен статус ганвайди я. Абурукай виридалайни чӀехибур Къизилагъаждин, Закаталадин ва Ширвандин тӀебии сергьятар я.

Азербайжандик 66 район, 77 шегьер (абурукай 11 республикадиз табий тир чӀехи шегьерар я), 257 посёлок, 4260 хуьр ва 1 автономиядин республика Нахчиван акатзава.

Азербайжандин республикадиз табий тир шегьерар:

Азербайжанда авай районрин сиягь.

Автономиядин Республика Нахчиван — им Азербайжандиз талукь тир, амма адакай чараз алай администрациядин тек я (эксклав). Адан автономиядин статус Азербайжандинни Нахчивандин конституциядин ва 1921 йисуз кутӀуннавай Москвадинни Карсдин икьраррин къайдайрив кьурвал хуьзва. Эксклав Турциядихъ, Ирандихъ ва Армениядихъ галаз са сергьятра ава. Кърабагъдин дяведилай инихъ Армениядихъ галаз авай сергьятар кӀеви я. Азербайжандихъ галаз алакъа Ирандин машиндин рекьяйтӀуз ва Нахчивандин аэропортдин куьмекдалди хуьзва.

Азербайжандин хъуьтуьл климат ва уьмуьр авуниз кутугай шартӀари сифте яшайишдин инсанриз фад заманайрилай ина чпиз макан кутуниз мумкинвал ганай. Сифте яшайишдин инсанри уьмуьр гьалай чкайрин гелер виридалайни пара кьадарда Къарабагъдин, Нахчивандин ва Къазах райондин зонайра дуьздал акъатзава. Къарабагъдин Азых, Таглар ва Зар кьветӀера геологри сифте инсанрин кӀарабар ва алатар хьтин дуьньядин метлеб авай затӀар жагъанай. Азых кьветӀедай сифте инсандин са свах амай кӀаник рекьуьн кӀус жагъанай.

Къазах райондин Дамжылы ва Дашсалагьлы кьветӀера ва гьакӀни Шишгузей ва Келикли тӀвар алай чкайра дегь заманадин инсанрин зегьметдин алатар ва маса затӀар дуьздал акъуднай.

КъванцӀин девирдин инсанрин амукьаяр Талыш зонадани ашкара авунай.

Дегь чӀавуз гилан Азербайжандин гегьенш чилерал азербайжанар къведалди лезги чIаларал рахазвай алпан халкьари уьмуьр ийизвай. Чав агакьай лингвистикадин малуматрилай аквазвайвал, гьа тайифайрин дуьз несилар гилан арчияр, къирицIар, агъулар, табасаранар, лезгияр, цIахурар, удияр, рутулар ва муькуь лезги миллетар я. Са удийрилай гъейри амай миллетар чара-чара тайифайрин сад-садахъ галаз акахьунин нетижада арадал атанвайди я. Чпин сифтегьан къамат, чӀал ва дин хвенвайбур са удияр я. Вилик удияр Алпандин вирибурулайни нуфус авай чӀехи халкь тир. Абуруз чпин культура, кӀел-кхьинар авай. Гила абур Азербайжанда терг хьана къвердавай азербайжанариз элкъвезвай халкьарикай сад я.

Бязи алимри тестикьарзавайвал, Алпанда классдин жемият чи. э. вилик II виш йисан эхирда туькӀуьр хьанвай. Адалай вилик уьлкве гагь Мидиядин сатраприн, гагьни Атропатенадин пачагьрин гьукумдик квай. Чи э. вилик II виш йисан сифте кьилера Куьре вацIалай Араз вацIал кьван экӀя хьанвай Алпан ЧIехи Армениядин паталай дяведалди къачунвай. Чи эрадилай вилик II виш йисан эхир кьилера алпандин тайифайри чпиз чара пачагьвал туькӀуьрнай, амма а пачагьвал персиядин Сасанидрин аслувилик квай. Ва 457 ийсуз сасанидри алпанрин пачагъвал терг авунай.

VII виш йисуз арабри Алпания фарсаривай дяведалди къачунай. Гьа береда фарсарин кӀеви таъсирдик яргъалди квай Куьре вацӀун чапла пата авай алпан тайифайри чпин милли кьетӀенвал квадарна фарс чӀалалди рахазвай. Им асул гьисабдалди гьа чӀавуз Азербайжандин кьилин шегьерар хьайи Аран ва Ширван вилаятрин чӀехи шегьеррин агьалийриз талукь тир. Амма хуьрерин эгьлийри чпин хайи чӀалар хвенвай. Гьа чӀаларикай гила чун рахазвай лезги чӀалар арадал атанай.

VII виш йисан юкьвара Алпан Арабрин Халифатдин кьушунрин мукьвал-мукьвал вигьинрик акатнй. Алпандин Гардман вилаятдин кьил тир Жаваншир князьдин тӀвар, душмандиз акси румар гудай береда къалурай кьегьалвилиз килигна виринриз чкӀанай. Адакай ахпа вири Алпандин регьбер хьанай. Анжах VIII виш йисан сифте кьилера халкьдин къарагъунар ва къалабулух къуватралди алудиз алакьай арабри Алпан ва гьакӀни вири Кьиблепатан Къавкъаз кӀаник кутунай. Гьа чӀавалай чкадин эгьлийрик ислам дин кутунин процесс гатӀумнай.

ЦӀийи иесийри инсанрал эцигай залан харжидин система, вини везифайрал алай ксари миллетдиз гузвай зулумар ва къанунар чӀурунин вакъиаяр, ибур вири алпанвийриз арабар ва абурун гъилибанар тир феодал чиновникар дакӀан хьуниз гъанвай. Пехъи халкьдин арада фад-фад наразивилер ва къалабулухар акатиз хьанай. IX виш йисуз арабрин аксиниз Бабек кьилел алаз сифте яз ирандин хуррамитар къарагънай. Али аль Масуди ва Ибн ан Надим дегь араб тарихдаррин гъилив кхьинрин малуматриз килигна, Бабекан машгьурвал цуькведавай чӀавуз адан гьукумдик акатай чилер кьибледавай Эрдебил шегьердал кьван, рагъэкъечӀдай пата Каспи гьуьлел кьван, кефер пата Мугъан арандал кьван ва рагъакӀидай пата Нахчивандал кьван экӀя хьанвай.

IX—X виш йисарин къене къвердавай зайиф хьайи арабрин таъсирдин чкадал майдандиз цӀийи сиясатдин гъулгъулаяр акъатнай. Гилан Азербайжандин рагъакӀидай пата сифте Ширваншагьрин гьукумат, гуьгъуьнлайни Шеддадидрин гьукумат (Генжедин эмират) арадал атанай.

Аранда ва Ширванда гьукум гьалзавай мурусман династияррин къати эсердин куьмекдалди чкадин агьалияр мусурманвилиз элкъуьрунин процессар йигиндаказ физвай. ГьакӀ ятӀани дуьз XI—XII виш йисарал кьван агьалидин чӀехи пайди чпин адетдин динар ва христианвал хвенай.

Са кӀус геж, Азиядай Кьиблепатан Къавкъаздиз зурба кьадарда туьрк-огъузар атунилай кьулухъ, чкадин агьалидин гзафни-гзаф пай ассимиляция хьана туьрквал кьабулнай. ГьакӀ, XI—XIII виш йисарин къене азербайжан халкь арадал атанай. азербайжанарин энтогенезда чара-чара халкьари иштиракнай, ибур чеб алпанар, куьрдер, ирандин халкьар, татар ва мсб. тир. азербайжанарин энтогенез тамам яз XV виш йисуз акьалтӀ хьанай. XVI виш йисан къене азербайжанаринни туьркверин арада авай тафават къвердавай чӀехи жезвай ва абур сад-садавай тамамдаказ къакъатнай. Къакъатунин кьилин себебрикай сад, Сефевийрин девирда иран халкьарин таъсирдик мадни пара квай азербайжанари шийивал кьабулун тир.

И гьукуматни 1225 йисуз Хорезмшагь Жалаладдинан кьушунрин кӀаник акатна терг хьанай. Гуьгъуьнлай, монголар Хорезмдин, Ирандин ва Къавкъаздин винел дяведалди атайла вич Жалаладдинни абурун телефуник акатна кьенай.

XIII виш йисан сифте кьилера регион монголрин кӀаник акатнай. Виш йисан юкьвара ина монголрин Хулагуидрин империя туькӀуьр хьанай. Империядин асул база Ирандин Азербайжан, кьилин шегьерни Тебриз тир.

Дербентдилай Багъдаддал кьван экӀя хьайнвай Хулагуидрин империя чкӀайдалай кьулухъ и чилерал, сад-садахъ галаз даим дявеяр тухузвай туркман — огъузрин тайифайрин Агъ Къуюнлу (азерб. Лацу хпер авайбур) ва Къара Къуюнлу (азерб. ЧӀулав хпер авайбур) гьукуматар арадал атанай. Гьа тайифаяр иниз Кьулан Азиядай монголри чуькьвена акъуднай. 1410 йисуз Къара Къуюнлуйрин гьукумдик Кьиблепатан Къавкъаздин чӀехи пай, Кеферпатан Иран ва Ирак акатнай. 1461 йисуз региондин винел гьукум Агъ Къуюнлуйрин гъилериз элячӀнай.

XV виш йисан юкьвара Агъ Къуюнлуйринни Османрин Империядин арада дяве гатӀуннай. И регионда Османрин Империя виридалайни къуватлу тир виляй, чарадик къекъвезвай Агъ Къуюнлуйриз гуржийрин пачагьвилер, Трапезунд империя ва гьатта бязи европадин гьукуматар сад авуна османрин аксиниз союз туькӀуьриз кӀанзавай. Амма 1461 йисуз Османрин зурба кьушунри Трапезунд империя чилихъ галаз сад авунай, ва 1473 йисуз Тержандин мукьвал абуру Агъ Къуюнлуйрин кьил тир Узун Гьасанан кьушунар барбатӀнай.

XV—XVI виш йисарин къене Азербайжандин тарихдин цӀийи девир гатӀумнай. Сефевийрин династиядин бине кутур кас I Шагь Исмаил Сефевидивай вири Кьиблепатан Къавкъаз ва Ирандин Азербайжан сад ийиз алакьнай. Османдин туьркверихъ галаз женгина адан куьмекдарар Англияни Португалия тир. ГьакӀ ятӀани 1514 йисуз Чалдыранда хьайи дяведа туьрквер Шагь Исмаилдин винел гъалиб хьанай. И карди Сефевийрин империядиз зурба кьадарда зарар янай. Идалайни гъейри, шагь агъузарун паталди Османрин гьаким I СултӀан Селима женгерилай гуьгъуьниз адан хзан есирдиз къачунай.

Вири и дявеяр суни туьркверинни шии фарсарин арада диндин пайдахдин кӀаник кьиле физвай.

Мукьвал-мукьвал хьайи дявейрин гъиляй XVI виш йисан эхирда Сефевийрин империя къуватдай аватнай ва гилан Азербайжандин чилер Османрин гъиле гьатнай. И чилерал османри къад йис гьукум гьалнай.

Сефевийрин тахтунин ирсдар ва Шагь Исмаилан птул тир I Шагь Аббасаз вичин ватан ягъийрикай азад ийидай къастар авай. Куьруь вахтунин къене Шагь Аббаса даим кьушунар туькӀуьрна, регионда авай туьрквер яна акъудна ва XVII виш йисуз Сефевийрин Империя саки виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай.

XVIII виш йисуз Сефевияр мад зайиф хьанай ва Азербайжанни Иран мад туьркверин гъилик акатнай. Туьркверин гьукумдик и чилер вирини вири 6 йис хьанай. И сеферда туьркверин аксиниз Ирандин туркоманрин афшарар тайифадикай тир Надир-Къули хан Афшар (Надир шагь) акъатнай. Ада Сефевийрин династиядиз эхир эцигнай.

Сефевийрин гьукумат терг хьайи береда гьукумдал атанвай Надир шагьди уьлкведавай туьквер чукурна ва кьунвай чилерин сергьятар мадни чӀехи авунай, 1739 йисуз адан къуватлу кьушунри гьатта Индиядин кефер патарни кьунай, Дели шегьерни кваз. Амма шагь вич кьейидалай кьулухъ, бегьем гьукум тухуз алакьдай кас авачиз империя чкӀанай. Гьеле чукӀуниз мукьвал ина пара кьадарда азербайжанарин ханвилер арадал атанай, абуру вирида чпиз азадвилер малумариз алахъзавай. Муькуьбурув гекъигайла са кьадар зайиф тир Зендрин империя авай чӀавуз и ханвилер саки азадбур тир. Амма XIX виш йисуз азербайжанарин къажарар тайифадикай тир Агъа Мегьамед ханди Иран нубатдин сеферда сад авунай. Гьа чӀавуз Иран пата авай азербайжанарин ханвилер Къажар Ирандин гъилик акатнай, амма Къавкъазда авай ханвилеривай чпин азадвал хуьз хьанай. Абурукай виридалайни чӀехибур Къубадин ва Къарабагъдин ханвилер тир, абуру муькуь бицӀи ханвилер чпиз муьтӀуьгъарзавай.

Сефевийрин гьукум зайиф хьайидилай ва сиясатда къалабулухарни дегишвилер хьайидилай гуьгъуьниз Азербайжандин, Армениядин ва Ирандин кефер пата пара кьадарда ханвилер арадал атанай, абурун вири азербайжанарин династиядин регьбервилик квай.

Кьиблепатан Къавкъазда арадал атай ханвилер:

Кеферпатан Иранда (Ирандин Азербайжан) арадал атай ханвилер:

Фарсаринни-урусрин дяве акьалтӀарнай Гуьлуьстандин икьрардалди, Персиядин шагьди гилан Азербайжандин чилер урус императордин ихтиярдик вуганай. Урусатдин империяди идара авунин комендантвилин тегьер кардик кутунай. Виликан ханвилерни султӀанатар округризни вилаятриз элкъуьрнай. Ина Бакудин, Къубадин, Шекидин, Ширвандин, Къарабагъдин ва Ленкерандин вилаятар, Елизаветополь ва Жар-Балакен округар, Къазах ва Шамшадил династияяр арадал атанай. Вилаятрин ва шегьеррин дуванханаяр тешкил авунай. 1829 йисуз ислам диндин ругьанийрин ихтиярар ва везифаяр тайин ийизвай идара тешкил авунай.

Дегь заманайрилай Къавкъазда авай гуржийрилайни эрменийрилай тафаватлу яз цӀийиз атанай азербайжанариз чпин гьукумат 1918 йисалди авачир. Абуру чпи чеб чӀехи мусурман уммадин са чӀук тирди гьисабзавай.

Амма, Къарабагъдинни Зангезурдин эрменияр АДР-дин гьукумдиз муьтӀуьгъ хьунин аксиниз къарагънай.

Ватандин ЧӀехи Дяве чӀавуз, 1941—1945 йисара фронтдиз харжнавай нафтӀадин 80 % АССР-ди ганай.

И кьве халкьдин арайра гьатай тӀарамвилин хъиткьинуниз гъайи цӀерекӀв, Сумгаит ва Баку шегьерра пара кьадарда уьмуьр ийизвай эрменияр азербайжанарин паталай тарашун ва кьиникь хьанвай. Идан себебдалди Азербайжандин маса районра ва шегьерда авай эрменийри чпин кӀвалер мулкар авайвал гадарна массайралди Къарабагъдиз ва Армениядиз куьч хьанай. Эрмени халкьдин арада азербайжанарин аксиниз душманвал ва пехъивал къвердавай гзаф жезвай. СКъАО-дин эрмени эгьлийри гегьенш къатара ийизвай митингриз, къарагъунриз, къанун чӀурунин гьалариз Армениядин паталай пулунин, тешкилунин ва цӀай кутунин чӀехи дестек къвезвай. Сумгаитдин эрменияр тарашунилай кьулухъ, Азербайжандай эрменияр, Армениядайни азербайжанар акъудна чукурунин процессди кьил кьунай.

Гьалар хъсанарун паталди СССР-дин ва АССР-дин партияррин регьберар дегишаруникай, жуьреба-жуьре провокациярикай са менфятни хьаначир ва СКъАО-да гьалар ислягьвилинбурулай яргъа тир. Гуьгъуьнлай иниз СССР-дин Къенепатан Крарин Министерстводин кьушунар гьалнай, ятӀани гьалар тӀарам яз амукьзавай.

Эрменияр авай районра ислягь агьалиди хуьнуьхин кӀеретӀар туькӀуьриз эгечӀнай.

Гуьгъуьнлай, эрменийрини азербайжанари сад садал акси патан хуьрера дяведин базаяр авайди тахсир кутуна хуьрериз яракьлу вигьинар ийиз хьанай.

Республика Азербайжан СССР чкӀайдалай кьулухъ 1991 йисуз арадал атанай. Адан садлагьай президент виликан номенклатурадин партиядин векил Аяз МутӀаллибов хьанай. 1991 йисан 18 октябрьдиз Азербайжандин Кьилин Советди «Азербайжан Республикадин гьукуматдин аслутуширвиликай» декларация кьабулнай, гьа чӀавузни Азербайжандин экономикадин, политикадин ва гьукуматдин туькӀуьр хьунин тегьердин бине эцигнай.

Къарабагъдин дяведин финифда азербайжанарин татугайвилери ва Халкьдин Фронт партиядивай чпин крар бегье кьилиз акъуд тавуни уьлкведа кризисдин арадал атуниз гъанай. Адан нетижада 1993 йисан июнь вацран 4 юкъуз Генже шегьерда полковник Суьрет Гьусейнован регьбервилик гьукуматдин аксиниз бунтар тешкилнай.

Уьлкведин къене гражданвилин дяведин вилик пад кьун паталди Элчибега Бакудиз гьа чӀавуз Нахчивандин кьил Гьайдар Алиеваз эвернай. Гьа и рекьелди Элчибегдилай шумудра пара тежриба ва алакъаяр авай Гьайдар уьлкведин президент хьанвай. Гьа береда Азербайжандин кьибледа уьмуьр ийизвай талыш халкьди са шумуд талыш офицеррин куьмекдалди, абурун кьилел Аликрам Гьумметов алаз чпиз Талыш-Мугъан Автономиядин Республика малумарнай. ЦӀийиз гьукумдал атанай Алиева талышрин автономия кьабул тавуна терг авунай ва гьа кардик гъил квайбурун виридал сепаратиствилин лишан яна дустагъра тунай.

Талышрихъ галаз са вахтунда кардик эгечӀнай кеферпатавай лезгийрин «Садвал» тешкилатдин членарни са сад кьуна дустагъра тунай. Бязибур гилани Бакудин дустагъра ктӀизва.

Кърабагъдин дяведин финифда азербайжанари кьадардиз килигна эрмени агьали пара авай Азербайжандин чара чара районрай эрменияр чуькьвена акъуднай, вичин нубатда 1991 йисуз эрменийри Армениядин куьмекдалди Сувун Къарабагъдин къваларив галай азербайжанари винизвал ийизвай районарни кьуна чпин гъилик кутунай. И кардиз 1993 йисуз СМО-дин Хатасузвилин Советди оккупациядин лишан эцигнай. Гуьгъуьнлай эрменийри гьа районар СКъР-дин составдик кутунай.

Чпин кӀвалер туна мажбур яз катнавай азербайжанарин кьадар саки са милион кас, Армениядиз катай эрменийрин кьадар 376 агъзур кас тир. Алай аямда Азербайжандинни Арцахдин сергьятдал къуллугъ ийизвай кьве патанни аскеррин арада мукьвал-мукьвал телефвилер жезва. Гьар са эрмени яна кьейи азербайжанраз гьукуматдин паталай чӀехи савкьатар, пулунин пишкешар гузвайди я. Эрменидин гуьлледик акатайдаз кьегьалвилин лишан кутуна шагьид яз гьуьрметдалди кучудзавайди я. Сергьятдал къуллугъзавай аскерди къаншардал алай эрменидин техника, продуктар тухузвай машин яна терг авуртӀа, адаз командирар паталай 10 къан рухсат ва маса ихьтин пишкешар гузвайди я. Эрмени патани гьа икӀ я.

Къецепатан уьлквейрин арачивиливди Азербайжандинни Сувун Къарабагъдин гьуьжет шумудни садра ислягьвилелди гьял ийиз алахъайтӀани гилалди хьанач.

Вири агьалидин 54 % пай шегьервияр я, амай пайни хуьруьнвияр.

Агьалидин 1000 итимдал 1039 дишегьли къвезва.

Азербайжан Республикадин гьукуматдин чӀал — азербайжан чIал я. Азербайжан чӀал туьрк чӀаларин группадин угъуз чӀаларин хзандик акатзава. Гьайдар Алиева 2001 йисан 9 августдиз кьабулай къарардалди и югъ азербайжан чӀалан ва алфавитдин югъ хьиз къейдзава.

Рахазвайбурун кьадардиз килигна кьведлагьай чкадал урус чӀал акъвазнава. 1994 йисуз вири агьалидин 38 % урус чIалал рахазвай. Къе урус чӀалал рахазвайбурун чӀехи пай урусламиш хьанвай лезгияр, татарар, азербайжанар, чувудар ва украинар, тӀимил пайни этник урусар я. Баку, Сумгаит хьтин чӀехи шегьерра уьмуьр гьалзавай лезгийрин лап чӀехи пай фадлай урус чӀалал элячӀнава. Гзаф вахтара ахьтин хзанра чӀехи жезвай аялриз лезги чӀалакай гьич хабарни авач, кӀвале абур урусдал, къецел азербайжан чӀалал рахазвайди я. Ажеб кар я, амма идалай гъейри Азербайжанда урус чӀалал элячӀнавай гьатта лезги хуьрерни ава. Месела, Хъачмаз райондин Мукьтадир ва Набран хуьрерин лезгияр урус чӀалал рахазва, гзаф пай жегьилриз лезги чIал бегьем чизвач.

Азербайжан гзаф-миллетрин уьлкве тирвиляй ина чӀаларни пара ава. Закатала, Белокан, Къах, Шеки, Угъуз районра авар, цӀахур, рутул, уди, ингилой чIалар гегьенш хьанва, Кьвепеле, Исмаиллы, Къуба, КцӀар, Хъачмаз, Шабран районрин агьалидин са пай лезги ва тат чIаларал рахазва, кьибле пата авай Лерик, Ленкаран, Масаллы, Ярдымлы, Астара районра уьмьур ийизвай талышар талыш чIалал рахазва.




#Article 4: Фетягьов Алибег Фетягьан хва (199 words)


Фетягьов Алибег Фетяган хва (1910–1935) — чӀехи лезги зари, ва гьикаятчи.

Шаир 1910 йисуз Куьре магьалдин Цмур хуьре дидедиз хьана. Хци зигьин авай гадади кӀвале бубадивай кӀелиз-кхьиз чирна, Кьасумхуьруьн мектеб ва Бакудин рабфак агалкьунралди куьтягьна. ДатӀана вичин чирвилер артухарзавай жегьил лезги ва урус чӀаларал лап савадлу хьана. Ада 1928 йисалай «ЦIийи дуьнья» газетда кӀвалахна, лезги литературадин хрестоматияр туькӀуьрунин карда иштиракна. Алибег Фетягьован сифте эсерар «ЦӀийи дуьнья» газетдиз акъатна. Ада са куьруь вахтунда цIудралди шиирар, поэмаяр («ЭМ-ТЭ-ЭС» ва «Зарбачи Гьасан») шиирралди кхьенвай «КьатӀ-кьатӀ авур зунжурар» роман теснифна. Кар алакьдай зариди лезги шиирар кхьинин тежрибада цIийивилер туна. А. Фетягьова лезги гьикаятдик кьил кутуна — сифте гьикаяяр («Риза», «Бубадин веси», «Газет» ва мсб.) теснифна. Абур лезги эдебиятда гьикаятдин лап хъсан чешнеяр яз тестикь хьанва. А. Фетягьова аялар патални са жерге шиирар кхьена, «Надинж аялар» тӀвар алай кӀватӀал яз, басма акъуднай.

Зари 1934 йисалай СССР-дин кхьирагрин садвалдин член тир. Ада туькIуьрай эсеррин кьилин тема — хайи халкьдин уьмуьр ва бахтлу къвезмай вахтунихъ ялзавай инсанрин кьисметар я. Заридин эсерар мектебра ва университетра чирзава. Кхьирагдин ирс А. Агъаева, Р. Гашарова, 3. Биримбегова ва Р. Кельбеханова дериндай чирна жагъурнавай.

А. Фетягьова туькIуьрай эсерри лезги ва Дагъустандин халкьарин эдебиятар вилик финиз дегьнедай таъсирна. Адан тӀвар хайи хуьруьн мектебдал эцигнава.

 




#Article 5: Амазун (380 words)


Амазун (, ) — Кьибледин Америкада авай вацӀ, дуьньядин виридалайни яргъи вацӀ, гьакӀни бассейндин кьадардал, цив ацӀайвилел ва вацӀун системадин яргъивилел гьалтайла дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀ я.

Маранийун ва Укаяли вацӀар сад-садак какахьуналди арадал къвезава. Маранийун лугьудай кьилин агъавацӀалай эгечӀна яргъивал 6992,06 км жезва, XX-лагьай виш йисан эхирда жагъанвай Апачета лугьудай кьиляй эгечӀна — 7000 кьван км я, Укаялидин кьиляй эгечӀна — 7000 км-дилай пара я.

Бассейндин майдан — 7180 агъ. км² (масса малуматрив кьурвал, 6915 агъ. км²) я. И къалурзавай лишандал гьалтайла ам Ла-Плата эстуарийдин (4140 агъ. км²) ва Конго вацӀун (3700 агъ. км² кьван) бассейнрилай лап чӀехи я.

Амазун вацӀун бассейндин чӀехи пай Бразилиядинди я, кьиблединни рагъакӀидай патан ва рагъакӀидай патан районар — Боливиядинбур, Эквадординбурни Колумбиядинбур я.

Гзаф пай Амазун арандай тӀуз ва экватордин мукьув физавай вацӀ субгьяркьуьвилин патаз авахьзава. Дуьньядин виридалайни чӀехи делта арадал гъана (адан майдан 100 агъзурдилай пара км², гьакӀни дельтадик дуньядин виридалайни чӀехи вацӀун Маражу тӀвар алай остров акатзава), Амазун вацӀ Атлантик океандик акахьзава.

Амазун вацӀ хейлин агъавацӀари таъминарзава, абурукай 20-даз 1500 км-дилай пара яргъивал ава. Виридалайни чӀехи агъавацӀар ибур я: эрчӀи патай — Журуа, Пурус, Мадейра, Тапажус, Шингу, Тукантинс; чапла патай — Иса, Жапура, Риу-Негру.

Бразилиядин Миллетдин обсерваториядин Геофизикадин департаментдин малуматриз килигна, Амазун вацӀни физавай патаз, амма 4 агъзур метр авай деринда, накьвадин ятарив таъмин жезвай чилин кӀаник квай Гьамза (Hamza) вацӀ физава. Адан авахьун 3 агъзур м³/с кьван я..

Агъа авахьун авай чкада юкьван гьалдин харжи 220 агъ. м³/с кьван я (гьар сезондиз 70-дилай эгечӀна 300-дал кьван дегиш жезава). Юкьван гьалдин йисан авахьун 7000 км³ кьван я (вири дуьньядин вацӀарин умуми йисан авахьуникай 15 % кьван я). КӀеви тир авахьун — 1 миллиардилай пара тонн я. Океандин яд 1400 километрдал агъадилай виниз хкаж жезва, вацӀун сив авай чкада яд хкажунрихъ лап кьакьан лепеяр гала.

АгъавацӀарихъ галаз Амазунди 25 агъзур километрдилай пара яргъивал авай къенепатан цин рекьерин система арадал гъизава. 4300 километр авай арада (Андрал кьван) Амазундин кьилин кьер гимияр къекъведайвал я. Манаус шегьердал кьван (ам вацӀун сивелай 1690 км яргъал чка кьунва) океандин гимийривай хкажизиз жезв.

Кьилин пуртар (агъидилай виниз килигна): Белен, Сантарен, Убидус, Манаус (Бразилия), Икитус (Перу).

ВацӀун бассейндин майдан Австралиядин майдан кьванди я. Амазундин кеферпатанни кьиблепатан агъавацӀара йисан къене чара-чара вахтунда хкаж жезва, адан гъиляй Амазункадин юзун дуьзрин жезва, гьавиляй ам вири йисан къене цив ацӀай яз ава. Хкаж хьайила, физ тежер уьленар арадал гъана, яд пара гегьенш тир чилерал акьалтзава.




#Article 6: Америкадин Садхьанвай Штатар (725 words)


Америкадин Садхьанвай Штатар, гьакӀни АСШ, Садхьанвай Штатар, Штатар, Америка (ингл.United States of America, USA, U.S., the USA, America, the States) — Кеферпатан Америкада авай гьукумат я. Чилин кьадар — 9,5 млн км² я (дуьньяда 4-лагьай чкадал ала). Агьалийрин кьадар — 320 млн кас я (2013 йисан къимет, дуьньяда 3-лагьай чкадал ала). Кьилин шегьер — Вашингтон я.

Садхьанвай Штатар кефер патай Канададихъ галаз ва кьибле патай — Мексикадихъ галаз са сергьятра ава, гьакӀни Урусатдихъ галаз гьуьлуьн сергьятар ава. Адан къерехар рагъэкъечӀдай патай Атлантик океанди, рагъакӀидай патай — Лас океанди, кефер патай — Кеферпатан МуркIарин океанди кьунвайди я.

Америка — федератив садвал я ва 50 штатрикай ва Колумбия федерал округдикай ибарат я. Идалайни гъейри, Вест-Индияда авай Виргин островар,  Пуэрто-Рико, РагъэкъечIдайпатан Самоа, Гуам ва Океаниядин пара кьадарда островар Америкадиз талукь я.

Конституциядин жигьетдай Америкадиз официал чIал авач. Агьалидин чIехи пай инглис чӀалал рахазва лугьуз и чIал гьукуматда де-факто официал чIал хьиз физва. Этнографиядин жигьетдай Садхьанвай Штатар виридалайни цӀару ва жуьреба-жуьре культура авай гьукуматрикай сад я. Авай гьалар чара-чара уьлквейрай ва континентрай Америкадиз чӀехи масштабра физвай миграциядин нетижада арадал атанва. Пулунин тек — АСШдин доллар я. АСШдин агьалийриз американвияр лугьузвайди я, адет тирвал Садхьанвай Штатрин тӀварцIин альтернатива хьиз Америка тӀваруникай менфят къачузвайди я.

Америка — федератив конституциядин республика я. Ихтиярар федератив регьбервилин ва штатрин регьбервилин арада чара жезва. 50 штатдикай гьардав чпин конституция, гьукуматдин органрин ва идара авунин система гва. Кьилиз акъуддай, законар акъуддай ва дувандин гьакимвилерин патай Президентди, АСШдин Конгрессди ва Лап Кьилин Дуванди векилвал ийизвайди я.

Америкадин Садхьанвай Штатар 1776 йисуз тешкил хьана, чпин аслу туширвиликай малумат ганвай цӀипуд британиядин колония сад хьайила. Аслу туширвал патал дяве 1783 йисал кьван давамарзавай тир, женг колонистрин гъалибвилелди акьалтӀ хьана. 1787 йисуз АСШдин Конституция кьабул хьана, 1791 йисуз — Ихтийрикай Билль, ада гьукуматдин регьбервилин гражданрин патахъай ихтиярар метлеблудаказ сергьятра эцигнава. 1860 йисарра лукӀар авай кьибледин ва промышленность авай кефердин штатрин арада авай аксивили кьуд йисан гражданвилин дяведик кьил кутунай. Кефер патан штатрин гъалибвили АСШдин виринра лукӀвал тухун къадагъа гъана. ГьакӀни кефер патан штатрин гъалибвили уьлкведиз садвал хкана (кьибледин штатар Конференциядиз сад хьайила, АСШдилай аслу туширвиликай малумат гана).

Гила дуьньяда АСШдин экономикадив виридалайни кьакьан КъВПдин дережа гва (16,7 трлн доллар 2013-лагьай йисуз, вири дуьньядин КъВпдикай 23 % ава, маса къачунин алакьун глобал паритетдикай 19%-дилай пара ава). Гьар инсандал акъатзавай къазанжидин кьадардал гьалтайла Америка Дуьньяда 7-лагьайди я.

АСШ — Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин ва Кеферпатан Атлантикадин Альансдин диб эцигай гьукумат я, СМТдин Хата авачирвилин Советда абурув гьамишан чка гва.

АСШдив къудратар авай яракьламишнавай къуватар гва, гьабурун арада дуьньяда виридалайни чӀехи гьуьлуьн дяведин къуватарни. Чилел абуруз виридалайни чӀехи, вири сад-садал гьалчна, «хвехуьнин» потенциал ава.

Планетадал виридалайни чӀехи экономикадин, политикадин, культурадин ва дяведин таъсир гваз, АСШ кьилди сад тир акьалтӀай гьукумат хьиз гьисабзава.

Са арадлай тӀварцӀин куьруьн къайдани, гила мукьвал-мукьвал кардик кутадай, арадал акъатна: United States (Садхьанвай Штатар). И тӀварни адалай куьруь къайда — Штатар (States) — Континентал конгрессдин протоколра кардик кутазвай тир. «U.S.» аббревиатура Джордж Вашингтондин 1791-лагьай йисан чарарра гьалтзава, «U.S.A.» аббревиатура 1795-лагьай йисуз сифтени-сифте арадал акъатна.

Лезги чӀала са шумуд уьлкведин тӀвар ава: АСШ, Садхьанвай Штатар, Штатар, Америка ва мсб.

СССГ-дин статистикадин документра ва журналра Кеферпатан Америкадин Садхьанвай Штатар тӀвар гегьеншдаказ кардик кутазвай тир.

  

АСШдин гьукуматдин пайдах — 13 яруни цӀиргъидалди (нубатдалди) дегиш жезвай лацу зулуникай (7 яру ва 6 лацу зул) ибарат тир парча я. Пайдахдин вини чапла пипӀе лацу вад пипӀен гъетер квай дуьз пипӀерин кьудпипӀенди ала. Гъетерин кьадарни штатрин кьадар сад хьиз я — 50.

АСШдин миллетдин гимн — «Гъетерни зулар авай пайдах» официал рекьелди 1931 лагьай йисуз кьабулнава. Гафар гимндин патал 1814-лагьай йисуз кхьенва.

Гьукуматдин герб — ахъа лувар квай лекьрен суьрет я, лекьре вичин пацара зейтунд таран бицӀи хел ва 13 хьел кьазва. Лекьрен хурал гьукуматдин пайдахдин рангар тикрарзавай щит ала. КӀуфа багъ кьазва, а багъунин винел «E pluribus unum» кхьенвайди я. Лекьрен кьилин винелай — 13 (садлагьай штатрин кьадардиз килигайвал) вад пипӀен гъед цавун ранг авай цифеда

АСШ Кеферпатан Америкадин юкьван пата ала. Чилин виридан кьадар — 9 826 675 км² я. Уьлкведин чил пуд паюникай ибарат я:

АСШ — чилин кьадардин чӀехивилел гьалтайла дуьньяда пудлагьайди тахьайтӀа кьудлагьайди я (къурамат ва гьуьлуьн мулкар кваз). Америка Урусатдинни Канададин гуьгъуьнлай ава, гьакӀни са кӀус Китайдилай алудиз тахьайтӀа адаз пудлагьай чка гуз ава. Садхьанвай Штатрин виридан чилерин майдан алцумунин тегьердилай аслу я (гьисабунин нетижаяр — 9 522 055 км², 9 629 091 км² тахьайтӀа 9 826 676 км²). ГьакӀни Китайдинни Индиядин арада авай гьуьжет алай чилер гьисабдиз къачузва. Кьилди са къураматдин чилер гьисабдиз къачуртӀа, Америкади Канададилай алудзава, АСШдин вилик кьилди са Урусатдини Китайди чка кьунва.

АСШ — федератив республика; 50 штатарни (инг. state) 1 федерал округ (District Federal) акатзава.




#Article 7: Араб чIал (442 words)


Араб чӀал (, al-luġa al-ʿarabiyya) — афразиядин чIаларин хизандин семит хилек квай чӀал я. Араб чӀалални адан жуьрейрал рахадайбурун кьадар 240 млн кьван кас (хайи чӀалалди хьиз), гьакӀни 50 млн касди ам кьведлагьай чӀал хьиз ишлемишзава. Классикадин араб чӀал — Къуръандин чӀал — вири дуьньяда мусурманри диндин мураддалди ишлемишзава (вири санлай къачурла — 1,5 млрд касди).

Кхьинар араб алфавитдал бинеламишзава. Им Садхьанвай миллетрин тешкилатдин (СМТ) Генерал ассамблеядинни масса идайрадин ругуд официални кӀвалахдин чӀаларикай сад я. Вири арабрин уьлквейрин официал чӀал я (Иракьда — курд чIалахъ галаз санал). ГьакӀни ам Израилдин, Чаддин, Эритреядин, Джибутидин, Сомалиленддин, Сомали, Комор Островрин официал чӀаларикай сад я.

Гилан чӀаван рахунрин араб чӀал 5 нугъатрин кӀватӀалдиз чара жезва, гьакъикъатда лингвистикадин фикирдалди абур кьилдин чӀалар я:

Магъриб чӀал рагъакӀидай патан кӀватӀалдик акатзава, амайбур — араб чӀаларинни нугъатрин рагъэкъечӀдай патан кӀватӀалдик ква. Адаз «нугъат» лугьудай термин ишлемишиз масадалай хъсан яз гьисабзава (араб لهجة‎).

Эдебиатдин чӀал (рагъакӀидай патан арабистикада инг. Modern Standard Arabic — гилан чӀаван стандартдин араб чӀал) — сад тирди. Эдебиатдин араб чӀала и дуьньядани илимда авай пара затӀаризни лугьудай гафар сад ийизва, гьакӀ ятӀани бязи араб уьлквейра рахунрин чӀала ам лап кьериз ишлемишзава.

Чара-чара уьлквейра араб нугъатар сад-садалай лап чара жезва, пара вахтара абурал рахадайбур сад-садан гъавурда акьазвач.

Гьар араб уьлкведа филмар, телевидение, газетар ва мсб гзаф пай эдебиатдин араб чӀалал акъатзава.

Ислам ва сифтени-сифте Къуръан умуми эдебиатдин чӀал (жуьреба-жуьре нугъатрал рахазвайбурун койне тирди) вилик ракъурунин сад ийидай фактор тир. ЧӀал туькӀуьруниз Исламди ийизвай таъсир малта чӀалан мисалдилай чир жезва. Хашпересвили виниз кьазвай Малтада магъриб нугъватрикай сад кьилдин малта чӀалаз элкъвена.

Къуръандиз агъзур йисалай виниз авай сурвал аватӀани кӀвале хайи нугъватар ишлемишзавай гилан кӀелай арабри жемятдин уьмуьрда гьа гьа эдебиатдин чӀалал рахаз жезва, анжах са гъвечӀи грамматика регьят ва гафарган цӀийи авуна. КъурЪан хьиз Исламдилай вилик тир поэзия ва бедуинрин чӀал хъсан, классикадин чӀалан чешне яз гьисабзавай тир.

Классик араб чIал сур араб чIалавай тIимил чара я. Семитрин чIаларин пара дувулар араб чIалани ава. Алатай вахтара семитологияда классик араб чIал семитрин чIаларин арада виридалайни архаик тирди гьисабзавай тир. Амма вахт финивай, маса афразиатик чIаларив гекъигунин рекьелди, алимриз чир хьана хьи пара араб чIала авайди акьван лап сифте кьилинди туш.

Виш йисарин къене чIал датIана дегиш жезвай тир, амма и дегишвилери кхьинрал акьван чIехи эсер авунач. Вучиз лагьайтIа, куьруь ачух сесер, Къуръандилай гъейри, мад текстра кхьдай туш.
Классик (кьакьан) араб чIал арабрин хайи чIал туш. Амма къени, дегиш хьанвай гафарин ибаратдихъ галаз, ам саки вири газетрани ктабра ишлемишзава, Тунис, Марокко ва са кьадар Алжир квачиз, ана араб чIала литературадин чIалан рол франк чIалахъ галаз пайзава. Маса араб уьлквейра герек тир гафарин запас авачир чкайра илимдинни техникадин литературада ингилис чIал ишлешмишзава.

Фонетикадин патахъай эдебиатдин араб чIалаз лап гегьеншдиз вилик фенвай ахъа тушир сесерин система хас я, иллаки кIалхандинбур, эмфатикбурни сарарин арада жедайбур.




#Article 8: Африка (587 words)


Африка — чӀехивилел гьалтайла дуьньядин кьведлагьай континент я. Адан къерехар кефер патай Аравили гьуьлуь, кеферни рагъэкъечӀдай патай — Яру гьуьлуь, рагъакӀидай патай — Атлантик океанди, рагъэкъечӀдай патай — Индиядин океанди кьунвайди я. Кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 8 агъ. км., рагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван — 7,5 агъ. км. я.

ГьакӀни «Африка» тӀвар Африкадин континентдикайни адан патав гвай островрикай ибарат тир дуьньядин паюниз лугьузавайди я.

Африкадин чилин кьадар — 29,2 млн км², островаррихъ галаз — 30,3 млн км² кьван я, яни Чилин вири винел патакай 6 % ва вири дуьньядин къураматдикай 20,4 % кьунвайди я. Африкадин континентда 55 гьукумат ава.

Африкадин агьалийрин кьадар 1 миллиард кас кьван я. Африка инсаниятдин (биологиядин жинс кьурла) сихилдин кьил хьиз гьисабзавайди я. Континентдин гилан чӀаван агьалияр, асул гьисабдалди, кьве расадин векилрикай ибарат я — негроиддинни европадин.

Африка 32 чӀалан хзандин (абурукай афразиядин, индоевропадинни австронезиядин чӀалар маса континентрай «атанвайбур» я), 7 кьилдинни 9 классификациядик квачир чӀаларин диге я. Виридалайни чкӀанвайбур араб, инглис, французни чкадин банту (суахили, конго), фула чӀалар я.

Африкадай тӀуз экваторни са шумуд климатдин чӀул физвайди я. Им кьилди сад тир кеферпатан субтропикайрин чӀулунилай кьиблепатан субтропикайрин чӀулуналди кьван яргъал чӀугвазвай континент я.

ДатӀана къвазвай къвалар, муркӀаганарни яд квай горизонтар авачир ятӀа абурун тӀимил кьадардин гъиляй, кьерелайни къерехдилай гъейри, климат тӀебии къайдада тун саки санани аваз авач.

Мезозойдин береда Африка саца авай континент Пангеядин пай ей. Микитисра лугьузва, Африка вири ксаран сифте Ватан йа. Ана гахкьунва лап сифте ксаран кӀарабар. 13 000 чи эразлай вилик Африкада авай ксарувай къуьл чуьли жезвай. Малар хуьз Африкада эгечӀна 7 500 йиса чи эразлай вилик.

Африкада авай гӀакуьметрукай виридалай сифте хьейди йа Египет, 4 000 йиса чи эразлай вилик.

Чи эрадилай вилик V-лагьай вишйисуз Геродотди Африкадиз «Ливия» тахьайтӀа «Лувия» лугьузвай тир. Ада абур дегь чӀаварин, Аравилин гьуьлуьн кьиблепатан къерехдал уьмуьр гьалзавай «лбу» («рбу») тайифайрин тӀварцӀикай арадал гъизва. Грекар, чи эрадилай вилик VII-лагьай вишйисуз Киренаикада (Баркада) колония диб эцигайла, лбуйрин хура акъвазундал гьалтнай. Пара кьадар чӀавалай римвийри чкадин халкьариз «ливар» тахьайтӀа «либар» лугьуз гатӀумнай.

Амма кьилди са Аравилин гьуьлуьн ккӀанвай, Нил вацӀун дельтадилай рагъакӀидай патахъ алай Кеферпатан Африкадин чилериз «Ливия» лугьузвай тир. Египетдилайни Ливиядилай кьиблепатахъ алай вири чилериз Эфиопия лугьузвай тир.

ЧӀехи чӀаван къене «Ливия» ва «Эфиопия» тӀварар зурба кьадар авай Африкадин чилерин (Сахара къумгандилай кьиблепатахъ алайбурунни) лагьайчӀал тир. Мисал патал, Гвинеядин заливдиз XVIII-лагьай вишйисал кьван Эфиопиядин гьуьл тахьайтӀа Эфиопиядин океан лугьузвай тир.

Географиядин тӀвар яз «Африка» чи эрадилай вилик II-лагьай вишйисуз арадиз акъатна. И карда чӀехи метлеб авай роль Пунрин дявеяр къугъвана. Чи эрадилай вилик 146-лагьай йисуз винел пад къачурла ва Карфаген шегьер чукӀурайла, римвийри кьунвай чилерал (гилан Тунис шегьердин патав) чпин цӀийи колония диб эцигна. Адаз абри «Африка» тӀвар гана.

.

Африкадин вана-ильти пата ава Атлас суваяр. Йукьа ава Сахара пустыня. Йукьалай сакьас агъанах ава Африкадин виридалай йике чка — вулкан Килиманджаро 5895 м. Африкадин йукьанни ильти пата ава саваннаяр.

Африкада ава лап пара къизильни алмазар. Нафт, бокситар, фосфоритар, марганец, ракь, кьакьумушни свинец.

Африкада ава дуьньядин виридалай йиргъи вацӀ Нил, ам агъана ваназ физвайди я. Амай йике вацӀар — Нигер, континентдин ильти пата. Конго йукьан пата ва вацӀар Замбези, Лимпопон агъа пата. Виридалай йике уьр йа Виктория. Амай йике уьрер Танганьикани Ньяса. Виридалай йике учӀу уьрерукай сад йа Чад.

Гатуз Африкада пара кӀивиз чурчазва, кьутӀуьз чими я.

Континентдин виридалайни чӀехи вацӀарин сиягь

Континентдин виридалайни чӀехи вирерин сиягь:

Африкада 1 миллиард кас ава. Гьар йиса абур кьве процентдал йике жезва. Йукьан йис яшамишрун я 54. ЧӀехи пай хуьрера, сегьрийра (шегьерра) 30 % халкьдин яшамишзава.

Африкадин вана пата яшамишзава арабар, берберар, коптар. Йукьанни агъа патара ава Африкадин хайи чӀулав ранган миллетар. Агъа Африкада ава лацубур, европадин колонистран чхелар.

Арабар мусурманар я. ЧӀулавбур авазва ширкачар, мусурманар, ва христианар (Эфиопия, КпАР).

Африкадин гьукуматар




#Article 9: Ахцегь (2197 words)


Ахцагь, Ахцегь, Ахцегьар () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. Райондин администрациядин кьилин хуьр я. «Ахцегьрин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

Дагъустандин туризмдин ва культурадин чIехи метлеб авай юкьварикай сад я. Ахцегьрин 2500 йисалай пара яшар ава, ам Дагъустандин виридалайни дегь хуьрерикай сад я .

Хуьурьн тӀварцӀин дуьз этимология гилани малум туш, идан гьакъиндай сад-садав кьан тийизвай пара фикирар ава:

Са шумуд версия аватӀани, хуьруьн тӀвар дегь чӀавалай гилалди «Ахцагь» ва гзафвилин кьадардин формада «Ахцагьар» хьиз амукьнава.

Ахцегь, Дагъустан республикадин кьибле пата, Самур вацӀуз АхцегьвацӀ авахьзвай дугунда авайди я. ЦӀару къванцӀин, тамар авачир суварин юкьва, Гетин кьил 2788, Ухиндагъ 1870, Шалбуздагъ 4142 суварин арада ава. Кьибле патай Ахцегьаз Самурдин цӀиргъ, кьиблединни рагъакӀидай патай Гельмец — Ахцегьрин цӀиргъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патай къвалара авай цӀиргъер агатнава.

Ахцегьрай маса шегьерризни шегьервилин хуьрериз авто — рекьин яргъавал.

СамурвацӀ Ахцегьрин кефер патай физва. АхцегьвацӀу хуьр кьвенал пайзава, кьибле патай кефер патаз фена СамурвацӀуз авахьзва. Ахцегь хуьруьн тарихвилин юкь КӀелезхев сувдин къваларал ала, амай пайни Самур дугунда, цӀиргъерин арадин цӀалцӀам чкада. АхцегьвацӀун къерех кьуна, Къурукал хуьр галайвал 2-3 километр виниз салар галай кӀвалерин пуруяр физва.

Накьв суванни — чуьлдин ва суванни — никин жуьредикай, чебдин аспидни кереж къван квай чепрекьандикай ибарат я.

Хуьре суван лекьер, къавкаъздин агома (хуьрлуьнкӀдин са жуьре), агъу квай гъуьлягъар, акъребар, агъу квай хуьшреканар гьалтзва. Ахцегьрин къерех чкайра къурер, сикӀер, жанавурар, чакъалар, миргер, къабанар, суван яцар, суван цӀегьер, цӀуцӀулар, хундузар, машахар, татар кьифер акваз жеда.

Хуьряй вад км кьиблединни — рагъакӀидай патай, АхцегьвацӀун чапла къерехда, кӀама Ахцегьрин минерал цин чешме ава. Ахцегьдин минералдин чешмедик пуд жуьре ятар ква: гугурт квай водороддин, бром квай водороддин ва йод квай бромдин минерал ятар. Цин чимивал йисан бередикай аслу яз 38-40 °C ва 65-68 °C арара юзурзва. Ина «Ахцегьар» тӀвар авай, бальнеологиядин ял ядай чка ава.

Ахцегь Дагъустандин виридалайни дегь яшамиш жедай чкайрик квайди я. Гьи чӀавуз ада бине кьунвата гилани малум туш, алимрин фикирдай ч.э. вилик I агъзур йисан юкьвалай ч.э. вилик II агъзур йисарал кьван юзурзава. Чи эрадин кьиле Ахцегьрин тӀвар ТӀури тир. Гьа чӀавузни ина цунвал, хъенчӀинвални ракьун расунар вилик физвай. 5 виш йисуз Алпан пачагьвал чукӀайла, лекьер амукьзвай чкада цӀуру — феодалвилин пачагьлугъ Лакз гьасил хьанва, Ахцегьни адак акатна.

Ахцегь — Наме: 560—575 ийсариз эмир Шагьбани Ахцегьдиз гьакимвал ийизва, ада гьакимвал тухвазвай береда КӀелезхев сувда фарси «Шахбани» къеле эцигнатир; Ахцегьдиз, ТӀури тӀвар алудна Шагьбани эцигнатир. 561 йисуз Ахцегьдин гьамамриз гьахьун гьавай хьана. 575—587 йисуз эмир Шагьбани кьейила кьулухъ, Ахцегьдин гьакимвал адан хва Шагь — Асандин гъилиз гьатна. Сасанидрин мулкуна авай Дербент шегьер, 625 йисуз хазарар паталай кьунва. 8 виш йисуз, хазарар Ширван кьурла кьулухъ, Ахцегьдин мукьвал авал Миграгъ хуьруьз гьакимвал ийиз абуру эмир Самсам тайин авуна. Эмир Самсамди вичин чка кӀивиз кьун паталай, ун чапла къерехда авай Къаракуьре хуьруьн вилик Тарса шегьер эцигна. Са тӀимил вахтунилай Самсамаз Ахцегьдиз гьакимвал ийиз кӀан хьана. Самсама Ахцегьдиз пуд вигьин авунатир. Садлагьай вигьин чӀавуз, Самсамдин кьушунри хвадай яд Ахцегь вацӀай ваъ, Самур вацӀай къачузватир.

Кьилиз акъуд хьанвачир садлагьай фигьиндилай кьулухъ, абуру пуд варз Шагьбани къеледилай Ахцегь вацӀуз рехъ ягъзавай. Кьведлагьай вигьин ругуд варз давамна, чпин мурад арадиз гъиз тежезвай Самсам Ахцегьдай хъфенва. Пуд йисалай Самсамди мад са, 7 йис давам хьанвай алахъун ийиз эгечӀна. Чара амачир Ахцегьдин чӀехиди Дервишайи, Рутулдин, Жиникдинни Тарсадин эмиррикай куьмек кӀан хьана. Женг тухвазвай кьве патайни чӀехи кьиникьар хьана. И ягъунра Дервишайидин хва Шагь — Къасумни кьена. Эхирни кӀаник акатнай Самсам Ахцегьдай кьулухъ хъфин мажбур хьана. ЯтӀани 15 йис алатайла ада Ахцегьаз йифин вигьин авуна, хуьр барбатӀна, хуьруьнвийрин чӀехи пай къирмишнатир.

Гуьгъуьнилай, Дербентдин сердер Абу — Муслиман руш Умм аль — Муминат чпин кьушундихъ галаз Кьибле Дагъустандин хуьрер сад — садан гуьгъуьнал къачуз физ хьана. Къаракуьре къачуна абур Миграгъ къачуз кӀан хьана. И хабар чир хьанвай Ахцегьрин кьил Дарвишайи, абуру Ахцегьдин винелни тефирай лугьуз, Умм аль — Муминатаз муьтӀуьгъ хьана Миграгъ санал кӀаник кутаз теклифна. А чӀавуз ахцегьвийри Исламдин къабулна, Дарвишайи Абу — Муслиман вах Умм аль — Маминат жуваз пабвилиз къачуна. Абу Муслимдикай куьмек кьабулна, Дарвишайи, Самсадин къаншардиз дяве гваз фена, ахпа ирид вацран дявейри са нетижани ганач. Ахпа Дарвишайи мад дипломатиядиз кам къачуна Шалбуздагъ суван кӀаник яшамиш жезвай шейх Шагь — Албурзидиз тавакъу авуна (лугьун герек я, «Шалбуздагъ» гаф вичин шейхдин тӀварцӀикай гьасил хьана). Шейх Дарвишайи Шагь — Албурзидихь галаз пулуналди Самсадин визир, эмир Каги чпин патаз желб авуна. Жуьмедин йифиз, Дарвишайи вичин 6-агъзур кас авай кьушундихь галаз Миграгъдиз гьахьна. Кагадин инсанри абуруз варар ахъайна, ахпа Кагади вичи цӀуд аскер галаз Самсам кьена.

Кьуна шегьер, Дарвишайиди шегьервийрикай ислам дин кьабул ийиз тӀалабна. Кьабулнайбур секиндиз туна, кӀевивал авунвайбур къирмишна. Шегьердиз «Эмир Кага» тӀвар ганвай, ахпа са шумуд бередилай тӀвар «Миграгъдиз» масакӀа хьанвай. Идалай кьулухъ Дарвишайи, эмир Кагани Шах — Албурзи, абур хуш кьабулнай, Дербентдин эмир Абу — Муслиман патав фена. Ахцегьа, 19 виш йисалар къван амукьнавай мискӀин туькӀуьрнай, Ахцегьан «Шагьбани» тӀвар «Ухти» (араб чӀал — «вах») — диз масакӀа авунай. И факт адакай аслу я, Абу — Муслиман вах Умм аль — Мамунат, ахцегьрин гьакимдиз гъуьлуьз фенвай. Самсаман вад раят, Шах — Албурзидин хва кьена рушар есердиз къачуйла кьулухъ, Дарвишайи вичин 30 куьчедихь галаз Миграгъдай Шалбуздагъдин кӀаник куьч хьана ана Къурайш (гилан Къуруш) лугьудай хуьр туькӀуьрна. Эмир Кага Миграгъдин, Къаракуьрединни Къурушдин чӀехиди хьана а чӀавалай Кьибле Дагъустанда ислам гегьенш жез эгечӀна.

ГьакӀни 8 вишйисуз Ахцегьда гамарин цӀунар арадиз атана.

XV вишйисан юкьвара, Гьалилуллагь І ширваншагьди гьукум тухвай чӀавуз (1417—1462), Ширвандикай юкьван хуьр Ахцегь хьанвай са эмират хкатна. Эмиратдин чилериз къенин Ахцегь, Докъузпара, Кьурагь, мадни Рутул райондин са пай гьатнай тир. Эмиратдин садлагьай гьаким Илчи — Агьмад Багьадур тир. Ам кьейила кьулухъ эмират са шумуд паяриз чкӀана. Ахцегьни Докъузпара бегвалриз адан хва Мугьамад бег гьукум ийизавай. Мугьаммад бег кьейила кьулухъ, адан гъилера авай чилер адан пуд хцин арада пай хьана. Ахцегьра Гьасанбега чка кьуна. 1495—1496 йисара къазикъумугьдин шамхалди гьукум йизвай чӀавуз, Хуьруьг хуьр Ахцегь бегвалдин гъилик акатна. 1536 йисуз Рутулдин бегвалдини Къазикъумугьдин шамхалвал санал Ахцегь бегвалдиз вегьин авуна, Ахцегьар тарашнатир. Жавабвилиз 1541 йизус ахцегьвияр Дербентдин куьмекдалди рутулвийрин винел фена, Рутул гьакӀни таламишнатир. 1542 йисуз рутул бег, къуба лезгияр галаз Ахцегьриз кьведлагьай вегьин кьилиз акъудна мадни тарашна хуьр. Ширвандин таъсирда авай Ахцегьриз, 1560 йисуз цӀийи гьаким Гьусейн бег кьилиз атана, ахпа адан ирс Эюб бегди къачузва. 1568 йисуз иранви шагь I Тагьмасибаз Ахцегьар вичин гъиле авачиз, бегвал Шагь — Гьусейназ гузва.

Кьилин макъала: Ахцегьпарадин азад жемият

Ахцегьпарадин жемят 17 вишйисарин сифте кьилера бегвалрин гьукумар акьалтӀзва, феодалрин система жемятрдин алакъайриз масакӀа жезва, и масакӀавилерин нетижада Ахцегьпарадин жемят туькӀуьр жезва. Гьа чӀавуз Ахцегь, Кьибле Дагъустанда пара метлеб авай масагунринни — пешекарвилин юкьварикай тир. Къенепатан Дагъустандай Ширвандиз фидай рекъин пара важиб авай чка тир. Иниз Агъулдай, Хиндай, Рутулдай маса гуз малар гъизавай тир. Ахцегьвийри чпи хийирар Нухдизни Кьвевардиз маса гуз тухузвай. 1578 йисуз Кьибле Дагъустандиз туьркер гьахьзва, Ахцегьрин гьукумвал аварви Тучалав Бурхан ад — Диназ гана абуру. Кьибле Дагъустандин халкьар туьркерин аксиниз къарагъзва. 1620 йисуз Ахцегь мадни Абу — бег Мирза паталай барбатӀнай тир. 1620 йисуз сефевидрин шагь Аббас I, Дербентдин Бархудар — Сулатни Шемахадин пачагь Юсуп — ханрин сад хьанвай къуватрихь галаз Ахцегьриз физ хьана. Шагьдин къаст, Самур дугундин виридалай чӀехи кӀеретӀрикай сад тир Ахцегьпарадин жемят гъилериз чӀугиз тир. Ахцегьриз пара кӀеви барбатӀвилер галукьна, ам гуьнгуьна хтуз муьжуьд ийис герек хьана.

Самурдин кIеретIар чпин къенепатан крар кьиле тухунвал, кьилдивал хуьна Къуба патаз гьахьна. ЯтӀани урусрин администрация галаз рахай икьрар чӀурна, сувавийри бирхер гузвачир. 1819 йисуз урусри, чпин кьушунриз регьят хьурай лугьуз Самур дугунда рекьер эцигиз эгечӀна. И чкайрин рекьер чириз Ахцегьриз инженер — подполковник Торри атана, ам жемятдин гъилерай гужуналди къутармишнай. Польшадин къарагъун акъвазрун патал урусри ина яшамиш жезвай хуьруьнвияр ракъуриз кӀан хайила, ахцегьрин чӀехибуру ваъ лагьана, и чӀавалай урусринни ахцегьвийрин арада къал гьатна. Пачагьвал администрациядин векилри, самурвийрин винел къарагъунни мад мукьвара авай хуьрериз Урусатдин аксиниз фуфтаяр гун паталай туьгьмет авуна. Къавкъаздин дяве береда 1817—1864, ахцегьвияр Къубадин къарагъунда иштирак авунвай, ахпа 1838 йисун 3 — 4 июнриз генерал — лейтенант Фазедин корпусдихь галаз ягъунда ахцегьпарадин кьушун кьилик Шейгь — Гьусейн аваз, Докъузпара, Рутул мад Ахцегьпарадин кӀеретӀар кӀаник акатна. 5 июндиз абуру рахунар ийиз эгечӀна, ахпа урусриз есирар авачир, вучиз лагьайтӀа «сувавияйри ивидин эхиримжи стӀалдал кукӀузватир». Гуьгъуьнлай, 5 июндиз 1839 ийсуз Ахцегь хуьр урусри кьунвай. Генерал Головинди Ахцегь барбатӀун къаст авунвай, ахпа Агьцегьпара кӀеретӀдин чӀехиди Мирза Али Ахцегьвиди алахъундалди хуьр сагъдиз хуьз икьрардиз атана. 1839 йисун 11 июндиз инженер — полковник Баумеран регьбервалдик Ахцегь къеледин эцигунар эгечӀна. Джар — Белокан кӀеретӀдин чилерай, Рутулдай, Ахцегьай Къубадиз транспорт рекьерин туькӀуьрунар арадал атана. 1846 йисуз урусрин кьушунар Дяведин — Ахцегьрин рехъин туькӀуьрунар ийиз эгечӀна. 1848 йисуз имам Шамиля Самур округ кьун паталай кьиле тефир вигьин авуна, и чӀавалай Ахцегьрин ягъунар башламишна. Ахцегьриз атун кумаз Шамиль ахцегьвияр кӀватӀна абурун вилик и гафарив экъечӀна:

Шамилян тарих кхьидайди Мугьаммад—Тагьирди вичин кхьинра шагьидарзавай,  Ахцегьрин жемят (имаман маса кьушунрив гекъигайла) мадни къативилелди, кӀевиз кӀукӀузвай, къеледиз вигьин ийизвай, гьавиляй абурун чӀехи пай кьинай. И вакъиадиз Санкт-Петербургдин Мариинский театрда «Ахцегь къеледин кьунар» пьеса эцигнавай.

Тарихвилелди Ахцегьрин жемят 40 сихилдал пай жезвайди я. 1882 ийсан малуматрикай, Дагъустанда Дербент шегьердилай кьулухъ виридалай пара къадарда инсанар яшамиш жезвай чка Ахцегьар тир. Ина 5798 кас авай тир. Хуьре 150 савдагар туьквенар, 16 мискӀин, 20 гьуьжре са мектеб авай тир, мектебда 45 девлет авай хзандин аялар кӀелзавай.

Ахцегьжувар, лезги чӀалан самур нугъатдиз талукь тир ахцегь нугъатдин ахцегь рахундив рахазва.

Ахцегьра кӀвалах акъвазарнай парталар цвадай фабрика, консервринни ниси расзавай завод ава. «Ахцегь» дармандин яд аъкудзвай заводдин кӀвалахни акъвазарна.

Дагъустанда, йисуз ракьинин йикъарин къадар виридалай пара авай чка Ахцегь я. И карди хуьруьн майишатар гегьенш ийиз хъсан эсер гузва. Ина салдинни — багъдин майишатар цазва, мад гьакӀни гьар сан тӀвар — ван авай ахцегьрин ичер. Лежбервалдай гъери ина чӀехи карчарин маларни куьлуь малар хуьдай кар вилик ква. ЯтӀани эхиримжи берейра маларинни хперин сан пара тӀимил жен малум хьана.

Ахцегь Дагъустандин туризмдин юкьварикай сад я. Ина ял ядайбуруз виридалай пара кӀандайни желб ийидай чка Ахцегьрин минерал чешмеяр я. Идалай гъейри, туристар гьевесдалди хуьруьн къецера къекъвез, ина пара килигуниз лайих авай чкайрин шикилар чӀугзва. Мад, иниз къвезвай туристри Ахцегьриз «шегьер» лугьузва.

Ахцегь вацӀал 1,8 мВ къуват авай цин электростанция кардик ква. 2011 июньдилай Самур вацӀал, вацӀун сивелай 102 км яргъада цӀийи 22 мВ къуватдин ЦЭС эцигиз планра ава .

Ахцегьарни патав гвай Чепер хуьр, лезги халкьдин цуькверин Яран Сувар арадал атанвай чкаяр я. Июндин гьар эхиримжи кишдиз ина Шарвили сувар кьиле тухузва .--

Хуьре 16 дегь чаварин мискӀинар ава, абурун арадай 1899 йисуз эцигнавай хуьруьн кьилин мискӀи хьанвай Жуьме — мискӀи вилик хкудиз жеда. Амай мискӀияр уьлчмедиз гьакӀван чӀехини туш, мад гьакӀни хуьруьн тарихдин чкада ава.

Ахцегьрин Краеведиядин музей, вичин чӀавара СССРдин виридалайни хъсан хуьруьн музей хьиз чир хьанвай. Кьибле Дагъустандин халкьарин Культурадинни Исскустводин музей.

Ахцегьар, Дагъустанда театор исскустводин хайи чка я, 1906 йисуз Дагъустанда садлагьай театр гьа ина ахъа хьанвай, Лезги Драмадин театр, 1951 йисуз Дербентдиз хъфена цӀийи тӀвар къачуна, С.СтӀалдин тварунихъ  галай «Гьукуматдин Лезги музыкадинни-драмадин театр». Гуьгъуьнилай 1956 йисуз цӀийи Ахцегьдин халкьдин театр ахъа хьана. Ахцегьра «Шалбуздагъ», «ТӀури», «Шарвили» фальклордин ансаблияр, мад халкьарин макьам алатрин аялрин оркестр «Соколёнок» ава.

Хуьре 11 муьгъ ава, абурукай кьвед культурадин девлетар хьиз физва, бельгиядин ва италиядин инженерри Джиорс ва Дебернардиди 1915 йисуз туькӀуьрнавай муьгъ, мад 1936 йисуз хуьруьгви инженерди Идриса эцигнавай «УстӀа Идрисан муьгъ».

Ахцегьриз иервал гудай дараматрикай садбур и муьгъвер я, хуьруьн архитектурадин акунар и муьгъвер галачиз рикӀиз гъиз жедач. Джиорсни Дебернардидин мугъуьн эскивиликай ада гилан бередин тӀалабунриз кутугзвач лугьуз, муьгъуьн винел аватзвай пар тӀимилрун паталай, 2008 — дин эхирда «Дагавтодром»ди паталай цӀийи, мадни кӀеви, ихтибар ийиз жедай авторехъин муьгъ кардик кутуна. ЯтӀани жемятдин гафарикай гьакӀ акъатзава, цӀийи муьгъ Ахцегьрин тарихдин акунар чӀурзва.

Мектебда 23 мялимди кӀвалахзва, 7 хелни 225 кӀелзавайбур ава. Абурукай 153 кӀелдайди хореографиядин хелда кӀелзава. Мектебда цирк исскустводин филиалар ава. КӀелзавайбур райондинни республикадин акъажунрани маса тедбирра иштираквал ийизва. Икьван чӀавалди кьван мектеб Дагъустан Республикадин культурадин министерствони образованиединни микитдин министерствояр паталай 15 дипломни грамотаяр къачунвай. Мектебда авай циркдин кӀеретӀ, «Халкьдин коллектив» тӀварунихъ агакьна. Гуьгъуьнилай 2007 йисуз и мектеб, республикадин виридалайни хъсан исскустводин мектеб хьиз къейд авунай, мад 148 агъзур рубльдиз макъамрин алатар ганвай.

 Кьилин макъала: Ахцегьан къеле

Хуьре пара метлеб авай тарихдинни архитектурадин имарат «Ахцегь къеле» ава. 1839 йисуз Николай Iдан чӀавуз эцигнавай, мад пачагьдин кьушун амукьзавай чка тир. 1849 йисуз къеле имам Шамилян кьушунди кьаз хьанвай.

Ахцегьра пуд парк ава.

Монументар:

Гамар хрун, сун гьуьлуьтар хрун, гъалар авун, тумажар расун.

Ахцегьрин гамар храдай устӀариз талукь тир, «Ахцагь» тӀвар авай, «Миграгъ» жуьредиз мукьвавал авай кьетӀен хрунин жуьре ава. Дагъустанда ирид гамар хрунин жуьрерикай сад я. Маса гамарикай ахцегьрин гамар кьетӀендаказ вичин яцӀувалдикайни хътуьлвалдикай тафават аваз тир, вучиз лагьайтӀа гамар яцӀу гъаларив хразвай. Гамар са тӀимил заланни яргъивилихъди са патаз гьуьтӀуь жезвай. ТӀвар — ван авай композициярикай садбур, Гьасан — къеле ни Урус — ТӀура тир. Гамар кьетӀендаказ ччара уьлквейриз тухвана маса гун паталай туькӀуьрзавай. Умуми яз «Ахцегь» гамар, вичиз талукь тир рангарин гаммарикайни хрунин техникадин еридикай яргъариз магьшур тир.

Райондин АТВ телеканал кардик ква. 1928 ийисалай лезги чӀалал «ЦІийи Дуьнья» газета акъатзава. Хуьре мобил 3G сеть кьазва.--

Ина кьве агакьнай, са агакьначир мектебарни, са пеше гудай мектеб, аялрин художестводин мектебни, макьамдин мектеб ава.

Октябрьдин революциядин вилик хуьре 20 гьуьжре авай, ина диндинни гражданвилин дуьньядикай тарсар тухузвай. 1859 йисуз Ахцегьра Лебединскийди аялрин кьилин мектеб туькӀуьрнай, 1861 йисуз мектебдин кӀвалах акъвазарнай. Гьа чӀавузни 1861 йисуз, гила Ахцегьдин Юкьван Чирвилерин Мектеб (ЮЧМ № 1) тӀвар къачунвай, Дагъустанда мад Кефер Къавкъазда садлагьай хуьруьн мектеб бине эцигнай.

И мектеб куьтягьнавайбурук ихьтин тӀвар — ван авай зурба ксар ква, Дагъустан АССРдиз бине эцигна кьиливал авунвай Нажмуддин Самурви, ДАССРдин халкь лежбервалдин комиссар Мирзебег Ахундов, СССРдин къегьал Гьасрет Аливи, социалистикадин зегьметвалдин къегьал Саимат Ферзалиева, Кьилин Советдин депутатар, Абдулвагьид Вагьабви, Магият Макатова, Гуьлханум Султанова, Урусатдин халкьдин артист Рагьимат Гьажиева, Дагъустан халкьдин зари Шагь — Эмир Мурадов, Дагъустан кинодин садлагьай актриса Софият Эскерова, ЧӀехи театрдин тек сад тир дагъустанви балерина Алла Жалилова, Дагъустанда скульптура исскустводиз бине эцигай Хас — Булат Эскер — Сарыжа, зурба геолог — кьизилрин мяденар жугъурзавай Азиз — Элескеров, Дагъустандин халкь культурадин институтдин директор Гьажибег Гьажибекви.




#Article 10: Ахцегь Магьарам (160 words)


Магьарам-эфенди (гъилин ктабра ам Магьарам-эфенди ал-Ахты яз гьатнава) — XVIII виш йисан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир ва алим. 

Ам Самур магьалдин Къутунхърин хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьрин медресада кӀелна, РагъэкъечӀдай патан чӀалар ва илимар чирна, ахпа гьа ина тарсарни гана. Гуьгъуьнлай Куьредин Магьмутан хуьрел куьч хьана, алимди ина медреса ахъайна.

Магьарам-эфендиди вичин шиирар лезги ва араб чӀаларал кхьена, абур уьмуьрдин жуьреба-жуьре месэлайриз, вичин кьилел атай дуьшуьшриз, диндиз ва философиядин веревирдериз бахшнава. Магьарам-эфендиди Лезгистанда кӀелун-кхьин, илимар ва эдебият вилик финиз дериндай таъсирна. Адан гъилик кӀелай гзаф сухтайрикай (Ярагъ Мегьамед, Ахцегь Мирзе Али, Рухун Али ва мсб.) Къавкъаздин вилаятра тӀвар-ван авай алимар, шаирар ва регьберар хьана.

Магьарам-эфендидикай сифте малуматар Алкьвадар Гьасан-эфендидин «Асари Дагъустан» ктабда ганва: «ЧӀехи алимрин жергедик Ахцегь Магьарам-эфенди акатзава. Ада физикадин ва философиядин тарсар гана». Алкьвадар Гьасан Ахцегь Магьарам-эфендидин птул жезва: Гьасан-эфендидин чӀехи буба Ярагь Мегьамед Магьарам-эфендидин езне тир.

Магьарам-эфендидин шиирар чапдиз акъудун патал Гъ. Садыкъиди ва М. Ярагьмедова еке зегьметар чӀугуна. Магьарам-эфенди Магьмутан хуьрел цӀайлапанди яна кьена.




#Article 11: Ахцегь район (459 words)


Ахцегь район — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Ахцегь хуьр я.

Район Дагъустандин кьибле пата ала, Рутул, Кьурагь, Мегьарамдхуьруьн ва Дукъузпара районрихъ галаз са сергьятра ава. Азербайжанда авай Шеки райондин сергьятдихъ галаз кьиблединни — рагъэкъечӀдай патай 62 км яргъивилихъди агатна.

Райондин майдан 1120 км² я. Дагъустанда авай лезги районрикай виридалайни чӀехиди я.

Райондин чилера авай сувун цӀиргъер: Къавкъаздин Кьилин цIиргъ, Шалбуздагъдин цӀиргъ, Самур цӀиргъ, Гельмец — Ахцегь цӀиргъ.

Райондин сувун кукӀвар: Шалбуздагъ, Малкамуд, Ярусадагъ, Несен-пел.

Асул вацӀар: Самур вацI, Ахцегь вацI, Муглах вацІ, Фий вацI, Мацар вацI, Къизилдере вацI.

Виридалай чӀехи кӀамар: Самур дугун, Ахцегь вацӀун дугун.

Райондин чилерин 0,6 % пай тамари кьунва. Виридалайни зурба тамун массивар: Хуьруьгрин там. ГьакӀни, са кьадар чӀехи тамар Хинерин ва Къурукалрин тамар я.

Гьуьлуьн дережадилай 2385 м вине чка кьунвай Ахцегь райондин виридалай кьакьанда алай хуьр — Фий хуьр я. Райондин виридалай агъада авай хуьр, гьуьлуьн дережадилай 274 м вине авай, Мегьерамдхуьруьн райондин сергьятрин къене чка кьунвай — ЦІийи Усур хуьр я.

ДагЦИКан 4-ай сессиядин 1928 йисан 22 ноябрьдин къарардив, виликан Самур округдин Ахцегьпарадин наибвалдикай Ахцегь кантон арадал гъанвай. ВЦИКан Президиумдин 1929 йисан 3 июньдин къарардив и кантондиз район статус эцигнай. 1934 йисуз Ахцегь райондик Хин хуьр кутунвай. 1952 йисалай 1953 йисал кьван административвилелди Дагъустандин АССРдин Дербент округдиз талукь тир. ПВС ДАССРдин 1960 йисан 14 сентябрьдин къарардив Дукъузпара райондин, Самур вацIун кефер пата авай Мегьарамдхуьруьн райондик акатнай чилерай гъейри, чилер Ахцегь райондик кутунвай. Дагъустан Республикадин ПВСдин 1993 йисан 24 июньдин къарардив, Ахцегь райондикай, гилан Дукъузпара район арадал атанвай, чилер хкатзава.

Йисариз килигна Ахцегь райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондин хуьрера лезгийри уьмуьр гьалзава, анжах са Хин хуьр — рутул хуьр я.

Райондик 19 хуьр ва 13 муниципалитетар акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

Алай чӀавуз, агьалияр куьч хьана тунвай 16 хуьр чкӀана харапӀайриз элкъвенвайди я.

Райондин экономикадин асул хилерикай сад хуьруьн майишат я. Экономикада метлеб авай чка, кьуьд акъуддай чкайриз куьч ийиз хуьдай малдарвили кьунва. Кьуьд акъудун патал майишатрин малар асул гьисабдалди Дербент, Бабаюрт ва Тарум районрин зонайриз гьалзава. Райондин эгьлияр малдарвилив, емишар, салан мейваяр (келем) ва муькуь хуьруьн майишатдин продукция цунив алахънава.

Районда, гьуьлуьн дережадилай 1100 метр кьакьанда иер Ахцегь вацIун дугунда чка кьунвай бальнеологиядин курорт «Ахты» авайди я.

Районда 21 мектеб, 4 аялрин мектебдилай вилик идараяр, 3 аялринни — жегьилрин спортдин мектебар, са художестводин мектеб, кьве музыкадин мектебар, харусенятдин мектеб, аялрин эсерар туькӀуьрунин (творчестводин) КӀвал, жегьил натуралистрин станция ва СПТУ-29 кардик ква.

Районда 23 культурадинни — мажалвилин идараяр кардик ква: са культурадин Райондин дворец, 14 культурадин хуьрерин кӀвалер, 6 хуьруьн клубар, са шахматарни — тIамаяр къугъвадай клуб.

Ахцегь райондин кьибле патан сергьят, Урусат Федерациядин Азербайжандихъ галаз гьукуматдин сергьят я. Урусат Федерациядин Президентди 2011 йисан 9 январьдиз къабулнавай къарардив кьурвал, районда сергьятдин мукьув галай чилер, урусатдин гражданство авачир ксариз ва чара уьлквейрин юриспруденциядин ксариз маса гун къадагъа я. Сергьятдин зулалай гъейри, райондин къене къекъуьнин кьадар авач.




#Article 12: Ахцегь вацI (186 words)


АхцегьвацӀ (ахц. нугъ. АхцагьвацӀ; ) — Дагъустанда авай вацӀ, Самур вацӀун эрчӀи патан авахьзавайди я. Ахцегьни Рутул районрин чилерилай физвайди я.

АхцегьвацӀ эгечӀзвайди я Рутул районда авай Кавказан ЧӀехи сувайрин вине.

АхцегьвацӀу вичин кьил Гельмец-Ахцегь цӀиргъин рагъэкъечӀдай-кефер патаy булахдилай къачузава. Авахь Самур вацӀуз ийизава, эрчӀи патахъай, Самурдин сивелай 101 км яргъак.

АхцегьвацӀ Самурдин виридалайни пара яд авай авахьзавайди я. ВацӀун яргъивал 63 км я, аватун 2300 м, яд кӀватӀзавай чилин гьяркьуьвал 963 км², кьулан кьакьанвал 2590 м. ВацӀун яд кӀватӀзавай чилерин чӀехи пай (84 %) 2000 м дережадилай винихъ гала.

ВацӀун къуртар пара кьакьанбур туш, чӀехи пай — 0,5-1 м. ВацӀун агъа кьатӀ, эхиримжи 26 км галайвал кьуртар кьакьан жезва. ГатумвацӀ авахьзавай чкадилай АхцегьвацӀ дерин каматӀуз физава. Кьакьанвал 2 метрдилай 15дал къвезва, деринвал 10 см до 1,2 м. ВацӀун йигинвал 1-2 м/с, чкайралди 4-5 м/с.

ВацӀ туькӀуьрзавай ятарик марфарни ква, чилин ятарни. Йисан къене яд къвезавай кьван дегиш жезвайди я. Виридалайни пара яд жедай чӀав майдилай августдал я, йисан 60 % яд къвезвай кьван. Мукьвал-мукьвал вацӀ алахьиз жеда, виридалайни пара зиян 1988, 1997 йисара хьайиди я.

ВацӀун вине пата авазва рутулрин кьве хуьр Борч ва Хин. Амай къадар чилера вацӀ фидайвал авайбур лезги хуьрер я: Смугъул, Мичегь, Къурукал, Ахцегь.




#Article 13: Бангладеш (148 words)


Бангладеш (бенг. বাংলাদেশ), официал тӀвар Бангладеш Халкьдин Республика (бенг. গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ) — Кьибледин Азияда авай гьукумат я. Агьалийрин кьадар — 168 млн кас (2015 йисан малуматралди), чилин кьадар — 148 460 км². Агьалийрин сан-гьисабдиз килигна дуьньяда 8-лагьай чкадал ала, чилин кьадардиз килигна — 92-лагьайди.

Кьилин шегьер — Дакка я. Гьукуматдин статус гвайди бенгали чӀал я.

Унитар гькумат, парламентвилин республика я.

Вири периметр тирвал ам Индияди (кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Миянмадихъ галаз пайзавай сергьятдин куьруь кӀатӀар квачиз), ва Бенгали заливди элкъуьрна кьунва.

Халкьаринни медениятрин жуьреба-жуьревилив тафаватлу я. Агьалийрикай саки 88 % — мусурманар я.

Хкаж жезвай экономика авай аграрни индустриал уьлкве я. 2010-лагьай йисуз маса къачунин алакьунин паритетдиз килигна КъВБ-дин кьадар — 258 млрд $ хьана (гьар инсандал 1700 кьван доллар гьалтзава). Пулунин тек — бангладешдин така.

Уьлкведин аслутуширвал 1971-лагьай йисан 26 мартдиз малумарна. Бангладеш — ЧӀехибританиядин колониал мулк тир, ада ам XVII-лагьай виш йисуз къачуна, XX виш йисан сифте йисара европавийри чпин гъилик алай чӀаван Бангладешдин чилерикай чӀехи пай сад авуна.




#Article 14: Беларусия (249 words)


Белару́сия (бел. Беларусь), тамам официал тӀвар Беларус Республика (бел. Рэспу́бліка Белару́сь) — РагъэкъечIдайпатан Европада авай гьукумат.

Кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер Минск я. Муькуь чӀехи шегьеррикай Брест, Гродно, Гомель, Могилёвни Витебск я. Уьлкведин вири чилерикай 40%-далай виниз тамари кьунва. Гьукуматдин чӀалар беларус ва урус чӀалар ятӀани агьалидин лап чӀехи пай урус чӀалал рахазва.

Беларусия — президентди регьбервал ийизвай унитар гьукумат я. 1994 йисалай къедалди президентвилин везифа Александр Лукашенкоди агъунваз кьунва.

Уьлкведик 6 вилаят ва са кьетӀен статус галай Минск шегьер акатзава.

РагъакӀидай пата Польшадихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай пата Литвадихъ галаз, кефер пата Латвиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Урусатдихъ галаз ва кьибле пата Украинадихъ галаз са сергьятра ава.

XX-лагьай виш йисал кьван гилан Беларусиядин чилер жуьреба-жуьре уьлквейрик квай тир, мисал патал, Полоцк князвал, Литвадин ЧӀехи князвал, Реч Пуспулитая, Польша ва Урусатдин Империя. Урус инкъилиб хьайидайлай кьулухъ Беларусияди вичин аслу туширвиликай ва Беларусиядин халкьдин республика туькӀуьруникай малумарна. Амма адавай вичин аслу туширвал хуьз хьанвач, Беларусиядин чилерал Беларусиядин Шурайрин Социализмдин Республика (БШСР) туькӀуьрнава. 1920-лагьай йисарра уьлкведин рагъакӀидай пад Полшадик квай тир, ам БШСР-дик анжах 1939-лагьай йисуз кутунва. Пара инсанар кьейи Дуьньядин кьведлагьай дяведин чӀавуз гьар пудлагьай беларус агьали кьенва. 1945-лагьай йисуз Шурайрин ГалкӀдихъни Украйин ШСР-дихъ галаз санал Беларус Садхьанвай миллетрин тешкилат туькӀуьрнавай уьлквейрин арада авай тир.

Республикадин парламентди Беларусдин суверенитет 1990-лагьай йисан 27-лагьай чиледиз малумарна. Шурайрин ГалкӀ чкӀидайла Беларусди вичин аслу туширвал 1991-лагьай йисан 25-лагьай баскӀумдиз малумарна. Уьлкведин садлагьай президент яз Александр Лукашенкоди 1994-лагьай йисалай гатӀумна гьукуматдин кьиле акъвазнава. 2000-лагьай йисуз Беларусиядини Урусатди кӀеви санал кӀвалахуникай икьрар кхьенва, и садхьуниз гьакӀни ГалкӀдин гьукумат лугьудайди я.




#Article 15: Берлин (255 words)


Берлин () — Германиядин кьилин, виридалайни чӀехи кьадар ва агьалийрин сан-гьисаб авай шегьер я. ЕврогалкІдин агьалийрин сан-гьисабдихъай Берлин кьведлагьайди (Лондондин гуьгъуьнлай) ва майдандихъай ам вадлагьайди я.

Берлин — ГФР-дик акатзавай 16 чиликай сад я. Ам Бранденбург чилин юкьва мукь кьунвайди, амма 1920 йисалай инихъ адак квайди туш. Шегьер Гьафел ва Шпрея вацӀарин къерехрал алайди я, гьавиляй адаз «Шпреядал алай Афинар» лугьуда.

Берлин — Брандебург маркграфвилин/курфуьрвилин (1417-лагьай йисалай гатӀумна), Пруссиядин (Брандебург курфюрвални Пруссия герцогвал сад хьайидайлай кьулухъ) ва Германиядин империядин (ам арадал гъайидайлай кьулухъ) кьилин шегьер тир.

Дуьньядин кьведлагьай дяве акьалтӀайдалай кьулухъ, Ялтадин конференциядин къарарив кьурвал, шурадин оккупациядин зонадин чилеррал алай тиртӀани, Берлин кьуд винел пад къачур гьукуматди оккупациядин секторриз чара авуна. Са вахтунилай галкӀахъанрин пуд оккупациядин сектордикай РагъакІидайпатан Берлин туькӀуьрна, адав кьетӀен гьукуматдин арадал атунин статус гвай тир, амма са шартӀни алачиз ам ГФР-дихъ кӀевиз галкӀанвай тир. Пара вахтунин къене Берлиндин секторрин арада са гьал ахъа юзун авай тир. Агьалияр рагъакӀидай патан секторриз катун атӀун патал ГДР-дин гьакиматди Берлиндин цал эцигуникай къарарар кьабулна, 1961-лагьай йисан 13-лагьай пахундилай кьулухъ гьа цла РагъакӀидайпатан Берлин элкъуьрна кьуна. Къайи дяведин кьилин лишанрикай сад тирди Берлиндин цал 1989 йисал кьван амукьна. Германия сад хьайидайлай кьулухъ 1990 йисуз адан кьилин шегьер цӀийиз сад хъувунвай Берлин хьана. 1994 йисуз аниз Бунндай президентдин администрация, 1999 йисуз — бундестагни федерал канцлердин идара федерал министрихъ галаз куьч хьана.

Алай чӀавуз Берлин — дуьньядин медениятдин юкь я. Им Европадин чӀехи улакьдин тӀвал я, гьакӀни туристар атунин сан-гьисабдал гьалтайла им континентдин виридалайни чӀехи шегьеррикай сад тирди. Берлиндин университетар, ахтармишдай институтарни музеяр вири дуьньядиз чида. Шегьерда шикилар чӀугвадайбур, дипломатарни пара иммигрантар яшамишзавани кӀвалахзава.




#Article 16: ВацI (111 words)


Ва́цӀ — пара кӀватӀ хьанвай ятарин ужунар са патах вичин рекъяй. ВацӀи вичиз рехъ чиляй акъудзава, деринзва. АцӀузва вацӀар чилин винел алай ва чилин къене ятар патал. Гьар вацӀихъ ава вич эгечӀзвай чка (вацӀун кьил) ва ахвахьзвай чка (вацӀун ихир). ВацӀар авахьзвайди я гьулериз, вирериз, маса вацӀариз.

ВацӀар, маса вацӀуз авахь тавуна кьилди са океандиз, гьулуьз, вириз ва къумара кьуру хьана квахьзвайбуруз лугьузва «ЧӀехи вацӀар», вучиз лагьайтӀа абур чаб чпиз я, маса вацӀарикай гьажиз тушиз. ВацӀар физвайди виняй агъух. ВацӀун кьилинни ихирдин арада авай кьакьанвал язва вацӀун аватун. Авазва вацӀар Сувайрин ва ціалцӀам чилин. Сувайрин вацӀар цӀалцӀамбурилай фаз фида. Кагь жедай кар я, вацӀун чхелар маса вацӀиз фида.

Дуьньядин виридалай яргъи вацІар:




#Article 17: Гъуьгъвезар (152 words)


Гъуьгъвез, ЦIуру Гъуьгъвезар, Вини Гъуьгъвезар () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 9 км яргъал, Самур цIиргьинин кьибле хушал ала.

Хуьр алай чилерал къванцин, гьулдандин ва цурцин хьилен кIвенкIвер жагъанай. Зеген чIурал элкъвей алачухрин кIалубар авай суван кIвалерин харапIаяр, ахъа хьанвай сурарай кIарабар, дегь чIаван Алпандин кхьинар ава. Гъуьгъвез хуьруьн мукьвал къванцин ящикар авай дегь чIаван сур ава. 

ХVIII виш йисуз Гъуьгъвезар Рутул беквалдик акатзава. 1775 йисуз рутулри Гъуьгъвезар, КьакIар ва Усур хуьрер Ахцегьпарадин азад жемиятдин гъиле вугузва. 1775 йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемятдик акатзавай Ахцегьпара - 1 хуьрерин жемятдик ква. 

Тарихдал гьалтайла Гъуьгъвезрин агьалияр агъадихъ галай сихилриз пай жезвай:

Псияр (вичин тIвар Ялаватар) — хуьруьн бине эцигнай, ЦIуру Гъуьгъвезрин юкьва яшамиш жезвай садлагьай сихил. КьетIен къуватдив, фагьум авачир викIегьвилив ва гзаф туьнт къилихрив тафаватлу тир.

Татлар — татрин дувулар авай сихил.

Алай чIавуз хуьр харапIадиз элкъвена




#Article 18: Дагъустан (2752 words)


Дагъустан, официал тӀвар Дагъустандин Республика () — Урусатдин Федерацияда авай республика, федерациядин виридалайни кьибле пата авай субъект я, Кеферпатан Къавкъаздин федерал округдик акатзава.

Республикадин бине 1921 йисан 20 январьда кутунвайди я.

Кьилин шегьер — Магьачкъала.

Дагъустандин чилер Азербайжандихъ галаз кьибле пата, Гуржистандихъ галаз кьиблединни-рагъакӀидай пата, Чечнядихъ галаз рагъакӀидай пата, Ставропольдин крайдихъ галаз кефердинни-рагъакӀидай пата ва кефер патай Калмыкиядихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечӀдай пад Каспи гьуьлуьн ятари кьунва.

Дагъустан уьлкведиз тарихдин къене са шумуд тӀварар хьайиди малум я. Къе гьа тӀварар тарихдин ктабра ва дегь гъиливкхьинра гьалтзава. А тӀварар Дагъустандиз къунши халкьари ва и чилерал дяведалди атанвай ягъийри гайиди я.

Са бязи тарихдарри Кьиблепатан Дагъустандиз «Суварин Уьлкве» мана гузвай адан виликан «Алпан» тӀвар талукьарзава. X виш йисуз арабрин тарихдар Ал-Куфиди вичин улубда Дагъустандиз «Тахтунин Чилер» мана гузвай араб «Ард ас-Сарир» тӀвар ганвай. Гуржийрин тарихдин малуматра Дагъустандин тӀвар «Лекетия» я.

Алай чӀаван «Дагъустан» тӀвар XVII виш йисалай малум я ва туьрк чIалан «дагъ» — сув ва араб чIалан «стан» — уьлкве, чил гафарикай арадал атанва, яни «Суварин Уьлкве». Урусатдин тарихдар В. В. Бартольдав кьурвал, «Дагъустан» тӀвар анжах XVI виш йисуз арадал атанвай. РагъэкъечӀдай патан кирамрин тарихдин улубра Дагъустандин тӀвар Лезгистан тир.

Гила «Дагъустан» тӀвар анжах тарихдин манада дуьз акъатзава, вучиз лагьайтӀа Дагъустандин АССР-дин чилерик Кизлярдин кьулувилер ва Нугъай чуьлер кутурдалай кьулухъ республикадин вири майдандикай сувун регионриз анжах 56 % пай къвезва.

Дагъустан Къавкъаздин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата ала. Республикадин кефер пад — аран, кьибле пад — суварин ценерив гвай чкаярни ЧIехи Къавкъаздин сувар я. Республикадин кефер патай кьибле патаз физвай юкьван яргъивал 400 км, рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз — тахминан 200 км туькӀуьрзава.

Дагъустандин чилер Азербайжандихъ галаз кьибле пата, Гуржистандихъ галаз кьиблединни-рагъакӀидай пата, Чечнядихъ галаз рагъакӀидай пата, Ставропольдин крайдихъ галаз кефердинни-рагъакӀидай пата ва кефер патай Калмыкиядихъ галаз са сергьятра ава.

Дагъустан рагъэкъечӀдай пад Каспи гьуьлуьн ятари кьунва.

Дагъустандин юкьван патай кьве чӀехи вацӀ физва — Терек ва Сулак вацӀар. Республикадин чилерайтӀуз авахьзавай вацӀарин вири санал кьадар 6255 я. Абурук акатзава: яргъивал 25 километрдилай пара ва гьавиздин майдан 100 км²-див агакьзавай 100 чӀехи вацӀар, 185 гъвечӀи ва 5900-елай гзаф лап бицӀи вацӀар. Абурукай виридалайни чӀехибур Терек, Сулак, Самур ва Рубас вацӀар я. И вацӀарин вири Каспи гьуьлуьн гьавиздиз талукь я, амма абурукай анжах 20 вацӀ гьуьлуьк акахьзава.

Климат кьурагь тирвиляй Дагъустандин кефер пад вацӀарикай кьит я. Ана авай вацӀарин яд гатун береда никӀер дугуниз харжзавай виляй абур гьуьлуьв агакьзавач.

Бул ятар авай сувун вацӀарин авахьун зарб тирвиляй абур хъуьтӀуьз муркӀади кьазвач ва гзаф вахтара вацӀун къеняй къерехдиз къекъечӀзава.

Республикадин кьибле патайтӀуз авахьзавай Самур вацӀ чӀехивилел гьалтайла Терекдилай кьулухъ Дагъустандин кьведлагьай вацӀ я. Адан гьавиздин майдан 7,3 агъз. км² я. ВацӀун кьил Рутул районда ава. Каспи гьуьлуьк акахьайла Самурди пара кьван бицӀи хилериз пай хьана вацӀун тӀиш арадал гъизва. Адан чӀехи хилерал пуд ГЭС-ар эцигдай планра ава. Самур вацӀун ятар Урусатдинни Азербайжандин арада барабардаказ пайнай.

ЧIехи Къавкъаздин сувара кьил къачузвай Авар Къойсу ва Анди Къойсу вацӀар сад-садак акахьунивди Сулак арадал къвезва. Адан гьавиздин майдан 15,2 агъз. км² я. Дагъустандин гидроэнергоресурсрин зур пай гьа и Сулак вацӀал къвезва, ина Чиркей ЦЭС, Миатли ЦЭС, Гельбах ЦЭС, Чирюрт ЦЭС-1 ва Чирюрт ЦЭС-2 цин электростанцияяр ава.

Дагъустандин орография жуьреба-жуьрединди я: 245 км яргъивилин сувун ценерив гвай чкайрин зул гьяркьуьвилихъди фенвай сувун цӀиргъерик акӀур хьана акъвазнава. Суварилай кьил къачуна Дагъустан кьве кӀарна авахьзавай кьве асул вацӀар, кефер пата Сулак, кьибле патани Самур вацӀар я. Асул гьисабдалди республикадин рельеф сувун, арандин ва Каспи гьуьлуьн кьулувилин чкайрикай ибарат я.

Къенепатан Дагъустандин, яни Сувун Дагъустандин, сергьятар тӀебии рекьералди тайин хьанва: Живедин ва Анди цIиргъер — Сулак кIамал кьван экӀя хьанва, Гимры цIиргъ, Лес цӀиргъ, Джуфудагъ ва Яру сув — Сулак вацӀунни Самур вацӀун гьавиздин арайра чка кьунва, Къавкъаздин Кьилин цIиргъ республикадин кьиблединни — рагъакӀидай патав кьван агакьзава. Сувун Дагъустандин рельеф юкьван кьакьанвилин сувар авай, сувун кьулувилер авай ва лап кьакьан сувар авай районриз пай жезва.

Дагъустанда суварал 25,5 агъ. км² майдан къвезва, абурун виридан юкьван кьакьанвал 960 метр я. Республикада виридалайни кьакьан кӀук КичIен сув я (4466 м). Сувар арадал гъанвай жинсерин арада къати сергьятар ава. Абурукай кьилинбур — чӀулав ва чепедин чепрекьанар, доломит хьанвай кӀеви ва щёлочь квай хъуьтуьл киреждин къванер, ва гьакӀни къумад къванер я. Чепрекьанрикай арадал атанвай цӀийргъерик — Диклосмта кӀук алай Живедин цIиргъ (4285 м), Аддала-Шухгельмеэр кӀук алай Богос цIиргъ (4151 м), Дуьлтыдагъ кӀук алай Шалиб цIиргъ (4127 м) я.

Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувал, Терек-Къум ва Терек-Сулак аранрин чӀехи пай дуьньядин океандин дережадилай 27 метр агъада ава.

Дагъустандиз хъуьтӀуьл-континентал ва кьурагь климат хас я. Республикадин сувун регионда кьакьандиз хкаж жердавай температура агъуз, гьавадин ламувал гзаф жезва. Уьлкведин кьибле пата ва гьуьлуьз мукьвал регионда, Избербаш шегьердинни Самур вацIун сивин арада, гьава хъуьтӀуьл субтропикдилай кьурагьдиз элячӀзава.

Юкьван гьисабдалди январь вацран температура аран районра +4 °C, сувун районра −11 °C я. Июль вацран юкьван гьисабдин температура +24 °C я. Къваларин кьадар йиса 200—800 мм.

Кьакьан сувар, аран чилер, къумлухар ва гьуьл са-садаз мукьвал акъвазнавай виляй Дагъустанда жуьреба-жуьре климатик зулар арадал атанва. Ибур: субтропик тамар (Самурдин там), къумлухар ва чуьлер (Каспи аран), кьакьан сувун тундраяр ва муркӀар (Сувун Дагъустан) я. Уьлкведа вишелай виниз гъвечӀи вирер ава.

Кьуьд Дагъустанда куьруь жеда (тахминан 3 варз яргъалди), живер тӀимил къвада. Хъуьтуьн береда температура сувун районра −30°С, арандани +10°С арада юзазва. Гатфар чими ва мукьвал-мукьвал къвазвай къвалариз килигна ламу я. Гад гзаф чими ва кьурагь я. Гьуьлуьз мукьва тир районра гатун къене даим алахьай ва ракъар авай йикъар жеда. Гьуьле эхъведай девир май вацралай сентябрьдал кьван яргъи хьанва. Цин температура +28°С агакьзава. Зулун сифте кьилера Дагъустанда адетдиндилай чими жезва.

Накьвадинни-климатдин жигьетдай Дагъустан пуд зонайриз пай хьанва: сувун, сувун ценерин ва кьулувилерин зонаяр.

Дагъустандин майдандин 43,3 % пай кьулу чилерал къвезва. Кьулувилер асул гьисабдалди уьлкведин кефер пата ала. Кьурагь климатдин себебдалди и чилер вацӀарив кьит я. ГъвечӀи вацӀарин куьмекдалди гатуз никӀер дигизва. Гатфаринни-гатун береда цин дережа хкаж хьайила гегьенш чилер ци акьалтунин кичӀевилик акатзава. ВацӀун сивера пара кьадар гъвечӀи вирер арадал къвезва.

Сувун ценерив галай зонади уьлкведин чилерин саки 16 % кьунва. Дагъустандин и чилерал климат са кьадар хъуьтӀуьл ва ламу я. Январь вацран юкьван гьисабдин температура −2°С… −3,5°С я, амма −25°С агакьзавай аязарни жезва. Живедин къат 40-50 югъ амукьзава. Къваларин кьадар кьакьандиз хкаж жердавай гзаф жезва 350—450 … 600—700 мм.

Сувун зона 850 метрдилай виниз кьакьандал ала ва Дагъустандин 40 % пай кьунва. Сувара климат мекьи я. Сувун районра виридалайни ламу девир гатфарин эхирдилай гаталди давам жезва. Лап кьакьан сувара гад къайи, кӀамара ва дагьарра — чимиз алатзава.

Январь вацран юкьван гьисабдин температура −4°С… −7°С арада юзазва. Живедин къат гзаф яргъалди амукьда.

Географиядин жигьетдай пуд: сувун, сувун ценерин ва арандин зонайриз пай хьанвай Дагъустандин гьар са зонадиз вичиз махсус набататрин ва гьайванрин жуьреяр хас я. Дагъустанда 4500 кьван жуьре набататар экъечӀзава, абурукай 1100 эндемикар (яни чкадинбур я). Уьлкведин кефер пата авай кьулувилера асул гьисабдалди къумлух жуьредин набататар (иллаки валар) экъечӀзава. Сувун ценерив галай чилерал тамар ва векьин чкаяр гзаф жеда. Кьакьан суварин гуьнейрал инжи-векь, астрагал, скабиоза хьтин векьер экъечӀзава. 3200—3600 м кьакьандал алай чкайра хьирхьамар, хьахьар ва мекьивилер эхдай муькуь набататар экечӀзава.

Дагъустандин чилерал миллион йис идалай вилик инсанри уьмуьр ийизвайди малум я. И кар Айникаб 1-2, Мухкай 1-2, Гегалашур 1-3, Ругуджа тӀварар алай сифте яшайишдин чкайри ва Дарваг вацIун кьерел дуьздал акъуднай дегь чӀаван амукьайри тестикьарзава. Дарваг вацӀун кьерел жагъанай сифте яшайишдин ксар амукьзавай чкайриз зур миллиондилай виниз йисар ава.

Чи эрадин сифте кьилера Дагъустандин кьибле пад Алпан уьлкведин къене авай.

X виш йисуз авар миллетдин чилерал Сарир (Серир) пачагьвал арадал атанай. Адан кьилин шегьер Хунзах тир ва кьилин дин христианвал тир. VII—X виш йисарин къене, арабринни-хазаррин арада дявеяр физвай девирда Сарир уьлкве, Алпан уьлкведин чӀехи пай ва Дагъустандин кефер пад хазарри кьунвай. VII виш йисуз Дагъустандиз ислам дин гьахьнай. Халифатдин кьилин метлеб авай шегьерар Кьвевар ва Кумух хьанай. IX—XI виш йисарин къене Дагъустанда Дербентдин эмират арадал атанай.

XI—XII виш йисуз дегь Сарирдин чкадал Авар ханвал арадал атанай. 1239 — 1249 йисарин къене Дагъустандиз тарар-монголрин кьушунар гьахьнай. Сувун Дагъустандин патавай фена татар-монголар Каспи гьуьлуьн кьеряйтӀуз сифте Кьиблепатан Дагъустандиз, гуьгъуьнлайни Къази-Кумух шамхалвилиз гьахьнай. XIV виш йисуз дагъустандин халкьар Тамерланан кьушунрин аксиниз къарагънай. 1395 йисуз Тамерлан Дербентдин варарайтӀуз Дагъустандиз гьахьнай. Дагъустандин бязи феодалри Тамерланан душман тир Тухтамышан пад кьунвай виляй Тамерланан кьушунри и уьлкведиз пара кьадарда телефвилер гъанай.

XV виш йисуз ислам динди Дагъустанда кӀеви чка кьунай ва дагъустанвийри и дин вири Кеферпатан Къавкъаздиз чукӀурдай сиясатдик кьил кутунай.

XVII виш йисуз уьлкведин къене феодалрин арада гьуьжетар ва миллетдин бунтар гатӀумнай, идан нетижада Къази-Къумух шамхалвал са шумуд уделриз пай хьана чкӀанай. Идалайни гъейри, шамхалри азад жемиятрин винел чпин гьукум ва ихтиярар квадариз эгечӀнай. 1642 йисуз Дагъустанда Тарки шамхалвал ва Къази-Кумух ханвал арадал атанай.

XIX виш йисан сифте кьилера Дагъустандин феодал мулкар (месела Тарки шамхалвал, Къази-Кумух ханвал, Мегьти-улу ханвал, Авар нуцалвал, Къайтагъдин уцмивал, Илисудин султӀанат, Табасарандин майсумвал) Урусатдик кутунин процесс акьалтӀарнай.

Урусатда Октябрдин инкъилаб хьайидалай кьулухъ, 1917 йисан ноябрь вацра Кеферпатан Къавкъаздин ва Дагъустандин Садхьанвай сувахъанрин Союздин Юкьван комитетди Дагъустан ва Терек вилаятдин сувун округар алай чилерал аслутушир Сувун Республика малумарнай. Гьа чӀавузни Садхьанвай сувахъанрин Союздин Юкьван комитет Сувун гьукуматдиз элкъуьрнай. 1918 йисуз Темир-Хан-Шурада (гилан Буйнакск) кьиле фейи сувун кӀватӀалда коалициядин кабинетдин кьилин везифадал кабарда Пшемахо Коцев тайинарнай.

Къунши Гуржистандин, Азербайжандин ва Антантадин куьмекдалди Сувун Республикада кьилдин кьушунар арадал гъанай. 1919 йисан январь вацра уьлкведа шариатдин дуванханаяр тешкилнай. Адан садлагьай председатель Мустафаев Абдул-Басир Гьажи хьанай. 1919 йисан гатфариз Деникинан кьушунри Дагъустан кьунай ва адалай кьулухъ Сувун Республикадин гьукуматди чпи чеб терг авуна Тбилисидиз хъфенай. Гьа йисуз Сувун Республикадин эхир атанай.

Эмиратдин премьер-министр Иналук Дышнинскийди 1919 йисуз акъуднай серенжемда малум авунай хьи, «Кеферпатан Къавкъаздин Эмират — Усманрин император жанаби VI-й Мегьамед Вагьиддинан гъилик квай кьилдин шариатдин монархия авай гьукумат я, адан кьил Узун-Хаир-Гьажи-Хан я». И серенжемда Сувун Республика халкьди дестек тагай мифдин уьлкве тирди кхьенвай.

Узун-Гьажиди большевикрин и шартӀар кьабулначир ва 1920 йисан 30 мартдиз ам рагьметдиз фенай. Узун-Гьажидилай кьулухъ эмирдин титул Вини Инхо хуьруьн эгьли шейгь Дервиш Мугьаммада кьабулнай, амма са шумуд югъ алатайла Кеферпатан Къавкъаздин Эмиратди вичин уьмуьр акьалтӀарнай.

Вакъиайрин хронология:

Росстатдин малуматриз килигна 2016 йисуз Дагъустан Республикадин агьалидин кьадар — 3 015 660 кас тир. Агьалидин чуькьуьнвал 59,99 кас/км2 (2016 йис). Республикадин гьукуматди гайи малуматрив кьурвал, уьлкведилай къецихъ 700 агъзурав агакьна дагъустанвийри уьмуьр ийизва.

Аялар хунин кьадар — са агъзур касдал 19,5 аял къвезва. 2010 йисуз и кьадар — 18,8 тир. Са папал къвезвай юкьван гьисабдалди аялрин кьадар — 2,13 я. И кьадардиз килигна Дагъустан Урусатда пудлагьай чкадал ала, садлагьай ва кьведлагьай чкайрал Ингушетия ва Чечня акъвазнава.

Дагъустан Урусатдин Федерациядин виридалайни гзафмиллетрин республика я. Конституциядив кьурвал Дагъустан Республикадин гьукуматдин чӀалар урус чIал ва дагъустанда уьмуьр гьалзавай миллетрин чӀалар я. Дагъустадин анжах 14 чӀалариз кхьинар ава, амайбур кхьинар авачир чӀаларин сиягьда ава. Дагъустандин халкьар рахазвай чӀалар, кьуд асул чӀаларин группайриз талукь я, ибур: нах-дагъустандин чIалар, туьрк чIалар, славян чIалар ва иран чIалар я.

XX виш йисан 40-й йисарал кьван Дагъустандин Бабаюрт, Хасавюрт ва Кизляр районра 6 агъзур кьван немецар авай. Абурун виридалайни чӀехи колонияяр Романовка, Эйгенгейм, Вандерлоо № 1, Лениндорф, Ней-Гоффнунг хуьрер тир. Ватандин чIехи дяве гатӀумайдалай кьулухъ вири немецар Къазахстандиз ва Юкьван Азиядиз дугурнай.

Советрин береда авар миллетдин кьадардик абуруз мукьва тир гъвечӀи халкьар ва лезги халкьарикай сад тир арчиярни кутунай. Даргийрин кьадардик абуруз мукьва тир къайтагъар ва къубачияр кутунвай.

Машгьур лезги кавказовед Энвер Кисриева къейд авурвал, 1926 йисалди сиягьра умуми «лезги» тӀварцӀелди физвай лезгияр, табасаранар, агъулар, рутулар ва цӀахурар 1959 йисалай эгечӀна кьилдин миллетар хьиз сиягьра гьатнай. Амма анди-цез халкьарин группадик акатзавай 13 гъвечӀи кьилдин халкьар (андияр, ахвахар, багулалар, бежтаяр, ботлихар, гинухар, годоберияр, гунзибар, дидояр, каратаяр, тиндияр, хваршияр ва чамалалар) ва са лезги халкь — арчияр «аварар» хьиз къейд авунай. Гьа и тегьерда мус ятӀа кьилдин миллетар хьиз гьисабзавай къубачияр ва къайтагъар дарги этносдик кутунай.

XX виш йисан 20-й йисаралди миллетдикай аслу тахьана Дагъустандин вири сувун агьалидиз «лезгияр» лугьузвай, амма къумукьриз — дагъустандин татарар лугьудай. 1920 йисалай эгечӀна «лезги» тӀвар анжах Кьиблепатан Дагъустанда уьмуьр ийизвай лезгийриз лугьузвай.

Дагъустандин агьалидин чӀехи пай (90 %) мусурманар я. Абурун 99 % суни, 1 % шии мезгьебдиз талукь я. Шии мезгьебдиз Дербент райондин бязи азербайжан ва тат хуьрерин эгьлийри ва са лезги хуьре — Мискискара ибадат ийизва. Сифте яз ислам дин Кьвевардиз ва аранда авай хуьрериз атанай, гуьгъуьнлайни VII—VIII виш йисара сувун региондиз. Къавкъазвийри урусрихъ галаз дяве авур чӀавуз ислам динди сувахъанрин уьмуьрда чӀехи метлеблу чка кьунай.

Дагъустанвийрин 5 % христианар ва иудеяр я. Христианар кьве мезгьебриз пай хьанва: православар (урусар я — 3,8 %) ва эрмени-григорианар (эрменияр я 0,2 %). Иудаизм диндиз сувун чувудри (татри) ибадат ийизва.

Алай чӀавуз республикада са шумуд православ храмар кардик ква, ибур Хасавюртда авай Знаменский собор — им Кеферпатан Къавкъаздин виридалайни чӀехи православ храм я ва XX виш йисан архитектурадин имарат гьисабзава. Свято-Успенский кафедрал собор — Магьачкъалада авай кьилин ва тек сад тир православ храм я. Пак Григорисан клиса — IV виш йисан вакъиайрихъ галаз алакъалу Дербент райондин Нюгди хуьре туькӀуьрнай эрмени клиса я.

Дагъустандик 42 районар ва 10 шегьерар акатзава.

Дагъустандин шегьеррин округар:

Дагъустанда Урусатдин Федерациядин илимдинни-чирвилерин министерстводи 2015 йисуз тестикьарнавай 17 вини дережадин чирвилерин идараяр ва 28 филиалар кардик ква.

Вини дережадин чирвилерин идараяр:

Дагъустандин чирвилеринни-медениятдин академия. Кьвевар.

Дагъустандин гьукуматдин медицинадин академия. Магьачкъала.

М. М. Джамбулатован тӀварунихъ галай Дагъустандин гьукуматдин аграр университет. Магьачкъала.

Дагъустандин гьукуматдин халкьдин майишатдин институт. Магьачкъала.

Дагъустандин гьукуматдин педагогвилин университет. Магьачкъала.

Дагъустандин гьукуматдин техникадин университет. Магьачкъала.

Дагъустандин гьукуматдин университет. Магьачкъала.

Дагъустандин гуманитарвилин институт. Магьачкъала.

Дагъустандин медицинадин стоматологиядин институт. Магьачкъала.

Сеид Эфендидин тӀварунихъ галай Дагъустандин теологиядин институт. Чиркей.

Дербентдин гуманитарвилин институт. Кьвевар.

Адвокатурадин, нотариатдин ва халкьарин арадин рафтарвилин институт. Магьачкъала.

Дуьньядин экономикадин институт. Кьвевар.

Финансринни ихтияррир институт. Магьачкъала.

Институт «Юждаг». Кьвевар.

Магьачкъаладин инновационный университет. Магьачкъала.
 
Социал-педагогвилин институт.

Филиалар:

Белгородин кооперациядин, экономикадин ва ихтияррин университетдин Дагъустандин филиал. Буйнакск.

Урусатдин чирвилерин академиядин университетдин Дагъустандин филиал. Магьачкъала.

А. И. Герценан тӀварунихъ галай Урусатдин гьукуматдин педагогикадин университетдин Дагъустандин филиал. Магьачкъала.

Москвадин гьукуматдин радиотехникадин, электроникадин ва автоматикадин техникадин университетдин Дагъустандин филиал. Магьачкъала.

М. А. Шолохован тӀварунихъ галай Москвадин гьукуматдин гуманитарвилин университетдин Дагъустандин филиал. Кьвевар.

Москвадин гьукуматдин экономикадин, статистикадин ва информатикадин университетдин Дагъустандин филиал. Кьвевар.

О. Е. Кутафинан тӀварунихъ галай Москвадин гьукуматдин юриспруденциядин университетдин Магьачкъала шегьерда авай филиал. Магьачкъала.

Дагъустандин экономикадин асул хилер: хуьруьн майишат, ципицӀбанвал (чехир гьазурун), гъетерхъанвал, милли кеспияр, нафтӀ, тӀебии газ акъудун, кьезил ва химиядин кеспиятар, машинар авун, электроэнергия гьасил авун я. 2009 йисуз региондин вири санлай бегьер 265,1 млрд манат туькӀуьрнай.

Харжияр — 67 603,7 млн манат.

Атанвай пул — 64 673,4 млн манат. Абурукай 50 689,0 млн манат федерал бюджетди Дагъустандиз чара авур пул я, 13 984,4 млн манатни налогрин куьмекдалди кӀватӀнай пул я.

Регионал банкрин кьадардиз килигна Дагъустанди Урусатда пудлагьай чка кьунва. Уьлкведа 25 регионал банкар гьисабнава.

Дагъустандин кьакьан суварилай авахьзавай вацӀарик гзаф зурба гидроэлектризациядин потенциал ква, юкьван гьисабдалди са йисан къене 5,5 миллиард кВт/сят. 2010 йисуз гьасил авур энергиядин кьадар 5,1 млрд кВт/сят тир. Абурукай:

Машинар акъудунин кеспият — Дагъустандин кеспиятдин кьилин хилерикай сад я. Машинар ийизвай заводра авиа, гимияр, радиоалатар туькӀуьрунра герек къвезвай аваданлухар акъудзава. Эхиримжи йисара республикада автомобильрин игьтияттдин компонентар акъудунин хел вилик фенва. И хилек 30-ай виниз карханаяр акатзава.

Машинрин кеспиятдин асул заводар ОАО «Завод Дагдизель», «Авиаагрегат», «Концерн КЭМЗ», ПО «Азимут», «Гьажиеван тӀварунихъ галай завод», «Электросигнал», «Буйнакскдин агрегатрин завод», «Каспийскдин дуьз механикадин завод», «Избербашдин радиозавод», «ДагЗЭТО», «Дагдизель»
 
Машинар акъудзавай заводри республикадин къенепатан вири бегьердин (КъВБ) хейлин пай тешкилзава ва 11 агъзуралай виниз кас кӀвалахдив таъминарзава.

Хам-мал гьасилунин хилен кьилин продукция язва ракь-бетон, кирпич, киреж ва муькуь минералар. Дагъустанда хам-мал гьасилзавай чӀехи заводар ибур я: «Дагстройиндустрия», «Силикат» ва «Махачкалинский ДСК» — Магьачкъала шегьерда; «Дагюгстрой» — Кьвеварда; «Аист» — Кизилюртда. Къанундалди къейд авунай заводрилай гъейри уьлкведа пара кьадарда легал тушир гъвечӀи заводар ава. Органрин гъилевай малуматрив кьурвал, Дагъустанда 500-лай гзаф кирпич атӀудай заводар кардик ква ва ана кӀвалахзавай фялейрин чӀехи пай къанундин ихтиярар авачир къецепатан уьлквейрин ватанэгьлияр я.

Дагъустандин Республика арадал атанвайдалай кьве йис алатайла, 1994 йисуз адан цӀийи герб ва тӀаратӀ тестикьарнай. Виликди Дагъустандин АССР-дин символика кардик квай.

Республикадин Кьилин Советдин къарардалди 1994 йисан 26-й февральдиз Дагъустандин тӀаратӀ тестикьарнай. 2003 йисуз тӀаратӀдин къваларин пропорция са кьадар дегишарнай.

Дагъустан Республикадин Гьукуматдин тӀаратӀдикай къанундив кьурвал:

Макъала #1. «Дагъустан Республикадин Гьукуматдин тӀаратӀ — Дагъустан Республикадин официал символ гьисабзава. Дагъустан Республикадин Гьукуматдин тӀаратӀ — барабар чӀехивал авай, вини — къацу, юкьван — цавун ва агъа — яру рангарин пуд къаткай зуларикай ибарат тир дуьз пипӀерин парча я. ТӀаратӀдин гьяркьуьвилин адан яргъвилив гекъиг хьунухь — 2:3 я.»

Къацу — рангуни Дагъустандин чилерин мублагъвал, ргазвай уьмуьр ва кьилин дин ислам дин тирди къалурзава.

Вили — республикадин райгъэкъечӀдай пад кьунвай Каспи гьуьлуьн ранг, дагъустандин халкьарин иервал ва гьейбатлувал къалурзава.

Яру — демократия, абадвал, Сувун уьлкведин агьалийдин викӀегьвални итимвал къалурзавай ранг я.

Чара-чара миллетри санал уьмуьр ийизвай виляй медениятдин жигьетдай Дагъустан Урусатдин виридалайни девлетлу уьлквейрикай сад я. Милли театрри гьар са халкьдин медениятдин уьмуьрда кьетӀен чка кьунва. Дагъустан Республикадин Милли Ктабхана — им Кеферпатан Къавкъазда виридалайни чӀехи ктабханайрикай сад я, адан фондуни 700 агъзурилай виниз документар гьакьарзава.

Гьукуматдин театрар

СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай макъаматдинни-драмадин гьукуматдин лезги театр.

Гьамзат Цадасадин тӀварунихъ галай макъаматдинни-драмадин авар театр.

Дарги драм-театр.

Максим Горькийдин тӀварунихъ галай макъаматдинни-драмадин гьукуматдин урус театр.

А. П. Салаватован тӀварунихъ галай макъаматдинни-драмадин гьукуматдин къумукъ театр.

Э. Капиеван тӀварунихъ галай макъаматдинни-драмадин гьукуматдин яхул театр.

Дагъустандин гьукуматдин нинийрин театр.

Дагъустандин гьукуматдин операдинни-балетдин театр.

Республикадин медениятдин центр

Гьукуматдин манийрин театр «Джислам».

Къе Дагъустан спортдин рекье агакьай агалкьунриз ва чемпионрин кьадардиз килигна Урусатдин кӀвенкӀведавай субъект я. Эхиримжи яхцӀурницӀуд йисан къене Дагъустандай вири дуьньядиз машгьур хьанай спортсменар акъатнай. Уьлкведа 10 олимпиадин, 41 дуьньядин ва 89 Европадин чемпионар дидедиз хьайиди я.

Дагъустанда 14 чӀалал газетар акъатзава. Абурукай 42 газет райондин газетар я.

Тарихдин чинар:

Алай девир:




#Article 19: Даргияр (932 words)


Даргияр () — тарихдин къене Дагъустандин рагъэкъечIдай патан суван ва суварин ценерив гвай районра уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкьар. Нах-дагъустан халкьарин группадин дарги халкьарин хзандиз талукь я. Кьадардиз килигна, аваррилай кьулухъ Дагъустанда кьведлагьай чкадал ала. Дарги чIаларал рахазвайди я.

Диндал гьалтайла даргияр суни мусурманар я.

Гьакъикъатда даргияр, советрин гьукуматди милли жигьетдай сад-садаз мукьва тир шумудни са бицIи халкьар сад авунин тIебии тушир рекьелди арадал гъанвай этнос я. Гьавиляй, акуша чIалан бинедал арадал гъанвай литературадин дарги чIал, акушавийрилай гъейри анжах тIимил пай даргийри гъавурда акьазва. И дарги халкьарик акатзавай 17-дав агакьана халкьарин гзафбурун чIаларин арада чIехи тафават авайвиляй абуру сада-сад гъавурда акьазвач ва мектебра хайи чIалан тарсуна гузвай литературадин дарги чIал гзафбуруз чизвач. Са бязи лингвистри гъалатI яз и чIалар умуми «дарги» чIалан нугъатар тирди лугьузва. И чIалар-нугъатар территориядин жигьетдай сад садаз акьван мукьвал ала хьи, гьатта са райондин къене авай хуьрерин садаз-сад гзаф четин гъавурда акьазва. Месела, Дахада районда авай Кубачи хуьруьн эгьлийри, къунши хуьрер тир Трисанчи ва Уркарах хуьрерин эгьлияр рахазвай чIал гъавурда акьазвач. Цудахар чIалал рахазвайбуруз литературадин дарги чIал чизвач ва икI мад. 

Умуми шикилда тамашайтIа, бязи дарги чIалар сад-садавай гзаф тафаватлу я ва абурун векилри сада-сад гъавурда акьазвач, бязи чIаларни сад-садаз ухшар я ва рахазвайбуру сада-сад са бубат гъавурда акьазва.

Гьатта, алай чIавуз дарги этносдиз талукь тир къайтагъри ва кубачийри чеб умуми дарги халкьдиз талукьарзавач. Идан патахъай дагъустандин этнологрин арада веревирдер ва гуьжетар гилани давам жезва.

Дарги этносдик акьван пара бицIи халкьар акатзава хьи, абурун виридакай там малуматар гьеле кIватIнавач.

Даргийри чпи чпиз дарган лугьузва. Революциядилай вилик девирда абуруз акушаяр ва лезгияр лугьузвай. Дуьз лагьайтIа, вилик девирда вири суван халкьар умуми лезгияр тIвар алаз малум тир.

Даргияр — кьадардиз килигна Дагъустандин миллетрин арада кьведлагьай чкадал ала (аваррилай кьулухъ) ва уьлкведин агьалидин 16,5 % туькIуьрзава.

Даргияр гегьенш хьанвай адетдин ареал Дагъустандин сувун ва сувун ценерив гвай районар я. Абурун хайи макан Акуша, Дахада, Къайтагъ, Леваши ва Сергокъала районар я. Дагъустандин мукуь районриз даргияр Советрин береда куьч хьанвай.

Даргийрин тарихдин районар ва чеб гегьенш хьанвай чкаяр:

Дагъустанда: 

Районра

Шегьерра

Даргийри Урусатдин чара-чара регионра уьмуьр тухузва. Абуру виридалайни чIехи диаспора Ставропольдин крайда ава. 2010 йисан малуматриз килигна, Ставропольдин крайда авай даргийрин кьадар 49 302 кас тир, амма 1979 йисуз 15 939 тир. Идалайни гъейри, даргияр Ростов вилаятда — 8304 кас (2010 йис), Калмыкияда — 7590 (2010 йис), Астрахань вилаятда — 4241 (2010 йис), Москва шегьерда 3255 (2010 йис) ва муькуь регионра гьалтзава. 

Даргийрин гъвечIи группая виликан СССР-дин уьлквейрани уьмуьр гьалзава. Месела, 1959 йисуз Киргизияда 965 дарги ава, 1999 йисуз абурун кьадар 2704 кьван хкаж хьанай. 

Туркменияда 1600 кьван даргиди уьмуьр тухузва.

Антропологиядин жигьетдай дарги халкь европоид расадин кавкасион типдиз талукь я. 

Даргийрин акунар, XIV виш йисара Ширванда уьмуьр авур араб географ Абд ар-Рашид ибн Салигь ибн Нури ал-Бакувиди вичин гъиливкхьинра къейд авунай:

Дарги халкьар пара кьадарда чIаларал рахазва, гьар садаз чпин кьетIен чIал ава. И чIаларин вири нах-дагъустандин чIаларин группадин дарги чIаларин хзандик акатзава. ЧIаларин арада лексикадин жигьетдай тафават гзаф чIехи тир виляй и халкьарин парабуру са сад гъавурда саки акьазвач. Сад садаз са кьадар ухшар тир вирини вири са кьве чIал ава. Дарги чIалан литературадин чIал акуша чIалан бинедаллаз туькIуьрнавайди я. Амма даргийрин гзафбуруз и чIал чизвач лугьуз абур сад-садахъ галаз урусдал рахазва. Мектебра акуша чIал дарги аялриз дидед чIал хьиз чирзавайди я, бицIи халкьар сад авун паталди. 

Дарги чIалакай сифтегьан малуматар XVIII виш йисан кьведлагьай паюна дуьздал акъатнай. 1860-й йисара П. К. Услара урахи чIалан асул гьаларикай макъала кхьенай. 

XX виш йисан къене дарги чIаларин кхьинар кьведра дегиш хьанвай: 1928 йисуз адетдин ажам (араб) кхьинар латин алфавитдиз, 1938 йисузни латин алфавит къенин урус графикадиз дегишарнай. 1960 йисара дарги алфавитдик ПI пI гьарф кутунай.

Дарги алфавит:

Им дарги чIаларин умуми шикилда туькIуьрнавай алфавит я ва вири чIаларин (нугъатрин) фонетикадихъ галаз дуьз къвезвач. Мисал паталди, муги чIала кь гьарф авач ва икI маса.

XX виш йисалди дарги литература анжах халкьдин мецин эсеррал бинеламиш хьанвай. Дарги чIалалди шииррин садлагьай кIватIал XX виш йисан сифте кьилера акъатнай, амма абур диндиз талукь тир ва лексикадин жигьетдай зур пай даргидал зур пайни араб чIалан гафарикай ибарат тир . 

Дарги литература Октябрьдин революциядилай кьулухъ вилик физ эгечIнай. Революциядин сифте йисара дарги халкьдин милли мецин эсерар кIватIна чапдай акъуднай, гуьгъуьнлай, 1925 йисуз дарги чIалал «Дарган» тIвар алай садлагьай республикадин газет  акъатнай . 

Даргийрин милли алукIунар умуми дагъустандин халкьарин милли алукIунрилай тIимил тафаватлу я. Итимрин парталар: туника хьтин перем, яргъи вахчагар, валчагъ, хъицикьрин бармак, япунжи, чухва, литинин кIвачин къапар ва виридалайни важиблу атрибут — яргъи гьяркьуь гапур тир.

Дишегьлийрин парталар: блушка хьтин яргъи перем, хуру ахъа валчагъ, гуьтIуь ва я гьяркуь вахчагар, тумаждин кIвачин къапар. Кьилел чухта, гьакIни лацу ва я чIулав пекинин шаршав. Дарги этносдик квай бязи халкьарин милли алукIунрик кьетIен лишанар ква. Месела, къайтагъ ва къубачи халкьариз хас я гзаф къашар, зарар ва гьашияр авай парталар, гьапшима дишегьлийрин валчагърал ва перемрал адетдалди гзаф уьнуьгъар, къашар, кепекар, жуьреба-жуьре кулонар ва муькуь элементар авай. 

Алай чIавуз милли алукIунар анжах суваррин мярекатра ва сегьнейра алукIзава. Гила вири шегьердин жуьредин парталрал элячIнава.

Дарги миллетдин тIуьнри, виш йисарин къене абурун кьилин кеспияр тир лежбервилинни малдарвилин майишатрихъ галаз галкIанвай адетрин суьрет къалурзава. Гьавиляй, абурун тIуьнар асул гьисабдалди хъчарин, якIун ва некIединбур я. Тинидин тIуьнрикай виридалайни гзаф гьатнавайбур хинкIарар ва жуьреба-жуьре къенер авай чуду лугьудай цикIендиз ухшар пирог я. Чар авай тинидикай авур лезги цикIендилай тафаватлу яз, чуду хъуьтIуьл ацIай тинидикай ийизвайди я. Адан къенез адетдалди як ва я шур ацIурзава. 

Дарги цIун-кIвалик умуми-дагъустандин, умуми-къавкъаздин ва бинедин дарги тIуьнар акатзава.

Вири Урусатдин программадин сергьятра Дагъустанда чеб пара авай чкайра дарги чIалал (акуша нугъатдал) мектебдин чирвилер гузва, ктабар таржума ийизва. Дарги чIалал тербия гузвай аялрин бахчаярни кардик ква. ГьакIни, Акуша, Къайтагъ, Дахада, Леваши, Сергокъала районрин ва Избербаш шегьердин медресайра дарги чIаларалди диндин чирвилер гузвайди я.

 




#Article 20: Дербент район (130 words)


Дербент район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Дербент шегьер я.

Район Дагъустан Республикадин кьиблединни-райгъэкъечӀдай пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала. Дербент район Табасаран, Мегьарамдхуьруьн, СтӀал Сулейман, Къайтагъ ва Къайтагъ районрихъ галаз са сергьятра ава. Райондин райгъэкъечӀдай пад Каспи гьуьлуьн ятари кьунва.

Райондин чилерин майдан — 920 км² я.

Дагревкоман 1921 йисан 22 июль тарихдин къарардалди, Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Табасаран участокдин ва Куьре округдин Муьшкуьр участокдин чилерал Дербент район арадал гъанвай. ПВС ДАССР-дин къарардалди, район округдиз элкъуьрнай ва адан администрациядин юкь Дагъустандин ЦIаяр посёлокдиз тухванай. 1953 йисуз район виликан составда гуьнгуьна кухтунай.

Йисариз килигна Дербент райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика (Дербент шегьер квачиз):

Райондик 29 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава, абурукай 27 хуьруьнсоветар ва 2 шегьервилин посёлокар я.

Дербент райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);




#Article 21: Европа (816 words)


Европа — кеферпатан зур элкъверда ава дуьньядин пай я. Адан къерехар МуркӀаринни Атлантик океанрин гьуьлери кьунвайди я. Европадин чилин кьадар — 10 млн кьван км² я. Агьалийрин кьадар 740 млн кьван кас я. Азиядихъ галаз Европади Евразия континент арадал гъизвайди я.

Европадал дегьчӀаван-грециядин мифологиядин героинядин, Зевса чуьнуьхнавай ва Критдиз тухванвай финикиядин пачагьдин рушан Европа тӀвар эцигна. Мумкин гьакӀни Европа эпитет Герадихъни Деметрадихъ галаз галкӀанвай тир. Француз чӀалархъан Пьер Шартрендин фикиррдай нетижа хкудун, и тӀварцӀин арадал атун тийижирди я.

Гилан литературада авай виридалайни тӀвар-ван авай этимологийрин гипотезар антик чӀавуз теклифарнава, амма абур гьуьжет алайбур хьиз гьисабзавайди я:

Европади Азиядихъ галаз сад тир Евразия дибчил арадал гъизвайди я. Европадин чилин кьадар 10 532 000 кьван км² я, ада дибчилин вадакай са пай кьван ва вири Чилин къураматдикай 8 вишекайди кьунвайди я.

Европа михьиз кеферпатан зурэлкъверда ава, 36° к. гь. ва Кеферпатан МуркIарин океандин арада. РагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван яргъалвал — 4050 км, кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 4530 км я.

Европадин къерехар Кеферпатан МуркӀаринни Атлантик океанри кьунвайди я. Континентдин къерехрив Балтик, Аравилин, ЧӀулав, Азов, Кеферпатан, Лигуррин, Адриатикадин, Тиррен, Ионийрин, Ирландиядин, Мармар, Альборан, Ваттрин, Кельтрин, Эгей, Балеар гьуьлер гвайди я.

Европадин къерехдин цӀар лап атӀайди я. Ам пара заливри, островрини зуростроври арадал гъизва. Са чӀавара Европадикай «зуростроврин зуростров» хьиз лугьузвайди я. Авайвал лагьайтӀа, Европа — Евразиядин дибчилин чӀехи зуростров я. Асул зуростровар — Скандинавия, Пиреней, Балканар, Аппенинрин, Крым, Ютландия, Бретоньни мсб.

Островрин вири чилин кьадар 730 агъ. кьван км² я. Зуростроври Европадин вири винел патан кьудай са пай кьван кьунвайди я.

Юкьван кьакьанвал 300 м кьван я, лап вини кьилинди — 4808 м. Монблан сув тахьайтӀа 5642 м. Эльбрус сув. (Европадин рагъэкъечӀдайпатан сергьятдин цӀар чирунилай аслу я), виридалайни агъа тир 27 м кьван я Каспи гьуьлуьн дугун.

Европадин рельеф — парани пара дугунарни аранар я. ЧӀехи дугунар — РагъэкъечӀдай Европадин, Скифрин плита, Падана, Юкьван Европадин, Юкьван ДунайдинАгъ Дунайдин, Париж бассейнни я.

Сувари вири чиликай 17 вишекайди кьунвайди я. Асул суварин системаяр — Альпар, Къавкъаз, Карпатар, Крым сувар, Пиренеяр, Аппенинар, Урал, Скандинавиядин сувар, Балканар зуростровдин сувар я.

КӀвалахзавай вулканар Исландиядани Аравилин гьуьлуьн регионда ава.

Европадин сувар 3 акъалтвилин дережедак квайбурукай яз я:

Дибвилин вацӀар: Волга, Дунай, Урал, Днепр, РагъакIидайпатан Двина, Дон, Печора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тахо, Луара, Одер, Неман, Эбро.

Дибвилин вирер: Каспи гьуьл, Ладога, Онега, Чудни Псков, Венерн, Балатон, Женева.

 

Арктикадин островрални Кеферпатан МуркIарин океандин къерехдай тӀуз — арктикадин къумлухарни тундраяр, абурулай кьибле патахъ гала — тамтундраяр, тайгадин, акахьайни пешер гьяркьуь тамар, тамар-чуьлер, чуьлер, субтропикрин аравилин гьуьлуьн тамарни валар, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата — зуркъумлухар.

Виридалайни чӀехи къумлух Рин къумлух я. Адан кьадар — 40 000 км² я, ам Волгани Урал вацӀарин арада ала, Къазакъстандинни Урусатдин чилерал. Садбуру Испанияда авай Табернас къумлухни Калмыкиядин, Дагъустандинни Чечнядин сергьятда авай Ногъай чуьлер зуркъумлухар хьиз гьисабзава. Инсанри авур менфят авачир кӀвалахдин гъиляй Калмыкияда пара чилер къумлухдиз элкъвена.

РагъэкъечӀдай патан Европадин кьурай чуьлерин зонада са шумуд къумадин массив ава: Урусатдани (Арчедадинни Дондин къумар, Цимла къумар) Украинада (Олешкидин къумар).

МуркIадин гьамбарар — Шпицбергендал Новая Землядал Исландиядал Альпра Скандинавиядин суварра (виридан кьадар — 120 агъ. км² кьван я).

Саки вири Европа юкьван гьалдин климатдин зонадал ала (рагъакӀидай пата — океандинди, рагъэкӀечдай пата — континентдинди, пара живер авай мекьи кьуьд гваз), кеферпатан островрал — субарктикадиндини арктикадинди, Кьиблепатан Европада — аравилин гьуьлуьнди, Каспи гьуьлуьхъ галай аранда — зуркъумлухдинди я. Йисан къваларин кьадар — 500—800 мм, суварра (парани-пара рагъакӀидайпатан гуьнейрал) — 2000 мм, Котор залив винелай цава — 4650 мм я.

Европадин акьалтӀай тӀинкӀерин сиягь — виридалайни кефер, кьибле, рагъакӀидай, рагъэкъечӀдай патарихъ галай географиядин тӀинкӀер. Абурукай садбур виривердериз ахъа я.

Европадин географиядин юкь — континентдин географиядин юкь къалурдай гипотезадал диб кьазвай тӀинкӀ я. Юкь алай чка Европадин сергьятрин тайинвилел акъвазнава. Асул гьисабдалди, ам хкяй гьисабунин методикадин куьмекдалди чирун жезва. ГьакӀ яргъа авунвай островар акьалтӀай тӀинкӀер хьиз гьисабдиз къачунватӀани чӀехи метлеб авай шартӀ я.

АкӀ хьайила, гилан чӀавуз са шумуд, чеб Европадин географиядин юкь тирбур тӀварцӀяй кьазвай, чка ава:

Адетдалди Европа РагъакӀидайпатандаз, РагъэкъечӀдайпатандаз, Кеферпатандаз, Кьиблепатандазни Юкьвандаз пай ийизвайди я.

И паюн лап шартӀ алайди я. Асул гьисабдалди, и чара авун ийидайла географиядин хьиз политикадинни факторар гьисабдиз къачузвайди я. Уьлквейрикай садбур, фикирдалди кьурвал, чара-чара гьукуматрин кӀватӀалдик акатиз жеда.

Советрин чӀавуз Европа РагъакӀидайпатазни РагъэкъечӀдайпатаз пай авун пара чӀавуз политикадин ранг авай. РагъэкъечӀдайпатан Европадиз социализмдин гьукуматар, «халкьдин демократиядин уьлквеяр» лугьудайбур (ГДР, Польша, Чехословакия, Венгрия, Румуния, Болгария, Албания, Югославия и СССГ) талукьарзавай тир.

РагъакӀидайпатан Европадиз амай уьлквеяр тайинарзавай тир. ГьакӀни Испания, Португалия, Франциядин кьиблепад, Италия, Мальта, Кипр, Грецияни Туьркия санал Кьиблепатан Европа хьиз гьисабзавай тир, гьа чӀавуз Исландиядиз, Норвегиядиз, Швециядиз, Даниядизни Финляндиядиз санал Кеферпатан Европа лугьузвай тир.

Гилан чӀавуз, СССГ, Югославияни Чехословакия чкӀайдилай кьулухъ, Юкьван Европадиз Австрия, Швейцария, гьакӀни идалай виликра РагъэкъечӀдайпатан Европадин гьукуматар хьиз гьисабзавай Польша, Чехия, Словакия, виликан Югославиядин уьлквеяр, Румуния, Венгрия, са чӀавара Балтикадин уьлквеяр (абур мадни мукьвал-мукьвал Кеферпатан Европадик кутазава) талукьарзавайди я.

РагъэкъечӀдайпатан Европадиз — физикадалдини географиядалди Урусат (Европада кьилди са пай), Украина, Беларуссия, Азербайжан (Европада са пай), Гуржистан (Европада са пай), Къазакъстан (Европада са пай), Молдавия (кьабул тахьанвай Днистердихъ галай Молдавиядин Республикадихъ галаз). РагъакӀидайпатан Европадиз — ЧIехибритания, Ирландия, Францияни маса уьлквеяр, гьакӀни, вич физикадалдини географиядалди юкьван-европадинди яз, Германия.

Европадин паюн:

Азияда чилерин чӀехи пай авай уьлквеяр:

ва мсб.

Европадин гьукуматар чара-чара халкьарин арада авай тешкилатрин (дибвилин гьисабдалди экономикадинни политикадин тегьердинбурун) членар я.




#Article 22: Инглис чӀал (1345 words)


Инглис чӀал () — инглис халкьдин хайи чӀал я. ЧӀехибританиядин, Америкадин Садхьанай Штатрин, Австралиядин, ЦӀийи Зеландиядин официал чӀал я. Ирландиядин, Канададин, Мальтадин, Индиядин, Пакистандин ва Азиядани Африкада гзаф уьлквейрин официал чӀаларикай сад я. Рахазвайбурун кьадардиз килигна, дуьньядин чӀаларин арада китай чIалалай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. Лингвистика илимда инглис чӀалал рахазай ксариз англофонар лугьузвайди я. Француз чIалакай менфят къачузвайбур пара авайвиляй, иллаки и термин Канадада гегьенш хьана.

Инглис чӀал инд-европадин чIаларин хзандин герман чӀаларин хилек акатзава. 2006 йисан малуматриз килигна инглис чӀал 360—400 миллион кас агьалидин хайи чӀал я, ва хайи чӀалан жигьетдай китай ва испан чIаларилай гуьгъуьна дуьньяда кьведлагьай чка кьунва. Амма инглис чӀалал рахазвайбурун кьадар, 2007 йисан малуматриз килигна, тахминан 1 миллиард кас я, ва и жигьетдай дуьньядин чӀаларин арада китай чIалалай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. Садхьанвай Миллетрин Тешкилатда кардик квай ругуд официал чӀаларикай сад я.

Инглис чӀал халкьарин арадин алакъайра, дуьньядин савдавиле, бизнесда ва умуми крар кьиле тухунра дуьньядин виридалайни чӀехи метлеб авай чӀал я. Идаз себебар, XIX виш йисара ЧӀехибританияди чара халкьарин чилер дяведалди кьунин рекьелди чпиз ана колонияяр туькӀуьрунин политика ва алай аямда АСШ-ди вири дуьньядиз къалурзавай зурба таъсир я. XX виш йисан 30-й йисара Британиядин Империяди Чилин саки зур пай муьтӀуьгъарна дуьньядин вири континентрал чпиз колонияяр арадал гъанвай. Гьа империядин гъилик акатай чилерал уьмуьр ийизвай халкьарни къвез-къвез ассимиляция хьана рахуниз инглис чӀалал элячӀнай. Гьа и рекьелди вилик и чӀал дуьньяда гегьенш хьанвай.

Инглис чӀал аналитик чӀалариз талукь я. Яни, са мана къалурун патал куьмекзавай частицайрикай, интонациядикай, эвеззавай гафарикай менфят къачун чарасуз я ва цӀарафадин къене гафар анжах тайин тир къайдада акъвазна кӀанзава. ЦӀарафадин къене гафарин чкаяр дегишун виже къведач, тахьайтӀа цӀарафади вичин мана квадарда. Идаз акси яз, месела лезги чIала цӀарафадин къене авай гафар гьи къайдада хьайитӀани акъвазайтӀа, цӀарафадин мана квахьдач. Инглис чӀалан лексикада гафарин саки 70 % чара чӀаларай атанвай гафар я. VII виш йисалай эгечӀна кхьинра латин графикадикай менфят къачузвайди я.

Инглис чӀала виридалайни пара гьалтдай «E» гьарф я, гьа чӀавуз «Q» гьарф виридалайни кьериз гьалтдайди я.
Агъадихъ инглис чӀала кӀвалахарзавай гьарфарин мукьвал-мукьвалвилерин сиягь ганва:

Адетдалди инглис чӀалан тарих агъадихъ ганвай девирриз чара ийизва:

ГьакӀни са чӀалан илимри кьилдин сифте кьилин цӀийи инглис девир чара ийизва.

Гилан инглисрин сихилдин члу-бубаяр — англрин, саксрин, ютрин германрин тайифаяр — V-лагьай вишйисан юкьварра Британиядин островриз куьчна. Гьа чӀавуз абурун чӀал агъа германни фриз чӀалариз мукьва тир. Амма гуьгъуьнлай атай вичин вилик финин нетижада ам маса герман чӀаларикай яргъа къакъатна. Дегь чӀаван инглис девирдин къене англ-сакс чӀал (пара илимри дегь чӀаван инглисдиз ихьтин тӀвар гузва) лап тӀимил масакӀа хъижезвай тир, герман чӀаларин вилик финин цӀарцӀелай кьулухъ тавуна, гафаргандин гегьеншвал квачиз.

ЧӀехибританиядиз куьчнавай англарни саксар келтрихъ галаз — островдин дибдин агьалияр — лап кӀеви регьим авачир женгьина гьахьна. И келтрал хьанвай гьалтун дегь чӀаван инглис чӀалан структурадизни гафаргандиз чӀехи эсер авунач. Къенин йикъаралди амай дегь чӀаван инглис чӀалал кхьей затӀарикай са кьудкъад келт гаф малумриз жезва. Абурукай:

Абурукай са гафари чӀала кӀеви чка кьуна, абур гилалди кӀвалахарзава, мисал патал: tory ‘консерватив партия иштиракхъан’ — ирланд чӀалал ‘къачагъ’ лагьай чӀал, clan — тайифа, whisky — эрекь. И гафарикай садбур гила виридуьньядин ирс я — виски, плед, клан. Акьван гъвечӀи келт чӀала дегь чӀаван инглис чӀалаз авунвай таъсирдин себеб, англривни саксрив гекъигна килигайла, келтрин мединиятдин гъвечӀивал я.

Са пай мад — англарни саксар Британиядиз куьч хьайидалай кьулухъ. Мисал патал, чкайрин тӀварар:

Пара тӀуьнринни парталрин тӀварарни латин чӀалай къачунвайбур я:

ГьакӀни са шумуд набататрин тӀварар:

Мад са латин гафарин къат христианвал Британиядиз гьахьунин девирдиз талукь я. Ахьтин гафар са 150 кьван ава. И гафар дериндаказ чӀалаз гьахьна ва чӀалан галудиз тежер пай хьана, герман гафарихъ галаз сад хьиз. Сифтени сифте гьахьтин гафар клисадиз талукьбур я:

Гьужумрин девирдани викингри вахтуналди тир Британия дяведалди къачунин чӀавуз (790—1042) инглис чӀалаз пара вирида кӀвалахарзавай скандинавиядин гафар гьахьна. Месэла, call — тӀвар гун, cast — вегьин, die — кьин, take — къачун, ugly — лап стӀур, ill — начагъ. Грамматикадин гафарни къачурди тир, мисал патал, both — окьведни, same — гьа гьама, they — абур, their — абурун ва мсб.

И девирдин эхирда лап чӀехи метлеб авай финиф — флексиядин рекьин — акъатиз гатӀумзава. Даниявийри кьунвай Англиядин чилера авай кьве чӀалал рахадайвили, мумкин я, са кьадар рол къугъвана. Вучиз лагьайтӀа чӀалан какадрун адетдин нетижаяр гъизва — грамматикадин къурулушдинни морфологиядин регьятрун. Хас тир лишан, флексияди гьа-гьа Британиядин кефер пата — «Даниядин къанунрин» регионда — квахьиз гатӀумзава.

Инглис чӀалан вилик финин гуьгъуьнлай къведай девирди 1066—1485 йисарин арада авай чӀав кьунва. 1066-лагьай йисуз норманнрин феодалри авур гужалди гьахьунди дегь чӀаван инглис чӀалаз норманнизмар лугьудай лап чӀехи лексикадин къат гъанва. И норманнизмри чпин сифте кьил дяведалди Британия къачунвайбуру кӀвалахарзавай дегь чӀаван француз чӀалан норманн-француз нугъатдилай къачузва. Яргъал чӀаван къене норманн-француз чӀал клисадин, регьберринни ивни дережа авай классрин чӀал хьиз амукьзавай тир.

Амма уьлкведиз чпин чӀал дегиш тежер гьалда илитӀун патал норманнрин кьадар пара тушир. Къвез-къвез гъвечӀини юкьван дережа авай, чеб чӀехи пай англ-саксрикай тир, чилин иесийрихъ пара чӀехи метлеб жез гатӀумна. Норманн-француз чӀалан агъавилин чкадал къвез-къвез вичиз хас тир «чӀалан компромисс» туькӀуьр жезва. И «компромиссдин» нетижа чна инглис лугьудай чӀалаз мукьва тир чӀал арадал атун я.

Амма агъавал ийизвай классрин норманн-француз чӀал лап аставилелди кьулухъ чӀугвазвай тир. Анжах 1362-лагьай йисуз инглис чӀал суд авунин кардин арадиз кьабулнава, 1385-лагьай йисуз норманн-француз чӀалал тарс гунуг акьалтӀарна, адан чкадал инглис чӀал тайирна. 1483-лагьай йисалай инихъ парламентдин къанунарни инглисдал акъудиз гатӀумна.

Инглис чӀалан диб германдинди амукьнатӀани, ада вичин ибаратдик гьакьван пара француз гафар кутуна хьи, вич акахьай чӀал яз хьана. Дегь чӀаван француз гафарин гьахьун юкьван инглис девирдин эхирдалди давам жезвай тир, 1250-1400-лагьай йисарин арада вини кьилел кьван агакьзавай тир.

Асулдай авай германрин king — корол, queen — королева ва маса ихьтин гафар квачиз, гафарин лап чӀехи пай гьукумат идара авунин кардиз талукь я:

ЧӀехи мертеба авай ксарин тӀварарин чӀехи пай:

Дяведин кардиз талукь гафар:

Суддин терминар:

Диндин терминар:

Яргъал чӀаван къене тухванвай кьве чӀалал рахадайвал хъсан къалурдай лишан — алишверишдизни промышленностдиз талукь гафар француздинбурун я, гьа чӀавуз гьакӀан гъилин устӀарвилин талукьбур — германринбур я. Садлагьайбур къалурдай мисалар: commerce — алишвериш, industry — промышленность, merchant — савдагар.

Агъадихъ ганвай гафари инглис чӀалан тарихдин кьетӀенвал хъсан къалурзава:

Гьайванрин тӀварар — германринбур:

Гьа чӀавуз и гьайванрин якӀарин тӀварар французринбур я:

И девирдин къене чӀалан грамматикадин къурулуш масакӀа хъижез мад давам жезва — тӀварцӀинни глаголрин акьалтӀунар сифте акахьуник акатзава, усал хъижезва, ахпа, и девирдин эхирдалди, михьиз квахьзава. Сифетра (прилагательноеда), гекъигунин дережа гьакӀан туькӀуьрунин къайдани сад хьиз, цӀийи аналитикадин туькӀуьрунин къайда, прилагательноедихъ more (мадни) и most (виридалайни пара) гафар гилиг хъувунин рекьелди жезвай, арадал атана.

И девирдин эхирдиз (1400—1483 йисар) лондон нугъатдин гъалибвал талукь я. И нугъат кьиблединни юкьван нугъатрин сад хьунинни вилик финин рекьелди арадал атана. Фонетикада ахъа тушир ванерин чӀехи юзун арадал атана.

И девирда Англияда феодал системади чикӀиз ва товарринни пулунин рафтарвили зурбадаказ вилик физ гатӀумна. Гегьенш тир халкьарин арада авай англиядин аливеришдин нетижада XIV-лагьай вишйисуз Лондондикай уьлкведин юкь хьана, ва гьакӀни лондон нугъатдихъ пара чӀехи метлеб хьанва. Къвалав гвай нугъатрин кьилдин кьетӀенвилер къениз чӀугвана, адакай миллетдин чӀалан диб хьанва.

Миллет кӀалубда тунин зурба финифди миллетдин чӀал чукӀурунизни вилик финиз куьмек авуна, ва гьакӀни нугъатрин арада авай тафаватвилер акъудна абур вири саки сад хьиз авуна. Миллетдин чӀалан къайдаяр гегьеншрунин карда чӀехи роль Уильям Кекстонди къугъвана. Ада Англияда ктабар басма авун ишлемишиз адет авуна, адалди орфография кӀевириз куьмек авуна (къейд авуна кӀанда, гьа чӀавузни орфоградия лугьунин тегьердин къайдадив кьазвачир). Дегь чӀаварилай амай кхьей затӀарал буржуазиядин гуманизмдин вилик финин девир ва инглис халкьдин жув къанмишун кӀалубда тун эсер дуьздал акъатна. И девирдиз талукь тир чӀалал Англиядин гегьенш халкьдин арада авай рафтарвилерин таъсир эсер арадал акъатна — итал, грек, испаниядин чӀаларикай къачур гафарин цӀийи авахуьн гатӀум хьана.

Фонетикада чӀехи метлеб квай гьал дуьздал акъатна — «ахъа тушир ванерин чӀехи юзун» ва маса кьетӀенвилер, вири и дегишвилери орфографиядин ва орфоэпиядин арада авай чара хьун артухарна.

Морфологияда существительнийрин, сифетрин (прилагательныйрин), глаголрин акьалтӀунар галат (алат) хъижезва. ЦӀийи суффиксар авачир гафар туькӀуьрунин тегьер арадал акъатзава, кьилди сад тир паравилин кьадардин кӀалуб (-s) кӀеви жезва. Сифетри сад-садав кьунукьин кӀалубар михьиз квадарна, къуват авай ва авачир глаголрин категория регьят хъижезва. Синтаксистда гилан чӀаван инглис чӀалан дибвилин кьетӀен лишанар малум жезва.

Инглис чӀала пара нугъатар ава. АСШ-дилай ЧIехибританияда абурун жуьреба-жуьревал чӀехиди я. XX-лагьай вишйисан юкьварал кьван АСШ-да юкьван атлантикадин нугъат (Mid-Atlantic) литературадин чӀалан диб тир. XX-лагьай вишйисан 50-лагьай йисарилай инихъ вине авай рол юкьван рагъакӀидайпатан (Mid-Western) нугъатдиз фена.

Кьилин макъала: Англияда чкIанвай инглис чIалан нугъатар

Инглис чӀалан индиядин жуьре рахадайбур кьадардай дуьньяда виридалайни чӀехибурукай сад я. Ам, вичел атайла, нугъатриз чара жезва, абурукай виридалайни метлеб авайбур агъадихъ ганва:




#Article 23: Интернет (282 words)


Интернет () — дуьнедин компьютердин сетдин система я. IP протоколда ва IP-пакетда туькӀуьрун. Интернет World Wide Web-да физикадин къулава бине.

Зурба система я — 2012 йисан 2,1 млрд интернетдин ишлемишунар артухрун.

ARPANET-дин садлагьай сервер 1969 ийсан сентябрдин 2-даз Калифорниядин университетда (Лос-Анджелес) эцигнай . Компьютер Honeywell DP-516 компьютердин оператив память 24 Кб тир .

В 1984-й йисуз домен тIварарин система туькIуьрнай ().

АлайчIава Интернетдиз алакъадин путникар, радио-каналар, кабелдин телевидение, телефон, сотдин алакъа, хсуси оптикни-чIунин цIарар ва я электропровод куьмекдалди гьатиз жеда.

Интернетда авай веб-сайтрин ва веб-ччинрин чIехи пай ингилис чIал асул чIал хьиз кардик кутазва. W3Techs патай тухвай ахтармишунрин нетижада малум хьанай хьи, 2011-й йисан декабрдиз вири сайтрин 56%-лай гзаф ингилис чIал кардик кутунай. Маса гегеншдиз менфят къачузвай чIалар ибур я: немецкий, урус, япон, испан, чин, француз, италиян, португал. Урус чIал лагьайтIа, ам кардик кутунлай пуд лагьай чкада авайди я.

Файл:InternetUsersByLanguagePieChart.svg|thumb|400px|

Браузер — веб-ччнриз килигун патал компьютердин программа я.

Браузеррин кьадар тӀимил туш. Абурун арада виридалайни тӀвар-ван авайбур Google Chrome, Opera, Mozilla Firefox, Internet Explorer ва Safari я.

Инал протокол — сетда авай чӀавуз компьютерар патай ганайбур дегишрун патал кардик кутазвай чӀал я. Ччара-ччара компьютерар сад-садахъ галаз алакъада хьун патал абур са «чӀала» рахана кӀанда, яни са протокол кардик кутуна кӀанда. Яни лугьуз жеда хьи, протокол — компьютердин сетдин тӀвалар арада авай ганайбурун ракъурунин къайдаяр я. Интернетдин протоколрин системадиз «TCP/IP протоколрин стек» лугьуда.

Виридалайни гегьенш чкӀанвай интернет-протоколар (алфавитдин къайдада):

Мадни стандартизация тавунвай, амма Интернетда гегьеншдиз кардик кутазвай са кьадар протоколар авайди я:

Асул гьисабдалди и протоколар файларни текстдн малуматар дегишрун патал герек я, ва абурун бинеда файлар дегишардай сетар эцигнава.

Алай чIава интернетда вири ресурсрин спектрихъ галаз кIвалахун патал гзаф кьадардин сервисар авайди я. Абурулай гзаф тIвар-ван авабур ибур я:

АлайчӀава Интернетдин виридалайни тӀвар-ван авай къуллугъар агъадихъ галайбур я:




#Article 24: Иран (218 words)


Исламдин Республика Иран, куьрелди Иран, гьакӀни 1935-лагьай йисал кьван Персия — Кьиблединни ракъакIидай патан Азияда авай гьукумат я. Кьилин шегьер — Тегьран я.

РагъакӀидай пата Иракьдихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Азербайджандихъ галаз, Эрменистандихъ галаз, Туьркиядихъ галаз ва кьабул тахьанвай Суван Къарабагъдин Респубдикадихъ галаз, кефердин пата Туьркемнистандихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата — Афгъанистандихъни Пакистандихъ галаз сергьят пайзава. Кефердин патай адан къерехар Каспий гьуьлуь, кьибледин патай Индиядин океандин Персиядин ва Омандин заливри кьунва.

Кхьенвай чешмейриз килигайла Ирандин тарихди саки 5 агъзур йис желбзава. Адан чилер садлагьай гьукумат — Элам — чи девирдилай вилик III-лагьай агъзур йисуз Хузестанда арадал акъатна. Вич Агьеменидрикай тир Садлагьай Дарий авай чӀавуз Персиядин империя Грециядилайни Киренаикадилай гатӀумна Инд ва Тарим вацӀарал кьван яргъи тир.

Вичин кхьенвай тарихдин чӀехи паюнин къене Персия хьиз малум тир Иран 2000-дилай пара йисан къене дуьньядин виридалайни таъсирлу сиясатдинни медениятдин юкьварикай сад тир. Пара виш йисарин къене агъавал ийизвай дин заратуштравал тир. XVI-лагьай виш йисахъ ислам Ирандин гьукуматдин дин хьана.

Аятолла Хомейнидин гъилик кваз 1979-лагьай йисуз Иранда Исламдин инкъилаб хьана, адан нетижада монархия алудна гадарна ва исламдин республика малумарна.

КъВБ-диз килигна (маса къачунин алакьунин паритетдин жигьетдай) экономикадин кьадардал гьалтайла исламдин дуьньяда Иран кьудлагьай чкадал ала, РагъакӀидай патан Азияда — кьведлагьайдал (Туьркиядалай гуьгъуьниз). Иран — технологиядин жегьетдай региондин виридалайни вилик фенвай гьукуматрикай сад я. Стратегиядин фикирдай Иранди Евразиядин чӀехи метлеб квай регионда чка кьунва, адаз ири нафтадинни тӀебии газдин запасар ава.




#Article 25: Истамбул (410 words)


Истамбул ва я Стамбул (, [иста́нбул]) — Туьркиядин виридалайни чIехи шегьер, уьлкведин экономикадин, медениятдинни тарихдин рикI я. Истамбул - Евразияда авай трансконтинентал шегьер я - адан коммерциядинни тарихдин юкьва Европадин пата чка кьунва, гьакI ятІани вири агьалийрикай пудай сад кьван Азиядин пата яшамишзава.

Сифте яз и чилерал инсанар яшамиш жез чи девирдилай вилик 6-лагьай агъзур йисуз ацукьнава. Алай чIавуз Истамбул хьиз чизвай шегьердин тарих 3 агъзур йис идалай вилик бине кутунвай Лигос тIвар алай шегьердилай гатIумзава. Им вири тарихда виридалайни кьетIен чIехи шегьеррикай сад я. Шегьердиз Финикиядин, Сур чIаван Грециядин, Персиядинни Сур чIаван Римдин идара акурди я, гьакIни са шумуд виш йисарин къене шегьер Византий тIвар алаз авай тир. Чи девирдин 330-лагьай йисуз шегьердал маса тIвар эцигна - Константинополь (грек: Κωνσταντινούπολις Konstantinoúpolis; лат.: Constantinopolis, усм.: قسطنطینية, Kostantiniyye).

Шегьерди Римдин (476–1204 ва 1261–1453), Латин (1204–1261) ва Усман (1453-1922) империйрин патал кьилин шегьер яз къуллугъзавай тир. Гьа чIавуз ам дуьньядин виридалайни чIехи шегьер яз гьисабзавай тир. Римдинни Византиядин девиррин къене шегьерди Христианвал вилик ракъуруниз куьмек ийизавай тир. 1453-лагьай йисуз усманри шегьер кьунлай кьулухъ ам мусурманрин къаладиз элквъена ва Усман халифатдин кьилин шегьер хьана.

Стратегиядин фикирдай Истамбулди пара менфят авай чка кьунва – шегьер тарихдин Пекдин рехъ тирвал алайди тир, ина Европадизни Юкьван тир РагъэкъечIдай патаз физавай ракьун рекьерин чил ва гьакIни ЧIулавни Аравилин гьуьлерин арада авай тек сад тир гьуьлун рехъ ава. Вири и факторри пара халкьар авай шегьердин жемят арадал гъуниз куьмек гана.

XX-лагьай виш йисан эхирдиз Истамбулда жуьреба-жуьре яратмишунин фестивалар туькIуьрнава, гьа са чIавуз инфратуькIуьрунин хъсанрунин нетижада комплексдаказ  тир транспортдин чилер акъатнава.

КьетIендаказ вичел желб ийидайди адан тарихдин юкь я, ам са пай ЮНЕСКОдин Виридуьньядин ирсинин сиягьдик акатзава. ГьакIни Бейоглу районда авай Къизилдин карч тIвар алай тIебии гаваньда авай медениятдинни рикI аладардай юкь тафаватлу жезва.

Истамбул глобал шегьер хьиз гьисабзава, им дуьньядин виридалайни фад чIехи жезвай экономикайрикай сад я. Ина пара туьркерин компанийринни массайрин информациядин алатрин штаб-квартирайри чка кьунва. Истамбулди уьлкведин къенепатан вири бегьеррикай кьудакай сад гузава.

Эхиримжи къад йисан къене Истамбулди Олимпиядин къугъунар тухун патал вадра вичин кандидатура вилик чIугвана, амма агалкьунар авачиз амукьна.

Европа:

Азия:

Театрар: Шегьердин, «Кен-тер», «Харбие», «Фатих», «Гюльтепе», «Кадыкёй», «Максим» операдин зал.

Гьар йисуз кьведра шегьерда гилан чIаван яратмишунин биеннале тухузавайди я.

Истамбулда акъудзавай газетар ибур я: «Поста» (Posta), «Заман» (Zaman), «Сабагь» (Sabah), «Гьуьрият» (Hürriyet), «Миллет» (Milliyet), «Радикал» (Radikal), «Жумгьурият» (Cumhuriyet), «Туьркия» (Türkiye), «Няни» (Akşam), «Гъед» (Star), «Садра» (BirGün), «Таржумахъан» (Tercüman), «Диге» (Vatan), «Таквим» (Takvim), «ЦIийи виш йис» (Yeni Asır), «ЦIийи рагъ акьун» (Yeni Şafak), (Türkiye), «Гьуьрият Daily News» (Hürriyet Daily News).

Европа:

Азия:

Америка:

Африка:




#Article 26: Ихрек Режеб (137 words)


Ихрек Режеб (1680—1760) — алакьунар авай мазан ва шаир — виликан Самур округдин (гилан Рутул район) Ихрекрин хуьре тахминан XVII виш йисан эхирда дидедиз хьана. Шаирдин аял вахтар хайи хуьре ва ханарин меркез хьайи Илисуда акъатна.

ГъвечӀи чӀавалай поэзиядал ва музыкадал рикӀ алаз чӀехи хьайи Режеба лап фад шиирар туькӀуьриз башламишна. Адан эсерра зегьметчи халкьдин дерди-баладикай, муьгьуьббатдикай, классрин алакъайрикай ихтилат кхвезва. Режебан «Инсан ава», «Севдуьгуьм», «Дегишдач», «Кьве хал», ва маса шииррай аквазвайвал, шаирди зегьметчийриз къуллугъ авуна. Иниз килигна халкьди, «Гьахъ ашукь» лагьана, вичин патай шаирдиз авай гьуьрмет къалурзавай лакӀабни ганай. «Гьахъ ашукь», «Куьр» Режеб лугьуз, шаир, Дагъустанда хьиз, Азербайжандани машгьур тир. Кесибрин дердер, гъамар ва умудар ачухарзавай Режебан чӀалар, гзаф вахтара сиверай-сивериз къвез, халкьдин арада яшамиш жезвай. Анжах советрин девирда адан шиирар печатдиз акъатна ва халкьдин шаирдин яратмишунар ахтармишна. Режеб тахминан 1760 йисуз йисан юкьвара Ихрекрин хуьре кечмиш хьана.




#Article 27: КIатIрухви Гьабибуллагь (130 words)


КӀатӀрухви Гьабибуллагь — лезги чIалал туькIуьрнавай кьажар шаир.

Гьабибуллагь 1860 йисуз Рутул магьалдин Агъа Катрух хуьре дидедиз хьана. Медресада чирвилер къачур жегьилди гзаф йисара Куьре округдин Бутахуьре хуьре фекьивал ва къазивал авуна, ина бине кутуна.

KӀ. Гьабибуллагьа, вич кьажар яз, шиирар лезги чӀалал ва лезги халкьдикай теснифна. Ам Куьре ва Самур дерейра лезги шаир хьиз машгьур хьана. ХХ виш йисан 60-70-йисара Бутахуьр, Шихидхуьр, Испик, Векьелар ва маса хуьрерин яшлу агьалийрин сивера заридин гзаф чӀалар: «Гатфар», «Ваба азар атайла», «Къазмайриз», «Свас мубарак!», «Гьасан-эфендидиз» ва мсб. амай. Абур уьмуьрдин уькӀуь-цуру агьвалатриз, заридин кьилел атай дуьшуыириз талукь я. KӀ. Гьабибуллагьан шиирар харусенятдин жигьетдай устаддин дережадив агакьнава, халкьдин михьи чӀалал теснифнава. KӀ. Гьабибуллагьан ирс Гьаким Къурбана жагъурна ва 1971 йисуз сифте печатдиз акъудна. Зари 1905 йисуз бедбахт дуьшуьшдик акатна, Тифлис шегьердин азарханада регьметдиз фенай.




#Article 28: Къавкъаз (1121 words)


Къавкъаз — РагъакӀидай-Европадин кьулувалдин кьибле пата, Азия ва Европа континентрин сергьятда авай, чӀехи пай сувари куьнвай, Евразияда авай географиядин регион. РагъакӀидай патай Азов ва ЧӀулав гьуьлери ва рагъэкъечӀдай патай Каспий гьуьлуь кьунва. Къавкъаздин кеферпатан сергьят, Ея вацI Азов гьуьле авай Ея лимандиз акахьзавай чкадилай кьил кутуна, гьа и Ея вацӀалай, адан Кугу - Ея хиляй, Кьулан Егорлык вацIалай, Манычу вирелай, ва Каспий гьуьлуьз авахьзавай Гейдуку вацӀалай физва. Къавкъаздин кьиблепатан сергьят, виликан СССРдин Турция ва Ирандихъ галаз гьукуматдин сергьятдайтӀуз физва (гилан Гуржистандин, Эрменистандин ва Азербайжандин кьибле сергьятар я).

Чилерин майдан — 440 агъз. км².

Тарихдинни — географиядин ва экономикадин жигьетдай, Къавкъаздин сергьятрин къене адет яз Кефер Къавкъаз ва Кьибле Къавкъаз хкягъзава. Кефер Къавкъаздик Виликпатан Къавкъаз, ЧIехи Къавкъаздин Самур вацӀал кьван яргъи хьанвай кеферпатан гуьне, гьакӀни Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин кеферни — рагъакӀидай къерехда авай кьиблединни — рагъакӀидай патан гуьне акатзава. Адет яз Псоу вацӀал кьван кьвезвай Къавкъаздин ЧӀулав гьуьлуьн къерехни Кефер Къавкъаздин кӀвачихъ гилигзава, гьакӀ ятӀани и субрегион, Абхазия хьиз Кьибле Къавкъаздиз талукь я.

Кьибле Къавкъаздик ЧӀехи Къавкъаздин кьиблепатан гуьнедин чӀехи пай, Колхид аран ва Курин легъв, Армениядин суван кьулувал, Талыш сувар ва Ленкорандин суван кьулувал акатзава. Кьибле Къавкъаздин сергьятрин къене Армения, Грузия ва Азербайжан хьтин уьлквеяр, ва гьакӀни, кьилди са Урусатди ва маса вад уьлквейри аслутуширвал кьабулнавай Абхазия ва Кьибле Осетия. Кьибле Къавкъаз кефер патай Урусат Федерациядихъ галаз ва кьибле патай Турция ва Ирандихъ галаз сергьятарзава.

Гилан замандин политикадин географиядив кьурвал, Къавкъаздин чилер кьве патаз пай хьанва, Урусатда — Кефер Къавкъаз, Азербайжан, Эрменистан ва Гуржистан — Кьибле Къавкъаз я. Турциядини вичин рагъэкъечӀдай патан регионар Къавкъаз региондик талукьарзава.

Καύκασος гафунин арадиз акъатун гилани чир туш, ва алимри и гафуниз гузвай баянар сад — садав кутугнавач.

Отто Шрадердин ва Альфонса Нерингдин фикирдив кьурвал, дегь-грек Καύκασος гаф гот ва литва чӀаларин, гот. hauhs — «кьакьан», лит. kaũkas — «тӀур, кӀунтӀ», лит. kaukarà — «кӀунтӀ, кӀукӀ» гафарихъ галаз алакъа аваз я. Гьа чӀавузни, урусатдин лингвист В. А. Никоновди къейд авунай хьи, Шрадердини Нерингди ганвай этимология делилар авачирбур я. ГьакӀани малум туш, Καύκασος гаф гьи индоевропадин чӀаларикай къачунватӀа ва гьи гафарин галкӀунин нетижада арадал атанвайди ятӀа. Идаз ухшар фикир Альберт Джозеф Карнойди гъизва, адан фикирдалди «Къавкъаз» гаф литва чӀалан gaögaras гафуникай атанвайди я.

Британви лингвист Эдриан Румди ганвай этимология, «Къавкъаз» гаф пелагс девирдин *kau — «сув» гафуникай арадал атанвайди я. Амма гафун кьведлагьай паюн баянар гуз хьанач.

И термин грек чӀалан термин тир чӀал сакӀани субут ийиз тежезвай алимри, римви эсерар кхьидайди Гай Юлий Солиндин эсерра гьалтзавай латин чӀалан Сrоuсаsim терминдал чин къачуна, Йозеф Марквартди и гаф дегь — иран (скиф) чӀалан *χrohu — «мурк» ва käsi — «цӀарцӀар гудай» гафаралди гъавурда твазва.

Немецви филолог Пауль Кречмерди, латыш чӀалан kruvesis — «цур» ва дегь - немец чӀалан (h)roso — «мурк» гафар шагьид яз къалурзава. Мадни тӀимил агалкьун авай алахъун А. И. Соболевскийдин «Къавкъз» гафунни авестин чӀалан kahrkāsa — «чинеруг» гафунихъ галаз гекъигун я.

ГьакӀни, «Къавказ» термин, лезги чӀалан къав ва къаз, яни къавар къадай гафарикай арадал атун мумкин я. Вучиз лагьайтӀа дегь чӀавалай лезгияр суварин арада яшамиш жезвай, ва Къавкъаздин кьакьан сувар, цавар — къавар къадай стунар хьиз я.

Къавкъаз, цӀийи тектоник юзунар активдаказ жезвай ва суван жуьреба-жуьре рельеф хас тир, Альпий — Гималайдин юзадай чӀулунин сергьятра авайди я.

Геологиядинни — геоморфологиядин туькӀуьрундай Къавкъаздин чилера, кефер патай кьибле патаз кьуд асул орографиядин зонаяр хкягъзава:

Виликпатан Кавкъаздин кьулувал Азов гьуьлелай Каспий гьуьлел кьван 700—800 км яргъи хьанва ва рельефдин характердай пуд элементриз пай жезва: Азов-Кубань аран, Ставропольдин кьакьанвал ва Тер аран.

ЧӀехи Къавкъаздин суварин система гуьгъуьнин тегьерда пай жезва: Таман зуростровдилай Эльбрусдал (Къавкъаздин виридалай кьакьан кӀукӀ, 5642 м) кьван тӀимил — тӀимил хкаж жезвай РагъакIидай Къавкъаз, Эльбрусдинни Казбекдин арада авай кьакьан суварин Юкьван Къавкъаз ва Казбекдилай Апшерон зуростровдал кьван агъуз жезвай РагъэкъечIдай Къавкъаз. Къавкъаздин юкьван пата суван система пара агаж хьанва, амма рагъэкъкчӀдай ва рагъакӀидай патара гегьенш. Адан кеферпатан гуьне яргъи ва алгъай чка я, ва кьиблепатанди — куьруьни тик я. ЧIехи Къавкъаздин гигинин зонада, 4 — 5 агъз. м юкьван кьакьанвал авай Кьилин, Ятар ччара ийидай синен ва Къвалан цӀиргъер ава.

Къавкъаздин Кьилин цIиргъини, Кеферпатан Къавкъаз ва Кьиблепатан Къавкъаз чара ийизва.

Къавкъаздин кукӀвар: Мижирги (5025 м), Казбек (5033 м), Джанги-тау (5058 м), Шхара (5068 м), Пушкинан кIукI (5100 м), Коштан-тау (5152 м) — ибур Альп суварин виридалай кьакьан Монблана (4807 м) кукӀвалай кьакьан я.

ЧӀехи Къавкъаздин кьибле пата Кьибле Къавкъаздин депрессия чка кьунва, ана рагъакӀидай пата уьленар авай Колхид аран, рагъэкъечӀдай пата кьурагь Къуьре-Аракс аранни Алазань кьулувал ава.

Кьибле Къавкъаздин аранрин кьибле пата Кьибле Къавкъаздин суван кьулувалди чка кьунва, адак ГъвечIи Къавкъаз ва Джавахет - Армениядин суван кьулувал акатзава. ГъвечӀи Къвкъазди, суварин арада авай дегьне хандакӀри ччара авунай, 2000—2500 м кьакьанвал авай, чӀемерукдин кӀалуб авай цӀарцӀин агаж хьанвай цӀиргъер арадал гъизва. ГъвечӀи Къавкъаздин виридалай кьакьан кӀукӀ — Гамиш сув я (3724 м). И цӀиргъери, дегьне кӀамари паяриз ччара авунай вулкандин платойрикай, ва 1500—2000 м кьакьанвилера чка кьунвай кьулувалрикайни абурун винел хкаж хьанвай вулкандин цӀиргъерикай ибарат тир Армениядин суван кьулувал кефер патайни кефени — рагъэкъечӀдай патай элкъвена кьунва. Эрмениядин суван кьулувалдин виридалай кьакьан кӀукӀ — Арагац сув я (4090 м).

Кьибле Къавкъаздин кьблединни — рагъэкъечӀдай къерехда, ГъвечIи Къавкъаздин суван системадин кьатӀ тир Талыш сувари ва абур Каспий гьуьлуькай ччара ийизвай Ленкорандин аранди чка кьунва. Талыш сувар пуд яргъивилихъ фенвай цӀиргъерикай ибарат я. И цӀигъерин виридалай кьакьан чка — Куьмуьрквей сув я (2494 м), ва Ленкорандин аран, Каспий гьуьлуьн вири къерехар хьиз дуьнья океандин дережадилай 28 м агъада авай, гьуьлуьз агатзавай чкадал кьван и цӀиргъер аскӀан жезва.

Суварин йиса 1.5 см кьван хкаж хьунин ва аранрин йиса 2 — 6 мм кьван агъуз хьунин себебдилай, Къавкъаз сейсмик зона хьиз физва ва ина зурзунрин къуват 10 балл кьван хьун мумкин я, кьетӀендаказ Эрмениядин суван кьулувалдин кеферни — рагъакӀидай пад. Эхиримжи кӀеви зурзун ина 1988 — й йисуз Эрменияда хьанвай Спитак зурзун я. Сувара, муркӀадин гьамбарринни живедин маргъалрин авахьунар, селер, чилин уьцӀуьнар, къванерин аватунар хьтин вакъиаяр фад — фад жезвайди я. Кьулувилерин чкайриз эрозия (накьв цини муркӀари тухун), суффозияни уьленар акъатунин процессар хас я. ЧIехи Къавкъазда карстдин кьветIер гзаф ава, абурун арада Новоафон кьветI, кьветIерин Воронцов система, Живедин тик кьвал (дуьньяда виридалай дегьне кьветӀерикай сад, 1370 м).

Гуржистандинни Эрмениядин чилерай палеоантропологиядин малуматрин чирунар делилар яз кьуна, антропологри нетижадиз къвезва хьи, Къавкъаздин дегь неолитик агьали, сад — садав чинин гьяркьуьвилив ва кьилин кӀарабдин чӀехивилив тафават авай, европоид расадин кьве вариантди туькӀуьрзавай. Гьа жергедай яз В.П.Алексеевди гьисабзава хьи, гилан къавкъаздин халкьарин антропологиядин типдин арадал атунин асул роль и кьве вариантри къугъвана. ЧӀехини гьяркьуь ччин хас тир типар гилан къавкъаздин типдив гутуз жеда, амма европоид расадин кьибле хилек акатзавай гуьтӀуь ччинин каспий тип, кишпир девирдилай инихъ арменоид комплексдин лишанрин туькӀуьр хьунин диб хьана.

ЧӀаларикай Къавкъаздин халкьар пуд асул группайриз чара жезва:
 

Къавкъаздин асул динар ислам (суьннивал ва шийивал) ва христианвал (православиядин клисаяр, рагъэкъечӀдай — христианвалдин клиса — (ассирийвияр) ва армениядин клиса). ГьакӀни ина иудаизм диндин векилар — ашкеназар, лахлухар, грузиядин ва суван чувудар, ва езидизм диндин векилар — езидар авайди я.

Агъазвай ксарин кьадардай ислам дин къавкъаздин халкьарин арада кӀвенкӀве аваз я.

Дегь чӀавалай Къавкъаз, РагъакӀидай патан кьакьан цивилизациярин чIехи таъсирдин кIаник галай чкайрикай тир, гьакӀи Къавкъаздин халкьарин садбуруз (лезгийриз, эрменийриз, гуржийриз ва мсб.) чпин гьукуматарни кьакьан дережадин культура авайди тир.




#Article 29: Канада (217 words)


Канада ( [ˈkænədə],  [kanaˈda]) — Кефердин Америкада авай, чилин кьадардал гьалтайла дуьньядин кьведлагьай гьукумат я. 

Канада — парламентдин гвай конституциядин монархия (королвал), Канададин пачагь Британиядин миллетрин сакӀиливилин пачагь язва. Кьве чӀалал рахадай, пара медениятар авай уьлкве, федерал дережадал ингилисни франк чӀалар официалбур яз тестикьарна. Вилик фенвай технологияни индустрия авай гьукумат я, Канададиз пара хилен бул тӀебии ресурсрал ва алишверишдал бинеламишнавай экономика ава (мисал патал, АСШ-рихъ галаз, абурухъ галаз Канадади колонияр авай ва Конфедерация арадал гъайи чӀавалай санал кӀвалахзава).

Адан къерехар Атлантик, Ласни Арктикадин океанри кьунва. Кьибледин ва кефердинни рагъакӀидай патай АСШ-рихъ галаз са сергьятра ава, гьакӀни ам кефердинни рагъэкъечӀдай патай Даниядихъ галаз (Гренландия), рагъэкъечӀдай патай Франциядихъ галаз (Сен-Пиер ва Микелон) са гьуьлуьн сергьятра ава. Канададинни АСШ-рин арада авай сергьят дуьньядин виридалайни яргъи умуми сергьят язва.

Алай чӀавуз Канада вичик 10 провинцияни 3 территория квай федератив гьукумат язва. ЧӀехи пай франк чӀалал рахадай агьалияр авай провинция Квебек, амайбур — ингилис чӀалал рахадай провинцияр язва, гьакӀни франк чӀалал рахадай Квебекдив гекъигайла абуруз «ингилис Канада» лугьуда. ЧӀехи пай ингилис чӀалал рахадай кӀуьд провинциядикай яз, Нью-Брансуик тек сад тир официал рекьелди кьве чӀаланди язва. Юкон территориядиз официал рекьелди кьве чӀаланди (ингилисни франк чӀалар), Кефердинни рагъакӀидай территорийрини Нунавут территорияди 11 ва 4 официал чӀал кьурвал тестикьарна (гьа гьисабдик ингилисни франк чӀаларни ква).

Виридлай чӀехи кӀватӀал лугьузва чеб «канадар» (30,9 %), экепай канадарай гьисабзава. Ахпа къвезва чеб




#Article 30: Каспи гьуьл (307 words)


Каспи гьуьл (; ; ; ; ‎ — Daryâ-ye Xazar) — Европани Азия сад-садахъ гилиг хьанвай чкадал алай, вичин чӀехивилиз килигна гьуьл лугьузвай, дуьньядин виридалайни чӀехи вир я. Каспидин ятар уцӀуь я, цин уцӀуьвал кефер пата 0,05 ‰ дережадилай, кьибле пата 11—13 ‰ дережайрин арада юзазва.

Алай чӀавуз гьуьлуьн майдан тахминан 371 000 км², максимум дегьневал — 1025 м я.

Авай гипотезайрин садав кьурвал, алимри Каспи гьуьлуьн тIвар, чи эрадилай виликан 1-й агъзур йисуз гьуьлуьн кьиблединни-рагъакӀидай пата яшамиш жезвай, чеб балкӀанбанар тир дегь каспи тайифадин тӀварцӀикай арадал атанвайди гиман ийизва. Вичин уьмуьрдин тарихдин къене, гьуьлуьн мукьварал яшамиш хьайи чара-чара тайифайрин ва халкьарин гьардаз Каспи гьуьлуьн 70 кьван тӀварар авай:

ва маса тӀварар.

Иранда Каспи гьуьлуьз Хазардилай гъейри Мазандаран гьуьлни лугьузвайди я (Иранда Каспидин кьерел алай Мазендеран вилаятда яшамиш жезвай мазендеран халкьдин гьуьрметдай).

Каспи гьуьл кьве континентрин Европадинни Азиядин юкьва ала. Кефер патай кьибле патахъ гьуьлуьн яргъивал 1200 км я, рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ галай юкьван яргъивал 310—320 км я.

Гьуьлуьн кьерин яргъивал тахминан 6500—6700 км я, островрихъ галаз 7000 кьван я. Каспи гьуьлуьн кьерин чӀехи пай агъада ава ва цӀалцӀам я. Гьуьлуьн кефер патан кьер Волга ва Урал вацӀарин сиверал алай островрив ва бицӀи вацӀарив кьацӀ-кьацӀ хьанва, кьерер аскӀан я ва уьленар пара ава, гьакӀни цин винел пад жуьреба-жуьре цин набататри кӀевирзава. РагъэкъечӀдай пата, ичӀибанрихъ галаз сергьятра авай чкайра киреждин къванцин кьерерин жуьре виниз я.

Каспи гьуьлуьк агатнай чилериз Каспи регион лугьузвайди я.

Каспи гьуьлевай чӀехи зуростровар:

Каспи гьуьле 50-далай пара чӀехи ва кьулан островар ава, абурун виридан санлай майдан 350 км² я.

Лап чӀехибур:

Гьуьлуьн чӀехи заливар:

Каспи гьуьлуьк 130 вацӀ акахьзава, абурун 9-даз дельта жуьредин сивер ава. Каспи гьуьлуьк акахьзавай чӀехи вацӀар:

Абурукай виридалайни чӀехиди Волга вацӀ я. Адан Каспи гьуьлуьз авахьзавай юкьван гьисабдалди йисан цин кьадар 215—224 куб км я. Волга, Урал, Терек, Сулак ва Эмба вацӀари Каспи гьуьлуьз йисан къене авахьзавай ятарин 88—90 % пай туькӀуьрзава.

Каспи гьуьлуьн ятари вад гьукуматрин сергьятар чуьхуьзва:




#Article 31: Керекул (415 words)


Керекул () — пехъренбурун хзандик квай, керекулрин жинсиниз талукь нуькI.

Керекулар асул гьисабдалди Евразия материкда ва Кеферпатан Америкадин рагъакIидай пата, Аляскадилай Калифорниядал кьван авай чилера гьалтзава. 

Европада керекулар, анжах Аравилин гьуьлуьн бязи островрилай гъейри вирина гьалтзава. Европадилай гъейри керекулар Африкадин кефер патара, Марокко, Алжир ва Тунис уьлквейрин гьуьлуьн кьерихъ галай вилаятрани акваз жеда. 

Керекул — мекьи береда чими уьлквейриз лув тагудай, гьамиша са чкадал уьмуьр ийизвай нуькI я.

Вичин чIулав-лацу рангар алай цIакулриз ва адетдиндилай яргъи тумуниз килигна муькуь нуькIверин арадай керекул регьят чир жеда. Адан кьил, кьам ва кIул чIулав я, руфун ва къуьнер лацубур я. ГьакIни, гзаф вахтара луварин кIвенкIверни лацу жеда. Керекулдин чIулав тум адан бедендилай яргъи я. Эркек ва диши нуькIвер акунрай сад-садавай тафаватлу туш, амма эркекар дишийрилай са кьадар залан я. Эркекдин юкьван гьаларин заланвал — 233 грамм, дишийрин — 203 гр. Керекулрин яргъивал 51 см-див агакьун мумкин я, луварин ахъавал 90 см-див. 

ЧиляйтIуз керекулар гзаф вахтара хкадриз-хкадриз къекъвезава, амма абурувай пехъерхьтинбурун жинсиниз хас тир кьетIен экъуьнив — камар вегьинивди къекъвезни жезва. Тарцин хилерал ам пара кIубандиз гьерекатзава. Керекулди лепедай физвайди хьиз, садлагьана хкаж жез, гуьгъуьнлайни аста-аста агъуз жез лув гузвайди я.

Хата акурла керекулри «шэк шэк шэк» хьтин ванер акъудзава. Партнёр желб авун патал керекулди аста лирлияр язава. Вичиз махсус территория къалурун патал нуькIре тарцин кьилихъ ацукьна «киа», «кяя», «кик» хьтин ванер акъудзава.

Керекул виридалайни акьуллу нуькIверикай сад гьисабзавайди я. Керекулриз чпин жемиятдин арада кардик квай ритуалар авайди малум я, ва гьакIни абурувай сад садаз перишанвилин гьиссер къалуриз жезва. Керекул — гуьзгуьда авай эхъен вич тирди чир жезвай дуьньяда малум тек сад тир нуькI я. Месела, гуьзгуьдиз килигзавай попугайди вичин эхъен маса попугайдикай кьазва.

Адет тирвал керекул даим са чкада уьмуьр тухузвай нуькI я. Асул гьисабдалди абур гъвечIи паркра, салара, тамун зулара, гъвечи рукара гьалтзава. Керекулар чIехи тамаривай яргъал акъваззава. Керекулри жуьтралди уьмуьр гьалзава. Вичин сифте жуьт ада уьмуьрдин садлагьай йисуз хкязава, кьведлагьай йисуз диши кфизва ва гатфариз муг туькIуьрна шарагар чIехи ийизва. Мукьвал-мукьвал тарцелай тарцел лув гузвай пуд-кьуд керекул акваз жеда, гзаф вахтара им керекулрин хзан жезва, эркек, диши ва абурун шарагар. Чпиз махсус чилер керекулри муькуь керекулрин гьахьунивай викIегьвилив хуьзвайди я. Гъуьрчехъан ва я маса хата акур акур керекулди акъудзавай тIекьрекьдин ван саки вири гьайванриз хатадикай хабар гуда.

Дуьньядин чара чара халкьарин фольклорда ва культурада керекул жуьреба-жуьре образда гьатнава. Месела, китайдин медениятда керекул — инсандиз бахтлувал, шадвал гъидай гьайкалдивай гьисабзава. Идаз акси яз, урус халкьдин фольклорда керекул нагьакьан персонаж хьиз гьатнава. Къедалди, урусрин арада гзаф рахазвай, чIуру мез квай ва чарадакай гъибетар ийидай дишегьлияр керекулдиз тешпигь ийизва. 




#Article 32: КцӀар (148 words)


КцӀар () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай шегьер. Райондин администрациядин юкь я.

КцӀар тӀварцӀин арадал атуникай чара-чара тарихдарри шумудни са баянар гузва. Виридалайни машгьур версиядив кьурвал, КцӀар гаф урус чӀалан Гусар, яни кьушунрин жуьредикай сад тир «балкIандал алай аскер» гафуникай арадал атана. Идан себеб, Урусатдин Империядин чIавуз КцӀар шегьерда урусрин балкIанрал алай аскеррин кьушунрин кIеретIар авай.

Муькуь алимрин фикирдалди, КцӀар гаф «гъуц», «кьве сур» (кьисадив кьурвал, са мус ятIа ина кьве лезгидин арада къал акъатнай, абуру сада сад яна кьинай, ахпа абур кьведни ина кучуднай), «ксар» (дегь алпандин тайифадин тIвар) гафарикай арадал атанвайди мумкин я.

Шегьер КцӀар райондин кьибле пата, Къуба райондихъ галаз сергьятдал, КцӀар вацIун кьерел, Баку шегьердилай 180 км яргъал ала. КцӀарин къвалав Фиалка тIвар алай вир гала.

Йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар:

Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна КцӀар шегьердин миллетрин состав.

Шегьерда консерврин, некIедин ва асфальт гьазурзавай заводар кардик ква.




#Article 33: КцIар район (329 words)


КцӀар район () — Азербайжан республикада авай муниципалитетдин район. Агьалидин кьадардиз килигна, дуьньяда виридалайни чӀехи лезги район я.

Администрациядин юкь — КцIар шегьер я.

Маса чIаларал чешме авачиз версияр хьайитIани, «КцIар» гаф «Ксар» гафуникай, яни «Кас» гафун са гьал я.
Кас тIварни Алпандин сихиларикай(тайфарикай) сад я.

Район Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин кефердинни — рагъэкъечӀдай патан хушал, Азербайжандин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, республикадин кьилин шегьер тир Бакудилай 179 км яргъал ала.

КцӀар район кефер патай Дагъустандин Докъузпара ва Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз, рагъэкъечӀдай патай Хъачмаз, кьиблединни — рагъакӀидай патай Кьвепеле, кьибле патайни Къуба райондихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин сергьятрин умуми яргъивал 255 км я. Муькуь районрихъ галаз сергьятрин яргъивал:

Райондин чилерин чӀехи пай сувари кьунва, абурун Шагь сув (4243 м), Яру сув (3925 м) ва КичIен сув (4466 м) кукӀвар Азербайжандинни Дагъустандин виридалайни кьакьан чкаяр я. Райондин чилерайтӀуз, асул гьисабдалди суварал алай живеринни муркӀарин цӀурунин нетижада арадал къвезвай, пара кьван сувун вацӀар авахьзава. Абурукай виридалайни чӀехибур Кьулан вацIни КцIар вацI я. 20 % тамари кьунвай райондин чилер Азербайжандин туризмдин асул зонадиз элкъуьрнава.

Райондин вири санлай майдан — 1542 км² я, им вири Азербайжандин майдандин 1,7 % туькӀуьрзава. ЧӀехивилел гьалтайла, уьлкведин маса районрив гекъигайла КцӀар район 14-й чкадал ала. Райондин рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ авай яргъавал 84 км, кьибле патай кефер патахъ — 35 км я.

Райондин гьуьлерихъ галаз сергьятар авач. Виридалайни мукьвал алай Каспий гьуьл райондилай 15 км яргъал рагъэкъечӀдай патахъ ала.

Гилан КцӀар райондин чилер Къуба уезддин къене аваз 1840 йисуз Каспи вилаятдик акатнай. 1846 йисуз и чилер Дербентдин губерниядик, 1860 йисузни Бакудин губерниядик кутунай.

Республикадин составдин къене муниципалитетдин район хьиз сифте яз 1930 йисуз, администрациядин юкь Гьил хуьре аваз Гьилерин район тешкилнай. Гуьгъуьнлай, 1934 йисуз администрациядин юкь КцIар шегьердиз тухвана райондин тӀвар КцӀар райондиз дегишарнай.

Райондин агьалийрин лап чӀехи пай лезгияр я. Бала КцIар, Вини Лакар, Суважал, Хурай, Бидиркъеле, Гьесенкъелени Чилегир хуьрера тӀимил пай лезгийрихъ галаз акахьна азербайжанари уьмуьр ийизва. Абур лезги чӀаланни азербайжан чӀалан акахьунал рахазва.

Йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар:

Райондик 29 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 92 хуьр акатзава.

КцӀар райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);




#Article 34: Къатар (113 words)


Къáтар ва я Гьукумáт Къáтар (, Да́влат Къáтар) — Къатар зуростровдинни азиядин рагъакӀидай пата авай гьукумат. Кьибле пата Аравиядин зуростровдихъ галаз сергьятра ава. Араб гьукумат я.

Кьибле пата Сауди Арабистандихъ галаз сергьятра ава. РагъакӀидай, кеферни рагъэкъечӀдай патарай Фарс заливдин ятари кьунва.
Зуростровдал алай чил вири къуму кьунвайди я. Зуростровдин кьула авайди къванни къум квайбур я, кьел кваз. Кьибле пата кьакьан къуму кьунвай пелеяр я авайди. Климат континентал-тропикринди я, кьурайди я. Гатуз чимивал 50 °Cдалди хкаж жезва. Зуростровда тӀимил ятар ава. Ана са вацӀни авач. Цин чӀехи пай гьуьлуьн яд михьна, кьел хкудна къачузвайди я. Чилин кӀаник квай ятарни оазисар чӀехи пай кефер пата авайди я. Гьайванар лап тӀимил ава.

Къатар 7 муниципалитетар (баладийятар) акатзава.




#Article 35: Къумукьар (651 words)


Къумукьар () — Дагъустандин халкьарикай сад. Туьрк халкьарин группадик акатзава. Абурун хайи чIал – къумукъ чIал я. Векилрин кьадардиз килигна Дагъустанда пудлагьай чкадал ала. Дагъустандилай гъейри къумукьар кIватIидаказ Кеферпатан Осетияда ва Чечняда уьмуьр тухузва.

Диндал гьалтайла къумукьар суни-мусурманар я.

Къумукьрин хайи макан – Дагъустандин суварин ценерив гвай юкьван патан ва Каспи гьуьлуьн кьерел алай районар я. И чилериз адет тирвал – Къумукьрин кьулувал лугьуда.

Агъадихъ къумукьар пара кьадарда авай районар къалурнава:

Дагъустанда:

Кеферпатан Осетияда:

Чечняда:

Идалайни гъейри, къумукьар Урусатдин Федерациядин муькуь регионрайни пара гьалтзава:

П. К. Услара ктабда кхьейвал, XIX виш йисуз Кеферпатан Къавкъазда аранда уьмуьр тухузвай туьрк агьалидиз чкадинбуру къумукъ лугьузвай .

Дагъустанда, Чечняда ва Ингушетияда къумукъ анжах къумукъ миллетдин векилриз лугьузвай. Б. А. Алборова къумукь гаф туьрк чIаларин кум (лезг. къум) гафуникай арадал атанвайди гиман ийизва.

Вичин нубатда, тарихдар алим Я. А. Фёдорова VIII—XIX виш йисариз талукь тир гъиливкхьинар делил яз кьуна тестикьарна хьи, «гъумик — къумык — къумух» гафар Дагъустандин бинедин, юкьван виш йисарин девирдин топонимар я .

XIX виш йисан эхирдин тарихдар А. В. Старчевскийди вичин ктабда къумукьриз арияк тIвар ганвай. Муькуь алим Н. Я. Марра къумукьар тузлилер тIварцIелди кьазва. П. К. Услара шагьидвалзавайвал, къумукь чIала кеферпатан къумукьар къалурзавай мичихич гаф ава, и гаф Чечнядихъ галаз сергьятдин мукьвал алай Мичик вацIун тIварцIихъ галкIанва. Амма, кьиблепатан къумукьри чпиз хайдахъ къумукълар, яни къайтагъдин къумукьар лугьузвай .

Дагъустандин маса халкьари къумукьриз чара-чара тIварар ганвайди я: даргийри – диркъаланти, аварри — лъарагIал, яхулри — арнисса, годоберийри — гъумакиди, каратайри — лъарагIабди, ахвахри — лъагIидо, багвалри — гьаргIиди, азербайжанари — гумуглар, къарачай-балкъарри — къумукъла, чеченри — гIумки .

Алимрин арада къумукьрин арадал атунин патахъай сад садав кьазвай делилар ва там малуматар авач. Къумукьар дегь кыпчакрихъ галаз алакъалу ийизвай С. М. Броневскийди къумукьар Дагъустанда ХII-ХIII виш йисара арадал атанвайди гиман авунай.

И. Клапротан версиядив кьурвал, къумукьар Дагъустандиз хазаррихъ галаз атанай ва гуьгъуьнлайни ина амукьнай.

ТIвар-ван авай тюрколог ва рагъэкъэчIдай пад чирзавай алим В. В. Бартольда икI лагьанай: «туьрквериз элкъвенай лезгийрикай къумукъ миллет арадал атанай», ада лезгияр льугьунивди Дагъустандин вири сувун халкьар фикирда кьазва.

Советрин ЧIехи Энциклопедиядин чинриз, машгьур этнограф ва кавказовед Сакинат Гьажиеван зегьметрин бинедаллаз ихьтин макъала акъатнай:

Къумукъ миллет тамамдаказ XII виш йисуз арадал атанай.

Къумукьрин чилерал тарихдин къене са шумуд гьукуматар арадал къвез терг жезвай. Абурукай виридалайни къувалтуди Тарки шамхалвал тир.

Брокгаузенан ва Ефронан энциклопедиядин малуматриз килигна, XIX — XX виш йисарин арада Дагъустанда 32 087 къумукьар авай. «Урусатдин Империядин миллетри сиягь» ктабда 1891 йисуз акъатай малуматдив кьурвал, Дагъустандин ва Терекдин вилаятра вири санлай 108 800 кьадарда аваз къумукьри уьмуьр тухузвай. 1921 йисуз къумукьар Дагъустандин АССР-дик акатнай. 1926 йисуз СССР-да сифте яз кьиле фейи агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа 94 549 къумукьар авайди малум хьанай.

Антропологиядин жигьетдай къумукьар европоид расадин каспи подтипдиз талукь я. И подтипдик мисал патал, азербайжанар, Къавкъаздин куьрдер, лезгияр, цIахурар, татарни акатзава.

Къумукьрин энтогенезда гзаф халкьари иштирак авурвиляй абуруз кьетIен лишанар хас туш, ва асул гьисабдалди муькуь дагъустандин халкьаривай къакъатзавач.

Къумукьар, туьрк чIаларин группадик квай кыпчак чIаларин хзандик акатзавай – къумукь чIалалди рахазва.

ЧIала кьуд нугъат ава ибур, къайтагъ, терек, буйнакск ва хасавюрт нугъатар я, эхиримжи кьве нугъатдин бинедал литературадин чIал арадал атанвайди я.

Къумукь чIалаз фад заманарилай чпин кхьинар ва девлетлу литературани фольклор авай. 1929 йисалди кхьинра араб гьарфаралди туькIуьрнавай ажам алфавитдикай менфят къачузвай, гуьгъуьнлай абуруз латин алфавит теклифнай, 1938 йисалайни гилан кирилл графикадин алфавит кардик ква.

Къумукь чIалаз виридалайри мукьва чIалар крым-татар чIал, къарачай-балкъар чIал ва караим чIалар я.

Чпин хайи чIалалай гъейри къумукьриз урус чIални чизва.

XVIII виш йисан европави сиягьатхъан Иоганн Антон Гильденштедта къумукьрин уьмуьрдин тегьердикай икI кхьенай:

Ефронанни Брокгаузан Энциклопедиядин гафарганда къумукьрин медениятдикай ихьтин макъала акъатнай:

Къумукьрихъ пара девлету фольклор ква. Абурун рикIел пара кьадар сивяй-сивиз атанвай эсерар ама, ибур кьегьалвилин, тарихдин ва уьмуьрдикай манияр, халкьдин махар, лирлияр я.

Революциядилай вилик девирда къумукъ литература крым-татаррин ва татар литературайрин таъсирдик квай, 1917 йисалайни азербайжанарин литературадин эсер са кьадар гзаф хьанай. Совет бередин сифте йисара къумукъ эсеррин кьилин темаяр халкьдин руьгь хкажуникай, савад авачирвилихъ галаз женгиникай тир.

Къумукь литературадин вирибурулайни сейли ксарикай сад Ирчи Казак тир.




#Article 36: Къурукал (107 words)


Къурукал () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Ахцегьрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, Ахцегь вацIун кIама, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 1 км яргъал ала. Ахцегь вацIун эрчӀи къерехда, адаз Муглах вацI акахьзавай чкадал, Ахцегь ва Муглах кIамарин лекъвера чка кьунва.

Хуьруьн тӀварцӀин арадал атуникай кьве фикир ава. Садлагьайдав кьурвал «Къурукал» гафуни цив кьит чка мана гузва. Кьведлагьай версиядиз килигна «къуру калар» — яни, калин кьурурнавай як.

Йисариз килигна Къурукал хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Къурукалвияр Самур нугъатрин группадик акатзавай ахцегь нугъатдал рахазва.

Юкьван дережадин чирвилерин мектеб ва мискӀин кӀвалахзава.

Къурукалар вичин гугурт квай чими ятарин гьамамрив машгьур я. Хуьре кӀуьд гьамам ава, патавни мугьманхана.




#Article 37: Къуйсун (165 words)


Къуйсун, ЦӀийи Къуйсун () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Къуйсун» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кьибле пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Кьулан вацIун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 6,5 км яргъал ала. Виридалайни мукьвал алай «Билиж» ракьун рекьин станция хуьрелай 46 км яргъал ала.

Хуьруьн кефер пата Самур цӀиргъини чка кьунва, рагъэкъечӀдай пата, «Къуйсун» хуьруьн майишатдин кооперативдин багъар ва цазвай чилер алай кьулувал экӀя хьанва, кьибле патайни Самур вацI авахьзава. Хуьруьн юкьвалайтӀуз, хуьр кьве кӀарзавай «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» рехъ физва.

Гилан хуьрелай 760 м кефер патахъ галай, сувал алай Вини Къуйсун хуьруьн эгьлияр агъаниз куьч хьунин рекьелди ЦӀийи Къуйсун хуьр арадал атанвайди я. Иниз гьакӀни, Докъузпара райондин Макьар хуьруьн эгьлиярни куьч хьанвай. Алай чӀавуз, хуьре абурулай гъейри, Гьакьидхуьруьн, Чеперин, Фияринни Хинерин эгьлийри уьмуьр гьалзава.

XIX виш йисан 1864 йисуз Къуйсун хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Мегьарамддинни Тигьирхуьрерихъ галаз ва Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай.

Хуьр газдив тамамдаказ, цив са кьадар таъмин я, канализациядин система авач.




#Article 38: Кьасумхуьр (945 words)


Кьасумхуьр () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр.

КIахцугъ ва Сийидар хуьрерихъ галаз туькӀIуьрзавай «Кьасумхуьруьнсоветдин» ва СтӀал Сулейман райондин администрациядин юкь я.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьулан пата, Чирагъ ва Кьурагь вацIарин дугуна чка кьунва. Магьачкъаладилай 184 км кьибле пата ала. Виридалайни мукьвал алай шегьер Дербент я — 57 км, виридалайни мукьвал алай ракьун рекьин станция Билиж станция я — 34 км. Кьасумхуьр алай чилерин рельеф са кьадар кьулу тушир ва Дагъустандин суварин ценерив гвай чкайриз талукь я.

Кьасумхуьрелай маса шегьеррал ва хуьрерал кьван авто-рекьин яргъавал.

Кьасумхуьруьз суварин ценерив гвай чкайрин климатдин жуьре хас я. Климат кьурагь ва юкьван дережадин я. Гад кьуру, юкьван дережадин чимивал квай, зегьемвал ва гзаф кудай чимивал галачиз я. Кьуьд хъуьтуьл, январьда юкьван температура −1.0° туькӀуьрзава. Зул чими ва кьуру я. Юкьван гьисабдалди йисан температура 10.6 ºС аваз я. Гар авачир йикъар, ламувал квачир алахьай гьава виниз я.

Хуьруьн бине, Кьасум тӀвар алай сувавиди кутурди яз гьисабзава. Хуьруьн тӀварни адахъ галаз алакъа аваз я. Са шумуд виш йис идалай вилик, Кьасума Чирагъ вацIун къерехда кьакьан тарарин юкьва вичиз кӀвал эцигнай. Адан гуьгъуьнаваз, мукьвал алай муькуь хуьрерай атай сувавийрини ина кӀвалер эцигиз хьанвай. Октябрьдин революциядилай вилик хуьре кьве мискӀин, са гуьжре кардик квай, кьве йисан мектеб кӀвалахзавай. Гила Кьасумхуьр Дагъустан Республикадин виридалай чӀехи райондин юкьварикай сад я. Ина пуд кьулан мектебар, гзаф культурадинни — яшайишдин идараяр, гьяркьуь ва михьи куьчеяр, къацу набататрин юкьва гьатнавай вири къулайвилер авай кьве гьавадин кӀвалер ава. Хуьр гьар патай сувари элкъуьрна кьунвайди я, адан къваларив гвай чкаяр пара иер я, инай Гуьлгери вацIун гегьенш дугун эгечӀзава.

Кьибле Дагъустанда Совет гьукум паталай хьайи женгерин пара вакъиаяр ва А. Къазимегьамед, Т. Юзбеков, К. Рамазанов, К. Акимов, А. Мурсалов, Ю. Герейханов хьтин ва муькуь сейли революционеррин кӀвалахар, виликан Куьре округдин юкь тир Кьасумхуьруьн тарихдихъ галкӀанвайди я. 1919 йисуз Кьасумхуьр, вирихалкьдин антиденикин къарагъундин юкьварикай сад хьанвай. 1919 йисан 24 августдиз мукьвал алай районрин халкьарин массайрин куьмекдалди ина деникинрин чӀехи кьушун кукӀварнай, ва большевикринни Совет гьукумдин активистрин группаяр есирвиляй ада авунай. Женгерай кьулухъ партизанриз душмандивай 180 винтовкаяр, пуд туп, пара кьадарда патронар ва снарядар гьатнай.

А йисара хуьре авай Эмиргьемзедин чайханадин тӀвар гьарниз чкӀанвай. И чайханада зарийрини ашукьри сада садаз чпин гафун устӀарвилер къалурзавай. 1930-йисара и чайханада СтIал Сулеймананни Хпеж Къурбанан арада зариятдин акъажун хьанвай.

Кьасумхуьре ва адан къваларив тарихдин ва археологиядин имаратар тир чкаяр пара ава. Хуьрелай тахминан 1,5 км яргъал, Кьурагьдиз тухузвай рекьел, 1918 йисуз туьрк интервентрин гъиляй кьенвай Агъасийрин Къази-Мегьамедан сурал имарат ала.

Хуьрелай 1 км кефердинни-рагъакӀидай пата, Чирагъ вацIун къерех сад-садалай вине авай айванар хьиз кьантӀар-кьантӀар хьана фенвай чкадин эрчӀи пата 400×150 м алцумдин фад заманада инсанар яшамиш хьайи чка ава. Ина чилин винел пата, кьиляй кьилиз атӀай гиришар авай яру, яру векьи ва рехи рангар алай хъенчӀер, залан затӀ ва са куьнуь дуьздал акъуднай. А чкадин рагъэкъечӀдай гуьнеда, хашдин атӀай суьрет авай хъенчӀ, дигидай хъенчӀ ва ракьун ракьуцI жагъанвай.

Кьасумхуьрелай 200 метр кьиблединни-рагъакӀидай пата, Кьурагь вацIун эрчӀи къерехда сифте кишпирдин девирдиз талукь тир, 220×100 м алцумар алай дегь чӀавуз инсанар яшамиш хьанвай чка ава. Ина, куьрединни — аракс патан культурадиз хас тир лишанан авай къванцин якIв, ва гьайванрин кӀарабар дуьздал акъатнай. Хуьруьн къваларив ихьтин дегь чӀавуз инсанар яшамиш хьайи чкаяр гзаф ава.

Кьасумхуьруьн кеферда хуьруьн цӀуру пата, Чирагъ вацӀал, 1930 йисара эцигнай 17 аркадин «Алискендеран муьгъ» тӀвар алай чӀехи муьгъ ала. Хуьряй экъечӀайла, Агъа СтIал ва Кьулан СтIал хуьрериз тухузвай рекьерин кьвечхелдилай чапла пата авай гъвечӀи вацӀун чапла къерехда «Кпул-яд» пӀир авайди я.

Куьчейрин тӀварар ва индексар

Кьасумхуьре кӀвалахзавай «Минерал ятарин „Рычал-Яд“ заводди» 70 йисалай пара я «Рычал-Яд» тӀвар алай, вири уьлкведиз тӀвар акъатнай дармандин яд гьасилзава. Рычал цин чешме ва ам пластикадинни шуьшедин къапариз цазвай завод гьуьлуьн дережадилай 1120 метр кьакьанда авай иер суван чкада авайди я. Ихьтин тӀебии шартӀари цин халис тӀям ва физикадинни — химиядин состав хуьз куьмекзава.

Кьасумхуьруьн совхоз — республикадин виридалайни девлетлу совхозрикай сад я. Адан кьилин девлет — емишрин багъар я, анрай кӀватӀзавай ичер, чуьхверар, пӀинияр, гугърияр чкадин емишринни-салан мейвайрин консервияр гьасилзавай заводда рас хъийизвайди я. Хуьре гьакӀни чӀемни-ниси гьасилзавай завод ва тамун майишат (лесхоз) ава.

Хуьре, 1931 йисуз бине кутунвай «Куьредин хабарар» газета акъатзава. Газета гьар гьафтедин хемис юкъуз, лезги чӀалал акъатзавайди я.

Кьибле Дагъустанда садлагьайди тир «Касумкент-ТВ» телеканалди таквазвай крарикай хабарар гуз 1998 йисан 18 июньдилай Кьасумхуьре эгечӀайди я. Телеканал, гьяд йикъалай гъейри, «НТВ» каналдин лепедал кьве сят эфирдиз экъечӀзавайди я. Вичин эфирдив «Касумкент-ТВ» каналди са СтӀал Сулейман район ваъ, гьакӀни мукьув галай Кьурагь, Хив, Дукъузпара, Агъул, Дербент ва маса районарни кьазва. 2009 йисалди, азербайжандин гьукуматди алакъа атӀудалди, теле-алакъа гьатта Азербайжандин Хъачмаз райондин кефер пата авай лезги хуьрерални агакьзавай.

Вилик хуьре, пӀинийрин бегьерар кӀватӀунин кӀвалахриз эгечӀайла пӀинидин сувар «КӀару» кьиле тухузвай. Совет береда и сувар са кьадар масакӀа хьанвай — митинг кьиле тухвана пӀинийрин жуьреба — жуьре сортар къалурзавай. Сувар гьяд йикъара къейдзавай. Кьасумхуьруьз, пӀинияр авачир къунши Хив, Табасаран районрай колхозникар къвезвай. Гьакъикъатда, ам колхозар цуькведа авай вахтуна арадал атай, хуьруьн майишатдин зегьметдал, малдарвилин кӀвалахрал жегьил несилрин рикӀера кӀанивал твазвай цӀийи сувар тир. Сувар, манийрив, балкӀанрал чукурунрив ва кьуьлеррив кьилиз акъатзавай. Къенин йикъара а суварикай амукьайди са тӀвар я.

Революция жедалди Кьасумхуьре, свас це лугьуникай кьулухъ руш кьилел затӀни алачиз ва я чин ахъаз кӀваляй экъечӀайтӀа ам русвагьвал яз гьисабзавай. Адаз муькуь жегьил гададихъ галаз рахун къадагъа тир. Рушан хзандинни миресрин тӀвар кьацӀурдай кар, руш маса миллетдин векилдиз гъун тир. Амма революциядилай кьулухъ, муькуь лезги хуьрера хьиз Кьасумхуьруьн эгьлийрин дуьнья кьатӀунин тегьердихъ, адетрихъ ва культурадихъ зурба масакӀавилер галукьнавай. Тарихдин къене арадал атанвай, лезгивилин диб туькӀуьрзавай адетар къвез-къвез квахьзавай ва саки тамамдаказ терг хьанва. ГьакӀ, а йисара Кьасумхуьре 10 жегьилди урус сусар къачунай.

Кьасумхуьре 26 агъзур гектар майдандин къадагъа алаз хуьзвай тӀебиатдин чка ава. Ина Къаякент хуьре авайда хьиз, амма са кӀус тӀимил кьадарда жанавур, рехи къуьр, чIуран кац, яру сикI, лелев, барсук, къабан, суван цIегь, цуцIул, рехи къвед, къвед, машах, шуьтруь сев, къавкъаздин тамун верч (хуьзвай асул объектрикай сад) хьтин гьайванар аваз я.




#Article 39: Кьвевар (1049 words)


Кьвевар ва я Дербент ( Дарбанд — «гуьтӀуь варар», , , , , , ,) — Дагъустан Республикадин Дербент районда авай шегьер. Райондин администрациядин юкь ва чIехивилел гьалтайла Республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. Урусат Федерациядин виридалайни кьибле пата авай шегьер язва.

Дербент — къенин йикъалди «уьмуьр гьалзавай» дуьньядин виридалайни дегь чӀаван шегьеррикай сад яз гьисабзава, Урусат Федерациядин виридалай дегь шегьер я. Сифте инсанар уьмуьр гьалзавай чкаяр ина чи э.в. 4 агъзур йисан эхирда — сифте кишпирдин девирда арадал атанвайди я. Шегьердин виликан «Каспийдин варар» тӀвар чи э.в. VI виш йисуз талукь я, ам грециядин тӀвар — ван авай географ Милетви Гекатея вичин тарихдин ктабра гъизва.

Гилан Дербент шегьер чи эрадин 438 йисуз, кӀунтӀал эцигнавай фарсарин къеле ва адакай Каспий гьуьлуьз физвай кьве къванцин цлар хьиз бине кьунвай. И къенин йикъалди амукьнавай цлари Къавкъаздин суваринни Каспий гьуьлуьн арада физвай 3 километрдин ара агалзавай ва шегьер кеферни кьибле патарай хуьзвай сергьятар тир.

Дербент гаф «гуьтIуь вар» мана гузвай фарс чIалан «дар банд» гафарикай туькӀуьр хьайиди я.

Баб-аль-Абваб — фад - фад куьруь аль-Баб формадани къалурзавайди я, им Кьвевар шегьердин араб чIалал тарихдин тIвар я. Араб чӀалай гафба — гаф таржума авуназ хьуй «Кьилин варар», «ЧIехи варар», «Варарин варар» манаяр гузва. И тӀвар, Европадизни Азиядиз физвай савдагарвилин рекьера алай стратегиядин чIехи метлеб авай пункт яз, шегьерди Юкьван виш йисарин сифте кьилера къугъвазвай рольдиз килигна ганвайди я.

Шегьер Каспий гьуьлуьн рагъакӀдай кьере, Рубас вацIун сивин кефер пата, ЧIехи Къавкъаздин сувар Каспий гьуьлуьв виридалай мукьув агатна, арада 3 километрин кьулувалдин зул тунвай чкадал алайди я. Гьа зул кӀевирна, шегьерди Дербентдин ва я илимда лугьузвайвал Каспийдин рехъ арадал гъанвай. Дегь заманада Дербент шегьерди ва Каспий рекьи чӀехи роль къугъвазвай, ам РагъэкъечIдай Европа ва Вилик патан Азия сад садахъ гилигзавай, стратегиядин виридалайни метлеб авай ва топографиядал гьалтайра къулай чкадал алайди тир.

Дербент шегьердиз юкьван гьалдилай субтропикдин зур кьурагь гьалдиз элячӀзавай климатдин жуьре хас я. Климатдиз чӀехи таъсир Каспий гьуьлуь гузва, гьавиляй ина зул яргъи ва чими, ва гатфар энгел кваз алукьзава. Кьуьд хъуьтуьл, йисан къене жив вирини вири кьве гьефте амукьзава, адет яз виридалайни мекьи варз февраль язва. Гадни яргъи ва зегьем квайди я.

Дербентдин юкьван гьисабдалди йисан температура +13,3 °C, юкьван гьисабдалди вацранди +3,1 °C, июль вацран юкьван гьисабдалди температура +24,7 °C (максимум +41 °C тир). Йисан къене чими бередин яргъивал — 270 югъ я. Юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар йиса 260 мм я. Виридалайни чӀимел варз — октябрь я. Юкьван гьисабдалди йисан гьавадин ламувал — 69,5 %, гарарин юкьван йигинвал — 6,0 м/с.

Къавкъаздин ЧӀехи рекьин чӀехи метлеб, ам скифри, сарматри, аланри, гуннри, хазарри дяведалди къачунин къастарин кьилин себеб тир. Ада тарихдин къати вакъиаяр, вигьинарни чукӀурунар, агъуз аватунинни абад хьунини девирар эхи авуна. ИнлайтӀуз ЧӀехи Пекдин рекьин чӀехи метлеб авай чка физвай ва Дербент, РагъакӀидай патаннини РагъэкъечӀдай патан, Кьибле патаннини Кефер патан цивилизацияяр сад — садахъ гилигзавай рекьерин хев тир.

Са бязи кирамрин (авторрин) малумариз килигна, «Диауана» тӀвар алаз Къавкъаз Албаниядик акатнавай береда Дербентдин шегьердин тарихда метлеб авай факт, христианвал кьабулун тир. Шегьер Алпандин кеферпатан форпост хьиз къуллугъзавай. V виш йисан кьведлагьай зур паюна алпандин Ваче II пачагьди вахтуналди яз Дербент шегьердикай Алпандин зороастризм диндин аксиниз женгинин даях авунвай. V виш йисалай шегьердин вилик финин ва Виликпатан Азия санай масаниз куьч хьунин тегьерда уьмуьр гьалзавай туьрк тайифайрикай, хазар ва гунн халкьарикай хуьн патал къелеяр, кьантIар ва масабур расна кIеви авунин процессар активдаказ гатIумзава. Шегьер кIеви авунин крарилай гъейри, къуншивал ийизвай вагьши куьчери халкьар ислягьвилелди секинарурин алахъунар ара датIана кьиле физвай.

Дербентдин зарб камаралди чIехи жезвай къуватди ва девлетри патав гвай муькуь къуват авай гькуматрин дикъет чIугвазвай. ГьакI, 552 йисуз хазаррин шегьердиз вигьин жезва. Баладикай хуьн патал патриархдин тахт Чола (Дербент) шегьердай Партав (гилан Барда) шегьердиз акъудзава. Тарихъан Д.Ю.Бруцкуса гузвай малуматрив кьурвал, а береда чувудрин са пай Персиядай Дербент шегьердиз куьч жезва.

  Алпандин князьрикай тир фарс сердер Гайшагьаз, зурба Дербент шегьер хуьзвай кьегьалрин ва, фарсарин пачагьри виридалайни хъсан архитекторар кIватIна уьлкве такьатдай аватай гьалдиз гъана эцигай цлан кьилел къаравулар хьиз акъвазнавай кьушунрин кьилел атайбур вичин вилералди акунай... Абурун винел звер кваз чукурзавай акахьай яргъи чIулав чIарар алай папар хьтин, мурдар, кфир, чин гьяркьуь ксарин кIеретIар акурла, шегьердин эгьлийрик зурзун акатнавай; кьетIендаказ, чпин кьилел хар хьиз къванвай ва ягь квадарнавай вагьши жанавурар хьиз абурун винел фена вилик акатай дишегьлияр, кьуьзекарни аялар майданрани куьчейра регьим авайчирвилелди тукIвазвай, кьур чка ядай ва къуват авай варварар акурла. Абурун вилери, итимрикайни папарикай иербурузни, играмибурузни садазни инсаф ийзвачир; кьулухъди румар гунин алакьунар авачир зайиф ва начагъ ксарни секин тазвачир; абуруз, тукIванвай дидейрин гарданар кьуна шехьзавай аялар акурла язух къвезвачир, аксина абуру папарин хурарай иви нек хьиз ацазвай. Кьурагь нацIарик акатзавай цIай хьиз, абуру чпин гъуьгъуьна вагьши гьайванринни нуькIверин зулумар туна, кIвалерин са ракIариз гьахьна муькуь ракIарай экъечIзавай .. 

.
Шегьердин вилик финин цIийи этап, иниз арабрин атунихъ галаз алакъа аваз я. 642 ва я 643 йисуз арабрин садлагьай кьушунар Дербентдин ваварив агакьайла, шегьердин сасанидрин сердер Шахрбараз (Шахрияр) тир . 651 йисуз арабри Дербент къачунвай, амма абурун позиция акьванни кIеви тушир. Чпи кьунвай чка абуру 733 - 734 йисара Маслама ибн Абд аль-Малика гьукум гьалзавай чIавуз кIеви авунвай. Халиф Умара шегьердин регьбервал, 652 ва я 653 йисалди къеледин комендантвилин везифадал алай Абд ар-Рахман ибн Раби’адиз вуганвай . Гьа а чIавалай шегьердин эгьлийрик ислам дин кутунин процессар активдаказ гатIумнавай. А чIавуз дербентда садлагьай Жуьмя мискIин эцигнавай.

Дербент арабрин паталай къачурдилай кьулухъ, шегьер Арабрин Халифатдин Къавкъазда даяхдин кьилин пунктдиз ва виридалайни чIехи метлеб авай дявевилин, политикадин ва идеологиядин юкьваз элкъвезва. Ина дараматар эцигунин жуьреба - жуьре метлеб авай кIвалахар кьиле тухузвай. Дербентдикай, гъилин устIарвилин кеспият (хъенчIин къапарин устIарвал, шуьшедин затIар расун, металл расун, заргарвал, къванер расун, дараматар эцигунин кар, хрунин устIарвал, гамар хрунин устIарвал, чар, запун ва пек гьасилун) ва хуьруьн майишат (лежбервал, бахчахъанвал, заферан, ругъунар, памбаг, куш расун ва мсб.) вилик фенвай, Къавкъаздин юкьван виш йисарин виридалайни чIехи шегьер жезва. Юкьван виш йисарин Дербент — им Каспий гьуьлуьн кьере алай виридалайни чIехи порт, РагъэкъечIдай патанни РагъакIидай патан ва Кьибле патанни Кефер патан уьлквейрин арадинни халкьарин арадин транзитдин савдавилин юкь тир. Шегьерди Муьква РагъэкъечIдай, Юкьван РагъэкъечIдай патарин ва РагъэкъечIдай Европадин вилаятринни шегьеррин гзафбурухъ галаз савдавилин кIеви алакъаяр хуьзвай. Им юкьван виш йисарин кирамри ва чинал акъуднавай археологиядин жагъурунри шагьидвал ийизва. Иниз Хазариядай, Русьдай, Волгадин Булгариядай, Джурджандай, Табаристандай, Дейлемдай, Хорасандай, Хорезмдай, Индиядай ва маса чкайрай савдавилин карванар ва гимияр къвезвай.

Халифат терг хьайи чIавуз, 869 йисуз Дербентдин эгьлийри чпин эмирдин везивадал, гуьгъуьнлай Хашемидар династиядин бине кутур кас хьайи, Хашим ибн Сурак тайин авунвай.

Кьвевар шегьердин агьалийрин кьадар, адан къваларив галай хуьрерай куьч хьана шегьерда ацукьзавайбурун куьмекдалди зарб камаралди гзаф жезва.




#Article 40: Лезги чIал (5769 words)


Лезги чӀал — лезги халкьдин хайи чIал. И чӀалал Дагъустандин кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата ва Азербайжандин  кефердинни — рагъэкъечӀдай пата уьмуьр ийизвай 800 000-дав агакьна агьалияр рахазва. Кеферпатан Къавкъаздин чIаларин хзандин нах-дагъустан чIаларин группадин лезги чIаларин хилек акатзава.

ЮНЕСКО-ди акъуднай «Терг хьунин кичIевилик квай дуьньядин чIаларин атлас» журналда лезги чIалаз vulnerable, яни терг хьунин кичIевилик квай чIалан статус ганай.

Лезги чӀалал улубарни газетар акъатзава. Виридалайни гзаф кьадарралди акъудзавай кьве газет ава, им Урусатда — «Лезги газет» ва Азербайжанда «Самур».

Дегь девирра Алпандин, юкьван виш йисара Къавкъазда и чӀалал гзаф агьалияр рахазвай. Алатай виш йисара лезги алфавит са шумудра масакӀа хьана. Гилан алфавит кирилл гьарфаралди туькӀуьрнавайди я. Адак 45 гьарф акатзава.

Фонетикадин система ахъа тушир гьарфаралди девлетлу я. Падежриз дегиш хьунин система тафаватлу я. Лезги чӀалахъ 18 падеж ава.

Лезги чӀал гегьенш хьанвай чилерик Дагъустандин Ахцегь (97,99 %), Докъузпара (93,50 %), Кьурагь (98,59 %), Мегьарамдхуьруьн (95,69 %), СтӀал Сулейман (99,61 %) ва са кьадар Хив (42,05 %), Дербент (18,82 %), Рутул (9,00 %), Хасавюрт (5,91 %) (ЦІийи Къуруш), Кизляр (3,71 %) (Сарсар хуьр) районар акатзава. Азербайжанда лезгияр чпин бинедин чилерал тир КцӀар (90,63 %), Хъачмаз (15,5 %), Кьвепеле (16,4 %), Исмаиллы (8 076 кас), Огъуз (14,16 %), Къуба (6,8 %), Шеки (7 469 кас), Агъсу районра уьмуьр гьалзава. ГьакӀни, лезги чӀалан векилар Дагъустандинни Азербайжандин Баку, Магьачкала, Дербент, Каспийск, Сумгаит, Кизляр, Дагъустандин ЦIаяр, Избербаш, Хасавюрт хьтин чӀехи шегьерра, ва Урусатдин Федерациядин чара-чара вилаятрани шегьерра авайди я.

Лезгийрин мукьва къунши халкьар кефер пата агъуларни табасаранар, кьибле пата — азербайжанар, рагъакӀидай патани — рутулар я. Вилик лезги чӀалан чирвилер агъулрин, табасаранрин ва рутулрин арада гзаф гегьенш тир. Са кьадар вахтунин къене, лезги чӀал чирвилерин чӀал яз агъулрин мектебра хайи чӀал хьиз гузвай. Им Сталина тухузвай, гъвечӀи халкьар чӀехи халкьарин арада какадарна терг авунин политикадин план тир.

Услар Карловича вичин улубда «куьре чӀалал» (яни лезги чӀалал) рахазвайбурун кьадар 80 агъзур кьван кас тирди къалурзава. Гила лезги чӀалал рахазвай ксарин кьадар чеб лезгийрилай гьелбетта са кьадар тӀимил я.

Лезги чӀални литература, тарихдин вакъиайрихъ галаз кӀеви алкъайра аваз, арадал атана, вилик фенва. Адан бинеда халкьдин мецин эсерар, тарихдин эсерар ва дегь Алпандин литература ава. Малум тирвал, лезгияр алпан халкьарикай сад я. Профессор Я. Яралиеван чирна — жагъурунри чи халкьдин культурадин тарих мадни са шумуд виш йисан дегь хъувуна. 1990 — й йисарин сифте кьилера алимди субут авурвал, алпанрин кхьинар лезги чӀалан са нугъатдал авунва, яни алай аямдин I-VII виш йисара Алпанда лезги чӀал гъвечӀи тайифаяр чеб-чпихъ галаз рахазвай, гьукуматдин фарманар ва литературадин эсерар кхьизвай чӀал тир. Гьавиляй алпанрин культура, литература ва тарих лезгийрин, гьакӀни лезги ва Дагъустандин чӀаларал рахазвай халкьарин ирс яз гьисабзава. И важибвал авай месэладихъ галаз алакъалу яз, алпанрин зарияр ва алимар: Давдакь, Дасхуьруьнви Моисей, Мехсети-Ханум, Ширванви Хагани, Кушуви Михьитар, Хиниви Зайнаб ва масабуру лезги культурадиз, литературадиз ва илимдиз хтун тӀебии кар я. Дегь культурадин, кхьинрин ва улубрин сагьиб тир алпан ва алай девирдин лезги халкьарин алакъайрин профессор Я. Яралиева «Алпанрин кхьинар ва лезги чӀал улубда» (Магьачкъала, 1995) ахъайзава.

Лезги халкь хьиз, лезги чӀални тарих тирвал лугьуз тежер кьван чӀехи мусибатрик акатна. Садбуруз лезгияр хайи чӀалакай магьрумариз кӀан хьана. Халкь рекьин патал лезгидин сад лагьай ва виридалайни хци яракь тир чӀал къакъудиз алахъна чапхунчияр. Ингье я халкь рекьиз хьанач, яни адан чӀал. Халкь хьиз, чӀални агъзур йисарин имтигьанрай акъатна яшамиш хьана — дувулар деринра авайвиляй.

Дувулриз вил вегьен. Гуржийрин чӀалан алим Г. В. Топуриади сифте яз са кьадар лезги гафар 4-5 агъзур йис инлай вилик арадиз атанвайбур тирди тестикьарна. Урусрин алим В. Шеврошкина вичин «Остров неразгаданных тайн» улубда лезги чӀалахъ 5 агъзур йис кьван тарих авайди баянарна. Гила бязи алимри 7-10 агъзур йисарин тарихрикай хабар гузва, чи чӀалан пелазги ва шумер чӀаларихъ галаз мукьвавилин гьакъиндай макъалаярни улубар кхьена чапдай акъудзава.

Гьа икӀ, лезги чӀалахъ авсиятда къвердавай мадни гзаф делилар винел акъатзава. Месела, къадим лезги тайифайрин сад тир чӀалакай лезги чӀалар арадиз атун чи эрацал къведалди I агъзур йисан эхиррихъ галаз алакъалу я лугьузвайбур ава. ЯтӀани чи тайифайрин чӀалар гьи чӀавалай чара жез гатӀуннатӀа гьеле тайинариз хьанвач. Амма ихьтин кар кьиле фенвайди Къавкъаздин гегьенш чилерал уьмуьр гьалнавай лезги халкьдикай маса халкьар, лезги чӀалакай маса чӀалар арадиз атанвайди гзаф алимри хиве кьазва. Гьабурукай яз, Азербайжандин алим Мегьамедгьасан Велилиди вичин 1921 йисуз Бакуда чапдай акъудай «Азербайжан. Географиядин — тӀебии этнографиядин ва экономикадин веревирдер» тӀвар алай улубда вуч кхьенватӀа, фикир гун:

  …Гьезерри ва маса туьрк тайифайри, гьакӀ иранвийри (фарсари) чуькьвенвай лезгияр Къафкъазия сувар галайнихъ, яни гилан Дагъустан галайнихъ фена. Яргъалди чпин чилерал маса миллетри хахавал авунатӀани, лезги тайифайрилай чпин чӀаларни къилихар хуьз алакьна.  …Къафкъазия сувара ара датӀана кьиле фейи дявеяр ва маса вакъиаяр, гьакӀни тӀебиатди арадиз гъайи чӀуру гьалар себеб яз, лезгияр чара-чара чӀаларалди рахазвай гзаф тайифайриз пай хьана

Гьа ихьтин фикир вичин «Азербайжанцин тарих» твар алай улубда Рашид бег Исмаиловани лагьанва (Баку, 1923 йис).

ЧӀалан алимрикай Е. А. Бокарева кхьизвайвал:

  Дагъустандин вири чӀаларихъ умуми тир, абурун дегь тарихдикай хабар гузвай гафарин фонд ава ва ида а чӀалар генетикадин жигьетдай сад тирди субутзава. Маса гафуналди, и карди абурухъ тарихдин вакъиаяр себеб яз са кьадар маса чӀалариз пай хьайи са диде чӀал хьайидакай шагьидвалзава.

Лезгийрин тарихдиз талукь кьилди кьве улуб басмадай акъудай тарихдин илимрин доктор, профессор М. М. Ихилова вичин «К вопросу о происхождении народностей лезгинской группы» тӀвар алай улубда кхьенва:

  ЧӀалан лишанрал гьалтайла, Дагъустандин халкьар (чпин группаярни галаз аварар, даргияр, лезгияр, гьакӀни яхулар) генетикадин жигьетдай сад я, масакӀа лагьайтӀа, абурун чӀалар са асул чӀалакай арадиз атанва. И кар фикирда кьуна лугьуз жеда хьи, и чӀаларал рахазвайбурни са халкьдикай арадиз атанвайбур я.

Винидихъ тӀварар кьур кирамрин ва маса чӀалан пешекаррин ихьтин фикирар асасдиз къачуртӀа ва чи чӀалан алим профессор Р. И. Гьайдарова кхьенвайбур рикӀел хкайтӀа, гзаф метлебар ашкара жеда:

  Лезги чӀалан са кьадар гафар са маса лезги чӀалара ваъ, гьакӀни Дагъустандин маса чӀаларани (авар, дарги, лак ва мсб.) дуьшуьш жеда. Ихьтин гафарик, месела, агъадихъ галайбур акатда: «мез», «ниси», «къад», «жув», «сам», «цӀай», «руьхъ», «цав» ва масабур. Ибур лезги чӀалан лексикадин лап цӀуру къатариз талукь гафар я. Дагъустандин чӀаларин умуми лексикадиз талукь гафар лезги чӀала виликди гзаф авай, амма гьам лезги, гьам маса чӀалара фонетикадин рекьяй чӀехи масакӀа хьунар кьиле фин себеб яз, алай вахтунда ахьтин гафар чеб-чпивай бегьем чара хьана, кьилди-кьилдин гафариз элкъвенва. Анжах гекъигунинни тарихдин рекьелди чавай а гафарин дувулар сад тирди тайинариз жезва. Месела, лезги чӀалан «сад», «сас», «яц», «варз» гафариз авар, анди, цез, лак, дарги, табасаран ва арчи чIалара гьа и гафарихъ галаз са дувулрикай хьанвай ихьтин гафар талукь я: авар — «цо», «ца», «оц», «моцӀицӀ»; анди — «се», «сал», «унсо», «борцӀцӀи»; цез — «сис», «сила», «ис», «буци»; дарги — «ца», «цула», «унц», «бадз»; лак — «ца», —, «ниц», «барз»; табасаран — «са» (р, б), «силиб», «йиц», «ваз»; арчи — «ос//са», «сот», «анс», «бац». Лезги чӀалан са кьадар гафарин дувулар, инал мисал гъайи саягъ, са Дагъустандин чӀаларин лексикайра ваъ, гьакӀни михьиз Къавкъаздин суван чӀаларин гафарикни дуьшуьш жезва. Амма и жигьетдай чи чӀалан лексика чирна-жагъурнавач. Чавай ахьтин гафарикай са шумуд къалуриз жеда: «цӀай», «яр», «туьрез».

Чи литературани алпан ва лезги чӀаларал арадал атана вилик фенвайди я. Тарихдин вакъиайрин ва гьаларин таъсирдик алатай виш йисара гзаф лезги зарийри чпин эсерар фарс, араб, туьрк ва азербайжан чIаларал теснифна. И карди къунши халкьарин арада авай алакъаяр мадни мукьва авуна ва вилик фенвай литературайрин тежрибадикай менфят къачудай мумкинвал гана: лезги литература, РагъэкъечӀдай патан литературадин са хел яз, кӀвенкӀве аваз хьана. Лезги литературадин кьилин темаяр бинедилай халкьдин уьмуьрдихъ ва тӀебиатдихъ галаз галкӀанвайди тир. Зарийри фикир-фагьумзавай, гекъигзавай, чпин гьиссер ахъайзавай: арадал уьмуьрдикай, тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай теснифнавай эсерар, философиядин шиирар атана. VII виш йисан зари Давдакьан «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» эсердай гьа девирдин уьмуьрдин шикилар, адетар, дуьнья кьатӀун ва шаирдин устадвилин дережа аквазва.

Къецепатан чӀаларин ва литературайрин таъсирдиз килиг тавуна, лезги зарийри чпин эсерар дидедин чӀалал теснифзавай, и карни къвердавай къуватлу жезвай. Чав агакьнавай делилрай аквазвайвал, XIV виш йисуз Куьре Мелика, XV виш йисуз Миграгъ Къемера, XVI виш йисуз Мискин Велиди, XVII виш йисуз Лезги Къадира, XVIII виш йисуз Кьуьчхуьр Саида ва маса зарийри дидедин чӀалал лап иер эсерар теснифна, литература халкьдин руьгьдин игьтияжриз мукьва авуна. И адалатвал авай рехъ XIX виш йисуз Етим Эмина давамарна, адан шиират чӀехи дережадив агакьна.

ХIХ виш йисуз Лезгистан Урусатдик акатна, чи халкьдин культурадиз, литературадиз урус ва Европадин культуради, литературади таъсир ийиз гатӀумна. И кар XX виш йисуз мадни къуватлу хьана.

XX виш йисуз лезги литература, винидихъ къейд авурвал, йигин камаралди вилик фена: ам вири жинсерин ва жанрайрин эсерар авай, тамам, агакьанвай литературадиз элкъвена; са жерге алакьунар авай зарийри: СтIал Сулеймана, Хуьруьг Тагьира, Алибег - Фетягьова, Къияс Межидова, Забит Ризванова, Межид Гьажиева, Алирза Саидова, Байрам Салимова, Жамидина, Ибрагьим Гьуьсейнова, Азиз Алема, Ханбиче Хаметовади ва масабуру лезги ва Дагъустандин литературайра лайихвилер авай чка кьунва.

Лезги литература маса чӀаларални вилик физва: бязи зарийри чпин эсерар урус (Сфи-Буба, М. Каиди, 3. Акимова, 3. Аминова, Я. Эфендиев ва мсб.), азербайжан (К. Келентеров, Т. Агъавердиев, С. Керимова ва мсб.) ва туьрк (Н. Самури ва М. Эсер) чӀаларал теснифзава. Лезги чӀалал чпин эсерар, вилик виш йисара хьиз, маса миллетрин векилрини (К. Агьмедова ва мсб.) кхьизва.

Литературадиз зарийрин цӀийи несилар къвезва. Абур гьазурун милли мектебра тешкилнавай литературадин кӀватӀалра, 1993 йисуз Магьачкъалада ахъайнавай «Жегьил литератор» махсус мектебда, Дагъустандин гьукуматдин университетра кьиле физва.

Милли литература вилик финиз таржумачийрин кӀвалахди араб, азербажан, туьрк, урус, фарс, Дагъустандин халкьарин ва маса чӀаларай лезги чӀалаз, лезги чӀалай уьлкведин ва къецепатан чӀалариз литературадин, тарихдин ва илимдин эсерар элкъуьруни, дуьньядин литературадин лап иер эсерар лезги чӀалал акъудуниз чӀехи куьмек гузва. Ихьтин кӀвалахар дегь заманра гатӀум хьанвай: месела, алпан зари ва алим Дасхуьруьнви Моисеян «Алпанрин тарих» улуб эрмени чӀалаз, арабрин, персерин, грекрин, эрменийрин зарийрин эсерар алпан ва лезги чӀалариз элкъуьрнай.

Лезги литературадин чӀалан месэлаяр ва кьилди зарийрин (Е. Эминан, С. Сулейманан ва мсб.) эсеррин чӀал тӀвар-ван авай алим¬ри: Р. И. Гьайдарова, А. Г. Гуьлмегьамедова, ва мсб. активдаказ чирна — жагъурзава. Лезги литература фадлай халкьдин руьгьдин игьтияждиз, руьгьдин хазинадиз элкъвенва.

Малум тирвал, чпи уьмуьр гьалзавай уьлкведикай аслу яз, лезгийрин чӀехи пайдиз кьвед ва я пуд чӀалар чизва. Урусатда авайбуруз лезги ва урус чӀалар, Азербайжанда авайбурун гзафни-гзаф пайдиз пуд: лезги, урус ва азербайжан чӀалар чизва. Халкьдин арада урбанизациядин, яни хуьрерай акахьай миллетрин агьалияр авай шегьерриз куьч хьунин, процесс гзаф вилик фенва. Ва чӀехи пай дуьшуьшра, ахьтин хзанра лезги чӀал кьулухъ пландиз амукьна урус чӀал винел акьалтзава. И кардин субут, Дербент, Магьачкъала хьтин чӀехи шегьерра авай урусламиш хьанвай лезги хзанар я.

Азербайжан пата авай сачилинвийрин гьалар са кӀус масакӀа я. Ана, СССР-дин береда Баку, Сумгаит хьтин чӀехи шегьерриз куьч хьанвай лезги хзанар урус чӀалал рахазва, амма алай чӀавуз шегьерриз куьч жезвайбурун кӀвалин чӀал къвердавай цӀап ва я азербайжан чӀаланни — лезги чӀалан акахьун жезва. Ахьтин хзанрин кьадар гьар йисуз пара жезва.

Социология ва этнография илимра и гьалариз ассимиляциядин процесс лугьузвайди я. Яни гьар гьи халкь хьайитӀани, вичелай пара кьадардин халкьдин юкьва гьатна, хзанра а виниз тир халкьдин чӀалал рахазватӀа са тӀимил вахтунилай терг жеда. Терг хьунин процессни са шумуд камариз пай жезва: сифте чӀал, культура, дин, ахпани вичин а бинедин халкьдиз талукьвилин кьатӀун квахьзава. Лезгияр ассимиляция хьуниз чӀехи рум гузвай са шумуд факторар ава, ибур:

Лезги чӀалан бегьем кьадарда девлетлувилиз килиг тавуна, чӀалан векилри, иллаки жегьилри, хуьрерани шегьерра, Дагъустанда урус чIалан Азербайжанда азербайжан чIалан гафарикай, ацӀай цӀарафаяррикай ва гафарин галкӀунрикай менфят къачузва. И феномен адав маракьлу я хьи, лап чӀехи пай дуьшуьшра абуру винивал гузвай чара чӀаларин гафариз кутугай лезги аналогар авайди я. Идан асул себебрикай сад, жегьилрин вилера урус ва я азербайжан чӀалар «вилик фенвай», «кутӀал» чӀалар хьиз, амма лезги чӀал «кьуьзуьбурун», «модада авачир» чӀал хьиз хьун я. Кьведлагьай себеб, лезги чӀал бегьем тир дережада чир тахьана, гьавиляй герек тир гаф кьилиз лезги чӀалал татана хъсан чизвай маса чӀалал атун я. КӀелунар куьтягьайдалай кьулухъ жегьилри хайи чӀалан къайгъуда акъваззавач, курсара ва я чпин зегьметралди хайи чӀалан чирвилер хъсанарзавач.

Лезги чӀал кардик квай сфера аста-аста, амма агъунваз гуьтӀуь жезва. Идаз аксина яз, лезгийрин арада урус чӀаланни азербайжан чӀалан метлеб гьар йисуз мадни гегьенш жезва. АкӀ, 1970 йисуз лезгийрин 31,6 % процентдиз урус чӀалан чирвилер авайди тиртӀа, 1989 йисуз и лишан 68,2 % — дав агакьнай. Бязи вахтара и кьве чӀалари лезги чӀалаз гузвай таъсир акьван пара жезва хьи, им лезги жемиятда къалабулух арадал атунин себеб жезва. И туькьуьл кардикай чӀехи лезги зари, сатирик Байрам Салимова «Лезги чӀал гьикӀ вилик физватӀа, гьадакай» тӀвар алай чӀал туькӀуьрнай:

Куьре пата:

Асиятан жалоба

Зун публично оскарбитна Асада,
Свадьбада любимый дочь тухузвай.
Ада, народ собрать хьанвай чкада,
Родной язык не знаю я лугьузвай.

Лугьузвай хьи, родной чӀал чир тавуртӀа,
Урус чӀални невозможно усвоить.
Бес кто я, кьве чӀаланни гьавурда
Авай, ийиз кьве языкни удвоить.

Лезги чӀалан газеты не читаю,
Ну и что, это не есть чӀуру кар.
Ложь не люблю, правдой я питаюсь.
Я лезгинка, куьн я вири урусар.

Къуба пата:

Асиятан шикаят

Зун тэгькъирна эл ичиндэ Асада,
Тоюник зи истэкли руш тухузвай.
Ада алэм йыгъмыш хьанвай чкада,
Ана дили билмирэм мэн лугьузвай.

Лугьузвай хьи, ана дил чир тавуртӀа,
Мугъул чӀални олмаз ийиз тупӀалай.
Бес мэн кимэм, кьве чӀаланни гьавурда
Авай, ийиз ики дилдэ хуралай.

Охумурам лезги дилдэ газетар,
Нэ олсун ки, бу дейилки чӀуру кар.
Истэмирэм гьахъсуз ишлэр, гьуьжетар,
Мэн лезгийэм, куьн я вири мугъулар!

Лезги чӀалан терг хьуникай макъалайриз тӀвар-ван авай зари, тарихдар, лезги чӀалан пешекар, журналистни публицист Муьзеффер Низаман хва Меликмамедова вичин улубра кьетӀен чка гузва. Агъадихъ галай эхтилатарни материалар адан «Лезги чӀалар: Илимдин макъалаяр ва очеркар» улубдай чин къачуна кхьенвайди я.

Дидед чӀалан къенивилин къайгъудик хьана кӀанзавай бязи лезги алимрини лингвистри, гагь-гагь ам гужуналди кесибарзава. Гьа и кардикай фагьумдайла, рикӀел чи гафарикайни чӀалакай бязи алимри лагьанвай фикирар хквезва: «Лезги чӀал гафарин кьадардал гьалтайла са акьван девлетлу туш…»

   …Гафарин вири санлай кьадар, маса чӀаларив гекъигайла, тӀимил ятӀани, гзаф манаяр авай гафар себеб яз лезги чӀалан а кимивал чна саки кьатӀунзавач… 

   …Лезги чӀал гафаралди девлетлу хьунин карда урус чӀалан метлеб гзаф жезва. Урус чӀалай ва я ам арада аваз маса чӀаларай къачунвай гафари чи чӀала чӀехи чка кьазва… 

   …Исятда лезги чӀала 1500-далай виниз урус чӀалай кьабулнавай гафар кардик ква… Абурун кьадар къвердавай мадни пара жезва. 

   …Гзаф урус гафар лезги чӀалаз 1930—1940 — й йисара атана. 1930 — й йисара лезгидалди кӀел-кхьин ва мектебра тарсар гун себеб яз вишералди цӀийи гафар, терминар атана… 

   …Урус гафар кьабулун, абурун гьисабдай девлетлу хьун лезги литературадин чӀал вилик финин дибдин рекьерикай сад я… Урус гафар кьабулун гилани давам жезвай процесс я, къвезмай чӀавуз лезги чӀалан лексикада абурун роль мадни чӀехиди жеда… 

И фикирар чи тӀвар-ван авай чӀалан алим, профессор Ражидин Гьайдароваз ва адахъ галаз санал лезги чӀалан учебникар туькӀуьрнавай Салаудин Селимоваз, Акверди Рамалдановаз, Селимхан Мирзахановаз, Гьамидуллагь Мегьамедоваз, Нафисат Эседуллаевадиз махсусбур я. Гьа и алимри туькӀуьрнавай
учебникра агъадихъ галай фикирарни ава:

   Чи чӀал иер, инсанрин жуьреба — жуьре гьиссер, яшайиш вири патарихъай къалуриз жедай алакьун авай чӀал я… Ам чи халкьдин тарих, дамах, намус я. Ам хуьн, вилик тухун чи пак тир буржи я. 

   …Лезги гаф амаз маса чӀалан гафар кардик кутун тавун… япуз хуш тушир маса гаф ва я форма пайда жедай дуьшуьшарни арадай акъудун лазим я. 

Гьакъикъатда гьа икӀ хьун лазим я. Амма гьайиф хьи, учебникар туькӀуьрзавайбурун, чӀалакай илимдин эсерар кхьизвайбурун фикирар гьерекатрихъ галаз кьун тавунин нетижада чавай чи гафарин девлет лезги чӀалан вичин мумкинвилерикай менфят къачуна гзафариз жезвач.

Гьеле 1990 йисуз Магьачкъалада кьиле фейи лезги кхьирагрин I-й кӀватӀалдал Муьзеффер Меликмамедова профессордивай жузунай:

   Ражидин муаллим, куьне 1989 йисуз басмадай акъуднавай «Лезги чӀалан орфографиядин гафарган» са акьван бегьемди туш, ина гзафни — гзаф гафар, гьатта «лезги» гафни авач. Вучиз икӀ хьанвайди я? 

Профессорди лагьанай хьи, гьукуматди герек тир кьван чар ганач, гьавиляй са шумуд басмадин чар кьван материал чапдай акъудиз тахьана амукьна. Гила чна 40 — 50 йис алатайла къвезмай несилриз гьихьтин жаваб гун?

Гьатта табасаран чӀалан орфографиядин гафарганда 11 800 гаф ава. Чи гафарганда гафарин кьадар 10 200 я. Гьавиляй чи тӀвар-ван авай алим-кхьираг Гьаким Къурбана вичин «ЧӀал халкьдин девлет я» макъалада профессор Р. Гьайдаровавай жузунай:

   Яраб лезги чӀал гьа икьван кесиб я жал?» Гь. Къурбана лагъайвал, милли чӀаларин метлеб хкажзавай девирда ихьтин гафарган акъудун им бес чна чи дидед чӀал гужуналди кесибарун тушни?! .

Мадни са мисал гьиз жеда. 1950 йисуз Магьачкъалада басмадай акъатай «Русско-лезгинский словарь» улубда 35 000 гаф ава. Амма вучиз ятӀани адалай 16 йис гуьгьуьниз акъатай Лезги чӀаланни урус чӀалан гафарганда 28 000 гаф гьатнава. 7000 гаф тӀимил! ИкӀ фейитӀа, цӀийи гафарганда гьич 10 000 гафни амукьдач. Гьа инал чи са алимдин гафар рикӀел хкиз кӀанзава. Гьеле цӀуд йис идалай вилик педагогикадин илимрин кандидат Ш. Мирзоева кхьенай: «Чна тухвай чирна-жагъурунри къалурзава хьи, саки 40 % тербиядинни чирвилин дережа ахъайзавай лезги гафар халкьди кардик кутузвач, 65 % — див агакьна аялриз ва жегьилриз са кьадар гафарин мана эсиллагь чизвач. Нетижа гьихьтинди ятӀа виридаз аквазва. Гьавиляй энгел тавуна алимри чпин „гаф лугьун“ ва тербиядарри чӀалаз дикъетдивди фикир гун лазим къвезва.»

Урус чӀалай кьабулай гафарин гьакъиндай садбуру дамахдалди лугьузва: «Исятда лезги чӀала 1500 — далай виниз урус чӀалай кьабулнавай гафар кардик ква.»

Ахпа алимрин фикир ихьтин са месэладал желб хьана: «Урус гафар кьабулун, абурун гьисабдай девлетлу хьун лезги литературный чӀал вилик финин дибдин рекьерикай сад я.».

И кар патахъай Муьзеффер Меликмамедова икӀ лагьанай:

   Зун куь фикирдихъ галаз рази туш, гьуьрметлу алимар! Урус гафарин гьисабдай девлетлу хьун шартӀ ятӀа, лезги литературадин чӀал вилик тухун патал зегьмет чӀугун тавуна, лезгийриз урус чӀал теклифиз жеда. Чун масадал вил алай муьфтехурар туш. Лезги литературадин чӀал чи чӀалан вичин мумкинвилерикай менфят къачуна вилик тухвана кӀанзавайди я, идавай — адавай гафар тарашуналди ваъ! Белки куьне алатай девирра чи чӀалан кьилел атай къазаяр рикӀелай алуднаватӀа? Квез алай аямда чи литературадин чӀала авай татугайвилер квехъ галаз алакъалу ятӀа чир тахьана жеч. XX виш йисан сифте кьилера лезги литературадин чӀал гуьнгуьна хутаз алахъай ксари вучиз ятӀани ахцегь ва къуба нугъатрикай менфят къачунвач. Гьайиф хьи чи алимри лезги литературадин чӀалан бинеда гьатнавай нугъатрикай хейлин михьиз амай ахцегь нугьат ва рахазвайбурун кьадар виридалайни гзаф тир къуба нугьат кваз кьунвач. Гьавиляй къе садбур чи литературадин чӀал хайи нугъатрин гафарин гьисабдай ваъ, маса чӀаларин гафарин гьисабдай девлетлу ийиз апахъзава. Ихьтин девлет низ герек я? 

Урус чӀалай гафар кьабулун 1950 — 1960 — й йисарани дебда гьатнай ва а чӀавуз идаз акси экъечӀай чи къелемэгьлияр мадни гзаф хьанай. Анжах «Коммунист» (лезги чӀалал) газетда чап хьайи са шумуд макъала рикӀел хкин бес я: «Дидед чӀал михьиз хуьн» (Къ. Къазиев «Коммунист», 1961 йисан 27 сентябрь), «ЧӀал чӀур тийин» (И. Мурадов, «Коммунист», 1962 йисан 23 декабрь), «ЧӀал михьиз хуьн чи виридан буржи я» (Ш. Шабанов, «Коммунист», 1963 йисан 30 январь), «ЧӀалан къанунрал амал ийин» (А. Гуьлмегьамедов, «Коммунист», 1968 йисан 8 август) ва мсб. Гьа инал лагьана кӀанда хьи, эхиримжи йисара чи чӀала маса чӀаларай гафар къачун мадни деб гьатнава. Хайи чӀал михьиз хуьз алахъзавай ксар урус ва маса чӀаларай гафар къачунин акси туш. Амма а гафар гьар гьикӀ хьайитӀани, герек яни, тушни фикирда кьун тавуна, акатайвал ваъ, анжах чара авачир дуьшуьшра къачуна кӀванзавайди я. ЯтӀани чи чӀалал машгъул жезвайбурун арада гьелени и кардикай фагьум тийизвай ксар гзаф ава. Гьавиляй эхиримжи вахтара чи газетра ва журналра са игьтияжни авачиз, хайи чӀалан гафар амаз маса чӀаларай къачунвай хейлин гафар пайда хьанва. Месела: «неве» («хтул»), «тая» («марк»), «къузу» («кӀел»), «киши» («кас»), «къаргъудали» («гьажикӀа»), «отряд» («кӀеретӀ»), «геройвал» («кьегьалвал»), «остров» («къурамат»), «главный» («кьилин»), «къардаш» («стха») ва мсб. Саки садбуру са нин ятӀани тапшуругъдалди чи чӀал гужуналди чӀурзава. Гьайиф къведай кар ам я хьи, чпи учебникар туькӀуьрзавай, чӀалакай илимдин эсерар кхьизвай са бязи ксарини чӀалан харчивилиз рехъ гузва.

Виш йисара тарашхъанривай кукӀвариз тахьай лезги чӀалар къе гьи йикъал атанва. Жаваб жагъурун патал будугъ, къирицӀ, хиналугь чӀаларин лексикадиз вил вегьен. Алатай виш йисара, иллаки советрин девирда и чӀаларин кьилел чӀехи мусибатар атана. А чӀаларин лексикада вишералди хайи гафар амукьнач, абурун чка маса чӀаларин гафари кьуна. И кар къени давам жезва ва будугъ, къирицӀ, хинелугъ чIалар аморф чӀалариз элкъвез, къвердавай чпин диде чӀал тир алпан чӀалавай къакъатзава. XX виш йисарал къведалди лезги чӀалавай вичин сихилдин вири чӀалар генани мукьувай хуьз алакьнай. Вучиз лагьайтӀа Къавкъаздин дегь ва чӀехи чӀаларикай тир лезги чӀалакай региондин агьалийрини, гьакӀни къунши халкьарин векилри гегьеншдиз менфят къачузвай. Бязи кирамри кхьизвайвал, гьеле XVIII вуш йисуз Лезгистандин агьалийрилай гьейри Дагьустандин са шумуд аялатдин — Акушадин, Дженгутендин, Къаракъайтагьдин, Кубачидин, Къазикъумухдин, Табасарандин агьалиярни лезги чӀалалди рахазвай. С. Броневскийди а чӀавуз чапдай акъудай Къавкъаздин чилерин картадиз вил вегьейтӀа, лезги чӀалакай гьикьван чӀехи чилерал менфят къачузвайтӀа, мадни хъсандиз кьатӀуниз жеда.

Тарихдин чешмейра къалурнавайвал лезги чӀал гьеле XIV виш йисал къведалди Къавкъаздин лап чӀехи, гьатта маса чӀалар вичин къене цӀурурзавай чӀал тир. Гьавиляй туьркверин машгьур тарихдар, профессор Зеки Велиди Тогъана вичин «Уьмуми туьрк тарихдиз гьахьун» улубда кхьенай: «Чара чкайрай тир Гьезер ва Къипчах агьалийрикай вахтар алатунивай Дербентдинни Ширвандин арада уьмуьр гьалзавай чкадин агьалийрик акахьиз Лезги жезвай.».

Маса туьрк тарихдарди, Шерафеддин Ерела кхьенвай гафар рикӀел хкин: «Лезгийри Дагъустанда анжах чеб хвенач, гьа са вахтунда чпин патарив гвай къуншиярни чпин арада цӀурурдай алакьун къалурна. Ибурулай гъейри къе чеб амачир Албанарни Аланар, рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз атай чӀехи къуватрин амукьаяр, гьакӀни Араб сердерри стратегиядин жигьетдай важибвал авайч чкайриз куьчарай Арабар гзаф зурба халкь тир Лезгийрик акахьна, чпин чӀалар ва жуввал квадарна Лезгийриз элкъвена.» (Sefafeddin Erel. Dadistan ve Dagistalilar. Istanbul 1961. ч. 17.).

Чи дегьвал, чи чӀехивални къудратлувал эхиз тахьай са кьадар чӀулав къуватри советрин девирда лезги халкьарикай хьиз, лезги чӀаларикайни кьисас къахчуна. 1920—1952 — й йисара агьулриз мектебда лезги чӀалалди тарсар гана. Гьавиляй абурувай чпин чӀал хуьз хьана. Амма гуьгъуьнлай абур сад лагьай классдилай урус чӀалалди кӀелиз мажбурна. 1992 йисал къведалди, яни 40 йисуз и халкьдин чӀала цӀудралди асул агъул гафарин чкаяр урус гафари кьунва. Дидед чӀалалди кӀел — кхьин агьулриз анжах Совет гьукумат чкӀайдалай гуьгъуьниз несиб хьана.

Лезги чӀаларин группадик акатзавай арчи чIалаз гзафни-гзаф маса чӀаларин гафар атанва. Абур авар ва урус чӀаларалди кӀелиз мажбурнава.

Рутул чIалан кьилелни чӀехи мусибатар атана. 1952 йисал къведалди Совет гьукуматди рутулрив урус ва азербайжан чӀаларалди кӀелиз туна. 1952 йисалай лагьайтӀа, мектебра тарсар анжах урус чӀалалди гана. Дидед чӀал рутулри 1993 йисалай чирзава.

ЦIахур чIал лап барбатӀ йикъал атана. 1954 йисалди цӀахурри азербайжан чӀалалди кӀелна. 1954 йисалай абур урус чӀалалди кӀелиз мажбурна. ЦӀахур чӀалалди кхьинар 1991 йисуз арадиз атана ва гила юкьван мектебрин агъа синифра и чӀални чирзава. ЯтӀани и чӀалаз мадни маса чӀаларай гзаф гафар къвезва.

Табасаран чIалалди кӀел-кхьин 1932 йисуз арадиз атанатӀани, ада вишералди хайи гафар квадарна. Алай чӀавуз и чӀалан лексикада асул табасаран гафарихъ галаз санал лезги гафарини чӀехи чка кьазва. Тарихдин вакъиаяр себеб яз Табасаран кьве чкадал пай хьайидалай гуьгьуьниз Кефер Табасарандин агьалияр кьвед лагьай чӀал хьиз, азербайжан чӀалакай менфят къачуз мажбур хьана. Кьибле Табасаранда табасаран ва лезги чӀалар кьилин чӀалар яз амукьна. Советрин девирда гайи басрухар себеб яз Табасарандин Ерси, Зиль, Гьемейди, Мугъарты, Дарваг ва маса хуьрерин агьалияр ассимиляция хьана цӀапариз элкъвена. 1959 йисуз Табасаранда хьайи машгьур этнограф Л. Лаврова вичин «Этнография Кавказа» улубда гьахълу яз маса чӀалари табасаран чӀал арадай акъудзавайди къейд авунай. Амма лезги чӀала табасаран чӀалаз арадай акъатиз тунач. М .М. Ихилова кхьейвал, чпин диде чӀал — лезги чӀал хвеначиртӀа, табасаранар мадни пара ассимиляция хьунухь мумкин тир. Лезги чӀал абур патал къалхан хьана.

Гьайиф хьи, Азербайжанда лезги чӀалавай маса лезги чӀалар патал яргъалди къалхандин роль къугъваз хьанач. Вучиз лагьайтӀа ина Совет гьукуматди лезги чӀалаз мадни пара чуькьуьнвал гана. 1920 йисуз Нариман Нариманов кьиле аваз Азербайжандин Инкъилабдин Комитетди «I ва II дережадин мектебра чӀалан тарсар гуникай» декрет кьабулна. 1931—1932 йисара 5 агьзурдав агакьна лезги аялри I — й классда дидед чӀал чирзавай. Къвердавай лезги чӀалалди кӀелзавайбурун кьадар мадни пара хьанай. Лезги мектебриз са кьадар будугъ, гьапут, къирицӀ ва хинелугъви аяларни физвай. Гьа и карди абуруз дидед чӀал хуьдай мумкинвал гузвай. Милли районар ва милли хуьруьнсоветар, дидед чӀалалди газетар арадал атунихъ авсиятда лезги чӀал мадни вилик физвай. Лезги чӀалалди кхьинрикай чкадин идарайрани менфят къачузвай. Амма гьукуматдин кьиле авай бязи шовинистриз и крарикай хуш атанач. 1936 йисуз абуру мектебра лезгидалди кӀел-кхьин къадагъа авуна. Гьа чӀавалай Азербайжандин мектебра лезгидалди кӀелзавай лезгийривай 250 манат, техникумра ва институтра кӀелзавайбурувай 400 манат «лезгивилин пул» къачуз гатӀунна. 1956 йисал къведалди кьиле тухвай и политика себеб яз цӀуд агъзурралди лезгияр ассимиляция хьана цӀапариз элкъвена. Эхирни Яру империядин чуькьуьнриз акси экъечӀай халкьдин кьегьал рухвайри 60 — й йисара Забит Ризванов кьиле аваз «РикӀин гаф» кӀватӀал арадиз гъана. И кӀватӀалди кьиле тухвай женг себеб яз юкьван мектебра цӀийи кьилелай лезги чӀалалди тарсар гуз гатӀунна. Совет гьукумат чкӀайдалай ва Азербайжан кьилди аслу тушир гьукумат хьайидалай гуьгъуьниз лезги чӀал вилик тухун патал са кьадар мумкинвилер арадал атанатӀани, а мумкинвилерикай авайвал менфят къачуз жезвач. Лезги хуьрерин анжах са паюна, 126 мектебда дидед чӀалан тарсар гузва. Кадрияр ва маса такьатар агакьзавачирвиляй пара хуьрера дидед чӀал чирзавач. Лезгийрихъ хайи чӀал вилик тухун патал кьетӀен такьатар тир радио, телевидение, аялар ва жегьилар патал газетар, журналар, институтра хайи чӀалан муаллимар гьазурдай факультетар авач. Лезги чӀалалди учебникар агакьзавач. Маса четинвилерни авачиз туш. И крар гуьнгуьна хтун патал гьукуматдин патай къайгьударвал герекзава. ТахьайтӀа лезги чӀал, будугъ, кьирицӀ ва хиналугь чӀалар хьиз авайдалайни барбатӀ йикъал атана терг жеда. Алай чӀавуз Азербайжанда 20 — далай виниз лезги хуьрер, цӀапариз элкъвена дидед чӀалалди рахазмач. Лезги чIаларин группадик акатзавай ергуьж чIал, цӀап чӀала чуькьвена арадай акъудунин себебдилай и мукьвара терг хьана.

Лезги чӀал пуд чӀехи — куьре, cамур ва къуба нугъатрикай ибарат я. Вичел атайла и нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва. Литературадин чӀал гуьне нугъатдал бинеламиш хьанва.

Куьре нугъат Дагъустандин СтӀал Сулейман, Кьурагь, Мегьарамдхуьруьн ва са кьадар Дербент ва Хив районра гегьеш я.

Куьре нугъат гуьгъуьнин агъа нугъатриз ва рахунриз пай жезва:

Самур нугъат Дагъустандин кьибле пата Ахцегь, Докъузпара ва гьакӀни, са кьадар Рутул, Мегьарамдхуьруьн ва Дербент районра ва Азербайжанда Дагъустандихъ галаз сергьятдин патав галай районрин са бязи хуьрера гегьеш я.

Къуба нугъат Азербайжандин кефер пата, КцӀар, Къуба, са кьадар Хъачмаз ва Кьвепеле районра гегьеш я. И нугъат азербайжан чIалан къуватлу таъсирдик акатнава. Са бязи дуьшуьшра къуба патан лезгийрин чӀала авай цӀап гафарин кьадар акьван пара жезва хьи, дагъустандин лезгийри абур четин гъавурда акьазва. Къуба нугъатдин хуьрерин са бязи рахунар цӀап чӀала чуькьвена арадай акъудна терг хьунин кичӀевилик ква.

Вичин «Лезги чӀалар: Илимдин макъалаяр ва очеркар» улубда Муьзеффер Меликмамедова лезги чӀалан нугъатар чирна — жугъурунин нетижада ихьтин илимдин нетажидал къвезва: лезги чӀалан къуба нугъат 3 агъа нугъатрикай ибарат я: къуба, кцӀар ва хъимил — куьснет нугъатар. И нугъатралди рахазвай хуьрерин кьилди туькӀуьрнавай сиягьрай аквазвайвал, къуба диалектдик 136, кцӀар диалектдик 38, хъимил — куьснет диалектдик 13 хуьр акатзава.

Чирна — жагъурунрай къуба патан нугьатра чи литературадин чӀала авачир, гьакӀни маса чӀаларай къачунвай гафарин чкадал кардик кутаз жедай вишералди лексемар авайди малум жезва. Къуба нугьатра гьалтзавай цӀудралди тарарин, векьерин, цуькверин, хъчарин, гьайванрин, нуькӀверин, чкайрин ва маса затӀарин тӀварар чи литературадин чӀала гьатнавач ва абурун гзафбур азербайжан ва фарс гафари чуькьвена арадай акъудна. Гьавиляй кирамди лезги литературадин чӀал мадни девлетлу авун патал къуба нугьатрин 500-дав агакьна гафар теклифзава.

Девиррай девирриз лезги халкьдиз чеб муьтӀуьгъ авур чӀехи халкьарин таъсирдалди арадал къвезвай са шумуд алфавитарни кхьинар авай.
Алпан гьукумат абад хьайи девирда лезги тайифайриз виридаз, абурук лезгиярни кваз, алпан алфавитдин кхьинар авай. Гуьгъуьнлай, арабрин халифатди Алпан дяведалди кьуна терг авуна ва анин халкьар гужуналди ислам диндиз элкъуьр авурдалай кьулухъ, лезгийриз араб чIалан алфавитдал бинеламиш хьанвай «ажам» алфавит туькӀуьрнавай. Амма араб алфавитда лезги чӀала авай вири ванер къалуриз жедай гьафар авачир. XIX виш йисуз, Урусатдин империяди Къавкъаз кьуна вичик кутурдалай кьулухъ, 1860 ийсуз зурба урус лингвист ва этнолог Услар Пётр Карловича, къавкъаздин маса халкьаризни хьиз (абхазриз, чеченриз, аварриз ва мсб.), лезгийриз кирилл гьарфаралди цӀийи алфавит туькӀуьрнавай. И алфавит туькӀуьруниз Услар Карловичаз Етим Эминани Зулфикъаров Къазанфар-бегди куьмек ганвай. ЦӀийи алфавитдал кхьенвай сифтени ситфе улуб Зулфикъаров Къазанфаран лезги халкьдин адетрикай, диде-бубадиз ва чӀехибуруз гьуьрмет авуникай, мугьман кьабулуникай ва маса месэлайрикай акьуллу эхтилатар, халкьдин мисалар ва махар авай «Куьредин жуз» улуб тир. И улубдихъ галаз халкь таниш авун патал къази Эмина Кьасумхуьрел округдин гьакимар, кавхаяр, алимар, муаллимар, фекьияр кӀватӀна мешвера тешкил авунай. Мешверада иштирак авурбурун чӀехи пайди араб элифба туна кӀелиз тежезвай цӀийи элифба кутунин кардал къати нарази тир.

А мешверада хьайи гуьжетарни эхтилатар Гьаким Къурбанан «Дили дуьньядин чирагъ» улубда хъсандаказ къалурнава:

  КӀелиз жезвачтӀа, адакай чна вучда?! — тӀебии суал гана Шихидхуьруьн имамди.  — Чна ам кӀелиз чирна кӀанда ман, стхаяр, — лагьана улубдин иесиди.

  Аджам кхьинар аваз-аваз, цӀийибур теснифунихъ вуч метлеб ава? — хабар кьуна КьепIиррин кавха Мислима.  — ЦӀийи гьарфар, цӀийи элифба чирун гьакьван регьят яни?   — Араб гьарфаривай вири лезги ванер къалуриз жезвач, цӀийи гьарфаривай жезва, — лагьана Къазанфар-бегди. 

  Араб элифба аваз-аваз, цӀийиди акъудунихъ са метлебни авач! — гьарайна сада.  — Пак Къуръандин гьарфар анихъ туна, чаз урусрин ни галай са затӀни герек туш!

Межлис чӀур жезвайди акурла вилик Эмин эфенди экъечӀна, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена, агъайнидаказ рахана:

  Гьуьрметлубур! Чун алпанар тӀвар алай са чӀехи мемлекат тир. Чахъ чи хсуси элифба, кӀелун-кхьин, улубар авай тир… Абур, арабар атайла, чавай яваш — яваш квахьна… Эрменийрихъ, гуржийрихъ… чпин кӀелунар-кхьинар ама… Чун гила жуван элифба авай медени халкьарин жергеда хьайитӀа пис яни? Ваъ. За фикирзава: и цӀийи улуб зурба ивир, кьери имарат я; чаз Къазанфар-бегдин улуб, ада туькӀуьрнавай жуз герек я; ам акъудна хъсан кар хьана. Ихьтин ивир теснифнавай илимдар инсан пара кьадар сагърай.

Гуьгъуьнлай, 1928 йисуз лезги чӀалаз латин гьарфарал бине кьунвай цӀийи алфавит туькӀуьрнавай, амма чкадив такьунвайвиляй 1938 йисалай къедалди куьре нугъатдин гуьней нугъатдал бине кутунвай кирилл алфавит цӀийи кьиляй гуьнгуьна хутунвай.
 

Ахъа тушир ванерин таблица

Ахъа ванерин таблица

Гьисабдин тӀварарик гуьгъуьнин категорияяр акатзава: а) кьадардинбур, б) къайдадинбур, в) дробдинбур, г) сефердинбур, д) пайдайбур, е) кӀватӀдайбур.

Месела, француз чIала хьиз, лезги чӀалани цӀудар къалурун патал асул гьисабдалди къадрин (вигезимал) системадикай менфят къачузвайди я: къанни цӀуд (30), пудкъад (60), пудкъанни цӀуд (70), кьудкъад (80), кьудкъанни цӀуд (90).

Субстанцивация хьайила гьисабдин тӀварар падежриз дегиш жезва: асул п. «кьуд», гз. кьадар «кьудбур» / «кьудар», актив п. «кьуда» / «кьудбуру» / «кьудри», талукь. п. «кьудан» / «кьудбурун» / «кьудрин», гунуг. п. «кьудаз» / «кьудбуруз» / «кьудриз».

Существительный тайин авурла, гьисабдин тӀвар адак дегиш тежер формада гилиг жезва: «вад руш», «вад рушаз», «вад рушариз».

Са шумуд паярикай туькӀуьр хьанвай гьисабдин тӀварар падежриз дегиш хьайила, абурун эхиримжи пай масакӀа жезва: «цӀувад» → «цӀувадаз» → «цӀувадриз» → «цӀувадбурун».

Числойрихъ «- лагьай» кӀус гилигунивди арадал къвезвай къайдадин гьисабдин тӀварари, затӀар гьисабайла абурун къайда, сад-садан гуьгъуьнлай галай-галайвал къалурзава.

Числойрихъ «- ра» кӀус гилигунивди арадал къвезвай сефердин гьисабдин тӀварари, вакъиайрин тикрар хьунин кьадар къалурзава.

ТӀварцӀин эвезар гуьгъуьнин категорияриз пай жезва: а) кьилдин; б) элкъведай; в) къалурдай; г) суалдин; д) тайинарзавай; е) тайин тахьанвай; ж) инкарвилин:

I, II ва III сифетрин тӀварцӀин эвезрин падежриз дегиш хьун:

Лезги чӀалан лексика, сифте нубатда, дегь лезги чӀалай (алпан чӀалай, дегь дагъустандин чӀаларай) виниз акъатзавай диб-чӀалан гафарикай ва вич лезги чӀалан тарихдин къене арадал атанай цӀийи гафарикай ибарат я. Кьведлагьай нубатда, лезги чӀалан лексикада тӀимил тушир чӀук маса чӀаларай атанвай гафарал къвезва. Лексикадин вилик фин гзафни-гзаф вич лезги чӀалан гафар туькӀуьрунин потенциалдин куьмекдалди кьиле физва. ГьакӀ, глаголдин лексикада цӀийи гафар превербрикай менфят къачунин нетижада арадал къвезва, месела: атун  аватун, агатун  акъатун, къакъатун  кватун, галатун  алатун ва мсб.

Лезги чӀала манайрин чӀехи пай фразеологизмрин куьмекдалди лугьузвайди я, месела: «кьил чӀугун (садан патав фин), „ацӀай гъилелди“ (паяр гваз/ агалкьунар гваз), „мез сивяй аватун“ (несигьат гуникай галат хьун), „кьуд кӀарабни хам хьун“ (пара яхун хьун) ва мсб.

Полисемиядин (яни гзаф манавилин) гьалар гегьеншдиз гьалтзава, месела: „кьил“ — бедендин пай, акьул, инсан, кьадар гьисабдай алцум, са вуч ятӀани гатӀум жезвай чка, техилдин (мухан, къуьлуьн) тварар жедай пай, хуьрек гьазурдай алатрин къалпагъ, гьукуматдин, республикадин, шегьердин, хуьруьн кьиле авайди, сефер, са вуч ятӀани куьтягь жезвай чка ва маса манаяр.

Лезги чӀала омонимиядин асул жуьре, литературадин чӀала семантикадинни фонетикадин дегишвилерин ва къецепатан чӀаларай гафар атунин нетижада арадал къвезвай лексикадин омонимия я. Лексикадин омонимар тӀварцӀин лексикада гьалтзавай хьиз, глаголдин лексикадани гьалтзава, мес: „гъед“ гафуни цава авай гъед ва це жедай гьайван манаяр гузва, „атӀун“ — чил атӀун (эгъуьн), нек атӀун, „кьун“ — гъилив са затӀ кьун, суван гьайван, ва мсб.

Идахъ галаз чӀалан лексикада, литературадин чӀал мадни девлетлу ийизвай, амма чӀалан сифтегьан къамат чӀурзавай синонимрин кьадар пара жезва. Гьайиф къведай кар ам я хьи, лезги чӀала синонимрин кьадар, тек са нугъатрин гафарин куьмекдалди ваъ, къеце патан чӀаларай атай гафарин куьмекдалди вилик физва. И жуьре процессри чӀал мадни „кьацӀурзава“. Месела: „кечирмишун“ (азерб.) ~ „акъудун“ (лезг.), „алдатмишун“ (азерб.) ~ „алцурарун“ (лезг.), „еринда“ (азерб.) ~ „чкадал“ (лезг.), „къан“ (азерб.) ~ „иви“ (лезг.), „юмшагъ“ (азерб.) ~ „хъуьтуьл“ (лезг.), „герек“ (азерб.) ~ „лазим“ (араб.), „сечкияр“ (азерб.) ~ „кхягъунар“ (лезг.); пуд члендин жергеяр: „буйругъ“ (азерб.) ~ „эмир“ (араб.) ~ „приказ“ (урус.), „яратмишун“ (азерб.) ~ „туькӀуьрун“ (лезг.) ~ „теснифун“ (араб.); кьуд члендин жергеяр: „эл“ (азерб.) ~ „жемят“ (араб.) ~ „халкь“ (араб.) ~ „махлукь“ (араб.); вад члендин жергеяр: „истемишун“ (азерб.) ~ „тӀалабун“ (араб.) ~ „тавакъу авун“ (араб.) ~ „минет авун“ (лезг.) ~ „ялварун“ (азерб.) ва мсб.

Аквадай гьаларай, цӀуру тарихда (мумкин я, Алпандин девирдал аватун) эрмени ва лезги халкьдин кьадар-кьисмет сад хьана, нетижада лезги чӀала эрмени чIалай къачунвай гафарин ва гьакӀни морфологиядин такьатрин кьадар гзаф я. Мисал яз къачуртӀа, „къвал“ (бедендин пай), „эчӀел“, „син“, „тӀарих“, „мих“, „цӀиртӀ“, „пицI“ — эрмени чӀалай атанвайбур я. Лезги чӀала умуми алпандин гафарни дуьздал акъатнава. Амма и рекьяй алимри чи чӀалан лексика гьеле хъсандаказ чирна-жагъурнавач. Месела, мукIратI гаф эрмени чӀалал (эрм. մկրատ — мкрат), гуржи чӀалал (гурж. მაკრატელი — макратели) я. Малум тирвал, эрмени чӀални гуржи чIал, виликан Алпандихъ галаз са сергьятра авай ЧӀехи Армениядинни Ибериядин гьукуматрин чӀалар тир.

Тарихдин къене, муькуьбурув гекъигайла гъвечӀи, лезги халкь зурба халкьарин гъилик са шумудра акатзава. Алпан гьукумат чкӀайдалай кьулухъ, арабар къведалди, III виш йисалай VII виш йисал кьван лезги халкьар фарсарин (сасанидрин, скифрин, сефевидрин) нуфусдик акатзава. А девирда лезги чӀалаз, бинедин лезги гафар чуькьвена арадай акъудна, зурба кьадарда фарс ва юкьван девирдин фарс гафар акатзава. Идан кьилин себебар а девирда Дагъустандинни Ширвандин экономикадинни — культурадин мукьва алакъаяр ва ХIV — ХVI виш йисара Надир шагьан Кьибле Дагъустандиз дяведин финарни вигьинар тир.

Вири санлай къачурла хронологиядин къайдадал гьалтайла, лезги чӀала авай фарс гафар (иранизмаяр) гуьгъуьнин хилериз пай жезва:

Лезги чӀала аваз иранизмаяр гуьгъуьнин лексикадинни-темайрин групайриз пай жезва:

Исятда лезги чӀала, гьар юкъуз менфят къачузвай чӀехи метлеб авай 600-лай пара фарс гафар ава.

Алай чӀавуз араб чIалан лезги чӀалан лексикадиз арада масад авачир таъсир авач. ЯтӀани, лезгийринни азербайжанарин къуншивилин нетижада азербайжан чӀалай лезги чӀалак эхиримжи вахтарал кьван давам хьайи араб гафарин акатун фикирда такьун виже къведач. Идан нетижада, эхиримжидан куьмекдалди, азербайжан чӀала авай араб гафарин гзафни-гзаф пай лезги чӀала кьабулна, иллаки кьиблепатан лезгийрин нугъатри.

Араб гафарин тематикадин классификациядиз вил вегьейтӀа, араб чӀалан аквадай таъсир диндин, жемиятдинни-политикадин ва эдебдинни-марифатдин терминологияда, яни абстракт манайрин лексикадин сферада малум жезва.

Лезги чӀала авай арабизмар гуьгъуьнин лексикадинни-темайрин групайриз пай жезва:

Вахт алатдалай араб гафар лезги чӀалан рандадикай хкатна адан къайдайрив кьурвал дегиш жезва. Гьавиляй, лезги чӀала авай араб гафар бинедин араб гафарилай фонетикадинни-морфологиядин жигьетдай тафаватлу я. Месела: араб. гама → , араб. га’ида → , араб. гисма → 

Исятда лезги чӀала, гьар юкъуз менфят къачузвай чӀехи метлеб авай 900 кьван араб гафар ава.

Азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезгийрин чӀала авай азербайжан гафарин кьадар критик дережадив агакьзава. И тегьерда цӀудралди лезги хуьрер терг хьана азербайжан хуьрериз элкъвенва. Гьатта гила ахьтин хуьрерин жегьил эгьлийри чеб са мус ятӀа лезгияр тирди кьатӀузвач. Мисал яз, и тегьерда вири тат халкь саки тамамдаказ терг хьана.

Лезги чӀала авай туьркизмар тематикадин жигьетдай гуьгъуьнин групайриз пай жезва:

Глаголар, асул гьисабдалди, абурук -миш куьтягьун гилиг хьуналди кьабул жезвайди я.

Гьеле 1917 йисал кьван лезги чӀалак урус чIалан гафар акатзавай. Алай чӀавуз лезги чӀал урус чӀалан зурба, къуватлу таъсирдик ква. Лезги чӀалан лексикадин вири къатарин къенез гьахьнавай урус ва интернационал (инглис, француз ва маса) чӀаларин гафар гуьгъуьнин къатара иллаки бул къалурнава:

Винихъай чна лезги чӀала авай урус гафарин анжах тӀимил ва асул пай къалурнава. Лезги чӀалаз урус гафарин атун югъкъандавай къалин жезва.

Эхиримжи вахтара «ЧӀалан экология» лугьудай термин майдандиз акъатнава. Ихтилат са чӀала маса чӀаларин таъсир пара гьисс тавунвай чкайрикай физва. Анра гьар са чӀалаз хас тир бинедин гафар ва формаяр артух амукьзава. Чи чӀалакай рахайтӀа, гьахьтин «чӀалан экологиядин» жигьетдай михьи чкаяр яз, Кьурагь ва Хив райондик акатзавай лезги хуьрер къалуриз жеда. Месела, кьан чна Хив райондин хуьрер. Анрай патарал артух инсанар фидачир (чкадал кӀвалах авай, шахтар кардик квай) ва таъсирдай маса чӀаларни къваларив гвачир.

Са табасаранрихъ галаз алакъа авайтӀани, абурузни лезги чӀал хъсандиз чизвай, лезгийрив рахадайла, лезги чӀал кардик кутузвай. Гьавиляй а хуьрера литературадин чӀала гьат тавунвай гзаф дегь чӀаван мисалар гьалтзама.

ЦӀийи гафарин сиягь




#Article 41: Лезгийрин тарих (561 words)


Бязи авторри «лезги» гаф лацу чеб («лацар») хкудунал машгъул тайифайрихъ галаз алакъалу ийизва. А.-Къ. Бакиханова вичин «Гюлистан-Ирам» (Баку, 1926, 8-чин) лезгияр «лазрихъ» галаз алакъалу ийизва. В.Ф. Минорскийдин фикирдалди «лак», «лаг» гафар къадим дагъви чIаларалди «инсан» лагьай чIал я, «з» - иран чIалай атанвай ва вичи ери-бине къалурзавай суффикс я. Урус чIала ишлемишзавай «лезгин» гаф гьарфарин чкаяр дегиш хьанвай «лезг» ва гафунин эхир тир «ин» сад авуна арадал атанвайди я.

Лезги тарихдиз вил вегьейла, малум жезва хьи, чи чилерал датIана¬ чара халкьари гьужумар ийиз хьана. Лезги тайифайрин эсилар аник ва мадни дегь девирра Виликвай Азиядин са гзаф халкьарихъ галаз (шумеррихъ, къадим египетвийрихъ, месопотамвийрихъ, хатрихъ, хурритрихъ, вавилонвийрихъ, къадим грекрихъ ва мсб.) жуьреба-жуьре алакъайра хьана. И чилерал кьил хвейи халкьарихъ ва тайифайрихъ чIаларин, культурадин, адетрин мукьвавал авай. Къадим Шаркь патан тарихдай зурба пешекар И.М.Дьяконова абуруз “алородиядин халкьар” лугьун теклифзава. ЦIийи девир алукьдалди (куьрелди: ц1.д.а.) V-II агъзур лагьай йисара Ван, Урмия, Гелама вирерин сергьятра Урарту государство (пачагьлугъ) кIвачел акьалтна (гекъиг: Урарин тIул; Арарат дагъдин тIварни и тIварцIелай я). И пачагьлугъ 590-йисуз (ц1.д.а.) кIватайла урартрин саки 30 тайифа гилан Азербайжандин, регъпатан Гуржистандин, лефпатан Дагъустандин ва Куьрдинни Арасдин арадавай чилерал куьч хьана. А тайифайри цIийи чилерал ина виликдайни авай чпиз мукьва миллетрихъ галаз санал VI асирдин юкьварилай - V (ц1.д.а.) - асирра Алпан гьукумат арадал гъана. И тайифайрикай ванар ва асар тахминан V-IV асирра (ц1.д.а.) Каспи гьуьлуьн регъпатан къерехдиз куьч хьана, ина цIийи гьукумат кутуна 

Лакз – къенин Кьиблепатан Дагъустандин ччилера хьанай, VI-XIII виш ийсариз талукь лезгийрин юкьван виш ийисарин гьукуматдин туькIуьрун я. КIвенкIве, Лакз Алпандин (Къавкъаз Албаниядин) провинция тир, ва Алпан чкIайла гуьгъуьниз кьилди тир пачагьвилиз элкъвенай. Лакз пачагьвилин кьилин шегьерар кIвенкIве Билисан (Билистан), ахпани ЦIахур тир. Лакз пачагьвиликай гзаф малуматар. IX-X виш ийсариз талукь араб чешмейра жагъуриз жеда. Лакздин гьукуматдин чlал тарихдин чешмейра лакзан чlал къалурнава.

Гьиндистандиз басрух гун, цIийи уьлквеяр чапхунун патал Надир шагьдиз кIвенкIве Къавкъаз, иллаки Дагъустан муьтIуьгъариз кIанзавай. ТахьайтIа, адаз вичин ният кьилиз акъат тийидайди хъсандиз чизвай. ГьикI ятIани, Гьиндистан кьун патал гьазурвилер акур шагьди дагъвияр муьтIуьгъарун вичин стха Ибрагьим хандални Кахетиядин пачагь Теймуразал тапшурмишна. 1737-йисан эхирра кьиле фейи ягъ-ягъунра агъзурралди аскерар квадарай Ибрагьим ханди са гужуналди лезгияр Кахетиядай акъудна . Лезгияр цIийи кьилелай ягъунрив эгечIайла Ибрагьим хандиз чIехи харжар гана, абур гъилиз къачуз кIан хьана. Амма ихьтин кар мумкин тушиз акур ханди чIехи кьушун кIватIна дагъвийрал вегьена. Адан 38 агъзур аскердикай ибарат тир кьушундин хура Жар, Тала, Кьудал, ЧIинихъ, Билижар гьакIни Шекидин ва Къахдин маса лезги хуьрерин агьалияр кьегьалдаказ акъвазна. 1738-йисан 16-октябрдиз ЧIинихъ дагъдин дереда кьиле фейи къати женгера лезгийри Ибрагьим хан ва шагьдин машгьур сердерар яна кьена. Ирандин Къахда, Шекида ва Ширванда авай комендантар катна чпин уьлкведиз хъфена. Гъалибвал къазанмишай лезгийри Мегьамед бег Шеки ва Къах вилаятрин гьакимвиле тайинарна    .

Кьун къегьал халкь я, лезгияр! Гьикьван чӀав я куьне урус чапхунчийрин ивияр авадариз, хайи ватан паталди абурун аксина женг чӀугваз. Икьван гагьди ихьтин чӀехи дяве куьне са патахъайни куьмек авачиз, текдаказ кьиле тухвана. Гила, чир хьухь, зун ва вири Дагъустан куь куьмекчияр я. И гъуьлягъ (урусар) куь рикӀяй акъудна кӀанзава ва, чи душман чи чилерай чукурна кӀанзава.

Венгриядин алим ва сиягьатчи.

Дагълара кьадарсуз хперин суьруьяр хуьзвай, аранда чӀехи багълар кутазвай лезгияр. Къавкъаздин гзаф халкьарилай девлетлу я. Лезги лежберри цайи никӀер тӀебиатдин патай зарар хкӀун тавуртӀа, гьамиша бегьерлуди жеда. Зегьметдал гзафрикӀалай лезгияр гьа чпин кьилел даим жив алай Шалбуздагъ, Базардуьзи, Шагьдагъ хьиз такабурлу, жуьрэтлу, неинки мугьмандиз, гьакӀни вири маса халкьариз гьуьрмет ийиз алакьдай инсанар я. Лезгидин суфра хьиз, рикӀни ахъа я.




#Article 42: Лезгияр (2046 words)


Лезгияр (Лекьер) — Алпандин халкьарикай сад. Тарихдин къене Азербайжандин кеферпатан ва Дагъустандин кьиблепатан районра уьмуьр гьалзавай, Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я.

Дагъустанда лезгияр асул гьисабдалди Ахцегь, Дербент, Докъузпара, Кьурагь, Мегьарамдхуьруьн, СтӀал Сулейман, Хив ва са кьадар Рутул, Тарумовка, Хасавюрт ва Кизляр районра гегьенш хьанва.

Азербайжанда лезгийри Къуба, КцӀар, Хъачмаз, Кьвепеле, Исмаиллы, Огъуз, Къах, Агъдаш, Агъсу, Шамахи, Геокчай района ва чӀехи шегьерра (Баку, Сумгаит) уьмуьр гьалзава. Кьадардал гьалтайла Азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай халкь я.

Идалайни гъейри, лезгийрин диаспораяр Туьркменистан, Узбекистан, Украина, Къазахстан, Киргизия, Турция, Эстония ва маса уьлквейра ава.

Лезгияр, кеферпатан къавкъаздин чӀаларин хилен нах-дагъустан чIаларин группадин лезги чIаларик акатзавай лезги чIалал рахазва.

Адет тирвал лезгийри Дагъустандин кьибле пата ва Азербайжандин кефер пата уьмуьр гьалзава. Векилрин кьадардал гьалтайла, лезгияр Азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чкадал, Дагъустандани кьудлагьай чкадал ала.

Гьайиф къведай кар ам я хьи, тийижир кьван кьадарда лезги хзанар урусламиш ва я цӀаплашмиш хьана, чӀал квадарна ассимиляция хьанвайбур я. Идан асул себебар хуьрерай урус чӀалалди рахазвай шегьерриз жегьилрин куьч хьун я, месела Кьибле Дагъустандин лезги хуьрерай Дербент шегьердиз куьч хьана урусриз элкъвенвайбур. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай пара жезва. Абуру чпин хайи чӀал вучиз хиве такьуна чара чӀалал рахазватӀа гилани малум туш. Мумкин я, «кутӀал» лезги хуьруьнвийрин вилерал урус ва я азербайжан чIалар мадни «вилик фенвай» ва «модада авай» чӀалар я, амма лезги чIал «кьуьзуьбурун» ва «модада авачир» чӀал хьиз хьун я. Дагъустанда бязи «вилик фенвай» хуьрера гьатта рушар сад-садахъ галаз урус чӀалалди рахазва ва аквадай гьалара, абуруз лезги чӀалалди рахаз регъуьзва. Ахьтин хуьрера гадайрин арада лезги чӀаланни урус чӀалан акахьунал рахаз модада гьатна ва адетдин кардиз элкъвена. Месела: «Акъваз стха, афтобус набиратна чут-чут ама, исятда экъечӀда», «За вакай ожидатзвачир стха» ва икӀ маса. ЦӀап пата авай лезгийрин гьаларни усал я. Акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера, шегьерра уьмуьр гьалзавай лезгияр къвез-къвез гьатта хзандин къенени цӀап чӀалалди рахуниз элячӀзава. ЧӀалан къайгъуда садни акъваззавач, им чи чӀал ва халкь са кьадар вахтунилай терг жеда лагьай чӀал я.

Лезгияр кӀватиз ва са кьадарда авай районарни шегьерар:

Районра

Шегьерра

Районра

Шегьерра

Этнологиядинни антропологиядин РАН Институтдин ва Тарихдин, археологиядинни антропологиядин ДНЦ РАН Институтдин экспертрин фикирралди:

  Азербайжанда лезгийрин кьадар, сиягьра къалурнавай кьадардилай хейлин пара я (350 агъз. кьван кас). И зидвал арадал гъанвай себеб, Азербайжанда авай лезгийрин гзафбурун паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел «азербайжанви» кхьин я. Гзаф вахтара гьукуматди лезгийриз ам мажбур яз кхьиз тазвайди я.

Ethnologue: Languages of the World. Sixteenth Edition онлайн справочникди 2007 йисуз Азербайжада лезги чӀалалди рахазвай ксарин кьадар 364 агъзур кас тирди тестикьарзавай малуматар гъизва. АСШ-дин Юстициядин Министерсводи «Азербайжан: эрменийрин, урусрин, чувудрин ва муькуь тӀимил пай тир халкьарин статус» тӀвар алай 1993 йисан докладда, Азербайжанда 800 агъзурдилай пара лезгияр авай чӀал къалурзавай официал тушир малуматар авай тирди малумарзава. СССР чкӀайдилай кьулухъ кьве гьукуматрин арада саки юкьвалай пай хьана къакъатнавай лезги халкь са мус ятӀа Къавкъаздин чӀехи халкьарикай сад тирди шак алачиз я.

Вичи уьмуьр гьалзавай тарихдин чкайрилай гъейри, пара кьадардин лезги жемиятар Урусатдин саки вири регионра ава, гьина 2010 йисан малуматриз килигна абурун вири санлай кьадар 88 482 кас тир. АТГьД-дин уьлквейра (Туркмения, Узбекистан, Къазахстан, Украина) авай лезги диаспорайрин вири санлай кьадар 30 агъзурдав агакьзава. Са бязи лезги тешкилатри 1990 йисуз Турцияда 40 агъзурдав агакьна лезгийри уьмуьр гьалзавайди къалурзава, амма а лезгийрин гзафни-гзаф пай туьрквериз элкъвенвай лезги несилар я.

Гьеле 1891 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Дагъустандин вилаятдин Куьре округда 55 агъзур кьван лезгияр гьисабдиз къачунай. Амма 1897 йисуз кьиле тухвай Вириурусатдин садлагьай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрин нетижайрикай Дагъустандин вилаятда уьмуьр гьалзавай лезгийрин кьадардикай мадни дуьз малуматар къачунвай. Вучиз лагьайтӀа 1891 йисуз хьайи агьалияр сиягьдиз къачунра инсан гьи миллетдиз, этносдиз, халкьдиз талукь ятӀа суалар гузвачир ва а чӀавуз и гафариз чаз гила гузвай мана авачир.

Урусатдин империяда лезгияр секин хьанвай чилер:

Урусат Федерациядин миллетрин агьалийрин демографиядин ва социал-экономикадин характеристикайрин 2010 йисан малуматриз килигна:

Им виридалайни агъуз, яни пис тир лишан я. Папарин кьадардилай итимрин кьадар виниз тир халкьарикай виридалайни кӀвенкӀве авайбур эрменияр, азербайжанар ва лезгияр я.

Им юкьван гьаларин нетижаяр я. Аквадай гьаларай, 2002—2010 йисарин къене лезгийрин арада кьуьзуь эгьлийрин кьадар са жизви пара хьана, амма аялрин кьадар гзаф тӀимил хьана. Урусатдин халкьарикай, кьуьзуь эгьлийрин кьадар анжах пуд халкьарин арада агъуз хьанвай, ибур: аварар, даргияр ва осетинар тир. Виридалайни хъсан лишанар азербайжанари къалурзава, абурун арада 2010 йисуз вири агьалидикай кьуьзуь эгьлийрин кьадар 5,6 % туькӀуьрзавай.

Урусатдин муькуь халкьарив гекъигайла им хъсан лишанар я. Таблицадай аквазвайвал чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар итимрилай папарин арада пара гегьенш я. 2002—2010 йисарин арада Урусат Федерацияда чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар хкаж хьанвай, 2002 йисуз 3,6 % ва 7,6%-рилай 2010 йисуз 3,85 % ва 7,7%-рал кьван сад садав кьурвал. Пара кьадарда миллетрин арадай, итимрин арада чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар анжах украинрин, эрменийрин, азербайжанарин, белорусрин, лезгийрин ва ингушрин арада тӀимил хьанвай.

Им юкьван гьаларин лишан я. Вири миллетрин арада 1 аял ханвай папарин кьадар виридалайни пара урусрал къвезва (2010 йисуз 33 %). Кьве аял ханвай папарин кьадардай кӀвенкӀве аваз белорусар (46 %), украинар (44 %) ва мордва (40 %) физва. Пуд аял ханвай папарин юкьван гьисабдалди йисан кьадардин виридалайни хъсан лишанар чеченриз (42 %), ингушриз (41 %), аварриз (36 %), даргийриз (36 %), къумукьриз (33 %) ва лезгийриз (31 %) хас я. Амма къейд авуна кӀанда хьи, лезгийрин арада 2002 йисуз пуд аял ханвайбурун кьадардин процент 34,9 % тиртӀа, 2010 йисуз и лишан садлагьана гзаф агъуз хьана 30,5%-див агакьнай. Пуд аял ханвай папарин кьадардин виридалайни тӀимил процент авайбур — урусар я (11 %). Урусар уьлкведин тек сад миллет я хьи, нин аялар хунин юкьван лишан вириурусатдин аялар хунин нормадилай агъуз я. Гьавиляй абурун кьадар йисандивай миллионралди тӀимил жезва. Уьлкведа вири миллетрин арадай 1000 папари ханвай аялрин виридалайни вини дережадин ва хъсан юкьван лишанар ингушри (2257), чеченри (2196), даргийри (1975) ва аварри (1923) къалурзава.

Таблицадай аквазвайвал урусатдин лезгийрин арада лезги чӀал чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай тӀимил я. Им акьванни хъсан тушир лишан я. Хайи чӀал чир хьунин виридалайни агъуз тир лишанар белорусриз (24 %), украинриз (35 %) ва бурятриз (45 %) хас я. Урусрилай гъейри (99,9 %) хайи чӀал чир хьунини виридалайни хъсан лишанар квайбур чеченар (94 %), кабардинар (86 %) ва якутар (86 %) я. Чеченрин арада, гьатта хайи чӀал чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай виниз я. Ихьтин кьетӀенвал мад са халкьдизни хас туш.

Маса халкьарал гьалтайла, хайи чӀалан патахъай белорусрин ва украинрин гьалар виридалайни усалбур я. ГьакӀ, белорусрин 83%-ди ва украинрин 76%-ди хайи чӀал хьиз урус чӀал къейд авунай. Идан жигьетдай виридалайни хъсан лишанар мадни чеченри (99 %), ингушри (98 %), аварри (98 %), даргийри (98 %), лезгийри (95 %), осетинри (93 %) ва якутри (93 %) къалурнавай.

Урусатдин халкьарин арада, 1000 касдал къвезвай вини дережадин чирвилер авай ксарин кьадардал гьалтайла, муькуь халкьарив гекъигайла лезгияр 216 число гваз кӀвенкӀве аваз физвай миллетрин сиягьда ава. И сиягьда лидер тир халкь осетинар я — 299 кас. Сиягьда виридалайни агъа чка 113 кас гваз казахри кьунва. Къавкъаздин маса миллетрив гекъигайла, лезгияр виридалайни акьуллу халкьарикай сад тирди малум жезва. Дагъустандин халкьарин арадай виридалайни агъуз тир лишанар къалурнавай халкь — чеченар тир (118 кас).

Илимдин рекье лезгийрин этногенездин месела гьеле эхирдал кьван чирна са тамам нетижа акъуднавайди туш. Тарихдин улубрай малум жезва хьи, лезгияр Алпан гьукуматдин 26 тайифайрикай сад тир гелрин дуьз несилар я. Амма тарихдин къене маса чӀехи халкьарин (фарсарин, азербайжанарин, арабрин, эрменийрин) къати таъсирдик акатна кӀевиз ассимиляция хьанвайвиляй, лезгийри чпин тарихдин улу-бубаяр тир гелрихъ галаз мукьвавал саки тамамдаказ квадарна. Гьавиляй эхиримжи вахтара, чара-чара кирамри, тарихдин чешмейри лезгияр маса жуьреба-жуьре халкьарикай арадал атанвайдакай делилар гъизва. Революциядилай виликан чешмейри, лезги хилен халкьарин арадал атуниз талукь тир чара-чара малуматар ва делилар гъизва. «Тарихи Дербент-намэ» улубдин кирамри, лезгияр гуннрин тайифайрикай арадал атанвайди гьисабзавай. Азербайжанви тарихдар ва алим Бакиханова фикирзавай хьи, лезги Миграгъ ва яхул Къумух хуьрерин агьалияр, «хазарри гьукум гьалзавай чӀавуз иниз куьч хьана ацукьнавай славянар тир руссрин тайифайрин несилар я», ва «Табасарандин, Къуба уезддин рагъакӀидай патан, Самур ва Куьре округрин агьалийрин лап чӀехи пай — им иниз куьч хьана атанвай чӀехи халкьарихъ галаз акахьнавай бинедин дегь чӀаван халкьар я». 1858 йисуз А. Бержеди, лезгияр асулдай индусрилай арадал атанвайди лугьузвай версия гъанвай. И версия, дагъустандин халкьаринни кеферпатан Индостандин буриши халкьдин арада авай ухшарвилиз килигна бинеламиш хьанва. XX виш йисан сифте кьилера К. М. Курдова лезгийрин этногенез патахъай вичин фикир лагьанай: «лезгияр, семит халкьарин паталай, асул гьисабдалди чувудрин метисациядик акатнай».

Гьакъикъатда лезгийрин ва мукьва суван халкьарин арадал атунин диб, алимрин лингвистикадин, археологиядин, антропологиядин ва этнографиядин кӀвалахар гьисабдиз къачуна комплексдаказ килигна чирна кӀанзава. Малум тирвал, лезгияр нах-дагъустан чIаларин хзандин лезги чIаларин хилек акатзавай лезги чIалалди рахазва. Лингвистикадин алимрин фикиррив кьурвал, и чӀаларин хзандин векилар арадал атанвай асул диб сад тир ва абур Къавкъазда уьмуьр гьалзавай виридалайни дегь халкьар я. Идахъ галаз алакъалу яз, и халкьарин чӀалариз абур арадал атанвай са бинедин дегь чӀал авайди ва са кьадар вахтунилай и чӀалавай къакъатна са шумуд цӀийи чӀалар арадал атанвайди мумкин тирвиликай суал хцидаказ къарагъзава. Е. А. Бокарёва фикирзава хьи, ихьтин бинедин-чӀал чи э. в. III агъзур йис къведалди, энеолитдин девирда авай. Гьавиляй, Х. Х. Рамазанова ва А. Р. Шихсаидова тестикьарзава хьи, чи э. в. III агъзур йисуз умуми дагъустандин бинедин-чӀалавай лезги чӀаларин группа къакъатзава ва гуьгъуьнлай са шумуд чӀалариз пай жеза (агъул, лезги, хинелугъ ва мсб.).

Агъул, лезги ва табасаран чӀаларин мукьвавал гьисабдиз къачуна, З. К. Тарланова фикирзава хьи, бинедин лезги чӀалан са пай тир рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀал са тимил геж чкӀана рагъэкъечӀдай патан лезги чӀалариз апай хьанвай — ибур гилан лезги, табасаран ва агъул чӀалар я. Сводешан методологиядал бинеламиш хьана, алим ахьтин фикирдал къвезва хьи, рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀалан гуьгъуьнин чӀалариз пай хьунин процесс гьина ятӀани чи эрадин сергьятрал хьанвай, амма ада къейд авурвал: «и чӀаларин умуми фонддин гафар мадни дегьнедай хкягъайтӀа, сад къвезвай гафарин процент 35 % туькӀуьрда ва рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀалавай къакъатунин тарих чи э. в. I агъзур йисан юкьвариз фена акъатзава».

Гьеле фадлай вилик акъуднай, Кеферпатан къавкъаздин чIаларинни Виликпатан Азиядин дегь чӀаларин арада мукьвавилерни ухшарвилер авайди лугьузвай гипотезайриз гила бегьем тир тестикьардай делилар жагъурнава. ГьакӀ, И. Дьяконова ва С. Старостина хурритни-урартадин чIаларинни нах-дагъустандин чIаларин арада вишелай пара гафарин умуми дувулар дуьздал акъуднай. И карди, чи э. в. III агъзур йисуз сад-садавай къакъатна кьилдин чӀалар хьайи хуррит ва урарта чIаларин нах-дагъустандин чӀаларихъ галаз, иллаки лезги ва чечен чIаларихъ галаз мукьвавал шак квачиз тирди къалурзава.

Лезги милли тӀуьнар, дагъустандин муькуь халкьарин милли тӀуьнар хьиз, асул гьисабдалди набататрин, якӀун ва некӀедин магьсулрикай гьазурзавайди я. Анжах лезгийриз махсус тир хьран фу иллаки Азербайжандин чӀехи шегьерра машгьур хьанва. Хьран фалай гъейри виринриз тӀвар акъатнай лезги тӀуьнар: афарар, черекун ва цикӀен я. 2015 йисуз Италиядин тӀвар-ван авай «Sapori-Italia» журналдин чинра акъатай макъалада кхьенай хьи, хъчарин афарар дуьньядин виридалайни менфятлу тӀуьнрин сиягьдик акатнава. Афаррин тӀвар вири дуьньядиз чкӀайдалай кьулухъ, азербайжанари ам чпин милли тӀуьн тирди малумариз эгечӀнай. ГьакӀни, лезгийрин арада гегьеншдиз менфят къачузвай тӀуьнар: кьелечӀ хинкӀарар, дулма, якӀун шурпа, гьерен шишер, аш ва муькуь умуми Къавкъаздин тӀуьнар я. Сувун лезги хуьрера як кьурурунин адет вилик фенва. Вилик девирда холодильниках авачир лугьуз кьурай як чӀур тахьана яргъалди амукьдай. НекӀедин магьсулри лезгийрин уьмуьрда кьетӀен чка кьунва. НекӀедикай лезгийри ниси, гъери, мукаш ва муькуь тӀуьнар ийизва. Хъвадай затӀарикай виридалайни рикӀ алайбур: тӀач, тугъ, айран ва мсб я. Лезгийриз тайин мярекатриз талукь тӀуьнарни ава. Месела, гитӀ — цӀийи аял хьайила къуьлуьн магьсулрикай ийизвай хапӀа, иситӀа — шадвилин ва я инсан рагьметдиз фейила тешкилдай мярекатра, хешил ва мсб.

Лезгияр кеферпатан къавкъаздин чIаларин агъа хзандин нах-дагъустан чIаларин группадин лезги чIаларин хилек акатзавай лезги чIалал райхазва. Хайи чӀалалай гъейри кеферпатан лезгийриз урус чIал, кьиблепатанбурузни азербайжан чIалар чизва. Лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар 800 агъзур кьван кас я, им вири лезгийрин тахминан 88 % я. Пара кьадарда лезгийри чӀехи халкьарихъ галаз ассимиляция хьана чпин хайи чӀал ва лезгивал квадарнава. И процесс Кьулан вацIун кьве патани кьиле физва, амма иллаки кьибле пата авай лезгийрин арада гегьенш гьатнава. Пара кьадарда лезги хуьрер цӀаплашмиш хьана терг хьанва.

ЧӀал пуд чӀехи нугъатриз пай жезва, ибур: куьре, самур, къуба нугъатар я. Вичин нубатда и чӀехи нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва. Куьре нугъатдик гуьней, яркӀи ва кьурагь агъа нугъатар ва пара кьадарда хуьрерин рахунар акатзава; Самур нугъатдик — докъузпара нугъатни ахцегь нугъат ва хуьрерин рахунар акатзава; Къуба нугъатни хъимил нугъатдикайни кузун нугъатдикай ва чара-чара хуьрерин рахунрикай ибарат я. Литературадин чӀал гуьней нугъатдин бинедаллаз арадал гъанвайди я.

XX виш йис къведалди лезгийри «ажам» лугьудай араб кхьинрикай менфят къачузвай. Литературадин куьруь энциклопедиядив кьурвал, лезгийри араб, туьрк ва азербайжан чIаларалди кхьизвай, вучиз лагьайтӀа и чӀалар ва кхьинар грамматикадин чӀалар хьиз лезгийриз мектебра ва медресайра чирзавай. А чӀавуз лезги грамматика ва кхьинар гьеле арадал атанвачир. Араб гьарфаралди лезги чӀалалди кхьиз лезгийри XIX виш йисан кьведлагьай паюнай гатӀумнай, а чӀавуз Етим Эмин, СтIал Сулейман хьтин лезги зарийри лезги чӀалалди туькӀуьрнавай чӀалар араб гьарфаралди кхьиз эгечӀнай. Амма «аджам» алфавитдив лезги чӀала авай вири ванер къалуриз тежезвайвиляй, 1928 йисуз лезги чӀалаз сифте латин графикадалди, ахпани 1938 йисуз П. К. Услара лезгийриз кирилл графикадалди цӀийи алфавит туькӀуьрнай. И алфавитдикай чка къедалди менфят къачузва.




#Article 43: Лондон (189 words)


Лондон () — ЧIехибританиядинни Ирландиядин Садхьанвай Королвилин кьилинни виридалайни чIехи шегьер я. Ада ЧIехи Лондон лугьудай Англиядин регион арадал гъизва, ам вичел атайла 33 вич-вичи идара ийидай райондикай ибарат я.

Агьалийрин сан-гьисаб - 8,6 млн кас (2015 йис), чIехивилел гьалтайла Европадин кьведлагьай ва ЕврогалкIдин садлагьай шегьер я. «ЧIехи Лондон» лугьудай агломерация ва адалай гегьенш тир метрополитендин район туькIуьрзава. ЧIехибритания островдин кьиблединни рагъэкъечIдай пата, Лондондин бассейндин кьулувилел, Кефердин гьуьлуьн патав Темза вацIун сиве мукь (чка) кьунва.

ЧIехибританиядин кьилин сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я. Адал вири уьлкведин экономикадин вадай са пай Лондондал гьалтзава. Лап чIехи дережадин глобал шегьеррикай, кIвенкIве аваз фидай дуьньядин финансрин юкьварикай сад я.

Вестминстерни Сити лугьудай районри туькIуьрнавай шегьердин тарихдин юкь Викториядин девирдиз арадал атана. 1666-лагьай йисуз Лондон кьунвай цIаюнилай гуьгъуьниз амукьнавай кьери дараматрикай юкьван виш йисан Тавер къала къейд ийиз жеда.

Шегьердин вичин кьил римвийри Британиядиз гужуналди гьахьунилай кьулухъ са тIимил вахтунилай 43-лагьай йисуз бине кутур Лондиниум шегьердилай къачузва. I-III-лагьай виш йисара - римдин Британиядин, XI-XII-лагьай виш йисара - Англиядин, XVI-XX-лагьай виш йисарин арада - Британиядин империядин кьилин шегьер тир, 1707-лагьай йисалай инихъ - ЧIехибританиядин меркез язва. 1825-лагьай йисалай 1925-лагьай йисал кьван дуьньядин виридалай чIехи шегьер тир.




#Article 44: Луткун (313 words)


Луткун — () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Луткунрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. ЧIехивилел гьалтайла районда Ахцегьрилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала, Самур дугуна виридалайни дегь хуьрерикай сад я.

Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 2 км рагъакIидай пата, Самур вацIун чапла къерехдал ала.

Луткунрин мягьлеяр: Вини Къишлахар, Къарахан бубад мягьле, Лая мягьле, Перкьуь мягьле.

Хуьруьн мукьув гвай тIебиатдин сергьятар: Беджан ачI, Гирве, Зулун чIур, Кьилин булах, Мигьияр, Селиман булах, Югъ, Вакан пел, ЧIвехь кал, Усур кал, ЧIкар кал, Ахьмедан къчIуь, Чуьхвер багъ .

Душманрикай хуьзвай кьакьан къванцІин цлахъ галай цIуру хуьре, гьеле 800 йис вилик хуьруьнвийри садлагьай гьуьжре эцигнай, адалай виликни мискІин. Душманрин вигьинрикай, тIебиятдин барбатIвилер гъидай вакъиайрикай хуьр са шумудра кIунтIалай кьулу чкадиз ва аксина, кьулу чкадай кIунтIал куьч жезвай. Ахпа, ХIХ виш йисан эхирда луткунвияр са кьадар къулай уьмуьр гьалдай чкадихъ къекъведайла, кIунтIунин кIаниз куьч хьана ацукьнай.

Къе Луткун Ахцегь районда фад вилик физвай ва чIехи жезвай хуьрерикай сад я. 1928 йисуз эрмени устIаррихъ галаз санал эцигнавай мектеб, инай акъатнавай зарийрин, чIехи алимрин ва вичин кар чидай ксарин чад хьанва. Ватандин ЧIехи Дяве береда, маса совет халкьар хьиз луткунвиярни Ватан паталай женг тухваз кIвачел къарагънай. Инлай 150 кас дяведиз ракъурнай, абурун чIехи пай ана чан эцигнай ва хуьруьз 58 кас элкъвена хтанай . Кьенай кьегьалар рикIел хуьн патал хуьре хуьруьн администрациядин дараматдин вилик гуьмбет эцигнава.

Йисариз килигна Луткунрин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Тарихдал гьалтайла Луткунвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Кавхаяр, ЧIулавар, Палканар, Тихтихар, Джефарар, Чхаяр, Валдукьар, Свухар, КьеркьетІар .

Хуьруьнвийрин асул кIвалахар лежбервал ва малдарвал я. Луткунвияр Самур нугъатрин группадик акатзавай ахцегь нугъатдал рахазва.

Алай чIавуз хуьре юкьван мектеб, Культурадин кIвал, улубхана, начагьхана ва регъв кардик ква. 360 кас гьакьдай цIийи мектеб эцигун планра ава . 

Хуьруьн экономикадин диб туькIуьрзавайди бахчахъанвал ва малдарвал я. 2008 йисуз хуьруьн майишатра 1297 карч алай чIехи малар, 3880 лапагар, 150 гектар багъар ва 170 сал гьисабнай .




#Article 45: Магьачкъала (1254 words)


Махачкала (, , , , , , ) — Дагъустан Республикадин кьилин шегьер, агьалидин кьадардал гьалтайла Кеферпатан Къавкъаздин регионда пудлагьай чкадал ала, Кеферпатан Къавкъаз Федерал округдин виридалайни чӀехи шегьер я. Магьачкъла шегьердин округдин администрациядин юкь я.

Магьачкъаладин агломерациядик шегьердин округда авай хуьрер, посёлокар ва Каспийск шегьер акатзава. Магьачкъала агломерациядин агьалидин кьадар тахминан 1 миллион кас я.

Шегьердин сифте тӀвар Петровское тир, ам 1844 йисуз урусрин женгинин кӀеле хьиз кутунай. 1857 йисуз кӀеледиз шегьердин статус ганай ва тӀвар Петровск-Порт эцигнай, вучиз лагьайтӀа сиверай сивериз атай кьисадив кьурвал 1722 йисуз Урусатдин Империя фарсарин винел дяведалди фидайла и чкадал I Пётрдин лагерь алай.

Дагъустандин вахтуналди гьаким тир Тарковский Нух-бекан къарардалди, «Имам Шамил кьегьалан тӀвар сувавийрин рикӀера даим амукьуй лугьуз» 1918 йисан 15 ноябрьда шегьердин тӀвар Шамил-Къала-диз дегишарнай.

Са бязи дагъустандин халкьарин лексиконда Магьачкъала шегьердин кьведлагьай тӀвар тир Анжи-Къала ава. И гафуни къумукь чIалал «Инжидин Къеле», дарги чIалални «Чепедин Къеле» манаяр гуза.

Къавкъаздин чилер кьун патал Урусатдин Империяди Кеферпатан Къавкъаздихъ галаз къати дявеяр тухузвай береда, 1844 йисуз «Анжи-Арка» синел I Петрдин тӀвар кьунвай Петровское кӀеле-шегьер эцигнай. 1870 йисуз инал тӀебии тушир портни гавань туькӀуьрнай, шегьерни Порт-Петровск хьанай.

XX виш йисалай кьил кутуна шегьер зарб камаралди абад жез эгечӀнай. «Ростов-на-Дону — Баку» ракьун рехъ чӀугунай, и рекьелди поездар Порт-Петровск шегьердизни гьерекат ийизвай. 1897 йисуз шегьердин агьалидин кьадар кьудра гзаф хьанай ва 9 753-див агакьнай. 1900 йисуз, шегьердин виридалайни чӀехи тир ва акционеррин ахъа жемиятдиз талукь тир «Каспийская мануфактура» чар гьасилунин фабрикадин эцигунар акьалтӀарнай. Совет береда и фабрика III Интернационалдин тӀварунихъ галай. 1914 йисуз ина чӀулав нафтӀадикай нафтӀадин продуктар (мес. бензин, керосин ва мсб.) хкуддай гъвечӀи завод эцигнай. 24 агъзурдав агакьна агьалидиз ва гьакӀни экономикадин метлебдиз килигна Порт-Петровск шегьер Дагъустандин маса шегьеррин арадай садлагьай чкадал акъатнай. Амма Дагъустан вилаятдин администрациядин юкь яз гьеле Темир-Хан-Шура (гилан Буйнакск) шегьер амукьнай. 1915 йисуз, и кьве шегьерар гилигзавай «Порт-Петровск — Темир-Хан-Шура» ракьун рехъ чӀугунай. А чӀавуз шегьерда вирини — вири кьуд куьче авай: Барятинская (гилан Буйнакскийдин к.); Привольная (гилан Даниялован к.); Соборная (гилан Манташеван к.) ва Инженерная (гилан Р. Гьамзатован к.). Шегьердин юкьван пата авай куьчеяр вацӀун кварквацӀ къванерив тунвай ва нафтӀадин фанусралди экуь жезвай. Ина, къванцикай ва яру кирпичдикай эцигнай кӀвалера чиновникар, офицерар, кешишар ва гьакӀ, девлет авай ксари уьмуьр ийизвай. Кьилин куьче тир Барятинская куьчедал 25 чка гьакьарзавай «Гуниб» мугьманхана, кинотеатр «Прогресс», са шумуд туьквенар ва са аптека алай. Гила Магьачкъала шегьерда Госбанк (Центробанк РФ) алай чкадал вилик карвансарай акъвазнай. Амай кесиб куьчейра зулуз экъечӀиз тежер кьар, гатуз — зегьем, ветӀер, ва рукадин гъиляй жемятдин ял атӀанвай. Шегьердин юкьвайтӀуз кьацӀай яд ва шегьердин зир-зибилар гьуьлуьз тухузвай хвал физвай. Шегьерда вирини-вири 3 агъзур ктаб хуьзвай са ктабхана авай, амма алкогольдин хъвадайбур маса гузвай цӀудралди чкаяр авай. Шегьер цив таъмин тушир ва жемятди чпиз яд чамчахра гъизвай.

Ватандин ЧIехи Дяведин йисара 4 магьачкъалавидиз Советрин Союздин Кьегьал тӀвар ганай. Дяведилай кьулухъ йисара шегьерда чӀехи дегишвилер хьанай. 1969 йисуз Магьачкъалада кьуд Вини Чирвилерин Идараяр (ВУЗ) авай: Дагъустандин Гьукуматдин Университет, хуьруьн майишатдин институт (гилан Дагъустандин Гьукуматдин хуьруьн майишатдин академия), медицинадин институт (гилан Дагъустандин Гьукуматдин медицинадин академия) ва педагогикадин институт (гилан Дагъустандин Гьукуматдин педагогикадин университет), 51 умуми чирвилерин мектебар, вири санал 1,4 миллион ктабд фонд авай цӀудралди ктабханаяр, 20-лай пара кинотетрар авай. М. Гьажиеван тӀварунихъ галай заводар, машинар акъуддай заводар (гилан «Авиаагрегат»), «Сепараторов», «Дагэлектромаш», алатар акъуддай заводар, «Стекловолокно», радио алатар акъуддай заводар — «Эльтав», III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат ва мсб. хьтин кеспиятдин объектар кардик квай.

СССР-дин чукӀун, «Перестройка», экономикадин реформаяр ва базардин майшатдин системадал элячӀун себеб яз, асул гьисабдалди гьамиша Дяведин-Кеспиятдин комплексдин заказар кьлиз акъудунал алахънавай Магьачкъаладин кеспят лап усал гьалдиз атанай. Гьасилат агъуз хьунин яргъи девир 1990-й йисарин къене давам жезвай. Гьа береда 3800 кас кӀвалахдив таъминарзавай «Стекловолокно» заводда гила 500 кас кӀвалахзава. «Эльтав» завод, алатар акъуддай завод, радио алатар акъуддай завод, «Дагэлектромаш» завод, III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат кӀев хьанай ва абур алай чилер дараматар эцигуниз вуганай. Маса кеспиятринни эхир ихьтин хьанай.

Эхиримжи цӀуд йисан къене шегьер пара дегиш хьана. Шегьердин бюджет зарб камаралди гзаф жез эгечӀнай. Месела, шегьердин бюджетдиз къвезвай налогрин такьатар 1997 йисан 226 млн рубльдилай — 2005 йисуз 1100 млн рубльдал кьван хкаж хьана.

Вири Урусатда гьар йисуз кьиле тухузвай «Урусатдин виридалайни абад шегьер» конкурсда Магьачкъала 2001 йисуз 3-й чка, 2002 йисуз — 2-й чка, 2003 йисуз — 1-й чка, 2012 йисузни 3-й чка кьунай.

Эхиримжи йисара Магьачкъалада рекьерин, шегьердиз гьахьунин магистралрин, шегьердин тарихдин патан цӀийика хъувун патахъай зурба кӀвалахар кьиле фенай. Аллеяяр, бульвар, гуьлуьн кьер, кьулан ва университетдин майданар цӀийика хъувунай, Ак-Гёль вирин къерехда аялрин аттракционар галай цӀийи парк туькӀуьрнай. 2002 йисуз 514 метр яргъивал авай цӀийи рекьелай элячӀдай рехъ туькӀуьрна кардик вуганай.

Къе Магьачкъала Кеферпатан Къавкъаздин ва са тӀварцӀин федерал округдин культурадин, экономикадин ва илимдин виридалайни чӀехи юкьварикай сад я.

Ина Урусатдин Илимрин Академиядин Дагъустандин центр ва 20 кьван илимдинни-чирна-жагъурунрин институтар ава.

Магьачкъалада 62 умуми чирвилерин мектебар ава, абурукай 11 гимназиядиз, колледжриз ва лицейриз элкъуьрна. 5 вини дережадин чирвилерин идара кардик ква, абурукай Дагъустандин Гьукуматдин Университет Кеферпатан Къавкъазда виридалайни чӀехиди я. 12 вини дережадин чирвилерин идарайрин филиалар, 10-лай пара аспирантураяр, 23 гьукуматдиз талукь тушир вини чирвилерин идараяр ва филиалар, 29 кьулан дережадин пешедин мектебар кӀвалахзава.

Шегьерда алай аямдин тӀалабунриз жаваб гузвай 4 кинотеатр ава. 3 республикадин метлеб авай ктабханаяр: милли ктабхана, А. С. Пушкинан тӀварунихъ галай жегьилрин ктабхана, аялрин ктабхана ва 15 филиалар авай шегьердин ктабхана кардик ква. 20-лай пара телерадиопрограммаяр, 7 малуматрин агентствояр кардик ква, 30 журналар ва 12 шегьердин газетар чапдай акъатзава.

Къвезмай аямда шегьер туриствилин юкь хьиз вилик тухудай планар ава, виридалайни зурба масштабдин планрикай сад Магьачкъаладин къвалаг курортдин «Лазурный берег» шегьер эцигун я.

Шегьер Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал, Тарки-Тау сувунни Каспи гьуьлуьн юкьва авай шуькӀуь аран зулал ала. Алатай чӀавуз и чкадиз «Дагъустандин дегьлиз» лугьузвай.

ШегьердайтӀуз Талгинка ва Тарнаир вацӀар авахьзава. Шегьер кефер патай кьибле патаз Октябрь революциядин тIварунихъ галай каналди кьве кӀарзава.
Шегьердин къене авай вирер: Вузовское, Ак-Гёль, Грязевое.

Шегьердин климат юкьван гьалдин чими континентал я. Гатуз чими жезва, гатуз юкьван гьисабдалди вацран температура + 23,6 °C, йикъан къене максимум чимивал + 36 — 38 °C градусдив агакьзава. Кьуьд пара хъуьтӀуьл я. ХъуьтӀуьн береда юкьван гьисабдалди йикъан температура + 1,7 °C, йифиз нулдилай агъуз жезва. Йисан къене юкьван гьисабдалди 410—450 мм къвалар къвазва, гьавадин гекъигай ламувал 70 % (хъуьтӀуьз 80 %), июль ва август варцара 50 % тешкилзава. Адет тирвал 150 югъ давам жезвай гатун береда алахьай йикъарин кьадар максимумдив агакьзава.

Магьачкъала Кеферпатан Къавкъаздин Федерал округда виридалайни пара агьалияр авай ва Урусатдин фад чӀехи жезвай шегьеррин сиягьда кӀвенкӀве аваз физвай шегьеррикай сад я.

Йисариз килигна Магьачкъала шегьердин агьалийрин динамика:

Магьачкъала гзафмиллетрин шегьер я. Ина Дагъустанда уьмуьр ийизвай саки миллетрин векилар ава.

Шегьерда гьардаз чпин хайи чӀал авай чара-чара халкьари уьмуьр ийизва. Гьавиляй жемиятдин къене чара-чара миллетрин векилри сад-садахъ галаз рахуна урус чIалакай менфят къучузвайди я. Урус чӀалан метлеб чӀехи тирвиляй ам магьачкъалавийрин гьар йикъан уьмуьрдиз гзаф дегьнедиз гьахьна. Ва нагьакьан кар ам я хьи, хайи чӀал рикӀелай алудна хзандин къене урус чӀалал рахуниз элячӀнавай хзанрин кьадар йисандавай пара жезва. Жегьил несилрин арада и процесс лап къати физва.

Магьачкъаладин агьалидин чӀехи пай (90 %) суни-мусурманар я. Шегьердин кьилин мискӀин тир Юкьван Жуьмя МискӀин имам Шамилан проспекдал ала.

Орджоникидзедин куьчедал Магьачкъаладин епархиядиз талукь тир Пак Марьямдин кьилин клиса ава.

Ермошкинан куьчедал чувудрин синагога ава.

ГьакӀни Магьачкъалада иридлагьай йикъан адвентистрин клиса ава.

Шегьер пуд райондиз пай хьанва:

Гьавадин рекьер

Кьведра Советрин Кьегьалдин тӀваруниз лайих хьанвай дагъустанви машгьур лётчик Амет-Хан Султанан тӀварунихъ галай Магьачкъала шегьердин «Уйташ» аэропортди дуьньяда ва Урусатдин къене рейсар кьиле тухузва.

Ракьун рекьер

Кеферпатан-Къавкъаздин ракьун рекьерал Магьачкъаладин кьве станция ава: Махачкала II — Порт ва Махачкала I — Сортировочная.

ВокзалдайтӀуз кьиле физвай маршрутар:

Шегьеррин арада физвай маршрутар:

Магьачкъала сагъардай санаторияр авай туризмдин чӀехи юкьварикай сад я. Чими гьавадиз ва кутугай геомагнитизмдин дережадиз килигна шегьердин къваларив пара кьадарда гъвечӀи ва чӀехи санаторияр ва сагърунин центрар ава.




#Article 46: Марс (120 words)


Марс — кьуд лагьай планета Ракъинин системада. Ракъинхъай ва ирид лагьай еке виляй планета Ракъинин системада; планетадин заланвал 10,7 % залан виликай Ччилин. Чилиз виридалайни мукьва планета я. Чилиз виридалайни пара ухшар авай планетайрикай я. Адан диаметр 6800 км я. Чилелай ирид сефер гъвечӀи я.

Марсдиз кьве тӀебии галайди (спутник) ава — Фобосни Деймос (грек чӀалай — «кичӀевал» ва «зегьле ракъурдай кичӀевал» лугьудай гафар язва, ибур Аресан кьве гададин тӀварар я, абуру чпин бубадихъ галаз санал дявеяр тухузвай тир). Абурун кьадар акьван екеди туш (Фобос — 26,8×22,4×18,4 км, Деймос — 15×12,2×10,4 км), гьакӀни абурун кӀалуб чӀуруди я.

Марсдин вичин юлдашрик Фобосни Деймос ква. Абур кьведни америкави астроном Асаф Холла 1877 йисуз ахъайнавай. Фобосахъни Деймосахъ чӀуру жуьре авайди я. Са фикирдай, абур Марсдин чӀугвунин къуватди мукьвуг гъанвай астероидар я.




#Article 47: Ярагъ Мегьамед (266 words)


Мегьамед Эфенди, Ярагъ Мегьамед (1771 йисуз Вини Ярагъ хуьре дидедиз хьана — 1838 йисуз Гуниб райондин Согратль хуьре рагьметдиз фена) — Кеферпатан Къавкъазда суни мезгьебдин муьридизм рекьин бине кутур кас, вири Дагъустандинни Чечнядин имамрин муаллим, чIехи философ, лезгийрин, гьакIни Дагъустандин маса халкьарин азадвал патал ара датIана женг чIугур кас. Накшбанди тIарикъатдин муршид. Къази Мегьамед ва Имам Шамилан муаллим. Къавкъаздин халкьар пак дяве тир «Гъазаватдиз» сифте яз эверайди Мегьамед Ярагъви тир.

Мегьамед Эфенди 1771 йисуз Куьре округдин Гуьне наибвилин Вини Ярагъ хуьре, лезги алимдин хзанда дидедиз хьанай. 

Мегьамед Эфендидин паб Айшат Ахцегьви Магьарам Эфендидин руш тир. Абуруз пуд аял авай: Гьажи-Исмаил, Исхак ва руш Гьафисат. Гуьгъунлай, Гьафисат имам Къази Мегьамедаз фенай. 

Мегьамед Ярагъви 1838 йисуз аваррин Согратль хуьре рагьметдиз фенвай. Адан сур къе пIир я.

Диндин сифтегьан чирвилер ада хайи хуьруьн медресада къачунвай. Гуьгъуьнлай ам Согратль ва Аракани хуьрера авай чIехи алимрин шакIуртвилик квай. Адан муаллимар, а чIавуз гзаф машгьур тир, Сейид Хъачмазви, Сейид Шиназви, Гьасан Кудатливи ва Ахцегьви Магьарам Эфенди тир. КIелунар акьалтIайдалай кьулухъ, Мегьамед Ярагъви вичин хайи хуьруьз элкъвена чкадин медресада араб чIалан, теологиядин, логикадин ва риторикадин тарсар гуз эгечIнай. Гуьгъуьнлай Дагъустандинни Чечнядин имамар хьайи Къази-Мегьамед ва Шейгь Шамил,  Бухарадай тир Хас-Мегьамед ва Къази-Къумухви Жамалдин — Мегьамед Эфендидин шакIуртар тир.

Мегьамед Эфендидин ва адан терефдаррин кьилин къаст — Урусатдин Империядихъ галаз женг чIугун паталди вири Къавкъаздин халкьар сад авун тир. Ада тухузвай сиясатди вири Къавкъаздиз ва гьакIни къеце патаз чIехи таъсир ганвай.

Мегьамед Эфенди, 1910 йисуз М. Мавраеван типографияда чапдай акъатай «Асарал ас-Ярагъи» ктабдин кирам тир. Ктабда Мегьамед Эфендиди вичин уьмуьрдикай ва диндин рекьикай кхьенвай. Идалайни гъейри, ктабда муькуь шейгьриз кхьей чарарин кьатIар, поэмаяр гьалтзава.




#Article 48: Мегьарамдхуьруьн район (144 words)


Мегьарамдхуьруьн район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Мегьарамдхуьр хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин лап кьибле пата ала. Кефер патай СтIал Сулейман, Кьурагь ва Дербент районрихъ галаз, рагъакIидай патай Докъузпара ва Ахцегь районрихъ галаз, кьибле патайни Азербайжан Республикадихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечIдай патай район Каспи гьуьлуьн ятари чуьхуьзва.

Райондин лап рагъакIидай патан чилер Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин сувари кьунва, рагъэкъечIдай падни тамари.

Райондин чилерин майдан — 654,6 км² я.

Кьилдин администрациядин тек хьиз Мегьарамдхуьруьн район 1943 йисуз арадал атанвай. 1960 йисуз Мегьарамдхуьруьн район Кьасумхуьруьн райондихъ гилигнай, 1965 йисуз чара хьанвай . 2010 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Храхуба ва Урьянуба лезги хуьрер ва абурун эгьлияр Азербайжандин Хъачмаз райондиз маса хганай .

Йисариз килигна Мегьарамдхуьруьн райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик 22 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 33 хуьр акатзава .

Мегьарамдхуьруьн райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);




#Article 49: Миграгъ Къемер (101 words)


Миграгъ Къемер — тахминан XV виш йисан сифте кьилера Миграгъ хуьре уьмуьр авур лезги шаир. Ашукьрин манийрай чаз малум тирвал, Миграгъ Къемер «Мазан» («ашукь») лакӀаб алаз тӏвар акъатнай шаир тир. Миграгъ Къемер девлетлу, тӀвар-ван авай хзанда дидедиз хьана. Адан диде Къарабагъдин эрмени, бубани Миграгъви лезги тир. Къемераз араб чIалалди вичин вахтунин виниз тир дережадин чирвилер къачудай мумкинвал хьана. Ада вичи туькӀуьрай эсерар араб гьарфаралди кхьидай ва бубадин чуьнгуьрдихъ галаз вичин юлдаш рушар кӀватӀ хьанвай чкайра, межлисра, мелера лугьудай. Ада туькӀуьрай эсерар сиверай-сивериз физ, кӀел-кхьин чидай ксари чпин кӀватӀалра кхьиз, лезги халкьдин арада чкӀана, иллаки мазанрин сиве-меце гьатна. Абурукай са кьадарбур чавни агакьнава.




#Article 50: Миграгъ Мардали (140 words)


Миграгъ Мардали (1820 – 1927) — лезги шаир. Миграгърин хуьре Асваран хзанда дидедиз хьана. Ада, вири вичин яргъи уьмьурда дерзичивал ийиз, хизан хвена. Самур ва Куьре дерейра, Къуба пата Мардали тефей хуьр бажагьат жагъин. Гзаф йисар ада шаир Кесиб Абдуллагь хайи хуьр тир Манкъулида акъудна. Мардали савадлу, дуьньядикай хабардар, рикӀ михьи, анихъ галай инсандикай хабар кьадай кас тир. Вичин рикӀ тӀар ва я шад авур, вичиз таъсир авур крарикай ада чӀалар туькӀуьрдай. Жемятдиз уста Мардалидин чӀалар бегенмиш тир, вучиз лагьайтӀа адани, Етим Эмина, Ахцегь Гьажиди, Малла Нуриди ва маса лезги шаирри хьиз, зегьметчи инсандин дерди гьалдикай, гьа аямдин татугайвилерикай кхьизвай.

Уста Мардалиди вичин чӀалар жуьреба-жуьре месэлайриз бахшзава. Абурун арада мугьуббатдин, яшайишдин, насигьатдин ва сатирадин эсерарни гьалтзава. Уьмьурлух вичин зегьметдал яшамиш хьайи ва халкьдиз къуллугъ авур уста Мардали 1927-йисуз кечмиш хьана. Шаирдин чав агакьай эсерри революциядлай виликан лезги литература мадни девлетлу ийизва.




#Article 51: Мирикина (111 words)


Мирикина, ва икlа йифен маймун, ва икlа пудцlаралай дурукул () — жуьре некхвазайбур хзандин винел гьяркьуьнер алай маймунрин. 

Джендекдин йаргъивал 24-37 см, тумун йаргъивал 30-40 см. Бедендин заланвал 0,6—1 кг. Чlехи пай бедендин ва тумунин ранг муьрхъуь-рагъул, чъин ва гардан экуьди. Вилер гзаф эке йа, амма йифин уьмуьр тхузвай виляй.
Бицlи элкъёнай кьил, бицlи йапар; ахъайнавай кlеник нер хлер, къакъуднавай гзаф шкlуь цлал, масса амерекан маймунралай; бицlи кlирер, тик акъвазнавай атlунин сарар, йалхьанвай джендек, хътуьл сар алай, йаргъи кьулух кlвачер; галкlнин тижезвай тум. 

Незва тарцин бегьер ва пешер, пепейар, нуькlрен какаяр, нуькlвер ва кьуркьу лифрёл.

Йашамиш ва гъуьрчез, бицlи мехелрал. Йашамиш тарцин хъалхъамра жезва. Дишида йиса са шараг хазва. Кlенин америкадин тамара гьалтзва.




#Article 52: Москва (1261 words)


Москва — Урусатди Федерациядин кьилин шегьер, федерациядин мана-метлеб авай шегьер, Юкьван федерал округдин административ юкь, Москва вилаятдин юкь, амма адак акатзавач. Агьалийрин кьадардал гьалтайла Урусатдин виридалайни чӀехи шегьерни субъект — 12 108 257 (2014). Европада виридалайни чӀехи шегьер я (тамамвилелди Европада алай шегьеррикай), дуьньяда виридалайни чӀехи шегьеррин цӀудак акатзава. Москвадин шегьердин агломерациядин юкь я.

Москвадин чӀехи князвилин, Урусатдин пачагьвилин, Урусатдин Империядин (1728-1730-лагьай йисаррин къене), Советрин Урусатдин, ССРГ-дин тарихдин кьилин шегьер я. Кьегьал шегьер тӀвар хьузва. Москвада Урусатдин Федерациядин федерал гьуькуьмвилин органар; (Конституциядин суд квачиз); чара уьлквейрин посольствояр, чӀехи пай урусатдин коммерциядин тешкилатринни жемят садхьунрин штаб-квартираяр ала. Шегьерда чкадин вичи-вичи ийидай идарайрин система тешкил хьана.

Москва тӀвар алай вацӀал, РагъэкъечӀдайпатан Европадин кьулувилел, Волгани Ока вацӀарин арада ала. Федерациядин субъект яз Москвани Калуга вилаятрихъ галаз сергьятра ава.

Москва — Урусатдин чӀехи мана-метлеб авай туриствилин юкь я: Москвадин Кремль, Яру майдан, Новодевичий монастырь, Церковь Вознесения в Коломенском ЮНЕСКОдин Виридуьньядин ирсинин сиягьдик акатзава. ГьакӀни Москва чӀехи мана-метлеб авай транспортдин тӀвал я. Шегьердин игьтияжриз къуллугъ ийизва — 5 аэропортди, 9 ракьун рекьин вокзалди, 3 вацӀун портди (Атлантикни Кеферпатан МуркIарин океанрин бассейнрик акатзавай гьуьлерихъ галаз вацӀун алакъаяр ава). 1935-лагьай йисалай инихъ Москвада метрополитенди кӀвалахзава.

Москвади Урусатдин Европадин паюнин юкьван пата, Окани Волгъа вацӀарин арада, Смоленск-Москвадин кьакьанчил (рагъакӀидай пата), Москва вацӀунни Окадин кьулувал (рагъэкъечӀдай пата) ва Мещерадин агъачил (кьиблединни рагъэкъечӀдай пата) сад-садахъ агакьнавай чкада мукь кьунвайди я. 2012-лагьай йисуз шегьердин сергьятар дегиш хьайидайлай кьулухъ шегьердин чилин кьадар 2550 км² я. Абурун пуд паюникай са пай (870 км²) тупӀалдин автомагистралдин къене ава (МТАР), амай 1691,5 км² — адан къеце пата.

Гьуьлуьн дережадилай виниз тир юкьван гьалдин кьакьанвал 156 м я. Виридалайни кьакьан тир мукь — 255 м, ам Теплостанская кьакьанчилел алайди я, виридалайни аскӀан тир мукь — Беседрин муьгъерин патав, Москва вацӀ шегьердай экъечӀзавай мукьа (гьуьлуьн дережадилай виниз и мукьан кьакьанвал — 114,2 м я). Пара зурар авай чилер квачиз, МТАР-дин къене Москва кефердин патай кьибле патаз 38 километрдал яргъи хьанва, МТАР-дин къеце пата — 51,7 километрдал, рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз 39,7 км.

Шегьерди Москва вацӀун кьве къерехда мукь кьунвайди я, адан юкьван тир авахьуна. И вацӀалай гъейри, шегьердин чиляй тӀуз са шумуд цӀуд вацӀ авахьзава (Москвадин агъавацӀар), абурукай ири тир ибур я: Сходня, Химка, Пресня, Неглинная, Яуза ва Нищенка (чапла патан агъавацӀар), а также Сетун, Котловка ва Городня (эрчӀи патан агъавацӀар). Пара бицӀи вацӀар (Неглинная, Пресня ва мсб.) шегьердин къене коллекторра аваз авахьзава. Москвада пара маса ятаргнарни ава: 400-далай виниз гьурни са шумуд вир.

Москва пудлагьай сятинин чӀулуна авайди я (UTC+3). Москвада ишлемишзавай чӀав халкьарин арада авай стандартралди москвадин чӀав хьиз къалурзавайди я (MSK). 2014-лагьай йисан 26-лагьай баскӀумдалай гатӀумна гьакӀни Москвадин юкьварра юкьван гьалдин астрономиядин нисини 12:30-диз жедайди я.

Москвадин климат — юкьван гьалдин континентал я, сезондалай-сезондиз лап дегиш жедай. Кьуьд (0 °C-далай агъуз юкьван гьалдин югъни-йифен температура авай девир) юкьван гьисабдалди цӀехуьл вацран кьведлагьай цӀуд-йикъалай (10-лагьай цӀехуьл) ибне вацран кьведлагьай цӀуд-йикъал кьван (20-лагьай ибне) жедайди я. Йикъан температура гургутӀдалай виниз тир къалунив 5-лагьай ибнедиз хкведайди я. Календардин хъуьтӀуьн девирдин къене кӀеви къай авай (−20 °C-дал кьван, кьериз −25..−30 °C-дал кьван авай йифен температура) яргъал чӀугун тавур (3-5 югъ) девирар малум жезвайди я. АкӀ ятӀани фундукӀ вацрааз ва гьер вацран сифтедиз мукьвал-мукьвал чимивал жедайди я, температура −5..−10 °C-далай 0 °C-дал кьван яни адалай виниз агакьдайди я, бязи чӀавуз +5..+10 °C-ни жедайди я.

ВДНХ метеостанциядин малуматралди (1981—2010-лагьай йисаррин арада), йисан виридалайни мекьи варз эхен (адан юкьван гьалдин температура −6,7 °C) я. ЭлячӀунин сезонар лап куьруьбур я. Бязи чӀавуз нава вацран сифте паюниз саки гатун температураяр къейдзава, гьа са чӀавуз тӀул вацран эхирдиз — кьамуг вацран сифте паюниз мекьер ахлукьзава.

Гад (+20 °C-далай виниз йикъан температура авай ва +15 °C-далай виниз юкьван гьалдин югъни-йифен температура авай девир) тӀул вацран пудлагьай цӀуд-йикъалай (23-лагьай тӀул) пахун вацран эхирдалди (29-лагьай пахун) жедайди я. Мукьвал-мукьвал йикъан температура +30 °C-далай виниз жедайди я (гатун сезондин къене юкьван гьисабдалди 6-8 юкъуз жедайди я, 2010-лагьай йисуз — 1,5 вацран къене. Эхиримжи 30 йисан къене температура +35 °C-дал кьван 18 сеферда агакьна, абурукай 16 — 2010-лагьай йисуз). Виридалайни чими варз чиле я, 1981-2010-лагьай йисаррин арада адан юкьван гьисабдин температура +19,2 °C тир).

Йисан къене Москвадани адак ккӀанвай чилера 600—800 мм атмосферадин къвалар къвазавайди, абурукай чӀехи пай гатун периоддал гьалтзавайди я. Къаваларин дережа лап чӀехи диапозондин къене дегиш жезвайди я: абурун чӀехи кьадар (месэла, 2008-лагьай йисан чиледиз — 180 мм къвана) ва я тӀимил кьадар (месэла, 2010-лагьай йисан чиледиз — анжах 13 мм къвана) мумкин я. Экуьнин йикъан яргъивал 7 сят 00 декьикьадалай (21-лагьай фундукӀдиз) 17 сят 34 декьикьадал кьван юзазвайди я. Горизонтдин дережадилай виниз ракъинин максимум тир кьакьанвал 11°-далай (21-лагьай фундукӀдиз) 58°-дал кьван (21-лагьай кьамугдиз) юзазавайди я.

Ракъини цӀапрап гунин юкьван гьисабдин кьадар — 1731 сят я (2001—2010-лагьай йисаррин арада юкьван гьисабдалди 1900-далай виниз сят тир).

Москвада чилин циферни марфадин тӀурфанар пара жедай вакъиа я. Са вахтара Москвада адет тушир тӀебиатдин вакъиаяр жедайди я, месэла, ихьтинбур: тӀурфанар, кӀеви юргъар, гужлу алчудардай гарар. 1998-лагьай йисан кьамуг вацран 20-лагьай йикъалай 21-лагьай юкъуз элячӀзавай йифиз Москвадал адан вири тархдин къене виридалайни гужлу тӀурфан атан аватна.

Москвадик 12 округар, 125 районар ва 21 хуьрер акатзава.

Москва — уьлкведин виридалайни чӀехи улакьдин тӀвал я. Шегьер ракьун рекьеринни федерал автомагистралрин «чилин» лап юкьвани юкьва ава. 2013-лагьай йисуз пассажирар тухунин къимет эцигунин кьадар 11,5 млрд кас тир. Шегьердин къене пара жемятдин улакьдин жуьрер вилик фенвайбур я, 1935-лагьай йисалай инихъ метрополитенди кӀвалахзава; жемятдин улакьди вири пассажирар тухудай кьадардикай 76 % ийизва.

Москвадин территорияда халкьарин арада авай Внуково ва Остафьево аэропортри мукь кьунвайди я. ГьакIни шегьердин агьалийри ва мугьманри Москва вилаятдин территорияда мукь кьунвай Домодедово, Чкаловский, Шереметьево халкьарин арада авай аэропортрин къуллугъар ишлемишзавайди я.

Аэропортив автоулакьдалалди агакьиз жедайди я, гьакIни экспрессрикай менфят къачуна, абур ракьун рекьин вокзалрай экъечIзавайди я: Киевскийдай — Внуково аэропортунал кьван, Белорусскийдай — Шереметьево аэропортунал кьван ва Павелецкийдай — Домодедово аэропортунал кьван.

Шегьерда аэровокзалди кIвалахзавай тир, амма с XXI-лагьай виш йис эгечIдайлай кьулухъ ада, гьакъикъатда яз, вичин асул везифа квадарна: адан дараматар алишверишдин мукьар патал арендадиз вугана. 2009-лагьай йисан гьалдиз килигна, аэровокзалдин дараматда анжах ракьун рекьин ва авиациядин билетар маса гузвай кассайри кIвалахзавайди я.

Статистикадив кьурвал, Москвада 3,5 миллиондилай пара велосипедист ава. ГьакӀ ятӀани садлагьай велосипедрин рехъ кьилин шегьерда анжах 2011-лагьай йисуз арадал атана. 2013-лагьай йисуз велотрассайрин яргъивал 100 километрдал кьван агакьна, пара километрар авай маршрутар кваз, мисал патал, Барклаян тIварунихъ галай куьчедилай гатӀумна «Фили» паркдай тӀуз «Крылатское» метродин станциядал кьван (8 км); «Музеон» паркдилай «Парк Победы» комплексдал кьван (16 км). Гатун чӀавуз велосипедар кирида вугудай станцийри кӀвалахзава, абурун кӀвалах «Банк Москвыди» туькӀуьрзава. ГьакӀни пара кьилдин кирида вугудай къуллугърини кӀвалахзава.

Москва - дуьньядин ири илимдин юкьварий сад я. Ина пара илимдинни ахтармишдай институтар ава, абуру кIвалахзавай хилер ибур я: хвехинин энергетика, микроэлектроника, космонавтика ва мсб.

Садлагьай илимдин ахтармишунар Москвада 1755-лагьай йисалай гатIумна тухуз эгечIна. XIX-лагьай виш йисуз университдив Урусатдин тарих, медицина, физика, урус чIал ва маса илимар чирдай илимдин кIапIалар арадал акъатиз эгечIна.

XX-лагьай виш йисуз Москвада кьилдин хилерин илимрин идарайрин чил туькIуьриз эгечIна. Москва ВиригалкIдин минерал хам-малдин институт (1904), Жуковский тIварунихъ галай Юкьван аэрогидродинамикадин институт (ЮАГИ) (1918), Карпован тIварунихъ галай физикадинни химиядин институт (1918), Л.Я. Карпован тIварунихъ  галай химиядин институт (1921), Москвадин алакъадинни информатикадин техникадин университет (1921), Курчатован тIварунихъ галай атомдин энергиядин институт (1943), Теориядинни экспериментдин физикадин институт (1945) ва мсб арадал акъатна.

Шурайрин чIавуз Москвада академиядин чил кIватI жез гатIумна. ТуькIуьрнавай ва Москвадиз акъуднавай академиядин идараяр ибур я: Ленинан тIварунихъ галай ВиригалкIдин хуьруьн майишатдин академия (1929), ССРГ-дин илимрин академия — ССРГ-дин ИА-дин Президиум (Ленинграддай иниз 1934-лагьай йисуз акъудна), ССРГ-дин Медицинадин илимрин академия (1944), УШФСР-дин Педагогикадин илимрин академия (1943).

Москва Урусатдин чІехи метлеб авай маарифдин юкьваррикай сад я. Уьлкведин садлагьай кьакьан дережадин маарифдин идара - Славянни-грекни-латин академия - туькІуьрунилай гатІумна шегьерда лап пара чирвилер гудай объектар кІватI хьана. Шувалованни Ломоносован инициативадиз килигна, 1755-лагьай йисуз Урусатдин виридалайни цІуруни тІвар-ван авай тир Москвадин университетдин бине кутуна.

Москвада 400 кьван библиотека ава, абурун арада Урусатдин виридалайни цІуру жемятдин библиотека (Москвадин гьукуматдин университетдин Илимдин библиотека) ва уьлкведин виридалайни ири ктабар хуьдай мукь (Урусатдин гьукуматдин (Ленинан) библиотека) ава.




#Article 53: Нью-Йорк (152 words)


Нью-Йорк () — АСШ-дин виридалайни чӀехи шегьер я, дуьньядин виридалайни чӀехи агромерациядикай садак акатзава. Шегьердин агьалийрин сан-гьисаб — 8 363 710 кас (2010); агломерациядин — 23,9 млн кас (2010) я. Шегьер Атлантик океандин къерехал, Нью-Йорк штатдин рагъэкъечӀдай пата ала. XVII-лагьай виш йисан сифте кьиле шегьер голландиядин колонистри диб эцигнава. 1664-лагьай йисал кьван адаз ЦIийи Амстердам лугьузвай тир.

Нью-Йорк 5 райондикай (боро) — Бронкс, Бруклин, Куинс, Манхэттен, Статен-Айленд — ибарат я. Асул тир килигуниз лайих авай чкаяр Манхэттен борода ава. Абурукай: тарихдин цавчухварар (Эмпайр-стейт-билдинг, Крайслер-билдинг), Рокфеллер юкь, Вулворт-билдинг, художестводин Метрополитен-музей, Метрополитен-опера, Соломон Гуггенхайман музей (живопись), Америкадин тIебии тарихдин музей (динозаврин скелетарни планетарий), кьиса тир «Челси» отель, СМТ-дин штаб-квартира, Гарлем.

Нью-Йорк — дуьньядин лап чӀехи мана-метлеб авай финансрин, сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я.

Нью-Йорк 5 борояр () акатзава.

Гьар йисуз Нью-Йоркда (пахун вацран эхирда - мара вацран сифте кьиле) Теннисдай АСШ-рин ахъа чемпионат тухузава, им ЧIехи Шлемдин турнирар (теннис)|теннисдай ЧIехи Шлемдин сериядин кьуд турниррикай эхиримжиди я..

Нью-Йоркдин стхавилин шегьерар:

Формалиствилин «юлдаш-шегьер»:




#Article 54: Цифраяр (130 words)


Нумраяр система гьарфарин («буквы») нумраяр кхьин паталди («слов») (числовые знаки). Гаф «нумра» килиг тавуна къалурда цlуд ихьтин («алфибдин») знакар: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9.

Ава мадни гзаф жуьре («алфибар»):

римские нумраяр (I V X L C D M)
цlуругудрин жуьре (0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F)
маярин нумраяр (от 0 до 19)

A — стандартные европейские, B — арабские, C — восточно-арабские, D — деванагари, E — бенгальские, F — гурмукхи, G — гуджарати, H — ория, I — тамильские, J — телугу, K — каннада, L — малаяли, M — тайские, N — лаосские, O — тибетские, Р — бирман, Q — кхмер, R — монгол, S — лимбу, T — new tai lue




#Article 55: Пакистан (229 words)


Пакиста́н (  — «михьибурун чил»,   ни ), тӀвар яргъидаз — Исла́мвилин Халкьдин Республика Пакиста́н ( Ислами́ Джумхури́йе Пакиста́н, ) — Азияда гьукумат. Пакистан 1947 йисуз, Британиядин Индиядин майдан пайюнин нетижада арадал атана.

Кьибле патай Аравиядин гьуьлуьн ятари кьунва, Ирандихъ кьиблени-рагъакӀидай патай, Афгъанистандихъ кефер ва кеферни-рагъакӀидай патай, Китайдихъ кеферни-рагъэкьечӀдай патай ва Гьиндиядихъ рагъэкьечӀдай патай са сергьятра ава. Сергьятрин вири санлай яргъивал: Индия — 2912 км, Афгъанистан — 2430 км, Иран — 909 км, Китай — 523 км.

Пакистан — агьалийрин кьадардал гьалтайла дуьньяда ругуд лагьай чкада ава, мусурманар гзаф кьадарда авай (180 млн кьван кас), Индонезиядилай кьулухъ кьвед лагьай гьукумат я.

Ч.э.в. III—II агъзур йисар вилик Пакистан, инсаниятдин виридлай дегь Хараппа цивилизациядин юкь тир. Ч.э.в. I агъзур йисара Пакистандин чилериз арияр кьуч хьана ацукьнай. Ч.э. I—III виш йисара ина чӀехи къуват авай Кушан Империя арадал атанвай, буддизм гегьеншардай садлагьай къул.

Ч.э. VIII виш йисарлай гьукуматдин къене ислам дин гегьенш жез эгечӀнай. Виш йисан юкьвара ина, кьилел Газневидарни Гуридар аваз, чӀехи мусурман гьукуматар арадал акъатиз хьанвай.

XIX виш йисуз Пакистандин чилер англиядин кьушунрин паталай кьуна Британиядин Гьиндиядик кутунвай.

Мусурман гьукуматдиз бине эцигун паталай женг тухузвай ругьани лидер зари, Мусурман Лигадин кьил, сепаритиствилин гьерекатдин лидеррин организациядин кьил Икбал тир. Садлагьай сеферда 1930 йисуз, ада мусурман гьукумат туькӀуьриз теклифнавайди гьа Икбал тир, и гьукуматдиз Пенжаб, Синд, Кеферни-РагъакӀидай сергьятдин провинция ва Белужистан акатнавай.

Виридалайни регьятдиз гъавурда гьатдай спортдин жуьреяр: поло, крикет, векьин хоккей. Пакистандин векьин хоккей хкянавайди — пуд сеферда Олимпиядин чемпион (1960, 1968 ва 1984-й йисан).




#Article 56: Париж (620 words)


Париж (, ) — Франциядин кьилин шегьер. 12 миллиондилай пара ксар ава. Гьукуматдин культурадинни экономикадин юкьв я, кефер-рагъэкъечӀдай патай авай. париж Иль-де-Франсдик квайди я, Сена вацӀун къерехрал. Дуьньядин культурадин юкьварикай сад я.

Париждин округар:

(a) — Вири статистика

Париж, ч.э.в.III виш йисан юкьва эцигнавайди тир, кельтрин Лютеция тӀвар алай хуьруькай. А хуьр кельтрин халкь паризиярринди тир, вични къенин Сите тӀвар алай островдал авай. Лютециядин тӀвар сифте сефер Юлий Цезарьди кьунвай. Къенин Париждин тӀвар гьа халкьдикай атанвайди я. Римвийриз а хуьр къачуз кӀанзвай, са сефер гьалтни авуна адал. Ахпа, 52-й йисуз ч.э.в. абур мад гьалтна Лютециядал. Паризийри чпин хуьр кана вири муьгъвер цкӀирна. Римжувари абуруз туна гьа остров, чпини Сена вацӀун члахъ патал цӀийи шегьер эцигна. Ана абуру термаяр эцигна, форум, амфитеатр. Рим империяда шегьердихъ еке къуват авачир.

II Филипп Августан чӀавауз шегьердин хуьнвал кӀиви авунвай: 1190-й йисуз Сенадин эрчӀи пата шегьердин цлар эцигнавай, 1210-й йисуз — эрчӀи пата. Гьа чӀавуз Париждилай рагъакӀидай патахъ Лувр къала эцигнавай.

Садлагьай сеферда Париждин гербдин тІвар XII виш йисуз кьуна, 1358 йисуз Карл королди тестикьарна. Къалхандин кІаник авай яру чуьлда гимишдин лепейрал алаз физавай елкен алай гимишдин гимидин суьрет чІугуна, вини авай вилида - къизилдин лилияр.

Вад минара авай къизилдин таж кьилел алай къалхан зейтунд ва мегъуьн ттарарин хилери элкъуьрна кьуна, абурун бинейра XIX виш йисуз тестикьарнавай латин чІалал кхьей «Ам галтадзава, амма ада цин кІаник ягъзавач» лугьудай девиз алай гимишдин лента храна.

Лентадин кІаник пуд орден ава: Дяведин хаш, Гьуьрмет авай легиондин орден ва Хиласвилин орден. Франциядин гьуьлуьн къерехда авай шегьеррин гербрал гегьеншдаказ чкІанвай гимиди Париж вацІун порт хьиз арадал акъатун къалурзава; къизилдин лилияр Капетингрин династиядин эмблемадиз талукьзава, гьа чІавуз шегьер Франциядин меркез хьана.

Париждин пайдах вич язва кьве вертикал тир вилини яру рангар авай зулукай ибарат тир квадрат тир парча, рангар XIV виш йисалай гатIумна кIвалахарзава. Париждин мэриядин логотип вич язва вилини яру ранг авай горизонтал тир зул, адан эрчIи къерехдив гим ала, вили фондал лацудал кхьей Париждин мэрия лишан ала.

XIX-лагьай виш йисан къене ва Садлагьай дуьньядин дяве акьалтIдалди Париждин агьалийрин сан-гьисаб чIехи хъижезвай тир, тарихдин вини кьилив 1921-лагьай йисуз агакьна - 2,9 млн кас. И кьадар Кьведлагьай дуьньядин дяве акьалтIдалди амукьзавай тир, амма 1950-лагьай йисарилай гатIумна садлагьана тIимил хъижез эгечIна. 1999-лагьай йисуз агьалийрин сан-гьисаб 2,2 миллиондал кьван агакьна. 2000-лагьай йисарриз агьалийрин кьадар чIехи хъхьана, ам парани-пара аялар хунин кьадар чIехи хъхьунин нетижада хьана. Жегьилрин чIехи пай малум жезва (пенсионерар кьилин шегьердай провинциядиз ва уьлкведин юкьван патариз куьч хьунин нетижада).

СМТ-дин малуматрив кьурвал, 2011-лагьай йисуз Париждин агломерациядин агьалийрин сан-гьисаб 10,62 млн кас тир. Евростатдин малуматриз килигна, 2003-2006-лагьай йисарин арада Париждин урбан зонадин (larger urban zone) агьалийрин сан-гьисаб 11 532 409 кас тир.

Антик чIавара ва Юкьван виш йисарра пара кьадардин дявейрин, эпидемийрин ва массайрин гишинвилин гъиляй пара вахтара агьалийрин сан-гьисаб садлагьана тIимил хъижезвай тир. Мисал патал, холерадин эпидемия хьайи вахтунда 1832-лагьай йисуз 20 агъзур кьван кас кьена. 

Агъашегьерра абур гегьенш хъхьунин нетижада - 1921-лагьай йисуз 4,85 млн кас яшамизавай тир, 2006-лагьай йисуз - 11,6 млн кас. Парижда лап пара (шегьердин вири агьалийрикай 51,5%) паб тагъанвайбуру (гъуьлуьз тефейбуру) уьмуьр гьалзава - адетдин париждин хзан 1,88 касдикай ибарат я. Аялар хунин вири жем коэффициент 1,64 я - париждин хзанрикай чIехи паюниз тек са аял ава. 2004-лагьай йисуз аялар хунин коэффициент 14,8, кьиникьин коэффициент - 6,6 тир. АкI хьайила, агьалийрин тIебии артух хьун +8,1, умуми артух хьун +2,1 я.

Вири агьалийрикай 80% христианар я, 75%-ди чеб католикар яз гьисабзава, абурукай чIехи пай латин адетдин католикар, сабур - эрменринни византиядин адетрин терефдарар я. Мусурманар 11, 18, 19 ва 20 лугьудай округ кIватI хьана. 5-лагьай округда чка кьунвай Париждин мискIинди 1926-лагьай йисалай гатIумна кIвалахзава. Вири санлай Парижда 94 католикрин жемят, абурулай гъейри 15 православиедин клиса, 21 синагога (Парижда 220 000 чувуд яшамишзава), 2 мискIин (гзаф пай 50 000 суьнни-мусурмандин патал) ва Гижон куьчедал чка кьунвай Эрменрин апостолрин клиса ава.




#Article 57: Ражаб Амирханов (106 words)


Ражаб Амирханов — садлагьай лезги публицист ва шаир-гьикаятчи.

Ражаб Амирханова 1912–1914-йисара Петербургда акъатзавай «Дагъустандин ярар» ва «Мусурманрин газет» газетриз са жерге макъалаяр («Чи зайифвал», «Илим», «Шаирдин кьиникь», «Дагъустанвидин къейдер» ва мсб.) акъудна. И газетрин хсуси мухбир яз, Р. Амирханова лезги халкьдин ва Бакудин фялейрин четин гьалдикай ахъадаказ кхьена, зегьметчи халкьдиз кӀелун-кхьин чируниз ва девлетлуйрин пацукай азад хьуниз эвер гана. «Заз азадвал ва кӀел-кхьин виридалайни багьа я», — малумарна мухбирди вичин са макъалада.

Р. Амирханова лезги литературада садлагьай гьикая — «ШакӀуртдин чар» кхьена, ам 1912 йисуз урус чӀалал «Дагъустандин ярар» газетдиз акъудна.
Ражаб Амирханова лезги публицистикадин ва гьикаятдин бине кутуна. Ам 1914 йисуз залан азардик рагьметдиз фена, хайи Ахцегьа кучукнава.




#Article 58: Рига (107 words)


Рига () — Латвиядин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер я. Прибалтикадин гьукуматрин виридалайни чIехи шегьер я. Агьалияр -  701 185 кас я (2014). Латвиядин экономикадин, сиясатдинни медениятдин юкь я. Шегьер Даугава вацIун кьве къерехал, вацI Ригадин заливдиз акахьзавай чкадилай яргъа тушир чкадал ала. 1201-лагьай йисуз диб эцигна.

Пара чIаван къене Рига ганзадин шегьер тир. Ина чара-чара стилрикай акатзавай дараматар - цIуру шегьердин юкьван виш йисарин архитектурадилай модерндални алай чIаван архитектурадал кьван - мукьвал ала. Рига Урусатдин Империяда виридалайни чIехи портрикай, зурба мана-метлеб авай промышленностьдин, коммерциядинни медениятдин юкьварикай сад тир. Рига шегьердин тарихдин юкь ЮНЕСКОдин Виридуьньядин ирсинин сиягьдиз кутунва. 2014-лагьай йисуз Рига Европадин медениятдин кьилин шегьер хьиз гьисабиз гатIумна.




#Article 59: Урусат (2217 words)


Урусат (), Урусатдин Федерация (), куьрелди УФ () — РагъэкъечӀдайпатан Европада ва Кеферпатан Азияда алай дуьньядин виридалайни чӀехи гьукумат. 2015 йисан малуматриз килигна агьалидин кьадар 143 657 134 — 146 200 000 кас я. Чилин майдан — 17 098 246 — 17 125 187 км² я. Майдандин чӀехивилиз килигна дуьньяда садлагьай чкадал ва агьалидин кьадардиз килигна кӀуьдлагьай чкадал ала.

Урусатдин виридалай чӀехи ва кьилин шегьер Москва я. Гьукуматдин чӀал — урус чӀал я.

Урусат — федератив тегьердин акахьай республика я. Гьукуматдин кьил — президент я. Кьилиз акъудунин везифаяр Урусатдин Гьукуматди кьиле тухузва. Векилвилинни къанунар акъуддай орган — Урусатдин Парламент — Федерациядин Совет я, ам Гьукуматдин Думадикай ва Федерациядин Советдикай ибарат я. 2012 йисан 7-лагьай тӀулдиз Владимир Путин Урусатдин Президентдин къуллугъдал ацукьна. 2020-лагьай йисан 16 январдиз Михаил Мишустин Урусатдин Гьукуматдин председательвилин везифадал атанай.

Урусат Федерациядик 85 субъект ква. Абурукай 46 — вилаят, 22 — республика, 9 — край, 3 — федерациядин метлеб авай шегьер, 4 — автономиядин округ, 1 — автономиядин вилаят хьтин субъектар я.

Урусат вири санлай 18 уьлкведихъ галаз са сергьятра ава. Им дуьньяда виридалайни чӀехи кьадар я. Къураматда Урусат Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Белоруссия, Украина, Абхазия, Грузия, Кьиблепатан Осетия, Азербайджан, Казахстан, Китай, Монголия, Корея хьтин уьлквейрихъ галаз са сергьятра ава. Япониядихъни АСШ-дихъ галаз Урусатдин гьуьлуьн сергьятар ава.

Урусат гзаф миллетрин ва динрин уьлкве тирвиляй этнокультурадин чӀехи жуьреба-жуьревилив девлетлу я. Агьалидин чӀехи пайди (75 %) чеб православие мезгьебдиз талукьарзава. Гьавиляй, православ эгьлидин кьадардиз килигна Урусат дуьньяда кӀвенкӀве ава.

Вири дуьньядин Банкди гайи малуматрив кьурвал, 2014 йисуз Урусатдин къенепатан вири бегьер (КъВБ) 3,745 трлн доллар тир (им са касдал къвезвай 25 636 доллар я). Кардик квай пулунин тек — урусатдин рубль я.

Урусат дуьньяда кӀвенкӀве аваз физвай космосдин уьлквейрикай сад я. Вичик ядердин яракьар гвай уьлкве яз, алай заманадин дуьньяда чӀехи нуфус авай зурба гьукумат гьисабзавайди я.

Урусат шумудни са тешкилатрик ква.

Грек чӀалалди «Росия» (грек. Ρωσία) тӀвар кьунвай сифте гъиливкхьинар X виш йисарин кьулариз талукь я. И тӀвар Византиядин император Константин Багрянородныйди кхьей «Мярекатрикай» ва «Империя идара авуникай» гъиливкхьинра Русь уьлкведин тӀвар грек чӀалалди къалурнавай. Кирилл гьарфаралди и гаф сифте яз 1387 йисуз кардик кутунай. XV—XVI виш йисарин къене урусрин ватан тир Москвадин князьвал алай чилериз грек чӀалан таъсирдалди дегиш хьанай «Росия» лугьузвай.

Конституциядалди тайин хьанвай Урусатдин чилерин майдан 17 125 407 км² я. Ам дуьньяда виридалайни чӀехи уьлкве я. Урусат тамамдаказ Чилин кеферпатан паюнал, Евразия материкдал ала. Ада Европадин майдандин 3 млн км² ва Азиядин майдандин 14 млн км² кьунва. Урусатдин чилерин 45 % тамарал къвезва. Уьлкве Лас ва Кеферпатан МуркӀарин океанрин ва гьакӀни Балтик, ЧӀулав, Азов, Каспи гьуьлерин ятари кьунва. Гьавиляй дуьньяда виридалайни яргъи кьер (37 653 км) Урусатдиз ава. Уьлкведин юкьва авай Урал сувари Урусат Европа ва Азия патариз пайзава. РагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз Урусатдин яргъавал 10 000 км, кефер патай кьибле патаз авай яргъавал 4 000 км я.

Са сергьятрал алай уьлквейрин кьадардиз килигна Урусатди дуьньяда садлагьай чка кьазва. Къураматда Урусат агъадихъ галай уьлквейрихъ галаз са сергьятра ава: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Беларусия, Украина, Гуржистан, Азербайжан, Къазахстан, Монголия, Китай, Кореядин Халкьдинни-Демократиядин Республика. Американи Япониядихъ галаз Урусатдиз гьуьлуьн сергьятар ава.

Урусатдин чилерин 70 % — дилай пара пай аранрал ва кьулу чилерал къвезва. Уьлкведин рагъакӀидай пад гегьенш РагъэкъечӀдай-Европадин кьулувилин сергьятрин къене ала. Кефеп патай кьибле патаз экӀя хьанвай Урал сувари РагъэкъечӀдай-Европадин кьулувални РагъакӀидай-Сибирдин аран чара ийизва.

Уьлкведин кьибле ва рагъэкъечӀдай патариз сувун рельеф хас я. Европадин лап кьибледа Къавкъаздин Кьилин ЦӀиргъер яргъи жезва. Ина Урусатдин виридалайни кьакьан чка тир Эльбрус сув хкаж хьанва. Адан кӀукӀун кьакьанвал 5642 метр туькӀуьрзава. Сибирдин кьибледа Алтай сувар, РагъакӀидай ва РагъэкъечӀдай Саянар, Становдин сувар ва муькуь сувун системаяр экӀя хьанва. Сибирдин кефер патара ва «Яргъал РагъэкъечӀдай» пата аскӀан суварин системайри винизвал ийизва.

Лап рагъэкъечӀдай пата авай Камчатка зур-остров ва Курил островар вулканрин зонаяр я. Ина 200-лай пара вулканар гьисабнавайди я, абурукай 50 гилани кардик квайбур я. Камчатка зур-островдал Ключевская Сопка тӀвар алай Евразиядин виридалайни кьакьан вулкан ава, адан кьакьанвал 4750 м я.

Урусат — дуьньядин цив бул тир кьадарда таъмин хьанвай уьлквейрикай сад я. Уьлкведиз дуьньядин масштабра зурба тир кьадарда хъвадай цин игьтиятар ава. Винел патан ятари уьлкведин майдандин 12 % кьунва, гьа ятарин 84 % пай Урал суварилай рагъэкъечӀдай пата алай чилерал къвезва. Уьлкведин кеспиятдин рекьера яд пара харжавайди я. Хъвадай цин виридалайни чӀехи гьамбарханайрикай сад уьлкведин рагъэкъечӀдай пата алай, дуьньяда виридалайни дегьне тир Байкал вир я. Адан майдан 31 700 км² я. Дуьньяда виридалайни михьи яд авай цин гьамбарханайрикай сад я. Адан кӀане авай къванер гьатта 30 метр дегьнедай акваз жеда. Байкалдиз халкьдин арада — Урусатдин гевгьер лугьуда.

Уьлкве жуьреба-жуьре менфят авай мяденрив девлетлу я. Ина федерациядин саки вири регионра нафтӀадин ва тӀебиатдин газдин мяденар дуьздал акъуднавайди я. Иллаки газ Ямал-Ненец автономиядин округда пара ава. Уьлкведин чилерин 70 % пара пай лежбервилиз виже текъведай чилер я. Идан себебар къати кьуьд ва чилер яргъалди цӀурун тавуна муркӀади кьун я. Урусатда хуьруьн майишатдин крар кьиле тухуз жедай бере вирини-вири 2-3 варз давам жезва. Мисал паталди, Европадани АСШ-да лежбервилин бере 8-9 варз давам жезва. ГьакӀ ятӀани Дуьньядин цан цуниз виже къведай чилерин 9 % ва чӀулав накьварин 50 % Урусатдал къвезва.

Урусат Баренц, Карадин, Лаптевар, РагъэкъечӀдай патан-Сибирдин, Чукоткадин, Беринг, Охотадин, Япон, ЧӀулав, Азов, Балтикадин гьуьлерин ятари кьунва.

Урусата авай вирер: Каспий гьуьл (дуьньяда виридалай чӀехи вир, ам учӀуди я, а вирен патаг алай чилел Урусатдин виридалай агъана авай чка ава −28м), Байкал (дуьньяда авай виридалай дерин вир, ва дуьньядин виридалай михьи яд авай чка), Ладога, Онега ва Чуддин вир ва масабур.

Дуьнядин виридалай яргъи вацӀар Урусатда ава — Лена, Обь, Иртыш, Енисей, Волга, Амур, Дон, Кеферпатан Двина.

Тамамдаказ Евразиядин кефер пата алай виляй уьлкве са шумуд климатдин зуларал ала, ибур: арктик, субарктик, хъуьтуьл ва са кьадар субтропик зулар я. Урусатдин чилерин чӀехи пай хъуьтуьл климатдин зулал ала. Климатдин жуьреба-жуьревал чкадин рельефдикай ва океандиз мукьва ва я яргъал хьуникай аслу я.

Уьлкведин рагъэкъечӀдай паталай тафаватлу яз, рагъакӀидай пата (Европада) тӀебиатдин зонайри сада-сад нубатдалди дегишзава. Ина кефер патай кьибле патаз арктик баябанар, тундраяр, тамун тундраяр, тайгадин тамар, акахьай тамар, кьери тамар, чуллер ва кьурагь баябанар сад-садан гуьгъуьналлаз къвезва. РагъэкъечӀдай патахъ фирдавай климат континентал жезва ва са гьяркьуьвилел къвезвай тӀебиатдин зонайрин кьадар тӀимил жезва.

Уьлкведин чара-чара регионра юкьван гьисабдалди январь вацран температура 6 — 50 °C, июль вацран температура 1 — 25 °C арада юзазва. Сибирдин ва Яргъа РагъэкъечӀдай патан муркӀари кьунвай, бегьер авачир чилери вири Урусатдин 65 % пай туькӀуьрзава.

Урусатда къейд авунай виридалайни вини температура 2010 йисуз Калмыкиядин Утта метеостанцияда къейд авунай. Июль вацра ина гьавадин чимивал +45,4 °C-див агакьнай. Идаз акси яз, уьлкведа виридалайни агъуз тир температура Якутиядин Оймякон хуьре 1924 йисан хъуьтӀуьз академик Сергей Обручева къейд авунай −71,2 °C тир. Температурайрин максимал тафаватдиз килигна Урусат дуьньяда садлагьай чкадал ала: 116,6 °C.

Уьлкведин кеферда арктикадин ва тундрадин зонайра песец, кеферпатан мирг, полюсдин къуьр, гьуьлуьн кицӀ, морж, лацу сев хьтин гьайванар гьалтзава. Тайгада машах, сев, росомаха, лось, хундуз, горностай, бурундук, хаз, тамун верч, биши кьукь, кӀекӀе, кедровка хьтин гьайванри уьмуьр гьалзава. Пеш алай тарарин тамара чӀуран къабан, мирг, норка, пара кьадар жуьре нуькӀвер ва хуьрлинкӀар гьалтзава. Приамурье ва Яргъал РагъэкъечӀдай пад дуьньяда мад санани авачир кьери гьайван — амурдин пеленг гегьенш хьанвай ареал я. Ина гьакӀни север, миргер ва маса гьайванар ава. Чуьлдин зонадин гьайванрин сиягь кьифрен хзандиз талукь тир гьайванри, сайгакри, барсукри, сикӀери, гьажилеглег, кьукь ва стрепет хьтин чӀехи нуькӀвери ацӀурзава. Къумадин баябанра миргер, чакъалар, къумадин пси ва чакъвалайдай гьайванар ава. Къавкъаздин регионда сувун цӀегь, къавкъаздин мирг, дикобраз, кицӀ-кафтар, барс ва пара кьадар жуьре рептилияр гьалтзава.

Урусатдин флорадик 24 700 жуьре набатат акатзава, абурукай 11 400 жуьре дамарар квай набататар, 1137 жуьре хьирхьамар хьтинбур, 9000 жуьре цин набататар, 3000 жуьре хьахьар ва 159 жуьре къижийрин набататар я. Набататрив виридалайни девлетлу тир регионар Къавкъаз (6000 жуьре набататар) ва Яргъа РагъэкъечӀдай пад (2000 жуьре набататар). Сибирдин арктик островар набататрив виридалайни кьит чкаяр я. Ина вирини-вири 150 кьван жуьре набататар экъечӀзава.

Урусатдин 45,4 % пай тамари кьунва. Тамари кӀевнай чилерин вири санлай майдан 796,2 млн гектар я. Уьлкведин майдандин чӀехивилиз ва вичихъ жуьреба-жуьре тӀебиатдин зонаяр аваз хьуниз килигна, Урусатда гьайванринни набататрин алемар гзаф девлетлубур я. Лап кефер патан арктик баябанра, чкадин гьайванрин асул тӀуьнрикай тир, хьирхьамар, полюсдин бубуяр, лютикар экъечӀзава. Тундрада и набататрин сиягьдик бицӀи верхьин, макъун ва цӀивелин тарар акатзава. Тамун тундрада нарат тарцин хзандиз талукь тир муьтквер, кедр, пихта ва даур лиственница хьтин тарар экъечӀзава. Са кьадар кьибледихъ къвердавай мегъуьн, гийин, гъверши, гъулцин хьтин гьяркьуь пешер галай тарарин тамар эгечӀзава. Приамурьеда пара кьван кьери тарарин жуьреяр экъечӀзава, ибур: моголиядин мегъуьн тар, маньчжуриядин гъверши тар, ильм (къарагъаждин жуьрейрикай сад), хъархъун тарар я. Чуьлуьн ва чуьлни тамар акахьай регионра мегъуьн тамар, жуьреба-жуьре векьер ва къуьлуьн набататар экъечӀзава. ЧӀулав гьуьлуьз мукьва тир субтропик регионра цак алай мегъуьн тарарин рукар, цӀирицӀ тарари, чӀулав макъун тарари, самшит тарари винизвал ийизва.

Урусатда 41 милли паркар ва 103 къадагъа алаз хуьзвай сергьятар ава. Уьлкведин кӀвенкӀве авай проблемайрикай сад XXI виш йисан къене къати хьанвай къанундай къецихъ акъатнай тамар атӀун я. 2000—2013 йисарин къене 36,5 млн га там терг авунай. Тамар тӀимил хьунин йигинвилиз килигна Урусат дуьньяда садлагьай чкадал ала.

Урусат — гьукуматдин кьилел алай президентдин регьбервилик квай федератив республика я. Бязибуру Урусат президентвилинни-парламентдин республика тирди фикирзава.

Гьукуматдин кьилин къанун 1993 йисуз кьабулнавай конституция я. Алай чӀавуз Урусатда 2008 йисуз са кьадар дегишвилер авунай конституция кардик ква. Дегишарунар авур береда президентдин гьукум гьалунин йисар кьудалай ругуд йисалди ва Госдумадин къуллугъ кьудалай вад йисалди яргъи хъвуни халкьдин бязи къатара наразивилериз гъанвай. Урусатдин гьукумат идара авунин институтрин бине гьеле уьлкве садавайни аслу тушир чӀавара арадал атанай, амма 2000 йисалай структурада хьайи зурба дегиш хьунрин нетижада гьа къанун-къайдайри крар авунин тегьердин бинедик цӀийивилер акатнай.

Урусат — федератив тегьерда туькӀуьр хьайи уьлкве я. Урусатдин Федерациядин къене сад хьтин ихтиярар авай 85 субъектар ава, абурукай 22 республика, 9 край, 46 вилаят, 3 федерал метлеб авай шегьер, 1 автономиядин вилаят, 4 автономиядин округ я.

И субъектра гьукум гьалунин органрин система умуми федерал дережада кьабулнавай принципралди тайин жезва. Гьар са регионда къанунар акъудзавай орган (парламент, къанунар акъудзавай кӀватӀал) ва кьилиз акъудзавай орган (гьукумат) ава. ГьакӀни гзаф пай субъектра кьилиз акъудзавай органрин кьилел акъвазнай президент, губернатор хьтин ксар ава. Чпиз тайин авур субъектра къанунрин сергьятра идара авунин там ихтиярар абуруз Урусатдин президентдин паталай вуганвайди я.

Идалайни гъейри Урусат 9 федерал округриз пай хьанва. Гьар округдин кьилин везифадал Урусатдин президентди ихтияр ганвай векил кӀвалахзава.

Урусатдин гьар са субъект административвилелди текриз пай жезва. Къайда тирвал субъектрин къене авай асул административ текар районар ва шегьерар я.

Федерал округар:

Экономика-географиядин районар:

Республикаяр:

Адыгъея, Республика Алтай, Башкортостан, Бурятия, Дагъустан, Ингушетия, Калмыкия, Къарачай-Черкессия Республика, Карелия, Кеферпатан Осетия — Алания, Республика Коми, Республика Крым, Къабарда-Балкъар, Марий Эл, Мордовия, Саха (Якутия), Татарстан, Тыва, Удмурт Республика, Хакасия, Чечен Республика, Чуваш Республика — Чувашия;

Краяр:

Алтай край, Забайкальедин край, Приморьедин край, Камчаткадин край, Краснодар край, Красноярск край, Пермь край, Ставрополь край, Хабаровск край;

Вилаятар:

Агъа Новгороддин вилаят, Амур вилаят, Архангельск вилаят, Астрахань вилаят, Белгород вилаят, Брянск вилаят, Владимир вилаят, Волгоград вилаят, Вологда вилаят, Воронеж вилаят, Иваново вилаят, Иркутск вилаят, Калининград вилаят, Калуга вилаят, Кемерово вилаят, Киров вилаят, Кострома вилаят, Курган вилаят, Курск вилаят, Ленинград вилаят, Липецк вилаят, Магадан вилаят, Москва вилаят, Мурманск вилаят, Новгород вилаят, Новосибирск вилаят, Омск вилаят, Оренбург вилаят, Орёл вилаят, Пенза вилаят, Псков вилаят, Ростов вилаят, Рязань вилаят, Самара вилаят, Саратов вилаят, Сахалин вилаят, Свердловск вилаят, Смоленск вилаят, Тамбов вилаят, Тверь вилаят, Томск вилаят, Тула вилаят, Тюмень вилаят, Ульяновск вилаят, Челябинск вилаят, Ярославль вилаят;

Москва, Санкт-Петербург, Севастополь — федерал метлебдин шегьерар;

Автономиядин вилаятар:

Чувуд автономиядин вилаят;

Автономиядин округ:

Ненец автономиядин округ, Хант-Манси автономиядин округ — Югра, Чукоткадин автономиядин округ, Ямал-Ненец автономиядин округ.

Гьукуматдин кьилел президент акъвазнава, алай чӀавуз Урусатдин президент Владимир Путин я. Гьукуматдин кьилин везифаяр кьилиз акъудиз президентдиз куьмек премьер-министрди гузва, гилан премьер-министр Дмитрий Медведев я. Президент кьейитӀа ва я везифадилай азад авуртӀа адан чкадал гьасятда премьер-министр къвезва.

Президент ругуд сан муьгьлетдиз хкязавайди я. Хкягъунар чинебан тегьерда халкьди ванер гунивди кьиле физва. Са касдивай президентдин везифадал кьве муьгьлетрилай пара акъвазиз жедач. Вилик президент кьуд йиса садра хкязавай, ругуд сан къуллугъ 2008 йисуз конституциядин реформаяр хьайила тестикьарнай.

Гьукуматдиз регьбервал ийизвай ксарин кьилел премьер-министр акъвазнава. Адаз табий я вице премьер-министр (са шумуд министерствойрин ва ведомствойрин чӀехиди), министр (министерстводин чӀехиди), гьукуматдин министр (тайин тир ведомстводин кьил ва я кьетӀен тапшуругъар кьилиз акъудзавай кас) ва министрдин везифадал алачир ведомстводин кьил.

Президентдин гъиле гзаф метлеблу ихтиярар ава, ада къецепатан политика идара ийизва, ам уьлкведин Яракьлу Къуватрин Вини кьил я, Госдумадин меслятдалди ада гьукуматдин председателяр, гьакимар, федерал министрар везифадал тайинарзава ва я везифадилай азад ийизва.

Президентди ватандиз хиянат ва я муькуь гзаф залан къанун чӀуруниз рехъ гайитӀа ва и тахсирар Вини Кьилин ва Конституциядин Дуванханайри тестикь авуртӀа Госдумадин тахсиркарвилин къарардалди Федерациядин Советдиз президент вичин везифадилай алуддай ихтиярар авайди я.

Конституциядив кьурвал къанунар акъудзавай гьукум Федерал КӀватӀал тир — парламентдин гъиле ава. Вичин нубатда парламент кьве палатайрикай ибарат я, ибур Федерациядин Совет ва Гьукуматдин Дума (Госдума) я. Илимда абуруз вини ва агъа палатаяр лугьуда. Федерациядин Советдик гьар субъектдай кьве векил акатзава. Гьукуматдин Думадик 450 депутат акатзава. Абур вири халкьдин хкягъунра партияйрин сиягьралди хкяна 5 йисан муьгьлетдиз тайинарзавайди я (2008 йисалди кьуд сан муьгьлет тир).

Дувандин гьукум агъадихъ галай дуванханайри кьиле тухузва: Конституциядин дуванхана, Вини Кьилин Дуванхана (ва адаз табий тир арбитраж дуванханани умуми юрисдикциядин дуванханаяр). Урусатдин Федерациядин субъектра конституциядин дуванханаяр кардик гала. ГьакӀан инсанрин ихтиярар ва азадвилер гьукуматдин органрин ва вини везифайрал алай ксарин гьахъсузвилерикай хуьн паталди Урусатда омбудсмен лугьудай махсус кас ава. Адан везифа инсанрин ихтиярар хуьн я. Омбудсмен везифадал Госдумади тайинарзава ва ам федерал конституциядин къанунрив кьурвал кӀвалахзава. Жуван крар кьиле тухудай чӀавуз омбудсмен гьич са гьукуматдин органдивай ва вини везифадал алай касдивай аслу туш ва садазни гьахъ-гьисаб гузвач.

СССР-дин давам хьиз Урусат пара кьадар тешкилатрик квазва. Ибур Садхьанвай Миллетрин Тешкилат (ООН), «ЧӀехи Муьжуьд» (1997—2014 йисарин къене), Европадин Совет, ОБСЕ, СНГ, ЕврАзЭС, ОДКБ, ШОС, ЕАЭС.

Агьалийрин кьадардикай малуматар 2014-лагьай йисан 1-лагьай гьердалди къимет эцигунив кьурвал гана.

Файл:Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg|thumb|250px|Урусатдин империядин ЧӀехи герб (1882—1917),Igor Barbe, 2006,  




#Article 60: Рутул район (103 words)


Рутул район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Рутул хуьр я. 

Район Дагъустан Республикадин кьиблединни-рагъакIидай пата ала. Республикадин Чарода, Лак, Кули, Агъул, Ахцегь ва Кьурагь районрихъ галаз са сергьятра ава. Райондин рагъакIидай пад Азербайжандихъдихъ галаз сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 2170 км² я.

ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1928 йисан 22 ноябрьда кьабулай къарардалди, виликан Самур округдин Лучек участокдикай Рутул кантон арадал гъанвай. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай.

Йисариз килигна Рутул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик 17 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 40 хуьр акатзава .

Рутул райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);




#Article 61: КъИДС (284 words)


Къачунвай иммун дефицитдин синдром, (; ) — лап хаталу азар.

СПИД. Саки 100 йис идалай вилик Африкада малум хьайи гзаф хаталу, инсанар гзаф кьадарра телеф хьунин тӀегъуьндиз элкъведай и азардикай неинки чи республикада, гьакӀ Россиядани виликрай хабар авайди тушир. Ам 1981-йисуз РагъакӀидай патан Европада, 1985-йисан июлдиз дуьньядин 40 уьлкведа малум хьана. Анжах 1987-йисан мартдиз Россияда ахьтин азар квай са кас дуьздал акъатна. Адалай инихъ СПИД-ди йисалай-суз гегьенш камар къачуз башламишна.

Гьа икӀ, ада Дагъустандални «гьужумна». Адан дувулар куьруь са вахтунда лап деринриз фена. Къе арадал атанвай гьалари республикадин здравоохраненидин министерстводикни къалабулух кутунва. И хаталу азардин сирерикай ва ам чкӀизвай рекьерикай суьгьбет авун чи махсус корреспондентди Дагъустан Республикадин СПИД-центрадин духтур Жалал Мегьамедович РИЗВАНОВАВАЙ тӀалабна. Ингье ада вуч лагьанатӀа: — Дугъриданни, махсус вирусар (ВИЧ-вирус иммунодефицита человека) себеб яз галукьзавай и азар гзаф хаталу, сагъардай мумкинвал авачир, инсанар телеф хьунал гъизвайбурукай я. Статистикадин делилралди, СПИД-дик дуьньяда йикъа 8 агъзур инсан азарлу жезва, 6 агъзур кас рекьизва. Урусатдин Федерацияда ВИЧ инфекция квай 545 агъзур кас малум я, Дагъустанда лагьайтӀа, абурун кьадар 1620-далай виниз алатнава.

Жалал Мегьамедович, СПИД акьван хаталу хьунин себебрикай ва ам акатунин рекьерикай лагьанайтӀа, хъсан тир. — Хаталувал адакай ибарат я хьи, ам галукьай инсандиз хабарни тахьун мумкин я. Кьвед лагьайди, сагъардай дарманар саки малум туш. СПИД квай инсан рекьизва, пуд лагьайди, адан инфекция квай инсандиз яргъалди (4-6 вацралай 4-6 йисалди) хабар жезвач. Гила азардин лишанрикай: лимфоаденоматияни гардандин, кешерин, хъуьчӀерин патар-кӀанер (цӀумаруфар) са жуьре дакӀвада. Яргъал вахтунда ифинар акьалтда, геждалди къен фида, йифен вахтунда гьекь акъатда, яхун жеда. Гзафни-гзаф (60-80 % дуьшуьшра) СПИД-дик азарлубур стӀалжем хьанвайди хьиз аквада. Центральный нервийрин къурулуш харапӀ хьунни СПИД-дин лишан я. Азар галукьунин рекьер гьихьтинбур я лагьайтӀа, СПИД-дик азарлу ксарихъ галаз месин алакъайра хьун, гьахьтин азар квай касдин иви ягъун…, азар квай дидеди аял хун.




#Article 62: Кьулан вацI (181 words)


Самур вацӀ, ЧӀвегьер вацӀ, Кьулан вацӀ — Дагъустанда ва са кьадар Азербайжанда авай вацI. ВацIун лап чIехи пай Дагъустандин чилерал къвезвайтIани адан ятар и кьве уьлкведин арада барабар пайнава. ЧIехивилел гьалтайла Самур Дагъустанда кьведлай чкадал, Азербайжанжа кьудлагьай чкадал ала. Ада вичин кьил Рутул райондин кьакьан суварай къачузва ва Каспи гьуьлуьк акахьзава. Гарагърилай эгечIна дуьз СДК-дал кьван вацI Урусатдинни Азербайжандин часпардин винелайтIуз физва.

ВацIун тIварцIин арадал атуникай чара-чара алимрин шумудни са фикирар ава. Садбуру Самур гаф алан-массагет тайифайрин чIалал, и ятара уьмуьр гьалзавай цуцIул мана гузвайди гиман ийизва. Муькуьбурун фикирдалди, вацIун тIвар рутул чIалан са — «сад», мыри — «вацI» гафарикай арадал атанва.

Лезги алим Б. Б. Талибова вичин монографияда кхьейвал, и гидроним гзаф дегьди я ва ибер-къавкъаздин халкьариз талукь туш. 

Птоломеян ва маса дегь чIаван тарихдаррин гъилив кхьинра тIвар кьунвай Албанус вацI гилан тарихдарри гьа и Кьулан вацI тирди гьисабзава.

Лезги чIала вацIун кьве тIвар ава. ЧIвегьер ва Кьулан вацI. ЧIвегьер гаф Ахцегь райондин сувара авай гадарнавай гзаф дегь ЧIвегьер хуьруьн тIварцIихъ алакъалу тирди гиман ийида. ВацIун кьведлагьай тIвар тир Кьулан вацI кьве пай хьанвай са лезги халкьдин юкьни-юкьвалай авахьзавайвиляй ганвайди я.




#Article 63: Лас океан (4508 words)


Лас океан (, , , , ) — дегьневилел ва майдандин чӀехивилел гьалтайла дуьньяда виридалай чӀехи океан. РагъакӀидай пата Евразия ва Австралия материкрин арада, рагъэкъечӀдай пата Кефер ва Кьиблепатан Америкадин арада ва кьибле пата Антарктидадин арада чка кьунва.

Лас океан, кефер патай кьибле патаз тахминан 15,8 агъзур км ва рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз 19,5 агъзур км-диз яргъи хьанва.

Адак акатзавай гьуьлер галаз умуман майдан — 179,7 млн км², юкьван дегьневал — 3984 м, цин къенен кьадар — 723,7 млн км²; гьуьлер галачиз: майдан — 165,2 млн км², дегьневал — 4282 м, цин къенен кьадар — 707,6 млн км². Лас океандин (ва вири Дуьнья океандин) виридалай дегьне чка — 10 994 м Мариан чӀутхвар я. Лас океандайтӀуз тахминан 180-лагьай меридианадай сятдин чӀул масакӀа жезвай зул физва.

Европавийрикай садлагьайди и океан акурди испанви конкистадор Бальбоа тир. 1512 йисуз ам вичин сарекьин дустарихъ галаз Панамадин хев элячӀна ва тийижир океандин къерехдихъ экъечӀна. Абур океандиз заливдин кьибле патай гьахьнавайвиляй Бальбоади адаз Кьибле гьуьл () тӀвар эцигна. 1520 йисан 28-ноябрдиз ахъа океандиз Фернан Магеллан экъечӀна. Ада 3 варзни 20 йикъан къене океан ЦӀаюн Чилелай Филлипин островрал кьван кьве кӀарна фена. Ам океанда хьайи вири чӀавуз гьава хъсан ва лас (секин) тирвиляй Магелланди адаз Лас океан тӀвар эцигна. 1753 йисуз французви географ Жак-Николь Бюашди адаз, дуьньяда виридалай чӀехи океан тирвиляй «ЧӀехи океан» тӀвар эцигиз теклифна. Амма и тӀвар вирида кьабулнач, ва дуьньядин географияда «Лас океан» тӀвар гилани кьуватдик ква. Инглис чӀалан уьлквейра океандиз () лугьузвайди я.

Дуьнья океандин чинин 49,5 % кьунвай ва адан цин къенен кьадардин 53 % гьакьарнай Лас океан, планетадин виридалай чӀехи океан я. кефер патай кьибле патаз тахминан 15,8 агъзур км ва рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз 19,5 агъзур км-диз яргъи хьанва. Адан ятарин чӀехи пай кьибле гьяркьуьвалра чка кьунва, гъвечӀи пай — кефер гьяркьуьвалра. Вичин рагъэкъечӀдай къерехдив ада Кьибле ва Кефер Америкадин рагъакӀидай патар кьунва, вичин рагъакӀидай къерехдив ада Австралиядин ва Евразиядин рагъэкъечӀдай патар, ва кьибле пата Антарктида кьунва. Лас океандинни Кефер МуркӀад океандин сергьятдин зул, Беринг проливда авай, Дежнёв мысдилай Велс Принц мысдал кьван физвай зул я. Атлантик океандихъ галаз сергьят, Горн мысдилай 68°04’ р.акӀ.я. меридиандай тухузва.

Лас океандин гьуьлерин, проливрин ва заливрин умуми майдан 31,64 млн км² туькӀуьрзава (им вири океандин 18 % я), цин къенен кьадар 73,15 млн км² (им вири океандин 10 % я). Гьулерин чӀехи пай океандин рагъакӀидай пата, Евразия материкдин яргъивилихъди чка кьунва: Берингово, Охотское, Япон, Къенепатан Япон, Хъпи, РагъэкъечӀдай-Китай, Филиппин; Кьиблединни — РагъэкъечӀдай Азиадин островрин арада авай гьуьлер: Кьибле-Китай, Ява, Сулу, Сулавеси, Бали, Флорес, Саву, Банда, Серам, Хальмахера, Молукк; Австралиядин цин къерехда авай гьуьлер: ЦӀийигвиней, Соломон, Коралл, Фиджи, Тасман; Антарктидадин патав авай гьуьлер: Дюрвильдин, Сомовадин, Россадин, Амундсендин, Беллинсгаузендин. Кьибле ва Кеферпатан Америкадин яргъивилихъди гьуьлер авайди туш, амма зурба проливар ава: Аляска, Калифорниядин, Панамадин.

Лас океанда шумуд са агъзур островар гьарнал чкӀанва, абур вулканрин гадрунрин нетижада арадал атанвайбур я. И островрин бязибур, вичелай кьулухъ кораллрин уьнуьгар — атоллар туна, кораллрив акьалтна цин кӀаник акатзавай..

Островрин кьадардай (10 агъзур кьван) ва островрин вири санал кьазвай майдандай Лас океан, вири океанрин арада садлагьай чка кьунва.

И океанда, дуьньяда чӀехивилел гьалтайла кьведлагьай ва пудлагьай чкада авай островри чка кьунва: ЦӀийи Гвинея (829,3 агъзур км²) ва Калиматан (735,7 агъзур км²); островрин виридалай чӀехи кӀватӀал: ЧӀехи Зонд островар (1485 агъзур км², абурун къене чӀехи островар: Калимантан, Суматра, Сулавеси, Ява, Банка).

Маса чӀехи островарни архипелагар: ЦӀийи Гвинеядин островар (ЦӀийи Гвинея, Колепом), Япон островар (Хонсю, Хоккайдо, Кюсю, Сикоку), Филлипин островар (Лусон, Минданао, Самар, Негрос, Палаван, Панай, Миндоро), ЦӀийи Зеландия (Кефер ва Кьибле островар), ГъвечӀи Зонд островар (Тимор, Сумбава, Флорес, Сумба), Сахалин, Молукк островар (Серам, Хальмахера), Бисмаркдин архипелаг (ЦӀийи Британия, ЦӀийи Ирландия), Соломон островар (Бугенвиль), Алеут островар, Тайвань, Хайнань, Ванкувер, Фиджи островар (Вити-Леву), Гьавай островар (Гьавайяр), ЦӀийи Каледония, Кадьяк архипелаг, Курил островар, ЦӀийи Гебрид островар, Шарлотта Королевадин островар, Галапагос островар, Веллингтон, Пак Лаврентийдин остров, Рюкю островар, Риеско, Нунивак, Санта-Инес, Д’Антркастодин островар, Самоа островар, Ревилья-Хихедо, архипелаг Палмер, Шантар островар, Магдалена, архипелаг Луизиада, архипелаг Линга, Луайоте островар, Карагин, Кларенс, Нельсон, Принсесс-Ройал, Хановер, Командор островар.

Мезозой эрада Пангея улуконтинент кьве маса Гондвана ва Лавразия континетриз ччара хьайила, гьавиляй ам элкъвена кьунвай Панталасса океандин майдан гъвечӀи жез эгечӀнай. Мезозой эрадин эхирдал кьван цӀийи Гондвана ва Лавразия континентар тамамвилелди ччара хьанвай, ва абурун сад — садахъай гьарнихъ яргъа финин нетижада гилан чӀаван Лас океан арадал къвез эгечӀнай. Юра девирда, ласокеандин легъедин сергьятрин къене кьуд океандин тектоник плитаяр туькӀуьр хьанвай: Ласокеандин, Кула, Фараллон ва Феникс. Кефердинни-рагъакӀидай плита Кула Азия материкдин рагъэкъечӀдай ва кьиблединни-рагъэкъечӀдай къерехрин кӀаник акатзавай. Кефердинни-рагъэкъечӀдай океандин плита Фараллон, Аляскадин, Чукоткадин ва Кефер Америкадин рагъакӀидай къерехдин кӀаник акатзавай. Океандин кьблединни-рагъэкъечӀдай плита Феникс Кьибле Аменикадин рагъакӀидай къерехдин кӀаник акатзавай. Киж девирда кьиблединни-рагъэкъечӀдай Ласокеандин океандин тектоник плита, гьа чӀавуз сад тир Австрални-Антарктикадин материкдин рагъэкъечӀдай къерехдин кӀаник акатунин нетижада материкдикай са шумуд чӀуквар хана галатна, гьа чӀуквари гилан ЦӀийизеландиядин плато ва цин кӀане авай Лорд-Хау ва Норфолк кӀунтӀар арадал гъанва. Киж девирдин эхирда Австрални-Антарктикадин материк кьве патахъ къакъатна.

Австралиядин плита экватордин патаз кьилдиз рекье гьатна. Идалайни гъейри, олигоцен девирда Ласокеандин плитади вичин юзун кефердинни-рагъакӀидай патаз масакӀа хъувуна. Миоцен девирдин эхир чӀавара Фараллон плита кьве патахъ ччара хьанва: Кокос ва Наска плитаяр.

Тектоник плитайрин юзунар къени давамарзава. И юзунрин гиг Кьиблединни-Ласокеандин ва РагъэкъечӀдай-Ласокеандин кьакьанвилер авай юкьван — океандин рифтерин зонаяр я. И гигдилай рагъакӀидай пата океандин виридалай зурба Ласокеандин плитади чка кьунва, ада кефердинни — рагъакӀидай патаз йиса 6 — 10 см йигинвилелди юзурзава ва Евразиядинни Австралиядин плитайрин кӀаник акатзава. РагъакӀидай пата Ласокеандин плитади Филлипин плита йиса 6-8 см йигинвилелди Евразиядин плитадин кӀаник эцягъзава. Юкьванни — океандин рифтдилай рагъэкъечӀдай пата гуьгъуьнин плитаяр ава: кеферни-рагъэкъечӀдай пата, йиса 2-3 см йигинвилелди Кефер-Америкадин плитадин кӀаник акатзавай Хуан де Фука плита ава; юкьван пата, йиса 6-7 см йигинвилелди кеферни-рагъэкъечӀдай патаз Кариб литосферадин плитадин кӀаник юзурзавай Кокос плита ава; кьибле пата, рагъэкъечӀдай патаз юзунзавай Кьибле-Америкадин плитадин кӀаник йиса 4—5 см йигинвилелди акатзавай Наска плита ава.

Материкрин цин кӀаник галай къерехар Лас океандин 10 % кьазва. Шельфдин рельефда трансгрессив кьетӀенвилер хъсан тафават аваз аквада.

Ахьтин кьетӀенвилер гьакӀни Явадин ва Беринг гьуьлуьн шельфра авай цин кӀанин вацӀарин дугунриз хас я. Корей шельфда ва РагъэкъечӀдай Китай гьуьлуьн шельфда рельефдин цӀиргъерин формаяр гегьенш я. Экватординни — тропик ятарин шельфда коралл дараматар гегьенш я. Антарктикадин шельфдин чӀехи пай 200 м дилай пара дегьнейра яргъи хьанва, ва ччин пад, тектоник тегьердалди арадал атанвай, нубатдалди сад — садан гуьгъуьна физвай цин кӀанин суварив ва фурарив пара кьван агаж хьанва. Кеферпатан Америкадин материкдин гуьне цин кӀане галай каньонрив агаж хьана. Ихьтин цин кӀанин зурба каньонар гьакӀни Беринг гьуьлуьн материкдин гуьнедани чир я. Антарктидадин материкдин гуьне чӀехи гьяркьуьвилив, жуьреба — журевилив ва рельефдин агаж хьунив тафават аваз я.

ЦӀийи Зеландиядин цин кӀанин къерехриз кьетӀен материкдин туькӀуьрун хас я. Адан майдан островдин вичин майдандилай 10 — ра чӀехи я. Им ЦӀийи Зеландиядин цин кӀанин плато я, ам вини кьил кьулу тир Кэмпбел ва Чатам кӀунтӀарикай ва абурун арада чка кьунвай Баунки фурдикай ибарат я.

Гьар патай ам материкдин гуьнеди элкъвена кьунва. ГьакӀни иниз мезозой девирдин гуьгъуьнлай арадал атанвай цин кӀанин Лорд-Хау цӀиргъ талукь я.

И зонаяр океандин са гьалдай маса гьалдиз элячӀун къалурдай зулар я. Лас океандин рагъакӀидай къерехда гуьгъуьнин элячӀунин зонаяр ава:
Алеутдин, Курилни - Камчаткадин, Япониядин, РагъакӀидай - Китайдин, Индонезиядинни - Филлипинрин, Бониндинн - Марианадин, Меланезиядин, Витязевкадин, Тонгадинни - Кермадексдин, Маккуоридин чӀутхварар. Абурукай виридалай дегьне чӀутхвар, 11 022 м дегьневал авай Мариан чIутхвар я. Океандин рагъэкъечӀдай пата Юкьван - Америкадин ва Перудинни - Чилидин чӀутхварар чка кьунва.

Вири элячӀунин зонайриз вулканизм ва вини дережадин сейсмиквал хас я, вири санал и зонайри Ласокеандин зурзунрин ва вулканрин чӀул туькӀуьрзава.

Лас океандин майдандин 11 % юкьван-океандин цӀиргъери кьунва, им Кьиблединни-Ласокеандин ва РагъэкъечӀдайни-Ласокеандин кьакьанвилер я, ибур гьяркьу, са тӀимил агаж хьанвай хкаж хьанвай чкаяр я.

Кьилин цӀиргъедин системадилай къвалан хелер къекъечӀзава, мисал паталай Чилидин кьакьанвал ва Галапагосс рифтедин зона. Юкьван — океандин цӀиргъериз Горда, Хуан-де-Фука ва кефердинни-рагъэкъечӀзавай пата чка кьунвай Эксплорер цӀиргъерни талукь я. Юкьван — океандин цӀиргъер фад — фад зурзунар ва вулканрин гадрунар жезвай сейсмик чкаяр я.

Ласокеандин кьакьанвалрин системади Лас океандин къен кьве барабар тушир паяриз пайзава. РагъэкъечӀдай пад мадни тӀимил яд авай ва рельеф тӀимил агаж хьанвай чка я. Ина Чилий кьакьанвал (рифтерин зона) ва Наска, Сала-и-Гомес, Карнеги ва Кокос цӀиргъер хкягъзава. И цӀиргъери, океандин рагъэкъечӀдай патан къен Гватемал, Панам, Перуан ва Чилий хандакӀриз пайзава. ХандакӀрин виридаз суварив ва кӀунтӀарив агаж хьанвай рельеф хас я. Галапагосс островрин районда рифтерин зона хкягъзава.

Океандин къенен маса пай, ласокеандин кьакьанвалрикай рагъакӀидай пата ава, Лас океандин къенен умуми майдандин 3/4 пай кьунва, адаз рельефдин четин туькӀуьрун хас я. ЦӀудралди кьакьанвалри ва цин кӀанин цӀиргъери океандин къен пара кьадардин хандакӀриз пайзава. Сад — садан гуьгъуьна физва виридалай кьакьан цӀиргъери, океандин винел, рагъакӀидай патай кьил къачуна кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата куьтягь жезвай чӀемерукдиз ухшар кьакьанвалрин системадин зул туькӀуьрзава. Ахьтин садлагьай система Гьавай цӀиргъ я, адаз къушаба Картограф сувари, Маркус-Неккерди, Лайн островрин цин кӀанин цӀиргъери санал туькӀуьрзавай чӀемерукдиз ухшар зул физва.

И зул Туомоту островрал кьван яргъи хьанва. Гуьгъуьнин чӀемерук хьтин зул Маршалл, Кирибати, Тувалу ва Самоа островри туькӀуьрзава. Кьудлагьай чӀемерук хьтин зул Каролин островрикай ва Капингамаранги кьакьанвалдикай ибарат я. Вадлагьай чӀемерук хьтин зул Каролин островрин кьибле группади ва Эаурипик кьантӀарди туькӀуьрзава. ЦӀиргъерин ва кьакьанвалрин бязибур масабурукай вичин яргъивилихъди тафават аваз я. Ахьтинбурукай садбур Императордин цӀиргъ, Шатскийдин, Магелландин, Хессдин ва Манихикдин кьакьанвилер я, гьакӀни и цӀиргъерин кукӀвар кьулу ва кӀеви карбонатрин къатари кьунвайди я. Курилл ва Япон островри виридалай чӀехи чӀемерук хьтин зул туькӀуьрзава.

Гьавай островра ва Самоа архипелагда кардик квай вулканар ава. Лас океандин къене 10 агъзур кьван вулканик сувар гьарнихъ чкӀанва. Абурун чӀехи пай гайотар я. Бязи гайотрин кукӀвар 2 — 2,5 агъзур км дегьневалда ава, ва абурун винел алай юкьван дегьневал 1,3 кьван км я. Лас океандин юкьван ва рагъакӀидай пата авай вулканрин лап чӀехи пай асулдай кораллрин рекьелди арадал атанва. Коралл дараматри саки вири вулканик островар элкъвена кьунва.

Азиядин Амур, Хуанхэ, Янцзы, Меконг хьтин чӀехи вацари Лас океандин ятариз зурба кьадарда (1767 миллион тонн кьван) накьв акъудзава. И накьвадин къат тамамвилелди къерехра авай гьуьлерин ва заливрин кӀанера ацукьзава. Америкадин виридалай чӀехи вацӀари — Юкон, Колорадо, Колумбия, Фрейзер, Гуаяс ва масабуру 380 миллион тонн кьван накьв гузва, ва накьвадин — рагъулдинни кьардин акахьунин 70 — 80 % шельфда амукь тавуна ахъа океандиз физва, гьавиляй шельфдин гьяркьуьвал акьванни пара туш.

Лас океанда, асул яз кефер зур — пайда чепедин яру жуьреяр гегьенш я. Ин хандакӀрин чӀехи дегьневалдикай аслу я. Океан, кремнийдинни — диатомдин лилрин кьве чӀулдиз пай жезва: кефер ва кьибле), гьакӀни радиоляр лилдин экваториал зона ахъаз акваза. Океандин кьиблединни — рагъакӀидай патан цин кӀанин зурба майданра кораллринни — цин векьерин биоген къатар ацукьнава. Экватордилай кьибле пата глобигерин лилар гегьенш я. Коралл гьуьле птеропод лилдин къатарин са шумуд ник ава. Океандин мадни дегьне кефер пата, ва гьакӀни Перуан хандакӀра ракьни - марганецдин къатарин гегьенш зурба никер чир я.

Лас океандин авахьунрин умуми схема атмосферадин къекъуьнрин къанунри тайинарзава. Чилин кефер патан зур — пайдин кеферни — рагъэкъечӀдай пассатди, океанда, Юкьван - америкадин къерехдайтӀуз фена Филиппин островрал кьван агакьзавай, Кефер-Пассат авахьун арадал гъизва. Ахпа и авахьун кьве хилез пай жезва: сад кьибле патахъ алгъана Экваториал аксиавахьундихъ акахьзава ва индонезиядин гьуьлерин гьавизриз авахьна физва. Кефер хел РагъэкъечӀдай-Китай гьуьлуьз физва, ва анай экъечӀна Кюсю островрин кьибле пата эгечӀзавай гзаф къуват авай Куросио авахьундиз бине эцигзава. И авахьун кефер патаз, Япониядин цин къерехдиз гел къачузва, ва япониядин цин къерехдин климатдиз кьатӀуз жедай таъсир гузва. 40° к.гь (кефер гьяркьуьвал)-да Куросия, рагъэкъечӀдай патаз Орегонадиз физвай Кефер-Ласокеандин авахьундиз элячӀзава. Кефер Америкадихъ галукьайла, ам кьве хилез ччара жезва: кефер патан, Аляскадин чими авахьун (материкдин яргъивилихъди фена Аляска зуростровдал агакьзавай) ва кьибле патан — Калифорниядин къайи авахьун (Калифорний зуростровдин яргъивилихъди фена цӀийи кьиляй Кеферни — Пассат авахьундиз авахьзавай).

Чилин кьибле зур — паюна авай Кьиблединни — рагъэкъечӀдай пассатди, Лас океанда Колумбиядай Молукк островрал кьван кьве кӀарна физвай, Кьибле - Пассат авахьун арадал гъизва. Лайн ва Туамоту островрин арада ада, Коралл гьуьлуьз гел къачуна ва Австралиядин цин къерехдин яргъивилихъди кьибле патаз фивай, хел вегьена РагъэкъечӀдай-Австралиядин авахьун туькӀуьрзава. Молуккс островрин рагъэкъечӀдай пата, Кефер — Пассатдин ва Кьибле — Пассатдин ятар сад — садахъ акахьай чкада Экваториал аксиавахьун арадал къвезва. РагъэкъечӀдай-Австралиядин авахьун ЦӀийи Зеландиядин кьибле пата, Индия океандай къвезвай Лас океан рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патад кьве кӀарна физвай, РагъакӀидай гарарин авахьундиз авахьзава.

Кьибле Америкадин кьибле кукӀва и авахьундин са хел кефер патаз фена Перуан авахьун арадал гъизва, маса хел Кьибле Америка элкъвена Атлантик океандиз физва. Гатуз океандин экваториал зонадин рагъэкъечӀдай пата Эль - Ниньо арадал къвезва, им чими, тӀимил уьцӀуьвал квай ятари Перуан авахьундин къайи ятар Кьибле Америкадин къерехдикай чуькьвена къакъудунин гьал я. А чӀавуз окенадин агъа къатариз кислороддин рехъ ахгал хъжезва, гьавиляй цик квай планктон, гъедер ва абур незвай нуькӀвер телеф жезва, ва цин къерехрин мукьвавай кьурагь районриз, чӀехи мусибатвилин цин ацӀурунар гъизвай зурба марфар аватзава.

Виридалай вини дережадин уьцӀуьвал экваториал ва тропик зонайриз хас я (35,5 — 35,6 ‰), гьина къваларин кьадар бугъдиз элкъвезвай цин кьадардал гекьигайла пара тӀимил я. РагъакӀидай пата, къайи авахьунрин таъсирдай цин уьцӀцуьвал агъуз я. Къваларин чӀехи кьадарди гьакӀни уьцӀуьвал агъузарзава, кьетӀендаказ экваторда ва юкьван дережадинни субполяр гьавадин гьяркьуьвалрин рагъакӀидай цин къекъуьнра.

Лас океанда мурк кьибле пата антарктикадин мукьва авай регионра ва кефер пата — Беринг, Охотск ва са тӀимил кьадарда Япон гьуьлера арадал къвезва. Аляскадин кьибле къерехрай айсбергрин гьалда муркӀар къакъатзава, мартда — апрельда абур 48—42°кь. гь. агакьзава. Океандин кефер регионриз къвезвай цин винел къекъезвай муркӀарин саки вири Беринг гьуьляй авахьунри гъизва.

Лас океанда вини патан, вини патан кӀаник галай, арада авай, дегьнейрин ва цин кӀанин ятарин массаяр хкягъзава. Вини патан къатдин яцӀувал 35—100 м я ва цин уьцӀуьвилив ва температурадин гьар пата барабарвалдив маса къатарилай тафават аваз я. И къат океандин вини пата чимивалдин гун — къачун, къваларин ва бугъдиз элкъвенвай ятарин барабарвал ва акахьун таъминарзава. Гьа и кьетӀенвилер, амма тӀимил кьадарда вини патан кӀаник галай цин къатдизни талукь я. Климатик зонайрикай аслу яз вини патан кӀаник галай цин къатдин яцӀувал 220—600 м арада юзурзава. Вини патан кӀаник галай къат цин вини дережадин уьцӀуьвалдив ва къалинвалдив маса къатарилай тафават аваз я. Вини патан кӀаник галай ятарин масса, чими климатда вини патан мадни уьцӀцуь ятарин агъуз хьунин рекьелди арадал къвезва.

Арада авай ятарин къатариз 3-5 °C температура ва 33,8—34,7 ‰ уьцӀуьвал хас я. Арада авай ятарин агъа сергьят 900—1700 м дегьнейра ава. Дегьнейрин цин къатар, антарктикадин ва Беринг гьуьлуьн къайи ятарин цин кӀаник финин ва ахпа хандакӀриз авахьунин рекьелди арадал къвезва. Цин кӀанин ятарин массаяр 2500—3000 м дегьнейра чка кьунва. Абуруз, маса къатарилай тафават гузвай кьетӀен агъа температура (1—2 °C) ва цин уьцӀуьвилин гар пата барабарвал (34,6—34,7 ‰) хас я. И ятар антарктикадин шельфда кӀеви къайивилин гьалра арадал къвезва. Маса океанрин цин кӀанин ятарин массайрилай тафават аваз яз, Лас океандин цин кӀанин ятарин массайриз кислороддин агъа дережадин кьадар хас я. Цин кӀанин ятар дегьнейрин ятарихъ галаз Лас океандин 75 % туькӀуьрзава.

Лас океандин климат, ракьнин радиация ва атмосферадин къекъуьн зонайралди паюнин нетижада ва гьакӀни Азия материкдин эсердай арадал къвезва. Океанда, дуьньяда авай саки вири климатрин зонаяр хкягъиз жеда. Кефер патан юкьван гьалдин зонада хъуьтӀуьз чуькьуьнвалдин юкь чуькуьнвалдин Алеут минимум я, гатуз зайиф жезва. Кьибле пата Кефердинни — Ласокеандин антициклонди чка кьунва. Экватордин яргъивилихъди Экватордин депрессия (агъа дережадин чуькьуьнвалдин чка) аваз я, адалай Кьибле патахъди Кьиблединни — Ласокеандин антициклон. Океандин кьибле пата чуькьуьнвал агъуз жезва, ахпа Антарктидадин вине авай кьакьан дережадин чуькьуьнвалдиз масакӀа хъжезва. И чуькьуьнвалрин юкьварин чкайрикай аслу яз гарар арадал кьвезва. Чилин кефер зур-пайдин гьяркьуьвалра хъуьтӀуьз къати рагъакӀидай гарар виниз я, гатуз — зайиф кьибле гарар. Океандин кефердинни — рагъакӀидай пата хъуьтӀуьн чӀавуз кефер муссон гарар къвезва, гатуз и гарар кьибле муссон гарариз масакӀа жезва. Кефер зур-пайдин тропик ва субтропик зонайра кефердинни — рагъэкъечӀдай пассатар виниз я. Экватордин зонада йисан къене гар авачир лас гьава виниз я. Кьибле зур-пайдин тропикра ва субтропикра кӀеви кьиблединни — рагъэкъечӀдай пассат гьукумвал тухузва, хъуьтӀуьз — кӀеви ва гатуз — зайиф. Асул яз гатуз тропикра гзаф къати тропик тӀурфанар арадал къвезва, ина абуруз тайфунар лугьузвайди я. Адетдалди абур Филлипинрилай рагъэкъечӀдай пата кьил къачуна кеферни — рагъакӀидай па кефер патаз Тайваньдай ва ЯпониядайтӀуз физва, ахпа Бериг гьуьлуьв агакьдалди туьхуьн хъжезва. Тайфунар арадал къвезвай маса чка Юкьван Америкадин цин къерехда чка кьунвай районар я.

Лас океандин рагъакӀидай патан гьава, рагъэкечӀдай патан гьавадилай мадни чими я. Тропик ва экваториал зонайра гьавадин юкьван температураяр 27,5 °C — 25,5 °C я. Океандин зурба гегьеншвалрин винелай физвай гарари вичик ламувал йигиндиз кужумзава. Экватордилай кьве патахъ яргъивилихъди физвай экватордин мукьвара авай зонайра къваларин максимумдин кьве шуькӀуь зул физва, амма экватордин вичин винел кьурагь зона тафават аваз я. Лас океанда кьибле ва кефер пассатар сад садахъ гьалтзавай зонаяр авач. Экваториал ва тропик зонайрин рагъэкъечӀдай патара кьурагьвал агъуз жезва. Виридалай кьурагь регионар, кефер пата Калифорния зуростровдихъ агатзава, кьибле пата — Чили ва Перуан хандакӀрихъ игис жезва (ина цин къерехра авай районрин йисан къваларин кьадар 50 мм — дилай агъуз я).

Дуьнья океандин биомассадин 50 % дилай пара пай Лас океандиз къвезва. Уьмуьр ина бул ва жуьреба — журе гьалда гьалтда, асул гьисабдалди Азиадин ва Австралиядин арада авай тропик ва субтропик зонайра, гьина
зурба майданар коралл рифри ва мангро набататри кьунва. Лас океандин фитопланктон асул яз микроскопик саклеткадин цин векьери туькӀуьрзава, ахьтин цин векьерин ина 1300 жуьре ава.
Набататрин чӀехи пай тӀимил яд авай чкайра ва апвеллинг зонайра экъечӀзава.

Лас океандин кӀанин набататрикай 4 агъзур жуьре цин векьер ва 29 жуьре цуькведин набататар гьисабзава. Океандин юкьван дережадин ва
къайи климатрин регионра гзаф кьадарда, асул яз ламинария группадай рехи — шуьтру цин векьер гегьенш я, идалайни гъейри океандин кьибле зур паюна и хзандиз талукь тир 200 м кьван яргъивал авай зурба набататриз гьалтиз жеда.

Тропикра алул яз фукус, цин чӀехи къацу векьер ва кьетӀен тӀвар — ван авай яру цин векьер гегьенш я.

Лас океандин гьайванрин алем, маса океаннрикай жуьрейрин туькӀуьрундай 3-4 ра бул я, асул яз тропик ятара. Индонезиядин гьуьлера 2 агъзурдилай пара гъедерин жуьреяр малум я, амма кефер патан гьуьлера 300 кьван жуьре. Океандин тропик чкада 6 агъзурдилай пара моллюскрин жуьреяр гьисабдик ква, амма Беринг гьуьле 200 жуьре ава.

Лас океандин фаунадиз хас тир кьетӀенвал адан систематик группайрин дегьвал ва эндемизм я. Ина пара кьадарда гьуьлуьн кьуьгъуьррин дегь жуьреяр авайди я, маса океанра авачир бязи лап дегь гъедер (мис. иордания, гильбертидия) ва сифте яшайишдин туртумар ава; лососьхьтинбурун вири жуьредин 95 % Лас океанда ава.

Некхъвадайбурун эндемик жуьреяр: дюгонь, гьуьлуьн кац, сивуч, гьуьлуьн бобр.

Лас океандин флорадин пара жуьрейриз зурбавал хас я. Океандин кефер пата зурба мидияр ва цин шкьуьнтар чир я, экватордин зонада дуьньяда виридалай чӀехи моллюск тридакна яшамиш жезва, адан заланвал 300 кг я. Лас океанда мадни къати ультрабиссал фауна къалурзава. Зурба чуькьуьникди, цин агъа температурадин шартӀара, 8,5 км-дилай агъана тахминан 45 жуьре чан алай затӀар уьмуьр гьалзава, абурукай 70 % эндемикар я. И жуьрейрин арада кьадардай виридалай вини голотурияр я, пара тӀимил юзадай уьмуьрдин тегьер гьалзавай и чан алай затӀари, тӀуьн иливардай хукадин ва ратарин системадайтӀуз зурба кьадарда накьв ахъайиз алакьзава, вучиз лагьайтӀа икьван дегьнейра накьв кьилди сад тир тӀуьнин мяден я.

 Инсанди Лас океанда тухузвай майишатдин кӀвалахар адан ятарин кьацӀуруниз ва чан алай затӀарин яван хьуниз гъанва. ГьакӀ, XVIII виш йисан эхирдал кьван, Беринг гьуьле гьуьлуьн калар кьиляй — кьилиз вири телеф хьанвай. XX виш йисан сифте кьилера квахьунин кичӀевилихъ гьуьлуьн кацар ва китрин бязи жуьреяр тир, гила абурун кеспидиз кьадар эцигна.

Океандихъ галукьзавай ЧӀехи хата нафтӀадиз ва нафтӀадин продуктриз, залан металлриз, гьакӀни атомдин промышленностьриз къвезва. Зарар гудай ва агъу квай затӀар цин авахьунри вири океандиз гегьеншарзава. Гьатта Антарктидадин цин къерехра, гьуьлуьн чан алай организмрин къене и затӀар раиж хьанвай. АСШдин цӀуд штатди вичин хкатаяр гьамиша гьуьлуьз гадарзава. 1980-й йисуз и тегьерда 160 000 тонн хкатаяр терг авунай, гьа чӀаварилай инихъ и цифра жизви агъуз хьана.

Лас океандин кефер пата, пластикрикай ва маса хкатай зибилрикай ибарат тир, окенадин цин авахьунрин нетижада Лас океандин зибилдин чӀехи тӀехв арадал атанва. Кеферни — Ласокеандин цин авахьунрин системади, океандиз вегьезвай вири зибил са чкадиз тухвана кӀватӀзава. И тӀвех Лас океандин кефер патайтӀуз яргъи хьана, Калифорниядин цин къерехдай тахминан 500 гьуьлуьн милядилай кьил къачуна Гавайрин патавай фена ва Япониядиз агакьунин жизви амукьна. 2001 йисуз зибил — островдин заланвал — 3,5 миллион тонн, ва майдан — 1 млн км² дилай пара туькӀуьрзавай. Гьар 10 йисуз и зибил тӀвехинин майдан къвердавай пара жезва.

Лас океандин сергьятдин яргъивилихъ чка кьунвай гьукуматар: Америкадин Садхьанвай Штатар, Мексикадин Садхьанвай Штатар, Гватемала, Эль-Сальвадор, Гондурас,
Никарагуа, Коста-Рика, Панама, Колумбия, Эквадор, Перу, Чили, Австралиядин союз, Индонезия, Малайзия, Сингапур, Бруней-Даруссалам, Филиппинар, Таиланд,
Камбоджа, Социалист Республика Вьетнам, Китайдин Халкьдин Республика, Республика Корея, Кореядин Халкьдинни-Демократиядин Республика, Япония, Урусатдин Федерация.

ГьакӀни океандин гегьеншвалда островдин гьукуматар ва маса гьукуматри кьиливал тухузвай мулкар ава, вири санал абуру Океания туькӀуьрзава:

Лас океандин жугъурна — чирунрин ва менфят къачунин крар, инсаниятда кхьинар арадал къведалди фадлай эгечӀнай. Океанда сирнавун паталай джонкаяр, катамаранар, гимияр ва гьакӀан плотар крарик кутузвай.

Кьибле Америкадин юкьван патай рагъакӀидай патаз рекьез акъатна Полинезия островриз атанвай. Китайдин джонкри океандин яргъивилихъди Индий океандиз къекъуьнар ийизвай, мисал паталай 1405—1433 йисара хьанвай Чжен Хэдин ирид сиягьат.

Европавийрикай и океан садлагьайди акурди испанви конкистадор Васко Нуньес де Бальбоа тир, 1513 йисуз Панам хевдин аскӀан суварин садан кӀунтӀалай, кьибле патаз экӀя хьанвай тум — кьил авачир Лас океадин гегьенш ятар акурла ада океандиз Кьибле гьуьл тӀвар эцигнай. 1520 йисан зулуз португалви гьуьлера къекъведайди Фернан Мегеллана Кьибле Америкадилай элкъвена фена, проливдай алатиз тӀем акьакьна ахъа океандиз акъатнай. Пуд варз давамарзавай, ЦӀаюн Чилелай Филиппин островрал кьван экӀя хьанвай яргъи къекъуьнрин чӀавуз абурухъ са тӀурфанни гьалтнач, гьава лас тир, аквадай гьалда гьавиляй Магеллана адаз Лас океан тӀвар ганвай. Лас океандин куьлуь — шуьлуь хъувунвай садлагьай карта 1589 йисуз Ортелийди малумарнай. 1642—1644 йисара хьайи Тасмана ва адан командади кьиле тухунвай экспедициядин нетижада, Австралия чара материк тир чӀал чир хьана.

Океадин активдаказ жугъурна — чирунар XVIII виш йисуз гатӀуннай. Европадин кӀвенкӀве аваз физвай гьукуматри Лас океандиз чпин илимдинни — жугъурна — чирунрин экспедицияяр ракъуриз эгечӀнай, и экспецидияйра гьуьлера къекъвезвай тӀвар — ван авай гуьгъуьнин ксари регьбервал ийизвай: ингилисви Джеймс Кук (Австралиядин ва ЦӀийи Зеландиядин жугъурна чирунрин крарив алахъзавай, пара кьадарда островар ахъайнавай, абурун къене Гьаваярни ава), французви Луи Антуан Бугенвиль ва Жан-Франсуа Лаперуз (Океаниядин островрин жугъурна чирунрин крар ийизвай), итальянви Алессандро Маласпина (Кьибле ва Кеферпатан Америкайрин, Горн мысдилай Аляска заливдал кьван кьиляй — кьилин карта туькӀуьрнай).

Океандин кефер пад уруср алимри чирзавай, С. И. Дежнёвди Евразиядинни Кефер Америкадин арада авай пролив ахъайнавай, В. Берингди океандин кефер патар жугъурна — чирзавай ва А. И. Чириковди Кефер Америкадин кеферни-рагъакӀидай цин къерех, Лас океандин кефер пад ва Азиядин кеферни — рагъэкъечӀдай цин къерех чирзавай. 1803—1864 йисарин къене урус гьулерхъанрин паталай дуьньядилай элкъвена кьил — кьилиз ядай 45 къекъун кьиле тухванай, гьина урусрин дяведин ва коммерциядин флотди Балтий гьуьляй Лас океандиз тухузвай рехъ лишанарнай ва адахъ галаз 29 остров ахъайнай. 1819—1821 йисара хьанвай Ф. Ф. Беллинсгаузенди ва М. П. Лазаревди кьиливал ийизвай экспедиция чӀавуз абуру Антарктида ва Лас океандин кьибле патан 29 остров ахъайнавай.

Гилан чӀавуз Лас океандин цин къерехра ва островра инсарар яшамиш жез барабарвилелди ацукьнач. Промышленностьдин виридалай чӀехи юкьвар, АСШдин цин къерех (Лос - Анджелес райондилай Сан - Франциско райондал кьван), Япониядин ва Кьиблепатан Кореядин цин къерехар я. И океанди Австралиядин ва ЦӀийи Зеландиядин экономикадин уьмуьрдиз гузвай метлеб чӀехи я. Лас океандин кьибле пад космик гимийрин «сурар» я. Ина, гимийрин рекьерикай яргъала, чӀур хьана крарик кутуз виже къвезвачир космик объектар батмишарзава.

Кеспидин виридалай пара метлеб авай чка Лас океандин тропик ва юкьван гьалдин гьяркуьвилер я. Дуьньяда кьазвай гъередин 60 % Лас океандин ятариз къвезва. Абурун арада кьизил - гъедерхьтинбур (мандав - гъед, кета, кижуч, сима), селёдкахьтинбур (анчоус, сельдь, сардина), трескахьтинбур (треска, минтай), окуньхьтинбур (скумбрия, тунец), камбалахьтинбур (камбала). Гуьгъуьнин некхъвадай гьайванрал гъуьрч тухузва: кашалот, полосатикар, гьуьлуьн кац, калан, морж, сивуч; кьулан ттар авачирбур: гьуьлуьн пахлахан, креветкияр, гьуьлуьн шкьуьнт, гьуьлуьн регъ, кьилтумун моллюскар.

ТӀуьн — хъунин промышленностьда ва медицинада расзавай (ламинария (гьуьлуьн келем), анфельция (агоронос), гьуьлуьн хъач взморник ва филлоспадикс) хьтин набататар гьасилзава. Виридалай вини дережадин метлеб хкудзавай кеспияр Лас океандин РагъакӀидайни — юкьван ва Кеферни — рагъакӀидай патара кьиле тухузава. Кеспидин крар тухузвай Лас океандин виридалай чӀехи гьукуматар: Япония (Токио, Нагасаки, Симоносеки), Китай (архипелаг Чжоушань, Яньтай, Циндао, Далянь), Урусатдин Федерация (Приморье, Сахалин, Камчатка), Перу, Таиланд, Индонезия, Филиппинар, Чили, Вьетнам, Кьибле Корея, КХДР, Австралиядин Садвал, ЦӀийи Зеландия, АСШ.

Ласокеан гьавиздин уьлквейрин арадин чӀехи метлеб авай гьуьлуьн ва гьавадин рекьер, ва Атлантикни Индий океанрин уьлквейрин арадин транзит рекьер Лас океандайтӀуз физва. Виридалай чӀехи метлеб авай океандин рекьер Канададай ва АСШдай Тайваньдиз, Китайдиз ва Филлипинриз тухузва. Лас океандин гимияр физвай асул проливар: Беринг, Татар, Лаперуздин, Корея, Тайвань, Сингапур, Малакк, Сангарск, Бассдин, Торресдин, Кукдин, Магелландин. Лас океан Атлантик океандихъ галаз, Кьибле ва Кефер Америкайрин арада туькӀуьрнавай тӀебии тушир Панам къубудив гилигнава.

Лас океандин цин къерехра хкягъиз жедай чӀехи портар: Урусатда — Владивосток (кьилин парар, нафтадин продуктар, гъедер ва гьуьлуьн продуктар, там ва кӀарасдин материалар, металлолом, чӀулав ва рангадин металлар), Находка (цӀивин, нафтадин продуктар, контейнерар, металл, металлолом, маса парар), Восточный ва Ванино (цӀивин, нафт); Кьибле Кореяда — Пусан; Японияда — Кобе — Осака (нафт ва нафтадин продуктар, машинар ва алатар, автомобилар, металлар ва металлолом), Токио — Иокогама (металлолом, цӀивин, памбагъ, техил, нафт ва нафтадин продуктар, каучук, химикатар, сар, машинар ва алатар, парчаяр, автомобилар, дарманар), Нагоя; Китайда — Тяньцзинь, Циндао, Нинбо, Шанхай (кьуру парарин вири жуьреяр, жими парар ва кьилин парар), Сянган (парчаяр, пекер, чӀунар, радио ва электро малар, пластмассдин затӀар, машинар ва алатар), Гаосюн, Шэньчжэнь, Гуанчжоу; Вьетнамда — Хошимин; Сигапурда — Сингапур (нафтадин продуктар, каучук, недай — хъвадай суьрсет, парчаяр, машинар ва алатар); Малайзияда — Кланг; Индонезияда — Джакарта; Филлипинра — Манила; Австралияда — Сидней (кьилин парар, ракьун мяден, цӀивин, нафт ва нафтадин продуктар, техил), Ньюкасл, Мельбурн; ЦӀийи Зеландияда — Окленд; Канадада — Ванкувер (тамун парар, цӀивин, мяденар, нафт ва нафтадин продуктар, химиядин ва кьилин парар); АСШда — Сан-Франциско, Лос-Анджелес (нафт ва нафтадин продуктар, копра, химиядин парар, там, техил, гъуьр, якӀун ва гъетрен консервар, цитрус, бананар, къагьве, машинар ва алатар, джут, целлюлоза), Окленд, Лонг-Бич; Панамада — Колон; Чилида — Уаско (мяденар, гъетер, кудай затӀар, суьрсетар). Лас океандин гьавизда пара кьадарда чӀехи ва гъвечӀи портар ава.

Лас океандин гьавадин рекьерай парцин тухунар чӀехи роль къугъвазва. ОкеандайтӀуз садлагьай авиарейс 1936 йисуз Сан-Франциско (АСШ) — Гонолулу (Гьавай островар) маршрутдалди кьиле тухванай. Гила асул трансокеан рекьер Лас океандин кефер ва юкьван районрай физва. Островра авай аэропортрин гьавадин рекьери, океандин къене патан тухунар кьилиз акъудиз, чӀехи метлеб гузва. 1902 йисуз ЧӀехибританияди, Канада, ЦӀийи Зеландия ва Автралиядин Садвал гилигзавай, океандин кӀаняйтӀуз 12,55 агъзур км яргъивилин телеграфдин кабель чӀугнай. Фадлай ва гегьенш радиоалакьани кардик ква. Гила Лас океандайтӀуз алакьа хуьн паталай Чилин тIебии тушир спутникар кардик кутузва, ида уьлквейрин арада авай алакьа каналрин гьакьун мадни гьяркьуь ийизва.

Лас океандин кӀанера зурба кьадарда жуьреба — жуьре минералар квай мяденар чуьнуьх хьанва. Китайдин, Индонезиядин, Япониядин, Малайзииядин, Садхьанвай Америкадин Штатрин (Аляска), Эквадордин (Гуаякиль залив), Австралиядин (Бассов пролив) ва ЦӀийи Зеландиядин шельфра нафт ва газ хкудзава. Авай къиметриз килигна, Дуьнья океандин нафтадин ва газдин суьрсетрин 30 — 40 % Лас океандиз къвезва. Къеле гьасилунин кьадардай дуьньяда садлагьай чкада Малайзия физва, циркон, ильменит ва маса металлар гьасилунин кьадардай — Австралия. Океан ракьунни - марганецдин мяденрив ацӀанва, суьрсетрин вири санлай кьадар 17•1011 т. Ракьунни — марганецдин мадни чӀехи суьрсетар океандин виридалай дегьне чкайра кефер пата акваз жеда, гьакӀни Кьибле ва Перуан хандакIра. Минералар квай асул мяденрин гьисабунра океанда: марганец 7,1•1010 т, цур 1,5•109 т, кобальт 1•109 т ава.

Лас океанда газрин гидратрин дегьне ятарин мяденар жагъанвай: Орегон лекъве, Курильск цӀиргъина ва Охотск гьулуьн Сахалин шельфда, Япон гьуьле авай Нанкай чӀутхварда ва Япониядин цин къерехдин кьвалара, Перуан лекъве. 2013 йисуз Японияди Токиодилай кефердинни — рагъэкъечӀдай пата Лас океандин кӀане, тӀебиатдин газ акъудун паталай урукулдив синагъдин эгъуьнар кьиле тухуз къаст авуна.

Лас океандиз пара жуьрейрин рекреацион суьрсетар хас я. Виридуьньядин туризмдин организациядин малуматриз килигна, XX виш йисан эхирда дуьньяда туризмдин кьилив атунрин 16 % РагъэкъечӀдай Азиядиз ва Ласокеандин региондиз къвезвай (2020 йсуз и пай 20 % — дал кьван хкаж хьун мумкин я). И регионда туризмдин къекъуьнар арадал къвезвай асул уьлквеяр Япония, Китай, Австралия, Сингапур, Республика Корея, Урусат, АСШ ва Канада я. Рекреациондин асул зонаяр: Гавай островар, Полинезиядин ва Микронезиядин островар, Австралиядин рагъэкъечӀдай цин къерех, Бохай залив ва Китайда авай остров Хайнань, Япон гьуьлуьн цин къерех, Кефер ва Кьибле Америкадин цин къерехда авай районар ва шегьерар. Виридалай пара туристар къвезвай уьлквейрин арада гуьгъуьнинбур хкягъиз жеда: Китай (йиса 55 миллион атунар), Малайзия (24 миллион), Гонконг (20 миллион), Таиланд (16 миллион), Макао (12 миллион), Сингапур (9 миллион), Республика Корея (9 миллион), Япония (9 миллион), Индонезия (7 миллион), Австралия (6 миллион), Тайвань (6 миллион), Вьетнам (5 миллион), Филиппинар (4 миллион), ЦӀийи Зеландия (3 миллион), Камбоджа (2 миллион), Гуам (1 миллион); Кефер ва Кьибле Америкадин цин къерехра чка кьунвай уьлквейрин арада: АСШ (60 миллион), Мексика (22 миллион), Канада (16 миллионо), Чили (3 миллион), Колумбия (2 миллион), Коста-Рика (2 миллион), Перу (2 миллион), Панама (1 миллион), Гватемала (1 миллион), Сальвадор (1 миллион), Эквадор (1 миллион).




#Article 64: Смугъулар (Ахцегь район) (228 words)


Смугъулар () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Смугъулрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 12 км яргъал, Ахцегь вацIун эрчIи къерехдал ала. 

Смугъулар гуьгъуьнин тарихдин мягьлейриз пай хьанва: АспIашар, КIепIер, Къантасар.

Хуьруьн къваларив гвай чIурар ва булахар: Чанах, ФечIер ятах, КIвар сув, Талук, Ягъар, Суван пад, Ярусув, Бугъаз кIаш, Вине чIур, Микьий, КIветIер, Къватар булах, Ягъудин булах, Гъуьйи латар.

Хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш. XVII виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара - 1» хуьруьн жемиятдик квай. 1736 йисуз Смугъулра мискIин эцигнай. МискIиндин цлал араб чIалал агъадихъ галай кхьин ала: «И бахтавар мискIин туьхкIуьр хъувунвайбур гьахъ кIандай ва хъсанвал ийизвай Смугъулрин жемятдин агьалияр я, гьа йисуз Сурхай хан ва Умма хан Къубадиз атана хуьрериз цIай яна курнай ва гьакIни Мискискар хуьр чукIурнай. Цларни Хуьруьг хуьруьн устIарри пайгъамбардин хижрадай, -  адаз Аллагьдин салаватни саламар хьурай! - 1197 йисуз эцигнай. И кхьинар кхьейди Мугьаммадали, мискIин эцигнавайбурни Муса, Ражаб ва Рамазан я.» 1796 йисуз Ахцегьпарадин къушунар, абурук Смугъулрин къушунарни гваз, къазикумухдин Сурхай-хан II - дахъ галаз санал урусрин генерал Булгакован къушунрин аксиниз, Къубадин Алпан хуьруьн мукьув хьайи ягъунра иштирак авунай, ина Смугъулрин фекьи Юсуф кьенай. Фекьи Юсуфан азабар квай кьиникай Смугъулра адан пIирел алай араб кхьинри малумарзава.

Йисариз килигна Смугъулрин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Смугъулвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Ягьмеданбур, Кевисар, АлкIашар, КIепIер.




#Article 65: СтӀал Саяд (238 words)


СтӀал Саяд — машгьур лезги шаир-дишегьли.

Саяд-Пери-тахминан 1880 йисуз Куьре магьалдин Агъа СтIалрин хуьре Давутрин тухумдикай тир Гьасан-Гьуьсенан хзанда дидедиз хьайи вад лагьай руш я. Саяд-Перидихъ вичиз кIани - Мирземегьамедан Шихрагьим лугьудай гада аваз, рушахъ гьа девирда еке пул тир 100 ганач лугьуз, а пул гайи, гьа чIавуз Агъа СтIалдал кавхавалзавай Кьурагь патан векил Пампур Гьуьсейна, Саяд-Пери гужуналди вичин стха хуьрехуьруьнви Шабанан хва Исмаилаз тухвана. Адакай са аял аваз, хуьруьз катна хтайла, бубади Шихрагьим хуьре авай девлетлу Дербетан хтул рушал эвленмишнавай. И арада Саяд-Перидиз Алимегьамед аял хьана. Шихрагьимакайни умуд атІай Саяд-Пери и кардилай гуьгъуьниз, гьайифдилай рагьметдиз фена. Таза аял Алимегьамед, халайри хвена, мехъерарни авуна. Пирмегьамед гада хьайидалай гуьгъуьниз, стIалжем хьана Алимегьамедни кьена. Саяд-Перидин птулни халайри хвена чIехи авуна. Адан аял вахтар халадин хъуьл Сеферан кIвале фена. Ватандин ЧIехи дяведин четин йисара, Пирмегьамед Дербентдиз акъатна, алай вахтунда адахъ Саяд, Сиряд рушарин ва чIехи бубадин тIвар алай Исмаил хва аваз, Пирмегьамед Дербент шегьердин патав гвай Карл Марксан тIварунихъ галай совхозда уьмуьр ийизва.

Шихрагьимавай къакъудна, дакIан касдиз, Хуьрехуьруьз, мал хьиз пулдихъ гайила, Саяд-Периди, гьахъ-дуван авачир гьакимриз, кавхадиз, фекьидиз, агьдин бейтер лагьанай.

СтӀал Саядан манияр вичин ва лезги дишегьлидин ихтияр авачир кьисметдикай теснифнавай, девирдин гьахъсузвилер русвагьзавай бейтер — зариди «дуьнья тирвал» авунвай гьараяр я: «Кавхадиз», «Дуьнья тирвал гьарайна за», «Садакайни чара хьанач» ва мсб. И ва маса шииррай аквазвайвал, СтӀал Саяд вичин хатӀ авай шаир я. С. Саядан «Ашкъидин гьарай» тӀвар алай кӀватӀал Магьачкъалада 1992 йисуз акъатна.

СтӀал Саяд 1900 йисуз рагьметдиз фена.




#Article 66: СтIал Сулейман (853 words)


СтӀал Сулейман () (1869 йисан 18 июнь — 1937 йисан 23 ноябрь) — Дагъустан советрин литературадин диб эцигай лезгийрин тӀвар-ван авай, зурба шаир ва ватанперес.

Вичиз бегьемдиз аялвал такур Сулеймана 13 йис хьайидалай кьулухъ кьве гъилелди фу къазанмишзава. Ада батрак яз Дербентда, фялевиле Генжеда, Самаркандда, Бакуда кӀвалахна. Къад йисуз дуьньяда къекъвейдалай гуьгъуьниз ам хайи хуьруьз хтана; кӀвал кутуна, лежбервал ийиз, хзан хвена. Революциядин ва граждан дяведин йисара СтӀал Сулейман киснач, ада 1917-йисан революция, пачагь тахтунай гадарун шадвилелди кьабулна. Дагъустанда Советрин гьукум гъалиб хьайидалай гуьгъуьниз СтӀал Сулеймана цӀийи уьмуьр туькӀуьрунин карда гьевес авайвилелди иштиракна. Гьеле аял чIавуз шиирар туькӀуьрунал рикӀ алаз хьайи Сулеймана вичиз аквазвай гьахъ авачир крарикай дегьне социал метлебдин чӀалар туькӀуьрзава. Чешне яз революциядилай вилик туькӀуьрнавай адан «Билбил», «Кавхадиз», «Судуяр», «Фекьияр», «Девлетлуяр, чиновникар» ва масабур къалуриз жеда. Заридин сатирадин эсерра гьа гьахъ авачир девир дегьнедай ва хцидаказ критика жезва.

СтӀал Сулеймана туькIуьрай эсерар кьве чкадал пай жезва: Октябрдин инкъилабдилай вилик теснифайбур («Кавхадиз», «Судуяр», «Фекьияр», «Девлетлуяр, чиновникар» ва мсб.) ва Советрин девирда теснифайбур («Октябрдин инкъилабдиз», «Рушариз», «Яру Аскер», «Колхозчи паб Инжиханаз», «Большевик я чи вацӀун тӀвар», «Жегьил шаирриз», «Чи къуват» ва мсб.). Адан эсерра, иллаки инкъилабдилай вилик теснифайбурун, хци сатира квайди я: зариди вичиз акур гьахъ авачир, инсанвал авачир ва ахлакь авачир гьерекатар, амалар ва хесетар негьзава.

Зариди пачагь тахтунай гадарун, Советрин власть тестикь хьун шадвилелди кьабулнай ва цӀийи девирдин тарифзавай чӀалар теснифна. Амма адан рикӀелай халкьдин гьукуматдиз ва Коммунистрин партиядиз хае кимивилерни алатнач — ада, «Тапан коммунистдиз» хьтин, хци чӀалар туькӀуьрна.

СтӀал Сулейман Ленинан ордендиз ва «Дагъустандин халкьдин зари» тӀварцӀиз лайихлу хьана. Адан гуьзел эсерар-жавагьирар Дагъустандин халкьарин, урус ва маса цДудралди чГалариз таржума авунва ва кьилди ктабар яз акъатнава. Абур милли мектебра, учи-лищейра, институтра ва университетра чирзава.

С. Сулеймана туькIуьрай эсерри лезги ва Дагъустандин литератураяр вилик финиз чIехи таъсир авуна. Абур Гь. Гьажибегова, А. Агъаева, Н. Къапиевади, Гь. Гашарова, Гь. Гьамзатова, Р. Кельбе-ханова, Ф.Нагъиева ва маса алимри ахтармишна. ЧӀехи зари 1934-йисалай СССР-дин писателрин союздин член тир.

СтӀал Сулейман, ада вичи са шиирда къейд авурвал, кӀел-кхьин чин тийиз гьар са кардикай уях тир. Дуьз я, ХХ асирдин Гомераз кӀел-кхьин чидачир, амма ам савад авачир тир лугьуз жедач. СтӀал Сулеймана неинки уьмуьрдин университет акъалтӀарна, адаз неинки лезги фольклордин, Кьуьчхуьр Саидан, Етим Эминан произведенияр хуралай чидай, гьакӀни Низамидин, Хафизан, Саадидин, Навоидин ва гуьгъуьнлайни Пушкинан, Лермонтова туькIуьрай эсеррикай хабар авай. Им, са шакни алачиз, чIехи культура я.

СтӀал Сулейманан поэзиядин дувулар фольклордин ва литературадин гзаф дерин ва жуьреба-жуьре къатариз гьахьнава. Гьелелиг им чи вилик акъвазнавай месэла туш. Амма са кар къейд тавуна таз жедач: чаз чиз, СтӀал Сулейманаз искусстводин векилрикай виридалайни гзаф СаадидитуькIуьрай эсерри таъсирна. Гьам уьмуьрдин биографиядиз, гьам поэзиядин образный къурулушдиз, фикир авунин тегьердиз кьве зарини сад-садаз мукьва я. Низ чида, РагъэкъечӀдай патан базарра, карвансарайра, духанра жегьил СтӀал Сулейманаз куьчери ашукьрин ва ихтилатдал рикӀ алай инсанрин сивяй Саадидин чӀалар гьикьван ван хьанатӀа…

Азадвилиз гъейрат
ХупӀ ярагъуш я.

Загьирда вун вилер ахъаз,
БатӀинда буьркьуь, Дагъустан.

Ада вар вичин, дади юх,
Жафа гьуьруьят хьана хьи.

Я иеси кьей керекул,
Вазни патрумдаш хьан хьи.

ТӀимил-тӀимил гила чи чӀал
Чир жез, мусурман хьан хьи.

Серф атайла, яхун ламар
Къвез, недай яйлах я Къафкъаз.

Гагь хузар гъиз, гьагь на — ЧӀижер,
Гуж мийир чаз, эхи тежер.

Дуст я лугьуз, куьгьне душман
Кьамир, ви рикӀ шад жедайд туш.

Зи гъилева регъуьн чӀутхвар,
Ахъайдач за яд, гуьзел яр.

Мурад я дуьньяда
КӀани рушни гада.

ЗатӀ авачир эрчӀи гъилиз
Чапла гъил къуншиз амукьич.

Эвел туьна кьел квай кӀуь шур,
Гуьгъуьнлай яд хъун хъсан туш.

Гьар патахъ туькӀуьрдай пурар,
Вун черкес хъалтах я, Къвафказ.

Ахмакь вилик квай азарар,
Чир тахьун я хийир, зарар.

Гьар гьи касдихъ нагаь чирвал
ХьайтӀа, жеч гьич зарар, завал.

БатӀулдаз гьахъ лугьуналди,
Яд гъиз жеч гьич сафуналди.

Гзаф тахьайтӀан са пара,
Жувахъни чирвал кӀанда.

И заманда, гила тек-тек,
Меpд итим ваз жагъид, эpкек!

А инсан хьи гзаф лавгъа,
Вак текьий, вич амаз, ягъва!

Чиp жеч инсан акyналди,
Гафаp зypбаз pахyналди.

Гьаp гьи касди чӀyгваз жафа,
Анжах гьадаз дад гyда фа.

Гьа дyст кьий жyван аpадай,
Санал тӀyьp фy гьакӀ квадаpдай.

СтӀал Сулейман 1937 йисан 21 ноябрдиз Агъа СтӀалда регьметдиз фена ва гьукуматдин къарардалди Магьачкъалада кучукнава.

ЧӀехи заридин тӀвар хайи райондал, Лезги театрдал, Кьасумхуьруьн юкьван мектебдал, Магьачкъала, Дербент, Киев ва маса шегьеррин куьчейрал, колхозрал, библиотекайрал эцигнава. Магьачкъалада заридин сур авай багьда (ам заридин тӀварцӀихъ гала) С. Сулейманаз зурба гуьмбет (ам Дагъустандин халкьдин художник-скульптор Хасбулат Аскар Сарыджади теснифна) эцигнава. Инал гьар йисан 18-майдиз «Сулейманан шииратдин югъ» къейдзава.

Гений океандиз ухшар я. Адаз жуьреба-жуьре вацӀар, кӀамар, булахар авахьда. Океандин девлетрихъ сан-гьисаб авач, адан рикӀе гевгьерар, кьилелни гьар уьлкведин, гьар са халкьдин чилерал берекатлу марфар къурдай цифер жеда. Бес океандин гьава? Ам гьикьван таза я, михьи я, кьезил я, ам инсандин сагъламвал патал гьихьтин дава-дарман я?!

СтӀал Сулейманан поэзия океан я, адан девлетрикай, рикӀевай «гевгьеррикай», марфадив ацӀанвай «циферикай» ва эхирни «гьавадикай» чи уьлкведа миллионралди кӀелдайбуру ва жуьреба-жуьре миллетрин зарийри менфят къачуна. Са шакни алачиз, лезги Х.Тагьиран, аварви Гь. ЦӀадасадин, лакви Э.Капиеван, азербайжанви С.Рустаман, гурживи Г.Леонидзедин, казах Д.Джабаеван, белорусь Я.Купаладин, урусар тир А.Суркован, А.Безыменскийдин, М.Исаковскийдин ва маса зарийри туькIуьрай эсеррал СтӀал Сулейманан поэзиядин нурар аватна. ХХ асирдин Гомер неинки СССР-дин жегьил зарийриз, гьакӀни социализм эцигзавай халкьдин демократвилин, милли азадвал патал женг чӀугвазвай колониальный ва капитализмдин уьлквейрин кӀвенкӀвечи зарийриз хайи халкьдиз къуллугъ авунин карда акьалтӀай зурба чешне я.




#Article 67: Там (539 words)


Там (къуб. Рук) — тарарин набататри кьунвай Чилин са пай. Тамари къураматдин пудай са пай кьунвайди я, Чилин винел тамарин вири санлай майдан — 38 млн км² я, 4,78 млн км² Бразилиядиз, 3,10 млн км² Канададиз ва 3,03 км² АСШдин паюниз къвезва.

Эхиримжи 200 йисан къене тамарин майдан кьве сефердилай пара тӀимил хьанвай.

Урусатдин Федерацияда тек сад тир субтропикдин лиана тарарин там, Кьибле Дагъустандин — Самурдин там я. Адаз фад-фад Лезгистандин гевгьерни лугьуда. И тама гийин, мегъуьн, макъун, лацу къавах, гъверши, кӀерец, цуцун, ичин, чуьхверрин, кицик, чумал, шуьмягъ тарар, канаб ва гзаф муькуь набатарар экъечӀзава.

Набататрин биологиядин кьетӀенвилерикай, абурун яшарикай ва тайин тир физикадинни — географиядин гьаларилай аслу яз, тамара набататар са шумуд гьавайрикай ибарат жезва. Гьаваяр — им набататрин органрин чуькуьндаказ кӀватӀ хьанвай ва хъсандиз акваз жедай сергьятдин горизонт я. Гьаваяр сад ва я са шумуд жуьре набататрикай арадал къвезвайди я. Тамара жезвай гьавайрин жуьреяр:

Аруш жезвай ва акахьзавай набататрикай, ва эпифитрикай ибарат тир, гьаваяр авачир набататарни гьалтзава.

Тамарин аваз хьун ва тахьун гзаф вахтара тарихдин процессрин финифиз ва халкьарин кьисметдиз арада масад авачир таъсир гузвай. Са бязи алимрин фикирралди, тамара уьмуьр гьалзавай сифтегьан девирдин инсанрин уьмуьр, инсаниятдин тарихдин къене тамарин куьмекдалди кьиле физвай ва инсаниятдин жемиятдин асул кьетӀен лишанрикай тир зегьметдин паюнин бине тир. Вучиз лагьайтӀа тӀебиатдин няметар кӀватӀунин кӀвалах папарин, гъуьрчехъанвал ва гетерхъанвал хьтин четин кӀвалахар итимринди тир. Адалай кьулухъан алатрин ва затӀар гьасил авунин такьатрин вилик фин, лежбервал ва малдарвал чирна менфят къачунин нетижаяр я. Им акӀ лагьай чӀал я хьи, инсан тамарин аслувиликай къвез — къвез хкечӀзавай.

Тамари гьавадиз, климатдиз ва чилин вине ва са тӀимил кӀаник пата физвай процессриз виле аквадай таъсир гузва. Тамун тӀебиатдин гуьгъуьнин компонентрихъ галаз алакъа ава:

ЦӀуру заманда икӀ лугьузвай: «Тамун патав уьмуьр гьалун — гишин тахьун», «Там — пачагьдилайни девлет аваз я», «Таму тек са жанавур ваъ, гьакӀни чӀехи итимни тӀуьн гунивди тухарда».

Инсанди тамар хуьруьн майишатдин гуьгъуьнин асул хилера кардик кутазва:

Гьайиф къведай кар ам я хьи, къе атӀузвай тамарин майдандин кьадар, абурун тӀебиатдин гуьнгуьна хутунин кьадардилай са шумудра пара я.

Идав алакъа аваз, цивилизация вилик фенвай уьлквейра и проблемадиз пара дикъет гузвайди я. Ахьтин уьлквейра татар цунин ва бязи тамара хуьруьн майишатдин крар кьиле тухуниз эхтияр тагунин рекьелди тамарин къенен кьадар гзафарзава. Идан куьмекдалди а районра тамарин тӀебиатдин цӀийиз гьасил хъхьунин процесс къайдадиз къвезва. ГьакӀни, са бязи уьлквейра инсандин гъил кягь тавур гъвечӀи кьадардин тамун чкаярни авайди я, Германияда ихьтин тамариз «урвальд» лугьузвайди я — сифтегьан уьмуьрдин ва я дегь там. Ана гьатта цацар хьтин пешерин татарни (мес. муьтквер тар) 400 йисарал кьван уьмуьр гьална амукьзавайди я.

Тамариз гигиенадинни — санитаривилин ва сагърунин пара зурба метлеб ава. ТӀебиатдин тамар авай гьавада 300 — елай пара жуьреба — жуьре химиядин галкӀунар ава. Тамари атмосферадин и кьацӀурунар, кьетӀендаказ газ хьтинбур, активдаказ дибдай масакӀа авуна цӀийи кислород гьасилзавайди я. КьацӀай газар кислороддиз элкъуьрдай виридалай хъсан алакьунар авай тамар — цацар хьтин пешер алай тарарин тамар (нарат тар, муьтквер тар, цIирицI тар), ва гьакӀни гъулцин тараринни верхьи тарарин са бязи жуьреяр я.

Чилин винел углероддин виридалайни асул гьамбарханайрикай сад — там я. Чилин атмосферада углекислотадин газдин шикилда 800 гигатонн кьван углерод ава. ЧӀехи пай тамари туькӀуьрзавай, Чилин набататра 550 гигатонн кьван углерод ква. И углерод атмосферадиз акъатайтӀа парникдин эффектдин къуват мадни пара жеда ва им дуьньядин глобал чими хьунин себеб жеда.

Чкадикай, арадал атуникай, гьаларикай, тарарин яшарикай ва абурун жуьрейрикай аслу яз тамар гуьгъуьнин жуьрейриз пай жезва:




#Article 68: Татарар (610 words)


Татарар (татар. Татарлар) — Урусатда ва Кьулан Азиядин уьлквейра уьмуьр ийизвай туьрк халкь я. 2010 йисан малуматриз килигна Урусатда татаррин кьадар 5 миллиондилай виниз тир ва вири агьалидин саки 4 % туькIуьрзавай. Кьадардиз килигна чеб урусрилай кьулухъ уьлкведа кьведлагьай чкадал ала. Татарстан Республикадин агьалидин 53 % татарар я. Пуд асул группайриз пай жезва: волга-уралдин татарар, сибирдин татарар ва астраханьдин татарар (гагь абурун арадай польша-литвадин татарарни чара ийида). 

Татар чIал — туьрк чIаларин кыпчак группадик акатзава ва пуд нугъатриз пай жезва: рагъакIидай патан (мишар) нугъат, кьулан (казан) нугъат ва рагъэкъэчIдай патан сибир-татар нугъатар я. 

Диндал гьалтайла татаррин лап чIехи пай суни-мусурманар я, абурук гьакIни православар ва атеистар ква.

Дуьньяда авай татаррин 36 % пай Татарстандал къвезва, амайбур федерациядин муькуь субъектра чкIанва. Татарстандилай гъейри чеб пара кьадарда авай субъект Башкортостан Республика я. Башкортостанда татарар вири агьалидин саки 25 % туькIуьрзава. Тататар виридалайни тIимил авай регион Ингушетия я, ина вирини-вири 151 татар ава. Агъадихъ галай таблицада Урусатдин къанницIикьуд регионра уьмуьр ийизвай татаррин кьадар къалурнава:

Урусатдилай къецихъ виридалайни пара татарар авай уьлквеяр Узбекистан (211 119 кас) ва Къазахстан (204 229 кас) я. Идалайни гъейри татарри Украина (73 304 кас), Туркмения (62 000 кас), Киргизия (31 491 кас), Азербайжан (25 900 кас), Китай ва муькуь уьлквейра уьмуьр ийизва.

Татар миллет шумудни са субэтносрикай (тайифайрикай) ибарат я. Абурукай виридалайни чIехи тайифаяр агъадихъ галайбур я:

Казаньдин татарар (тат. казанлылар) — татаррин кьилин ва виридалайни чIехи группа я, абур виликан Казань ханвилин чилерал арадал атанвайди малум я. Татар чIалан кьулан (казаньдин) нугъатдал рахазва.

Мишари-татарар (тат. мишешлер) — Волга вацIун кьулан пата, Закамьеда ва Приуральеда арадал атанвай татар тайифа я. Абур татар чIалан рагъакIидай нугъатдал рахазва. 

Касим-татарар (тат. кечим) — Касим ханвилин чилерал арадал атанвай татар тайифа я. Татар чIалан кьулан (казаньдин) нугъатдал рахазва. 

Сибирдин татарар (тат. себерлилер) — Сибирдин ханвилин чилерал арадал атанвай татар тайифайрикай сад я. Татар чIалан рагъэкъэчIдай нугъатдал рахазва.

Астраханьдин татарар (тат. эстерханлылар) — Астраханьдин ханвилин чилерал арадал атанвай татар тайифа. 

Тептярар (тат. типтер) — XVII виш йисалай малум тир, Башкортостанда уьмуьр ийизвай татаррин тайифа. 

Кряшенар (тат. керешен) — Волгадин ва Уралдин татаррин къене авай этноконфессионал тайифа я. Вири мусурман татаррилай тафаватлу яз, кряшен татарар христианар я. 

Польшадинни-литвадин татарар (липки, белоруссиядин татарар) — Белоруссия, Литва ва Польша уьлквейра уьмуьр ийизвай татарар я. ЧIехи пай мусурманар, гъвечIи пай христианар я. Чпин хайи татар чIал тамамдаказ рикIелай алуднавайди я. Абурун кьадар тахминан 11 агъзур кас я. 

Пермьдин татарар — Перьмдин крайда арадал атанвай ва бинедилай ана уьмуьр авур татар тайифа я. 

Нагайбакар (тат. нагайбеклер) — Челябинск вилаятдин Нагайбак ва Чебаркуль районра уьмуьр ийизвай татарар я. Татар чIалал кьулан нугъатдал рахазва. Диндал гьалтайла – православие мезгьебдин христианар я. Урусатдин къанунрив кьурвал нагайбакар кьилдин гъвечIи халкь тирди гьисабзавайди я.

Татарар са миллет хьиз VI — XIII виш йисарин къене, туьрк кипчак тайифайрин сад хьунин нетижада арадал атанай. Волгадин Булгария уьлкведин девирда татарар мусурманвилиз элкъвенай ва араб чIалан алфавит кьабулнай. Гилан татар чIалан диде тир дегь-татар чIални кипчак чIалан бинедаллаз арадал атанвайди малум я. Къизил Орда чкIайдалай кьулухъ шумудни са татар ханвилер тешкил хьанай, сад садавай къакъатнай гьа ханвилера татар миллетдин субэтносар арадал къвез эгечIнай, абур къерин казаньдин татарар, сибирьдин татарар, мишари ва мсб. я.

Татарар — туьрк чIаларин группадин кыпчак чIаларин хзандик акатзавай татар чIалал рахазва. Сибирьдин татаррин нугъатар Поволжьеда ва Приуральеда уьмьур ийизвай татаррин рахуниз мукьва я. Эдебиятдин татар чIал кьулан (казань) нугъатдал бинеламиш хьанва.

X виш йисалай 1927 йисал кьван татарри татар чIалал араб гьарфарин куьмекдалди кхьизвай. 1928 йисалай 1936 йисал кьван «Яниалиф» (цIийи алфавит) лугьудай латин алфавит кардик квай. 1936 йисалай къедалди татарри кирилл графикадал туькIуьрнай алфавитдикай менфят къачузва.

Татарстанда саки вири мектебдин программа ва ктабар татар чIалаз таржума авуна тарсар гузвайди я. Идалайни гъейри КГАСУ-дин факультетра татар чIалал чирвилер тухузва. 

Вилик девирда дуьз 1917 йисалди татаррин чирвилер къачудай идараяр — медресеяр тир.

 
 




#Article 69: Усугъчай (117 words)


Усугъчай, Ушугъ — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай хуьр. Райондин администрациядин юкь ва кьилин хуьр я. «Усугъчай» хуьруьнсоветдин администрациядин кьилин хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин лап кефер пата, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин патав, Кьулан вацIун эрчIи кьерел, Гъуцар сув, Яру сув ва Гитин кьил суварин кIанив чка кьунвайди я. Хуьруьн къваларив емишрин багъар ва хуьруьнвийрин майишатар ава.

Тарихдин малуматрикай Усугъчай Лезгистандин дегь хуьрерикай сад тирди чир жезва. «Абумуслиман тарих» улубда Усугъчай хуьруьн тIвар сияте яз кьунва ва ина кьиле фейи вакъиаяр чи эрадин VIII виш йисуз талукь тирди къалурнава.

Хьуре райондин начагъхана, юкьван мектеб, клуб, улубхана, почта, райондин алакъарин крар кьиле тухузвай идара ва дарманхана (аптека) кIвалахзава.

Багъишев Багъиш Малладин хва — лезги кхьираг, драматург ва журналист.




#Article 70: Фарси (156 words)


Фарси, ЦӀийи фарси (زبان فارسی [zæ'bɒːne fɒːr’siː]) — Инд-европадин чӀаларин хзандин иран чIаларин группадик акатзавай, гзаф девлетлу ва виш йисаралди алцум жезвай литература авай, иран чӀаларин арада кӀвенкӀве аваз физвай чӀал. И чӀалал, вири дуьньядин литературади кьабулнавай ва дуьньядин эсеррин хазинада гьатнавай, шедевр тир эсерар кхьенвайди я. Гилан фарс чӀал цӀийи чӀал я, ам Иран гьукумат арабри дяведалди къачунвай ва уьлкведа Ислам динди винизвал къачузвай девирда араб чIалан къати таъсирдик акатнавай дегь пегьлеви чIалакай арадал атанвайди я ва а чӀалан давам я.

Фарси, пуд сад-садаз мукьва тир вариантриз чара хьанвай ва Азиядин пуд уьлквейра, Иранда, Афганистанда ва Тажикистанда официал чӀалар хьиз кьабулнавай плюрицентрик чIал я. Абурукай виридалайни вилик фенвай ва дуьньядиз мадни машгьурди Иран Ислам Республикадин фарс чӀал я, идаз себеб уьлкведи дуьньядин дережада кьунвай экономикадин потенциал ва и чӀалал рахазвайбурун чӀехи кьадар я. Ирандин фарс чӀалаз «рагъакӀидай патан фарси»ни лугьузвайди я. Фарс чӀалан рагъэкъечӀдай патан вариантар Афганистандин гьукуматдин чӀал тир дари ва Тажикистандин тажик чIалар я.




#Article 71: Фий (330 words)


Фий () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр. «Фиярин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 35 км яргъал, Фий вацІун къерехдихъ гала. 

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Ахкун, ПIатIалар, Ватун.

Хуьруьн мукьвал алай тIебиатдин сергьятар: Бугъа, Уьрехъ, ЦIекIер, ТIумуч, Хуна, Хевиг, Яхва, ЧIагIра мукар, Юкьларуьч, КIелачIук, Чатун рат, Цуцах, Гъурум, Лацу кIакIалар, Калал, ЧIулав хана, Каричик, Укарар, Хевехъ, Яхвал, МуртIа, Цехуьр, ТIулар, ЦIугуни, Севра чIух, ЧIурар, Хани, Гуьней, ЦуцIай, Тара кьил, Ичара, Къабана ачIар, Вергьел, Кьваяхъ.

Хуьре ва адан къваларив гвай булахар: Хуна булах, Латуг булах, Хани, Гъурум, Яхва.

Фий хуьр гьеле Алпан заманрилай малум я . XVII виш йисан сифте кьилера Фий Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара - 2» хуьруьн жемиятдик акатзавай. Ахцегьпарадик квай чIавуз Фияра вичин кавхаяр авай, абурун кьадар сихилрин кьадардикай ваъ, хуьруьн агьалидин кьадардикай аслу тир. ГьакI, гьар къад кIвализ са чIехиди къвезвай. ГьакIни, хуьре са чавуш (хабар гузвайди) жедай  .

Фий хуьрелай садни зур километр кьиблединни - рагъакIидай пата, гуьлуьн дережадилай 3000 м кьакьанда, Къавкъаздин кьилин цIиргъинин Фиярин суван кьилелай элячIдай рекьин мукьвал алай тик ва алгъай зурба къаябрал ва плитайрал инсанрин ва гьайванрин къахма авуна раснай суьретар ава. А суьретрин чIехи пай XVIII – XIX виш йисариз талукь я .

Йисариз килигна Фиярин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Фиярин агьалияр гуьгъуьнин сихилриз пай жезва: Къара-Мегьамедар, Данкьар, Микилар, Жумияр, ЦIакIияр, Сахукар, Бамбияр, Къубушар, Гьажипулатар, Гьуркинаяр, Эльдарар, КIарияр, Зулматар, Бегар, Гюлбияр, Мурсалар, Тингилар, Укаяр, Михар, Ванидар, Фаражар, Джандарар, Шейгь-Шалбурсар.

Хуьре 319 кьван майишатар ава. Агьалийрин асул кIвалах — малдарвал я. Алай чIавуз фияийри 12 агъзурдилай пара лапагар (абурукай 3500 кьил умуми майшатдик ква) ва 900 карч алай чIехи малар хуьзва .

Социалвилин идарайрикай хуьре: мектеб, культурадин КIвал ва ктабхана кардик ква. 2010 йисан декабрьдилай хуьре, 5 кабинетар авай акушервилинни - фельдшервилин пункт кардик кутунай .

XVII виш йисуз эцигнавай ва XIX виш йисуз Гьажи-Гьамзатан хва Ахмеда туьхкIуьр хъувунай 18 метр кьакьанвилин минара квай жуьме - мискIин. 
Къенепатан майдан — 256 м² я .




#Article 72: Франция (344 words)


Франция (, ), официал тӀвар Франc Республика (, ) — РагъакІидайпатан Европада авай гьукумат я. Республикадин девиз — «Азадвал, Барабарвал, Стхавал», адан диб (принцип) — гьакимвал халкьдиндинди я, ам халкь патал халкьди ийизавайди я, абурукай 90 вишекайди — Франциядин гьукуматвияр я. Дин гвайбурукай чӀехи пай католикар я (76 %).

Къанунар акъуддай орган — кьве палатадин парламент я (Сенатни Миллетдин АлтӀушун). Административ чара авунар: 27 вилаят (22 метрополияни 5 гьуьлерилай анихъ авай вилаят), абурук 101 департамент ква (96 метрополияда, 5 гьуьлерилай анихъ авай департамент).

Францияди ракьунинни уранрин рудаяр, бокситар хкудун тухузава. Расна акъудзавай индустриядин чӀехи метлеб авай хилер — машинар акъудун, гьа гьисабдик автомобиляр акъудун, электротехникадинни электроникадин (телевизорар, чуьхуьдай машинарни мсб), авиациядин, гимияр авун (танкерар, гьуьлуьн паромар) ва станокар акъудун я.

Франция дуьньядин виридалайни чӀехи химиядинни нафтахимиядин продукция акъудзавайбурукай сад я (гьа гьисабдик каустик сода, синтетикадин каучук, пластмасса, минерал миянар, фармацевтикадин метягьарни мсб.), чӀулавни рангадин (алюминий, кьуркьушумни цинк) металлар.

Вири дуьньядин базардал франк парталриз, кӀвачин къапариз, ювелирдин затӀариз, парфюмериядизни косметикадиз, коньякриз, нисийриз (400-далай пара жуьре акъудзава) чӀехи машгьурвал ава.

Экспорт: машинар акъудунин индустриядин продукция, гьа гьисабдик транспортдин оборудование (къиметдай 14 кьван %), автомобиляр (7 %), хуьруьн майишатдинни недай-хъвадай метягьар (17 %, Европада кӀвенкӀве аваз фидай экспортеррикай сад я), химиядин метягьарни зурфабрикатар ва мсб.

Антик берейра къенин Францидин чилерал кельтрин халкь галлар яшамиш жезвай. 1 вишюса ч.э.в. а чил вири михьиз Римдин кьушунхъан Юлий Цезарди къачуна Республикадик артухарна. Гьа чӀавунилай кьил къачуна къенин Франциядин чилел романизациядин процессар эгечӀна. Чиликай Римдин провинцияр хьана, яшамиш жезвай халкь галлари къвез-къвез чпин хайи чӀал рикӀелай физ римавийрин латин чӀалал рахаз хьана. ГьакӀ физ, са кьуд виш йисалай а чилел мад са касни галл чӀалал рахазвачир.

Кьулан вишйисарин бередиз пачагьдинни гьукуматдин виридалайни къуватлу инсанрин арада пара къалар авай. ГьакӀни Францияда гегьеншдаказ Инквизицияди кӀвалахзавай. Гьукуматдин кефер патал норманнар атана, а чилиз чпин халкьдин тӀвар гана. Луи VӀӀдан чӀавуз Англиядихъ галаз гьажетрини дявейрин яргъи жерге эгечӀна, а пачагьдин чара хъхьанвай паб Элеонора Пуатуни Аквитани 1152 йисуз Генрих Плантагенетазз гъуьлуьз фена. ГьакӀ хьана Франциядин са пай кьван чил Англиядик акатна. Филипп ӀӀ Августдивай Англия Штауферрихъ галаз санал 1299 йисалди Францидай акъуд жезвай. 1250 йисуз пачагь Луи ӀX Европадин виридалайни къуватлу пачагьрикай сад тир.




#Article 73: Хиниви Зайнаб (115 words)


Хиниви Зайнаб — XII асирдин сад лагьай паюна яшамиш хьана. Ам лезги миллетдик акатзавай хиналугь тайифадин Хин хуьре ди-дедиз хьана. Бажарагълу руша жегьилзамаз шиирар туькӀуьриз ва чуьнгуьрдихъ галаз манияр лугьуз башламишна.

Хиниви Зайнабан уьмуьр ва яратмишунар Ширвандин шагь Ма-нучихрдин паб Тамара-ханумахъ галаз алакъалу я.

Зайнаба вичин эсерар: шиирар, манияр, рубаияр дидедин, араб ва фарс чӀаларал теснифна.

Чав агакьнавай рубаийрай аквазвайвал, Зайнабахъ дерин чирви-лер ва тагьсил (образование) ава. Ада вичин чӀалар, рубаийрин истемишунрал амал авуна (философиядин мана хьун, цӀийи-цӀийи фикирар лугьун, 1, 2 ва 4 — цӀарар рифмада хьун), теснифнава ва абур РагьэкъечӀдай патан машгьур шаиррин рубаийрилай са куь-нални усал туш.

Ширвандин шагь Манучихр кечмиш хьайила, Тамара бубадин ватандиз хъфена. Шаир Зайнабан уьмуьр гьикӀ куьтягь хьанатӀа, малуматар авач.




#Article 74: Худат (308 words)


Худат  () — Азербайжандин Хъачмаз районда авай шегьер.

Шегьердин статус 1950 йисуз къачунай.

Шегьер Азербайжан Республикадин кефердинни-рагъэкъечIдай пата, Самур-Девечи аранда, Хъачмаз райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Хъачмаз шегьердилай 20,4 км кефер пата, Баку шегьердилай 184 км яргъал, «Худат» ракьун рекьин станциядал ала.

Йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар:

Худат гзафмиллетрин шегьер я. Ина азербайжанар, лезгияр, куьрдер, татар, урусар, туьрквер, цыганар хьтин халкьари санал уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чIехи пай азербайжанари туькIуьрзава. Совет береда шегьерда азербайжанаринни лезгийрин кьадарар саки сад хьиз тиртIа, гила азербайжанар лезгийрилай саки кьведра пара ава. Лезгийрин тIимил хьунин себебар, Суван Къарабагъдин конфликт чIавуз гзафбурун Дагъустандиз куьч хьун ва шегьерда амукьай пара кьадарда лезги хзанар ассимиляция хьана азербайжанариз элкъуьн я. Ахьтинбурун паспортра миллет къалурзавай цIарцIел “азербайжанви” кхьенвайди я. Шегьерда, паспортра “азербайжанви” кхьенвай “михьи” азербайжанвияр саки авайди туш. Азербайжанвияр хьиз къалурнавайбурун гзафни-гзаф пай тарихдин къене азербайжанлашмиш хьанвай татар, куьрдер, туьрквер, лезгияр, цыганар ва маса бицIи халкьар я. Абуруз чпин улу бубаяр маса халкьар тирди чизва, амма чIал ва гьа миллетдиз талукьвилин кьатIун тамамдаказ квахьнава. Хайи чIал са гьалда хвенвай тек сад тир халкь — лезгияр я. Амма а лезгийрин са паюнин лезги чIалан чирвилер акьван усал я хьи, абур лезги чIаланни азербайжан чIалан акахьунал рахазва. И акахьай чIалан азербайжанарни гъавурда акьазва. Азербайжан агьалидин кьуьзуь несилар лезги чIалан гъавурда акьазва, гзафбурувай адал рахазни жезва.

Шегьерда цыганри компакт шикилда уьмуьр гьалзавай Къарачи мягьле ава.

Шегьерда азербайжан чIал ва культура йигиндиз вилик физвай береда маса халкьарин, иллаки лезгийрин чIал ва культура кьулухъ амукьзава. Шегьердин мектебра тарсар анжах азербайжандал тухузвайди я. Лезги хзанра, “къвезмай уьмуьрда четин тежедайвал ва мектебра сад-садахъ галаз рахаз регьят жедайвал” аялдиз сифте лезги чIал ваъ, азербайжан чIал чирзава. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай-йисуз пара жезва. Гьавиляй маса халкьар азербайжанарин арада цIрана терг жезва. Гилан гьалар и камаралди давам хьайитIа са-кьве несил алатайла лезгиярни татринни куьрдерин гелеваз фида, шегьерда лезгийрикай амукьдайди са тIвар ва азербайжанариз элкъвенвай жегьил несилар жеда.




#Article 75: Гьил (190 words)


Гьил () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Гьилерин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. Гьил КцӀар райондин виридалайни чIехи хуьр я ва Азербайжандин виридалайни чIехи хуьрерикай сад я.

Хуьр КцIар райондин кьулан пата, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 12 км яргъал ала.

Гьилерин мягьлейрин тIварар (ойконимар): Мегькема, Сирт мягьле, Пелен мягьле, ЧIехи хуьр, ГъвечIи хуьр.

Гьил Лезгистандин дегь чIаван хуьрерикай сад тирдал шак алач. И кар тестикьарзавай делилрикай сад, хуьруьн къвалав галай 3 км яргъивилин дегь сурар я. Гьатта, са бязи алимрин фикирралди, Гьил хуьр гьеле Алпан гьукуматдин девирда авай. Хуьре IX виш йисуз пуд пипIен къайдада эцигнавай пIирер ава ва чкадин эгьлийри им са суфийвилин кар хьиз гьисабзава. ГьакIни, хуьруьн кIунтIарикай садал кьве виш йисан цIуру мискIин ала.

Гьиливийри са кIус аранда, Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал Гьилуба хуьр кутунай.

Йисариз килигна Гьил хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Гьилера авай сихилрин тIварар: Къачабегар, Эребханар, Къара гадаяр, Дедемар, ШайтIанар, Кекар, МучIар, Эйвазар, Бикеранбур, КIapкIарар, ЦIахуьрар, Къафарар, Нуруяр, Фиргъананбур, Адемиранбур, Мукаиланбур, Мусадинбур, Къафарар, Къуьсуьяр, Гъашурар, Бикерар, Мукаяр, Жуватанбур, Мегьетар, Фекьияр, Бегар, Къапалар, БакIияр, Мягьсумар, Чувачар, ШапIаяр, Элияр, Ваданар, ШипIаяр, Какурар, Хъалхъамар, ЦIегьер, Агъамар, Келеяр, Къамацар, Хъунжелияр, Мирзагъаяр, Какамар, Къарчугъаяр, КалацIар. 




#Article 76: Цегвер (136 words)


Цеквер (Цекквер, [c:ek:ʷ]; лат. Formicidae) - арада перде авай лувар квайбурун дестедин цекверинбурун ивнихзандикай тир гьашаратрин хзан я. Жемятдин гьашаратар я, 3 каста арадал гъизва - дишияр, эркекар ва кIвалахунин индивидар. Дишиярни эркекар лувар квайбур, кIвалахунин индивидар - лувар квачирбур я. Спелар кIалам-кIалам хьайибур, дишийринбурни кIвалахунин индивидринбур 11—12, эркекринбур 12—13 кIаламдикай ибарат я (са бязи жуьрейриз 4,6 ва 10 кIаламдикай). Спелдин асул кIалам (скапус) адетдалди масабурулай хейлин яргъиди я. Хурун кьулухъ патан пай (эпинотум) - кьулухъ-хурухъ галаз акахьнавай руфунин садлагьай сегмент я. Руфун вич садлагьайни кьведлагьай сегментри арадал гъанвай кьалуналди эпинотумдихъ гилиг жезва. Са бязи агъахзанрин акатзавай цеквериз (мирмицинар, Понеринар ва мсб.) вилик фенвай мизмир ава. Зайиф хьанвай дамархьун квай лувар.

Цеквер хзанриз кIватIхьана мукарра яшамишзава. И мукариз цекверин кIунтI лугьудайди я, абур накьвада, кIарасра, къванерик туькIуьрзава; са бязибуру цекверин кIунтIар куьлуь набататрикай авур паярикай эцигзава.

 




#Article 77: Цуругъ (495 words)


Цуругъ () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Цуругърин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр Ахцегь райондин рагъакIидай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 16 км яргъал, КьехуьлкIам вацIал ала. Хуьруьн къаншардилай Гельмец - Ахцегь цIийргъинин иер акунар ахъа жезва. Хуьруьн кьлихъ самур дугунда яргъи хьанвай Самур цIиргъинин 3004 м кьакьанвал авай Ялахъ кIукI хкаж хьанва. 

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Къаникъал, ЦIапаз, ЦIарах, Вигьра, Хулихъ, РатIар, Къигьихъ, Шуьтерухъ .

Хуьруьн мукьув гвай тIебиатдин сергьятар: Аркъа, Верхьер, Вини сурар, ГъвечIи яйлах, ЧIехи яйлах, Зигье кал, ЧIутериз, ЧIулав цIарар, Кал, Калун мигьий, Къванеркар, ЦIутIар кам, Силин кам, Цигнид кам, ГъвечIи сув, Кьилин ятах, ПIирен ятах, Харабрин ятах, ТIежибан ятах, ЦIарал ятах, Умах дередин ятах, Тамун кьилин ятах, Кьаладин кьагияр, Хтум авай тIулар.

Хуьре ва адан къваларив гвай булахар: ВацIун булах, Юрфа булах, Харабрин булах, Суван булах, Келен цин булах, МуркIад булах, Таран чIукарин булах, Аспарин булах, Панагьрин булах, НуькIрен булах, Милижаян булах, Къачан булах, Гьажисейн бубад булах, Купул цин булах, Хибдин чипIерин булах.

Цуругъар хуьруьн тIвар «Цур» (металл) гафуникай арадал атанва. Вучиз лагьайтIа, вилик вахтара хуьре цурцин чатун устIарвал абад тир.

Цуругъ хуьр, вилик Азербайжандин Къуба районда авай са тIварцин хуьряй Дагъустандиз куьч хьанвайбуру арадал гъанвай. Абурун иниз куьч хьунин себеб ара датIур тарашунар ва къенепатан дявеяр тир. Катнавайбур Ахцегь беквалдин гъилик квай чилерел секин хьанвай. Сифте Ахцегь беквалдин, ахпа Ахцегьпарадин азад жемиятдин сергьятда авай хуьр яз, Цуругъар гьамиша Рутул беквал паталай вигьинрик акатзавай. Мукьвал авай Кусесер хуьр рутулри барбатIнай, ва агьалияр лукIвилиз мажбур авунай. Рутулри Цуругъриз виридалайни къати пуд вигьин кьиле тухванай, гьа пудрани цуругъвийри Ахцегьрин куьмекдалди рутулар яна алуднай. Къенепатар дявеяр кьве патайни регьимсузрвилерин арадал атунин себебар тир. XVIIІ виш йисуз бязи муькуь лезги хуьрерни кваз Цуругъарни Рутул беквалдик акатнай. Са тIимил вахтунилай, рутулрин чIехи мертебайра авай ксарин патахъай зулум къвезвайвиляй, Рутул беквалдик квай лезги хуьрерин эгьлийри каъзикъумухрин хан тир Сурхай-ханан гъилик акатун тIалабнай. 

Гьа чIавуз хуьре дувандин крар адетрин ва Шариатдин делилралди кавхайри ва къадийри кьиле тухузвай. СССР цIийиз арадал атайла Цуругъар 1929 йисал кьван Самур округдик квай, гуьгъуьнлай, администрациядин реформайрилай кьулухъ хуьр цIийиз арадал гъанвай Ахцегь райондик кутунай. 

Ватандин ЧIехи дяведин йисара 108 цуругъви фронтдиз рекье гьатнай, абурукай 60 кас элкъвена хтанач. Афгъан дяведа 8 цуругъви иштиракнай.

Йисариз килигна Цуругъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Алай чIавуз 200 цуругъви хзан Тюмень вилаятдин Радужный шегьерда уьмуьр гьалзава .

Тарихдал гьалтайла Цуругъвияр гъуьгъуьнин сихилриз пай жезва: Панагьар, Татарханар, Усманар, Искирияр, Аспарар, Эпелар, Къагьраяр, ЦIиркIерар, Палтабашар .

Хуьре культурадин КIвал, XIX виш йисан гьуьжре галай мискIин, 600 кIелдайбур гьакьарзавай мектеб, улубхана, фельдшерни - акушервилин пункт.

Хуьре колхозар ва хуьруьн майишатдин сад хьанвай муькуь организацияр авайди туш, гьавиляй хуьруьн майишатвилин асул субъект кьилдин майишатар я.  Вилик абад хьанвай бахчахъанвал 1990 йисуз агъуз аватнай. Асул гьисабдалди келемар цунивди вилик фенвай лежбервални гила агъуз аватна. Аксина, малдарвал гегьеншдаказ вилик фенва, хуьруьнвийри 1537 карч алай чIехи малар, ва 700 - дилай пара лапагар хуьзва. Хуьре чилериз яд гудай гуьгъуьнин системаяр ава: «Ахцегь - КьакIарин къубу», «Селер хвал», «ЦIаран хвал», «Кьехуьл кIам», «ЧIагъвар кIам», «Кьиян кIам» .




#Article 78: Китайдин Халкьдин Республика (3084 words)


Китай ва я Чин, Китайдин Халкьдин Республика (; пиньин: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó) — РагъэкъечIдай Азияда авай гьукумат.

Агьалийрин кьадардал гьалтайла дуьньяда виридалай зурба гьукумат (1,3 миллиарддилай пара); чилерин чӀехивилел гьалтайла, Урусатдилайни Канададилай кьулухъ, дуьньяда пудлагьай чкадал ала.

Китай, ЧIехи пачагьвал ва СМОдин Хата авачирвилин Советдин даим авай член я. Экспертрин гзафбуру Китай, СССРдин чкадал кьведлагьай Зурба къуват авай пачагьвал хьиз гьисабзава. Ракетайринни — ядердин потенциалдал гьалтайла дуьньяда пудлагьай чкадал ала, космосдин пачагьвал я, дуьньяда виридалай зурба кьадардин армия авай уьлкве я. Кеспиятдин продукциядин жуьрейрин чӀехи пай гьасилунал гьалтайла дуьньядин лидер, гьа гьисабдик, Китай дуьньяда виридалай зурба машинар гьасил ийизвай уьлкве ва авто — базар я. Къецепатан уьлквейриз мал ракъурзавай дуьньядин виридалай зурба уьлкве я, Китайдиз фад-фад «Дуьньядин фабрика» лугьуда.

Китайдин тарих пара кьадарда сагъдиз амукьнавай гъилелди кхьенвай чешмейрив ва тарихдин малуматрив кьетӀен я. И чешмеярни археологиядин малуматар сад-садахъ галаз кьадайвал тухвайтӀа, абурун куьмекдалди Китайдин тарих, политикадин уьмуьр ва социалвилин процессар лап дегь заманарилай гатӀумна чириз жеда. Дегь китайдин къанунриз элкъвенвай гъилелди кхьинри, кьетӀендаказ Конфуцийдин илимдин тарсар авай диндинни — философиядин ва тарихдин метлеб авай кхьинри, китай цивилизациядин филик финиз ва халкьдин дуьнья кьатӀунин тегьердиз гзаф чӀехи таъсир ганвай.

Китайдин цивилизация дуьньяда виридалай дегь цивилизация я. Китайдин алимри тестикьзавайвал, адан яшар 5000 йис хьун мумкин я, ятӀани гила авай гъилелди кхьенвай чешмейри лап агъа кӀан 3500 йисан девир кӀевирзава. Административ идара авунин фадан системайри китайдин гьукуматдиз, шак авачир винизвал арадал гъанвай. Къуншивал ийизвай куьчери уьмуьр гьалзавай ва суван халкьарилай тафават аваз яз, китайдин экономика лежбервилел бине кьуна пара вилик фенвай.

Гилан китайдин гьукумат ва жемият им, къвалав гвай муькуь азиядин халкьарин сад-садахъ галаз гзаф виш йисарин къене физвай культурадин ва политикадин алакъавилин, таъсирдин ва Китайдин кьилин — Хань халкьдихъ галаз акахьунин (ассимиляциядин) нетижа я. Идахъ галаз гьисабдиз къачуна кӀанда хьи, китайдин адетдин историографиядик муькуь халкьарин (монголрин, маньчжуррин, уйгъуррин) тарихдин гьукуматрин тарихни акатзава. Амма гилан Китайди абурун гьукуматар чпин тарихдин паяр хьиз гьисабзава.

Китайдин тарихдин илимди кьабулнавай, хронологиядин куьруь таблица

Гъуьгъуьнлай гьукумдиз атанвай Дэн Сяопина и политика меземмет авунай. 1978 йисан декабрьда хьайи ЦК ККПдин 11 кӀватӀалдин III-й пленумди социалиствилин базардин экономикадиз курс къачунвай. Дэн Сяопина гьукум тухузвай береда уьлкведин къецепатан политика, Маодин бередилай тафават аваз, пассив хьанвай. 1980-й йисарин эхирда — 1990-й йисарин сифте кьиле Китайдивай вичин агьалияр тӀуьнив ва уьмуьр гьализ асул герек тир затӀарив таъмин ийиз, КъВБдин хкаж хьунин темпар йигинариз ва халкьдин яшайишдин дережа хкажиз гъиляй атанвай.

И реформаяр адан чка кьунвай — Дзян Цземинга (1993 йисалай) ва Ху Цзиньтаоди (2002 йисалай) давамарнавай. КъВБдин кьадардал гьалтайла алай чӀавуз Китай, АСШдилай кьулухъ, дуьньяда кьведлагьай чкадал ала. Валютадин резервар садлагьана кхаж хьанвай. 2004 йисуз къецепатан савдадин кьадар 850 млрд доллардилай пара тир. Уьлкведин рагъэкъечӀдай патан цин къерехдин регионар мадни гзаф индустриализация хьанвай, гьакӀ ятӀани КХРдин къене пата авай регионар кесиб яшамиш жезва. Виридалай кесиб регионрикай сад Тибет я.

Армиядин харжар кхаж хьанвай. Дявевилин официал бюджет 2006 йисуз 14,7 % кьван кхаж хьанва ва 284 млрд юань (35,5 млрд доллар) туькӀуьрзава.

Китай РагъэкъечIдай патан Азияда чка кьунвайди я. Уьлкведин чилер рагъэкъечӀдай патай Лас океандин гьуьлерин ятари кьунва. Кефердинни — рагъэкъечӀдай патай КХДРдихъни Урусатдихъ галаз, кефер патай — Монголиядихъ галаз, кефердинни — рагъакӀидай патай — Урусатдихъни Къазахстандихъ галаз, рагъакӀидай патай — Киргизия, Тажикистан ва Афганистандихъ галаз, кьиблединни — рагъакӀидай патай — Пакистан, Индия, Непал ва Бутандихъ галаз, кьибле патайни — Мьянма, Лаос ва Вьетнамдихъ галаз са сергьятра ава.

Китайдин чилерин майдан 9,6 млн км² туькӀуьрзава. Майдандал гьалтайла им Азияда виридалайни чӀехи ва дуьньяда Урусатни Канададилай кьулухъ пудлгьай чкадал алай уьлкве я. Китайда сад тир сятдин чӀул — UTC+8 я.

Китайдин океандин кьер Кеферпатан Кореядин кефер патай кьил къачуна Вьетнамдал кьван яргъи хьанва ва адан яргъивал 14 500 км я. Китайдин чилер РагъэкъечIдай Китайдин гьуьлуьн, Кореядин заливдин, Хъпи гьуьлуьн, Кьибле - Китайдин гьуьлуьн ятари чуьхуьзава. Остров Тайван Китайдилай Тайван проливди чара авуна.

Китайдин топография пара жуьреба — жуьрединди я, ина кьакьан сувар, платояр, лекъвер, къумлухар ва гегьенш кьулувилер авайди я. Адет яз ина орографиядин пуд чӀехи регионар чара ийизва:

Китайдиз гзаф жуьреба — жуьре климат хас я — кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата субтропиквилин климатдилай эгечӀна кефердинни — рагъакӀидай пата агъавал ийизвай къати — континенталвилин климатдал кьван. Кьибле патан цин къерехда гьава муссон гарари тайинарзава, абур кьураматдизни океандиз хас тир кужумдай хесетдикай арада къвезвайди я. Са тайин сезонра жезвай гьавададин юзунрик ва адахъ галаз санал арадал къвезвай гарарик гатун береда чӀехи кьадарда лам квайди я, амма хъуьтӀуьз гзаф кьуру жезвайди я. Уьлкведа къвазвай къваларин кьадар ва пай хьун гзафни — гзаф муссон гарарин атуникайни хъфиникай аслу я. Уьлкведин чӀехи пай юкьван гьалдин климатдин зонада алайтӀани адан чилера авай гьяркьуьвилинни яргъивилин чӀуларин арада авай тафаватри температурадин ва метеорологиядин режимрин жуьреба — жуьревал арадал гъизва.

Уьлкведин пудай кьвед пай суварин цӀиргъери, суварин кьулувалрини платойри ва баябан чилери кьунва. Агьалийрин тахминан 90 % процент уьлкведин чилерин вирини — вири 10 % — да яшамиш жезва — цин къерехра ва Янцзы, Хуанхэ (Хъпи вацӀ) ва Перл хьтин зурба вацӀарин кьерейра авай районра. Яргъалди ва интенсиввилелди тухузвай хуьруьн майишатдин расунин ва элкъуьрна къваларив гвай гьава кьацӀурунин себебдилай и чилер экологиядин кӀеви гьалара авайди я.

Китайдин виридалайни кефер пата авай Хэйлунцзян вилаят, Урусатдин Владивосток ва Хабаровск шегьеррин климатдиз мукьва тир, юкьван гьалдин климатдин зонада алайди я. Виридалай кьибле пата авай Хайнань остров — тропикдин зонада. ХъуьтӀуьз и регионрин арада жезвай температурадин тафават чӀехиди я, амма гатуз гъвечӀи жезва. ХъуьтӀуьз Хейлунгдзянгдинг кефер пата температура −30 °C кьван агъуз мумкин я, юкьван температура 0 °C кьван я. Гатун июль вацра и вилаятда температурадин юкьван дережа 20 °C туькӀуьрзава. Уьлкведин кьибле патан Гуангдунг вилаятда юкьван температура январьда 10 °C — алай июльда 28 °C — дал кьван юзазва.

Китайда къваларин кьадар уьлкведин патарикай аслу яз темперадурадилайни пара масакӀа жезва (дегиш жезва). Циньлин суварин кьиблепатан гуьнейра гзаф кьадарда марфар къвазва, абурун чӀехи пай гатун муссонриз къвезва. Суварилай кеферни рагъакӀидай патахъ финалди марфар къванин мумкинвал агъуз жезва. Уьлкведин кефердинни — рагъакӀидай патан районар виридалани кьурагьбур я, анра авай Такла-Макан, Гоби, Ордос къумлухра къвалар саки авайди туш.

Китайдин кьибле ва рагъэкъечӀдай вилаятрии йиса тахминан вадра жезвай чукӀурдай тайфунрикай, яд акьалтунрикай, муссонрикай, цунамийрикай ва кьурагьвилерикай азабар чӀугвазва. Гьар гатфариз уьлкведин кеферпатан районар, кеферпата авай къумлухрай къати гарари гъизвай хъпи руквадинни — къумадин тӀурфанри кӀевирзава. И къумад тӀурфанар гьатта Кореядални Япониядал кьван агакьзава.

Китай жуьреба — жуьре кудай ва муькуь мядендин менфят авай затӀарив девлетлу я. Абурун арада кьетӀен чка нафтӀадин, цӀивиндин, ракь ва муьрхъуь кьунтийизвай металлар квай минералри кьунва.

Уьлкведа энергиядин кьилин чешме цIивин я, ам хкудунин кьадардай Китай дуьньяда садлагьай чкадал ала. ЦӀивинин мяденар гзафни — гзаф уьлкведин кефер пата кӀватӀ хьанвайди я. ЧӀехи суьрсетар гьакӀни уьлкведин кефердинни — рагъакӀидай пата авайди я. ЦӀивинрикай виридалайни кьитвал авай кьибле патан регионар я. ЦӀивиндин мяденар авай чкайрин чӀехи пай къванцин цIивиндинбур я. Китайда виридалай пара кьадарда цӀивиндин мяденар авай чка Шаньси вилаят я, уьлкведин цӀивиндин умуми кьадардикай 30 % ина ава.

Энергия гузвай суьрсетрин муькуь метлеб авай чешме нафтI я. НафтӀадин кьадардал гьалтайла, Юкьван, РагъэкъечӀдай ва Кьиблединни — РагъэкъечӀдай Азияда Китай кӀвенкӀве аваз физвай уьлкверихъ гала. НафтӀадин мяденар са шумуд чкада дуьздал акъуднавайди я, амма виридалайни гзаф кьадарда уьлкведин Кефердинни — РагъэкъечӀдай патан районра, цин къерехрив гвай районра ава.

Китайда пара кьадарда вацIар ава, абурун виридан санал яргъивал 220 000 км я. Китайдин вацӀар кьве, къенепатан ва къецепатан системайриз, чара жезва. Кецепатанбур — Лас, Индиядин, Кеферпатан МуркIадин океанрин экъечӀун авай Янгдзы, Хуангхе, Хейлунгдзян (Амур), Джуцзянг, Ланьцанцзян (Меконг), Нудзянг ва Ялуцангпо вацӀар я, и вацӀари уьлкведин майдандин 64 % кьунва. Кьадар тӀимил авай къенепатан вацӀар сад — садакай яргъал ала ва абурун чӀехи пай абур кьери хьанва. Абур уьлкведин къенепатан вирериз авахьзава ва я къумлухра, баябанра ва уьцӀуь уьленра терг хьана квахьзава. И вацӀариз уьлкведин майдандин 36 % къвезва.

Китайда гзаф вирер ава, абуру кьазвай умуми майдан 80 000  км² я. ТӀебиятдин тушир вирер ва цин гьамбарарни ава. ВацӀар хьиз, Китайда вирерни къенепатан ва къецепатанбуруз чара жезва. Къецепатанбуруз асул гьисабдалди, Поянху, Дунтинху ва Тайху хьтин уьцӀуь тушир вирер талукь я. Кенепатанбуруз уьцӀуь вирер акатзава, абурукай виридалайни чӀехиди — Цинхай вир я. Кенепатан вирерин арада пара кьадарда кьуранвайбур ава, месела Лоб-Нор ва Дзюйан.

Китайда, тамарин 3 % туькӀуьрзавай, 500 — елай пара бамбукдин жуьреяр экъечӀзава. Уьлкведин 18 вилаятдин тамара гьалтзавай бамбукдин кьакьан векьер — кьалар — гьайванрин гзафбурун уьмуьр гьалдай чкадилай гъейри, гьакӀни къимет авай хам-малдин чешме я. Абурун кьурана кӀарасар хьиз жезвай танарикай кеспиятда пара гегьеншдаказ менфят къачузвайди я.

Китайда са шумуд цӀуд халкьари уьмуьр гьалзава, абурукай 56 китайдин гьукуматдин паталай кьалбунавайди я. Гьар халкьдиз чпин адетар, милли алукӀунар ва гзаф вахтара чпин чӀал ава. И халкьарик жуьреба — жуьревал ва адетрин девлетлувал квайтӀани абуру уьлкведин агьалийрин вирини — вири 7 % туькIуьрзава, агьалийрин асул пай, чпиз «хань» лугьузвай, ханьри (китайри) туькӀуьрзава. Жемият гилан заманадин тегьердиз гъун ва чара-чара халкьарин акахьай никягьри, халкьарин адара авай тафават къвез — къвез чӀурзава, акӀ ятӀани гзафбуру чпин тарихдал, ирсинал ва асул гьи миллетдикай ятӀа гьаниз талукьвилел дамахарзава ва чпин адетрални диндал вафа кваз я.

Агьалийрин гзаф хьун акъвазрун патал, 1979 йисуз Китайдин гьукуматди аялар хунин кьадардиз сергьят эцигнавай. АкӀ ятӀани, 1990 йисанни 2000 йисан къене, уьлкведин агьалияр йиса юкьван гьалда 12 млн касдал кьван пара жезвай. Гила, тӀимил паюник акатзавай халкьарилай гъейри (Чжуанар, Маньчжурар, Монголар, Уйгъурар ва мсб.), китайдин асул хань халкьдиз — са хзанда са аялдилай пара хьун къадагъа я. Къайдадилай къерехдиз акъатнавайди ам я хьи, хзанда дуьньядиз атай садлагьай аял набутвилер кваз хьайтӀа, кьведлагьай аял хаз виже къведа. Гьукуматдин мурад, XXI виш йисан сифте кьилерал кьван уьлкведа агьалийрин гзаф хьун гьамиша сад хьиз амукьдайвал авун я. И политикадиз акси яз экъечIзавайбурни гзаф ава, иллаки, кIвалахдай къуватдиз ва ирсдардиз игьтияж авай ва винизвал гада веледриз гузвай хуьруьн эгьлияр. И къанун чIурзавай хзанри, гьукуматди агьалияр сиягьдиз къачунин кIвалахар кьиле тухудайла гзаф вахтара тапарарзавайди я. Гьукуматдин официал политика хеси авуниз ва аял чIуруниз акси ятIани, гьакъикъатда регионрин, районрин гьукуматри аялар хунин кьадардиз сергьят эцигнавай политикада и тегьерар практикадал кардик кутузва, вучиз лагьайтIа чкайрин чиновникривай агьалийрин гзаф хьун явашаруниз куьмек гуз тахьайтIа гьукуматди абурал чIехи штрафар эцигзава.
 

Китайдин агьалидин жинсиниз килигна гекъигайвал — 106,74:100 я. И дуьньядин юкьван дережадилай са кIус пара я — 101,44:100. Вири санлай къачурла, Китайда дишегьлийрин уьмуьрдин яргъивал итимрин уьмуьрдилай пара я. Алай чIавуз китайдин агьалидин уьмуьрдин юкьван гьаларин яргъивал — 71 йис тирди гиман ийизва.

Гилан китайвийрин диде — бубайрин цӀудай кӀуьд никягь чпин кӀанивилелди хьанвайди я. Амма шегьерра уьмуьр гьалзавай къенин жегьил китайивийрин уьмуьрда жинсинин алакъаяр гзаф фад гатӀумзавайди я. Фактик никягьар ва никьягьдилай вилик са шумуд партнёрар масакӀа авун гегьенш хьанва.

XX виш йисалди китайвийрин фикирдани авачир чара хьунар, гила — адетдин кар я. Ина никьягьдилай вилик жинсинин алкъаяр акьван дережадал агакьнава хьи, гьукуматди абур къанундив ва юриспруденциядив кьантийизвай тегьерда туькӀуьрунин суал патахъай рикӀивай веревирдер ийизва.

Са хзан - са аял политикади хзанрин адетриз чӀуру таъсир гузва ва аяларик кистахвал акатунин себеб яз гьисабзава.

Хань халкьдиз, уьлкведани гъурбатда менфят къачузвай, чпин китай чIал ва кхьинар ава. Китай чӀалал рахазвайбурун умуми кьадар — 1 миллиарддилай пара кас я.

Китайда тӀимил паюник акатpавай 55 халкьрарикай гзафбуруз чпин хайи чӀалар авайди я. Вилик, хань халкьдихъ галаз саки тамамдаказ акахьна, чпин чӀал квадарна, китай чӀалал рахазвай хуэй, манджурар ва ше халкьарилай гъейри, монголар, тибетвияр, уйгъурар, корейвияр, къазахар, сибо, тай, узбекар, киргизар, татарар ва урусар чпин хайи чӀаларал рахазвай ва кхьизвай. Чпин кхьинар наси, мяо, цзинпо, лису, ва, лазу халкьаризни авайди тир, амма вилик фенвачир ва гегьеншдаказ кардик квачир. Амай 34 халкьариз чпин кхьинар авачир, абуру китай кхьинрикай гилани менфят къачузва.

КХР арадал атайдилай кьулухъ, гьукуматдин программадин сергьятра 10 халкьариз, абурук джуан, буи, мяо, дунг, хани, ли ва мсб. кваз, кхьинар туькӀуьрнавай. Лингвистикадин классификациядиз килигна, 29 чӀал китайни — тибет хзандик, 17 чӀал — алтай, 3 чӀал — кьибле азиядин ва 2 чӀал — индоевропадин чӀаларин хзандик акатзава. Тайваньда гегьенш хьанвай гаошан чӀал индонезиядин чӀаларин хзандик акатзава. Мад са чӀалан са тайин тир группадиз талуьквал гьеле чирнавайди туш.

Китайдин кхьин — иероглификади вичин сифте кьил, чи.э.в. 16-11 виш йисара гьукум гьалзавай Шан династияда фал вигьин патал кӀарабрин винел алай затӀарин суьретар къалурзавай символрикай къачузва. Китайдин иероглифар дегь чӀавуз гьихьтин тиртӀа гилалди масакӀа тахьана ама. Газетар кӀелун патал 3000 кьван иероглифар чир хьана кӀанзавайди я, чирвилер авай касдиз 5000 — дилай пара чизва. 1913 йисалай уьлквкедин официал чӀал китай чӀалан путунхуа (мандарин) нугъат язва, амма идалай гъейри, лугьунин тегьерда сад — сада арада чӀехи тафават авай, китай чӀалан 7 регионрин нугъатарни авайди я, гьавиляй Китайдин чара — чара регионрин эгьлийри сада сад гъавурда акьазвач. Абур сад ийизвади тек тир иероглифиядин система я.

Китайда яшамиш жезвай чӀехи халкьарин кьадар.

Китайдин динда, адет яз конфуцианвал, даосизм ва буддизм сад-садак акахьнава. Абур хъсандаказ санал аваз я, идалайни гъейри гзаф вахтара са клисадин сергьятра. Китайда садлагьай нуфуз къачунвай конфуцианвал, гьакъикъатда, инсандинни жемиятдин арада рафтарвилин къанунрин диб хьанва. Даосизмди инсанди вичин асул — мана хъсанрунин ва тӀебиятдихъ галаз гармониядин идеяяр вилик тухузва. Буддизм дин Китайдиз къеце патай атанвайди я, ва ругьани алемдин сифте кьил эцигнавайди я. Культурадин революциядин береда Китайда дин къадагъа тир.

Китай, са шумуд динар сад — садахъ галаз санал яшамиш жезвай уьлкве я. Пуд асул, буддизм, ислам ва христианвал динрилай гъейри ина пара кьадарда маса гъвечӀи халкьарин чпин кьетӀен, тӀебиятдин къуватриз ва гзаф Гъуцариз агъазвай, динарни авайди я.

Хуэй, уйгъурри, къазахри, киргизри, татарартатарри, узбекри, тажикри, дунгсянри, саларри ва баоан халкьари ислам диндиз агъазва, чара — чара чешмейрин малуматрив кьурвал, Китайда мусурманрин кьадар 19,5 — 29 миллион касдин арада юзазва. Тибетрин, монголрин, ва югуррин дин — буддизм я. Мяо ва яо халкьарин арада — христианвал, ва дауррин, орочонрин ва эвенкрин арада шаманизм гегьенш хьанва. Са бязи китайвияр (ханяр) христианвилин ва я буддизмдин пад кьазвайбур я, амма хань халкьдин агъазвайбурун гзафбурун дин адетдин — даосизм я.

Къенин юкъуз Китайда христианрин кьадар, вири дуьньяда авай христианрин вири санлай кьадардилай пара я.

Китайдин экономикади 2013 йисуз ВВПдай Япония кьулухъ туна дуьньяда кьведлагьай чка кьунвай. МВФди лагьайвал, 2014 йисан сифте зурйиса КНРдин ППСдай ВНП Америкадиндилай вилик акъатна. Китайдихъ экономикадин еке алакъаяр ава Урусатдихъ галаз. Урусатдай Китайдиз пара нафтни газ физва. Китайдай Урусатдиз къвезва гьар жуьре затӀар, гьабурун арада парталар, телефонар, техника, мебел ва мсб.

Китайдин Халкьдин Республикади 22 вилаятдин (провинциядин) винел администрациядин контроль тухузва, гьакӀни, КХРдин гьукуматди Тайван остров чпин 23 лагьай вилаят хьиз гьисабзава. Идалайни гъейри, КХРдик, миллетрин гъвечӀи паяр яшамиш жезвай 5 автономиядин районар, 4 муниципалитетар ва 2 администрациядин кьетӀен районар акатзава.

КХР-дин конституцияда пуд дережадин административ паюн къалурнаваз я: вилаятар (автономиядин районар, юкьван (центрдин) гъилик квай шегьерар), уездар ва волостяр. Амма гьакъикъатда континентдин Китайда вич — вичи идара авунин вад дережа аваз я:

Китайдин кьилин шегьер Пекин я, ятӀани уьлкведин виридалай чӀехи шегьерар Шанхай ва Чунгцин я.

Китай, дуьньядин виридалайни дегь цивилизацияррикай садан хайи ватан я ва агьалидин физиологиядин тип 5 агъзур йисан къене масакӀа тахьанвай, мумкин, тек сад тир уьлкве я. Философиядин, чӀугварвилин ва политикадин вилик финин 5 000 йис гьисабдик квай тарих Китайдиз талукь я. Регионрин арада авай тафаватри жуьреба — жуьревилин гьисс арадал гъайитӀани, чӀалан ва диндинни — энтитикадин килигунин тегьердин садвалди Китайдин культура сад ийизва. Китайдин культура дуьньяда виридалайни кьетӀенди я. И культуради, Китайдихъ галаз къуншивал ийизвай, Монголиядин, Тибетдин, Индокитайдин, Кореядинни Япониядин гегьенш чилера яшамиш жезвай пара кьадардин халкьарин культура вилик тухуниз чӀехи таъсир авунай.

ЧӀехи цал, ва я, китайвийри лугьузвайвал, Яргъи цал — Кеферпатан КитайдайтӀуз 8851,8 километрдал яргъи хьанвай тарихдин имарат ва Дуьньядин муьжуьд аламатрикай сад я. Цлан 6260 км кирпичдикай эцигнавайди я, 2232,5 км — суван къванерикай. Адан 360 км гьич цални туш, цив ацӀай яргъи къанав я. Цал эцигунин кӀвалахар, Китайдин чара-чара гьукуматри, Юкьван Азиядай абурал вигьинар ийизвай куьчери халкьарикай, чеб хуьн патал, чи. э. в. IV—III виш йисара гатӀумнавай.

Чи эрадилай вилик 221 йисуз вири Китай Цинь империядин гьукумдик сад хьайила, Ши Хуангди императорди цлан системадик вигьинрикай хуьнин цӀийи хилер гилигиз эмир авунай. Гъуьгъуьнаваз атай Хань династиядин чӀавуз ЧӀехи цлан эцигунин кӀвалахар давам ийизвай ва ч.э. III виш йисуз кьилиз акъуднавай. Алай чӀавуз, кефердинни — рагъакӀидай пата ЧӀехи цалди вичин сифтегьан кӀалуб хвенва, амма рагъэкъечӀдай пата Цал саки тамамдаказ чӀкана накьвадин кьантӀариз элкъвена.

Сагъдиз амукьай чкайра цлан дибдин гьяркьувал 9 метр, вини кьиле гьяркьувал 6 метр я, цлан кьакьанвал 10 метрдал кьван агакьзава. Цлан тахминан гьар 200 метрдилай къаравулдин минараяр ава, къеце патани душмандин вигьинрикай хуьзвай сарар хьиз экъиснавай чӀехи дестекар хьтин къванер ва яракьдин кӀуф туна ягъун патал тӀеквенар ава. Цлан винел патан кьулувал къванцин плитайрив кӀевирнавайди я, вилик ам, адан винелайтӀуз кьушунар ва пар чӀугвадай улакьар физваай, гьяркьуь рехъ хьиз тир. Алай чӀавуз и кьулувалдин бязи чкайриз асвальт яна машинрин рекьер хьиз кардик ква. Асул гьисабдалди и цал, рельефдин къекъуьнар тикрарзавай ва чкадин пейзаждив иердаказ кьазвай, суван чкайрайтӀуз физва.

Пекин шегьердин юкьни юкьвал, дуьньядиз Къадагъа тир шегьер тӀварцӀелди машгьур хьанвай, императордин кӀвал (дворец) алайди я. И дворецда 500 йисан къене анжах императордиз ва адан хзандиз яшамиш жедай ихтияр авай, къуллугъэгьлияр ва амайбур цларин анихъ амукьзавай, 1925 йисалди гьакӀан адетдин инсандиз иниз гьахьун къадагъа тир. 1987 йисуз ЮНЕСКО-дин виридуьньядин инсаниятдин ирсинин сиягьдик кутунвай.

КӀвалер 1406 — 1420 йисуз эцигнавайди тир, им китайдин 24 императоррин макан тир. Вири санлай майдан 720 агъзур км² я, адан къене 9999 кӀвалер ава. КӀвалер 3400 метр яргъивал авай цлан сергьятдин къене ава ва «Къизилдин яд» тӀвар алай цин къубуди элкъуьрна кьунва. Комплекс кьве, Къецепатан кӀвалериз ва Къенепатан кӀвалериз пай хьанва. Императорди вичин гьукуматдин крар кьиле тухузвай Къецепатан кӀвалерин асул чкаяр — Кьилин гармониядин, Тамам гармониядин ва Гармония хуьнин тавханаяр. Къенепатан кӀвалера, императорди, адан папа, пачагьри ва абурун папари Гъуцраз ибадат ийзвай, къугъвазвай ва яшамиш жезвай чкаяр ава. Къадагъа алай шегьердин и паюна авай асул чкаяр — Цавун михьивилин, Ислегьвилин, Чилин ласвилин (секинвилин) ва Сад хьунин тавханаяр я. ГьакӀни ина императордин пуд бахчаяр авайди я — Яргъи уьмуьрдин, Регьимвилин ва Ласвилин (Секинвилин) багъар.

Басмадин ктабар, чини, пек, гуьзгуьяр, таж ва чарчин гъуьлягъар — ибур китайвири акъуднавай ва чна къенин йикъалди гьар юкъуз менфят къачузвай затӀарин гьеле тӀимил пай я. Фикир гуниз лайих тир кар ам я хьи, чини расунин технология китайвийри европавийрилай 1000 йис вилик чирна туькӀуьрнавай. Китайдин кьве виридалай машгьур акъудай затӀар, философиядин куьмекдалди акъуднавай: садлагьайди, кьинтийинвилин эликсир жагъуриз алахънавай даосдин алхимикри дуьшуьш яз барутдин формула дуьздал акъцднавай; кьведлагьайди, геомантияда ва фэн-шуйда кардик квай алатдал бинеламиш хьанвай микьнатӀисдин кьиблелама тир.

Китайда гьар йис, кьетӀен символ ва астрологиядин тикрар жезвай цикл авай, са гьайвандихъ галаз ассоциация жезва. Китайдин астрологияда, тайин тир гьайвандин лишандик дуьньядиз атанвай инсандихъ гьа гьайвандиз хас тир кьетӀенвилер гилигзавайди я.

Китай, спортдин дуьньяда виридалай дегь жуьрейрин муг я. Китайда гьеле дегь заманада тумаждин тупунив гилан футболдиз ухшар са къугъун къугъвазвай чӀал тестикьарзавай делилар авайди я. Футболдилай гъейри, уьлкведа вирида майилвал ийизвай спортдин акъажунар дявевилин харусенят, гуьллейрин ягъунар, столдин теннис, гимнастика, батутдал хкадрунар, залан атлетика, бадминтон, кьезил атлетика, сирнав, шорт трек, конькийрал къекъуьнар, конькийрай авахьунин спорт, баскетбол ва бильярд. Физикадин гьазурвилер Китайдин культурада гегьеншдаказ вилик фенва.

СССР чкӀайдилай кьулухъ дуьньядин спортдин цӀийи пачагьвал, АСШ-дихъ галаз саки сад хьиз акъажзавай КХР (Китайдин Халкьдин республика) хьанвай. 2008 йисан Гатун олимпиададин къугъунар гьакӀни Китайдин кьилин шегьерда — Пекинда кьиле тухванвай.

Китайдин яракьвилин къуватар дуьньяда виридалай гзаф кьадардинбур я. Китай ядердинни ракетадин пачагьвал я. Партиядин регьбервалди экономикадин хкаж хьунин йигинвилинни дявевилин харжарин хкаж хьунин арада баланс хуьзва. Тайвандихъ галаз алакъайра акьалтзавай тIарамвилин ва китайдинни - америкадин алакъайра дестабилизациядин себебдилай, яракьвилин къуватрин мумкинвилер цIийи къайдада туьхкIуьрна вилик тухун гьукуматдин кьилин политикайрикай сад хьанва.

XXI виш йисалай яракьвилин къуватриз физвай харжар гзаф жез гатIумнавай, месела, 2003 йисав гекьигайла 2004 йисан Китайдин хуьнуьхин бюджет 11,6 % дал кхаж хьанвай. Специалистри гузвай къиметриз килигна, 1992 йисалай Китайди Урусатдивай 10 млрд. доллар гьисабдал яракьар къачунвайди я. 2004 йисуз, Урусатди къецепатаз маса хгузвай дявевилин маларин саки 50 % Китайдиз атанвай.




#Article 79: Чил (планета) (1066 words)


Ччил () — Ракъинин системада Ракъинилай пуд лагьай планета, ччилин кӀеретӀдин планетайрилай диаметрал, массадални къалинвиляй виридалайни чӀехи планета.

Фад-фад Ччилиз «Дуьнья», «Аби планета», гьакӀни Терра () лугьуда.

Инсандиз алай чӀава чан алай махлукьатар яшамиш жезвай Ракъинин системада, ва гьакӀни Каинатда тек сад тир малум тело.
Илимдин малуматар къалурзавайвал, Ччил ракъинин циферилай тахминан 4,54 миллиард ийс идалай къулухъ арадиз атанва,, ва гуьгъуьнлай вичин тек сад тир спутник къачунай — Варз.

Ччил ччилин кӀеретӀдин планетайриз талукь, имни акӀ лагьай чӀал я хьи, адаз Юпитер хьтин газдин гигантайрилай тавафатлу яз, кӀеви ччин авайди я. Ччил — Ракъинин системадин ччилин кӀеретӀдин планетайрилай гьам массадал, гьакӀни кьадардал виридалайни чӀехи планета я. Адалай гъейри, а куьд планетайрин арада, Ччилиз виридалайни чӀехи къалинвал, виридалайни чӀехи ччинин гравитация ва виридалайни къуватлу магнитдин чуьл авайди я.

Чилин форма (геоид) элчуькьай эллипсоиддиз мукьва я. Геоиддин точкайрикай ам аппроксимация ийзвай эллипсоиддив кьван яргъавал 100 метр кьван агакьзава. Планетдин юкьван диаметр тахминан 12 742 км барабар я.

Ччилин масса тахминан 5,98 кг барабар я. Ччил туькӀуьрзавай атомрин умуми кьадар ≈1050 я. Асул гьисабдалди, Ччил ракьуникай (32,1 %), оксигендикай (30,1 %), кремнийдикай (15,1 %), магнийдикай (13,9 %), гугуртдикай (2,9 %), никелдикай (1,8 %), кальцийдикай (1,5 %) и алюминийдикай (1,4 %); маса элементриз 1,2 % аватзава. Массадин сегрегациядин виляй, къенепатан генгвал, гимандалди, ракьукай (88,8 %), никелдин (5,8 %), гугуртдин (4,5 %) са тиIмил кьадардикай ибарат жезва.

Гидросфера — чилел алай кьадар ятар я. Ятарин чӀехи пай океанра ава, абурулай лап тӀимил — континентра авай вацӀарани чиле авай ятара. ГьакӀни пара ятар атмосферада ава (цифер). Са пай ятарин кӀиви жуьреда ава (живер, муркар).

Атмосфера — газвилин къецепад, Чил планетадихъ элкъвена авай. Физикадинни химиядин паяриз, атмосфера чирзавай, атмосферадин физика лугьуда. Атмосферади чилин чинал алай гьаваяр кьиле тухузва. Гьаваяр чизрзавайди метеорология я. Климатдин жуьреяр — климатологияди чирзавайди я.

Мантия — силикатдикай ибарат тир Чилин элкъвей, къенепатан кьатӀ, периодитрикай кӀватӀ хьанвай. Периодитар и зтӀарикай кӀватӀ хьанвайди я: силикатар, магний, ракь, кальций, мад масадбур. Мантий зтӀари туькӀуьрзавайди я базальтарни, гьам хьтин цӀарунар, хкаж жедайла Чилин хам туькӀуьрзавай. Мантиядихъ Чилин 67 % заланвал ава. Чилин екевиликай Мантияди 83 % кьазва. Ам эгечӀзавайди я Чилин хамунилай, 5—70 километр дирин тир чкадилай, Чилин рикӀел къведалди, 2900 километр диринвал авай чкада. Мантиядихъ диринвилерин кьадар пара ава, илисун еке жедалди мантиядин затӀуна фазадай масакӀавилер жезва, минералри кӀеви гьал кьаз.

Виридалайни еке масакӀавилер 660 километр дирин чкада жезва. А фазадин ужунин термодинамика ахьтинди я, гьадалай я винихъ, я агъухъ са затӀунивайни физ жезвач. 660 километрдилай винихъ Вини мантия гала, агъухъ — Агъа мантия. И кьве патарихъ гьар жуьре ибарат ийидай зтӀарни ава, физик талукь тир щеэрни. Агъа мантиядикай чирвилер тӀимил аватӀани, халисвал чида, Чил туькӀуьр хьайи чӀавунилай адан ибарат ийидай зтӀар вини мантиядилай, чилин зам туткӀуьр авур, тӀимил масакӀа хьайиди. Чимивал тухун мантияда яваш конвекцияди ийизава, минералрин пластикдаказ маса форма гудайвили. ЗатӀунин йигинвал мантиядин конвекцияда йисуз са шумуд сантиметр я. И конвекцияди литосфер плитаяр ужарзава. Мантиядин вини пата конвекция пай хьана физавайди я. Моделяр авайди я, гьадалайни четин конвекциядин гьал алай.

Чилин хвех (урус. Ядро) — юкьван, Чилин виридалайни дирин чка, мантиядин кӀаник гвай геосфера, ракьукайни никельдикай цӀар хьана ибарат хьайи затӀуникай, маса сидерофилрин элементрихъ галаз акахьна. Диринвал — 2900 км я. Сферадин радиус — 3,5 агъзур км. Ам пай жезва къукъвай къенепатан рикӀел, 1300 км радиус авай. Къецепатан ядро алахьайди я, 2000 км хьти радиус авай. Гагь абурун арада буфер жеда. Чилин рикӀин юкьвни-юкьва температура 5000 С я, жуфт 12,5 т/м³ хьти, илисун 361 ГПадалди. Чилин рикӀин заланвал 1,932·10(24 степеньда) кг я.

Микитисри гьисабзавай саягъ Чилни Ракъинин системадин маса планетаяр 4,54 млрд йис кьулухъ хьанвайбур я. Протопланетрин рукаринни газарин дискдай амукьнавайбур, Рагъ хьайила кьулухъ. Варз сакӀус геж хьанвайди я, Чиле кйана кьунвай са затӀуникай, екевиляй Марсдиз мукьвуг тир, заланвиляйни Чилин 10 % тирди. (гагь а затӀуниз «Тейя» лугьуда). А затӀунин пай Чилик кткана, пайни Чилин патаг гвай арадиз кӀус-кӀус хьана. А кӀусар сад хьана Варз туькӀуьрна. Газар акъатиз, вулканри кӀвалахиз чилихъ сифтегьан атмосфера хьана. Ицин пар, муркари кӀевизвай, кометайри тухузвай, океанар туькӀуьрна. Чилел чан гьикӀ хьанатӀа пара гипотезаяр ава. 3,6—4,1 млрд йис кьулухъ акъатайди я «эхиримжи виридан атабуба» (ингл. last universal common ancestor) Фотосинтез жез чан квай организмривай ракъин энергия кӀватӀ хьана. ГьакӀ жез, атмосферада оксигениум кӀватӀ хьана, вине патара озондин цӀар. ГъвечӀи клеткаяр еке клеткайрихъ галаз акахьайла эукариотар хьана. Халис параклеткайрин организмар, клеткайрин кӀватӀалдикай ибарат хьанвай, къецепатан крарик кутунвай. Ультрафиолет лучар озонди кьаз чилел алай чан хуьз жезва, чандивай чилин чин кьаз хьана. Планетадин чин вишйис миллионрин къене дегиш жезвай, континентар туькӀуьр жез чӀур жезвай. Континентар ужазвай чилин чинелай, гагь суперконтинентдиз ибарат жез. 750 млн хьти йис кьулухъ, инсанриз хабар авайбурукай виридалайни фад авай суперконтинет — Родиния, кӀусарал пай жез хьана.

Ахпа континентар Паннотиядиз ибарат хьана (600—540 млн йис кьулухъ), ахпа суперконтинентрикай эхиримжидиз — Пангея, 180 миллион йис кьулухъ цкӀир хьанвай. 1960-й йисуз гипотеза Чил-жив туькӀуьрна, ада лугьузвай, 750—580 млн йис кьулухъ Чил вири мурка кьунвай. Эта гипотезади ахъайзава кембрий пад хьунникай, чандин параклеткайрин жуьре сад лагьана фад экъечӀиз хьайила.

Кембрий пад хьунилай кьулухъ, 535 млн йис кьулухъ, вад сефер вири зтӀар кьейиди тир. Эхиримжи виридан кьиникь 65 млн йис кьулухъ хьайиди я, метеорит аватайла динозаврар кьейила маса ири рептилиярни галаз, гъвечӀи гьайванар амукьнатӀани, некнезвайбурукай, чилрегъведайбурун ухшар авай, мадни къушар. Эхиримжи 65 миллион йисуз, гьар некнезвай гьайванарин кьадар пара жез хьана. Са шумуд миллион йис кьулухъ маймунрин ухшар авай гьайванривай дуьз къекъведай алакьунар кьабул хьана.

И карди мумкинвал гана зегьмет къачудай зтӀар ишлемишдай, рахунин алакьунар гъидай, тӀуьн кӀватӀиз жедай, секе мефтӀини кӀвалах ийиз мажбур ийидай. Чилин кӀвалахар, ахпа цивилизация, куьруь чӀавуз инсанриз Чил кардик кутадай мумкинвал гана са маса чандин жуьредивай тежедай саягъ. Эхиримжи Муркарин девир 40 млн йис вилик хьти эгечӀна, адан кӀуькӀ плейстоцендал атана 3 миллион йис кьулухъ хьти. Эхиримжи Муркарин цикл Чилин Кеферпатан пата 10 агъзур йис вилик хьти хьана.

Варз — Чилихъ авай кьилди са юлдаш я. Адан диаметр Чилин са/кьуд я. Вацран чӀугунин къуватди чилел океандин ятарин атунарни хъфинар ийизава. Варз чилихъ гьамиша са патахъ галайди я. Са вацран къене варз чилихъ са сефер элкъвезва. Гьар йисуз варз чилелай 38 ммдал яргъак жезва. Чилел йиф алай чӀавуз ракъинилай къвезвай экуьни вацралай акъатна чилел къвезва, инсанриз сакӀус экв гуз.

Вичин кӀашунихъ са сефер элкъуьн патал Чилиз 23 сятни 56 декьикьани 4.091 секунд герек я. Чилин ужунин йигинвал рагъэкӀидай патахъай рагъэкъечӀдай патахъ са сятдиз 15 градус я (1 градус 4 декьикьадиз, 15' декьикьадиз). Чил гьамиша сакӀа элкъвезвач: адан элкъуьнин йигинвал дегиш жезва (апрелдизни ноябрдиз йикъан яргъивал гьамишандилай 0,001 секунддал дегиш жезва), чилинмикитвилин полюсар дегиш жезва (20,1 йисуз). Элкъуьнин кӀаш арада зарзазва. Эхиримжи 2000 йисуз гьар са вишйиса Чилин са элкъуьн 0,0023 секунддал еке жезва. Эхиримжи 250 йисуз а еке жедайвал тӀимил хьанва — 0,0014 секунд хьти 100 йисуз). Чил Ракъинихъ элкъвезва 150 млн км адалай яргъивал аваз 29,765 км/сек йигинвал кваз. Йигинвал масакӀа жезва 30,27 км/секунддилай (перигелийда) 29,27 км/секунддал (афелийда).




#Article 80: Европадин гьукуматар (192 words)


Европа — дуьньядин ругуд паярикай сад я, Азиядихъ галаз ада чилин кьадардални агьалийрин сан-гьисабдал гьалтайла виридалайни чIехи материк Евразия туькIуьрзава. Европадин чилин кьадар — 10 млн км², агьалияр — 730 млн кас я.

Европадин уьлквеяр гуьгъуьнин кьуд региондиз чара жезва: РагъакIидай патан, РагъэкъечIдай патан, Кефердинни Кьибледин. Бязи географияхъанри вадлагьай тир Юкьван регион чара ийизва. Къайи дяведин чIавуз капитализмдин уьлквеяр РагъакIидай патан регоиндик квайбур хьиз гьисабзавай тир, амма социализмдин уьлквеяр РагъэкъечIдай патан региондик кутазвай тир.

Вири санлай къачурла Европада 65 уьлкведи чка кьунва: абурукай 50 аслу тушир гьукумат, 9 масадалай аслу тир территорияни 6 кьабул тахьанвай республика я. 14 уьлкве островринбур, 19 — континентдин къе авайбур, 32 уьлкведиз яргъи гьуьлуьнни океандин къерехар ава.

Бязи Европадин уьклвейриз Африкада чпин территорияр ава, ибур я: Испания (Канар островар ва Мароккодин къерехдал Испаниядин суверенитет авай территорияр лугьудай чилер), Португалия (Мадейра), Франция (гьуьлерилай анихъ авай Майотта ва Реюньон департаментар).

Кьве Европадин уьлкведиз Америкада чпин территорияр ава, ибур я: Дания (Гренландия автономиядин регион) ва Франция (гьуьлерилай анихъ авай Майотта ва Реюньон департаментарни кIапIалар Франциядин Гвиана, Гваделупа, Сен-Мартен, Сен-Бартелеми, Мартиника и Сен-Пьер и Микелон).

ГьакIни Европадин уьлквеяр хьиз вири Аравилин гьуьлуьн гьукуматарни территориярни гьисабзава, Кипр ва Кефердин Кипрдин Туьркиядин Республика квачиз.




#Article 81: Уругвай (151 words)


Уругвай, официал тӀвар РагъэкъечӀдай патан Республика Уругвай () — Кьибле Америкадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, Атлантик океандин къерехда чка кьунвай гьукумат.

Кефер пата Бразилиядихъ галаз, рагъакӀидай патани Аргентинадихъ галаз сергьятра ава, кьибле ва рагъэкъечӀдай патарай Атлантик океандин ятари кьунва.

Къураматдин сергьятрин яргъивал — 1564 км, ятарин къерехдин сергьятрин яргъивал — 660 км я.

Кьилин шегьер — Монтевидео. Агьали — 3,3 млн кас.

Уругвайдин ччилер испанжуври кьадалди ина чарруа тайифадин индеецар яшамиш жезвай. XVI виш йисуз иниз пара къадарда испанжуврин гьахьун эгечӀнай.

Уругвайдилай рагъакӀидай падахъ гала Аргентина, галаз сергьят ава 579 км. Бразилиядихъ (кефер ва кефердинни рагъэкъечӀдай патан ара) галаз 985 км. Уругвайдилай рагъэкъечӀдай падахъ гала Атлантик океан ва кьибле — эстуарий (гьуьлуькай залив) Ла-Плата.

Дуьньяда Уругвайди чӀехивиляй 88-лагьай чка кьазва, Кьиблепатан Америкадани 11-лагьай чка.

Уругвай — унитар республика; са эхтияр авай 19 департаментар (departamentos) ва 89 муниципияр (municipios) акатзава.

Халкь: 3323,9 млн ксар. ЧӀал — испанрин (рио-де-ла-платрин нугъат).

Гзафбур уругвайар хашпара дин хабарар кьун: хашпара дин католикар — 47,1 %, протестантар — 11,1 % ва мас. атеистар ва агностикар — 17,2 %.




#Article 82: Афинар (326 words)


Афинар () — Грециядин, Аттикадин администрациядин ва Афинар перефериядин (префектурадин) кьилин шегьер я.

Шегьерди Эгей гьуьлуьн заливда авай Пирей портунилай 8 км кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ мукь (чка) кьунва; ам 169 метр кьакьанвал авай Акрополисдин рагар-чахар авай кӀунтӀарин ва 112 метр кьакьанвал авай Ареопагдин элкъвена вири патарихъ эцигнава. Аттикадин юкьван платодин кьибледин пата, Кефиссни Илиссос суван вацӀар физвай арайра мукь (чка) кьунва.

Афинар — дуьньядин виридалайни цӀуру шегьеррикай сад, адан 3400 йисарилай пара я. Садлагьай инсанрин аваз хьун чи эрадилай вилик 11-7 агъзур йисариз талукь я. Шегьердиз Афина хнуб-гъуцардин (дегь чӀаван полис лувак хуьзвайди) гьуьрметдай тӀвар гана.

Афинариз бул тарих ава. Дегь чӀаван Афинар къудрат авай шегьер-полис, зурба метлеб квай чирвилер гудай юкь тир. Классикадин девирда (чи эрадилай вилик V-лагьай виш йисуз) шегьер-гьукумат вичин вилик финин лап вини кьилив агакьна. Афинар — Европадин цивилизациядин кьеб, вири дуьньядин демократиядин диге (ватан) я.

ГьакӀ месэла, шегьердихъ галаз европадин философиядин диб эцигнавай Сократ, Платон, Аристотель философрин тӀварар ва драмадин диб эцигай Эсхил, Софокл, Еврипид трагикрин тӀварар галкӀанвайбур я. Дегь чӀаван Афинарин сиясатдин къурулуш — демократия тир.

Къе Афинар — гилан чӀаван космополитизмдин мегаполис, Грециядин сиясатдин, экономикадин, медениятдин, финансринни индустриядин уьмуьрда юкьван мукь (чка) кьунва. 2012-лагьай йисан нетижада, маса къачунин алакьунал гьалтайла шегьер девлет авай шегьеррин арада дуьньяда 39-лагьай мукьдал (чкадал) алай тир, UBSдин малуматрив кьурвал, виридалайни масан шегьеррикай 77-лагьайди я.

Афинарин агломерациядин майдан — 412 км². И чил Эгалео (), Парнита (), Пендели () ва Имитос () суварри элкъуьрна кьунва. Вири агьалийрин сан-гьисаб, 2001-лагьай малуматрив кьурвал, 3 361 806 кас я (Грециядин вири агьалийрикай пудай сад). Шегьердин юкьван кьакьанва гьуьлуьн дережадилай 20 метр я, гьакӀ ятӀани шегьердин чилин рельеф жуьреба-жуьрединди я, суварни кьулувилер кваз.

Афинрин климат — субтропикрин зур паюнин къумлухдинди я (Кепленан климатрин классификация:BSh). ХъуьтӀуьз кьериз-кьериз мекьи жезва, са бязи чӀавара живер къвазва. Гад лап чимидини кьурагьвал авайди я. Навани цӀехуьл варцарин арада кьезил мекьивилер тежер я. Са кьадар кьванни чӀехи къвалар са шумуд варцарин къене авачиз хьун мумкин я. Аравилин гьуьлуьн таъсирдин нетижада зул лап яргъал фейиди я, гьакӀни гатфар са кӀус иглеш (геж) алукьзава.

Шегьерар-партнерар:




#Article 83: Хкем (139 words)


Хкем, ЦIийи Хкем () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Ахцегьрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечIдай пата, Самур вацIун чапла къерехдал, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 200 м яргъал ала. Хуьрелай 2 км мензилда суван чкада, тарихдин хуьр тир гадарнавай ЦIуру Хкем хуьруь чка кьунва. 

Хуьруьн тарих адан тарихдин чка тир ЦIуру Хкемрихъ (Вини Хкем) хуьурьхъ галаз алакъалу я. Хуьруьн тарихдикай гегьенш малуматар гузвай гъилив кхьинар чав агакьнач, амма Самур округдиз талукь тир документра хуьруьн тIвар гзаф сеферда кьазва. 

XIX виш йисуз Хкем хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Хъуьлерихъ хуьруьхъ галаз Хкемрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Йисариз килигна Хкем хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Хуьре 70 кьван кьилдин майишатар ава. Хуьруьн агьалидин асул пай хуьруьн майишатдин — бахчахъанвал, лежбервал, лапагар хуьнин крарал алахънава.




#Article 84: Алла Борисовна Пугачёва (180 words)


Алла Борисан руш Пугачева (1949 йисан 15 апрелдиз, Москва) — Советрин ва Урусатдин эстрададин манияр ягъдай дишегьли, манияр кхьизвай композитор, эстрададин режиссер, продюсер, кинойра къугъвазвай актриса ва телевидениядин передачаяр тухудай кас я. СССР-дин халкьдин артист (1991). Урусатдин гьукуматдин пишкешдин лауреат (1995), Хайи ватандин вилик гьунар  2,3,4 дережадин ордендин кавалер.

Адан репертуарда вад вишелай пара урус, игилис, немцерин, французрин, ивритдал, финнрин, къазахрин чӀаларал янвай мани ава, ва гьакӀни къаддалай гзаф кьилди манияр кхьенвай пластинкаяр, СD ва DVD. Урусатдилай ва муькуь СССР-дин гьукуматралай гъейри, А.Пугачевадин альбомар Японияда, Кореяда, Швецияда, Финляндияда, Германияда, Польшада ва маса уьлквейра экъечӀна. 250 миллиондалай гзаф хьана умуми тираж адан манияр кхьенвай дискайрин.

А.Пугачевадиз зурба агалкьунар авай жуван ватандин къенени ва къвалав гвай Европадин гьукуматрани. Исятда адаз лугьузва «примадонна», «эстрададин королева», «Россиядин кьиле авай певица». 1976 йисалай башламишна 1990 йисалди Пугачева виридалайни хъсан манияр ягъдай дишегьли яз хцабзавайди тир.

А.Пугачева 15 апрелдиз 1949 йисуз Москвада дидедиз хьана. Вири аялвилин йисар Москвада Крестьянски заставадал Зонтичны куьчеда фена.

Москвадин № 621 мектебда са шумуд вацра музыкадин муалим яз кӀвалахна.

Подробнее: Дипломдин кӀвалах патал ада вичин цӀийи концертдин программа «Манияр ягъзавай дишегьлидин монологар» къалурна.




#Article 85: Урусар (3034 words)


Урусар () — рагъэкъэчIдай-славян халкьарин группадиз талукь тир миллет. Кьадардиз килигна Урусатдин (вири агьалидин 80 %) ва Европадин виридалайни чIехи халкь я. Украинада, АСШ-да, Белоруссияда ва дуьньядин маса уьлквейра урусрин чIехи диаспораяр ава. Вири дуьньяда авай урусрин кьадар тахминан 133 миллион кас я.

Жемиатдин фикирар чирзавай вири Урусатдин тешкилатди 2010 йисуз агьалидин арада тухвай жузунрин малуматриз килигна, Урусатда авай урусрин 75 % чеб православие мезгьебдин векилриз талукьарнавай, гьакIни абурун арада са диндизни ибадат тийизвай атеистарни пара ава.

Урусрин хайи чIал – урус чIал я.

Вири дуьньяда урусрин кьадар тахминан 133 миллион кас я (бязи чешмейрив кьурвал 167 миллион кас). Абурукай 111 миллион (2010 йисуз) Урусатда уьмуьр тухузва, им вири уьлкведин агьалидин саки 78 % я. 2002 йисуз Урусатда урусрин кьадар 116 миллион кас яз вири агьалидин саки 80 % туькIуьрзавай. Аквадай гьаларай муьжуьд сан къене урус миллетдин кьадар саки 5 миллион тIимил хьанвай. Ихьтин къати процессдин асул себебрикай сад маса уьлквейриз иммиграция ва урус миллетдиз хас тир тIебии гзаф хьунин дережа пара агъуз хьун я. ЧIехи пай урус хзанри са аял хуниз ва я гьич тахуниз винизвал гузва. Урусатдин маса бинедин халкьарив гекъигайла, урус миллетдин арада никагь квачир хзанрин, чара хьанвай хзанрин кьадар лап чIехиди я.

Виликан СССР-дин уьлквейрани 1991 йисалай 2006 йисалди, эмиграциядин, аялар хунин коэффициент агъуз хьунин себебралди урус миллетдин кьадар 25-30 миллиондилай 17 миллиондал аватнай.

Алай чIавуз урусри Урусатдин Федерациядин агьалидин чIехи пай туькIуьрзава. Идалайни гъейри урусрин чIехи диаспораяр Украина, Белоруссия, Къазахстан, Узбекистан, Латвия, Киргизия, Эстония, Литва, Молдавия, Туркмения, АСШ, Канада, Бразилия, Германия уьлквейра ава.

Чпи уьмуьр тухузвай региондикай, мезгьебдикай, майишатдин жуьредикай аслу яз, урусар агъадихъ галай этнографиядин группайриз пай хьанва:

Урус халкьдин антропологиядин кьетIенвилер алимрин паталай хъсандиз чирнавайди я .

Антропологиядин жигьетдай урус миллетдин вири къатар, асул гьисабдалди, са жуьрединбур я .  Урусрин антропологиядин юкьван гьисабдалди лишанар РагъакIидай Европадин лишанрихъ галаз я сад къвезва, я са жизви тафаватлу я.

Урусар РагъакIидай патан Европадин агьалидикай чара ийизвай лишанар:

Урусрин арада эпикантус галай инсанар гзаф кьери гьалтзава. Килигнавай 8.5 агъзур касдин арадай эпикантус анжах 12 касдиз авайди ашкара авунай, амани кьерех тир береда. Эпикантусдин гьалтунин икьван кьеривал Германиядин агьалидизни хас я .

Чирунрин нетижада малум хьанай хьи, антропологиядин жигьетдай урусар кьве чIехи  кластердиз чара хьанва. Кеферпатан ва кьиблепатан. Y хромосомдин полиморфизмдикай къачур малуматрив кьурвал, гегьенш Кеферпатан кластердиз вологдадин урусар, балтар (латышарни литвавияр), финн халкьар ва гьакIни шведар талукь я. Идахъ галаз санал, финн-угоррилай пара урусрин балтрихъ галаз пара ухшарвал ава. ДНК-дин малуматрилай аквазвайвал, кеферпатан урусрин Кеферпатан Европадин халкьар тир норвегар, немецар, австриявияр, швейцарвияр, полякар, боснияр, литваяр, ирландвияр ва шотландивийрихъ галаз ухшарвал ава.

Урус чIал – гьинд-европадин чIаларин хзандиз талукь тир рагъэкъэчIдай патан славян чIаларин группадик акатзава. Кхьинра кирилл графикадал бинеламиш хьанвай урус алфавитдикай менфят къачузвайди я.

Урус чIал – СМТ-дин ругуд официал чIаларикай сад я. 1997 йисуз «Language Monthly» журналдин чинрал акъатнавай макъалада кхьенвай: вири дуьньяда урус чIалан чирвилер 300 миллион касдиз ава (дуьньяда 5 чкадал ала), абурукай 160 миллион касдиз урус чIал хайи чIал я (дуьньяда 7 чка я) .

Америкадин Садхьанвай Штатра авай Гэллапан тIварунихъ галай Институтди урус чIалаз талукьарнавай ва кьиле тухвай жемиятдин чирунрин нетижада малум хьанай хьи, виликан СССР-дик квай уьлквейрин агьалидин арада жузунар тухудайла Белоруссиядин агьалидин 92 %, Украинадин 83 %, Къазахстандин 68 % ва Киргизиядин агьалидин 38 % анкетаяр урус чIалалди ацIурнай. Институтди и макъаладиз «Урус чIал – Хайи чIал хьиз» тIвар эцигнай .

Алай чIавузни урус чIал виликан СССР-дин уьлквейра кьведлагьай чIал ва я хайи чIал хьиз гегьеншдиз кардик ква.

Советрин вахтунда СССР-дай вири дуьньядиз чкIанвай эмигрантар пара авай уьлквейра, месела (Израиль, Германия, Канада, АСШ, Австралия ва мсб.) урус чIалал ТВ ва радио гунугар, газетар вахт-вахтунда акъудзава, мектебра урус чIалан тарсар гузва.

Израильда урус чIал бязи юкьван мектебрин чIехи классра къецепатан чIал хьиз чирвилерин программада ава. XX виш йисан 80-й йисаралди РагъэкъэчIдай патан Европадин уьлквейрин мектебра урус чIал асул къецепатан чIал хьиз физвай .

Халкьарин арадин Космосдин Станцияда кIвалахзавайбурун виридаз урус чIал рахунин дережада чир хьун мажбур я .

Урус чIала пуд нугъатдин группаяр ава, ибур: кеферпатан («о» лугьуз рахазвай), кьиблепатан  («а» лугьуз рахазвай) ва кьулан патан нугъатар я. Вичин нубатда абур пара кьадарда гъвечIи чкадин рахунриз апай хьанва. Кеферпатан ва кьиблепатан нугъатрин арадавай сергьят Псков — Тверь — Москва — Нижний Новгород шегьеррин цIарцIелайтIуз физва . И кьве нугъатрин арада кьулан нугъатдин группадик квай чкадин рахунри чка кьунва. Нугъатрин ва абурук акатзавай чкадин рахунрин арада инсанри са-сад гъавурда гьат тийидай хьтин тафават авач. Тафават анжах ахъа ванерин ва лексикадин бязи къатара кьатIуз жеда.

Кеферпатан нугъатдик пуд группада рахунар акатзава:

Кьиблепатан нугъатдик квай вад рахунрин группаяр:

Кьулан нугъатрин рахунар:

Урус чIалан асул къамат ва литературадин чIал кьулан нугъатрин рахунрал бине къачуна.

Алай чIавуз, массайрин малуматрин такьатрин ва мектебрин чирвилерин вилик финин куьмекдалди и нугъатрин арада тафават гзаф тIимил хьанва ва къвердавай квахьзава.

Сифте славян халкьарин тарих лингвистика, ономастика, археология, антропология хьтин илимрин куьмекдалди алимрин паталай хъсандиз чирнавайди я. Гьинд-европадин халкьарин хайи ватан гьинаг тиртIа гила лугьуз четин я, идан патахъай шумудни са гиманар ава. Алимрин фикирралди, гьин-европадин халкари, Гималай суварилай РагъакIидай патан Европадал кьван ва Прибалтикадилай Палестинадал кьван экIя хьанвай, тахминан 6 миллион км² майдан алай гегьенш чилерал уьмуьр ийизвай.

Лингвистикадин малуматрин бинедаллаз гиман ийизва хьи, гьинд-европадин чIал цIийи чIалариз чкIайдалай кьулухъ, тахминан чи э. в. II агъзур йисара славянрин несилри Юкьван Европада протогерман ва протоиталик тайифайрихъ галаз къуншидал уьмуьр гьалзавай. Чи эрадилай вилик I агъзур йисуз дегь-славян чIал арадал атанай. Чи э. в I агъзур йисарин эхирра — чи. э. в III – V виш йисан къене славян чIалан нугъатар арадал атанай. Гьа девирда славян халкьарин балт, иран, герман, фракия ва кельт халкьарихъ галаз кIеви алакъаяр авай. Идахъ галаз санал, славян чIалариз виридалайни ухшарди балт чIалар я.

Дуьз I агъзур йисан эхирдалди славянри мийитар курзавай, гьавиляй Юкьван Вишйисан девирдалди славян халкьарин антропологиядикай малуматар авач. 

Археологиядин малуматриз килигна, кьилдин миллет хьиз славянар чи э. в I агъзур йисарин юкьвара, лугадин культурадин ва абурун чилерал атанай поморьедин тайифайрин культурадин сад-садахъ галаз акахьунин нетижада арадал атанай.

XII виш йисуз рагъэкъэчIдай патан славян халкарин сад-садахъ галаз акахьунин рекьелди дегь-урус миллет арадал къвез эгечIнай.

Дегь-Урус гьукуматдин чкIунин ва татарринни-монголрин вигьинрин себебралди, гьеле кьилдин халкь хьиз тамамдаказ туькIуьр тахьай дегь-урус миллетни сад садавай  тайифайриз къакъатнай. Гуьгъуьнлай, Русьда авай гъвечIи князьвилер сифте Москвадин ЧIехи Князьвилин, ахпа Литвадин ЧIехи Князьвилин ва эхирда Речь Посполитая гьукуматдин гъилик акатна сад хьайидалай кьулухъ, дегь-урус миллетдикай пуд миллет арадал атанай, ибур: белорусар, урусар ва украинар тир.

Урусар – асул гьисабдалди рагъэкъэчIдай патан славян тайифаяр тир кривичи, словенар, вятичи, северянар ва XII—XIII виш йисара Поднепровьедай куьч хьана атанвайбурун сад-садахъ галаз акахьунин нетижада арадал атанвай халкь я. Урус халкьдин энтогенездиз, славянрин колонияйра уьмуьр гьалзавай финн-угор тайифайрин (меря, мещера, мурома, чудь заволоцкая) акахьунини тIимил дережада таъсир къалурнай.

Идалайни гъейри, гиман ийизва хьи, рагъэкъэчIдай патан славян халкьари, иллаки вятичри балт тайифа тир голядь ва финн-угор тайифа – меря ассимиляция авуна чпиз элкъуьрнай. 

Урус алим-славист В. В. Седован фикирдалди, гилан къаматдал атанай урус миллетдин хайи муг Владимир-Суздальдин Русь тир.

Урус халкьдин милли кьатIуниз ва халкьдин арада садвилин гьиссинин къарагъуниз 988 йисуз князь Владимира кьиле тухвай Русьдин Крещениеди (хашунин цяй ягъуни) лап зурба таъсир ганай. Христианвал кьабул авур югъ урусрин тарихда виридалайни чIехи метлеб авай чка кьунва. Диндихъ галаз санал урусрин культура чпин милли суваррив, адетрив, календарьдив, инсанрин тIварарив, алфавитдив девлетлу хьанай. Культурадин жигьетдай гзаф вилик фенай.

Гьа чIавалай къедалди а князьдин къаматди урусрин махара ва кьисайра кьетIен чка кьунва. Владимир тIвар урусрин арада виридалайни мукьвал-мукьвал гьалтзавай тIварарикай сад я.

Урус миллетдин «русские» тIвар, чпин дегь девирдин уьлкведин тIварцIихъ галаз алакъалу я. «Русские» гаф «русские люди» (Урусатдин инсанар) гафарикай арадал атанвай сифет я. Тарихдин къене люди гаф къакъатна русские аламукьнай.

Дегь-славян чIалалди халкьдин тIвар рѹсьскъ, рѹсьскыи тир. Вичин нубатда и гаф, «Рѹсь» гафуникай ва адак гилиг хьанвай, чкадиз талукьвал къалурзавай «ьск» суффиксдикай туькIуьр хьанвай. «Русь» гаф гьам, миллетдин гьамни абурун уьлкведин тIвар тир.

XVII–XVIII виш йисарин къене русь тIвар дегиш хьана, россияне-диз элкъвенай. Гуьгъуьнлайни, XVIII–XIX виш йисарин арада урус миллетдин тIвар — великоруссы хьанвай. Малороссар а чIавуз гилан украинар тир.

XVIII–XIX виш йисара рахунин урус чIалай виридаз малум тир къенин русские гаф литературадин чIалаз гьатнай ва кIеви чка кьунвай. Амма а девирда русские гафуналди пуд халкь тайин жезвай – урусар, белорусар, украинар. Великороссриз (яни урусриз) и гаф анжах 1917 йисуз талукь хьанай.

Урусри са кьадар латин тIварар (Антон, Валентин, Сергей) ва чувуд тIварар (Иван, Илья, Михаил, Семён, Яков, Анна, Елизавета, Мария) кьабулнай.

Гила урусриз бинедин славян тIварар лап тIимил ама, абурни цIурувилиз килигна аялриз кьериз эцигзавайди я. Дегь славян тIварарикай амайбур месела ибур я: Владимир, Всеволод, Ярослав, Богдан, Людмила. 

Инсандин кьилдин тIварцIелай гъейри урусдин тIварцIе касдин жинсиникай аслу яз ович ва я овна суффикс гилигна бубадин тIварни къалурзавайди я. 

Урусрин фамилияяр -ов (-ев) ва я -ин суффиксар гилигна туькIуьр жезва (месела, Петров, Никулин). Дишегьлийрин фамилияйрин эхирда - а куьтягьун гилигзава (мисал патал, Петрова).

Урусрин фамилияйрин чIехи пай, виликан несилрин пеше ва я кеспидихъ галаз алакъалу я. Месела Кузнецов фамилия алай касдин чIехи бубаяр ва я адалайни вилик галай несилар мумкин я чатун устIарар тир.

Урусрин сивин эсеррин дегь чIаван къатар тир махар, былинаяр, лирлияр, бубайрин мисалар, фадлугьунар – абурун милли фольклор туькIуьрзава. Былинайра дегь Русьдин уьмуьр, гьа девирдин вакъиаяр, женгер, кьегьал инсанар дуьздал акъатзава. Былинайра къалурнавай урусрин душманрин рольда гзаф вахтара куьчери халкьари (монголар, татарар), бязи вахтара гъуьлягъдин къматда гьатнавай ксари, месела Тугарин (им XI виш йисуз кыпчакрин хан тир Тугоркан я) чка кьунва. Абурун аксиниз экъечIзавай кьегьалар адет тирвал Илья Муромец, Добрыня Никитич, Алёша Попович ва масабур я.

Махара кьилин персонажар яз гзаф вахтара Иван царевич ва я Иван–дурак, ва абурун душманар тир Баба-яга, Кощей Бессмертный, Змей Горыныч ва гьакIни аламатдин гьайванар (месела Соловей разбойник ва мсб.) къалурнава.

Урусрин, иллаки XIX виш йисан литературади дуьньядин культурадиз метлеблу таъсир къалурнава. Урус кхьирагрин машгьур эсерар дуьньядин пара чIалариз таржума авуна ва гзаф миллионрин тиражралди акъуднавайди я. 

Вири дуьньядиз машгьур хьайи урус литературадин бине кутур ва вилик тухвай зурба устадар тир кхьирагар Пушкин, Лермонтов, Гоголь, Некрасов, Крылов, Грибоедов, Фонвизин, Державин, Толстой, Достоевский, Чехов, Тургенев, Есенин, Мандельштам, Шолохов ва масабур хьанай. Вад урус кхьирагар Нобельдин премиядин лауреатар хьанай, ибур —  Бунин, Шолохов, Пастернак, Солженицын ва Бродский я.

Урусрин культурадиз хас тир адетдин кIвалерикай сад — гъварарикай эцигай кьве патахъ алгъай къав галай изба тир. КIвализ гьахьдай ракIарив кьвед пуд кIарцIин гурар авай гъвечIи айван жедай. ДакIарар гзаф вахтара кьуларив агалзавай. Недай-хъвадай игьтиятар избадин кIаник галай гьамбарханада хуьдай. Избада серин (урус. сень) ва рагъ аватзавай (урус. светлица) лугьудай кIвалер авай. Избадин къене кьетIен чка, винел къаткидай чка авай чIехи урус къулуни кьазвай. Цларин кIане ацукьдай кьуьнцIер ва сандухар жедай. Хзанар кIватI жедай чка, иер суфрадив чIагурнавай чIехи стол тир. Урус кIвалин галудиз тежер атрибутрикай сад столдал алай – самовар тир. Гьар избада адет тирвал дуъаяр кIелдай, иконаяр авай яру пIипI авай.

Кеферпатан ва кьиблепатан регионрин урус эгьлийрин милли алукIунра са тIимил тафават авайтIани, умуми шикилда са культурадиз хас тир асул лишанарни авай.

Итимрин кьелечI алукIунар адетдалди шихинин ва я рангадал вигьей парчадин къвалагай цIидга хев галай перемар ва вахчагар тир. Перем вахчагрин винелай вигьезвай ва юкьвалай чIулунив ва я сун кьуршахдив кутIунзавай. Серин гьавада винелай яцIу шихинин валчагъ ва я кафтан, кIвачерални сапогар ва я шаламар гьалзавай.

Дишегьлийрин алукIунар кеферпатан ва кьиблепатан регионра чарабур я. Асул тафават кеферпатан костюмда авай сарафан, кьиблепатан костюмда — понёва тир. Дишегьлийрин милли костюмдин кьилин элементар перем, хуруган, сарафан ва я понёва ва шушпан тир.

ХъуьтIуьн алукIунриз кIурт, яцIу валчагъ, бармак, бегьлеяр, литинин чекмеяр ва мсб. талукь я. Парталар суваринбур ва гьар йикъанбур жезва. АлукIунрин бязи элементар урусри мукьвал галай муькуь халкаривай (месела финн-угор халкьаривай) къачунвайди малум я.

Уьлкведин чIехивилин себебдалди, регионрикай ва гьакIни мукьвавал ийизвай халкьарикай асул яз урусрин цIун-кIвалера са кьадар тафават аквада. 

Урусрин тIуьнар лугьудайла рикIел кIан–дакIанз хапIаяр, щи, пичIекар, блинар, пирожкияр, квас, канбар, силин фу ва маса ихьтин тIуьнар къвезва. Маса халкьарин цIун-кIвалер хьиз, урусрини чпин цIун-кIвализ къуншидал алай чара–чара халкьарин тIуьнар кьабулнава.

Урусрин цIун-кIвализ чIехи таъсир православие диндин къанун–кадагъайри ганвай. Чпин динда йисан къене авай йикъарин чIехи пай, анжах набататрин тIуьнар недай ихтияр гузвай (гьайванрин як къадагъа я), сив хуьнин суварриз къвезвайвиляй урусрин милли цIун-кIвале як галачир тIуьнри винивал ийизва.

Урус халкьдин милли макьаматди вичин сифте кьил Киевдин Русьда уьмуьр гьалай дегь славян тайифайрин фольклордилай къачузва.

Чав агакьай бинедин урус лирлийрин гзафбуруна, христианвилелай вилик хьайи мажусивилин гелер кумукьнава.

Урус макьаматдин асул жанрар календарьдин сувариз, мехъерриз талукь лирлияр, гьакIни кьуьлердай, лирикадин макьамар ва частушкаяр тир. Клисади музыкадин алатрал эцигай къадагъадиз килигна, и жанррик квай манийрин чIехи пай мецелди лугьудайбур тир.

Халкьдин музыкадин алатрикай кьериз-цIаруз менфят къачудай, иллаки чубанри ва я кьуьлердайла. Урусрин виридалайни гегьеншдиз кардик кутудай алатар сиристав, гусли, кфил, рожок, флейта, жалейка, кувикла тир. Тарихдин гъиливкхьинра жагъай мулуматрикай, урусриз гьакIни дяведин труба, гъуьрчехъанвилин карч ва тафтар авайди малум хьанва.

Юкьван виш йисарин девирда халкьдин лирлияр, къугъунар ядай «скоромохи» лугьудай ксар гьукуматдин паталай кьуна дустагъарзавай ва алатар терг ийизвай. Гьавиляй, бинедин урус алатар чав саки  агакьнач.

Алай чIавуз ягъалмишна урусрин культурадиз талукьарнавай ирид симинин гитара, чIагъан, балалайка ва маса ихьтин алатар, ибур рагъакIидай патан европадин халкьарин культурадай къачунвай ва XIX—XX виш йисара Урусатдиз атанвай элементар я.

Алай аямдихъ галаз са кIваче физвай урус макьаматдик гила дуьньяда авай манийрин саки вири жанрар ква.  Абурукай вирибурулайни машгьур хьанвайбур урус рок, бардар, хип-хоп, романс, урус шансон ва мсб. я.

Урус халкьдин культурадин галудиз тежер элементрикай сад – милли кьуьл тир. Папарин хороводар, итимрин ацукьиз-хкадриз ийидай кьуьлер виридаз чида. Ихьтин кьуьлер урусри  балалайкадин, чIагъандин ва маса алатрин макьамралди суварар, шадвилер хьайила ийидай.

Театрдин ва харусенятин кардар тир Сергей Дягилева 1911 йисуз туькIуьрнавай ва гъурбатда зурба машгьурвал къазанмишнай Урус балетди (Ballets russes) урус культура европада, иллаки Францияда ва ЧIехи Британияда вилик кутунвай. И балет дуьз Дягилев рагьметдиз фидалди 20 сезон кардик квай.

Дягилёван антрепризади урусатдин ва гьакIни вири дуьньядин балетдинни хореографиядин харусентдин вилик финиз чIехи таъсир ганва. Адан сезонри, иллаки «Жар-птица», «Петрушка» ва «Весна священная» тIвар алай балетар квай сифтегьан сезонри, урус культура европада машгьурнавай.

Илим – жемиятдин институт хьиз Урусатдин империяда I Пётрдин гьукумдин девирда арадал атанай. 1725 йисуз, уьлкве алай аямдихъ галаз кьурвал вилик тухунин курсдин сергьятра Петербургдин Илимрин Академия тешкилнай ва аниз Европадай пара кьадар тIвар-ван авай алимар эвернай.

Урусатдин ва дуьньядин илимдин вилик финиз акьалтIай чIехи кар кутунвайди, гьа чIавуз авай илимрин саки вири хилера вини дережайрив агакьай зурба алим-универсал Михаил Ломоносов хьанай. Ломоносов химия, минералогия, картография, стилистика, риторика ва грамматика илимрин устад тир. 1755 йисуз ада Мосвадин университетдин бине кутунай.

XIX виш йисуз урусатдин илим дуьньядин дережайриз акъатнай. Иллаки, урус математикадин мектебди вичикай дуьньядиз хабар ганвай. Матанализдин, мумкинвилин теориядин ва классик механикадин хилера алим М. В. Остроградскийди цIийи метлеблу крар кутунай. 

Дуьньядин литературада евклиддин тушир геометриядикай (Лобачевскийдин геометриядикай) кхьей сифте тир бегьем крар яз, и макъалади геометриядин ва адан хилерин вилик финифиз цIийи рум ганай.

Мягьтел кар ам я хьи, Лобачевскийди вичин теория, урусатдин ва къецепатан илимрин мектебривай къакъатна, кьилди фикирнаай. Лобачевскийди фикирай теорияди вичин девир акьван алатнай хьи, гьатта зурба алим Остроградскийди а теория гъавурда акьун тавуна мана авачирдикай гьисабнай ва Петербургдин Илимрин академияди ам публикация авунал рази тушир.

ХIХ вишсан эхир – ХХ вишсан сифтеяр Урусатда хьайи кеспиятдин ва дараматар эцигунин йигин вилик финин девирдал къвезва. Идахъ галаз санал, уьлкведа тIебии ва инженериядин илимрин дережа хкаж хьанай. 1869 йисуз Д. И. Менделеева тIебиатдин кьилин къанунрикай сад тир — химиядин элементрин девирдин таблица ахъайнай. Гилан метрология илимдин бине кутурдини гьа Дмитрий Менделеев тир.

Металлургиядин хилек дуьньядин метлеб авай крар П. П. Аносов, П. М. Обухов хьтин ва маса алимри кутунай. В. Г. Шухован чирна-къвекъуьнри нафтIадин ва эцигунрин хилериз чIехи крар кутунай. Ада сифте яз дуьньядин арзитектурадик гиперболоиддин кIалуб алай конструкцияр кутунай.

Электротехника илимдиз кутур крариз килигна В. В. Петров, Н. Г. Славянов, М. О. Доливо-Добровольский ва маса алимрин зегьметдиз чIехи къимет ава.

ЧIехи талантар авай урус алимрин гзафбур АСШ-диз куьч хьана чпин карьера ана давамариз мажбур хьанай. И. И. Сикорский — америкадин урус алим, философ ва цIийи шеъер акъуддай кас. Ада дуьньяда садлагьай кьуд мотордин самолёт «Русский витязь» (1913 йис), кьуд мотордин залан бомбардировщик, пассажирар тухудай самолёт «Илья Муромец» (1914 йис), трансатлантикадин гидроплан ва вертолёт акъуднай.

Асулдай урус тир америкадин астрофизик Г. А. Гамов (Джордж Гамов) вичин физикада, астрофизикада, атомдинни ядердин физикада, космологияда, биологияда кутур крариз килигна пара машгьур хьанай. 

В. К. Зворыкин — телевидение туькIуьрай ксарикай сад. 

В. В. Докучаев — урус геолог ва накьвар чирзавай алим. Накьварин географиядин мектебдин бине кутур кас. Ам, XX виш йисан зурба алим В. И. Вернадскийдин муаллим тир. Вичин нубатда Вернадскийди накьвариз талукь биогеохимия илимдин бине эцигнай.

Вернадскийди чирзавай илимрин сиягьдик геология, накьвар чирзавай илим, кристаллография, минералогия, геохимия, радиогеология, биология, палеонтология, биогеохимия, метеоритика, философия ва тарихни квай.

XX виш йисан юкьвара  И. В. Курчатован ва Б. Л. Ванникован регьбервилик урусатдин атомдин кеспият арадал гъанай. СССР, гуьгъуьнлайни Урусатдин Федерация къецепатан хатадикай хуьдай ядердин яракьдин туькIуьрунар эгечIнай.

Алай аямдин гьалариз килигна, урус миллетдин арада тамам тушир хзанрин кьадар пара хьанва. ТIимил аялар авай хзанри винизвал ийизва. Урус хзанрин тахминан 42 % — 2 аялар, 35 % — 1 аял, 8 % — 3 аял, 5 % — 4 ва виниз аялар авай хзанар я. Амма, вилик девирда и кIвалахар там аксина тир. Веледрив бегьерлу гьа вахтарилай урус чIала мукьвавилин лишанар къалурзавай гафар пара амукьнава, месела хен, яран вах, яран стха, къавум, хтул ва мсб. Гилан урус хзанра веледдиз свас ва я чам жагъурунра диде-бубайри кьил кутузвайди туш. Амма вилик, свас це лугьудай адет авай. Гуьгъуьнлай и адет квахьнава.

Урусрин хзанра адет яз хайи йикъар, юбилеяр, гьукуматдин суварар, месела ЦIийи Йис, 8 март, Гъалибвилин Югъ хьтин суварар гурлудаказ къейдзавайди я.

Православие мезгьебдиз талукь тир урусар сад ийизвай виридалайни чIехи тешкилат — Урусрин православиедин клиса я (УПК). Урусатдилай къеце пата и тешкилатдин хилер тир епархияяр кардик гала, месела Украинадин православиедин клиса, Япониядин православиедин клиса ва мсб.

XVII виш йисуз урус агьалидин гъвечIи паюни патриарх Никона клисадик кутур цIийи дегишвилерин пад кьуначир ва и къакъатунин нетижада цIуру адетрин рекьяй физвай, Урусатда «старообрядцы» лугьудай цIийи мезгьебар туькIуьр хьанай (месела молоканар). Урусатдин империяда молоканрин аксиниз гьукуматди гзаф векъи политика тухузвай виляй, абур мажбур яз гъурбатдиз экъечIнай. Гила молоканрин чIехи пай Кеферпатан Америкада, са пайни Къавкъазда, иллаки Азербайжанда ава.

ГьакIан халкьдин арада христианвилин девирдилай вилик хьайи мажусивилин гелер къедалди амукьнава. Абуруз исятда «милли христианвал» лугьузва. Дегь мажусивилин адетриз талукьбур ибур я: Масленица, Иван Купала суварар, Радоница, Семик рикIел хкун, мифологиядиз талукь тир затIариз агъун, месела хъварц (урус. домовой), леший, гьуьлуьн перияр ва мсб., фалчи-жерягьвал, фал кьун, лишанриз агъун ва масабур.

Урусрин арада мезгьебдиз ибадатзавайбурун кьадардиз килигна кьведлагьай чкадал протестантвал я. Экспертри гайи къиметриз килигна, 1996 йисуз Урусатда чеб протестанвилин мезгебдиз ва адан чара-чара хилериз талукь авур ксарин кьадар миллиондилай пара тир. Урусатда протестантвилин виридалайни чIехи хел — баптизм я (450 000 кьван ибадатзавайбур).

Алай чIавуз гьукуматди азад ибадат авунин политика тухузва. Гьавиляй, урусрин арада атеистрин кьадар лап винизва.




#Article 86: Рутул (166 words)


Рутул (, ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Рутул» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр ва адан администрациядин юкь. Райондин администрациядин юкь ва кьилин хуьр я. Рутул халкьдин тарихдинни культурадин чIехи метлеб авай юкьварикай сад. 

Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин кьиблединни - рагъэкъечIдай пата, Самур вацIун дугунин вини кьиле, Лалаан ва Рутул вацIарин сивел, республикадин юкь тир Магьачкъаладилай 280 км кьибле пата ала.

XIX виш йисуз Рутул хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Играх, ИчIа, Кича, Лакун ва Хуник хуьрерихъ галаз Рутул хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Йисариз килигна хуьруьн агьалийрин кьадар:

Хуьре гуьгъуьнин 61 сихилар ава: КIирзилиер, Сагьидер, Чилхъуйер, Гьали-Юсуфар, Месийер, ЧIаIкъыйер, Эьмэдер, КIаIраIгъыйер, Мамашийер, Сийдийер, Къазибегер, Аддулвэлиер, Къафланар, Бэхъер, Кичиханар, Эмыйер, Татар, Гьивизарыйер, БакIыйер, Къадимер, Артухъыйер, Кетер, ГьаIсанханар, Диллерийер, Танхъыйер, Джырыхыйер, Темезер, Палашер, Суьлийер, Халакыйер, БицIанийер, Карыйер, ТIкьыйер, Сандусарар, Йеричивар, ХыркIыйер, Хъинкийер, КьартIыйер, ЦентIийер, Кьуцурыйер, АIмычер, Кьубыйер, ГьуIмыйер, Мацанар, Къункъунар, Лаккуйер, Дзыдзыхъыйер, ШинтIийер, БитIийер, Суьхьуьйер, Къазатийер, Къузукьуйер, ШитIанийер, Шебетийер, МагъаIрамар, КIакIалыйер.




#Article 87: Грекрин алфавит (242 words)


Гре́крин алфавит — грек чӀалан гьакӀни грек хелдин масса чӀаларин алфавит. Ам чи эрадин вилик IX виш йисан эхирдай ва я ч.э.в. VIII виш йисан сифте кьилерай гилалди датӀана кардик ква. Аквадай гьалда, грек алфавит, ахъа тир ва ахъа тушир ванар чара лишанрив къалурзавай садлагьай алфавит тир. Алфавитда 26 гьарф ава, идалайни гъейри класиик девирдай вилик грек чӀалан бязи нугъатра мад 4 гьарф - Ϝ, ϝ (дигамма), Ϻ, ϻ (сан), Ϙ, ϙ (коппа), Ͳ, ͳ (сампи) кардик квай. Классик грек чӀалал и кьуд дегь гьарфарикай садлагьай пуд гьарф цифраяр кхьин паталай кардик квай.

Грекрин алфавит арадиз къвезвай финикрин кхьинрин пунал, амма галкӀунвал авач сифте грек кхьинихъ, цӀарцӀин кхьин Б ни кипрдин кхьин системадихъ.

Гьар гьарф финикрин алфавитди лугьузвай гафунал, гатlузвай гlа гьарфунлай; и ухшарди, садлагьай гьарфунин тlвар  алеф («джунгав»), кьведлагьай гьарф — бет («кlвал»), пудлагьай гьарф — гимел («деве») гlакlни мсб..

Гьарфар кардик кутурла грек чlал кхьин авун патал, тlварар гьарфарин тlимил масакlа хьанавай грек фонологидин журедихъ. Икl  алеф, бет, гимел  хьанва алфа, бета, гамма, чпин мана михьиз квахьна. Геждаз цlийи гьарфар кутурла, амма масакlни хьайила, гlабриз мана авай тlварар ганвай. Месела, омикрон ни омега мана ава, «гъвечlи о» и «эке о».

Грек алфавит пун хьанва, гьадан къайдадив арадиз атанава бул алфавитар, булдаз чикlанавай Европада ни Мукьув Рагъакlидай пата, кардик квай кхьинрин системара, бул гьукуматра дунеди, гlабрин аради латин ни кирилл алфавитар.

Мадни гьарфар кардик кутазва халкь арадин символар хьиз математикадини маса илимра, кардик квай тlварар лугьун паталди элементар частицар, гъетерни маса шеэр.




#Article 88: Аварар (1593 words)


Аварар, Баркьуяр () — тарихдин къене гилан Азербайжандин кефердинни-рагъакIидай пата, Гуржистандин рагъэкъечIдай пата ва Дагъустандин рагъакIидай патан районра уьмуьр гьалзавай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандиз талукь я. Кьадардиз килигна Дагъустандин виридалайни чIехи халкь я.

Советрин береда аваррин сиягьдик абуруз мукьва тир анди-цез халкьар ва лезги халкьарикай тир арчияр кутунвайди я.

Аварви этнонимдин арадал атуникай са шумуд фикирар ава. Алимрин гзафбуру гилан аваррин несилар дегь куьчери халкь аварар тирди лугьузва ва садлагьайбурун энтогенездиз чIехи таъсир ганвайди тестикьарзава. Муькуь версиядив кьурвал, «авар» тIвар и халкьдиз къунши къумукьри ганай. Туьрк чIаларал «авар», «аварала» гафари «секинвал квачир», «къалабулух квай», «викIегь», «дяведал рикI алай» ва маса ихьтин, авар халкьдин къилихдиз кутугзавай, манаяр гузва. ГьакIни, авар халкьдин тIвар, юкьван виш йисара гьукум гьалнай аваррин гьукумат тир Сарирдин царь Авардин тIварцIихъ галаз алакъалу тирди гиман ийизва.

XX виш йисалди аварар тавлияр ва лезгияр тIвараралди малум тир. Урус дяведин тарихдар Василий Поттоди вичин гъилин кIвалахра аваррикай икI кхьенай:

   Авар тайифади чпи-чпиз «маарулал» лугьузва, амма къунши халкьари абуруз — «таулияр»; суварилай анихъ галай Гуржистандин эгьлийри — «лезгияр» лугьузва.

Аварар Дагъустандин виридалайни чIехи халкь я. Абур Дагъустандин суван районрин чIехи паюнал ва аран районрин гзафбурунал пара кьадарда гегьенш хьанва. Дагъустандилай гъейри цIуд агъзурралди аварар Чечняда, Калмыкияда ва Урусатдин маса субъектра уьмуьр ийизва.

ГьакIни, аварар чпин тарихдин чилер тир Азербайжандин Белокан ва Закаталара районра уьмуьр гьалзава. 2012 йисан малуматриз килигна и кьве районра авай аваррин вири санал кьадар 51 980 кас тир.

Дагъустандин тарихдар А. М. Магомеддадаева лугьузвайвал, 1920 йисуз Турцияда 30-лай пара дагъустанвийрин хуьрер авай, абурун 2/3 авар хуьрер тир. Ана уьмуьр гьалзавай дагъустанвийрин кьуьзуь несилрин гафарикай малум хьанай хьи, Турцияда 80 агъзурдалай пара дагъустанвияр ава ва кьезил гьисабунрин рекьелди абурукай тахминан 53 агъзур кас аваррин несилар тирди акваз жеда. ГьакI хьайила, Урусатдилай къеце пата аваррин виридалайни чIехи диаспора Турцияда ава.

Идалай гъейри, вилик Осман Империядиз Къавкъаздай хзанралди куьч хьанвай агъзурралди «мугьажир» аваррин несилар гила Сирия ва Иорданияда авайди малум я. Амма кьадардиз тIимил тирвиляй вахтар финвай абур чкадин арабрин ва чпелай кьадардал пара тир адыгринни чеченрин таъсирдик акатна чпин милли махсусвал квадарна.

Аваррин тарихдин районар ва чеб гегьенш хьанвай чкаяр:

Дагъустанда: 

Районра

Шегьерра

Азербайжанда:

Районра

Къавкъаздин чIехи пай бинедин халкьар хьиз, дегь авар халкьдин арадал атуникай гьакъикъи делилар ва там тир малуматар авач, амма чара-чара алимрин ва тарихдаррин сад-садавай къакъатнавай шумудни са гиманар ва фикирар ава.

Гуржийрин «Картлис цховреба» (Гуржистандин уьмуьр) тIвар алай тарихдин ктабда кхьенва, Дагъустандин вири сувун халкьар Нугь пайгъамбардин (Аллагьдин регьим хьуй вичиз) хтулдин хтул тир Лекосдикай арадал атанвайди я. Кьисадив кьурвал авар миллетдин бине эцигай кас Лекосан хва — Хозоних тир. «Хозоних Лекосдин рухвайрин арада виридалайни гьуьрметлуди тир, ада суван кIама чка кьуна секин хьанвай ва ана Хозанихети тIвар гайи шегьер кутунай». Хозоних ва я Хозанихети — им гилан Хунзах хуьруьн дегь тIвар я, виликди и хуьр вири авар ханрин кьилин шегьер тир.

Фад заманада дагъустанвийрин чIехи бубайрин гъилерик гзаф гегьенш чилер квай. Кьисадив кьурвал, «Леканан (Лекос) ихтиярдик Дарубанд (Каспи) гьуьлелай Ломеки (Терек) вацIал кьван ва чIехи Хазарети (Волга) вацIал кьван экIя хьанвай чилер акатнай».

Тарихдин бязи кхьинра ихьтин са фикир кхьенва, аварар алпандин легар, гелар ва каспияр тайифайрикай арадал атанва. Амма и кар тестикьарзавай делилар авач ва алимри субут авуна хьи, авар чIала ва топономикада алпандин чIалариз талукь тир гафар-лексемар гьалтзавач. Аварри чпини чеб алпандин тайифарихъ галаз алакъалу тирди гьисабзавач.

VI виш йисуз Юкьван Азиядай Кеферпатан КъавкъаздайтIуз Европадиз куьчери халкь тир аварар гьахьнай. Алимри гиман ийизва хьи, абур сифте кьилера сино-къавкъаздин халкьарин лишанар къачунвай протомонгол-иран халкь тир. Са кьадар геж абурук туьрк ва угор халкьарин лишанарни акатнай. Британиядин Энциклопедияди гузвай малуматрив кьурвал, евразиядин аварар гзаф дегь заманадин халкь я.

Аквадай гьаларай, абурун са пай Дагъустандин сувара ацукьна, гуьгъуьнлай Сарир гьукуматдин бине эцигна ва Дагъустандин тарихдик чIехи крар кутунай.

Аваристандин гьакимри чпин гьукуматда са умуми чIал кардик кутуниз ва чара-чара бицIи миллетар сад авуниз чIехи метлеб гузвай. Сарир уьлкведа авай вири миллетар (андияр, ботлихар, багалулар, бежтаяр, цумадаяр ва мсб.) авар чIалалди рахазвай, вучиз лагьайтIа виридалайни чIехи ва нуфус авай халкь аварар тир. ГьакI хьайила, Дагъустандин тарихда Сарир гзаф къуватлу ва таъсирлу уьлквейрикай сад тир. ЧIалан куьмекдалди чара-чара халкьар сад авунин сиясат къунши тир Гуржистандани къатиз вилик фенвай. Гьавиляй, Гуржистанда авай гъвечIи халкьар, месела сванар, месхетияр, мегрелар, кистияр, аджарар ва масабур уьлкведин чIехи халкь тир къартвелрик акахьна чара жезвач. Мумкин я аварри гьа гуржийривай къачунай и тежриба. Са кьадар геж, XII виш йисуз араб сиягьатхъан ал-Гардизиди вичин ктабда къейд авунай хьи, Кьиблепатан Дагъустанда, иллаки дарги зонада, са кьадар мукьва тир халкьар сад садавай къакъатна кьилди уьмуьр тухузва, гьар сад вичин хайи чIаларалди рахазва ва сад садахъ галаз акахьзавач. Амма авар сувара уьмуьр тухузвай цIудав агакьна анди, цез халкьарин виридаз авар чIал чизва ва бязи хуьрера авар чIалал рахуниз элячIнава. Идан нетижада гила пара кьадар авай дарги халкьари сада сад гъавурда акьазвач. Агъулар, цIахурар, рутулар кьадардиз чIехи тир лезгийрик акахь тавуна чпин милли кьетIенвал хвена.

Бязи алимри авар гаф дегь Сарирдин гьакимрикай сад тир Авар пачагьдин тIварцIихъ галкIанвайди лугьузва, муькуьбуру авар гафуни герман тайифа тир варварар гафуни хьиз залум, кичIевал кутадай инсанар мана гузвайди гиман ийизва, вучиз лагьайтIа виликди авар тайифади къунши халкьарин винел дяведалди вигьинар ийизвай ва регьимсузвилелди тарашзавай.

Авар гафунин арадал атунин гиманрикай сад, абур «уар» ва «хуни» тайифайрикай арадал атанвайди лугьун я.

Вири авар-анди-цез миллетар кавкасион антропологиядин жуьредиз талукь я. Буйдиз гъвечIи ва къумрал арандин миллерилай тафаватлу яз (месела къажарар, татар) аварриз  расу чIарар, экуь рангарин вилер, чинин гьяркьуьвал, кьакьан буй хас я.

Аварар Нах-дагъустандин чIаларик акатзавай авар-анди-цез группадин авар-анди хилек квай авар чIалал рахазва. Бинедин гафарин кьадардиз килигна, месела лезги чIаларилай тафаватлу яз, авар чIал Дагъустандин чIаларин арада виридалайни «михьи» чIаларикай сад я. Авар чIал кеферпатан ва кьиблепатан нугъатриз пай жезва. Кеферпатан нугъатар: салатав, хунзах ва рагъэкъечIдай патан нугъатар. Кьиблепатан нугъатар: гидатли, анцух, закатала, карах, андалал, кахиб ва кусур нугъатар. КьетIен батлух нугъат и группайриз талукь туш. ЧIалан нугъатрин арада фонетикадин, морфологиядин ва лексикадин жигьетдай са кьадар тафават авайтIани, и нугъатрин векилри сада-сад бегьемдаказ гъавурда акьазва.

Авар чIалаз вири анди-цез чIалар мукьва я.

Хасавюрт ва Буйнакск районрин аварриз адет тирвал къумукъ чIалан чирвилер ава. Азербайжандин кефердинни-рагъакIидай патан районра уьмуьр тухузвай аварриз азербайжан чIал хайи чIалан дережада чизва, гьатта бязи акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера (мес. Мухах хуьре) авар хзанра азербайжан чIалалди рахунал элячIнавай хзанарни ава.

Турцияда авай пара кьадарда мугьажир авар несилрин чIехи пай, муькуь дагъустандин халкьарни хьиз, туькверихъ галаз акахьна милли къамат саки квадарна. Хайи чIал ва адетар анжах кьуьзуьбуруз чида.

Дагъустан Республикадин конституциядив кьурвал авар чIалак «гьукуматдин чIалан» статус гала.

Агъазвай аваррин лап чIехи пай суни-мусурманар я. Тарихдин чешмейрикай малум хьайивал, VI–XIII виш йисара аваррин Сарир гьукумат асул гьисабдалди христиан уьлкве тир. VII виш йисалай гатIумна ислам дин Дербентдилай кьил къачуна Дагъустандин сувун районрални гегьенш жезвай. Урада, Тидиб, Хунзах, Галла, Тинди, Кванада, Ругуджа ва муькуь хуьрерин къваларив VIII–X виш йисариз талукь мусурманрин сурар дуьздал акъуднай.

Вилик девирда аваррин арада мукьвавилин алакъаяр хуьруьн-жемиятрал бинеламиш хьанай. Са хуьре сад садаз миресар тир са шумуд сихилри уьмуьр ийизвай. Месела, тайин тир сихилдиз талукь тир мулкунин (мес. там, ник, чIур) барабар иесияр сихилдик квай вири векилар жезвай. Рагьметдиз фейи инсанар вичин сихилдин сурал кучудзавай. Адетдалди са хуьруьн-жемиятдик 120 кIвалер акатзавай. Жемиятдин регьбер адан кьил тир. Хуьруьн кьил эгьлийри чпи хкягъзавай. Хкягъунра 15 яшарилай чIехи итим-эгьлияр иштиракзавай. XIX виш йисан эхир кьилера хуьруьн-жемиятрин метлеб къвердавай зайиф хьанай, вучиз лагьайтIа жемиятрин кьилер урус гьукуматдин чуькьуьнин эсердик акатнай.

Аваррин хуьрерин туькIуьр хьунин тегьер Дагъустандин муькуь сувун халкьарин хуьрериз ухшар я. Аваррин адетдин хуьрер сад-садав мукьвал агатнай кьвед-пуд гьавадин, кьулу къав галай кIвалерикай ва къаравулдин минарадикай ибарат тир. Хуьруьн юкьвал алай ахъа майдандал хуьруьн ким ва мискIин жедай. Кимел хуьруьн итимар кIватI хьана важиблу меселаяр веревирдзавай.

КIвалин къене хзанар амукьзавай са чIехи кIвал авай. КIвализ метлеблу атрибутрикай сад юкьва авай къул ва атIай нехишар галай стIун тир.

Аваррин кьилин машгьулатар малдарвал, хперхъанвал, лежбервал, саларбанвал ва ципицIбанвал тир. Сувун хуьрера хеб-лапаг хуьзвай, арандин чкайра карч алай чIехи малар хуьдай. Магьсулрикай сил, къуьл, мух, гергер, цуькI, буран цазвай. Салара машмашар, гугърияр, алуча, хутун тарар цазвай. Гъилин устIарвилерикай кIвенкIве авайбур гамар хрунин, тумаж расунин, цурцел нехишар авунин, кIарасрал ва къванерал нехишар атIунин кеспияр тир. XX виш йисалай инихъ сувара лежбервилин метлеб агъуз хьанай.

Аваррин милли фольклор чпин чIал хьиз гзаф девлетлуди я. Адак пара кьадар махар, меселаяр, кьисаяр, лирлияр ква. Виридалайни машгьур авар макъаматдин алат пандур я (авар. тIамур) ва лалу лугьудай кфил я.

Дагъустандин маса халкьариз авачир адетрикай сад аварриз авай. Вилик девирда агьалидин аслу къатарилай гъейри амай жемят «бо» лугьудай дяведин кьушундик акатзавай, яни вири халкь са кьушун тир. Кьушундин са векилдиз «бодулав» (дяведар) лугьузвай. Гьар дяведардин везива къуватлу, викIегь хьун ва женгинин, ккIунин алакьунар хъсанарун тир. Тарихдин къене авар миллетдиз «хатбай» лугьудай яракь авачиз женгинин жуьре арадал атанай. И женгина анжах капаралди ккIизвай. ГьакIни, аварриз «мелигъдун» лугьудай кIвачеривни юркварив ккIидай ягъун ва адетдин кьуршахар авай. Гила и адетар амач.

Аваррин милли алукIунар муькуь сувун халкьарин алкIунрилай яргъал къакъатнавач. Ибур адетдин хев галай перем, вахчаг, валчагъ я. Хъуьтуьз валчагъдин кIаникай памбагдин астIар алукIзавай. Папарин парталар жуьреба-жуьревилив тафаватлу тир. Гьар са стильдик вичин мана квай. АлукIунин тегьердиз, парталриз, рангуниз килигна дишегьли гьи хуьряй ятIа, гьи жемиятдикай ятIа чир жезвай ва я кьилел атай вакъиядикай, хата-баладикай хабар гузвай. Гъуьлуьк квачир рушари рангар алай парталар алукIзавай юкьвани яру пине кутIунзавай. Яшар авай дишегьлийри са рангунин ва я мичIи рангарин парталриз винизвал гузвай.

Аваррин милли тIуьнар асул гьисабдалди тинидиннни якIунбур я ва Дагъустандин муькуь халкьарин тIуьнрилай саки тафават авач. Ибур хинкIарар, шурпа, пичIекар я.

Аварриз як пара кIанзавайди я, асул гьисабдалди гьерен ва малдин як. ЯкIукай жуьреба-жуьре шурпаяр, тинидин тIуьнар, шишер ийизва. Дагъустанда виридалайни тIвар акъатнай авар тIунар – авар хинкIарар ва беркал (ботишал) я. Халкьдин рикI алай шурпаяр мержемекдин шурпа ва цурун пешерин шурпаяр я.

Кьурай якIу авар цIун-кIвале кьетIен чка кьунва. Холодильникар авачир береда кьурурай як яргъал вахтунда чIур тахьана амукьзавай.




#Article 89: Докъузпара район (203 words)


Докъузпара район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Усугъчай хуьр я.

Азербайжан чIалан гаф тир «Дукъузпаради» «кӀуьд пай» мана гузва; доккуз — «кӀуьд», пара — «пай/чӀук». И тӀвар виликан Дукъузпарадин азад жемиятдик акатзавай кӀуьд хуьруьхъ галаз алакъалу я.

Район Дагъустан Республикадин лап кьибле пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал ала. Докъузпара район рагъакӀидай пата Ахцегь, кефер пата Мегьарамдхуьруьн, рагъэкъечӀдай пата Азербайжандин КцӀар ва кьибле патайни Кьвепелени Огъуз районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 452,1 км² я.

Йисариз килигна Докъузпара райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик 8 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава, абурукни 19 хуьрер акатзава.

Докъузпара райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Районда кьве колхоз кардик ква, продуктар гьасилдай кеспиятдин объектар авач. Райондин чилераллай машиндин рекьерин вири санлай яргъивал 65 км я, абурукай 22 км асфальтдинбур я.

Некхъвадайбур: гъвечӀи нер-леэн кьаркьулув, лелев, цуцӀул, бакьуч, серна, сев, гьакӀан муьнуьгъ, тамун вак, гьакӀни квахьзавай жуьрейрикай — суван кьун ва вилик-патан-азиядин лекьен ва мсб.

Рептилияр: юкьван чурчул, раган чурчул, персиядин руьц, гуьрзе, тӀехвер алай кьамунин гъуьлягъ ва мсб.

Гъетер: форель, барбус ва мсб.

НуькӀер: свал, чӀулав гриф, сапсан кард, кӀелерхъан лекь, къвед, туртур ва мсб.

Гьашаратар: майдин пепе, шагьсуван жиж-пепе (эндемик), чилинин красотел (квахьзавай жуьре), Фаустан жиж-пепе, Апполон, Нордман ва Лацу чепелукьар.




#Article 90: СтIал Сулейманан район (160 words)


СтIал Сулейманан район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Кьасумхуьр хуьр я. 

Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала. Республикадин Дербент, Хив, Табасаран, Кьурагь ва Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 666.3 км² я.

ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1928 йисан 22 ноябрьда кьабулай къарардалди, виликан Куьре округдин Гуьней, Улусс, Хъутур-Куьредин наибвилерикай ва Кьибле-Табасарандин наибвилин 9 лезги хуьрерикай Кьасумхуьруьн кантон арадал гъанвай. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай. 1963 йисуз райондик Кьурагь район ва Мегьарамдхуьруьн райондин са пай кутунай. 1965 йисуз район вичин виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай. 

Йисариз килигна СтIал Сулейманан райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик 16 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 38 хуьр акатзава .

СтIал Сулейманан райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
. 

Гадарнавай хуьрер: Агъа Макьар, Агъа Ярагъ, Бигер, Бурши Макьар, Вини Арагъ, 
Вини Ярагъ, Вини Макьар, Векьелар, ДаркIуш, Ивигар, Кьеан, КIеле, КуркIурхуьр, 
Макьар, Мехкергъ, Рухун, ХпитIар, Хутаргъ, ЦIарахуьр, Чуьхверхуьр, ЦицIер, ЦицIигъ, Чантархуьр, ЧIилихъ , ЯлцIугъ.




#Article 91: Лечет (КцIар район) (114 words)


Лечет () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Яргунрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр КцIар райондин кефер пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 53 км яргъал ала.

Лечет хуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): Майдандин мягьле.

Лечет хуьруьн бине адан мукьув галай кIунтIал алай ЦIуру Лечетрин эгьлийри агъаниз куьч хьана кутунай. Гьа кIунтIал цIуру хуьруьн харапIаяр гилалди ама.

Хуьруьн тIвар «личи» гафуникай арадал атанвайдал гиман ала, Ли гафуни лезги чӀалал чIехи гьайвандин хам мана гузва ва туьрк чIалал Чи (лезг. Хъан) цIийи гафар арадал гъизвай суффикс я. Вилик и хуьре лихъанри гамишрин лидикай шаламар расзавай.

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Лечет хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ЦIаруяр, Гилакар, Суьквелар .




#Article 92: Агъул район (305 words)


Агъул район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикадин кьибле пата авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Тпиг хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала, ирид районрихъ галаз са сергьятра ава: кефердинни рагъэкъечIдай пата Табасаран райондихъ галаз, рагъэкъечIдай пата Хив райондихъ галаз, кьибле пата Кьурагь райондихъ галаз, рагъакIидай пата Рутул райондихъ галаз, кефердинни рагъакIидай пата Кули райондихъ галаз ва кефер пата Къайтагъни Дахада районрихъ галаз.  Райондин чилерин вири санлай майдан — 793,5 км² я.

Агъул район 1200—2000 м кьакьанвал авай суван чилерал ала. Виридалайни кьакьан кIукI Кьурудагъ я — 3837 метр. ТIимил тамар авай чка я, тамар ина асул гьсабдалди кефер пата, кьиблединни рагъакIидай пата ва лап агъа пата ава. Чилерин чIехи пай валарин набататри кьунва. Саки вири район, кефер пата авай гъвечи чилерилай гъери, Чирагъ вацIун гьавиздиз талукь я. ВацIук са шумуд маса гъвечи вацIар акахьзва, гьавиляй Агъул район, гуьнейрай пара хвалар авахьзавай са шумуд кIамариз пай хьанва .

Район арадал атунилай кьулухъ, ина Магъудере кIамай элячIнавай цIийи муьгъ эцигнай. Дяведилай гуьгъуьнин йисара хуьрерин гзафбуруна медпунктарни начагъханаяр, мектебарни улубханаяр ахъа хьанвай, райондин инфраструктура вилик физ эгечIнай.

Йисариз килигна Агъул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Агъул районда авай даргийрин арада дарги чIаларик акатзавай кьве чIал гегьенш я, Чирагъ хуьре — чирагъ чIал, Амухни Шари хуьрера амух чIал .

Районда 19 хуьр ава, абурун чIехи пай агъулрин хуьрер я. Пуд — Амух, Чирагъ ва Шари хуьрера даргийри уьмуьр гьалзава, гьакIни гила гадарнавай Анклух хуьрни вилик дарги хуьр тир.

Райондик 10 хуьруьнсоветар акатзава. 

Агъул райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Анклух хуьр «Амух» хуьруьнсоветдиз талукь хьайитIани, хуьр саки амайди туш лугьайтIани жеда, хуьруьн эгьлияр арандиз куьч хьанвай.

Алай чIавуз саки тамамдаказ куьч хьана тунвай хуьрериз райондин кефер пата инсандин гъил агакь тийир чкайра авай Цирхье ва Шари хуьрерни талукь ийиз жеда. И хуьрера са шумуд касди уьмуьр гьалзава. Хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди Дербент райондин Чинар хуьруьз куьч хьанвай.




#Article 93: Миграгъар (Докъузпара район) (357 words)


Миграгъ са нугъатра Муграгъ () — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай хуьр. «Миграгърин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. Лезгистандин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. 1994 ийсан чиле вацра миграгъвийри тарихдин Вгьрен ТӀул тӀвар алай майданда чпин хуьруьн 5000 ийсан юбилей гурлудаказ къейднай.

Миграгъ хуьр Докъузпара райондин юкьван пата, Шалбуздагъ (4142), Ярудагъ(Нисиндагъ) (3925) ва Гитин кьил (2788) дагъларин кукушрин арада авай кӀама ава, ЧӀехи вацӀ вацӀун чапла къерехда. Мукьва авай хуьрер — КӀлетар, Текипиркент, Килер, Кавалар.

Тарихдин илимрин доктор Амри Шихсаидова кхьизва: «Миграгъ къадим хуьрерикай сад я. Миграгърикай сифте делилар кӀуьдлагьай вишйиса кхьенвай „Ахцегь-Намеда“ гузва. Хуьруьн патав археологиядин рекьяй ахтармиш тавунвай куьгьне къеле гва. Ада куьнуьдин регъ хьиз, игисна эцигнавай сад-кьве мертебадин кӀвалерай ацӀанвай. Къеледиз хъенчӀин гунгаратуна ирид булахрин яд гъанвай. Къеледа чка амукь тавурла, гьикьван хата тиртӀани, цӀийи кӀвалер къецихъ, рагъ акӀидай патахъ акъатнавай варарин вилик, эцигзавай. Абурукай Варар мягьле арадал атана.

VII—XIX виш йисара Миграгъар мазанринни сазандаррин, алимринни сухтайрин, савдагарринни тажиррин меркездиз элкъвена. Миграгъа манийризни макьамриз ябгуналди тух тежедай уьзденар, диндин ва тӀебии илимрал машгъул алимар, эфендияр гьазурзавай медреса, къуьрен карчни къачуз жедай гьафте базар, цӀудралди туьвенар, чатар, заргарринни чекмечийрин карханаяр, карвансара, хуьрекхана авай».

Хуьре яшамиш жезвай ксар суьннуь-мусурман тир лезгияр я. Хуьрун мягьлеяр: Агъа, Варар, Кьилихъ, Латар, Салахъ, ТӀулан, Шахшандарин, Ягъухъ.

Миграгъ — Лезгистандин, ва гьакӀни Дагъустан халичачивилин сенетдин юкьварикай сад я. Миграгъдин халичаяр вири дуьньядиз сейли я. ГьакӀни и хуьр гзаф тӀвар-ван авай шаирринни кхьирагрин диге (ватан) я. Мисал яз, и тӀварар кьаз жеда: Миграгъ Къемер (15-й виш ийс) — дишегьли шаир-мазан (ашугъ),Миграгъ Мардали(1820—1927) — шаир, Шихнесир Къафланов- шаир, Арбен Къардаш — шаир, кхьираг ва таржумачи ва масадбур. 14-й виш ийса инал тарсар гайи ва илимдин трактатар кхьей шейх Шурван яшамиш хьанай.

Хуьруьн кефер пата, 500 метрда юкьван виш ийсариз талукь инсан яшамиш жезвай чкайрин амукьаяр ава. Кьиблепатанни рагъэкъечӀдайпатан арада юкьван виш йисарин сурар ава. Хуьрьун кеферпатанни рагъакӀидай патан арада, 500 метрда, гзаф медениятдни объектар авай къванцин склепар авай сурар ава. Санлай лугьудатӀа, хьуруьн кьуд чкаданни 20 гектардилай гзаф майдан кьазвай сурар ава ва и сурар Миграгъ хуьруьн дегь хуьр тирди малумат гузва. Са бязи сурара гзаф гьавадин (сад-садан винел) сурар акваз жеда. И дегь сурара амукьнавай инсандин кӀарабар миграгъвийрин чӀехи бубаяр къуватлу ва кьакьан буйдин ксар тирди субутзава.




#Article 94: Лезги халичачивал (560 words)


Лезги халичачивал — лезги халкьдиз хас тир халичачивал, лезгийрин медениятдин дегь чӀаварин са пай я. Къавкъаздин вири халкьари хьиз, лезгийрини шумудни са виш йисар я халичаяр храз. Къавкъаздин халичаяр жуьредиз, региондиз, чешнедиз ва лишандиз килигна са шумуд чкадал пай жезва. Лезги халичаяр лезгияр яшамиш жезвай чкайра — Къубада , Ширванда , Дербентда ва масанра генани пара гьалтда.

Дегь чӀаварилай инихъ гзаф чешнейрикайни символрикай шумудни са халкьари менфят къачуна ва гьавиляй алай вахтунда са кьадар лезги чешнеяр тайинарун четин хьанва. Асул лезги чешнейрикай лезги гъед, «С»-диз ухшар чешне, рагъ, гъилиз ухшар цуьк къалурзавай чешнеяр, капӀун патал хранвай рухарин чешнеяр мисал яз къалуриз жеда. Ибур инсанри майишатдай къачунвай чешнеяр я. Чешнеяр гамунин устӀарди ва художникди садалайни аслу тушиз чпи хкязавай. Лезги гамарин арада «сумаг» генани чешнелу я. Ам анжах лезги халкьдиз махсус гам я. Алай вахтунда лезгийрин къадим халичайрин чешнеяр гьам дуьньядин музейра, гьамни кьилди ксарин коллекцийра гьалтзава.

ЧӀичӀ авай халичайрин адетдин мотивра набататрин, гьайванрин, инсандин, зегьметдин алатрин геометриядин суьретар акваз жеда. И вири гиширар (нехишар) — лишанрин жуьреба-жуьре алем я, халичачивилин медениятдин чӀал я, ва и чӀалан куьмекдалди халича храдай дишегьли устӀарар элкъвена къваларив гвай алем, тӀебият суьретдалди къалурзава, чпин гьиссерни гуьгьуьл къалурзава. Виликди халичайрин винел гьайванринни инсандин суьретрив магиядин мана авай ва и магиядин мана дегь чӀаварин ибадатрихъни адетарихъ галаз алакъалу тир. Амма къвез-къвез, тӀимил-тӀимил а магиядин мана квахьнай ва и гиширар анжах чӀагурун патал тир къилих гъиз эгечӀнай.
Лугьуз кӀанзава я хьи, чӀичӀ авай халичайрин вири жуьреяр шикилдин къилихдиз килиг тавуна са композициядин принципдалди туькӀуьрзава, яни халича кьве асул компонентдикай ибарат я — юкьван майдандикайни аламдикай. Има композициядиз агалнавайвал гъизва.

Кьиблепатан Лезгистанда халичачивал гьеле буьруьнж ий ийса машгъул хьанай (чи эрадал 2-й агъзуратдин эхир — 1-й азъзуратдин кьил). Археологиядин эгъуьнрин нетижада Мингечевирда катакомбрин куьчуькнавай чкайрай 1-3-й виш ийсариз талукь тир рухаринни халичайрин амукьаяр жагъанва. Кьиблепатан Лезгистанда халичачивалин виликфиникай Геродот, Клавдий Элиан, Ксенофонт ва маса дегь чӀаван тарихчийри малуматар гъизва. Гьа и вири фактар фикирда кьуна лугьуз жеда хьи, и региондин халичачивилин медениятдин гзаф къадим тарих ава.
Сасанидрин девирда Кьиблепатан Лезгистандин халичачивилин сенет мадни вилик фенай, ипекдикай, къизилдинни гимишдин гъаларикай лап иер халичаяр храдай. 6-й виш ийсай эгечӀна тарихдинни эдебиятдин чшмейра лезги заличайрикай гзаф гегьенш ва мас авай малуматар жагъуриз жеда: алпанви Моисей Къаганкъатвацви (7-й виш ийс), араб авторар тир аль-Истахри, Масуди, Аль-Мукаддаси, Табари, ибн-Хаукаль (9-10 -й виш ийсар), фламанддин сиягьатчини монах Рубрук (13-й виш ийсар), венециадин сиягьатчи Марко Поло (13-й виш ийс) ва масабдур. И авторар лезги халичайрин иервилер пара гьейран хьанай. 13-й виш йисай эгечӀна ва 14-й виш йисан къене Кьиблепатан Лезгистандин халичаяр гзаф кьадарда къецепатан улквейриз тухудай. Гзаф европадин тӀвар-ван авай суьретчийри чпин шикилра лезги халичайрин тегьерер кхьидай.

Къадим заманайрилай гамар хурун лезги халкьдиз адет хьанвай кар тир. Виликдай дишегьли аялдиз лап мажбури яз гамар храз чирзавай. Гьатта гъуьлуьз фидайла, ада вичин гъилел хранвай гам, халича тухун адетдизни элкъвенвай. ЧичӀедин халичаяр хурунин кӀвалахдиз Советрин девирда еке къимет гана. Дагъларин уьлкведин кьиблепатан вири районра гамар храдай хейлин фабрикаярни комбинатар кардик кутуна ва нетижада бейкарвилин вилик пад кьадай мумкинвал хьана. Хейлин дишегьлийри и пешедал машгъул яз гьалал зегьметдалди фу къазанмишна. Лезгийрин гамарин тӀвар-ван неинки Дагъустандани чи къудратлу уьлкведа, гьакӀни вири дуьньядиз машгьур хьана. 1939-йисуз Парижда ачухай Виридуьньядин художественный выставкада лезгийрин чичӀедин халичайриз еке къимет ганай. Абур къизилдин медалдиз ва сад лагьай дережадин дипломдиз лайихлу хьанай. Къизилдин гъилер квай чи дидейри, вахари, рушари, сусари лезгийрин тӀвар, меденият вири алемдиз раижна. Идалай гуьгъуьниз къецепатан уьлквейрай лезгийрин чичӀедин халичайриз гзаф муьштерияр пайда хьана, агъзурралди заказар къвез гатӀумна




#Article 95: Италия (368 words)


Италия (тамам тӀвар — Италиядин Республика () — Европада кьибле пата авай гьукумат.

Дегь чӀавара Италиядин чилел алай халкьар: этрускар, лигурар, венеттар, галлар, ретар, латинар. 8-лагьай вишйиса чи эрадилай вилик Рим гьукуматдик кьил кутуна. Къвез-къведайдивай 5-лагьай вишйисалди Рима вири Апеннинар къачуна.

Италия дуьньядин виридалайни девлет авай гьукуматрик ква. Адан йисан бюджет 960 млрд $ я (5-лагьай чка дуьньяда). Гьукуматдин кефер пата хъсандиказ агалкьнава индустрия, кьибле пата — хуьруьн кӀвалахар. Ина акъудзава маншинар, синтетикадикай зтӀар, чухур, ниси, пекер ва маса зтӀар. Италия — пекерин мода гудай виридалайни вилик гвай гьукумат я дуьньяда. И бинедалди абуру бюджет пара кӀевиз ацӀурзава. Мадни Италиядиз пара туристар къвезва. Рим, Флоренция, Милан, Неаполь, Венецияни маса шегьерра абуруз машгъур пара чкаяр ава — кӀвалер, паруяр, къелеяр, суваяр, гьар жуьре монументарни шикилар.

Исятда Италиядин экономикадин виридалайни ажуз пад финансар я. Гьукуматдихъ еке дефицит ава, экономика пара яваш вилик физва. Гьукуматдин кефер пад девлетлу ятӀа кьибле пад кесиб я. Ана пуд сефер пара кӀвалах авачирвал авайди я. Эхиримжи чӀавара Италиядиз Африкадин кесиб гьукуматрай пара ксар къвезва кӀвалах патал.

Лап пара ксар Неапольда ава — ана 1 км²да 2531 ксар ава. Сувавилин чкайра ксар акьван пара авач. Ина 1 км²да 35 кас ава. Дуьньядин Сифте дяве куьтягь хьайила Италиядин экономика вилик фена. Гьавиляй пара ксар хуьрерай шегьерриз фена. А чӀавара Италия кесиб гьукумат тир, анай ксар дуьньядин маса патариз къазанмишар ийиз физвай. Гьи дяве куьтягь хьайила эгечӀнавай экономикадин хкажун патал ксар гьукуматдай экъечӀун акъвазар хьана. Гьич маса гьукуматрай ксар Италиядиз къвез эгечӀна.

Италиядин тамам чӀал итал я. Ам индо-европадин хизандин руман кӀватӀалдик квайди я. ЧӀал пай жезва гьар жуьре нугъатрал. Вири нугъатар кӀватӀнава Вини, Юкьванни Агъа нугъатрин кӀватӀалра. Итал чӀалахъ галаз са чкадал ала гьар жуьре регионра маса чӀалар. ГьакӀ хьана, Больцанодани Агъа Тирольда немцарин чӀалахъ тамам статус ава. Триестдани Горицияда словен чӀалахъ тамам статус ава. Аостада франк чӀалахъ тамам статус ава.

Италиядин чӀехи дамах адан культура я. Италар виридалайни чӀехи культура авай халкьарик ква дуьньядин. Еке чка кьазва архитектуради. Ина ава вири дуьньядиз чидай кӀвалер — Колизей, Пизан къеле ва амайбур. Виридалайни тӀвар-ван алай зарияр я Данте Алигйерини Петрарка. Италиядин тӀуьнарни пара тӀвар-ван алайди я дуьньяда, чӀехи пай пастани пицца паталди. Ихьтин лап чӀехи тӀвар-ван алай ксар, Леонардо да Винчи, Микеланджело, Рафаэль хьиз вири дуьньядиз чида. Миланда ава дуьньядин операдин юкьв — театр Ла Скала.




#Article 96: Промышленность (196 words)


Промышленность, цӀийи гаф Кеспият () — хуьруьн майишатдин хилерин, зегьметдин алатар гьасилунин, хам-мал, материалар, кудай затӀар акъудунин крар ва кеспиятдин муькуь хилера ва майишатра арадал гъайи продуктрин адалай кьулухъан расунин кӀвалахар кьиле тухузвай карханайрин кӀватӀал (заводар, фабрикаяр, шахтаяр, электростацияяр ва мсб.).

Кеспият — жемиятдин затӀ гьасилунин къуватдин дережадиз кар къетӀъ ийидай таъсир гузвай, халкьдин майишатдин виридалайни чӀехи метлеб авай хел я.

Кеспият, кӀвалин — лежбервилин тӀебии майишатдин сергьятра арадал акъатайди я. Сифтегьан яшайишдин девирда, халкьарин гзафбуруна затӀ гьасилунин асул дибдин хилер арадал къвезвай (лежбервал, малдарвал).

КӀвалин кеспиятдин вилин финиф дуьздаказ чкадин шартӀарикай ва хам-малуникай аслу тир:

Кеспият кьве чӀехи хилерин группайрикай ибарат я:

Гьасилзавай кеспият

Гьасилзавай кеспиятдик, мядендинни — химиядин хам-мал, металлургиядиз чӀулав ва рангунин металлрин минералар, металл тушир рудаяр, нафтI, газ, цIивин, торф, чепрекьан, кьел, киреждин къван хкудзавай карханаяр, ва гьакӀни цинэлектростанцияяр, цин гунгар, тамар эксплуатация авунин, гъедер кьунин ва гьуьлуьн продуктар гьасилунин карханаяр акатзава.

Расна акъудзавай кеспият

Расна акъудзавай кеспиятдик, машинар акъуддай, чӀулав ва рангунин металлар, нафтӀадин ва химиядин продуктар, машинар ва алатар, кӀарасар расунин алатар, цемент ва дараматар эцигунин кӀвалахра герек тир материалар, кьезил ва недай-хъвадай затӀарин кеспиятрин продуктар гьасилзавай карханаяр, ва гьакӀни кеспиятдин затӀар ремонт хъийидай (поездар, локомотивар туьхкӀуьр хъийидай), чимивилинэлектростанцияяр, кинокеспият (киноиндустрия) хьтин карханаяр акатзава.




#Article 97: Испания (1130 words)


Испания (исп., гал. España, кат. Espanya, баск Espainia, окс. Espanha), официал тӀвар — Испаниядин Королвал (исп., гал. Reino de España, кат. Regne d’Espanya, баск Espainiako Erresuma, окс. Reialme d’Espanha) — Европадин кьиблединни рагъакӀидай пата ва са пай Африкада авай аслу тушир гьукумат я.

Испанияди Пиреней зуростровдин чилерикай чӀехи пай (80 %), Канар ва Балеар островар кьунва. Вири санал гьисабайтӀа (Африкадин къерехдал алай чӀехи тушир Испаниядин суверенитет авай чилер — Сеутани Мелилья шегьерар кваз) уьлкведин майдан 504 782 км² я, и къалурзавай лишандал гьалтайла Европада Испания кьудлагьайди я (Урусатдин, Украинадинни Франциядин гуьгъуьна).

Испанияди агъадихъ галай гьукуматрихъ галаз са сергьятра ава:

Кефердинни-рагъакӀидай патарихъай ам Атлантик океанди кьунва, кьиблединни-рагъэкъечӀдай патарихъай — Аравилин гьуьлуь.

Испаниядин чилин винел патан юкьван гьалдин кьакьанвал 650 метр гьуьлуьн дережадилай виниз я, Европада авай гьукуматрикай виридалайни сувганди (дагълух) я.

Уьлкве 17 автономиядин жемятдизни 2 автономиядин шегьердиз чара ийизва. Кьилин шегьер — Мадрид.

España (ва адалай аладайбурун) лугьудай тӀварцӀин этимология гьуьжет алай месэла я. Ибериядин дегь чӀаван римдин тӀвар, Hispania, мумкин Hesperia терминдикай арадал акъатна, римвийри акӀ Испаниядиз къешенгдаказ лугьузвай тир. Вич Hesperia грек Εσπερία гафуникай аладайди я, яни «рагъакӀидай патан уьлкве» (акӀ грекри Италиядиз лугьузвай тир). Римвийри и тӀвар Испаниядиз ганва, вучиз лагьайтӀа ам Италиядилайни пара рагъакӀидай патахъ ала.

Маса версиядив кьурвал, «Испания» тӀвар финикиядин I-Shapan-im («даманрин къерех») гафунилай аладайди я. Римвийри ам вири Пиреней зуростров къейд авун патал паравилин кьадарда (Hispaniae) кӀвалахарзавай тир.

Баскрин этимологиядив килигайвал, тӀвар Ezpanna гафунилай аладайди я (яни «къерех, сергьят», вучиз лагьайтӀа Іспания Европадин кьибледин къерех я).

Гуманист Антонио де Небрихади вичин версия теклифарнава. Адан фикирдив кьурвал, тӀвар ибериядин Hispalis гафунилай аладайди (яни «рагъакӀидай патан дуьньядин шегьер»). Хесус Луис Кунчиллосдин фикирдалди, span дувул финикиядин «spy» гафунилай аладайди я («металлар гатун» лагьай чӀал я). АкӀ хьайила i-spn-ya «металлар гатазвай чил» лагьай чӀал я.

Испания чӀехи пай сувавилин гьукумат я. Адан гьеч пай кьазва Месета сувандуьзенди, гьуьлелай 660 метр винихъ алай. Испаниядин кефер пата ава Кантабрия суваяр.

Ада хуьзва гьукуматдин къене патар гьуьлуьн гьавайрикай. Испаниядин чӀехи пай 700 метрдилай винихъ гала, и кардай ада Европада кьведлагьай чка кьазва Швейцариядилай кьулухъ.

Испаниядин кьибле пата ава Андалусия дуьзен. Гьукуматдин кьулай физва адан виридалайни чӀехини яргъи вацӀ Тахо. Мадрид Европадин виридалайни кьакьан кьилин шегьер я.

Испаниядин кефердинни рагъакӀидай пата гьуьлуьн мукьув гвай кьулувилерал ва суваррин гар къвезавай патахъай рагъул-хъипи накьвар чкӀанва. Уьлкведин къенен чилер — ЦӀуру ва ЦӀийи Кастилия, Ибериядин сувар ва Арагон плато — шуьтруь накьваралди тафаватлу жезва; киреждин къванер бул авай мукьарра (чкайра) терра роса гьалтзава — элювиал тир накьв. Виридалайни кьурай тамар авачир мукьарра тӀимил гуж авай карбонатдин рагъулни шуьтруь накьвар чкӀанва, гьакӀни инлай-анлай рельефдин депрессийра шуьрекатар гьалтзава. Мурсиядин ариддин ландшафтра рагъул накьвар чкӀанва. Абурук гипсарни уьцӀуьвал квач, чилиз яд гайитӀа абуру емишрин ва маса магьсуларин чӀехи гъалаяр (бегьерар) гузва. Кьул хьтин дегь чӀаван аллювиал тир кьулувилеррал барросрин залан чеб квай накьвар чара жезва, дуьгуь расун патал абур лап виже къведайбур я.

Чи эра эгечӀ тавунмаз къенин Испаниядин чилер Дегь Римдик квай. А гьукумат цкӀир хьайила Испанияда акъвазна вестготорин къуват. 8-лагьай вишйиса Испания кьуна арабри. А чӀавуз абуру Кордовадин эмиратдик кьил кутуна. СакӀус чӀавунилай чилин ватанэгьлийри эгечӀна Реконкиста. Италрини французри абуруз куьмекзавай. Къвез-къведайдивай Кордовадин эмиратдин чилер гъвечӀи жез хьана, ватанэгьлийри чпин чил абурувай гахкъуд ийиз.

Вад паччахвал авай — Кастилия, Арагон, Леон, Португалияни Наварра. Абуру сад хьана арабриз женг гузвай чилер кьулухъ къачудайвал. ГьакӀ хьана 1492-лагьай йиса Кастилияни Арагон кӀватӀ хьана къачуна арабрин эхиримжи къеле Гранада. Арабрин къуват Пиренейра куьтягь хьана. Гьа чӀавуна испанри эгечӀна чпиз колонийрин империя эцигиз.

Испания дуьньяда авай 9-лагьай гьукумат я экономикадай. Гьамиша ина ксари хуьруьн кӀвалахар ийизвай. Индустрия ина хказ жез хьана Дуьньядин Кьведлагьай дяве куьтягь хьайила. Франкодин режим, Гитлераз куьмек гайи, ина амукьнавайвили, гьукумат кӀеви хьана амай дуьньядикай. 1950-лагьай йисарин юкьва Испаниядин индустрияди пара пул гуз хьана хуьруьн кӀвалахрилай. 1964-лагьай йиса эгечӀна экрномикадин дегишвилер, абур кьабул авурла халкьдин уьмуьрдин гьал авайлилай пара хъсан хьана. 1960-лагьай йисара Испаниядин экономика Япониядиндилай кьулухъ виридалайни фад къуватлу жедайди хьана.

Машиностроениени металлургия 50 %дал маса гьукуматрин идарайрик гав Испанияда. Импорт 190 млрд евро я, экспорт 135 млрд евро. Пара пул къвезва гьукуматдиз туризмдивай. Месала, 2004-лагьай йиса Испаниядиз 53 млн кас атана, абуру гъана пул 35 млрд евро. Туризмдин чарадик ква 1,5 миллион кас Испанияда. Вири дуьньядиз чида ихьтин ял ядай чкаяр: Барселона, Мадрид, Валенсия, Канарар, Ибица, Балеарар.

Испаниядин административ паюн Конституциядини алай чӀаван къанунри къайдада тазва. Испания — кьакьан дережадин децентрализация квай унитар гьукумат я.. Баскрин Чилизни Каталуниядиз «гьяркьуь» автономияр ава.

Испаниядин асул административни чилин тек автономиядин жемят (исп. comunidad autónoma, бязи чӀавара абуруз автономиядин вилаят (урус. автономная область) лугьузава).

Алай чӀавуз административни чилин патахъай Испания 50 провинциядиз чара жезва, абур 17 автономиядин жемятдик акатзава.

ГьакӀни Испаниядик Африкада авай 2 автономиядин шегьер (исп.ciudades autónomas) — Сеута, Мелилья ва Испаниядин суверенитет авай чилер акатзава.

Шегьердин агьалияр — 76 % я. Агьалийрин къалинвал — 79,7 кас/км² я.

Кастилиядин (испан) чӀал вири Испания тирвал официал чӀал я.

Амма са бязи автономиядин вилаятра чпин официал чӀаларни ава, абурун статус кастилиядин чӀалаз барабар я:

Уьлкведин сергьятрин къеце пата 2,7 млн-дилай пара испанар яшамишзава, гьабурукай 1,7 млн кас Кеферпатан Американи Кьиблепатан Америкадин уьлквейра, РагъакIидайпатан Европада 1 млн пара кас (асул гьисабдалди Франциядани Германияда).

.

Испаниядин гьайванрин дуьньяди гьяркьуь жуьреба-жуьревал къалурзава. Уьлкве алай мукьан (чкадин) гъиляй (Пиреней зуростровди Атлантик океандинни Аравилин гьуьлуьн ва Африкадинни Европадин арада мукь кьунва) ина яшамишдай мукьарин, биотоприн, климатдин чӀехи жуьреба-жуьревал ава. Испаниядин фауна юкьван-европадинни африкадин жуьрейрикай ибарат я.

Гибралтардин рагал тек сад тир Европада гьакӀ тӀебиидаказ яшамишзавай маймун ава — магот тахьайтӀа магърибдин макак.

Саламанкани Севилья шегьеррин патав авай фермайра корридадин патал яцар хуьзава.

Ина агъадихъ ганвай гьайванрин жуьреяр гьалтзава: цуцIулар, север, бацӀар, генеттаяр, египетдин мангустар, къуьрер, кротар, тамун кацер, сикIер, миргер, машахар.

ГьакӀни Испанияда ихьтин некхъвадайбур яшамизава: пиренейрин кьунарни миргер анжах суварра гьалтзава; яру миргел спортунин патахъай гъуьрч ийизава; тамун вакӀар (пара чкайра гьалтзава); косуля; маралар (Эстремадурада (чуьллер) ва Толерода (сувар) яшамишзава); сернаяр (Кантабриядин суварра гьалтзава, Испаниядин рагъэкъечӀдай пата).

Йиртижияр: сев; бацӀ; машах; сикI; египетдин мангуст; вивверадин кац; куница; генетта; муьньгъ; ласка, выдра ва мсб.

Саралай ийизвайбур: къуьр; вагьши кроликар; цуцIул; соня; кьифер; полевкаяр; кIужур (дикообраз) ва мсб.

Гьашаратар недайбур: кротар; гьакIан кьуьгъуьр, алжирдин кьуьгъуьр; выхухольдин чкадин жуьре; землеройкадин са шумуд жуьре ва мсб.

Кьаркьулуврин 20-далай пара жуьре яшамищзава.

Рептилийрикай ина агъадихъ галай жуьрер ава: гъуьлягъар (аравилин гьуьлуьн ва испаниядин гадюкаяр); хъалхъас хъиперхамелеонар; пара чурчулар ва мсб..

Гьашаратар: Африкадиз адет тир пепеяр, чIижер ва мсб.

Испаниядин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай зуркъумганра атIраганарни тарантулар гьалтзава.

Испанияда агъадихъ галай нуькӀерин жуьреяр яшамишзаза: лекь, талгу (чалагъан); къузгъун; лацу гьажилеглег; цавун ранг авай керекул; къаз; кьукь (Европада авай виридайлайни чӀехи нуькӀерикай сад я, Эстремадурадинни Месетедин чуьллера гьалтзава); расу-яру кеклик; чуьлдин верчер, султIандин верч; патI; фламинго; цапля ва мсб..

ГьакӀни Испанияда Торрехон тӀвар алай ядхуьнуьхгандин къерехрал дуьньядин виридалайни чӀехи чӀулав чинеругрин колония ава.

Аравилин гьуьлуьн къерехдив гвай ятара анчоусар, лангустар, лососяр, пахлаханар, тунецар яшамишзава.

ВацӀарни вирер линь, усач, форель ва маса гъетерив бул я.

Испанияда мажбури тир гьавайдан юкьван маарифдин (6-16 йиса авай агьалияр патал) системади кӀвалахзава. Вири кӀелизавайбурукай гьукуматдин мектебра 70 %, гьукуматдин университетра — 96,5 % чирвилер къачузава.

Уьлкведин виридалайни чӀехи университетар: Мадриддин автономиядин университет, Комплутенсе (Мадридда), Барселонадин юкьванни автономиядин, Сантьяго-де-компостелла, Валенсияда авай Политехникадин университет.




#Article 98: Швейцария (229 words)


Швейцария (, , , ), официал тӀвар — Швейца́риядин Конфедера́ция (, , , ) — Европадин рагъакӀидайпата авай лап чӀехи экономика авай гьукумат кьакьан уьмуьрдин гьал гвай.

Ава са сергьятар и гьукуматрихъ галаз: Германия, Австрия, Лихтенштейн, Италия, Франция.

Швейцария ала Европадин рагъ экӀидай пата. Швейцариядилай кефер патахъ гала Германия, кьибле патахъ — Италия. Рагъ экӀидай патахъ гала Франция, рагъ экъечӀдай патахъ — Австрияни Лихтенштейн.

Гьукумат сувавилинди я, адан чилин 61 % кьунва Альпри. Швейцариядинни Германиядин чилери пайзава чпин арада Боден вир. РагъэкӀидай патахъ, Женевадин патаг гва Женевадин вир. Цуьрихьан патаггва Цюрихан вир. Виридалайни яргъи вацӀар Рейнни Рона я. Виридалайни кьакьан сув Дюфур я (4 634 м). Гьукуматдин кьулал ала Швейцариядин плато. Швейцарияда кӀватӀ хьанва Европадин михьи ятарин 6 %.

Швейариядин кантонар:

Дегь Риман чӀавара Швейцариядин рагъ экӀидай пата яшамиш жезвай кельтрин халкь гельветар. Рагъ экъечӀдай пата авай ретрийар. Мумкин а халкь этрускриз мукьвади тир. Сифте сефер гельветарни римвияр сад садал гьалт хьана 107-лагьай вишйиса чи эрадилай вилик. А береда тигуринрин халкь кимврихъ галазни тевтонрихъ галаз кӀватӀ хьана Кьибле патан Галлиядал фена. Гаронна вацӀал абуру Риман кӀеретӀар катана. 52-лагьай йиса гельветар каткана галлрин къарагъундик, Римдиз аксиниз, ахпа абур гатана. 264-лагьай йисалай 470-лагьай йисалди Швейцариядин чил вири хьана бургундринни алеманнрин кӀаник.

Карл ЧӀехидан береда Швейцария пайнавай 9 гауэдал (Gaue). 843-лагьай йиса Верденда Швейцария кьвенал пайна. Рагъ экӀидай падни кьибле пад Италиядик фена, кефер падни рагъ экъечӀдай пад Германиядик. 1291-лагьай йиса акъатна исятда авай Швейцария вич вичиз дамдиказ.




#Article 99: Нидерландар (164 words)


Нидерландар (тамам тӀвар — Нидерландрин Паччахвал ( (Конинрийк дэр Недэрландэн)) — Европадин рагъ экӀидай пата авай гьукумат. Тухузва сергьятар и гьукуматрихъ галаз: Германия, Бельгия. Нидерландар Бенилюкс кӀватӀалдин пайдик ква.

Тамам кьилин шегьер Амстердам я, ахпа халисвал кьилин шегьер Гаага я. Нидерландриз гагь-гагь Голландияни лугьуда, ам пара дуьз кар туш, вучиз лагьайтӀа Голландия адан кьве вилаятдин тӀвар яЪ вири вилаятар 12 ава. Екевиляй дуьньяда Нидерландри 131-лагьай чка кьазва. Ксарин кьадардай 59-лагьай чка.

Нидерландар Европадин рагъ экӀидай пата авайди я. Адахъ галаз сергьят кьве гьукуматди тухузва: Германиядини Бельгияди. Суваяр гьукуматда авач, авайбур Арденнрин сувайрин вилик гвай пелеяр я. Нидерландрин чилин еке пай гьуьлелай агъухъ гала, а чил къуру авуна дамбаяр эцигна. Кефер патан гьуьлуь адан чил чхизва. Виридалайни яргъи вацӀар Рейн, Маас, Шельда я. Виридалайни кьакьан чка Ваалсерберг я (321 м). Нидерландра нафтни газ жагъурнава. Гьаваяр Нидерландрин чими я, гьуьлуьнвилинди я. Вири чили гьукуматдин кьазва 41 526 км², абурукай къур — 33 888 км². Къенин ятар — 7 637 км². Сергьятрин яргъивал 1 027 км. Германиядихъ галаз 577 км, Бельгиядихъ галаз 450 км.




#Article 100: Лекь (анатомия) (139 words)


Лекь (-ини, -ина, -ер) — чӀулав жигер.

Инсандин къене авай кьадар герек тушир, кьацӀай зтӀар кӀватӀ жезвайди я. Анай абур ратаризни чурцӀин чувалдиз физвайди я. Лекь чӀур хьайитӀа беденда пис зтӀар кӀватӀ хьана, ахкъат тувуна, инсан рекьин мумкин я. Гьавиляй са касд пара гьерекь хъваз хьайитӀа, лекь ацукьна адан бедендин ранг къепи жезва. Инсандин лекь чӀур хьайила адан ранг къепи жезвайди я, вучиз лагьайтӀа чӀур хьайи лекьенивай токсинар цӀар жезвач. Гьа токсинарни хамунал физава. Гьавиляй адан ранг къепи жезва.

Лап агъур ничягьвал, гьар йисуз ам патал дуьньяда миллиондилай пара кас рекьизва. Инсан рекьидай онкологийрикай лекьен рак иридлагьай чкадал ала.

Симптомар:

Лекь инсандин токсинар цӀапдай органдизни лугьузва, цава лув гудай нуькӀрезни лугьузва. Кхьидайлп сад лагьана кьил акъатдач, квекай ихтилат физаватӀа, акъат авун патал манадиз килигна кӀанда. Ахцагь нугъватда и макъалада ихтилат тухудай лекьениз ликь лугьузва, абурун кьил квахьзавач и гафарин кьула.




#Article 101: Дуьньядин кьведлагьай дяве (269 words)


Дуьньядин кьведлагьай дяве — (1939 й. 1 сентябрь — 1945 й. 2 сентябрь) — кьве коалициядин арада хьайи, инсаниятдин тарихда виридалайни чӀехи дяве я. Дяведа 72 гьукумат иштиракнай, им Чилин агьалийрин 80 % я. Женгинин гьерекатар пуд континентдин чилерал, ва кьуд океанрин ятара тухузвай. Им атомдин яракь кардик кутунвай тек сад тир гьуьжет я.

Иштирак авур гьукуматрин кьадар дяведин къене дегиш жезвай. Садбуру активдаказ дяведин гьерекатар кьиле тухудай, масадбуру чеб галай союздик квай гьукуматриз недай — хъвадай затӀар, яракьар гуналди куьмек ийизвай, ва гзаф уьлквеяр и дяведа номиналдаказ иштиракнай.

Антигитлер коалициядин къене авай тир:

Формалдаказ антигитлер коалициядив Панама, Коста-Рика, Доминикан республика, Сальвадор, Гаити, Гондурас, Никарагуа, Гватемала, Куба,Чехословакия, Непал, Аргентина, Чили, Перу, Колумбия, Иран, Албания, Парагвай, Эквадор, Сан-Марино, Туьркия, Уругвай, Венесуэла, Ливан, Сауди Арабистан, Либерия, Боливия эгечӀнай.

Дяведин финифда и коалициядиз нацист блокдай экъечӀнавай са бязи уьлквеярни агалтнава:

Муькуь пата и дяведа нацист блокдин уьлквеяр иштиракнай:

Дуьньядин кьведлагьай дяве гзаф ксариз еке эсер туна. Дяведал иштиракна 72 гьукумат (80 % дуьньядин инсанар). 40 гьукуматрин ччилел дяве хана.

Дяведин харж — 4 триллион доллар. Анжах ССРГ, АСШ, Британии ва Германии авунва 652,7 агъзур самолётар (дяведин и транспортдин), 286,7 агъзур танкар, вичин механизмдалди вич-вичиз фидай тупар ва бронемашинар, 1 миллионрай гзаф артиллериядин тупар, 4,8 миллионрай гзаф пулемётар (Германия галачиз), 53 миллион винтовокаяр, карабинар ва автоматар, гзаф чӀехи къадар муькуь яракьар ва дяведин тадаракар. Дуьньядин кьведлагьай дяведикай гзаф шегьерни хуьрер чукӀурна.

Дяве гуьгъуьнлай РагъакӀидай Патан Европадин (ЧӀехибритания, Франция ва амабур) роль гъвечӀи хьанва, амма ни АСШ кьилин гьукуматар хьанва. Африкадин ва Азиядин колонияр аслувалдикай аксивал башламишна ва гьа вахтундиз маса гьукуматрикай аслу туширвал къачунва (Эфиопия, Исландия, Сирия, Ливан, Вьетнам, Индонезия). РагъэкъечӀдай патан Европадал авай гьукуматрал ССРГди социализмдин къурулушар (режимар) эцигна.




#Article 102: ЧӀулав тӀеквен (276 words)


ЧӀулав тӀеквен (хъалхъам) — генгвал-заманда авай област я, ва и чкадин гравитациядин ялун (вичелди чӀугун) акьван чӀехиди я хьи, экуьнин тадивилихъ юзузвай объектар анлай экъечӀиз жезвач (гьакӀни гьа экуьнин квантарни).

И областдин сергьятдиз вакъиайрин горизонт лугьуда, адаз хас тир кьадардиз — гравитациядин радиус лугьуда. Сферадин симметрия авай чӀулав хъалхъамдин лап гьакӀан дуьшуьшда а радиус Шварцшильдан радиусдав барабар я.

Генгвал (пространство)-заманда авай ихьтин областрин авайвилин теориядин мумкинвал Эйнштейндин барабарвилерин са бязи дуьз гьялунрикай хкатзава. И гьялунрикай сад Шварцшильда 1915-й ийса жагъанва. И термин ни арадал гъанватӀа малум ттуш, амма ама Джон Арчибальд Уилер патай гегьенш массайриз чирнава. Виликди ихьтин астрономиядин объектриз «коллапс хьанвай гъетер», ва я «коллапсарар» (ингл. collapsed stars), ва гьакӀни «чӀаганвай гъетер» лугьудай ().

ЧӀулав хъалхъамрин гьакъикъи авайвал гравитациядин теория гьи дережада дуьз тирвилихъай галаз алакъалу я, вучиз лагьайтӀа абурун авайвал гравитациядин теориядикай хкатзава.

Виридалайни хъсан экспериментрин рекьелди субутнавай алай чӀаван физикада гравитациядин стандарт тир теория умуми нисбивилин теория я. И теорияди вич-вичихъ агъунваз чӀулав хъалхъамрин арадиз атун мумкинвилерикай виликамаз лугьузва.

Амма чӀулав хъалхъамрин авайвал маса моделрин сергьятра мумкин я. Гьавиляй, гуьзетдай ганайбур кӀвенкӀвени-кӀвенкӀве умуми нисбивилин теориядин контекста анализни интерпретация ийизва. Амма кӀевидаказ лугьудатӀа, гъетерин массайрин чӀулав хъалхъамриз мукьва тир генгвал-замандин областриз талукь тир шартӀариз килигдатӀа, умуми нисбивилин теория экспериментрин рекьелди субутнавач (лагьана кӀанзава хьи, акьалтӀай массив чӀулав хъалхъамриз талукь тир шартӀара а теория хъсандаказ субутнава).

Космосдин мад са сир винел акъатнава. Алимри лугьузвайвал, цава авай чӀулав тӀеквенар маса галактикайриз физвай рекьер я кьван. Анра генани виликди фенвай цивилизацияр ава. Алимрин фикирдалди, а галактикайрай чи планетадиз атун патал миллион йис герекзава. Чилинвийриз лагьайтӀа, гилан техникадин куьмекдалди анриз фин патал 10 миллион йис вахт лазим я. Гележегда илим ва техника виликди фейила инсанар а галактикайризни акъатун мумкин я.




#Article 103: Мацар (420 words)


Мацар () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай хуьр.

Ма­­царин хуьруьн тIварцIикай де­лилар жагъурунин мураддалди са шумуд ктаб тупIалай авунвайди я. ТӀварцӀин арадал атуникай кьве фикир ава.

Гатфариз, цан цадалди мацарвийри суварал сад-садалай вине авай айванар хьиз кьантӀар-кьантӀар хкаж хьанвай чилер гьазурзавай. Гьа а жуьре чилериз абуру мацвар лугьудай. Гьавиляй чкадин агьалиди хуьруьз Мацар тӀвар эцигнай.

Муькуь версиядиз килигна, Мацар (урус чIалал Маза) араб чIалай атанвай гаф я. «3-4 метрдин гьяркьуь машгьур Пекдин рекьяй фидайла, гирведилай элячIай арабриз баябан чуьллер ва хуьр акуна, абуру “маза” лагьана гьарайна», - кхьенва мацави­ Эседуллагь Саидован ктабда . Ада лугьузвайвал,  маза ( — ма гьазьа) — араб чIалал «Им вуч я?» мана гузва. И гаф сувавийрин адетрин ва чIалан ран­дадикай хкатна, хуьруьн тIвар Маза → Мацар хьана.

Хуьр Ахцегь райондин кьибледа, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 23 км яргъал, Мацар вацIун эрчIи къерехдихъ, пара иер тӀебиат авай чкадал ала.

XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара - 2» хуьруьн жемиятдик квай. Ахцегьпарадик квай чIавуз Мацара вичин кавхаяр авай, абурун кьадар хуьруьн агьалидин кьадардикай ваъ, хуьре авай сихилрин кьадардикай аслу тир, вучиз лагьайтIа гьар сихилди, хуьре регьбервал кьиле тухун патал чпин арадай са кавха хкязавай. ГьакIни, хуьре са чавуш (хабар гузвайди) жедай . 

Инсандин гъил агакь тийир чкадал авайвиляй 1978 йисуз хуьр арандиз куьчарнай. Хуьруьз тухудай гьич са автомобилдин рехъни авачир, гьавиляй мацарвийриз хуьре майишатдин кIвалахар кьиле тухуз лап четин тир. Идалай кьулухъ хуьр, физико - администрациядин субъект жез акъваз хьанвай. Мацавияр Азербайжандин ва Дагъустандин чара - чара хуьрериз куьч хьанай. Гила, мацавийри кӀватӀидаказ уьмуьр ийизвай чкаяр Мегьарамдхуьруьн райондин Бутахуьруьн Къазмаяр, Ахцегь райондин ЦІийи Усур ва Хасавюрт райондин ЦIийи Къуруш хуьрер я. Куьч жедалди Мацар хуьре 12000 лапагар, 500 кал, 60 яцар, 200 балкIанар квай чIехи майишат авай, куьч хьайила кьулухъ и мулкар Фиярин ихтиярдиз вуганай.

Хуьр кьуд мягьледикай ибарат тир: Ахкунар, Гъуялар, Кандаяр, Пахтаяр. Абурухъ гьардахъ ­ви­чин­ булах (бязи вахтара гьар са си­­хилдихъ), мискIин (ва я жуьмя мис­­кIин), муьжуьд муьгъ, вад регъв авай.

Алатай виш йисан сифте кьилера Мацара 50-далай гзаф сихилар авай: Маргъузар, Къартияр, ПIакьутIар, Сибигер, Асланар, Папацар, МутIацар, Манатар, Зергерар, Фу­тIар, Исмияр, Фекьияр, Гьажияр ва мсб., абурукай виридалайни гзаф кьадардин ва тIвар акъатнай сихил – «Маргъузар» тир. 

Алай чIавуз хуьре касни амач, дараматар харапIайриз элкъвена.

Мягьлеяр: Ахкунар, Гъуялар, Кандаяр, Пахтаяр.

Тамар: Верхер, Зизадин къуза, Катазин хур.

Булахар: Ахкунарин булах, Фекьияр-булах, Херми-булах, Юкьла-булах, Пахтаярин булах.

ВацIар: Игъирин вацI, Мацар-вацI, Чеперин вацI.

КIамар: Жимерз-кIам, Кьифер-кIам, Тарахар-кIам, Тулар-кIам, Уьжур-кIам, Цифер-кIам, ЦIуванз-кIам.

Сувар: Гуьже, Нисин пел, Регъез-дагъ, ТIакIур-пел, ЧIулав сув.

Кьуьгъверар: Зиза-чIур, Курух-чIур, Ратак, Ругун, Уьраз-ачI, Хинагъ, Хука, ЦIуги, ЦIуьтIуьгъан, ЧIергъа.

ЧIурар: Гъугъарук, Сувал, ЧIурарук.




#Article 104: Филискъар (142 words)


Филискъар () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай хуьр.

Хуьруьн несилри «Филисим» са итимдин тӀвар тирди лугьузва, и хуьруьн бине кутур касдин тӀвар. И кьиса агъсакъалрин эхтилатрини тестикьарзава.

Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечIдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 12 км яргъал, Шалбуздагъ цIиргъинин рагъэкъечIдай патан хушал, МугъулахвацI кIамун вине кьилихъ гала. Хуьруьн патав галай сувариз филискъвийри Несенпел ва Курсукул лугьудай.

XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Дукъузпарадин азад жемиятдик квай . 

Хуьруьн кьилихъ сурарин къванерал тийижир чӀалалди кхьинар алай цIуру сурар ава.

Хуьруьнвийри малар-лапагар хуьнилай гъейри, лежбервилел ва муькуь крарал алахънай. Мисал патал, кIарасдин устIарвал, къелехъанвал хьтин кеспияр хуьре вилик фенай. Семед, Зейнал, Къазиагьмед стхаяр хуьруьн магьир къелехъанар тир, Ферзалиев Идаят, Гуьлмегьамед — чекмехъанар, Сеидагьмедов Къужабубани Умаров Мелик рак-дакIар расзавай устIарар тир.

Филискъвияр пуд сихилриз пай хьанай: Къаримар, Кецинар ва Качкъалабар.

Алай чIавуз хуьре касни амач, дараматар харапIайриз элкъвена.




#Article 105: Умар ибн Гьаттаб (350 words)


Умар ибн ал-Гьаттаб, Омар ибн Хаттаб ( — `Umar ibn al-Khattāb) (—) — кьведлагьай хьалиф (634ай). Аль-Фарукъ тӀвар алай (гьахъ тапуникай хкуддайди), Ислам халифатдин кьведлагьай хьалиф тир (634—644). Суннитри ам кьуд гьахъ хьалифрикай сад хьиз кьазва. Имамит-шиитри ам гьич хьалиф хьиз кьабулзавач.

Умар дидедиз 592 йисуз Меккада хьана, Гьаатабан хва хьиз, Къурайши жемятдин хъсан гьал авайбурукай сад тир. Адан дидедин тӀвар Гьантама тир (‏حنتمة‎). Бубади ам вичихъ галаз алверунар патал гьар жуьре гьукуматриз тухузвай.

Ахпа ам мусурманринни Мугьаммад пайгъамбардин душман хьана. Ахпа ам адан ваха Исламдиз гъана Уммар Мугьаммадахъ галаз хьана. Абур Ясрибдиз (Медина) хъфейила адан ана авай чувудривай Тамг чил кьабулна, Умара вакфдиз кхьейи.

И гьяркьу къачунар авурла Ислам хьалифатди и вири чилер кьиле тухун патал са гьукуматдин система эцигуниз мажбур хьана. Сириядин хашпересриз чпин дин хуьз ихтияр ганвай. ЯтӀани абурун пара мумкинвилер сергьятнавай, абурун гьал писзавай.

Диндин патахъай пара еке мана авай, Умара вичин къуватдин чӀавуз Каабадал вегьезавай кисва гьукуматдин пулунихъ къачуз адан бурж тир. Гьавиляй а сифте мушрикрин адет мусурманрин гьукуатдин чӀехи лишанрикай сад хьана. ЯтӀани Умар чӀулав къванцӀиз акси хьана, вучиз лагьайтӀа ада ам мушрикрин девирдин куьгьне герек авачир, амукьнавай адет хьиз кьаз. ГьакӀни малум ава, Умара 638 йисуз Абрааман кӀвачин гелер алай къван Каабадин патаг вичин чкадал хтуниз бине тухузавай. Са сефердиз Меккада ятариг ацӀайла, амни галаз ам шегьердай ятари тухвана. Гьадалай гъейри, Рамадан вацра ада Таравих-капӀ тухузвай.

Вичин хьалифвилин чӀавуз Умара белайрикни масакӀавилер кухтуна. Ада абур Кьуръанда авай саягъ авунач — Пайгъамбардин уьмуьрда хьайи саягъ цӀийи къанунар къачуна — гьакӀни къванар вегьин, гъуьлуьз фейибуруз/паб гъанвайбуруз. Ада лагьайвал, къванер вегьин сифте Кьуръанда авай затӀ тир, ахпа анай акъуднавай. Са месэлада лугьузавай саягъ, ада лагьана: Заз акуна, Расулюллагьди къванер гудай ихтияр ганвайди, гьавиляй чнани гузва. Эгера инсанри заз а кар пис цӀийивилерик кхьидачиртӀа за къванер гун Кьуръандин ктабдиз кхьидай, гьа кар вични чна дуьз кьатӀузава.

Умар 644 йисуз кьена Пируз Нагьавандиди, пайгъамбардин са юлдаш аль-Мугъира бин Шубади лукӀвилиз къачур персарин армиядик квай генерал Ростам Фаррокхзаддиз кӀвалахзавайда. Ам кьейила адан чкадал Шуради Утман ибн Аффан хкягъна. Умарахъ Абдаллагь тӀвар алай хва авай, рикӀе кӀеви иман авай, Сиффинин женг хьайила кьулухъ Али ибн Аби Талибдинни Муавийадин арада дуьз къведай кандидат хьиз кьазвай.




#Article 106: Дуьньядин садлагьай дяве (333 words)


Дуьньядин садлагьай дяве (1914 й. 28 июль — 1918 й. 11 ноябрь) — инсяниятдин тарихда (кьиспесда) хьайи виридалайни гегьенш — масштабдин яракьвилин гьуьжет. ТӀвар 1939 йисуз Дуьньядин кьведлагьай дяве эгечӀдалай кьулухъ къачуна. Дявед береда адан тӀвар «Зурба дяве» тир, Урусатдин империяда адаз «Кьведлагьай Ватандин», ва гьакӀни формал тушир «германиядин» дяве лугьузвай; гуьгъуьнлай ССРГда — «империавилин дяве».

Дяведин арада масад авачир себеб июндин 28 къуз 1914-й йисуз сербияви студент Гаврила Принцип патай Австриядин эрцгерцог Франц Фердинанд яна кьин тир.

Дяведин нетижа яз кьуд империя чпин авайвал терг авуна: Урусатдин, Осман, Австро-Венгер, Германиядин (амма кайзер Германиядилай гуьгъуьнлай арадиз атай Веймардин республикадин тӀвар формалдаказ Германиядин империя тир). Уьлквеяр-иштиракчияр 12 млн кьван кас квадарнава (динж ксар галаз), 55 млн кьван кас хирер къачуна.

Антантадин галкӀчияр (дяведа Антантадин пад кьурбур): АСШ, Япония, Сербия, Италия (Дяведа 1915-й эгечӀна Антантадин пад кьунай, Пудан ГалкӀдин уьзви яз килиг тавуна), Черногория, Бельгия, Египет, Португалия, Румыния, Греция, Бразилия, Чин, Куба, Никарагуа, Сиам, Гаити, Либерия, Панама, Гватемала, Гондурас, Коста-Рика, Боливия, Доминикандин республика, Перу, Уругвай, Эквадор.

Дяве хьуналди вилик Европада чӀехи пачагьвилерин арада — Германиядин, Австро-Венгриядин, Франциядин, ЧӀехибританиядинни Урусатдин — , сад-садаз аксивилер акьалтзавайтир.

Къуватавай Германиядиз кӀанзава хьи, ам секинвиле турай ва адаз ислагьвилин рекье виликфиз мумкинвилер гурай, ва им патал адаз къуватавай армия хьана кӀанзава, вучиз лагьатӀа, къакъаррин къене тур авайдан винел садни гьужум ийидач… Чун Франция хкатайла вири гьукуматриз герек я, ва и гьукуматар сад садахъ галаз акъажунрин нетижа яз жезмай кьван чи аксидиз тир коалицияр туькӀуьрдач.

Амма и фикирдиз акси яз дявединни экономикадин жигъетдай къуват кӀватӀнавай Германияди колонияр кьунин женгериз гьахьнай. Германияди гьужет алай ва колониал аслутушир регионар пацук авун тади ийизвай, гьакӀни Ангиядин, Франциядин, Бельгиядин, Нидерландринни Португалиядин колониал ччилериз кичӀерар гузвай. Ва гьакӀни Германияди «РикӀин разивилиз» — Антантадиз сад хьун мажбур хьайи, Европадин виридалайни чӀехи империйрин — ЧӀехибританиядинни Франциядин — авайвилиз кичӀерар гуз эгечӀнай.
Гзафмиллетдин гуькумат яз Австро-Венгрияди къенепатан миллетрин арада аксивилерин виляй Европада гьарчӀаван стабилтуширвилин муг тир.

К 1914-й йисуз кьван кьве блок тамамвилелди туькӀуьр хьанай:

Антанта Блок: Урусатдин империя, ЧIехибритания, Франция.

Пудан ГалкӀ Блок: Германия, Австро-Венгрия, Италия.

Жуьреба-жеьре чешмейра къалурнавайвал, дяведин себебриз агъадихъ къвезвайбур талукь я:

Томас Вудро Вилсонди лагьанай:




#Article 107: Бразилия (962 words)


Бразилия (тамам официал кӀалуб — Бразилия Федератив Республика, , )) — Кьибледин Америкада авай гьукумат, Америкадин континентда авай тек сад тир португал чӀалал рахазвай уьлкве я. Чилин кьадар 8 515 770 км² (им вири дуьньядин кьураматдикай 5,7 % я). Агьалийрин кьадар — 205 737 996 кас. Чилин кьадардиз килигна дуьньядин вадлагьай чкадал ала, агьалийрин кьадардал гьалтайла ругудлагьай чкадал ала. Чилинни агьалийрин чӀехивиляй Бразилия — Кьибледин Америкадин виридалайни чӀехи гьукумат я.

Кьилин шегьер — Бразилиа я, маса къайдада адаз Бразилия лугьуда. Алай чӀаван президент — Мишел Тремер я.

Пуд виш йисалай пара вахтунин къене ам Португалиядин колония тир. Бразилия 1500-лагьай йисуз Педру Алвариш Кабралди ахъана, Кьибледин Америкадин къерехдал эвичӀайла. 1533-лагьай йисалай гатӀумна Бразилиядин колонизация эгечӀ хьана. Бразилиядин империя тӀвар алаз ада 1822-лагьай йисуз вичин аслутуширвал малумарна. 1889-лагьай йисуз Бразилиядикай республика хьана. АкӀ ятӀани адан кьве палата авай парламент (гила адаз Конгресс лугьуда) 1824-лагьай йисуз туькӀуьрна, садлагьай конституция кьабулайла. Гилан конституциядив кьурвал, Бразилия федератив республика я — Федерал округдикай, 26 штатдикай ва 5564 муниципалитетдикай ибарат тир галкӀ.

КъВБ-дин номинал чӀехивилиз килигна Бразилиядиз дуьньядин кӀуьдлагьай экономика ава, гьакӀни маса къачунин алакьунин паритетдин жигьетдай гьиссабунай иридлагьай чкадал ала. Экономикадин рекьяй тухунвай реформайри уьлкведиз виридуьньядин тестикьун гъана. Бразилия СМТ, G20, ВАТ, Меркосур, Кьибледин Америкадин миллетрин галкI ва маса халкьарин арада авай тешкилатрик акатзава. ГьакӀни ам БРИКС-дик ква.

Португалияди (виликан метрополияди) уьлкведин медениятдиз зурба таъсир авуна. Португал чӀал — уьлкведин официал ва саки тек сад тир рахунрин чӀал я. Агьалийрин чӀехи пай католикар я, и къалурзавай лишандал гьалтайла Бразилия дуьньядин виридалайни чӀехи уьлкве я.

Чилин кьадар — 8 515 767, 049 км²
Бразилияди Кьиблепатан Америкадин рагъэкъечӀдай ва юкьван пад кьунва. Кефер патай кьибле патаз виридалайни чӀехи яргъивал 4320 км, рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз −4328 км я. Чилини Эквадор квачиз, ам континентдин вири уьлквейрихъ галаз са сергьятда ава. Адаз Франк Гвианадихъ, Суринамдихъ, Гайанадихъ, Венесуэладихъ (кефердин пата), Колумбиядихъ (кефердинни рагъакӀидай пата), Перудихъни Боливиядихъ (рагъакӀидай пата), Парагвайдихъни Аргентинадихъ (кьиблединни рагъакӀидай пата) ва Уругвайдихъ (кьибледин пата) галаз умуми сергьят ава. Къураматдин сергьятдин яргъивал — 16 885 кьван км я. РагъэкъечӀдай патай адан къерехар Атлантик океанди кьунва, къерехдин цӀарцӀин яргъивал — 7 367 агъзур км я. Бразилиядин ибаратдик са шумуд архипелаг акатзава, месэла — Фернанду-ди-Норонья, Рокас, Сан-Паулу и Триндади-э-Мартин-Вас.

Уьлкведин кефердин пата Амазонкадин аранди (Амазония) чка кьунва — дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀарикай сад тирдан зурба дугун я. Вичин кефердин пата къвез-къвез ам Гвианадин кьулусуван кефердин патан кӀунтӀар авай кьулувилериз элкъвезва (кьакьанвал — 150—700 м, кьилдин кукӀвар 1200 метрдал кьван). Абур гьукуматдин сергьят тирвал Серра-Имерадин, Серра-Паримадинни Серра-Параймадин (Рорайма сув — 2772 м) тик рагари элкъуьрна кьунва. Къерехдин суван битавар (Серра-ду-Мар, Серра-да-Мантикейра ва мсб) 2890 м (Бандейра сув) кьакьанвилел кьван агакьзава.

Къерехдин суван битавар (Серра-ду-Мар, Серра-да-Мантикейра ва мсб) 2890 м (Бандейра сув) кьакьанвилел кьван агакьзава.

Уьлкведин саки вири амай территория Бразил кьулусува кьунва. Ам кьибледин ва кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ кьакьан хъижезва, гьакӀни ам къерехдин Атлантикадин арандин гуьтӀуь къерехдихъ садлагьана аватзава.

Атлантикадихъ гвай битаврилайни амай кӀунтӀарилай («бразилид») Серра-ду-Эспиньясу рагъакӀидай патахъ тектоникадин аватунагрин чкадал къатунин ва моноклинарно-къатунин кьулувилерин чӀул экӀя хьанва (Паранадин лавадин плато ва мсб). Юкьва ва кефердин пата цоколдин кьулусуварни кьулувилер артух жезва, абур платойрихъ (шападар) галаз нубатдалди дегиш жезва.

РагъакӀидай пата Бразилиядин территориядиз Парагвай вацӀун вини кьилин аккумуляциядин аран (Пантанал) гьахьзава.

Бразилиядиз лап чими климат хас я. Юкьван гьисабдалди вацран температура 16-29 градусрин арада галтад жезва. Анжах кьакьан рагъэкъечӀдай патан массиврал юкьван гьисабдалди июлди температура 12-14 градусрин арада ава, кьезил мекь мумкин я.

Амма къваларин режим ва климатдин жуьреяр сад хьтинбур туш. Амазониядин рагъакӀидай пата экваториал ламу климат (йиса 2000-3000 мм къвалар къвазва, юкьван гьалдин вацран температуйрин амплитуда — 2-3 °С) я. Амазониядин рагъэкъечӀдай патаз ва къвалав гвай алгъай Гвианадинни Бразил кьулусуварин гуьнейриз — субэкваториал климат хас я, ина 3-4 варз авай кьурагьвал авай период жезва (йиса 1500—2000 мм къвалар, къерехдал 3000 мм).

Бразил кьулусуван юкьвани Пантаналда — субэкваториал ламу климат (йиса 1400—2000 мм къвалар къвазва), температурайрин чӀехи амплитудаяр хас я (иллаки акьалтӀайбур — 45-50-дал кьван °C), кьулусуван кефердинни рагъэкъечӀдай пата йиса къвазвай къваларин кьадар 500 мм-дал кьван тӀимил жезва, марфар лап кьериз къвазва — им мукьвал-мукьвал яргъал фейи кьурагьвилин район я.

РагъэкъечӀдай патан сергьятриз пассатдин тропикдин, лап чими ва ламу климат хас я, ина куьруь кьурагьвал авай период жезва. Кьулусуван кьибледин пата датӀана ламу климат жедайди, Парана платодал тропикдин ва вине авай рагъэкъечӀдай патан районра (24° кьибледин гьяркьуьвилелай кьибледал кьван) субтропикрин климат жеда.

ВацӀун чил лап къалинди я. Вири Амазониядиз, Гвианадин кьулусуван кьибледин патаз ва Бразил кьулусуван кефердин патаз Амазонка вацӀун системади яд гузва. Бразил кьулусуван кьибледин патаз Уругвайни Парана вацӀарин системайри яд гузва, рагъакӀидай патаз — Парагвай вацӀу (Паранадин агъавацӀ) яд гузва; рагъэкъечӀдай пад Сан-Фрасиску вацӀун бассейндик ква, кьулусуван кефердинни рагъэкъечӀдай ва рагъэкъечӀдай сергьятриз дуьм-дуьз Атлантикадин океандиз авахьзавай куьруь вацӀари яд гузва (абурукай виридалайни яргъиди Парнаиба вацӀ я). ИчӀи (анжах) Амазонка вичин рагъакӀидайни рагъэкъечӀдай агъавацӀарихъ галаз вири йисан къене цив ацӀайди ва гимийривай къекъвез жедайди я.

Бразил кьулусуван вири вацӀариз (акьалтӀай кефердин патан вацӀарилай гъейри) яд харжунин садлагьана жезвай галтад хьунарни зурба селер хас я. ВацӀарал «гуьрцеларни» чарчарни жедайди. Гьа гьисабдик Игуасу чарчар (са тӀвар алай Паранадин агъавацӀал алайди), Урубупунга ва Сети-Кедас чарчар — Паранадал алайбур, Паулу-Афонсу — Сан-Франсискудал алайди).

Кьулусуван вацӀариз гидроэнергиядин чӀехи запасар ава, амма абур ичӀи (анжах) куьруь кьатӀарал гимийривай къекъвез жедайбур я, Парнаиба ва Сан-Франсиску квачиз.
ГьакӀн Абуна — Бразилиядин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай вацӀ — 375 км тамам яргъивал аваз, амма ичӀи вичин 320 км-дал гимийривай къекъвез жедайбур я.

Бразилия Латин Америкадин виридлай чӀехи гьукумат я, Кьибле Америка материкдин саки зур пай кьунва.

Майдан — 8 514 215,9 км², им дуьнья къураматдин 5,7 % я. ЧӀехивиляй (Россия, Канада, Китай ва АСШдилай кьулухъ) — вадлагьай чкада ава.

Кьибле Америкада чка кьунвай гьукумат. Кефер патай кьибле патахъ виридлай пара яргъивал — 4320 км, рагъэкъечӀдай патайни рагъакӀидай патахъ — 4328 км. Кьибле Америкадин са Чилини Эквадордилай гъери, вири гьукуматрихъ сергьятра ава: кефер пата — Франциядин Гвиана, Суринам, Гайана, Венесуэла, кеферни — рагъакӀида пата — Колумбия, рагъакӀида пата — Перуни Боливия, кьиблединни — рагъакӀидай пата Парагвайни Аргентина, кьибле патани Уругвай. Къураматдин сергьятрин яргъивал — 16 агъз. км. РагъэкъечӀдай патай Атлантик океандин ятари кьунва, цин къерехдин зулун яргъивал — 7,4 агъз. км.

Бразилия — федератив республика; какатзава 26 са эхтияр авай — штатар (estados), ва 1 федералдин (кьилин шегьер) округ (Бразилиа).




#Article 108: Гьажиев Мегьамед Мегьамедан хва (174 words)


Гьажиев Мегьамед Мегьамедан хва (1897-1958) — чӀехи лезги алим-филолог ва шаир.

Ам 1958 йисуз рикӀин азардик рагьметдиз фена, Магьачкъалада кучукнава. Адан тӀвар Мегьарамдхуьруьн сад лагьай юкьван мектебдал эцигнава.

М. Гьажиев чи чӀал дериндай чирна-жагъурай садлагьай лезги алим я. Дагъустандин тарихдин, чӀалан ва эдебиятдин институтда къуллугъай къад йисан вахтунда алимди 20-далай виниз къиметлу кӀвалахар арадиз гъана: лезги чӀалан тарсарганарни эдебиятдин хрестоматияр, илимдин макъалаярни ктабар, лезги чӀалан гафарганар дидедин ва урус чӀаларал кхьена, чапдай акъудна, халкьдив агакьарна, ам савадлу ва илимдар авуник чӀехи пай кутуна. Илимдин къекъуьнар тежрибадихъ галаз алакъалу авуна: гзаф йисара Дагъустандин пединститутда тарсар гана. М. Гьажиеваз лезги чӀалалай гъейри мадни араб, табасаран, азербайжан ва урус чӀалар чизвай.

Мегьамед Гьажиев шаир, драматург ва таржумачини тир. Ада аялар патал теснифнавай шиирар 30-60-йисара Гь. Гьажибегова, А. Фетягьова ва Н. Агьмедова туькӀуьрнавай тарсарган (учебник) ва хрестоматийра гьатнава. 1936 йисуз М. Гьажиева конкурсдиз «Дагълара» пьеса вугана. Ада лезги чӀалаз урус кхьирагрин эсерар (Л. Толстойдин «Гьажи-Мурад» повесть, М. Горькийдин «Диде» роман ва мсб.) таржума авуна, кьилди ктабар яз чапдай акъудна.
М. Гьажиева чӀалан илимдик ва милли эдебиятдик чӀехи пай кутуна.




#Article 109: Бразилиа (119 words)


Бразилиа () — 1960 йисан 21 апрельдилай Бразилиядин кьилин шегьер.

Шьегьер гьукуматдин юкьва, гуьлелай 1500—2000 м кьакьанвалда, Прету ва Дешкоберту вацӀарин арада чка кьунва. Ин чка махсус, республикадин политикадин юкьварикай Рио-де-Жанейро ва Сан-Паулу шегьеррай яргъала хкягънай.

Тропикрин континенталвилин гьава, ламувални марфар квай гад (гьа чӀавуз кефер пата кьуьд жезва) ва къурувал квай ракьинин кьуьд (майдин юкьвалай октябрьдин юкьвал кьван). Юкьван гьисабдалди йисан температура 21 °C, йисан финифда сезонра 15—30 °C арара юзурзава. Виридалай чими варз сентябрь я. Гьавадин ламувал 30 % — дилай пара жезвач, хъуьтӀуьзни 10 % кьван агъуз жезва.

Яз Бразилиада гьамиша 200 000 кас амукьзава. Шегьердин къерехар галаз 2,5 миллион касдилай гзаф я. Идалайни гъери, виликамаз шегьер 500 000 кас кьун паталай планарна эцигнавай. Гьавиляй гила шегьерда машинар кьадардилай гзаф ава.




#Article 110: Азербайжан чIал (405 words)


Азербайжан чӀал (Azəri, Azərbaycan dili; Азербайджан дили; آذربايجان ديلی) — туьрк чIаларин кьиблединни — рагъакӀидай хилен огъуз зургруппадин, кыпчак чIалар кӀватӀалдиз талукь кьетӀен лишанар авай, азербайжанвийрин чӀал.

Азербайжанда, Урусатда (кьетӀендаказ Дагъустанда), Гуржистанда, Иранда, Иракда, Туьркияда, Сирияда, Украинада, АСШда, Великобританияда, Германияда гьакӀни Юкьван Азиядин гьукуматра Къазахстанда, Уьзбекистанда, Туьркменияда, Киргизияда гегьенш я. Азербайжандин официалвилин чӀал ва Дагъустандин официалвилин чӀаларикай сад я.

Рахазвайбурун кьадар 25—30 миллион кас я.

Азербайжан чӀал адетдалди Алтайдин чӀалан хзандин туьрк хилен кьиблединни рагъакӀидай патан (огъуз) группадик кутазва. Идахъ галаз санлай, огъуз ареалдик акатзавай чӀаларин классификацияр ва адак акатзвай сад садаз мукьва тир идиомрин сиягьар пара ава.

Садлагьай сеферда туьрк чӀалариз илимдин рекьяй классафикация востоковед И. Н. Березина авуна. Ада 5 чӀал туьркиядин (рагъакӀидай патан) группадиз кутуна: азербайжан, анатолиядин,. дагъустандин, къиримдинни румелиядин.

XIX виш йисан востоковед-тюрколог В. В. Радловди (1882) азербайжан, туьркиядин, туьркмен чӀалар ва гьакӀни къиримрин татар чӀалан бязи рахунар туьрк чӀаларин кьибледин группадик кутуна.

Филолог Ф. Е. Коршди (1910) вичин классификация туькӀуьрдайла еке ареалар желб ийидай лишанар хкягъзвай тир. Адан фикирдалди, сифтедай туьрк чӀалар кефердинни кьибледин группайриз чара пай жезвай тир, гуьгъуьнлай эхиримжидикай рагъакӀидай патан ва рагъэкъечӀдай патан группаяр хкатна. РагъакӀидай патан группадик ада азербайжан, туьркиядин (османрин) ва туьркменрин чӀалар кутазвай тир.

Туьркиядин филологни тариххъан М. Ф. Кепруьлуьзаде (1926) азербайжан чӀал михьиз огъуз чӀал хьиз гьисабзвай тир. Лингвист, востоковед-туьрколог С. Е. Малован классификациядиз килигна азербайжан чӀал туьркмен, туьркиядин, салар, кипчакни-половцийрин ва чагъатай чӀаларихъ галаз цӀийи туьркрин чӀаларик кутазвай тир.

Лингвист В. А. Богородицкийди (1934) теклифнавай версиядалди — азербайжан, гагауз, къумукь, туьркиядин ва туьркмен чӀалар кьиблединни рагъакӀидай патан группа туькӀуьрзава, гьакӀни чуваш чӀалахъ абуруз ухшар тир са кьадар кьетӀен лишанар гва.

Германиядин лингвист И. Бенцингдин классификациядиз килигна (1959) азербайжан чӀал гилан вахтунин кьибледин (огъуз) группадик (туьркиядинни туьркмен чӀаларихъ галаз сад хьиз) акатзвай чӀал хьиз гьисабна. Амма асул гьисабдалди вичин классификация туькӀуьрдайла ада чӀалар группайриз чара авунин географиядин принципдал бинеламиш тир.

Германиядинни америкадин туьрколог, алтайдин филологиядин профессор К. Г. Менгесдин (1959) вичин классификацияда тарихдин бине гьисабдиз къачузва, амма тӀварар ада географиядин къайдада группайриз чара авуна. Адан фикирдалди азербайжан, гагауз, туьркиядин ва туьркмен чӀалар туьрк чӀаларин А-группадик (юкьван ва кьиблединни рагъакӀидай патан) квай кьиблединни рагъакӀидай патан (огъуз) подгруппадик акатзвай тир. 1959 йисуз акъатнавай «Philologiae turcicae fundamenta» лугьудай ктабдин редакциядин комитетдин версиядиз килигна — азербайжан, туьркиядинни туьркмен чӀалар туьрк чӀаларин цӀийи туьрк группадик квай кьибледин туьрк подгрупадик акатзава.

Урус тюрколог Н. А. Баскаковди арадал гъанвай классификациядалди, азербайжан, туьркиядин, урум чӀалари ва къиримдин татар чӀалан кьибледин къерехдин нугъватди туьрк чӀаларин рагъакӀидай патан хуннрин хилен огъуз группадик квай огъуз-сельджукрин подгруппа туькӀуьрзава.

Германиядин туьрколог Г. Дерфердиз килигна, огъуз чӀаларик азербайжан, туьркиядин, туьркмен, хорасандинни-туьрк чӀалар ва афшар хьтин нугъватар акатзава.




#Article 111: Марлен Дитрих (169 words)


Марлен Дитрихь (), тамам тӀвар — Мария Магдалена Дитрихь (); 1901 й. 27 декабрь — 1992 й. 6 май) — немецни америкадин актриса ва манияр ядайди.

Кьиспесда Дитрихь зурба, тӀвар — ван авай мани ядайди хьиз амукьна.

Мария Магдалена Дитрих 1901 йсан 21 декабрьдиз Шёнеберг шегьерда, Луи Эрих Отто Дитрихан (1868 х.й.) ва адан папан Вильгельмина Джозефина Фельзингдин (1876 х.й.) хзанда дидедиз хьана. Бубади 1890 йсара уландин кьушунра кьллугъзавай, гьина адаз са шумуд орден пишкешнава, ва руш хьайи чӀавуз ам полициядин лейтенант тир. Диде девлет авай, сятар маса гузвай ва гьакӀ масагунрив алахънавай хзандай тир. Отто гьакӀан хзандай тир лугьуз, рушан мукьвабурин рази туширвалдиз килигтавуна 1898 йисуз Джозефина Оттодиз гъулуьз фена. Мария жедалди са йис вилик адан чӀехи вах — Элизабет дуьньядиз атана.

Дитрихри кӀеви, дамахар гвачир уьмуьр гьалдай, Оттодиз карьера туькӀуьриз мурадар авачир. Марленан ругуд йисарин береда адан дах Отто регьметдиз фенай. Амма кьиникьиндай са йис вилик, дидени буба ччара хьана маса чкайра яшамишзвай, гьавиляй вичин дах Мариядин рикӀел амукьначир. Дидени пара кӀеви къилихар квай кас тир, ва вичин хзанда адаз «пили» лугьузвай.




#Article 112: Рагъ (662 words)


Рагъ (астр. ☉) — Ракъинин системадин тек сад тир гъед. Ракъинин системадин муькуь объектар Ракъинилай элкъвезва: планетаярни абурун спутникар, карлик тир планетаярни абурун спутникар, астероидар, метеороидар, кометаярни космосдин руг. Ракъинин масса вири Ракъинин система гьисабдиз къачурла жезвай массадин 99,866 % тешкил ийзва. Ракъинин чукIурун (излучение) Чиле авай уьмуьр хуьзва.

Рагъ гьидрогендикай (массадин ~73 % ва къенен кьадардин ~92 %), гьелийдикай (массадин ~25 % ва къенен кьадардин ~7 %) ва маса гъвечIи концентрацияда авай химиядин элементрикай ибарат я: ракьуникай, никелдикай, оксигендикай, азотдикай, кремнийдикай, гугуртдикай, магнийдикай, карбондикай, неондикай, кальцийдикайни хромдикай.

Гьидрогендин 1 миллион атомдиз гьелийдин 98 000 атом, оксигендин 851 атом, карбондин 398 атом, неондин 123 атом, азотдин 100 атом, ракьун 47 атом, магнийдин 38 атом, кремнийдин 35 атом, гугуртдин 16 атом, аргондин 4 атом, алюминийдин 3 атом, никелдин, натрийдин ва калцийдин гьар садан 2 атом ва са тIимил кьван кьадардин вири маса элементар кьвезва.

Ракъинин юкьван къалинван 1,4 г/см³ я, яни Кьейи гьуьлуьн цин къалинвилиз барабар я. Спектрдин синифриз паюниз килигна, Рагъ G2V («хъипи карлик») типдиз талукь я. Ракъинин ччинин температура 6000 К кьван хкаж жезва, гьавиляй Рагъ саки лацу экв гузва, амма мадни къуват авай чукIурунин гъиляй ва спектрдин гъвечIидалгъадин пай Ччилин атмосфера патай туькьуьнин гъиляй, Ракъинин дуьз экв чи планетадин ччинин патав сакIус хъипи ранг къачузва (алахьай цава, цавукай чкIанвай экуьнин аби рангунин жемда галаз, Ччиле авай объектрин умуми экуь авун мадни лацу жезва).

Ракъинин спектра ион хьанвай ва нейтрал тир металлрин цIарар, ва гьакIни, ион хьанвай гьидроген ава. Чи НекIедин Рекье 100 миллиардлай гзаф гъетер авагаллактикада . ИкI хьайла, чи галлактикадин гъетерин 85 % — Ракъинлай тIимил къати тир гъетер я (чпин лап гзаф кьадарда абур яру карликар я). Кьилин сад садан гуьгъуьнлай галай-галайвал атунин вири гъетер хьиз, Ракъинин энергия термохвехуьнин синтездалди арадиз къвезва. Рагъ къачуртIа, адан энергиядин гзаф пай гьидрогендикай гьелий синтездалди гьасил жезва.

Ракъинин Ччиликай яргъавал — 149,6 млн км — тахминан, астрономиядин текдиз барабар я, вилериз аквадай пIипIен диаметр лагьайтIа, Вацран хьиз, — зурградусдилай тIимил кьван чIехи я (31—32 декъикъа). Рагъ НекIедин Рекьин юкьвалай тахминан 26 000 экуьнин ийса ава, ва НекIедин Рекьинилай элкъвезва (са элкъвена кьил-кьиле ягъун 200 млн ийсалай гзаф я). Ракъинин орбитал тядивал 217 км/с барабар я, — и тегьерда, Рагъ са экуьнин ийс 1400 ччилин ийсан къене физва, са астрономиядин тек лагьайтIа — 8 ччилин ийкъан къене.

(Ччилин 109 диаметр)

(Ччилин 11 917,607 майдан)

(Ччилин 1 301 018,805 къенен кьадар)

(Ччилин 55,2)

Тахминан 150—175 агъзур км радиус авай (яни, Ракъинин радиусдин 20—25 %) ва термохвехуьнин реакцияр физвай Ракъинин юкьван патаз Ракъинин хвех лугьуда.. Хвехуьнин веществодин къалинвал 150 000 кг/м³ тешкил ийизва (цин къалинвилилай 150 сефер гзаф я ва Ччиле авай виридалайни чIехи къалинвал авай металлдин — осмий металлдин къалинвилилай ~6,6 сефер гзаф я), хвехуьнин юкьва авай — 14 млн К-лай гзаф я. SOHO миссия патай кьиле тухванвай ганайбурун (данные) анализ, къалурнава хьи, хвехуьна Ракъинин вичин гигинилай элкъуьрунин тядивал (скорость) Ракъинин ччинив гекъигайла гзаф кьадарда чIехи.

Хвехуьна протон-протондин термохвехуьнин реакция кьиле физва, ва и реакциядин нетижада кьуд протондикай гелий-4 арадиз къвезва. Идахъ галаз, гьар са секунддин къене 4,26 млн тонн вещесто чукIуруниз элкъвезва, амма и чIехивал Ракъинин массади гекъигайла — 2 тонн — затIни тушир кьадарда гъвечIи я. Хвехуьнин чара-чара зонайрин патай хкатзавай къуватлувал (мощность) а зонайрин Ракъинин юкьва кьван авай яргъивилилай асул я. И къуватлувал, теориядин гьисабунралди, юкьва  кьван хкаж жезва. И тегьерда, са инсандин къенен кьадардиз (0,05 м³) 285 Ккал/югъ (1192 кДж/югъ) чимивилин хкатун аватзава — имни ччан алай ксун тийизвай инсандин чимивал хкатунилай са дережа кьван тIимил я. Ракъинин вири къенен кьадардин гекъигай (удельный)энергиядин хкатун лагьайтIа, ам мадни кьве дережа тIимил я. Ихьтин гъвечIи энергиядинхкатун себеб яз, гьидрогендин игьтиятар гьеле термохвехуьнин реакцияр хуьн патал мадни са шумуд миллиард ийс кьван бес я.

Хвех — Ракъинин термохвехуьнин реакциядин нетижада арадиз къвезвай энергияни чимивал авай тек сад тир чка я, Ракъинин маса чкаяр а энергиядал ифирнава. Хвехуьнин вири энергия, фотосфера кьван, галай-галайвал вири къатарин къеняй физва; и энергия ракъинин экв ва кинетик энергия тегьерда чкIизва.

Фотосфера (экв гудай къат) Ракъинин аквадай ччин туькIуьрзава.

АлайчIава Ракъинин са шумуд лап кьвед лагьай кIалубар малум я — абур практикадин жигьетдай Ракъинин массадиз, эквивилиз (светимость), температурадиз (±50 К), металлвилиз (±12 %), яшариз (±1 млрд лет) ва мсб. килигна чи гъетрен тамам аналогар я




#Article 113: Украина (728 words)


Украина (Україна) — РагъэкьечӀдай Европадин гьукумат.

Агьалияр — 43 117 219 кас (2014 йисан).

Кьилин шегьер — Киев.

Административвилинни — чилерин паюнар: 26 область, республикавилик талукь тир шегьер — Киев. Крым зуростровдин чӀехи пай Урусат Федерациядинни, гьуьжет алай чилера контролвал кьиле тухузвай, Украинадин арада гьужет ийизвай кар я. Урусатдин Федерациядин федератив къурулушдив кьурвал, Крымдин чилерал Урусат Федерациядин субъектар ала — Крым Республика ва федерациядин мана-метлеб авай Севастополь шегьер. Украинадин административни территориал паюниз килигна, Крымдин чилерал Украинадик квай Крым Автоном Республика ва кьетӀен статус гвай Севастополь шегьер ала.

Чилерин майдан — 603 628 (Крым кваз) / 576 683 (Крым авачир) км². Кьибле патай ЧӀулав ва Азов гьулерин ятари кьунва.

Вирина ва гьакӀни Украинадани виридалайни гегьенш ва макьи версия ам я ки, вириславян чӀалал «оукраина» къерехда авай чка лагьай, славян халкьарин Русь гьукуматда кардик квай гаф тир. Сифте яз ин гаф 1187 йисуз Переяславян ханвалдиз талукь тир, гуьгъуьнлай урусрин маса ччилериз (кьетӀендиз Украинадалай яргъара авай ччилериз) «оукраина» лугьузвай.

Homo къебиладин векилар сифте яз Украинадин ччилера 1 миллион йис идлай вилик гьасил хьанва. Археологрин фикирдай Украинадиз абур Вилик патан Азиядай Балкандлайни Юкьван Европадлай атанай. Украинадин ччилерин майданда, сифте палеолитдин инсанрин яшамишзавай 30 пунар жагъурнавай, абурикай виридалайни цӀурубур Закарпатьеда авай пгт Королёво, Донецк областьда авай Амвросиевки ва Хмельницк областьда авай Лука-Врублевицка я.

Неандерталар гилан Украинадин ччилериз 150 агъзур йис идлай вилик, ва кроманьонар 30 агъзур йис идлай вилик атанвай.

Ч.э. VII виш йисуз Юкьван Азиядай иниз атанвай иран халкь Скифри чулра яшамиш жезвай киммерийяр чукурна чпи абрин чка кьунвай. Тахминан гьа чӀавузни Кефер Причерноморьеда грекри садлагьай колониярин бине эцигиз эгечӀнай. Гьисабзава ки, Украинадин ччилерал садлагьай гьукумат скифри туькӀуьрнавай. Ч.э.вилик 200 йисан мукьвара сарматри скифар чуькьвена акъуднай. Ч.э. III виш йисуз кеферни — рагъакӀидай патай Украинадиз готар куьч жезва, ва ина чпиз Ойум тӀвар авай — скифрин гьукуматдилай гуьгъуьнлай Украинада кьведлагьай гьукумат арадал гъизва.

V виш йисан эхирда Украинадин ччилериз славян тайифариз талукь тир антринни склавинри винизвал ийизвай. ТӀимил вахтунлай Украинадин чапла къерехни Таврия ччилер Хазар каганатдин аслувилик гьатзва.

Украинадин кеферни — рагъакӀидай патар, славян халкьар гьасил хьайи мумкин тир чкаяр я.

Агъзур йисарин эхирра Украинадин ччилера авай славян тайифариз ибур талукь тир: полянар, древлянар, северянар, бужанар, тиверар, уличар, волынянар ва масабур.

IX-Х виш йисара новгороддин князь Олегди, днепропетровскдин ччилер Хазар каганатдиз гузвай харжуникай ада авурла, а ччилера кьилин шегьер Киев хьанвай, Рюриковичар династиядин гьукумдик квай дегьурусрин Киевдин Русь гьукумат арадал атана.

Святославди гьукумвал тухузвай чӀавуз Киевдин Русьдихъ вири рагъэкьечӀдай славян халкьар акатзава, ва Балканризни Хазариядиз яракьвилин вигьинар кьилиз тухузвай.

Ярославди печенгар барбатӀ авурла кьулухъ XI виш йисуз Украинадин чуьлериз куманар куьч жезва ва Русьдин кьибле сергьятриз гьамишан вигьинар ийизва. Ярославдин кьиникькай кьулухъ Киевдин Русьдин гьар областьдин князьрин арада къенепатан дявеяр эгечӀзава. Куьчери халкьарин вигьинрикай чеб хкудун паталай, славянрин чӀехи пай Кеферни - РагъэкьечIдай Русьдиз куьч жезва, гьина Юрий Долгорукийдин гъилик абури пара цӀийи шегьерар эцигиз гегьеншарзавай. Гьа 1169 йисуз Владимирда чӀехикнязьвилин юкь бинеламиш жезва, гуьгъуьнлай иниз митрополит Масксим кьуч жезва.

XV виш йисара гилан Украинадин кьибле патар ичӀи, баябан хьайи, куьчери тушир жемятар галачир ЧIуру ник тӀвар авай ччилер тир. Юкьван Приднепровьедай Никиз гьахьдай кьетӀен жуьредин «варар» днепрдин рагар тир — гилан Днепропетровскдинни Запорожьедин юкьва авай Днепр вацӀун авахьун кьве кӀарна фидай тӀебии суван къванцин жинсинин экьечӀунар. Рагарилай агъа пата, Днепр хилериз ччара жезвай, гзаф кьадарда вирер, заливар, проливар, гъедерни ничхирар бул хьайи чкаяр гьасиларзавай, гьина инсанриз чуьнуьх жез ва чеб хуьз пара къулай тир. Гьа чӀавуз Речь Паспалитаядин ччилерай катзвайбурун кӀеретӀар арадал кьвез эгечӀзавай, ва гьар сад иниз вичин себебралди кьвезвай.

Гьа ксари чпиз казакар лугьузвай ва кьетӀендиз гъуьрчехъанвилихъ, гъедер кьунрихъ, лежбервилихъ, маса гунрихъ ва дяведин крарихъ алакьнавай. Казакар са миллетдиз талукь тучир. Сифте яз казакрин тӀвар 1492 йисуз кьунвай, кхьинра кхьенвай ки христиан — казакар (киевлянар ва черкасар) Днепр вацӀун сивик туьркверин гимидиз вигьин авунай.

Речь Посполитайдин диндин ва жемятвилин зулумрикай, Запорожьедин Сечь гьукуматдин аксиниз женг тухузвай чка хьана. XVI виш йисан эхирда казакрин къарагъунрин кьадар гзаф хьана. Ва полякринни полякар хьанвай украинадин магнатрин кьуватдалди абур са къайдада басмишна секинарзвай. Виридалай гзаф агалкьунриз агакьнавай къарагъун, 1648—1654 йисара хьайи Хмельницкидин къарагъун я. Ин къарагъундин нетижада автономиядин кьилдин гьукумат — Гетманщина гьасил хьанва, ва польякрин гьукумдизни чӀехи телефвал акуьна. Кьилдиз женг тухуз четинвиляй ва вичиз куьмек ийизвай крымдин хандиз ихтибар авачирвиляй, Богдан Хмельницкийди Переяслав мешверада Урусат царстводин раятвал кьабулна, гьавиляй гугъуьнлай 1654 йисуз Урусринни-полякрин дяве эгечӀна.

Украинадин агьалидин юкьван къалинвал — 74,77 ксар./км².

Агьалидин кьадардин масакӀавилин динамика:

Авай халкьар: украинар (80,7 %), урусар (14,8 %), белорусар (0,7 %), молдоваяр (0,5 %), болгарар (0,4 %), венграр (0,3 %), полякар (0,3 %), румынар (0,3 %), чувудар (0,2 %), эрменар (0,2 %), грекар (0,2 %), татарар (0,2 %), ва мас. (1,2 %).




#Article 114: Аргентина (504 words)


Аргентина (исп. [arxenˈtina]) тахьайтӀа официал жуьре Аргентинадин Республика (исп. República Argentina [reˈpuβlika aɾxenˈtina]) — Кьиблепатан Америкадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай федератив республика я. Аргентинади Кьиблепатан Конусдин чӀехи пай кьунва. Уьлкве кефердин пата Боливиядихъни Парагвайдихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Бразилиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Уругвайдихъ галаз ва рагъакӀидай пата Чилидихъ галаз сергьятар тухузва. ГьакӀни Аргентинадин къерехар Атлантик океандинни Дрейк проливдин ятари кьунва.

Гьукуматдин виридан майдан — 2 766 890 км² я. И къалурзавай лишандал гьалтайла Аргентина дуьньяда муьжуьдлагьайди; Латин Америкадани Кьиблепатан Америкада кьведлагьайди я. ГьакӀни чилин майдандин патахъай ам виридалайни чӀехи испан чӀалал рахадай уьлкве я. Аргентинадини ЧIехибританияди Фолкленд (Мальвин) островрин (, ) суверенитетдин патахъай гьуьжет кьазва. Идалай гъейри Аргентинади Антарктидадин паюнин, Кьиблепатан Георгиядинни Кьиблепатан Сандвич островрин патахъай иддя кьазва.

Кьилинни виридалайни чӀехи шегьер — Буэнос-Айрес я. Официал чӀал — испан чIал я. Пулунин тек — аргентинадин песо я.

Аргентина вилик физвай гьукуматриз талукь я , Латин Америкада ва Кьиблепатан Конусда виле аквадай гуж-уьлкве тирди. Аргентина «G-15»-дикни «G-20»-дик ква, адав дуьньяда кьилин экономийрикай сад гва, и къалурзавай лишандал гьалтайла Латин Америкада ам пудлагьайди я.

ГьакӀни уьлкведи СМТ-да, ВБК-да, ВАТ-да, Меркосур-да, КьАМГ-да, ЛАКБГьуКӀ-да, ИАГьуТ-да иштираквал ийизва.

Вичин стабилвилин, базардин кьадардин ва кьакьан дережададин технология квай сектордин пай чӀехи хъхьунин гъиляй, инвесторри Аргентина юкьван дережадин вилик фидай экономика ва лап кьакьан инсандин потенциал вилик финин индекс гвай уьлкве хьиз гьисабзава.

Алай чӀавуз Аргентина тӀвар алай областьда авай инсанар аваз хьуникай виридалайни садлагьай малуматар палеолитдин девирдиз талукь я. Испаниядин колонизация 1516-лагьай йисуз гатӀумна — испанар Хуан Диас де Солис кьиле аваз Аргентинадин къерехрал эвичӀна. Аргентина Рио-де-ла-Плата тӀвар алай вице-королвилин (1776-лагьай йисуз диб эцигнавай Испаниядин гьуьлерилай анихъ галай колония) чка кьунвай гьукумат хьиз арадал атана.

Декларациядилайни аслутуширвал патал женг чӀугунилай гуьгъуьниз (1810—1818 йй.) яргъал фейи гражданвилин дяве хьана. 1861-лагьай йисуз акьалтӀ хьанвай дяведин нетижада уьлкве провинцияр квай федерациядиз элкъвена, адан кьилин шегьер яз Буэнос-Айрес малумарна.

Гьа чӀавалай — Европадай миграциядин зурба лепейри Аргентинадин медениятдинни демографиядин винел патан акунар масакӀа авурла — Аргентинада саки стӀун тахьай агьаллувилин чӀехи хьун аваз тир — XX-лагьай виш йисан сифте кьиле уьлкве девлетлувал ва вилик финин дережа къалурзавай лишанрал гьалтайла дуьньяда 7-лагьайди тир.

Гьукуматдин кьилин шегьер Буэнос-Айрес я. Кефер патай кьибле патахъ Аргентина 3,7 км яргъи я. Екевал 2,8 млн км я. Аргентина авайди я Кьибле патан Африкадин материкдин кьибле пата. Гьукуматди тухузва сергьятар: кефер-рагъ экъечӀдай пата — Уругвайдихъни Бразилиядихъ галаз. Кефер пата — Парагвайни Боливия. Рагъ экӀидай пата — кьилди Чили. Кьибле патахъгала Атлантик океан. Кьибле-рагъ экъечӀдай пата гьуьляйтӀуз гала ЧIехибританиядин кӀвачихъ галай Мальвин островрихъ галаз сергьят. Гьукуматдин къене рагъ экӀидай пата ава Кордильерар суваяр. Рагъ экъечӀдай пата гьукуматдин къерехар чхизва Атлантик океанди.

XVI вишйисан кьиле гьар жуьре гъвечӀи халкьар исятдин Аргентнинада яшамиш жезвай. 1535 йиса испанрин экспедициядин кьиле аваз Педро Мендосади эцигда къеле Санта-Мария-дель-Буэн-Айре, исятдин Аргентинадин кьилин шегьер. 1776 йиса туькӀуьрнавай Вице-Паччагьвал Рио-де-ла-Плата. А паччагьвилик квай исятдин гьукуматар: Парагвай, Аргентина, Боливиядин пай , Уругвай. Кьилин шегьерни адан тир Буэнос-Айрес. 1805, 1806 йисара кьве сефер британрин кӀеретӀар кӀукӀвар хьана Буэнос-Айрес къачуз кӀан хьайила. 1810 йиса аргентинвийри Вице-паччагьвалдикай гьакӀан паччагьвал хъувуна, чпиз паччагь Фернандо VII кьабулна.

Аргентина — федератив республика; 23 — провинцияни () 134 округар () акатзава. Буэнос-Айресдик 48 барриосар () акатзава (ва абур 15 коммундиз сад хьанва).

Провинциядин малуматар:




#Article 115: Ракъинин система (704 words)


Ракъинин систе́ма — юкьван гъед тир Рагъ ва Ракъинилай элкъвезвай вири тӀебиатдин космосдин объектар кьазвай планетдин система я. Рагъ галаз гравитациядалди алакъа авай объектрин массадин чӀехи пай муьжуьд нисби тир хелветда гьахьнавай ва саки элкъвей цӀарцӀин орбитаяр авай планетрин къене ава; и планетаяр саки кьулу дискдин сергьятра — эклиптикадин кьулувиле ава:

Кьуд мадни гъвечӀи къенепатан планетаяр: Меркурий, Венера, Ччилни Марс (ибуруз гьакӀни Ччилин кӀеретӀдин планетаярни лугьуда) асул гьисабдалди силикатрикайни металликай ибарат жезва. Кьуд къецепатан планетаяр: Юпитер, Сатурн, Уран ва Нептун (ибуруз гьакӀни газдин гигантарни лугьуда) асул гьисабдалди гьидрогендикайни гьелийдикай ибарат жезва ва Ччилин кӀеретӀдин планетайрилай массив я.

Ракъинин системада гъвечӀи телойрив ацӀурнавай кьве област ава. Марсни Юпитердин арада авай Астероидрин чIул квай затӀариз килигна Ччилин кӀеретӀдин планетаяр галаз сад я, вучиз лагьайтӀа, силикатрикайни металликай ибарат я. Астероидрин чӀулдин виридалайни чӀехи объектар Церера, Паллада ва Веста я. Нептундин орбиталай анихъ муркӀади кьунвай цикай, аммиакдикайни метандикай ибарат тир транснептундин объектар ава, ва и объектрикай виридалайни чӀехи Плутон, Седна, Хаумеа, Макемаке ва Эрида я. И кьве областда агъзурралди гъвечӀи телойриз алава яз, инал гъвечӀи телойрин жуьреба-жуьре популяцияр ава — астероидар, планетрин квазиспутникарни троянар, ччилин мукьва авай астероидар, кентаврар, дамоклоидар, ва гьакӀни Ракъинин системада элячӀна юзазвай кометаяр, метеороидарни космосдин руг.

Муьжуьд планетадилай ругудан ва пуд карлик планетайрин элкъвена къваларив тӀебии спутникар гва. Къецепатан планетайрикай гьар садан элкъвена къваларив рукан гаьлкъаяр ва маса кӀусар гва.

Ракъинин гар (Ракъинилай къвезвай плазмадин сел) гелиосфера лугьудай гъетерин арада авай чкада чкӀанвай дискдин къерехдив агакьзавай куркур арадиз гъизва. Яргъидевирдин кометрин чешме тир Оортдин циф, гелиосферадав гекъигайла, агъзур сеферда кьван гзаф тир мензилдиз чкӀиз жезва.

Ракъинин система Карванд Рехъ галлактикадин пай я.

Ракъинин системадин юкьван объект Рагъ я — G2V спектрал синифдин кьилин галай-галайвилин (последовательность) гъед я, хъипи карлик я. Ракъини системадин вири массадин лап чӀехи пай (99,866 % кьван) кьазва, вичин чӀугуналди ада Ракъинин системадиз талукь тир планетаярни муькуь телояр кьуна хуьзва. Виридалайни чӀехи тир объектар — газдин гигантар амукьзавай массадин 99 % кьазва, ва и 99%-кай 90 % Юпитердинни Сатурндин паюниз аватзава.

Ракъинилай элкъвезвай чӀехи объектрин еке пай практикадин жигьетдай эклиптикадин кьулувал лугьузвай са кьулувиле юзазва. Амма гьа и вахтунда фад-фад кометайризни Клайпер чӀулдин объектриз и кьулувилиз килигна мадни чӀехи алгъундин пӀипӀер авайди я.

Вири планетаярни муькуь объектрин чӀехи пай Ракъинин элкъуьрунихъ галаз Ракъинилай са патаз элкъвезва (сятдин акьрабдин аксиниз, Ракъинин кеферпатан полюсдин патай килигдатӀа). Амма адетдилай къерехдиз акъатнавайбурни авайди я, мисал яз, Галлеян комета. Виридалайни чӀехи тир пипӀен тядивал Меркурийдиз ава — ада Ракъинилай анжах 88 ччилин йикъан къене тамам элкъвена кьил-кьиле ягъиз алакьзава. Виридалайни яргъа авай планета — Нептун — лагьайтӀа, адан элкъуьрунин девир 165 ччилин югъ тешкил ийзва.

Рагъ — Ракъинин системадин гъетни адан асул компонент я. Адан масса ччилин 332 900 массайриз барабар я ва и масса Ракъинин къене синтездин термохвехуьнин реакция хуьн патал бес я. И реакция нетижада асул гьисабдалди электромагнит чукӀун жуьреда генгвилиз чкӀизвай гзаф кьадардин энергия арадиз кьвезва, и чукӀунин максимум далгъайрин яргъивилер 400—700 нм-дин аквадай экьунив кьадай диапазондиз аватзава.

Гъетерин синифриз паюниз килигна, рагъ — G2 синифдин хъипи карлик я.

Экв галаз Ракъини ракъинин гар тӀвар алай акъвазунавачир заряд авай кьусарин сел (плазма) чукӀурзава. И кӀусарин сел сятда 1,5 млн км тядивилив (скорость) чкӀизва, Ракъинин къвалав авай област ацӀурзава ва Ракъинин патав планетар атмосферадин аналог арадиз гъизва (гелиосфера). И атмосфера ракъинилай 100 астрономиядин текда авай яргъивилиз чкӀизва — идаз планетрин арада чка лугьузва.

Ракъинин системадин къенепатан област ччилин кIеретIдин планетайрикайни астероидрикай ибарат жезва. Асул гьисабдалдисиликатрикайни металликай ибарат тир къенепатан областдин объектар гекъигайла Ракъиниз мукьва я, и област системадин виридалайни гъвечIи пай я  — адан радиус Юпитерни Сатурн арада авай яргъивилилай гъвечIи я.

Кьуд къенепатана планетаяр асул гьисабдалди залан химиядин элементрикай ибарат я, абурун тIимил (0-2) спутникар авайди я ва абуруз гьлкъаяр авайди туш. Гзаф кьадарда абур четиндиз цIрадай металликай ибарат я (мисал яз, силикатрикай) ва металлар абурун мантияни чкал туькIуьрзава которые формируют их; ва гьакIни ракь ва никель хьтин металликай ибарат жезва, ва и металлар абурун хвех арадиз гъизва. Къенепатан планетайрин пудаз  — Венерадиз, Ччилиз ва Марсдиз  —атмосфера авайди я; виридаз ядай кратерарани ччинин тектоникадин лишанар авайди я, мисал яз, рифтдин чухурарни вулканар.

Астероидар — виридалайни гзаф кьадарда авай Ракъинин системадин гъвечIи телояр .

Астероидрин чIул Марсдинни ва Юпитердин арада авай орбита кьазва, Ракъинилай 2,3 ва 3,3 а. т. мензилда. Лугьузва хьи, астероидар - Ракъинин системадин арадиз атунин, гравитациядин хъилерин гъиляй чIехи са тело арадиз гъиз алакьнавачир амукьаяр я.

Вири параметраяр, къалинвал хкудна, Ччилин гьа параметрийрив гекъигна къалурна.




#Article 116: Кьурагь район (215 words)


Кьурагь район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Кьурагь хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала. Кьибле пата Ахцегь ва Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз, кефер пата Агъул ва Хив районрихъ галаз, рагъакIидай пата Рутул ва рагъэкъечIдай патани СтIал Сулейман райондихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин рельефдин чӀехи пай сувари кьунва. Райондин кьибле патайтIуз Самур цIиргъ яргъи хьанва, адан яргъивилихъди Мегьарамдхуьруьн, Ахцегь ва Рутул районрин Кьурагь райондихъ галаз сергьят физва.

Райондин чилерин майдан — 740 км² я.

ДагЦИК-ан 4-й сессиядин 22.11.1928 тарихдин къарардалди, виликан Куьре округдин Агъул ва Кьурагь участокрин чкадал, Лак округдин Чирагъ хуьр ва Куьре округдин Хъутур-Куьре участокдин Вини-Макьар, Бурши-Макьар ва Агъа-Макьар хуьрерни кутунивди Кьурагь кантон арадал агъанвай. ВЦИК-ан 3.06.1929 тарихда кьабулай къарардалди, кантон райондиз элкъуьрнай. 

ВЦИК-ан 1.09.1934 тарихдин къарардалди, Буркихан, Гоа, Дулдугъ, Курагъ, Рича, Тпиг ва Хутхул хуьруьнсоветар Кьурагь райондивай чара авуна Агъул район арадал гъанвай.

ПВС РСФСР-дин 1.02.1963 тарихдин къарардалди Кьурагь район терг авуна, адан чилер Кьасумхуьруьн райондик кутунай. ПВС РСФСР-дин 12.01.1965 тарихдин къарардалди район виликан сергьятра гуьнгуьна хутунай.

Йисариз килигна Кьурагь райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондин агьалидин чIехи пай лезгияр, тIимил пайни агъулар я. Кьурагь районда вад агъул хуьр ава: Хвереж, Укуз, Усугъ, Квардал ва Хуьпуькь.

Райондик 11 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Кьурагь райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);




#Article 117: Астероид (108 words)


Астероид — Ракъинилай орбитадалди элкъвезвай гекъигайла чӀехитушир Ракъинин системадин тело я. Планетайрив гегъигайла астероидрин массани кьадарар гзаф кьадарда гъвечӀи я, абуруз дуьзтушир форма ава, абуруз атмосфера авайди туш, амма астероидриз спутникар хьун мумкин я.

Астероид термин (-кай — «гъед хьтин», -кай — «гъед» ва -кай — «куц, акунар, ери») Уильям Гершель патай илимдиз тунвай, вучиз лагьайтӀа, а объектриз телескопдалди килигайла гъетерин стӀалар хьиз аквадай, планетаяр лагьайтӀа  — абур телескопдалди килигайла дискар хьиз аквада. И чӀавалди «астероид» терминдин дуьз тариф гьеле тайин хьанвач. 2006-й ийсалди астероидриз гьакӀни гъвечӀи планетаяр лугьудай.

Классификация ийидайла асул параметр — телодин кьадар я. Астероид 30 м — лай гзаф диаметр авай тело я, адалай гъвечӀи кьадарар авай телойриз метеороид лугьуда.




#Article 118: Португалия (3247 words)


Португалия (, миранд. Pertual), официал тIвар Португалиядин Республика — Европадин виридалайни рагъакӀидай пата авай гьукумат. Пиреней зуростровдин кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунва. Кефер ва рагъэкъечӀдай пата Испаниядихъ галаз са сергьятра ава, кьибле ва рагъакӀидай патарай Атлантик океандин ятари кьунва. Гьукуматдин тӀвар Порту шегьердин тӀварцIикай арадал атана, латин чӀалал Portus Cale — «чими порт» мана гузва.

Португалиядин чилерал дегь чӀавалай инсанри уьмуьр авурди малум я. Галияр, кельтар, лузитанар, кинетар, финикияр, римвияр ва дегь немец халкьарикай свевар, бурияр, вестготар хьтин дегь тайифайри Португалиядин харусенятда, медениятда ва тарихда чӀехи гел тунва. Гилан Португалиядин майдандик акатзавай Лузитания провинция Рим империядиз талукь тир. Португал чӀалан арадал атуниз римдин культуради чӀехи таъсир ганва: португал чӀал, римвийрин латин чӀалаз пара мукьва я.

XV—XVI виш йисарин береда гьуьлерин къекъуьнрин куьмекдалди Поргугалияди Африкада, Азияда ва Кьиблепатан Америкада колонияяр авуна, вичиз зурба империя туькӀуьрнай, гьа чӀавуз Португалия полидикадин ва яракьвилин къуватрин крара дуьнья гьукуматрин арада кӀвенкӀе аваз физвай.

Португалия вилик фенвай уьлквейрикай я, яшамиш тегьердин рейтингда дуьньяда 19-лагьай чка кьунва. Европа Садвалдин ва Садхьанвай халкьарин Организациядин член я, Португалия гьакӀни Латин садвал, Латин Америкадин уьлквейрин организация, ОЭСР, НАТО, Португал чӀалан уьлквейрин садвал, евродин зона ва Шенгендин зона хьтин организацияриз бине эцигнай уьлкве я.

Португалия тӀвар, чи эрадин 930-й йисалай 950-й йисарин къене арадал атанва, ва цӀудлагьай виш йисан эрирда и тӀвар фад-фад кардик кутузвай.

ЧӀехиди лакӀаб авай, Леондин ва Кастилиядин король Фердинанд I-да, 1067 йисуз вичин хва II Дон Гарсияди королвилин гьукумдиз атайла, Португалиядин ччилериз официал тӀвар ганвай. Вадлагьай виш йисуз, и чилера швабри гьукумвал тухузвай чӀавуз, Идасио де Чейвсди, Реквиарио катнавай Portucale тӀвар авай чкадикай кхьизвай:

Реквиарио, абуру Portucale лугьузвай, чкадиз катнавай, гьина Теодорих II корольди ам есир кьунвай ва къаравулдин гуьзетуник эцигнай. Чан аламаз амукьнай маса свесри гуьгъуьнин женгина рей ганвай, садбур кьенвай. И тегьерда свесрин королвал терг хьанвай.

Масабурун фикирдай, Португалия гаф Portogatelo гафуникай арадал атанвайди я. Дегь чӀавалай гилалди ина порт авайвиляй и тӀвар иниз вигьинар ийизвай грекри ганвай. Садлагьай сефер и тӀвар геральдикадин кьилин элемент яз, 1129 йисуз Пак Варфоломей Кампелудин клисади Д. Афонсу Энрикесдиз кхьенвай чарчел кьунвай.

Тахминан агъзур йис идлай вилик Юкьван Европадай иниз кельтар куьч хьанвай, ва ина яшамиш жезвай иберрик галаз акахьнавай, грекрин жугъурна — чирзавай крар тухузвай ксари и ччилериз «Ofiussa» (дегь грек. Гуьрзедин ччил) тӀвар ганвай, вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз и ччилерин агьалиийри кобрадиз ибадат авун мумкин я.

Ч.э.вилик 814 йисуз финикийри Карфаген колония туькӀуьрнай, и колониядик Пирненей зуростровда чка кьунвай Португалиядин кьибле падни акатнай. Гуьгъуьнлай, Дору ва Тежу вацӀарин арада яшамиш жезвай са шумуд тайифарикай виридалай чӀехи лузитан тайифади гьукум чпин гъилик чӀугнай.

Ч.э.вилик 219 йисуз Римдинни Карфагендин арада дяве эгечӀнай. 200 йисан къене римдин кьушунри Пиреней зуростровдин чӀехи пай кьунвай. Ч.э.в IV—III виш йисара Португалиядин ччилерин чӀехи пайда лузитанар яшамиш жезвай. Ч.э.в 1 виш йисан эхирда Римди Португалия муьтӀуьгъарнай. Ч.э. V—V виш йисарин 2-лагьай зур пайда Португалия вестготри кьунвай, 713—718 йисарани арабри. Реконкистадин финифда 1095 йисуз Португалядин графвал туькӀуьрнай, 1139 ийсуз (официал 1143 йисуз) ада короллвал хьана. XV виш йисалай дяведин рекьелди ччара пачагьлугъар кьаз коллонияяр туькӀуьрунин кӀвалахар эгечӀнавай. Къуватар лап хкаж хьайи дережадиз португалиядин колониалвилин империя XVI виш йисан 1-лагьай зур пайда агакьнава. 1581 йисуз Испаниядиз муьтӀуьгъ хьанвай.

Дяведин финифда 1703 йисуз Лиссабондин ва Метуэндин икьрарар къабул авур Португалия, ЧӀехибританиядин экономикадинни политикадин аслувилик акатзва. 1807 йисуз Португалиядиз I Наполеон кьушунар гьахьзава, 1808 йисузни англиядин кьушунри португалиядин патриотрин кьумекдалди абур чукурнай. XIX виш йис Португалиядин кьиспесда революциярин виш йис хьиз лишан кьунва (1820 йисан Португалиядин революция, 1836 йисан Сентябрьдин революция), гражданвилин дявеяр (Мигелист дявеяр, Мария да Фронтедин дяве), ва гьакӀни конституциядин пад хуьзвайбурунни аксиниз къарагънавайбурун арада хьанвай кӀеви женг. XIX виш йисан 2-лагьай зур пайдилай гькуматвилинни социалвилин гьерекат гегьенш жезвай.

Португалия парламентвилин гьукумат я. 5 йисан президент виридан ван гуналди хкягъзава.

Португалияда гзафпартиядин система кардик ква.

Португалиядин округарни автономдин регионар:

Португалия Евразия континентда виридалай рагъакӀидай патан гьукумат я. Пиреней зуростровдин кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунва. Къураматда кьилди са Испаниядихъ галаз сергятда ава (1 214 км). ГьакӀни Азор островарни Мадейраостров Португализ талукь я.

Азор островар Атлантик океандин кӀане авай хъиткьердин юкьва арадал атана, островрикай бязибур са тӀимил вилик вулканиквилинбур тир. Португалиядин виридалай кьакьан чка Пико островда авай Пико сув — вулкан я, гьуьлелай 2351 м кьакьанда ава. Вулкандин эхиримжи гадрун 6000 йис къван идлай вилик хьанвай. Гилан береда вулкандин гадрунар, ччилин кӀаникай экъечӀзавай чими ятарин ва газрин гьалда гьалтзава.

Португалиядиз океандин къерехда авай гзаф гегьенш ччилер ава. Материкда авай Португалиядин къерех ччилерин яргъивал — 1230 км, Азор островрин къерех ччилер — 667 км ва Мадейра островдин къерех ччилерин яргъивал — 250 км я, иниз гьакӀни касни яшамиш тежезвай Селваженш остров ва Порту-Санту остров талукь я. Порту-Сантру островдин къерехра авай 9 км яргъивилин къумадин кӀунтӀар асулдай органикадинбур я (континентдин Португалиядин асулдай минералрикай арадал атанвай къумадин кӀунтӀарилай тафават аваз я) ва туристрин арада пара тӀвар — ван авай чка я. Португалиядин океандин къерехда авай ччилериз кьетӀенвал гузвай чка Авейру шегьердин мукьва авай Вогу вацӀун сивик чка кьунвай Риа ди Авейру тӀвар авай къенепатан вир я, яргъивилиз 45 км ва гьяркьуьвилиз 11 км авай вир кьери гъетерив ва гуьлуьн нуькӀверив бул я.

Субтропикни аравилин гуьлуьн климат ава. ХъуьтӀуьн юкьван температура 5-10 °C, гатун 20-27 °C. Португалия, хъуьтуьл гьавадин жуьре авай Европадин уьлквейрикай сад я, йисан юкьван температура кефер пата суварин чкайра 13 °C , кьибле пата Гвадиана вацӀун гьавизда 18 ° С я. Уьлкведин кефер патан сувара ва юкьван районра гад хъутуьл я. ХъуьтӀуьнни зулун гьава адетдалди чӀимел ва къайи я, кефер патан районра и мекьи береда аязар алукьзава. Амма Португалиядин кьибле патан районра хъуьтӀуьн температура адетдалди 5° С кьван жезва, ва 0 °C кьван кьериз агакьзава.

Къайдадалди, гатунни гатфарин береда виридалай кьуру ва яргъи ракьинин йикьар авай июнь ва август варцара, уьлкведин пара патара кьетӀендиз Алентежу регионда чимивал 40 °C кьван агакьун мумкин я. Соа вацӀун дугунда авай археологиядин паркуна тухванвай жугъурна — чирунрин нетижада малум хьана хьи ина чимивал 50 °C дережадиз хкаж хьанвай. Тахо ва Дору вацӀарин гьавизра чка кьунвай районра, йисан юкьван температура 20 °C кьван хкаж жен мумкин я.

Виридалай максимал чимивилин температура Риудадеш региондин Сан-Жуан-да-Пешкейра шегьерда малум хьанвай — 50,5 °C. Уьлкведа, йисан юкьван къваларин къадар суварин кефер районра — 3000 мм, кьибле Алентежу регионда — 600 мм. ХъуьтӀуьз рагъ авай сятерин къадар 4-6 сят, гатуз 10-12 сят. Са йисан къене рагъ авай сятерин къадар 2500—3200 сят я.

Жив гьамиша къайдадалди уьлкведин кьуд районра къвазва: Гуарда, Браганса, Вила-Реал, Визеу, ва кьибле патаз фидалди тӀимил жезва, Алгавре региондин чӀехи пайда кьуьд жив галачиз алатзава. Серра-да-Эштрела, Серра-ду-Жеров ва Серра Монтешинью хьтин кьакьан сувавилин чкайра хъуьтӀуьз температура — 10 °C кьван агъуз жезва, ва пара живер къвазва, ина живер октябрьдилай майдал кьван амукьзава.

Дору вацӀун кефер пата кча кьунвай, Португалиядин рагъакӀидай пата авай Минью ва Алту-Тразуж-Монтиш, рагъэкъечӀдай пата авай Алту-Дору провинциярин рельеф лекъвер, синер, кӀамар авай сувавилин чкаяр я. Дору вацӀалай Тежу вацӀун вини патал кьван фенвай Бейра провинцияни сувавилин чкайри кьунва. И провинциядин юкьван пата материкда Португалиядин виридалай кьакьан чка — Эштрела сув ава (1993 м). Тежу вацӀун агъа пата ва къерхдив гвай Лиссабон шегьердин кеферни кьибле патара авай мублагь дуьзенвал Эштремадура провинциядиз талукь я. Эштремадурадилай рагъэкъчӀдайни кьибле патара кӀунтӀар авай ччилерин Алентежу провинция физва, амма Португалиядин вири кьибле пад, Кефер Африкада хьиз аравилин гуьлуьн тӀебиатдин гьал авай, Алгавре региондин дуьзенвалри кьунва.

Португалиядин ччилера Дору ва Тежу вацӀарин дугунар ачух тафават аваз я. Вини патан авахьунра вацӀар гуьтӀуьни дерин я, Атлантик океандин мукьув вацӀар гьяркьуь хьана дуьз дугунриз элкъуьр хъжезва. Ин вацӀари Португалиядин ругуд штатрикай вад штат тӀебии сергьятриз пайзава.

Инсадин эсер чӀехи хьайитӀани Португалиядин флорани фаунади тӀебии гьал авайвал хуьнва. Къерех патара набататрикай нарат ттар гзаф битмишзава. Гьукуматдин кефер ва юкьван патан къерех чкаяр мегъуьн ттарарин тамари ва цӀивелин ттарарин кӀапаӀалри кьунва. Кьурагь чкайрин чими гьава пробка ттарарин ва къванцин мегъуьн ттарарин экъечӀуниз хъсан таъсирзава.

Вири санлай къачурла — Португалиядин майдандин тахминан 1/5 пай тамари кӀевирза. Тамарин 50 % цацар хьтин пешерин ттарари кьунва (чӀехи пай нарат ттарар). Пробкадин мегъун ттар 607 агъз. га майданда битмишзава. Гьавиляй Португалияди вири дуьньядиз 50 % къван пробкадин мегъуьн ттарцин чкал гузва. Эвкалипт ттарарин плантацияяр битмишзава — целлюлозадинни — чарчин промышленностьдин асул ва чӀехи метлеб авай чешме я, ттарар маса эвкалипт ттарарикай фад чӀехи хьунивди тафават аваз я. Португалиядин экономика гзафни — гзаф тамарикай аслу я лугьузни жеда.

Португалиядин фауна маса Юкьван Европадин гьукуматра авай хьиз я. Некхъвадай гьайванрин фауна пара жуьреба — жуьре я: ина сикӀ, барсук, ибериядин машах, ибериядин жанавур, чӀуру кьун, чӀуру кацӀ, кӀвалин къуьр, цӀуцӀулар, мангуст, генетта, кьеридиз Миньо вацӀун мукьув шуьтруь севни гьалтзава. Португалия, куьч жезвай нуькӀверин рехъерин кьилин рехъе ава лугьуз ини зурба къадарда нуькӀверин жуьрейриз гьалтиз жеда. Ина нуькӀверин тахминан 600 жуьре ава, ва гьар йисуз цӀийибур сиягьдиз кхьизва.

УьцӀуь тушир цин гъедерикай ина 100 жуьре ава. Абурикай садбур пара кьетӀен, кьери, яшамиш жезвай чкаяр квахьунин, кьурагьвал галукьунин ва тӀебиат кьацӀунин себебдалди терг жезвай жуьреярни авайди я. Гуьлуьн гъедерин жуьреба — жуьревилерай Португалия дуьньяда садлагьай чкайра ава, ина гуьлуьн гъедерин 1000 жуьре ава, абурикай виринриз магьшурбур — сардинар, тунец, атлантикадин скумбрия .

Португалияда кьетӀендаказ хуьзвай тӀебиатдин ччилер — халкьдин паркдиз акатзава, уьлкведа 13 халкьдин парк ава (эхиримжи парк 2005 — й йисуз туькӀуьрнавай), кӀуьд къадагъа алаз хуьзвай чкаяр, вад тӀебиатдин имаратар ава.

Накьвадин винел алай къат: асул гьисабдали Португалиядин накьв къумадинни кислота квай я, кьетӀендиз вулкандин жинсиникай арадал атанвайди я.

Португалиядин гьава, рельеф ва накьв виже къвезвайвиляй хуьруьн майишат пара вилик фена. КӀвалах алакьдай агьалидин 12 % хуьруьн майишатра кӀвалахзава. Гзаф чӀехи кьадарда зейтундин ттарар (4000 км²), ципицӀ салар (3750 км²), къуьл (3000 км²) ва хархар (гьажибугъда) (2680 км²) гьасилзава. Чехирдизни (кьетӀендиз портвейн ва мадейра) зейтундин чӀемдиз хас тир вини дережадин еридиз виринра кьимет аваз гьисабзава. ГьакӀни Португалия хъсан еридин емишар гьасилзавай уьлкве я, гьабрун арада Алгавредин апельсинар, рагъакӀидай региондин роч-чуьхвер, Гардунгьа цӀиргъина битмиш жезвай шурван пӀини ва Мадейрадин банан.

Португалия — индустриални-аграрвилин гьукумат я. Промышленностьдин адетдин хелерикай пара метлеб авай хелер — хрун (памбагъдикай парчаяр), цун, чехир авун, зейтундин чӀем гьасил авун, гъедерин консервар гьасил авун, пробкадин чкал расун (дуьньяда кӀвенкӀве чкада ава). ЧӀулав ва рангадин металлар расун, машинар туькӀуьрун (гимияр туькӀуьрун ва кӀватӀун), ва гакӀни химиядин, нафтӀ расун, нафтӀадинни — химиядин, цементдин, шуьшединни-хъенчӀин промышленностяр гегьенш жезва. Хуьруьн майишатра лежбервал вини я. Расзавай ччилерин зур пай къван кьуьгъверри кьунва.

Хуьруьн майишатда вине физвай хелерикай сад малдарвал я — карч алай чӀехи малар хуьн, хпехъанвал, вакӀарбанвал, гъедерхъанвал. Экономикада гъедерхъанвалдин метлеб агъуз хьана, и хиле гьукуматдин кӀвалахдай къуватдин 1 % кардик ква. Португалиядин флотди кьетӀен Португалиядин экономикадин зонада гъедер кьазва. Умуман, и ятара и жуьре гъедер гьалтзава: сардин, макрель, осьминог, тур — гъед ва тунец.

Виридалай пара метлеб авай промышленностьдин хел — пробка расун я. Дуьнядиз къвезвай пробкадин 57 % Португалияди расзава. Португалияди вири дуьньядиз маса гузвай минералрин ресурсар — цур, литий, вольфрам, къеле, уран, никӀин шпат, къванцин кьел, тальк ва мармар.

Экспортдиз гузвай асул затӀар: парча, партал, техника, электрикадин алатар, транспортдин алатар, кӀвачин къапар, тумаж, кӀарас, пробка, чар ва мсб. Уьлкведи асул гьисабдалди Евросадвалдин Испания, Германия, Франция, Италия ва ЧӀехибритания хьтин уьлквейриз экспорт ийизвай.

Португалиядин чивилерин система чирвилерин министерстводин ва макитдин, технологияринни чӀехи чирвилерин министрдин къайдадик ква. Гьукуматдин чирвилерин система мадни кьиле физва ва гегьенш кардик ктузва, амма ина чирвилерин гьар са дережадин кьилдин ксарин (хсуси) мектебарни ава.

Аялар ругуд йисалай мектебдиз физ эгечӀзава. Мажбури яз 12 йис кӀелзава. Чирвилерин сад лагьай дережа — базадин дережа са шумуд циклриз ччара жезва: 1-й цикл (1 йис — 4 йис), 2-й цикл (5 йис — 6 йис), 3-й цикл (7 йис — 9 йис).

Гьар циклдилай къулухъ студентри португал чӀаланни математикадин тестар гузва. Гуьгъуьнин дережа — чӀехи дережадин чирвилер я, 10, 11, 12 классар кьунва.

Студентриз гьакӀни чирвилерин курсариз ва профессионал курсариз физ жеда. Квалификация гилигун паталай, студентди професионалвилин сертификат къачузва.

Португалиядин университетар 1290 йисалай аваз я, абурилай виридлай цӀуру Коимбра Университет я, Коимбра шегьерда амукьдалди вилик ам Лиссабонда туькӀуьрнавай. Адетдалди университетар факультетрикай, институтрикай ва мектебрикай ибарат я. Португалиядин университетри Болониядин декларация 2006-й йисалай къабулнавай. Гила уьлкведа виридалай чӀехи Университет Порту я, ина 31 000 кьван студентар кӀелзава, ва адан инженериядин факультет Европада виридалай чӀехиди я. Ина университетрин цӀийи дараматар эцигун планра ава, ва къведай береда Иберия зуростровдин уьмирдикай макитдин зурба юкь жеда.

Статистикадиз килигайла, 15 йисарилай вини, кӀелиз — кхьиз жезвай агьалидин чирвилерин юкьван дережа — 93,3 % я, итимрин арада — 95,5 %, папарин арада — 91,3 % (2003 йисан къиметар). Кьилин мектеб акьалтӀнавайбур 100 % я, агьалидин саки 20 % — диз чӀехи дережадин чирвилер ава. Португалиядиз ччара уьлквейрай пара кьван студентар кӀелиз къвезва, ва 2005 лагьай исуз ччара уьлквейрай атанвай студентрин къадар 380 000 — диз агакьнай.

Сагъвалдин система Сагъвалдин халкьдин системади (NHS) кьиле тухузва.

Европадин маса уьлквейра хьиз Португалиядани кьиникьрин чӀехи пай инфекциятушир начагьвалрин себебдай жезва. Ина рикӀинни хъиртишрин начагьвалрикай жезвай кьиникьрин къадар еврозонадилай пара я, гьакӀни кьиникьрин 17 % цереброваскуляр начагьвалрикай жезва. Агьалидин 12 % пахлахан начагьвалдикай рекьизва, им Европадилай са тӀимил агъуз я. Пахлахан фад — фад аялрик ва 44 йисарилай агъа папарик гьалтзава. Дишегьлийрин арада жигеррин пахлахан гегьенж жезва, ва никӀедин цӀумаруфдин пахлахандин дережа фад агъуз жезва. 1980 йисалай Европада, шекердин диабет начагьвалдикай рекьизвайбурун къадардай Португалияди сад лагьай чка кьунва.

Португалия, энергия бегьем тушир уьлкве я, маса уьлквейрай къачузвай ччиликай хкуддай мядендин менфятдин затӀар вири энергия гьасилун паталай харж ийизва. 2005-й йисуз Португалияди 4657 ГВт/с энергия гьасил авунай, асул гьисабдалди кьве чешне кардик ктунвай: акьалтӀ жезвай — 80,8 % (цӀивин — 32,7 %, тӀебии газ — 29,2 %, нафтӀ — 18,9 %) ва акьалтӀ тежезвай чешмеяр — 19,2 % (яд — 11 %, гар- 3,8 % , биомасса — 3,0 %, масабур — 1,4 %).

Португалиядин гьукуматди, 2010 йисуз вири энергиядин 45 % акьалтӀ тежезвай чешмейрикай хкудиз къаст авуна. Гьавиляй Алентежу региондин Алкева хуьруьн мукьув РагъакӀидай Европада виридалай чӀехи ЦЭС туькӀуьрна кардик ктунвай.

Автомобиляр ва маса транспортдин улакьар гегьеншдаказ кардик квайвиляй 1990 - й йисара Португалияда транспортдиз чӀехи метлеб гузвай. Дуьньяда садлагьай автомагистраляр туькӀуьрнавай уьлквейрикай сад Португалия я. Ина 1944 йисуз Лисcабонни Оэйраш шегьерда авай вири дуьньядиз тӀвар — ван авай «Халкьдин майдан» футболдин майдандиз физвай Португалияда садлагьай автомагистраль рехъ ахъайнавай, гуьгъуьнлай 1991 йисуз эцигна куьтягьнавай Лиссабонни — Кашкайш автомагистраль рехъ ахъайнавай (гилан А5). 1980-й йисалай ина авто — рехъер эцигунин кӀвалахар йигин ккамаралди гегьенш жез эгечӀнай. Гила Португалиядин автомагистральдин чил пара вилик фенвайди я ва саки вири уьлкве кьунва, вири чӀехи шегьерар ва цин къерехда авай шегьерар сад — садахъ гилигзава, чилин умуман яргъивал 3000 км кьван я.

Уьлкведин чӀехи районра метрополитендин системаяр ава: Лиссабондин метрополитен, Метро Сул до Тежу ва Портодин метрополитен, гьар садан яргъивал 35 км — дилай пара я.

Инсанрин тухунар ва парарин чӀугунар 3319 км яргъивилин ракьун рекьин куьмекдалди кьилиз акъудзава, гьисятда 1 430 электик кьуватдалди кӀвалахзавай поезда кардик ква, абурукай 900 поезд кьакьан йигинвалдинбур я ва сятда 120 км йигинвал кӀватиз алакьзава. Ракьун рекьин хилериз REFER компанияди килигзава, амма инсанар тухун ва парар чӀугун Португалиядин Ракьун Рекь компаниядин везифа я. 2006 йисуз компанияди 133 000 0000 кас ва 9 750 000 тонн пар тухванвай.

Португалиядин алакьадихъ — телефон, тв ва радио гегьеншвал, почтадин алакъа, интернетдиз экъечӀун акатзава. Дуьньяда мобил телефонар гьатунин темпда Португалия кьакьан чкада ава ва мобил телефонрин къадар уьлкведин агьалийрин къадардилай виниз экъечӀнай (2007 йисуз мобил телефонрикай менфят къачузвайбурун кьадар 13 413 000 000 тир).

Португалия, аялвилин кьиникьрин къадардин коэфициент виридалай агъада авай уьлквейрикай сад я.
 
Агьалийрин уьумьурдин юкьван яш — 77,9 йис я. Йисан гзаф хьун 0,305 %. Аялар хунинвал — 10,45 (агъзур касдиз). Кьиникьар — 10,62 (агъзур касдиз).

КӀелиз — кхьиз чирвилерай, агьалидин 93,3 % кхьзни кӀелиз жезва, савад авачирвал йисарин финифда агъуз жезва. Португалия вилик фенвай гьукумат хьайитӀани уьлкведин бязи чкайра инсанриз цин гунгарриз ва электричестводиз гилани рехъ атӀана. Санитарвилин алакьа гьеле уьлкведин вири майдан кьунвач, ва канализацияр авачир кӀвалер пара къадарда ава. Медицинадин къуллугъриз ва дарманар къачунин рехъ гьукуматди саки вири 95-100 % агьалидиз замин авуна.

Португалияда 451 000 къван иммигрантар яшамиш жезва (2009), им вири агьалидин 5 % къван я, идалайни гъейри иммигрантрин чӀехи пай Бразилия (115 882), Украина (52253), Кабо-Верде (48417) ва гьакӀни Молдова, Румыния, Гвинея-Бисау, Ангола, РагъэкъчӀдай Тимор, Мозамбик, Сан-Томени Принсипи ва Урусат хьтин уьлквейрай куьч хьанвайбур я.

Португалиядин оффициал чӀал — португал ва 1999 йисалай миранд чӀалар я. Дуьньядин пуд континентда: Евразияда, Африкада ва Кьиблепатан Америкада и чӀалал рахазвайбурун къадар 210 миллиондалай пара я, гегьеншвиликай дуьньяда вадлагьай чкада ва рагъакӀидай дуьньяда пудлагьай чкада ава. Португал чӀал, роман чӀаларин группадин иберни-роман агъагруппадин чӀалариз талукьвиляй испан чӀалаз пара ухшар я, вучиз лагьайтӀа испан чӀални иберни — роман агъагруппадиз акатзава. Португал чӀалан гьасилуниз зурба таъсир герман ва араб (маврар) тайифайри ганвай, гьинай португал чӀалдик гафарин чӀехи пай акатнавай.

Португалиядин культура Аравилин гуьлуьн а патай ва европадин континентдай атанвай культурайрин таъсирдай арадал атанвай акахьнавай культура я.

ЦӀуд йисарин къене, 1990 ва 2000 йисара Португалияди вичин культурадин объектар гегьеншарна вилик тухузвай, ва 1956 йисуз Галуст Гуьлбенкянан Фонд туькӀуьрнавай. ГьакӀни уьлкведин пара районра общество — культурадин кӀвалер, улубханаяр ва концертрин дараматар эцигна ва я гуьнгуьна хтунвай, абурикай виридалайни гзаф тӀвар — ван авай Лиссабонда Культурадин юкь Белем ва Порту шегьерда Серралвс фонд ва музыкадин КӀвал я.

Реннесанс береда португалиядин зариятда чӀехи метлеб авай ва машгьур эсеррин арадай Луис де Камоэнсдин эпосдиз талукь тир «Лузиадаяр» поэма хкягъиз жеда. Им географиядин ахъаюнрикай кхьенвай садлагьай эсер я. Португалиядин маса тӀвар — ван авай а чӀаван зарийрикай сад — Са ди Миранда я. XVI виш йисан португалиядин театордин харусенятдиз чӀехи метлеб авай крар — драмматург Жил Висентеди кутунвай. Ада вичин эсерар португал ва испан чӀалал кхьизвай.

XIX виш йисан португалиядин литературадин зурба векил реалист — зари Жозе Мария Эса ди Кейруш тир.

Авантюрист ва португалиядин кьиспесда виридалай чӀехи зари Луис де Камоэнсди, Вергилий Марондин Энеида эсердай менфят къачуна ва а тегьерда кхьенвай Луизиадаяр, португалиядин гилан бередин зариятдиз пара хъсан таъсир гана. Португалиядин гилан бередин зариятдин тӀвар — ван авай векилар: Алмейда Гаррет, Камило Кастелу Бранку, Еса ди Кейруш, София ди Мелу Брейнер, Антониу Лобу Антунеш ва Мигел Торга я. ГьакӀни зариятдин и стильда мадни магьшур 1998 йисуз Нобелдин зарият премия къачур зари Жозе Сарамаго я.

Португалиядин виридалай чӀехи Луиш ди Камойнс ва Фернанду Песоа зарийрин береда, португалиядин зариятдин поэззия хелда кӀвалахзавай Антеру де Кентал, Эужениу ди Андраде, София ди Мелу Брейнер, Флорбела Эспанса, Цезариу Верди, Антониу Рамуш Роза, Мария Цезарину, Жерберту Элдер, Ал Берту, Алешанду Онил, Руй Белу хьтин зарияр къалуриз жеда.

Португалиядин умуман культурадиз ва гьакӀни музыкадиз диб эцигнавайди романрин культура я, Португалияди кьунвай маса халкьарин ва маса халкьари португалиядин ччилер гъилериз чӀугунин алахъунрин финифда арадал атанвай культурайрин пара компонентар гвай музыка я. Португалиядин музыкадиз испаниядин музыкадихъ галаз са дувулар ава ва виш йисаралди санал вилик физвай, амма португалиядин музыка къати кьетӀенвилелди тафават аваз я. Португалияда, музыкадин жанрикай виридалай гегьенш жанр — фаду (порт. кьисмет) я. Ин жанр португалиядин виликан колонияр хьайи Кабо-Вердеда ва Бразилияда гилани вилик физва.

Европадин уьлквейрин арада Португалия харусенятдин карда са чӀавузни кӀвекӀве аваз фидайди тушир. Гьатта Ренессанс береда уьлкве лап вини дережада вилик физвай чӀавуз, португалиядин чӀугварар европадин харусенят вилик фининда къерехда акъвазнай. Гьа береда португалиядин чӀехи чӀугвар Нуну Гонсалвиш тир. XIX виш йисуз португалиядин чӀугварвалдин тӀвар — ван авай векилар ва гилан бередин халкьдин чӀугварвалдиз бине эцигай ксар Жозе Мальоа ва Колумбану Бордалу Пиньейру тир. Мадни машгьур чӀугвар, Францияда чӀугварвилин чирвилер къачунвай, 30 йисар хьайила кьейи Амадеу ди Соза-Кардозу я.

Португалиядин конституцияди гьар са диндихъ адавилелди чӀалахъ жез ва динрин барабарвал заминарзва.

Уьлкведин агьалидин 84,6 % католицизм диндихъ чӀалах я. Эвелимжи нубатда им тарихдикай ва Испаниядихъ галаз мукьвавиликай галкӀанва. Клиса гуькуматдикай ччара я, ва гьукумат паталай са финансвилин куьмекни кьвезвач. Вири агьалидин 1 % протестантар я. Лассабондани Портуда, санал 200 агъз. кас кьазвай чувудрин жемиятар ава. Хабар кьунин нетижарикай, агьалидин 4,5 % чеб атеистар гьисабзава.

ТӀимил пай 2 % ислам (15000 кас), буддизм ва маса динар я, кьетӀендиз иммигрантрикай ибарат я.

Португалиядин яракьавай къуватариз бине эцигай пуд хел: аскервал, флот ва Португалиядин дявединни гьавадин къуватар я. И къуватар уьлкведин майдан сагъдиз хьуьн, гуманитар куьмек, уьлкведа ва сергьятдилай къеце авай уьлквейра саламатвал хьуьн патахъай къуллугъдик ква. 2000-й йисарилай ина мажбури тир аскервилин къуллугъ кардик квач. Гуьгьуьлавазвилелди тир эскервилиз эверун 18 йисал кьван я. Къад лагьай виш йисуз, Португалия кьве чӀехи дяведик акатнай: Дуьньядин садлагьай дяве ва португалиядин колониалвилин дяве.

Уьлкведа спортдин виридалай машгьур жуьре — футбол я. Португалия дуьньядиз пара кьван зурба тӀвар — ван авай футболистар ганва:

Уьлкведин кӀвенкӀве аваз физвай футболдин клубар лиссабондин «Бенфика» ва «Спортинг», гьакӀни ФК «Порту» я. 1966 йисан футболдай дуьнья чемпионатда Португалиядин халкьдин кӀватӀал пуд лагьай чка кьунвай, 2006 йисуз — кьудлагьай чка.

Футболдай гъейри Португалияда гьакӀни мини-футбол (футзал), гьуьлуьн футбол, регби, елкендин спорт, балкӀандал финиф, дзюдо, велоспорт, фехтование, хоккей бицӀи чархарал, къезил атлетика ва тфенгар ягъун. 1912 йисалай Португалия Олимпиядин къугъунра иштиракзава. Португалиядин спортсменри къезил атлетикадай кьуд къизил олимпия медаль ва спортдин маса жуьрейрай пара кьван гимишдин ва кишпирдин медалар къачунвай.




#Article 119: Кьибле-Африкадин Республика (216 words)


Кьиблепатан Африкадин Республика ва Кьибле-Африкадин Республика (; африкаанс Republiek van Suid-Afrika) — Кьиблепатан Африкада авай гьукумат.

Ксар — 50 млн.

КьАР — унитар республика; 9 — провинцияни () 6 округар (шегьер дистриктар) () ва 46 районар акатзава.

Ксарин кьадардай Кь-пАР 26 чкадал ала. Гьукуматда 49,1 миллион кас яшамиш жезва. Эхиримжи къад йисан къене ксарин кьадар гьукуматда стӀунни дегиш жезвач. Гьич сакӀус тӀимил жезва. Къвез-къведайдивай лацубур Кь-пАРда тӀимил жезва. Папарин уьмуьр 50 йис яргъи я. Итимрин уьмуьр — 48 йис. ЧӀулавбур — 79,4 % Лацубур — 9,2 % Ранг алайбур (чӀехи пай мулатар) — 8,8 %. Индусарни амай азиатар азиаты — 2,6 % Сифте халкьдин хцабди къалурнай, 1911 йиса ина лацубур 22 % авай тир. 1980-лагьай йисал лацубурун пай 18 %дал агъуз хьана.

Гьукуматда са чӀехи дин авайди туш. Сионар (10 %), яхцӀурницӀудхъанбур (7,5 %), католикар (6,5 %), методистар (6,8 %), голланд реформатар (6,7 %), англиканар (3,8 %), амай хашпересар (36 %), мусурманар (1,3 %), маса динар (2,3 %), са падни кьун тавунвайбур (1,4 %), атеистар (15,1 %).

Кь-пАР — Африкадин виридалайни девлетлу гьукумат я. Ам авай са гьукумат я Африкада, Пудлагьай Дуьньядик куткн тийидай. КъВП 2009-лагьай йисуз 505 млрд долл. Тир (26-лагьай чка дуьньяда). КъВП хкаж хьайи чӀавуз ам 5 %дин гележегда авай, 2008-лагьай йисуз — 3 %. Гьукумат гилалдани дуьньядин девлетлубурук квач. Гьукуматдихъ ацӀана чилин хийир зтӀар ава. Валюта: Кьибле патан Африкадин рэнд, гьамни 100 центдиз талукь я. Импорт: нафт, тӀуьн, химик щеэр. Экспорт: алмазар, къизил, платина, маншинар, автомобиляр. Импорт (91 млрд долл.) экспортдилай (86 млрд долл.) пара я.




#Article 120: Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов (645 words)


Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов () — лезгийрин тӀвар-ван авай зари, тарихдар, лезги чӀалан пешекар, журналистни публицист я.

М.Меликмамедов лезги ва азербайжан чӀаларал чапдай акъуднавай 14 ктабдин автор я. Адан «Йифен экв», «Беневша хьиз экъечӀда», «Хачмази гъалибвилин рехъ хуьзва», «КӀанидаз кьве виш мани», «Полковникдин кьин», «Касар» ва маса ктабар кӀелдайбуру хъсандиз кьабулна. «Лезги тӀвар алатӀа…» ктабдалди ада лезги литературада эссе жанрдин бине кутуна.

Азербайжандин КП-дин ЦК-дин «Совет кенди» газетда кӀвалахал акъвазай ам шиирдалди кхьенвай фельетонралди сейли хьана. Ада журналистикадин рейд жанр вилик тухвана. 1983-йисуз адан «Газет ва халкьдин контроль» ктаб 10 агъзур тираждалди чап хьана.

М.Меликмамедова «Къизил Къусар», «Советский моряк», «Совет кенди», «Гьеят», «Берекат», «Алпан» газетрин корреспондентвиле, редактордин заместителвиле, редакторвиле, гьакӀни «Самур» газетдин кьилин редактордин заместителвиле кӀвалахай йисара 7500-далай гзаф макъалаяр, очеркар, эссеяр, репортажар, корреспонденцияр, фельетонар, зарисовкаяр басмадай акъудна. Журналистикадин рекьяй М.Меликмамедов 2 медалдиз, Азербайжандин Журналистрин Союздин «Къизилдин къелем» премиядиз ва Азербайжандин КИВГЬИ-дин «Араз» премиядиз лайихвилер аваз хьана.

Забит Ризванов КцӀарин Халкьдин Яратмишунрин КӀвалин директор тир вахтунда ина 1959-йисуз арадал атай «РикӀин гаф» кӀватӀалдик квай къелемэгьлияр фад-фад кӀватӀ жедай. 1966-йисан январдилай Муьзеффер Меликмамедовани кӀватӀалдин тедбирра мукьувай иштиракна. Ингье кӀватӀалдик квай ксарилай тафават кваз яз адахъ вичиз кьилдин фикирар авай. Садра Забит муаллимди адаз лагьанай: «Ви хуьруьнви рагьмет авай Теймур Алиханов чи кӀватӀал арадал гъайи, адаз регьбервал гайи ксарикай я. Заз вун гьа кас хьиз женгчи хьунухь кӀан я. Лагь кван, вун женгерив мус эгечӀда?»

Муьзеффера жаваб ганай: «Гъиле къелем кьуна, лезгидалди кхьиз эгечӀай йикъалай зун женгерив эгечӀнава ва гьавиляй „РикӀин гафунин“ тедбирра иштиракзава. Амма заз, жемятдин арада тайин чка кьуна, ахпа жуван гаф лугьуз кӀан я. Исятда зи ван низ къведа?» Забит муаллим гададин акьулдал, дериндай фагьум авунал гьейран хьанай ва адан къуьнел гъил эцигна хьиз лагьанай: «Гьалал хьуй ваз, чан хва. Вун къвезмай чIавуз лезги халкьдин ихтиярар хуьдай чӀехи женг ийидайди жедайдан чӀалахъ я зун».

Муьзеффер Меликмамедова хайи чӀал девлетлу авуник еке пай кутунва. Ада неинки лезги чӀалалди яратмишзава, гьакӀни ам илимдал бинеламиш хьана ахтармишзава, рикӀелай алуднавай хейлин гафар майдандиз ахкъуднава. Иллаки чкайрин, гьайванрин, къушарин, набататрин тӀварар. Къуба патан нугъатар ахтармишунални машгъул хьанвай ада лезги литературный чӀала Къуба нугъатдин саки 500-дав кьван агакьна гафар тун меслят къалурзава. Якъин, и теклиф кьабулайтӀа, адал чи алимри амал авуртӀа, лезги чӀал мадни девлетлу авунин карда им лап вижевай кӀвалах жеда. Хайи чӀалан нугъатра лезги, къадим хейлин гафар аваз, чун литературный лезги чӀала маса чӀаларай къачунвай гафар тваз ва абур ишлемишиз вучиз гьавалат жеда? Дугъриданни, Муьзеффер Меликмамедова лезги литературный чӀалакай ийизвай веревирдер чпел фагьум-фикир авуниз лайихлубур я.

М.Меликмамедова лезги чӀалан илимдин чара-чара хилерай 140-далай гзаф макъалаяр кхьена, чапдай акъудна. Вичин 2008-йисуз басма авур «Лезги чӀалар» ктабда лезги, табасаран, будугъ, хиналугъ ва къирицӀ чӀаларин лексика гекъигунин рекьелди ахтармишзавай адаз Дагъустандин Гьукуматдин Университетди и рекьяй диссертация хуьн теклифна.

М.Меликмамедова лезги чӀалалди гьукуматдин газет арадал гъун патални гзаф алахъунар авуна. Са шумудра Дагъустандин милли сиясатдин, информациядин ва къецепатан алакъайрин рекьяй министрдин кьилив фена…

ССРГ чкӀидай вахтунда, вири халкьари хьиз, лезгийрини халкьдин гьерекатдик кьил кутуна. А вахтунда М.Меликмамедов Азербайжандинни Дагъустандин 480-далай гзаф лезги хуьрериз фена, чкадин агьалийрихъ галаз гуьруьшмиш хьана, абур аямдин гьаларин гъавурда туна, лезги халкьди вичин дигмиш хьанвай месэлаяр гьикӀ гьялна кӀанзаватӀа лагьана…

Са шумудра адаз Азербайжандин КП-дин ЦК-диз эверна лагьанай: «Вуна лезги халкьдин месэлаяр къарагъарунилай гъил къачуртӀа, чна ваз вад утагъдин кӀвалерни гуда, кутугай хъсан къуллугъни. Гъил къачун тавуртӀа, вун и затӀарикай магьрум яз амукьда. Гила жува хкягъа!»

Муьзеффер муаллимди сифте яз курсунин ва дипломдин кӀвалахар дидед чӀалалди кхьин деб кутуна. Гила Дагъустандин вири вузра М.Меликмамедован тежриба кардик ква.

Усал лезги такурай зи вилериз.

Гьикьван кӀеве акӀайтӀани зарияр,
Кьегьалар я, шиирривди халкь хуьдай.

Гьахъ тӀалабиз тахьай шаир
Чан аламаз рекьидайд я.

Намус хвейи лезгидин
Хенжелди пас кьурди туш.

Дустни душман чир жедайвал,
Чанда са кӀус хъилер кӀанда.

Пехърен гъиле гьатна девран,
Чи дагълариз лекь чизамач.

Ви рикӀе къе халкьдин тӀалриз чка
АвачтӀа, итимвал квадарда вуна.

Азад хьана кӀанзавачтӀа са халкьдиз,
Несиб женни адан чилиз абадвал?

Ватан патал чан тагайтӀа,
Ватандин чил кӀубан жедач

Меликмамедовакай рикӀяй къвезвай хуш келимаяр лагьанвайбур гзаф я.

 




#Article 121: ЧӀехи хъиткьинун (124 words)


ЧIехи хъиткьинун () — Чилин-цаварин сифте кьилерай виликфинин тегьерар кхьизвай космологиядин модель, яни — каинатдин гьяркьуь хьунин эвел, и гьяркьуь хьунин вилик Чилер-цавар сингулярвилин гьалда авай тир.

АлайчIаван чирвилериз килигна, чна къе гуьзетзавай Чилер-цавар (каинат) са бязи сифте кьилин сингуляр везиятдай 13,7 ± 0,13 млрд ийс инлай вилик арадиз атанва ва гьа чIаварилай арадатIана гьяркьуь ва къайи жезва . АлайчӀаван физикадин теорийрин кардик кутунин малум тир ограниченийриз килигна, тегьерар кхьинин мумкинвилер гузвай виридалайни фад тир момент  кьван температура (Планкдин температура)ва  кьван къалинвал авай (Планкдин къалинвал) Планкдин эпохадин момент гьисабзава. КӀвенкӀве, каинат гзаф чӀехи энергиядин къалинвал, температурани илисун (давление) авай чӀехи сажуьредин ва изотроп среда тир. Гегьеншрун ва кайи хьун процессрин нетижада каинатда газдикай жимивал конденсация хьун хьиз, амма элементар кӀусариз талукь тир фазадин элячӀунар кьиле фенай.




#Article 122: Владимир Владимирович Путин (102 words)


Влади́мир Влади́мирович Пу́тин (1952 йисан 7 октябрь, Ленинград) — Урусатдин гьукуматдинни сиясатдин крархъан я. 2012 йисан 7 майдилай гуьгъуьниз алай чIаван Урусатдин Федерациядин президент ва Урусатдин Федерациядин Яракьлу къуватрин лап кьилин главнокомандующий я.

Владимир Путин 1952-лагьай йисан 7-лагьай октябрдиз Ленинград шегьерда Маяковскийдин куьчедал чка кьур Снегиреван тӀварунихъ галай аялар хадайбрун кӀвале дидедиз хьана. Ам Спасо-Преображенский соборда хашунин цяй яна.

Путин вичин хзанда пуд лагьай ругул аял тир — адан кьве чӀехи стха Владимир вич хадалди кьенва: Виктор (1940—1942) ва Альберт (Ватандин ЧӀехи дяведин гатӀумдалди кьенва). Виктор Ленинград блокадада хьайи чӀавуз дифтериядин гъиляй кьена, ам Пискаревский сурарал кучукна. Владимир Путинан диде-бубадин сурар Серафимовский сурарал ала.




#Article 123: Колибри (138 words)


 Коли́бри () — нуькIерин тухум я, колибридиз ухшарбур дестедин тек сад тирди (). Дуьньяда колибридин 330 жуьредикай гзаф малум я. Абурун ватан Кьиблепатанни Кеферпатан Америкаяр я (Кьиблепатан Аляскадалайни Лабрадорлай ЦIун Ччил кьван). Инай абур вири дуьньядиз чкIана.
Дуьньяда къулухъ лув гуз жезвай тек сад тир луван ничхир я.

Колибридин яргъивал 5- 6 см, заланвал 2грамм я. Тек са жуьредин колибрийрин яргъивал 21сантиметрдив агакьзава. Маса къушарилай тафаватлу яз колибриди цава эллипс ва я «8» рекьем кхьида саягъда лув гуда. Абуруз гьакIни куьлуь вертолет лугьуда. Абурувай цава азим чIавуз лув тагана акъвазиз жеда. Инсандиз абуру гьикI лув гудатIа аквадач, куьлуь циф аквазвай хьизжеда.

И къушарин кIуф ва тум чпин бедендилай гзаф яргъи я. Вич гзаф иер я лугьуз адаз «Гевгьер» лугьуда. Адал гьар жуьредин рангар ала. И рангар экуь ва михьибур я. Колибридихъ гзаф везинлу ван ава ва адан манийри вири гьейранарда.




#Article 124: Далдам (107 words)


Далдам — гатадай музыкадин алатрин хзан я. Саки вири халкьарин арада чкӀанва, пара макьамрин кӀеретӀрик (ансамблдик) кваз кӀвалахарзавайди я.

И хзандикай хас тир лишан къалурзавай тирди мембранадин далдам я. Ам тайин кӀалуб авай, хамуналди тахьайтӀа пластикдин мембраналди акьалжнавай пичӀи жендек-резонатордикай тахьайтӀа рамадикай ибарат я. Адан акьажуналди масабрув гекъигайла тир ванцин кьакьанвал къайдада тазвайди я. Далдамдин жендек кӀарасрикай, металлдикай (гьулдан тахьайтӀа латун), акрилдин пластикдикайни чепедикай расзавайди я.

Хъуьтуьл кӀвенкӀв алай кӀарасдин кӀутадалди, тӀвалуналди, гъилералди мембрана гатунин ва гуьцӀ авунин рекьелди ван акъудзавайди я. Са шумуд алат санал кӀвалахарун патал далдамар гатадай эцигуниз кӀватӀзавайди я.

Маса туькӀуьр хьунухьар авай далдамриз — гьулдан далдам, ферцин далдам — мембранаяр авач, абур идиофонриз талукь я.




#Article 125: НуькI (338 words)


НуькӀвер () — кьулан тар авай какаяр хадай чими ивидин гьайванрин кӀеретӀ, вич адетдалди кьилдин класс хьиз гьиссабзавайди тирди. Маса алай чӀавун гьайванрив гекъигайла вич хъсандиз чара хьанвай кӀеретӀ язва. Вичиз виридалайни хас тир сифетрикай сад тирди цӀакулрикай винел алай къат я, ада беден температурадин пис дегишивилеривай хуьзва, лув гудайлани зурба рол къугъвазва. Лув гунин алакьун нуькӀверин виридалайни чӀехи кьетӀенвал я (бязи жуьрейриз ам авачирвал кьвед лагьай дережадин гьал я). Вилик патан кӀвачер-гъилер луварин кӀалубдиз элкъвена. НуькӀвериз ялцинни хуьрек иливрунин органрин кьетӀен къурулуш ава, ам абуруз авай лув гунин алакьунихъ галаз алакъалу я. КӀуф мад са тафаватлу ийидай сифет я.

Пара нуькӀверин жуьрейри Чилин са региондалай масадаз акадар тийиз яргъи миграцияр ийизва. Адалайни чӀехи кьадарди куьчеривилидаказ яшамишзава, чпин ареалрин сергьятрин къене гьамиша чӀехи тушир яргъивилериз элячӀиз. НуькӀвер социал гьайванар я, сад-садахъ галаз абур визуални ванцин сигналрин куьмекдалди алакъалу жезва. Бязи дуьшуьшра абуру жемятдин крар ийизва: коммунальный муг авун, санал гъуьрч авун ва душманривай хуьн. Жуьрейрикай чӀехи паюниз могогамия хас я. Адетдалди, какаяр мука хадайди, абурал са тахьайтӀа кьве диде-буда ацукьдайди я. НуькӀверин чӀехи пай яргъал вахтунда чпин шарагрихъ гелкъвезва.

НуькӀвер вири дуьнуьядин экосистемайра яшамиш жезва, Антарктидадин къенен патарни кваз. Халкьарин арада авай орнитологрин галкӀдин малуматралди, 2019-лагьай йисан гьалдиз килигна илимдиз 10 738 чан алай нуькӀверин жуьре (20 046 агъажуьре), гьакӀни 158 гилан тарихдин чӀавуз терг хьанвай жуьре чида. И тегьерда, нуькӀвер — кьуд кӀвач квайбурун виниклассдин виридалайни чӀехи жуьреба-жуьревал авай кӀеретӀ я. Урусатди чилерал 789 жуьре къейдна, 657 муг ийидай жуьрени кваз; 125 чпин муг къалур тавунвай жуьре, ва 7 терг хьанвай жуьре.

Лап вини дережадин кьулан тар авай гьайванрин виридалайни пара кьадардин ва чкӀанвай кӀеретӀ яз, гьакӀни чпин биологиядин кьетӀенвилиз килигна, нуькӀвер тӀебиатдани инсандин уьмуьрда чӀехи рол къугъвазва. Пара жуьрейриз зурба экономикадин метлеб ава. НуькӀверхъанвал хуьруьн майишатдин кьилин хилерикай сад язва, ада инсандиз як, кака, пиярни цӀакулар гузва. Пара нуькӀверин жуьреяр инсанди кӀвалин гьайванар хьиз хуьзва. Инсандин кӀвалахунин гъиляй нуькӀвер чеб вилик фена, садбур синантропар хьанва. Гьа са чӀавуз 1200 жуьре терг хьунин кичӀевилик ква, абур миллетдинни халкьарин арада авай къанунри хуьзва.

НуькӀвер ахтармишда чирдай илимдиз орнитология лугьудайди я.




#Article 126: Алюминий (103 words)


Алюминий — Химиядин элементрин девирдин системадин пудлагьай девердин пудлагьай кӀеретӀдин кьилин агъакӀеретӀдик какатзавай элемент. Гимишдин ранг алай кьезил металл.

Нормал температурадин шартӀара алюминий кьелечӀ ва кӀеви оксид хамуни кьунва, гьавиляйни классик цуру ийдай затӀарихъ галаз химиядин реакцияр арадал гъизвач: с H2O (t°);O2, HNO3 (чими авун галачиз). И себебдин нетижада, алюминий практикадин жигьетдай коррозия жезвач ва гьавиляй алайчӀаван индустрияда вичин гегьенш чка кьунва. Амма оксид хам чкӀайла (мисал яз, аммонийдин NH4+ кьелерин цӀрайбур, кудай щелочар галаз контактда хьайила ва я амальгама авунин нетижада), алюминий актив металл-гуьнгуьна гьат хъиидайди жезва.

ГьакӀан веществойрихъ галаз химиядин реакцияр арадал гъизва:

Алюминийдин сульфидни карбид тамам гидролиз жезва

Сложный веществойрихъ галаз:




#Article 127: Республика Корея (708 words)


Республика Корея, Кьиблепатан Корея ( , Тэхан мингук) — гьукумат рагъэкъечӀдай патан азияда ва кьиблепатан Корея зуростровда авай. Кьилинни чӀехи шегьер — Сеул.

Корей чӀалал «Республика Корея»-дин тӀвар  я. Фад — фад и вири тӀварцин куьруь тегьердани лугьузвайди я — Хангук (한국). Гагь — гагь гьакӀни «Кьибле Хан» мана гузвай  лугьузвайди я, и гаф «Кефер Корея»  гафунин аксиниз я. «Хан» гаф, Корея зуростровда дегь чӀавуз яшамишзавай Самхан тайифайриз талукь я ва корей чӀалал «Пуд Хан» («сам» — пуд, «хан» — чӀехиди, лидер) лагьай гаф я. «Корея» гаф, и зуростровда ч.э. 918—1392 йисара авай Кёре гьукуматдин тӀварцикай туькӀуьр хьанвайди я. Вичел атайла «Кёре» гаф вичин сифте кьил, цуькведа авай чӀавуз Корей зуростровдин кефер пад, кеферни — рагъэкъчӀдай Китайдин ва гилан урусатдин Приморье (Гьуьлуьн яхадив гвай чка) ччилер кьунвай Когурё гьукуматдикай къачуна.

Садлагьай инсанар Кореядиз 500000 йис идлай вилик атанвайди яз гьисабзава. Кьисадикай къведай хьиз, ч.э.в. 2333 Тангунди Кочосон династиядиз бине эцигнай.

Кореядин тарихда дяверин нетижада арадал къвезвай ва терг жезвай пара къадарда гьукуматар — шегьерар авай. Амма абурукай виридалай къуват авай ва Кореядин тарихда чӀехи гел тунвай, кьве виш йисалай пара гьукум гьалнавай ва вириниз Кореядин пуд пачагьвал тӀвар алаз машгьур — Пэкче, Силла ва Когуре пачагьвалар тир. Чи эрадин 676 йисуз, Кореядин майдандин саки вири ччилер, са Пархэ пачагьвалдикай гъейри Силла пачагьвалди кьунвай. И пачагьвалдик акатзавай Маньчжуриядин са пай ва Корея областрин арада хьайи къене патан дяверин себебдалди Силла кьве Кьибле ва Кефер штатриз ччара хьана.

Пак кьейила къулухъ гуьгъуьнин йисар, политикада стабилвилин къалабулухар авай йисар тир. 1980 йисуз, гьа чӀаван премьер — министр Чхве Гю Хади уьлкведин гьукумдиз чӀехи масакӀаяр тваз кӀан хьайивиляй, генерал Чон Ду Хванади адан аксиниз гьукуматдин элкъуьрун кьилиз акъудна ва вич президентвилин къуллугъдиз атана. Гьа и, Чон Ду Хван гьукумдиз атай факт халкьдин арадиз зурба къалабулухар туна, адан аксиниз пара акцияяр ва къарагъунар жез эгечӀнай, халкьди гьахъ тир президентвилин хкягъунар тӀалабзавай.

Чон ва адан пад хуьзвайбуру Кьибле Кореяда 1987 йисал кьван кьиливал тухузвай, ахпа оппозициядин кӀеретӀри ва кӀвалах ийизвай ксарин гьерекатри адан аксиниз акцияяр кьиле тухунвай. Эхирни, Чонди ва Гьахъвилин Демократик Партиядин чӀехиди Ро Дэ-вуди, 29 йиюльдиз президентдин хкягъунар тухуз малумарнай. И хкягъунра Но Му Хён гъалиб хьана.

Кьибле Кореяни Япония 2002 йисан дуьнья чемпионатдин иесияр тир. Гуьгъуьнлай, Лианкур островрин паталай хьанвай гьуьжетунин себедай Кьибле Кореядинни Япониядин араяр чӀур хьана.

Кьибле Корея, Корей зуростровдин кьибле пата чка кьунва. Суван зуростров, рагъакӀидай патай Хъпи гьуьлуьн, рагъэкъечӀдай патай Япон гьуьлуь, кьибле патай Корей проливдинни РагъэкъечIдай - Китай гьуьлуьн ятари кьунва. Адан ччилерин майдан — 100 132 км ² я.

Ччилер кьуд асул патариз пайиз жеда: суван чкайрин рагъэкъечӀдай пад, рагъакӀидай пата кьулувилин ччилер, кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата сувар ва дугунар, кьиблединни — рагъакӀидай патани Нактонган вацIун гьавиз. Ччилеин чӀехи пай суван чкаяр я лежбервалдиз виже къведачир ччилер я.

Корея — унитар республика. 1 артух статусдин шегьер (тхыкпёльси: Сеул), 6 дуьз гъилик кутундин шегьерар (кванъёкси: Пусан, Тэгу, Инчхон, Кванджу, Тэджон, Ульсан), 8 провинцияр (то: Чхунчхон-Пукто ва Чхунчхон-Намдо, Канвондо, Кёнгидо, Кёнсан-Пукто ва Кёнсан-Намдо, Чолла-Пукто ва Чолла-Намдо) ва 1 артух автономдин провинция (тхыкпёль чачхидо: Чеджудо) акатзава.

Кьиблепатан Корея дуьньядин виридалайни пара (45 %) гимияр туькӀуьрзавай гьукумат я. Кореяди акъудзавай машинар дуьньядин виринриз чир я. Азиядинни вири дуьньядин виридалай къуват авай экономикайрик квайди я.

ГьакӀ ятӀани Кьиблепатан Кореядихъ вичин ажуз патарни ава. Гьукуматдихъ еке буржар ава. Дуьньядин капиталар инихъ-анихъ ужунрилай пара аслу я ам. Гьукуматдин пай еке тирвиляй экономикадин зиянар жезва.

Кьиблепатан Кореядин гьукумат яшамиш жезвай кьван (60 йис) адан экономикадин гьал пара дегиш хьана. 1940 йисарин къене Кьиблепатан Кореядин экономикадин чӀехи пай хуьруьн кӀвалахарни кьесил индустрия тиртӀа гила агъур индустриядини сервиса пай кьазва. 30 йисан къене гьукумат регьбера Пак Чон Хиди сифте вадйисат кьабул авурдилай кьулухъ, гьукуматдин экономика лап фад вилик физ эгечӀна, экономикадин вичин гьални пара дегиш хьана. Ихьтин чӀехи агалкьунар 1960—1990 йисариз экономикадин патахъай хьайивиляй Кьиблепатан Кореядиз, Гонконг, Сингапурни Тайвань галаз «азиядин тиграр» лагьана. 1980-лагьай йисарин эхирда Кьиблепатан Кореядин экономикадин вилик фидай гьал яваш жез эгечӀна 6,5 %/йис хьана. Ахпа кӀвалахдихъай къвезвай къазанмишзавай пуларин кьадарни хкаж хьайивили гьадахъ галаз инфляцияни хкаж жез эгечӀна. Амай чӀехи экономика авай гьукуматар хьти Кьиблепатан Кореядин экономикадинни чӀехи пай (2/3)сервисди кьазва.

Кьиблепатан Кореяда гьукуматдин кьил президент я. Къенин президент Ли Мён Бак я, ам 2007 йисуз хкягънавай. Президент Кьиблепатан Кореяда халкьди хкягъзавайди я, вад йисал. КӀвалах 1948 йисуз туькӀуьрнавайди я.

Кьиблепатан Кореядин Парламент — са кӀеретӀдин Халкьдин кӀватӀал (299 чка) я. 245 депутат хкягъзавайди я артухвилин системадай. Депутатдин къуватдин чӀав 4 йис я. Хкягъунар Парламентдиз 1948 йисалай тухузвайди я.




#Article 128: Византий империя (533 words)


Византиядин империя — чӀехи юкьван виш йисарин гьукумат (395 йис (я тахьайтӀа 330 йис)—1453 йис). РагъэкъечӀдай патан Римдин империя авай чка. Дегь чIаван Римдин юкьван виш йисарин чка кьунвайди я.

Византий империядин халкь, эвелди жуьреба-жуьре хьана: грекар, коптар, эрменар, чувудар, фракар, иллирияр, дакар, кьиблепатан славянарни маса миллетар. Византиядин рагъакӀидай патан экономикада, политикадани культурада виридалай кӀенкӀве грекар физвай, рагъэкъечӀдай пата — эрменар. Эвелди Византиядин гьукуматдин чӀал — латин чӀал, эхирдал — грек чӀал.

Римдин империядилай Византиядиз (пачагьвалдин гьукум) императорни кьилел галаз монархия атана. VII векдлай императордин тӀвар автократор я () я тахайтӀа василевс я ().

Византий империядиз кьвед префектура авай — РагъэкъечӀдай Патан Иллирик. Гьар префектурадин кьилел префектар акъвазна: РагъэкъечӀдай Патан преториядин префект (), Иллирикадин преториядин префект (лат. Praefectus praetorio Illyrici) ва кьилди авай Константинополь Константинопольдин шегьердин префект галаз (лат. Praefectus urbis Constantinopolitanae).
Гьукумат яшамиш хьайи кьадар вахтуниз адан кьилин шегьер гьамиша кьилди Константинополь тир.

Византия 395 йисуз туькӀуьр хьайиди я, Рим империядин Константин императорди гьукуматдин кьилин шегьер Римдай Византий шегьердиз тухвана вични империя кьвенал пай авурла. ГьакӀ хьана Риман империя пай хьана: РагъэкӀидай патан Риман империя; РагъэкъечӀдай патан Риман империя. РагъэкӀидай патан империя германри къачуна, кӀукӀварна, адан чилерал чпин гьукуматар туькӀуьрна. РагъэкъечӀдай патан империя амукьна, вири четинвилер эх хьана мал агъзур йис яшамишна туьркери Константинополь 1453 йисуз къачудалди. РагъэкъечӀдай патан Риман империядиз «Византия» гила ганвай тӀвар я. Абуру чпи чпиз Риман империя лугьузвай, чеб халис Рим империя яз гьисабзавай. Ахпа императорри чпин титулриз цӀийи тӀварар ганвай — эгера вилик бередин Римди вичин императорриз цезарь лугьузвайтӀа Византий империядин императорриз василевсни автократор лугьузвай. Къвез-къведайдивай Византий империядин сергьятар гьяркьуь жез хьана. Юкьван йисан береда, Юстинианан девирдиз Византиядин велаятарвилиз цӀийи чилер къачуна Вергилийа. Ам империядин къуршунхъан тир. Юстинианан бере Византиядин виридалайни кьакьан чӀав я.

Сифте сефер туьркер Византиядин чилерал 11 лагьай вишйисан эхирда атана. ГъвечІи Азиядин шегьерарни велаятар къачуз, абуру гьанал чпин гьукумат туькІуьриз эгечІна - Осман бейлик, Кони султанатни амайбур. 1326 йисуз туьркери византийжуваривай Бурса къачуна. Абуру гьаниз чпин кьилин шегьер тухвана. Пуд йис алатайла, 1329 йисуз туьркери Никея къачуна. Константинопольдин патриархдиз пара аламат хьана чир хьайила, Никеядин агьлияр османрин къуватдик гьеч ирид йис хьанваз виридаз туьрк чІални чир хьана, парабуру Исламни кьабулна. 1337 йисуз туьркери Никомедия кьуна. 1338 йисуз туьркери Босфордилай Европадиз фена. 1361 йисуз Мурада І Фракия къачуна, ахпа Филиппополь къачуна. Ахпани туьркери Адрианополь къачуна адан тІварни дегишна (Эдирне эхцигна), 1365 йисуз гьаниз чпин кьилин шегьерни тухвана. И хабарар хьайила, 1391 йисуз Византиядин императорди Иоанн V Палеолога вич туьркерин султандин вассал яз кьабулна. 1397 йисуз османрин цІийи султаназ, Баязидаз І, Константинополь къачуз кІан хьана пара кьуршунар вегьена аниз - эхир къачуз хьанач шегьер. 1422 йисуз Мурада ІІ Константинополь къачуж кьуршунар ракъурна - гьадавайни хьанач. А береда Византиядихъ авайди кьилди Константинопольни патаг гвай чилер тир.

Эхирки, 1453 йисуз Мехмеда ІІ 160 агъзур кас кьуршунар ракъурна Константинополь шегьер къачуна гьаниз чпин кьилин шегьер тухвана. Византий империядин девир куьтягь хьана. Амукьнавай грек чилер - Мореяни Трапезунд туьркери къачуна 1460-лагьайни 1461-лагьай йисуз къачуна.

Византийжуври чпи чпиз румажувар лугьузвай, грек чӀалал — «ромеяр», чпин гьукуматдиз — «Рум („Ромей“) империя» (кьулангрек (византий) чӀалал — Βασιλεία Ῥωμαίων, Basileía Romaíon) я куьруьдаказ «Романия» (Ῥωμανία, Romania). РагъэкӀидай пата Византиядин яшамишдай девирдин чӀехи пайдин къене «Грек империя» лугьузвай, вучиз лагьайтӀа виридалайни пара рахадай чӀал грекринди тир. Мадни, империядин халкьар эллин культурадик экечӀзавай. Дегь Русьда Византиядиз гьамиша хьти «Грек паччагьвал» лугьузвай, адан кьилин шегьердиз — Паччагьшегьер ()




#Article 129: Мугьаммад (892 words)


Мугьаммад  (,  )  — Аллагьдин виридалайни лайих авай, вири инсаниятдизни жинриз ракъурнавай пайгъамбар, Аллагьди халикьнавай виридалайни хъсан кас. Аллагь кьилди сад тирди вяз ахъайдай кас ва ислам диндин пайгъамбар, и диндин, Аллагьдилай къулухъ юкьван кас; макитисрин (алимрин) чирвилерив кьурвал Аллагьди вичин пак кхьинар авай Къуръан улуб Мугьаммад пайгъамбардиз ракъурнай.

Пайгъамбардин  сихил гуьгъуьнлай авайди хьиз я: Мугьаммад ибн Абдуллагь ибн Абд аль-Мутталиб ибн Хашим ибн Абд Манаф ибн Кусайй ибн Килаб ибн Мурра ибн Ка‘б ибн Лу‘айй ибн Галиб ибн Фихр ибн Малик ибн ан-Надр ибн Кинана ибн Хузайма ибн Мудрика ибн Илийас ибн Мудар ибн Низар ибн Ма‘д ибн Аднан.

Аднан лагьайтӀа, умуми фикир асасдиз къачуна лугьуз жеда хьи, ам Исмаил ибн Ибрагьиман, абуруз кьведни салам хьурай, несилдикай тир, амма садазни малум туш хьи, Аднанни Исмаилдин арада шумуд несил авай тир, ва гьакӀни Аднанан ата-бубайрин тӀварарни малум туш.

Пайгъамбардин  диде Амина бинт Вахб ибн Абд Манаф ибн Зугьре ибн Килаб тир.

Пайгъамбардин  тайифадин тӀвар Къурейш тир. И тайифа араб тайифарилай виридалай асул, тӀвар-ван авай ва кьакьан гьурмет авай тайифа тир. И тайифадин тӀвар-ван авай ксар чӀехи ксариз, яни аристократиядиз, талукь тир, ва я кьилел алайбур тир. И чӀехи ксарикай тафават авайди Кусайй тир — и касдин гьакъикъи тӀвар Зейд тир. Зейд Каабедин къурайш тайифадикай садлагьай килигдайдини адан къуллугъчи тир, имни акӀ лагьай чӀал тир хьи, Зейд — Каабедин куьлегрин хуьдайди тир ва Каабедин ракар низ ва мус кӀандатаIни ахъа ийдай. Гьа и касди къурайш тайифадин ксар Меккедиз гъанай ва инал яшамиш жез ацукьарнай — виликди къурейш тайифа маса тайифайрин арада Мекке шегьердин къерехра яшамиш хьанай. Эхирда, гьа Зейда зияратчийриз гьаж вахтунда хъун гун (сикайа) ва тӀуьн гун (рифада) адетрин бине эцигай.

Каабедин кеферпата Кусаййади кӀвал эцигнай, ва и кӀвал «дар ан-надва» (кӀваталрин кӀвал) тӀвар къачунай — и кӀвале къурайшдин ксар меслятар ийиз кӀватӀ жезвай.

А кӀвал абурун социал яшайишдин юкь тир вучиз лагьайтӀа, а кӀвале вири никягьар туькуьрзавай ва вири важиб кӀвалахар гьял ийидай. Адалай гъейри, Кусайй гьакӀни дяведин кьилевайди тир ва тек ада дяедин гьерекатар гатӀунун патал буйругъар гудай. Ада жумарт ва акьул авай кас хьиз тӀвар-ван къачунай ва вичин тайифадин ксарин арада чӀехи гьурметдин сагьиб тир.

Пайгъамбардин  сихил гьашимрин сихил хьиз машгьур я, ва адан тӀвар пайгъамбардин  улу бубайрикай тир Гьашиман тӀварцикай арадиз атанай. Кусайидин сейли везифайрикай Гьашима зияратчийриз тӀуьн-хъун гунин везифа ирс къачунай, ва адан кьейидалай къулухъ а везифа адан стха аль-Мутталибаз ирс яз фенай, ахпани — Гьашиман аялриз, ва а аялар Ислам дин арадиз къведалди а везифаяр кьиле тухузвай тир.

Гьашим вичин тайифадин ксарин арада виридалайни гзаф нуфуз авай кас тир. Ада фу куьткуьдай, як галаз какахьдай ва «сарид» (шурпа хьтин затӀ) тӀвар алай тӀуьн гьазур ийдай — а тӀуьн Гьашима ксариз гудай. Гьавиляй ада и лакьабни къачунай — «Гьашим», яни «кукӀварзавайди».

Адан халисан тӀвар Амр тир. Ада ийса кьве карван гьазурна ракъурунин адетдин бине эцигна: адурулай сад хъутӀуьз Йемендиз, муькуьди гатуз Суриядиз рекье гьатдай.

Адакай малуматрилай малум тирвал, ада вичин вахтунда гун-къачун кӀвалахар кьиле тухун патал Суриядиз фенай. Йасрибдиз (Мединадиз) агакьайла ада ана Ади ибн ан-Нажар тайифадай тир Салма бинт Амр тӀвар алай рушал эвленмиш хьанай ва адахъ галаз са ват яшамиш хьанай. Адан паб кӀвачел залан хьайила, ам вичин рехъ Суриядиз давам авунай, амма Гьашим Газзада (Фелестинда са шегьер) кьенай, адан папа Салмади Мединада гада ханай ва а гададин тӀвар Шайба эцигна, вучиз лагьайтӀа, а гададин чӀарар рехивиле кьунай («шайб»).

А аял вичин эмейрин патав Мединада чӀехи жезвай, адан бубадин стхаяр лагьайтӀа Меккеда яшамиш жедай ва адан имияр адакай чизвайд тушир. А аялдин ирид ийс хьайила, адан имидиз аль-Мутталибаз адакай хабар ганай. Мутталиба Мединадиз атанай ва а аял Меккедиз тухванай.

                              Къурайш
                                  |
                                Кусайя
                                  |
                          ____________________
                          |                  |
                      Абд-ад-Дар          Абд-Манаф

              Абд-Шамс                        Хашим (510 й.)      Мутталиб
                  |                                    |
              Умайя                        Абдул-Мутталиб (Шайба)
                  |                                    |

   Абдул-Ас         Харб    Хамза   Абу-Талиб     Абдулла   Аббас  Абу-Лахаб

 Аль-Хакам Аффан   Абу Суфьян            |      Мугьаммад + Хадижа

 Марван    Усман   Муавия                |  |        |       |         |
                                   Али + Фатима  Зайнаб   Рукайя Умм-Кулсум
                                      656-61 й.

                                       Хасан    Хусейн

Мугьаммад пайгъамбар, саламни салават адаз хьуй, дидедиз хьана вири мусурманриз пак тир Мекке шегьерда. Гьана ада яшамишни хьана вичин сифте 52 йис (570—622). И девир кьвенал пай жеда — Мугьаммад, саламни салават адаз хьуй, пайгъамбар хьайи вахтунилай фадни геж.

Мусурманрин дин чилел акъат авурдилай кьулухъ, сад лагьана адаз аксиниз фейибур хьана. ГьакӀ яз, Пайгъамбарди, Аллагь Субгьанагьу ва Таалядин салаватни салам адаз хьуй, сифте сураяр жемятдиз ахъай ийиз эгечӀ авурла адан хайи халкь — къурайшар адаз аксиниз фена. Гьабурухъ галаз бегьс яз хьана, ам вичин умматрихъ галаз 622-лагьай йисуз Мединадиз фин мажбур хьана.

Гьижра лугьудайди я Мугьаммад пайгъамбар, салаватни салам адаз хьуй, вичин умматрихъ галаз 622-лагьай йисуз Меккедай Мединадиз финиз. Медина Меккедилай 320 километрдал кефер патахъ гала. Гьижра эгечӀнай чӀав вири мусурманрин цӀийи йисан сифте югъ яз гьисабзава.

Вичихъ, пайгъамбардихъ, саламни салават адаз хьуй, уьмуьрд къене цӀипуд пабни ирид аял авай. Адан чӀехини сифте паб Хадижа сифте кас тир, адан чӀалахъ хьана Ислам кьабул авур. Халисвал хабар авач, мус пайгъамбардин буба кьенатӀа — я кьве вацрал фад ам жедалди, я сакӀус вахтунилай ам хьайила.

Кьуръан мусурманрин диндин чӀехи ктаб я. Мусурманри гьисабзава, ана Аллагь Таалядин гафар авайди тир, Жебраил малаика Мугьаммад пайгъамбардиз, саламни салават адаз хьуй, халкьар патал ракъурнавай. Кьуръандай Мугьаммад пайгъамбардин, саламни салават адаз хьуй, уьмуьрдикай гьар жуьре зтӀар хкуд жеда. ГьакӀани, ам яшамиш хьайи девирдин тарихдихъай кьисаяр.

Пайгъамбарди, саламни салават адаз хьуй, лагьай гафар адан куьмекчийри кӀватӀна мусурманрин диндин кьведлагьай делил туькӀуьрна — Сунна. Кьуръандихъ галаз ам Шариатдин чӀехи делилрик ква. Сунна пай жезва гьадисра. Гьар гьадисда пайгъамбарди, салаватни салам адаз хьуй, лагьай гафар ава, гьи саягъ мусурманди уьмуьрда вич тухвана кӀандатӀа.




#Article 130: Шахматар (136 words)


СетӀренжар — столдихъ галай акьулвилин къугъун. Дуьньядин виридалайни тӀвар-ван алай къугъунрикай сад я.

СетӀренжар инсандин акьул вилик тухудай къугъунрик кваз гьисабзавайди я. Гъалибвал кьун паталди и къугъуна, къугъвадайбуру акъваз тавуна фикирна кӀанда, гьихьтин финифар ийидатӀа. И къугъуна кьилди кьве касдивай къугъваз жедайди я. Авайди я лацуни чӀулав фигураяр. Лацубуру гьамиша сифте фин ийиз къугъун эгечӀзавайди я.

Гьар къугъвадай касдихъ сетӀренжар эгечӀдайла фигураяр ава: са Пачагь, са Ферз, кьве Рух, кьве Лиф, кьве БалкӀан, муьжуьд Аскер. Ни масадан пачагьдиз мат эциг ийидатӀа — гьада гъалибвал кьада.

СетӀренжар гьич чи девирдилай вилик Индияда кьилиз акъуднавай къугъун я. Абурувай а къугъун арабриз фена. Арабриз сетӀренжар пара кӀан хьана. Гьабурувайни сетӀренжар Европадиз акъатна. Чи йикъара сетӀренжар инсанрин виридалайни кӀани къугъунрикай сад я. СетӀренжрин кьилин шегьер яз Элиста гьисабзава: 1998-й йисуз 33-й Виридуьньядин сетӀренжрин олимпиада тухун патал Элистада Сити-Чесс (ингилисдалди «СетӀренжрин шегьер») эцигнава.




#Article 131: Гугъри (121 words)


Гугъри, гугърид ттар (урус. Персик: «персиядин хват») — Марвардхьтинбур хзандин, бадамдин жинсиникай набатат. Бадамдиз пара мукьва я, ва адакай са емишдив тафават аваз я.

ЧкIулдиз ухшар, сарар хьтин къерехар авай пешер ва марвардцуькдин рангунин цуьквер ахъайзавай ттар. 

Гугъри элкьвей, са пата хвал хьтин шуьткьвер авай, махпур чкалдин емиш я. Хайи чка дуьздаказ малум туш, амма кефер Китайда Пекиндин мукьвара гьалтзавай «Prunus davidiana» ттар гилан гугъри ттарцин чIуру жуьре хьунин мумкин я, ятIани абуруз пара ухшарвилер ава. Гьугъуьнлай Персиядиз гьатна, ахпа садлагьай виш йисан юкьвара Европада садлагьай сефер Италияда цанвай. Емишар гьасилун паталай Европада, асулдай Францияда, Азиядин чими уьлквейра, ва Америкадин кутугай климатдин чкайра чIехи кьадарра кутузва. Виридалай пара гугъридин консервар гьасилзавай уьлкве Кефер Америка я. Гугъридин цилерикай персико ликёр гьазурзавайди я.




#Article 132: Математика (400 words)


Матема́тика ( — чирун, илим) — кьадарар, структураяр, кайдаярни гекъигунар чирзавай илим я. И илим гьакъикъи объектрин винел гьисабун, алцумун ва тегьерар кхьин операцийрин бинедалаз арадиз атанва. Математика тӀебии илимриз талукь туш, амма тӀебии илимра адакай гьам абурун къенеавайбурун дуьз формулировка патал, гьакӀни цӀийи нетижаяр къачун патал гьегьеншдиз менфят къачузва. Математика — фундаментал илим я.

Жугъурна чирзавай объектрин идеал авунвай кӀетӀенвилер я аксиомаяр тегьерда, я кутугай математикадин объектрин тарифда абурун тӀварар кьазва. Гуьгъуьнлай, логикадин нетижа акъудунив кьурвал, а кӀетӀенвилерикай муькуь гьакъикъи кӀетӀенвилер (теоремаяр) хкат ийзва. И теория, вири сад-садал гьалчна, жугъурна чирзавай объектдин математикадин модель арадал гъизва. АкӀ хьайила, сифтени-сифте, генгвилеринни кьадардин гекъигунар гьисабдиз къачуна, математикади мадни абстракт гекъигунар къачузва; а абстракт гекъигунарни алайчӀаван математикадин чирунин предмет я.

Адет яз, математика кьве патаз ччара жезва: теоретик ва практикадин метлеб авай. Теоретик математикади математикадин къенепатан структураяр дерин анализ кьиле тухузва. Практикадин метлеб авай математикади муькуь илимризни инженердин дисциплинайриз вичин моделар вугузва — а инженер дисциплинайрикай са шумудбур математика галаз сергьятдин гьал кьазва. Мисал яз, формал логикадиз философиядин илимрин пай хьиз, гьакӀни математикадин илимрин пай хьиз килигиз жеда; механика — физика хьиз, гьакӀни математика я; информатика, компьютердин технологиярни алгоритмика инженериядиз хьиз, гьакӀни, математикадин илимриз талукь я ва масадбур.

Лезги чӀалаз «математика» гаф урус чӀалай атанвайди я.

Математика илимдин са шумуд тарифар авайди я. Мисал яз, 20-й лагьай виш ийсан зурба математикрикай сад, алайчӀаван мумкинвилерин теориядин бине эцигайбурукай сад, топологияда, геометрияда, математикадин логикада, классик механикада, турбулент теорияда, алгоритмрин четинвилерин теорияда, малуматрин теорияда ва математикадин са кьадар маса хилера фундаментал нетижиаяр къачур Андрей Николаевич Колмогоров ихьтин тариф ганай:

Математика… гьакъикъи дуьньядин генгвилин формаярни кьадаррин гекъигунар чирзавай илим я.

АлайчӀаван тарифни къалурун:

АлайчӀаван теоретик («михьи») математика — математикадин структуррикай, ччара-ччара системринни процессрин математикадин инвариантрикай илим я..

Числояр — Натурал числояр — Целые числа — Рационал числояр — Гьакъикъи числояр — Комплекс числояр — гиперкомплекс числояр — Кватернионар — Октонионар — Седенионар — Гипергьакъикъи числояр — Сюрреал числояр — p-адик числояр — Математикадин константаяр — Названия чисел — Эхиравачирвал — Базаяр

Гзафвилерин теория — Абстракт алгебра — КIеретIрин теория — Алгебрадин структураяр — Алгебрадин геометрия — Числойрин теория — Топология — ЦIарцIин алгебра — Универсал алгебра — Категорийрин теория — Галай-галайвилерин теория

Геометрия — Тригонометрия — Алгебрадин геометрия — Топология — Дифференциал геометрия — Дифференциал топология — Алгебрадин топология — ЦIарцIин алгебра — Фракталар

Комбинаторика — Гзафвилерин теория — Решёткайрин теория — Математикадин логика — Гьисабун жедайвилин теория— Криптография — Функционал системайрин теория — Графрин теория — Алгоритмрин теория — Логикадин гьисабар




#Article 133: Грар (158 words)


Гра () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 3 км яргъал, Самур цIиргъинин кьиблепатан хушал ала.

XVIІ виш йисан сифте кьилерай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай «Ахцегьпара — 1» хуьрерин жемиятдик квай. 1839 йисуз хуьр Урусат империядин гъилик акатнай. Грар, Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. 1848 йисуз Ахцегь патахъай хьайи женгера, Имам Шамилан кьушунри элкъуьрна кьунвай Ахцегь къеледа авай урусрин гарнизон кьиникай хкудун паталай Кьурагьрай куьмекдиз къвезвай генерал Аргутинскийдин кьушунрин вилик экъечӀнай Гра хуьруьн сувавийри ягъунра вахт ялун патахъай Ахцегьриз тухузвай дуьз рехъ атӀанай ва генарал Аргунтинскийдин кьушунриз кӀамун муькуь патай фин мажбур авунай. 1929 йисуз Гра, цӀийиз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунвай.

Тарихдин малуматриз килигна, Кьурагь райондин Кимихуьре асулдай Грар хуьряй тир Агъакишияр тӀвар алай сихилди уьмуьр ийизвай.

Алай чӀавуз хуьре вичин улу-бубайрин хуьряй виридахъ галаз куьч жез кӀан тахьана амукьнавай БичӀе баде тӀвар алай са кьуьзуь къариди кьилди уьмуьр гьалзава.




#Article 134: ЛукIар (Дербент район) (150 words)


ЛукIар () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «ЛукIар» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Гуьлгери вацIун кьере, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин патав, Дербент шегьердилай 43 км кьибле пата ала. Мукьвал алай хуьрер: Кумухъ, Къартас Къазмаяр.

Хуьруьн бине, иниз Дербентдай 30 лукI хзанар куьчарунин рекьелди кутунвай. Туьрк чIалал «Кул» - «ЛукI» лагьай чIал я. «Куллар» гзафвилин форма я. Голландви сиягьатхъан Ян Стрейса вичин гъилив кхьей тарихдин документра къейд ийизва хьи, девлет авай ксари а лукIар пулунихъ къачуна тухвана абуруз адавал (азадвал) пишкешзавай. Ада хьайи лукIари чпиз ина мукьварал Азадугъли хуьр арадал гъанвай. Туьрк чIалал «Азад» - «Ада», «Оглы» - «Хва» лагьай чIал я, яни «Ада хва».

XIX виш йисуз ЛукIар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магалдиз талукь тир. Азадугъли, Нюгди ва Салик хуьрерихъ галаз ЛукIар хуьруьнжемятдик акатзавай.




#Article 135: Гелхен (1238 words)


Гелхен () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Квардал хуьруьхъ галаз «Гелхен» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, Кьурагь вацIун вини кьиле, Гуьлгери вацIун кьере чка кьунвайди я. Хуьруьн къваларив пара иер ландшафт акваз жеда — тӀулар, гегьенш чӀурар, вацӀарин дугунар, тамар, булахар, чӀехи ахъа чкаяр, «Гъулугъ», «КьачӀул» ва «Кафир дере» хьтин кьулу никӀер. И тӀебиатдин няметрин вирида хуьр мадни иер ва вичел дикъет чӀугвадай ийизва.

Гелхен — са Лезгистандин ваъ, гьакӀни вири Дагуъстандин виридалайни дегь ва гзаф девлет авай тарих авай хуьрерикай сад я. Им субутзавайди, цӀуру (иски) ва цӀийи хуьрерин къваларив ва къене амукьнавай сурун къванер я. Хуьруьн цӀуру пад, Гелхен вацIун чапла кьере авай кӀунтӀунин винелайтӀуз 150 метр яргъи хьанвай, дакӀарар галачир зурба къванерикай ибарат тир, тӀем акакь тийир къеле хьиз я. Адан винел инсанри уьмуьр гьалзавай кӀвалер ава. Куьчедин кьве патайни кьве къатан варар авайди тир, ва герек чӀавуз хуьр къачуз тежедай къеледиз элкъвезвай.

Гелхен хуьр ирид гъвечӀи хуьрерикай арадал атанвайди я: Чфур, Туьхуьр, Никез, Келхен, К1еле, Кьерегь, Зупа. Гелхен хуьруьн тӀвар ибарат кьве гафуникай: ГЕЛ (кел) ва ХЕН, яни гелар яшамиш жезвай чка. Гелар- Кавказдин Албанияда яшамиш жезвай 26 халкьарикай сад тир.

Хуьруьн майдан, майишатдин мулкарни кваз, 3500 гектар я. Хуьре 1882 йисуз эцигнавай мискӀин авайди я. Гелхенвийри, 500 — лай пара йисар авай шейх Султан Агьмадан зияратдив гзаф дамах ийзва. Хуьруьн къваларив археологри дегь заманадин къеледин амукьаяр дуьздал акъуднавай. Хуьруь вичи вич душманрикай хъсан хуьзвай. Хуьре чирвилер авай ксар, алимар пара авай. Абурукай виридалайни тӀвар-ван авайди Султан Шейх Ахмад тир, адаз са диндин чирвилерилай гъейри, ада гьакӀни шиирарни кхьизвай, илимдал алахънавай, са шумуд чӀал чизвай. Сифтегьан чирвилер гелхенви аялри кьве медресейра къачузвай. Са вахтунда и хуьре гуржи, эрмени ва цӀап миллетрин векилар секин хьанвай. И кар тестикьарзавайди хуьре авай кьейибурун сурун къванер я. Абурун несилри чеб гелхенвияр яз гьисабзава. Ина кьвед — пуд гьавадин сурарни ава. Кьейиди ацукьнавай гьалда кучуднавай сурарни гьалтзава.

Мукьвал алай хуьрер сад-садахъ гилиг хьана чӀехи хуьр арадал атайдилай кьулухъ, эгьлийри вацӀун кьве патани чпиз кӀвалер эцигиз эгечӀнавай. Ина кьакьан суван хуьрера хьиз кӀвалер сад садан винел гурарар хьиз акъвазайла жедай чалпачух авач. Хуьре пуд куьче ава: кьве вацӀун куьчеяр, садни твех пата авай куьче.

Виш йисан юкьвара Гелхен хуьр, Азербайжандиз ва Муьква Азиядин муькуь уьлквейриз маларин гуьгъуьна физвай савдагарар йиф акъудиз ва ял ягъиз акъваззавай, Пекдин Рекьин гъвечӀи хел хьтин савдавилин чӀехи пункт хьанвай. Гьеле XII виш йисуз Гелхенра литература, тарих, медицина ва муькуь хьтин илимар вилик фенвай. А береда виле аквадай гегьеншвал араб чIалди къачунвай. Ина араб чӀалал кхьенвай сурун къванерал алай кхьинар пара кьадарда амукьнава.

Дагъустандин къеце пата диндин чивилер къачунвай Къараярин Магьамад, Мусса, мулла Ибрагьим, мулла АбдулмутӀалиб, Габибуллагь Гьажиабдуллаев, Али, Ибрагьим хьтин чӀехи арабист — алимрин алахъунрин куьмекдалди, хуьр Кьибле Дагъустандин диндинни — культурадин асул метлеб авай юкьваз элкъвенвай. И карда кьетӀен чка, са шумуд чӀалар чидай алим ва зари Шейх Султан Ахмад гана кӀанда. 1622 йисуз Шакулидин хвайри Шамай ва Мугьамед устӀарри эцигнавай адан сурун гуьмбет, гила ам гзаф рикӀ алаз сейлиз кьунвайбурун зиярат ийидай пӀир хьанва. Идахъ галаз санлай йисар къвез-къвез и пӀир, вичи хуьзвай, са лезги чӀалалай гъейри, гьакӀни араб, фарс ва туьрк чӀаларал кхьей кьери чарарин, документрин, улубрин, чкадин ва къеце патан алимри ва зайри гъилив кхьей кӀвалахрин тарихдинни — этнографиядин чӀехи метлебдиз килигна, мадни уникум тир чка жезва.

Гьайиф, 30-й йисара и документра диндин тематика жагъурнавай авам ксари, абур майдандиз акъудна са шумуд югъ сад-садан гьуьгъуьна цӀай яна курнавай. Кулаквал терг авурдалай кьулухъ, и чарарин лап бицӀи пай кьилдин ксарин гъиле гьатнавай. Нетижада виш йисарин гъал ва дегь заманайрихъ галаз алакъа квахьнавай.

Дегь заманадилай инихъ Гелхен хуьр, Гьусейн, Ибрагьим ва Сираждин хьтин чпи-чпиз кӀелна чирай духтуррин кьадардив тафават аваз тир. Гьеле 300 йис идалай вилик хуьре, начагъбур жуьреба жуьре азаррикай сагъарзавай ва сагъариз тежезвай начагъбур хуьрелай чара авуна тӀегъуьнрин вилик пад атӀудай, чара авунвай азарханаяр авайди тир. Чирвилер сувавийри медресайра къачузвай. Хуьруьн эгьлийри кӀунтӀарал ва суварал къванцин гуларин шикилда туькӀуьрнавай ракьинин календардикай менфят къачузвай. Йисарин береяр, цан цунин, векьер ягъунин ва бегьер кӀватӀунин вахтар гьа ракьинин календардин куьмекдалди чирзавай.

Хуьруьн тӀвар Ашукь Амрах, Ашукь Раджаб ва Ашукь Гьусейн хьтин машгьур ашукьри акъуднавай. Ина Армениядай ва Азербайжандай къвезвай ашукьрин арада акъажунар кьиле тухузвай. Лезги халкьдин тӀвар — ван авай мани хьанвай «Суваллай яр, гьей» манидин кирамвал Ашукь Гьусейназ талукь я. Къванцин ва кӀарасдин Алимурад ва Исак, хвани дах, устӀаррин гъилин кӀвалахар гила харусенятдин шедеврар я.

Кьибле Дагъустандин хуьрерин арада картуфар цуниз сифте кьил кутурбур гелхенвияр тир. Абуру гьакӀни, Кьибле Дагъустандиз хас тушир техилдин магьсулар цазвай: «гъул» — атӀанвай мичӀи рангунин къуьлуьн кӀеви сорт, «маар» — мухдиз ухшар, амма чӀехи тварар авай ва хъуьруьшар галачир техилдин са жуьре. Гьеле XX виш йисуз гелхенви Рагьим Цагурова сад-садаз ягъиз набататрин цӀийи хъсан сортар ва гьайванрин цӀийи хъсан жинсер арадал гьунин кӀвалахдал алахънавай. Ада аязар ва чкадин гьавадин шартӀар эхиз жедай къуьлуьн цӀийи сортар арадал гъанвай. Гелхенвийрин улу — бубайрин зегьметдалди, гилан несилри менфят къачузвай, виш гектарралди цан цадай ва дигидай никӀер арадал гъанвай. Хуьре девлетар авай хзанарни авайди тир, ахьтинбуруз 100 — лай 3000 кьван кьил лапагар, 100 — ел кьван карч алай чӀехи малар, 300 балкӀанар ва кьадар авачир чӀижер жедай. Хуьруьн виридалайни девлетар авай хзанар Абасар, Гьажиабдулагьар, Серкерар, АбдулмутӀалибар тирди гьисабзавай. ХъуьтӀуьн ва гатун берейра хпер хуьн патал гьар агьвал авай хзандиз гьуьндуьгар авай. Вирини вири Гелхенра 51 кьван гьуьндуьгар авай. ГьакӀни ина 10-далай пара ратIар ва гьардай 7 рекъверни хьрар авайди тир. Ибуру вири акӀ лагьай чӀал я хьи, и бул няметрал ва агьвалрал гелхенвийри чпин зегьметралди агакьанавайди тир.

XIX виш йисуз Гелхен вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Усугъ, Укуз ва Квадрал хуьрерихъ галаз Усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай.

XX виш йисан сифте кьилера Дагъустанда хьанвай тарихдин вакъиайра гелхенвийрини активдаказ иштирак ийизвай. 1906 йисан революциядин вакъиайрихъ галаз алакъа авай Кьасум, Гьарун ва Къапул тӀварар алай ксар жандармар паталай кьуна гуьллейриз акъудна кьинай. Муькуьбур Дагъустанда Совет гьукум туниз чпин куьмек ганвайвиляй машгуьр хьанвай.

Чпин улу-бубайрин зегьметдин адетрал вафа авай гелхенвийри 1939 йисуз Кьурагь вацIун агъа кьиле, гелхенвияр ва усугъвияр электричестводив таъмин ийизвай колхоздин цин электростанция эцигнавай. 1969 йисуз Кирован тӀварунихъ галай колхоздин тӀвар «Гелхендин» совхоздиз цӀийикӀа туьхкӀуьрнавай.

Хуьруьн виридалайни виле аквадай чкадал, Ватандин ЧIехи дяведа чан эцигнавай сахуьруьнвияр рикӀел хкидай обелиск акъвазнава. Фронтдиз 81 кас рекье гьатнай, абурукай 37-даз кӀвализ хтун кьисмет хьаначир. Фронтдиз тефенвайтӀани бязибуру хуьре яз гъиляй къвезвай куьмекар гузвай, гьакӀ Рамазанов Осман ва АбдулмутӀалибов Хидирнеби эгьлийри хуьнуьхин фондуниз 15000 манат, Ибрагимов Нурмагомеда — 35000 манат ракъурнавай.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар ава: Керимар, Къапулар, Кьуйинар, Музулар, Фекьияр, Мурадар, Кьунацар, Пирер, Гузварар, Серкерар, Яхулар.

Гелхенвияр лезги чIалан гелхен рахунив рахазва.

Хуьре хуьруьн администрациядин дарамат, алакъайрин идара, клуб, колхоз, кьулан мектеб, интернат, фельдшервилинни акушервилин идара, малдарвилин ферма кардик ква.

Кьибле Дагъустандин хуьрерин арада картуфар цаз виридалайни фад гелхенвийри эгечӀнай. Ина салдинни багъдин майишатар цазва. Лежбервилелай гъейри ина карч алай чӀехи малар ва лапагар хуьдай кар вилик фенвай. Анжах эхиримжи вахтара маларин ва хперин кьадар гзаф тӀимил хьун малум жезва.

Хуьре 1882 йисуз эцигнавай мискӀин ава. Адалай гъейри, Гелхенда вири Дагъустандиз машгьур тир Султан Шейх Агьмадан пӀир ава. Кьисадив кьурвал, ам Шакулидин веледар тир Сумай ва Мугьамед устӀарри, 1622 йисуз эцигайди я. ПӀирел кьве сур ава, абурукай сада Шейх вич кучуднава. И пӀир Кьибле Дагъустандин халкьари зиярат ийизвай чка я. Са бязибуру лугьузва хьи, пӀирди Гелхен хуьр кьурагьвиликай хуьзва ва суралай къачур накьвади инсандин беденда тӀалар авай чка сагъар хъийизва.

Дегь заманайра хьиз Гелхен хуьр гилани алимрин, кьегьал рухвайрин, зегьметдал рикӀ алай ксарин макан я. Гелхенвияр жуьреба-жуьре хилера кӀвалахзава. Ингье тӀвар-ван авай гелхенвийрин тӀварар:

Гьасанов Рамазан-сад лагьай муалим, сад лагьай кас кьилин образование къачур,дяведин участник, кавалер Ордена славы. 




#Article 136: Ахцегьрин гьамамар (309 words)


Ахцегьрин гьамамар — Ахцегьа авай кудай дарман ятарин сагъвилин комплекс.

Ахцегьрин кудай дарман ятарикай дегь чIаварилай инихъ менфят къачузва. VI лагьай виш йиса абурукай чапхунчи сасанидрин персеризни хабар хьана. Дербентдин Нарын къала эцигай Ануширванан эмирдалди адан тахай стха (бязи чешмейралди — хтул) Шагь-бани фарс агьалийрикай 60 хзанни 300 солдат галаз ТӀуридиз (Ахцагь) атана, КӀелез хивел «Къванцин хвех» тӀвар алай куьгьнеди къене туна, «Шагьбани» къеле ва Алпан (Ахты-чай) вацӀун дереда, ТӀури шегьердивай 5 километридин яргъа авай чими ятарин чешмейрал гьамамрин сифте бинеяр — къванцикай чарх алаз туькӀуьрнавай ва экв аватун, бугъ акъатун патал къава дакӀар авай чкаяр — туькӀуьрна. Абур ишлемишунайни чкадин жемятдал харж эцигна. Лезгийри чпин чилелай чапхунчияр чукур хъувурдалай кьулухъ гьамамрикай мад азаддиз менфят къачуз девирар алатна. Пачагь II-Николаян буйругъдалди и ятарин менфятлувал ахтармишна, анал Ахцегь къеледин гарнизондин солдатри чуьхуьнагар авун патал, чарх алай цIуру архитектурадин къайда хуьналди, «Солдатрин», «Офицеррин», «Генералдин» ва чкадин жемят патал «Вирибурун», «Итимрин», «Дишегьлийрин» тӀварар алаз гьамамрин махсус дараматар эцигна. Советрин девирда абур хъсандиз туькӀуьр хъувуна, районэгьлийринни мугьманрин къуллугъда эцигна.

Малум тирвал, анжах са вини гьамамрал (са тӀимил агъа патал «Женийрин» гьамамар ала) чими ятарин 8 чешме ала. Абурукай виридалайни кудайти тир 1-чешмедин «Солдатрин» гьамамдин яд (дебит — ийкъа 64 агъзур литр, чимивал — 53 градус) химтуькӀуьрундал гьалтайла гьидросульфатно-хлоридно-гьидрокарбонатно-натрийдин ва кьезилдаказ са жерге маса минераларни гугурд гьидроген квайбурук акатзава. Бязи чешмеяр, сагъламвал мягькемарунилай алава, хъунизни гьакьван ериавайбур, и жигьетдай гьатта тӀвар-ван авай Ессентукидин, Пятигорскдин курортрин дарман ятариз ва къенепатан азарар сагъар хъийидай «Боржоми», «Машук», «Нарзан» ятариз барабарбур я. Абуру рикӀин, кпулдин, хамунин, хуквадинни ратарин, чIулав лекьинин, нервийрин ва маса начагъвилер сагъар хъийизва.

Район яшайишдинни экономикадин жигьетдай вилик тухун патал кьабулнавай республикадин программадин куьмекдалди Ахцегьрин тӀвар-ван авай гьамамар чна девирдин кӀан хьунрив кьурвал цӀийикӀа туькӀуьр хъийизва: цин чешмеяр михьзава, куьгьне гьамамар цӀийи кьилелай эхцигзава, капиталдаказ ремонтзава, мугьманханаяр гуьнгуьна твазва, гьамамрин багъ, гьакӀ вири территорияни къулайдаказ дуьзмишзава. 30-майдиз Ахцегьрин гьамамрин душринни ваннайрин сифте дарамат кардик кутуниз вахкунин мярекат шадвилин гьалара кьиле фена.




#Article 137: Нигерия (105 words)


Нигерия, Федератив Республика Нигерия () — рагъакӀидай патан африкада авай гьукумат. Агьалидин кьадардиз килигна африкадин уьлквейрин арада садлагьай чкадал ала.

Агьалидин кьадар — 198 млн кьван кас. Гьакъикъи гьисаб 200 миллиондилайни гзаф хьун мумкин я. Са бязи малуматрив кьурвал Нигерия 2050-й йисалди агьалийрин кьадардиз килигна дуьньядин виридалайни гзаф авай пуд уьлквейрин сиягьдиз аватда. Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин прогноздалди Нигериядин агьалийрин кьадар 2050-й йисуз 411 миллион жеда.

Негириядин тамам тӀварар:

Federal Republic of Nigeria — инглис чӀал
Republic ndi Naigeria — игбо чӀал
Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà — йоруба чӀал
Jam-huriyar Taraiyar Nijeriya — гьауса чӀал
Republik Federaal bu Niiseriya — фула чӀал

Нигерия — федератив республика; 36 штатарни () 1 федерал кьилин шегьер () акатзава.




#Article 138: ЦIахур чIал (184 words)


ЦIахур чӀал(ЦІахур: ЦІаІхна миз) — цIахур халкьдин хайи чIал. Нах-Дагъустан чIаларин хзандин лезги чIаларин группадик акатзава. ЧIал асул гьисабдалди Дагъустандин Рутул районда ва Азербайжандин Къах ва Закатала районра гегьенш я. Урусатда цIахур чӀалал рахазвайбурун кьадар — 10 596 кас я (2010 йис). ЧӀал пуд нугъатриз пай жезва: цIахур-сувагел, гелмецI-курдул ва сапунчи нугъатар. Литературадин цIахур чIал гьеле арадал атанвач.

ЦIахур чӀалал Дагъустанда «Нур»  жемиятдинни - политикадин газет акъатзава.

ЦIахур чIал Дагъустандин Рутул райондин 13 хуьре (21,15 %) ва Азербайжандин Закатала ва Къах районрин 19 хуьрера  гегьенш я.

Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада кьибле пата цIахур чIал терг хьунин кичIевилик ква. Мектебра цIахур чIалал тарсар гудай ихтияр авач, аялриз «Дидед чIал» тарсуна азербайжан чIални литература чирзава. Сергьятдин постара ахъай тавуна, Дагъустандай цIахур чIалал газетар хкидай ихтиярар гузвач. Пара кьадарда цIахур хуьрер, эгьлияр сад-садахъ галаз рахуна азербайжан чIалаз элячIна, ассимиляция хьана азербайжан хуьрериз элкъвена терг хьана, мес: Илису, Сарыбаш ва мсб.

Гилан цIахур чIала пуд асул нугъатар ава: цIахур-сувагел, гелмецI-курдул ва сапунчи нугъатар. Системадинни-структурадин кьетIенвилерай гелмецI-курдул нугъат рутул, къирицI ва будугъ чIалариз гзаф мукьва я.

ЦIахур чIалан нугъатар:

Урусатда кардик квай цIахур алфавит:




#Article 139: Порту (122 words)


По́рту ( , лат. Portus Cale) — Португалияда Лиссабондилай къулухъ чӀехивиляй кьведлагьай шегьер, са тӀвар алай округдин юкь. ЧӀехи Порту шегьер агломерициядин юкь я.

Агьалидин къадар — 240,0 агъз. кас (муництипалитет), ЧӀехи Порту агломерациядин агьали — 1,75 млн кас. Шегьер ва муниципалитет, уьлкведин экономикадинни — статистикадин Кефер региондик ва ЧӀехи Порту агъарегиондик акатзава. Алатай чӀавуз Португалиядин Дору - Литорал провинциядиз талукь тир.

Португалиядин кьилин Лиссабон шегьердилай 270 км яргъал чка кьунва. Порту шегьердин тарихдин юкь Дору вацӀун эрчӀи пата, вацӀ Атлантик океандиз авахьзавай чкадилай са шумуд км яргъала чка куьнва. Шегердин юкь, ЮНЕСКО паталай Вири дуьньядин культурадин эменни яз малумарнай.

Муниципалитет кефер патай Матозиньюш, рагъэкъечӀдай патай Гондомар, кьибле патай Вила-Нова-де-Гайа районрихъ галаз сергьятра ава, ва рагъакӀидай патай Атлантик океандин ятари кьунва.

ЧӀехи Порту шегьер агломерициядиз талукь тир районар:




#Article 140: ЦIийи Макьар (166 words)


ЦIийи Макьар () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «ЦIийи Макьарин» хуьруьнсоветдин административ юкь.

Хуьр СтIал Сулейман райондин рагъэкъечIдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 18,7 км кефердинни - рагъэкъечIдай пата, «Къавкъаз» федерал трассадал ала.

ЦIийи Макьар хуьрелай анихъ, Ростов - Баку рекьин мукьув, цIуру сурун виней алай кIунтIарин ник 2 километрдиз экIя хьанва. «КухмазкIунтI» тIвар алай кIунтIарикай сада чирна - жагъурунин кIвалахар кьиле тухунин нетижада, 3 метр дегьневал авай, гурар авай чилин кIаник квай гуьтIуь яргъи дегьлиз дуьздал акъуднай. Кучудуникай инсандин са шумуд кIарабар амукьнай, рехи ва яру гетIеяр, кур, ракьун чукIул ва ч.э IV-VI виш йисан хтар жагъанвай.

Хуьруьн къваларив археологиядин имарат тир «Мамраш» тIвар алай вилик инсанар яшамиш жезвай чка ава. Ана хъенчIин амукьаяр, чахмахд къванцин кIусар, тупунин кIалуб алай твар регъведай алат, къванцин хайи кIусар дуьздал акъуднай.

Алай чIавуз хуьруьн 805 майишатар гваз 4469 кьван кас (2197 итим, 2272 паб) яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, сунни - мусурманар я. 2002 ийсан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 4245 кас туькIуьрзавай. .




#Article 141: Ичин (120 words)


Ичин — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Цмуррин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

Хуьр СтIал Сулейман райондин кеферни - рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12,6 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьр: Цнал.

XIX виш йисуз Ичин хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьре наибвалдиз талукь тир.

Алай чIавуз хуьруьн 54 кIвале 288 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 86 майишатар авай, агьалийрин кьадар 487 кас тир: 258 итим, 229 паб. 54 майишатдик гьукуматдин налог эцигнай ва гьар йисуз и майишатри гьукуматдиз 5 рубль вугузвай, вири санал - 270 рубль. 32 хзан налогрикай ада тир.




#Article 142: Гачалхуьр (115 words)


Гачалхуьр — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Цмуррин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

Хуьр СтIал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,5 км рагъакIидай пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Бигер, Цмур.

Хуьруьнэгьлияр малдарвилив, хуьруьн майишатдин крарив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавай.

XIX виш йисуз Гачалхуьр хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Ивигар ва Цмур хуьрерихъ галаз Цмуррин хуьруьнжемятдик квай.

Алай чIавуз хуьруьн 44 кIвале 192 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 53 майишатар авай, агьалийрин кьадар 239 кас тир. 




#Article 143: Цмур (382 words)


Цмур — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «Цмуррин» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь.

Аквадай гьалда, хуьруьн тIвар туьрк чIалан «Чумур», лезги чIалал «Ругъ», яни цацар алай чилин валар мана гузвай гафуникай арадал атанвайди мумкин я. Вилик хуьр гьар патай анжах ругъарин валари элкъвена кьунвай.

Хуьр СтIал Сулейман райондин рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай рагъакIидай патахъ 7,5 км яргъал, Цмур вацIун дугунда чка кьунвайди я. Республикадин кьилин шегьер Магьачкъаладилай кьибле патахъ 193 км яргъал ала. Цмур вацIун дугун, райондин виридалай иер чкайрикай сад я. Хуьруьн къваларив тамар, сувар, багъар, вацIар ва булахар ава. Гьа и хуьре, вири уьлкведиз тIвар акъатнай «Рычал Яд» цин чешме авайди я.

Цмуррилай 400 м кеферни - рагъакIидай пата, Рычал вацIун къерех сад - садалай вине авай айванар хьиз кьантIар - кьантIар хьана фенвай чкадин алгъай гуьнеда, сифте ракьун девирдиз талукь тир, 200 х 100 м алцумар алай цIуру заманада инсанар яшамиш хьайи чка ава.

Хуьрелай 600 м кеферни - рагъакIидай пата, Рычал вацIун эрчIи пата, Цин - Электорстанциядин эцигунин кIвалахар кьиле тухудайла чIехи зиянар галукьай, къене кIул патахъ элкъвенай скелетар авай, накьвадин кучудунар авай дегь чIаван сур ава. И имаратдай дуьздал акъудай затIарин арада, хъенчIин гетIеяр, къапар ва гьабрук са кIуф галай квар авай. Сур скифринни алпандин девирдиз талукь я.

Сурарин къванерал ва бязи кIвалерин цларар алай кхьинри шагьидвалзавайвал, Цмур хуьр 400 - 500 йис идалай вилик арадал атанвайди я. Адан бине, ЧкIар, Хъалхъамар, ЧIуру Салар хьтин са шумуд гъвечIи хуьрерин эгьлийри кутунвайди я. Эгьлияр са шумуд сихилрикай ибарат тир: Бажияр, Агъасияр, НуькIвер, Кьавалар, Тарашар. Хуьр рекьин кьвечхелда чка кьунвайвиляй, табасаранрин, агъулрин, даргийрин, яхулрин хуьрерай Кьасумхуьруьн базардиз рекье гьатайбур инлайтIуз физвай. Ина йиф акъудна, пакам кьиляй чпин рехъ давамарзавай. Цмурвийрин асул крар лежбервал ва малдарвал тир. ГьакIни, сувавияр нафтIадин кеспийра кIвалахиз Азербайжандиз физвай. 

XIX виш йисуз Цмур хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьре наибвалдиз талукь тир. Гачалхуьр ва Ивигар хуьрерихъ галаз Цмуррин хуьруьнжемятдик квай.

Алай чIавуз хуьруьн 132 кIвале 534 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 110 майишатар авай, агьалийрин кьадар 598 кас тир.

Хуьре, минерал «Рычал Яд» гьасилзавай завод кардик ква.

Цмур хуьр, вичин чирвилерив, кIеви жафадалди ва зегьметдал рикI хьунивди зурба агалкьунрив агакьнай, талант авай рухвайрив машгьур я.




#Article 144: Корей чӀал (121 words)


Корей чӀал — корейвийрин хайи чӀал, Корей зуростровдин КХДР ва Республика Корея гьукуматрин официал чIал. ГьакӀни тӀимилдай Китайда, Японияда, АСШда, Урусатда ва Юкьван Азиядин уьлквейра гегьенш я. Рахазвайбурун вири санлай къадар — 78 млн кас. Гиман яз алтай чӀалариз талукь я (сифте яз и фикир патахъай Г. Рамстедтди делилар гъанвай).

Корей зуростровдин дегь чӀаван Пэкче, Силла ва Когурё гьукуматрин чIаларин арада ухшарвал авайтӀани, и пуд чӀаларин гилан корей чӀалаз талукьвал гилани шак ваз я. Лингвистрин садбуру когурё чӀал гилан япон чӀалаз мукьвавал успатарзава, маса лингвистрини гилан корей чӀал дегь   силла чӀалдикай арадал атанвайди гьисабзава.

Китай чIалай къачур гафар лап пара ава. Эхиримжи вахтара, кьибле корей чIалаз къвез - къвез мадни пара ингилис чIалан гафар акъатзава.

Корей гьисабунин тегьер япондин хьиз я: 




#Article 145: Куба (1615 words)


Ку́ба (), официал тӀвар — Респу́блика Ку́ба ( ), официалтушир тӀвар 1959 йисалай — Адавилин остров) — Кариб гьуьлуьн кефер пата авай островдин гьукумат. Уьлкведин майданди, ЧӀехи Антил островриз талукь тир Куба остров, Хувентуд островар ва пара кьван маса гъвечӀи островар кьунва. Кефер Америкадикай Куба, кефер патай Флорид проливдив ва кьибле патай Юкатан проливдив атӀанва. Уьлкве 1945 йисалай ООНдин член я.

Виридалай чӀехи ва кьилин шегьер — Гьавана я.

Куба, Кефер, Юкьван ва Кьибле Америкаяр ккӀанвай чкада ава ва Вест Индияда виридалай чӀехи Куба остров, Хувентуд островар ва 1600 кьван маса гъвечӀи, ЧӀехи Антил островриз талукь тир островар кьунва. Цин къерехда авай чкайриз, къулай бухтаяр ва пара кьван дерин заливар хас я. Остров рифри ва кораллри элкъвена кьунва.

Кубадин ччилерин майдан — 110 860 км². Кьибле патай Куба Кариб гьуьлуьн ятари, кеферни — рагъакӀидай патай Мексика заливдин ятари ва кеферни — рагъэкъечӀдай патай Атлантик океандин ятари чуьхуьзва. Кубадилай Америкадал кьван яргъавал, Флорид проливдин виридалай гуьтӀуь чкадай — 180 км, Гаити островдал кьван Гарун проливдай — 77 км, Ямайка островдал кьван Колон проливдай — 140 км, Мексикадал кьван Юкатан проливдай — 210 км я.

Кубадин рельефдин чӀехи пай кьулувал тукӀуьрзава. Кьакьан чкар ва сувар уьлкведин 1/3 пай кьазва. Ина суван пуд асул системаяр — рагъакӀидай пата Кордильера-де-Гуанигуанико, юкьван пата Эскамбрай ва рагъэкъечӀдай пата Сиерра-Маэстра системаяр я. Виридалай кьакьан суван массив, кьиблединни — рагъэкечӀдай цин къерехдайтӀуз 250 км-диз яргъи хьанвай Сиерра-Маэстра я. Адан лап кьакьан кӀукӀ — Туркино кӀукӀ я (1972 м). Островдин рагъакӀидай пата авай гуьрчег сувар иердаказ гудунва ва инсанар ана яшамиш кьеридиз ацукьзава.

Кубадин гьар сана карст гегьенш я, гьавиляй ина пара кьадарда чӀехи кьветӀар ава. ГьакӀ, Кубадин рагъакӀидай пата, Санто - Томас кьветӀдин система ава, ччилин кӀаник и кьветӀ пара кьван галереярриз гегьенш жезва и галереяррин вири санал яргъивал — 25 км я. Фад — фад ина «моготес» тӀвар авай чкайризни гьалтиз жеда, моготес — карстдин тропик форма я, кьакьан, саки тик гуьне ва кьулувилин кӀукӀ авай раг я. Инсанри чпиз яшамиш жез ацукьиз, са тӀимил кӀунтӀар авай кьулувалар виридалай пара хкягъзава. Цин къерехар ина аскӀан, гагь уьленар авай ва манграрин къалин вал — кусар экъечӀзавай чкаяр я. Фад — фад, са шумуд километрриз яргъи жезвай къумадин пляжар ава, абурукай тӀвар — ван авай пляж, Икакос островда авай Варадеро курорт я.

Никель гьасилунин крара Куба дуьньяда кӀвенкӀве аваз физва (запасрив 2 — лагьай, гьасилунин крара 3 — лагьай чкада), пара кьадарда хромдин, марганецдин, ракь ва цур квай мяденрин, асбестдин, къванцин къелин ва фосфоритрин запасар ава. ЦӀивинрин мяденар авайди туш. Уьлкведин рагъакӀидай пата нафтӀадинни газдин мяденар жагъурнавай. Бязи малуматрикай, Кубада нафтӀадин запасар 5 млрд баррельдилай пара я, амма Гьаваннади и цифраяр 20 млрд кьван хкажзава, газдин запасарни — 300 млн куб. м.

Кубадин климат — тропик ва пассат гарар авайди я. Ина йисан юкьван температура 25,5 °C туькӀуьрзава. Видалай къайи январь вацран юкьван температура 22,5 °C я, виридалай чими августдин — 27,8 °C. Къереха авай ятарин температура хъуьтӀуьз 22 — 24 °, гатуз 28 — 30 °C кьван агакьзава. Асул гьисабдалди, юргъарин тегьерда къвазвай къваларин йисан юкьван къадар — 1400 мм я, амма пара вахтара кьурагь йисарни жезва.

Кубада климатдин кьве бере тафават аваз аквазва: марфарин бере (май — сентябрь) ва кьурагь бере (октябрь — апрель).

Кубадин климатдин кьетӀенвал, йисан къене масакӀа тежезвай адетдин вини дережадин ламувал я. Вини дережадин ламувал ва чимивал, инсанрин сагъвалдиз виже текъвердаказ таъсирзава. Амма цин къерехра авай чкайра, гьуьлуь гьавадин зегьемвал тӀимиларзава, ва нянин береда гьава серинарзава.

Кубадик, гатунни — зулун береда (июнь — ноябрьдин юкь) арадал къвезвай тропик циклонар галукьзава. Циклонар, Гъвечи Антил островра ва Кариб гьуьлуьн рагъакӀидай пата сифте кьил къачуна, ахпа Флоридадал элячӀзава. Тайфунрихъ галаз арадал къвезвай бул юргъар ва лап къати гарар, островдин агьалийриз ва майишатриз чӀехи зиянар галукьарзава.

Кубадин вацӀар куьруь ва тӀимил ятар авайбур я. Ина авай 600 вацӀарикай 2/5 кефер патаз, амайбур — кьибле патаз, Кариб гуьлуьз авахьзава. Цин къерехда пара къадарда авай уьленрикай виридалани чӀехиди Сапата уьлен я.

Виридалай чӀехи вацӀ, Куба островдин рагъэкъечӀдай пата авай Кауто вацӀ я, яргъивал — 370 км. ВацӀари гзафни — гзаф марфарикай менфят къачузва.

Кубадин вирер гъвечӀи, уьцӀуь ва уьцӀуь тушир цин гьуьлуьхъ галай вирер я. Куба островдин кефер патан цин къерехда Лагуна - де - Лече лагуна ава, патаг гвай гуьлуьн селлерихъ галаз кӀаникай хкажзавай киждин хар — харар вириз авахьайла, лагуна нек хьиз лацу жезва. Цин гьамбарханайрикай чӀехиди Саса я.

Кубада авай накьвадин 13 жуьредикай, 80 % гарун эсердик тӀимил — тӀимил чукӀанвай киреждин къванцикай арадал атанвайди я. Ин яру рангунин кӀеви накьвар, вини дережадин мублагьвалдив тафават аваз я, ва ина вири йиса кьиляй-кьилиз плантацияррин набататат цазвайди я, асулдай шекердин нацI. Кубадин асул мублагъ районар кьибле пата Гьаванадилай Сьенфуэгосдал кьван, Камагуэй провинциядин рагъакӀидай пата, гьакӀни Сьерра-де-Санкти-Спиритус суванни Кариб гьуьлуьн арада авайди я. Яд гузвай ччилерин майдан — 8700 км² (2003).

Кубада 3000 — дилай пара набататринни цьукверин жуьреяр экъечӀзавайди я, идалайни гъейри кубадин флорадин векилрин 50 % эндэмикар я, яни кьилди са Кубадиз хас бур я ва дуьньядин маса чкайра авайди туш. Америкадин колонизация эгечӀайла къулухъ, Кубада авай тамарин майдан пара кьван тӀимил хьанва. Европавияр къведалди, тамари уьлкведин саки зур пай кьазвай, ахпа и лишан 10 % кьван агъуз хьана, гила тамар кьилди са сувар ва уьленар авай районра амукьнава. Амма 1960-й йисарилай, уьлкведин гьукуматдин алахъунрин нетижада, ичӀиз амукьнавай ччилерин чӀехи пайда ттарар цанвай ва гьавиляй гила уьлкведин къудай са пай тамари кьунва.

Тропик тамара пеш авахьдай ва гьамиша къацу тир ттарарикай ибарат я, ина яру ттар, гуяк ттар, кампеш ттар ва цедрела, кьулувалрин ва аскӀан гуьнейрин яру накьвара экъечӀзава. РагъакӀидай пата авай Пинар-дель-Рио провинцияда, Куба островдин рагъэкъечӀдай пата ва Хувентуд островда авай кьурагь районриз хас тир къванцин накьвара нарат ттарцин тамар гегьенш я. Гзаф кьериз гьалтзавай ва бязи малуматрикай дуьньяда 100 млн йис кьван авай «Microcycas calocoma» пальмадин ттарар Пинар-дель-Рио провинцияда экъечӀзава. Ина кьил гъидай набататар экъечӀзавай саваннаяр, гьакӀни куьлуь пешерин валар, кактусар ва агаваяр экъечӀзавай районар ава. Агъада авай цин къерехдин районра мангрри чка кьунвайди я.

Нек хъвадай гьайванарин векилрикай ина: кубадин такуахе (гила саки терг хьанва), сараралайбурукай — хутияр, ва кьаркъулуврин 23 жуьре. Гъуьрчехъанвал ийидай ничхиррикай иниз масанай гъанвай ва хуьнвай миргер ава.

Кубада нуькӀверин 300 жуьре авайди я, абурукай 20 жуьре кьилди Кубадиз хас я ва дуьньядин маса чкайра гьалтзвач. Ина фад — фад гьатзавай нуькӀвер — фламинго, чIулав нуькIвер, билбилар, колибри, тутунуькӀ ара, гъвечӀи грифар. Кьилди Кубадиз хас тир кубадин трогон нуькӀ, рангунай кубадин пайдахдиз ухшар я лугьуз, Кубадин халкьдин нуькӀ яз гьисабзава.

Рептилиярикай фад — фад аллигаторар, игуанар ва маса хуьрлуьнкӀар, къураматдин хъалхъас хъипер, кьил-кьилиз галкIанвай хъалхъас къиб ва бисса, крокодилар, цIалцIампIузаррин удав ва маса агъу квачир гъуьлягъар. 60 жуьре хъипер, абурун арада кьеридиз гьалтзавай кубадин къиб ва яц - къиб.

Ятара 500 виш жуьре гъедер авайди я. Са шумуд жуьре акулаяр. Цин къерех чкайра ва вацӀара америкадин ламантин авайди я. Карстдин кьветӀера авай вирера буьркьуь гъедер ва креветкаяр гьалтзава. Пахлаханхьтинбурукай — кьураматдин краб ва дервиш - пахлахан.

Куба унитар гьукумат я. 2011 йисал кьван остров 15 провинциярриз ва са Хувентуд островдиз административвилелди ччара жезвай. 2011 йисан январьдилай, Гьавана провинция кьве Артемиса ва Маябеке провинциярриз ччара ийиз къетӀъ авуна. Гьавиляй провинцияррин къадар 16 — дал кьван хкаж хьана.

Куба островда Кубадин ракьун рехъ, автомобил рекьерин чил. Маса уьлквейрихъ галаз гьуьлуьн ва цавун алакьа ава. Кубадин асул Cubana de Aviación авиакомпаниядиз дуьньядин 32 уьлкведа векивал ава.

Кастро гьукумдик атай чӀавуз Кубадин алакьа четин йикъа авай. СССРди иниз суьрсетар ва телевидениедин алатар гуналди, кубадин алакьа вилик тухуз пара кьван куьмек авуна.

Кьенин Кубада мобил алакьадин кьилди сад тир оператор кардик ква — копания ETECSA, гьукуматдин контрольдик квай Cubacel савдавилин марка алаз кӀвалахзава. 2008 йисал кьван, гьакӀан ватанэгьлийриз мобил алакьадин къуллугъдикай менфят къачуз къадагъа тир, мобил алакьа кардик кутуз кьилди са ччара уьлкведай тир ксариз ва гьукуматдин чӀехи къуллугра авайбуруз ихтияр авай. Рауль Кастроди и къадагъаяр пуч авурла къулухъ, 2008 йисан 14 апрельдилай ETECSA компанияди гьакӀан ксариз вичин къуллугъар вугуз эгечӀнай.

Кубавияр — асулдай маса халкьар сад — садахъ галаз акахьуналди арадал атанвай халкь я. Иниз испанжувар къведалди, Кубада сибонейрин, аравак группадин индейциярин, гуанаханабейрин ва Гаитидай иниз куьч хьанвай индейциярин тайифаяр яшамиш жезвай. Амма испанрин клонизациядин нетижада индеецрин чӀехи пай телефнай.

Испан колонистриз, плантациярра кӀвалахиз пара кьван кӀвалахдай ксар герек хьайивиляй, абуру Юкьван Африкадай лукӀар гъиз эгечӀнай, лукӀар асул гьисабдалди йоруба, ашанти, эве, конго тайифарикай тир. 350 йисан къене испанжуври иниз 1 миллиондилай пара африкадин лукӀар гъанвай, гила Куба агаьалидин 40 % гьа лукӀарин несилар я. Гьа и себебдилай 1853 — й йсалай 1874 — й йисал кьван Азиядай иниз 125 000 — дилай пара китайжувар гъанвай. И чӀавалди Гаванада «Чайна-таун» тӀвар алай китайжувар амукьзавай мягьле ава. Идалайни гъейри иниз Юкатандай, Юкьван ва Кьибле Америкадай тӀимил къадарда индеец — лукӀар гъизвай. Гьа бередани Испаниядай иниз 850 000 кас куьч хьанвай, асул яз галисияр, кастилар, наваррар, каталонар, амма ина яшамиш жез вири амукьнач. XVIII виш йисан эхирдилай иниз Гьаити островдай ва Луизианадай французрин чӀехи авахьун къвез эгечӀна. Бегьем чӀехи, куьч жезвай ксарин авахьун иниз гьакӀни Германиядай, Британиядай ва Итадиядай тир, Мексикадай иниз пара кьван индейцияр кьуч хьанвай. Кубадиз куьч хьунин зурба къалабулухар Садлагьай ва Кьведлай Дуьньядин дяверин чӀавуз эгечӀнай, эвелимжи нубатда иниз пара къадарда чувудар катзавай.

Кубадин этник туькӀуьрундикай авай малуматар сад — садав кьазвач. 1953 йисуз лацубуру вири агьалидин 84 % кьазвай. 2002 йисан агьали сиягьдиз къачунрин официал малуматрикай, Кубадин агьали 65,1 % (7 271 926) — лацубур, 24,8 % (2 778 923) — къумралар, 10,1 % (1 126 894) — чӀулавбур, 1 % (113 828) — китайжувар туькӀуьрзава.

Британиядин The Economist газетдин малуматрикай, латиноамерикадин уьлквейрин арада, агьалидин кьадар агъуз жезвай уьлкве кьилди са Куба я. The Economist — дин фикирдай идан асул себеб агъа дережадин аялар хунин кьадар я. 1963 йисуз са папаз жезвай аялрин кьадар 5 тир, 1978 — й йисуз и цифра 1,9 кьван агъуз хьанвай, гила са папаз аватзавай аялин кьадардин коэффициент 1,5 я. Маса патахъай, халкьдин сагъвал хуьн патал кардик квай система хъсан кӀвалахзавайвиляй, уьлкведа кьуьзуьбурун къадар хкаж хьана. Гьа ивиляй, 2008 йисуз уьлкведин тарихда садлагьай сефер, 14 йисалай жегьил ксарин кьадар 60 йисалай чӀехи ксарин кьдардихъ галаз барабар хьанвай. И вакъиади Кубадин пенсиядин система хатавилик кутузва.

Европажуврикай иниз садлагьай атанвайди Колумб тир, ам 1492-й йисуз островдин рагъэкъечӀдай пата эвичӀнай. 1511-й йисуз Диего Веласкес де Куэльярди, островдин бинедин агьали муьтӀуьгъарна, форт Баракоа эцигна ва Кубадин садлагьай испанжув губернатор хьана. Колонизация, индейциярин кьиникьин шартӀуналди физвай, вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз островдин агьали 75 % индейцияр — тайно тир.




#Article 146: Рим империя (1534 words)


Рим империя () — Рим республикадин хтул, дегь чӀавун гьукумат (27 йис ч.э.в. — 476 йис). Тамам чӀал латинди тир, кьилин шегьер сифте Рим тир, ахпа Константинополь. Август императорди туькӀуьр авурди я. Ромул императордин чӀавуз ам эхирки чӀур хьана.

Гай Юлий Цезарь кьейила империядин кьиле Октавиан Августни (рагъакӀидай пата) Марк Антоний (рагъэкъечӀдай пата) хьана. Къвез къведайдивай Марк Антоний вичин цӀийм папаз, Мисридин паччагь Клеопатрадиз яб гуз хьана, гьадан чӀалахъ пара килигиз. И кар Руман сенатдизни Октавиан Августаз бегенмиш хьанач. Октавиана адаз дяве гана, ам гьуьлуьн женгда гатана 31-й йисуз. ГьакӀ хьана Мисри Рум империядик кутун провинциявилиз. 27-лагьай йисуз Октавиана императордин титул кьабулна — Румдикай империя хьана.

Къенепатан дявейрин эхир эциг авуна лагьана Италиядани провинцийра авай ксари Октавианаз гьуьрмет ийизавай. Адалай кьулухъ атай императорриз чпин къуват кӀиви ийиз кӀанзавай. Абуру мад Халкьдин кӀватӀалар эверзавачир. Рум гьукуматдин вири агьлияр мажбур хьана императорриз гъуцариз хьти гьуьрмет гуз. ЦӀийи «гъуцариз» монументарни храмар багъишзавай. Императоррин хайи йикъар вири халкьдин суварар хьиз тухузвай. Сад хьайитӀани и кардал рази тахьайтӀа ам рекьизавай. Рум тариххъан Тацита кхьизавай: виликра крар патал азаб гузвай, гила гафар патал. Сифте вишйисан императоррикай виридалайни писдини яманди Нерон тир.

Нерона вич лап чӀехи алакьнар авай артист, актёрни шаир яз гьисабзавай. Ада кӀелзавай вичин шиирар театрра, грекрин трагедийрин роляр кьилиз акъудзавай. Румажувар мажбур тир адан къугъунрал атуниз. Неронан мялим Сенека тир. 64-й йиса Рума пара еке цӀаяр хьана, лап пара кӀвалер кана, садбур шегьердай катна. Халкьдиз Румак цӀай кутурди Нерон тир хьти тир. Ихьтин гафарал цӀар чӀугвун патал ада вири тахсирар хашпересрик кутуна. Парабур абурукай а саягъ яман кьенвай гьа, гьакӀан румажувариз абурун язух атана. Неронан девирдин эхирда адаз аксиниз къушунар хкаж хьана. Вичин лукӀраз ада вич йикь лагьана. ГьакӀа Нерон кьена.

ЦӀийи диндик кьил кутурди Иисус тир Палестинадай. Адакай амукьнава пара кьисаяр адахъ галайбуру туькӀуьрнавай.

Кьве агъзур йис кьулухъ шегьеррани хуьрера, Палестинада, Сириядани ГъвечӀи Азияда, Руман гъилик квай, ксар акъатна, чеб Гъуцран Хцин — Иисусан юлдашар я лугьудайбур. Абуру лугьузавай, Иисусан диде кесиб палестин шегьер Назаретжув Мария тирди.

Траян императордин чар, провинциядин префект Плиний Секунд ГъвечӀидаз:

Вуна лап дуьз карна, зи Секунд, ваз хашпересрикай хьиз ван гайи ксарихъай ахтармиш авур. Виридаз сахьтин ихтияр ина эциг жедайди туш. Абурухъ къекъуьнни паргар кар туш: эгера абурал арза кхьена абурун хиве а кар туртӀа — абур катана кӀанда. Эгера ни хашпересвиликай вич хкуд авуна чи гъуцариз тӀалабнар авуртӀа, абуруз рикӀ ахъайна кӀанда. Виликра абур ахтармишзавайтӀани.

Иисусни адан юлдашар чувудар тиртӀани абурун дин къвез-къведайдивай пара грекри, сирийжуври, коптри, румажуври, галларини амай халкьари кьабулзавай. Хашпересри лугьузвай: Гъуцран вилик вири сад хьтинбур я: грекарни, чувудар, лукӀарни адабур, итимарни папар. Гьар инанмишдайдивай Гъуцран Пачагьвилиз гьахь жедай, эгера адан рикӀ хъуьтул ятӀани хъсан ксар ийиз хьайитӀа.

Рум гьукуматди вич душманвилиз тухузвай хашпересрик. Абур къесизавай шегьеррай, тӀваларал ягъазавай, дусахриз твазвай, рекьизвай. Хашпересиз мажбур хьана чинеба кӀватӀ жез сурарал, тунвай кӀвалерани маса чкайра.

Диоклетианан тетрархия пара чӀавуз яшамиш хьанач; цезарривай пара вахтуна чеб августриз экъечӀдалди акъваз жезвачир. Гьелелиг Диоклетиан амаз, 305 йисуз кьейи, душманрин кьула женг эгечӀна.
Британиядин легионри 312-й йисуз цезарьвилиз кьабулнавай Константина Риман цларик вичин душман, риман претореанри эхиримжи кьабулнавайди, цезарь Максенций хай. Гьа чӀавуз хашпересвал Рима хкаж жез хьана. Константина хашпересриз Рим империяда дамвал гана, ахпа тамам динни авуна адакай. 323-й йисуз Адрианопольдик РагъэкъечӀдай патан Август Лициний гатана Константинан эхиримжи душман кьейила хашпересрин дин адан къуватдин даях хьана. Диоклетианан тетрархия кьуд префекурадал дегиш авуна, Константина вичин вилик гвай императордин административ масакӀавилерин эхир кутуна. Ахпа Константина Никей собор кӀватӀна. Хашпересвал кьабул авурла Констанин, Риман император хьти гьакӀан мушрик тир чӀехи понтифексдилай пара хкаж хьана. ЦӀийи империядиз цӀийи кьилин шегьерни герек атана; ами Константиноноль хьана. Босфордаллай Византий тӀвар алай шегьердиз империядин юкьв тухвана адал тӀвар эцигна — Цийи Рим (лат. Nova Roma)

Ихьтин еке империя Константинопольдай кьиле тухуз пара четин тир. Варваррин халкьар Рейнни Дунай вацӀарилай, империядин сергьятар тир, гьукуматдин къенез гьахьзаваз адан провинцияр къачузавай.

Империя кьвенал пай авур са шумуд йис кьулухъ Италиядал еке белаяр атана. Руман девлетар къачуз кӀанз, германрин халкь готарин къавха Алариха вичин къушунар Румдал тухвана. Вири чилерал, готар яшамиш жезвай Дунайдин вилик гвай патарилай Альпарин суваяр къведалди халкьди Аларихан пад кьазвай. ЛукӀарни лежберар адан къушунрик физвай. Къалурзавай рекьер, тӀуьнар хуьзвай чкаяр. КичӀевиляй катзавай румажувари чуьнуьхарзавай чпин гапурарни фуъар.

Альприн вилик Аларихан къушунариз Румд къушунри рехъ атӀана. ГьакӀ ятӀани, румажувар ана тӀимил авай, чӀехи пай аник квай галларни германар тир. Империядин къушунар кьиле Стилихона тухузвай. Вич ам германрин вандалар халкьдикай тир. Ада готар катана. Кьилди палканрин къушунар адавай хъхуьз хьана. А чӀавуз РагъакӀидай пата император итимдин рикӀ авачир, намус авачир Гонорий тир. Готар гьалтнай вахтуниз ам Италиядин кефер пата авай са къеледиз катна ацукьнай. Румда авай девлетлу, гьуьрметлу ксари Гонорий чпин чӀалахъ гъана хьи, бес Стилихон, Аларих хьиз германжув тирди, Рума къуват вичиз къачуз кӀандайди. ГьакӀ хьана Стилихон ада кьена. Стилихонан юлдашар, рум армияда авай германжув солдатар катаз эгечӀна. И кардикай пара хъел хьана 30 агъзур варвар-легионер хъфена Аларихан патал, чеб Румдал тухун патал. Стилихон кьейила Аларихаз мад вижевий душманар хъхьанач. Ада Рум элкъвена къушунрик кьуна. Са карни алакь тийидай Гонорий мад Румдай катна, адан агьлияр туна.

Готри шегьер тӀупӀалда туна. Адан порт кьуна,Тибр вацӀун эхирда авай. ГьакӀ хьана Руман къене амай агьлияр фу амачиз хьана. Гишинвилини ничягьри рекьизавай инсанар.

Румажувар Аларихахъ галаз меслятар ийиз эгечӀна. Лугьузавай абуруз, месала, шегьерда пара ксар ама, женг жедай. Хъвер ийиз Алариха жаваб гана: «Гьикьван пара векь аватӀа — гьа саягъ регьетдаказ ам гуьз жеда».

Румдивай гила мад варварар акъвазар жезвачир. V-лагьай вишйисан юкьва шегьер мад къачунай. И сеферда вандалри, Одоакр кьиле аваз. Шегьерда лап еке ичӀивилер туна абуру.

Гила варваррин къавхайри кьилди са РагъакӀидай патан чилер кьиле тухузвачир, абурун гъилик Италияни атана. 476-лагьай йисуз са гермажув къавхади эхиримжи Рум императордивай къуват гакъудна. Эхиримжи императордин тӀвар Ромул тир, шегьер вич эциг авур кас хьти. Яру пекни диадема, императордин къуват къалурзавай зтӀар тир, германжувари Константинопольдиз ракъурна. РагъакӀидай патан Рум империядин уьмуьр куьтягь хьана, ам мад яшамиш хьанач. И хабар Дегь Дуьньядин тарихдин эхир яз гьисабзавайди я.

Дегь Рум пара халкьар авай гьукумат тир, гьеч кьилди Италияда латинрилай (гьукуматдин кьилин миллет) къецяй пара гъвечӀи халкьар авай: галлар, этрускар, италикар, грекарни амайбур.

Рума вирида инанмишзавай чпин гъуцарихъ.
Апполон — нехирар хуьдайди, ракъинин экв гудайди, микитрин къав.
Венера — цуьквер авай багъларинни гатфарин гъуц, кӀанивилин гъуц, рум халкьдин къав.
Марс — дяведин гъуц.
Юпитер — гъуцарин дах, цавун гъуц, экуьнин нурун гъуц. Юнонадин гъуьл.
Церера — Сатурнан руш, ямишрин гъуц.
Сатурн — чилинни цанарин гъуц.
Юнона — папарин, дидевилин, хизандин къав. Марсан паб.

Империяда хашпересвилини еке чка кьазвай. 337-й йисуз Константин императорди хашпересриз чпин дин ахъайвилиз инанмиш ийидай ихтияр гана. Хашпересри гьар са велаятда чпин кьил хкягъзавай — епископар. Рум шегьерда авай епископахъ виридалайни еке гьуьрмет хьана инанмишзавайбурун кьула. Ада вичиз папа лугьуз хьана (грек чӀалал «папа» — «буба», «дах» лагьай гаф я). Рум шегьердин сифте епископ Иисусан юлдаш Пётр апостол хьана. Гьавиляй, руман папайри чеб Пётран варисар яз гьисабзава.

Рим цивилизациядин чӀехи даях адан армия тир. Гьадан куьмекдалди Римдивай Дегь чӀаван виридалайни еке империя эциг хьана. Риман армия са шумуд кьатӀарал пай хьанвай. Виридалайни еке кьатӀ легион тир. Са легиондин къене 5 агъзур кас авай. Гьабурукай чӀехи пай кӀвачеллай солдатни сакӀус балкӀандаллай. Тарихда амукьнва 50 легиондин тӀвар. ГьакӀ ятӀани са береда Римдихъ кьилди 28 легион авай. Республикадин девирда легиондин чӀехиди tribunus militum тир. Империяд чӀавуз легиондин чӀехиди легат тир.

Армиядин къене низам тунилай къецяй, ракьун низам хуьни рим армиядиз еке женгвални руьгь гузвай, адан агъзур йисанилай пара хьайи девирдин къене.
Гагь-гагь чӀехибуру солдатар титегь авун патал ихьтин крар ийидай:

III вишйис чи эрадилай вилик кьиникьрин канун кьабулнавай, армиядикай чпин кьил гакъудзавайбуруз. Вегецийдин девирдиз кьиникьдикай суьрнеди ван гузвай — classicum.

Гьукуматдин кьвевал квахь хьайила, принципатдихъ галай, сенатдин гьални дегиш хьана. Принципат, уьмуьрлухъ авай сенатдин президентвал авай, сенатдиз аксинвал авайтӀани, сенатди кьазвай. ГьакӀ ятӀани Риман сенат са маса затӀ жез эгечӀна. Вилик чӀавара ам Риман лап чӀехи ксарин, еке къуллугъарнавай кӀватӀал тир. Рима гьамиша писдаказ вичиз дуьз текъведай цӀийивилер кьабулзавай. Са сефер Аппий Клавдий сенаторди кьийн гана, сифте латинжув, сенатдиз гьахьдай вичин гъилелди рекьидай. Цезарьдин девирдиз Цицеронни адан дустари Галлиядай акъатай сенаторрал ягьантар ийизавай. Ахпа III-й вишйисуз риман сенатдик египетжув Кераунос экечӀ авурла Рима а кар дакӀан жедай кас мад амачир. Маса саягъ хьунни мумкин тушир. Провинцийжуврикай виридалайни девлетлубур, къалаяр къачуз, риман чӀехи ксарин бахчаярни кӀвалер къахчуз, Римдиз яшамиш жез хъфидай. Гьа кар паталди Августан девирдиз Италияда кӀвалер пара багьа хьанвай. Гьи цӀийи чӀехи ксари сенат ацӀуриз хьана. Атана вахтар, сенатдиз «вири провинцийрин умуд», «вири дуьньядин абур», «инсанрин туман абур» лугьудай. Эхир сенат кьвенал пай хьана — Риманни Константинопольдин сенатрал. ГьакӀ ятӀани а карди гьукуматдиз пара масакӀавилер гузвачир, гьукуматдин къуват сенатдин гъиляй консисторийдик хъфенвай.

Рум империядин культура республикад девирдин неве я, гьадан кьакьан гьал яргъи хъувур. Вири империядин кьилни рикӀ — Рума къалурзавай амайбуруз фидай рехъ. Рум шегьерда авай пара театрар, гимназияр, тавернаяр, гьамамр, ротондаярни амай кӀвалер.

Рум девирдин монументарни кӀвалер парабур исятдани амазма. Абурукай виридалайни тӀвар-ван алайди Колизей я. Рум империядин шегьеррин чӀехи паюнихъ форумар авай. Хъвадай яд шегьерриз акведукрай къвезвай.

Са шумуд гьукуматри чеб Рум империядин невеярвилиз гьисабзавай. РагъекъечӀдай пата адан неве Византий империя тир. VI вишйисан юкьва византий император Юстиниана РагъакӀидай Рум империядин чилерин еке патар къачуна, адан невейривай а чилер хуьз хьаначтӀани). РагъакӀидай пата Рум империя цкӀейила, адан чилерал пара гъвечӀи гьукуматар туькӀуьр хьана. 962-й йисуз Оттон I ЧӀехиди Иоанн XII папади Пак тир Рум империядин императордин титул гана. А империя гьар гьукуматвилин жуьрейра жез 1806-й йисалди яшамиш хъхьана. Урус империя, кьве франузрин империяни (Наполеонанни I Наполеонан III) Осман империяди гьакӀни чеб Дегь Руман невеяр хьти гьисабзавай. Москвадин гьукуматда Иван III девирдиз акъатна теория «Москва — Пудлагьай Рум».




#Article 147: ЧӀехи Француз инкъилаб (904 words)


ЧӀехи Француз инкъилаб () — XVIII-й виш йисуз Франциядин сиясатдинни социал системайра хьайи зурба масакӀавилер, нетижада ЦIуру къайда терг хьана ва монархиядикай Франция «де — юре» гьукумат хьана. Девиз — Адавал, барабарвални стхавал. 1789 йисан 14 чиледиз Бастилия къачурла эгечӀнавайди я.

XVIII-й вишйиса Франция ацӀай монархия тир, кьушунривайни гьукуматдин къуллугъчийривай даях кьазвай. Гьукуматда авай система туькӀуьрнавайди тир XIV—XVI вишйисара хьайи къенепатан дявейрилай кьулухъ жемятдинни экономикад суалар хьана кӀандай саягъ вичин цӀарцӀе тун тувуна. Халкьдин гьалтунар гьукуматдивай эхиз хьайила, халкьдиз пара регьетвилер ганвай. Политикавилин ихтийрар жемятдин чӀехи кӀеретӀривай гакъуд авурвили паччагьди абурухъ авай артух ихтийрар хуьзвай. Маса регьетвал лежберризни ганвай. Пара яргъи, лежберрин дявеяр хьайи девирдиз (XIV—XVI вишйисар) абуру чпиз ихтийрар гьукуматдивай къазанмиш авуна. ГьакӀ хьана, авай налогрикай чӀехи пай абуруз гьукуматди тагудай ихтияр гана. Пудлагьай регьетвилер гьукуматди буржуадиз ганвай. Са шумуд агъзур куьлуь идараяр авай, гьабурун иесийри буржуа дережа ибаратзавай.

ГьакӀ хьанатӀани, и четин процессри туькӀуьр авур системадивай Франциядиз дуьзгуьн уьмуьр гуз жезвачир. XVIII-й вишйиса Франция вичин къуьншийрихъай хкат ийиз эгечӀна, сифтеди, Англиядихъай.

Къвез-къведайдивай XVIII виш йиса француз жемятдин кӀукӀва авай фикирар, цӀуру (куьгьне) низам дегиш авуна кӀандайди. Гьукуматда пара еке коррупция авай, налогар кӀватӀдай жуьре цӀуруди (куьгьнеди) тир. Пачагьдивай Франция вилик тухуз жезвачир, гьукумат алай чкадал пара чӀавуз амукьзавай. Католик диндин итимар, бегарни буржуяр пачагьдин чӀалахъ мад жезвачир. Монтескйе, Руссони гьахьтин халкьдин алимар, чирвилер авай ксар патал жемятдин фикирар дегиш жез эгечӀна. Виридан гъавурда акьаз хьана, пачагь гьукуматдиз хийир квайди туширди. Эхирки, Людовике (Луи) XV девирда, мадни Людовик XVI девирда гьукуматдин политикадани экономикада масакӀавилер жез хьана, цӀуру (куьгьне) низам чӀурдай.

Пачагьдиз мукьвуг тир ксариз гьукуматдин Халкьдин Ассамблея квадар ийиз кӀанзвайди чир хьайила, парижжувариз пара хъел атана, вучиз лагьайтӀа абуру а Ассамблеядихъ пара чпин мурадар ктӀунвай. 12 чиледиз 1789 йисан инсанар пачагьаз аксиниз къарагъна. Гьукуматдин кьушунарни халкь сад садал Парижда гьалдар хьана. Камиль Демулена вичин кӀерпӀедик къацу лентӀ ктӀуна халкьдиз ван гуз хьана, гъиле тфенгар кьаз. 13 чиледиз Парижда эвердай ван гузвай.

Уькуьнихъ, 14 чиледиз Ничягьбурун кӀвале халкьди кьуна 12 артиллерий тфенг, 32 агъзур гьакӀан тфенгни гьабурук порох. Халкьдин хцаб тежедай кӀеретӀар, садбуруг тфенгар, кӀуькӀвер галай тӀвалар гвай, масадбуруг — кутӀваяр, нажахар, кӀашар гвай, ацӀурна куьчеярни паруяр, Бастилиядик кканвай. Бастилия — Франциядин виридалайни чӀехи дусах тир, ана гьакӀан ксар ацукьнавайбур тушир, аниз твазвайбур гьукуматдиз, пачагьдиз аксиниз тир ксар. Парижда авай кьушунрин чӀехибурал бине эцигзавачир. Версальдихъ галаз алакюа хкатнавай. Сятини садаз йикъан Бастилияда авай артиллерияди халкь галай патахъ цӀай гана. ГьакӀ ятӀани, халкьди къеле элкъвена кьунвай, хъфиз кӀанзвачир. Уькуьнихъ кьунвай артиллерия абуру Бастилиядиз аксиниз ишлемишиз кӀанзвай. Гарнизондин гъавурда акьуна, халкьдиз аксиниз женг гун манасуз тирди, гьавиляй, сятини вадаз къеле халкьдиз хгана. Пачагь мажбур хьана Халкьдин Ассамблея кьабулиз. Къведай гьафтейра вири Францияда халкь къарагъна. 18 чиледиз Труа шегьердин халкь къарагъна, 19 чиледиз — Страсбургда, 21 чиледиз — Шербурда, 24 чиледиз — Руанда. Са пай шешьерра ксар къарагънавай ван гваз: «Фу це! Йикь, къачуз-маса гудайбур!».

Къарагънавайбуру фу къачузвай, шегьеррин ратушаяр, ана авай документар кузвай. Ахпа шегьерра маса гьукуматдин идараяр ахъайна, хкягъай тешкилтар — муниципалитетар, Париж жегьердин мэр къуллугъ туькӀуьрна, кьушунрин цӀийи кӀеретӀ авуна — Халкьдин гвардия.

Къарагънавай лежберри бегерин къалаяр кузвай, абурун чилер къачуз. И крариз, 1789-й йиса хьайи, гана тӀвар «ЧӀехи КичӀ» (Grande Peur).

Людовик пачагьан паб австрий принцесса Мария-Антуанэтта тир. 1792-й йисан 21 сентябрдиз Парижда Халкьдин Конвент ахъай хьана. Гьа юкъуз ада монархия чӀурна, Францияда республика малумарна. Конвент пуд чкадал пай хьана: члахъбур — монтаньярар, абурун чӀехиди Дантон тир. Робеспьерни Марат, ильтибур — жирондистар, Бриссоди тухузвай. Монархистар Конвентда мад амачир. Конвентди дуван эгечӀна алуднавай пачагь Людовикал. 1793-й йисан 21 январдиз Людовик гильотинадал кьена «Ватандиз дегиш авурвилини къуват вмчиз къачур патал». 1793-й йисан февралдин эхирда — мартдин кьиле Конвентди Англиядизни Нидерландриз дяве малумарна, ахпа Испаниядизни.

Августдиз Сен-Дени базиликада регьметрик квай француз пачагьрин «кьацӀай руьгьдикай» михьна. 15 октябрдиз Мария Антуанеттадал дуван эгечӀна. Адаз кьиникь гана. Жирондистар кьейила сифте суал Робеспьеранни Дантонан гьажетнар хьана, якобинрин сабурлу пайдик квай — са патахъай, Эберахъ галаз, халис масакӀавилер герек я лугьудай — маса патахъай. 1794-й йиса сифте Эбера, ахпа адан юлдашар, ахпа Дантонни Демулен дусахпа туна, дуван авуна кьенвай. И кьиникьрилай кьулухъ Робеспьерахъ мад амачир аксиниз тир ксар. Манасуз террор дакӀан хьана Конвентдин са пай, Колло д’Эрбуани Баррас кьиле аваз 1794-й 27 чиледиз термидорий кьих туькӀуьрна, Халкьдин гвардияди пад кьур. Робеспьерни адан са виш юлдаш, Кутоннт Сен-Жюст кваз дусахда туна гильотинадал кьена.

Куьру вахтунин къене Карноди са шумуд армия туькӀуьрна, абурук экечӀнайбур жемятдик квайни-квачир виридалайни кьегьелвал квайни, къуватлубурни иштегьар авайбур тир. Виридалайни кьакьандаказ алай кӀвалахар армияда нивай хьайитӀани къачуз жедай, алакьунар авайтӀа. Пара тӀвар-ван алай генералар акъатайди тир а чӀавуз гьакӀан солдатрин кьулай. Къвез-къведайдиаая инкъилабдин армия Директорияди маса чилер къачун патал ишлемишиз хьана. И рекье Директориядиз аквазвай мумкинвилер, гьукуматда авай четинвилерилай халкьдин фикирар алудун патал.

Мадни, гатанвай гьукуматривайни халкьаривай пул къачудай рехъ. Италий армиядин кьиле Директорияди жегьил генерал Наполеон Бонапарт эцигна, 1796—97 йисара Сардиния Савоядилай гъил алудиз мажбур авуна, Ломбардия кьуна, Парма, Модена, Пападин велаят, Венецияни Генуядилай пул къачуна, гьадалайни гъейри пападин чилерин са пай Ломбардиядик гахгана. Вичин Ломбардиядин тӀвар Цезальпийрин республикадал дегишарна. Австрияди дяве акъвазариз минетзавай. Австриядихъ галаз куьтягьарна, Бонапарта директориядиз лагьана, Англиядиз Мисрида женг гана кӀандайди. Гьавиляй аниз француз кьушунрин кӀеретӀар ракъурна. ИкӀ хьана, инкъилабдин дявейрин девирдин эхирда Франциядихъ Бельгия, Рейн вацӀун рагъакӀидай патан къерех, Савойяни сакӀус Италиядин чилер. Франциядихъ элкъвена авай адаз талукь тир «республикаяр-аялар». Гьа чӀавузни Франциядиз аксиниз тир цӀийи коалиция туькӀуьр хьана. Адак экечӀнавайбур: Австрия, Урусат, Сардинияни, Туьркия тир. Павел I императорди Италиядиз Суворов ракъурна. Суворова ана французвийрилай гъалиб къачуна 1799 йисан зулухъ вири Италия французвийрива михьна. Европада жезвай крар чир хьайила Бонапарт Франциядиз кьулухъ фад хъфена. 18 брюмердиз (9 ноябрдиз) кьих къарагъарна вахтунин регьбервал туькӀуьрна. Алак квай пуд консул — Бонапарт, Роже Дюкони Сийес. И кар ЧӀехи францу инкъилабдин чӀав атӀана.




#Article 148: Яд (247 words)


Яд  (гьидрогендин оксид) — экв аквадай жимивилин тегьерда авай, ранггалачир (гъвечӀи кьадарда), ни авачир ва тӀям авачир (нормал ва стандарт шартӀара) химиядин вещество. Химиядин формула: Н2O. КӀеви гьалда авай циз мурк, жив ва я къирав лугьуда, газдин гьалда лагьайтӀа — цин бугъ лугьуда. Ччилин ччинин тахминан 71 % цив кьунва (океанар, гуьлер, вирер, вацIар, муркар).

Хъсан гзафполяр цIурурдайди я. ТӀебиатдин шартӀара це гьамиша цӀранавай веществояр ава.(кьелер, газар).

Цин яшамишвал арадиз гъин ва хуьн патал рол чӀехи я, ва гьакӀни, чан алай организмрин химиядин туькӀуьр хьанвай тегьерда, климатдинни гьавадин туькӀуьруна.

Ччиле авай яд пуд асул гьалда жезва — жими, газдин ва кӀеви, ва жуьреба-жуьре кӀалубар къачуз жезва. А кӀалубривай савахтунда сад садахъ галаз къуншивал ийиз жеда : цин бугъни цава авай цифер, гуьлуьн ядни айсбергар, муркIадин гьамбарарни ччилин ччина авай вацӀар, ччилин яд квай къатар. Ци жуьреба-жуьре тӀямар къачуна гзаф веществояр цӀуруриз жеда. Цин «уьмуьрдин чешме» хьиз важиблувиляй, ам фад-фад жуьреба-жуьре принципралди ччара-ччара типриз пайзава.

Арадиз атун, квайбурни кардиз кутун принципдалди:

Формалдаказ цин са шумуд илимдин жигьетдай дуьз тир химиядиндин тӀварар авайди:

Нормал атмосфер шартӀара яд жими гьалда жезва.

Цин пуд агрегат гьал авайди я:

Фазадин диаграммадин элемент — пуд къатан точкаяр:

Цин молекулада авай гьидрогендин изотопдин типдиз килигна, гуьгъуьнлай авай цин жуьреяр ччар ийизва:

ТӀебиатдин цин къене изотопологрин гьисабнавай молекуляр массаяр, халкьаринарадин SMOW (юкьван молекуляр масса = 18,01528873) ва SLAP (юкьван молекуляр масса = 18,01491202) стандартрив кьадайвал.

КӀвалин температурада яд агъадихъ къалурнавайбурухъ галаз химиядин реакция арадал гъизва::

Чими авурла ци химиядин реакция арадал гъизва:

Катализатор алай чкадал ци химиядин реакция арадал гъизва:




#Article 149: Волга (361 words)


Волга — Урусатда авай вацӀ. Адан гъвечӀи пай, дельтада авай, Къазакъстанда ава. Дуьньядин виридалайни яргъи вацӀарик квайди я, гьакӀни ам Европадин виридалайни яргъи вацӀ я.
ВацӀун яргъивал 3530 км я, адан яд кӀватӀ жезвай чилин гьяркьуьвал 1 361 000 км² я. Волгадал кьуд шегьер ала, миллиондилай пара агьалияр авай: Агъа Новгород, Казань, Самара, Волгоград.

Волгади вичин кьил Валдай кьакьанчилелай къачузва (228 м), авахь Каспий гьуьлуьз ийизава. Адан сив океандин цӀарцӀалай 28 метр агъухъ гала. Аватун — 256 метр я. Волга дуьньядин къенин авахьунин виридалайни яргъи вацӀ я, океандиз авахь тийидай.

ВацӀун бассейндин системадик 151 агъзур авахьдай вацӀ ава, вири 574 агъзур км яргъивал авай. Волгади вичи 200 авахьдай вацӀар кьабулзава. Чебни чаплабур эрчӀибурулай пара ятар авайди я. Камышин шегьердилай анихъ мад ахьтин еке авахьдай вацӀар авайди туш.

Волгадин бассейнди Урусатдин Европадин патан 1/3 кьазва, гьакӀни Валдайни Кьуланурус кьакьанчилерилай рагъакӀизавай пата Уралдал рагъакъатзавай пата жезва. Волгадин ятар кӀватӀ жезвай чкайрин чӀехи пай, кьилелай Казандал къведалди тамари кьазава. Кьулан пай, Самарани Саратов шегьерралди там-чуьлуьн зонада ава. Агъа пайни, Волгограддал къведалди — чуьлуьн зонада ава. Гьадалай кьибле патахъ — зуркьлумлух зонада. Яз гьамиша Волга пуд паюнал пайзавайди я: Вини Волга — вацӀун кьилелай Ока вацӀун сивелди, Кьулан Волга — Ока вацӀ авахьдай чкадилай Кама вацӀун сивел. Агъа Волга — Кама авахьзавай чкадилай сивелди.

Волга Верхневолжски вирерай тӀуз акъатдай чкадал 1843 йисуз яд аватунин кьадардиз килигун патал банд (Верхневолжски бейшлот) эцигнавай. Кьилелай эгечӀна Волгадал алай сифте еке шегьер Ржев я. Тверьни Рыбинск шегьеррин арада Волгадал Иваньковски ядхуьнаг туькӀуьрнавай, Дубна шегьердин патаг плотинани ГЭС гваз.

Яд кӀватӀзавай чилин гьяркьуьвилиз килигайла, Волга сакӀус еке я, (260,9 агъзур км² акси я 251,7 агъзур кв.км). Ахпа гьа чилел Волгади тӀимил вацӀар кӀватӀзава Камадилай (66,5 агъ. вацӀ акси 73,7). Камадин яд авахьзавай кьван — 4300 куб. метр секунддиз, Волгадин — кьилди 3100. Волгадин бассейндин Кьуланни КӀуькӀвен кьакьанвал тӀимил я Камадиндилай, вучиз лагьайтӀа Камадин бассейндик Урал суваяр ква. Ахпа Камадин дегь дугун чӀехи я Волгадиндилай. Кьудан периоддин сифте пата, виридалайни чӀехи муркӀадин периоддиз, Волга гьелелиг авачир. Авайди Кама тир, Вишерадихъ галаз сад хьана, Каспий гьуьлуьз авахьзавай. Къенин Камадин бассейндин вине патан вацӀар виликра винихъ физавай, Вычегда вацӀуз. МуркӀар атайла гидрография дегиш хьана: виликра вичин ятар Дондиз гузавай Вини Волга Камадиз авахьиз хьана. Агъа Волга къени Камадин дугунин давамарун жезва, Волгадин ваъ.




#Article 150: Йугьан Круифф (440 words)


Йугьан Круифф () (, Амстердам — , Барселона) — экъисай нидерландрин футболхъанни тренер, Нидерландрин, «Аяксдинни» «Барселонадин» къугъвадайдини вердишардайди я. Вири вичин карьерадин къене ада 752 матч къугъвана, 425 гол ягъна. Пудра Къизилдин туп къачуна, пудра къугъвадайди яз ва садра вердишардайди хьиз Чемпионрин Лига гъалибна. Гегьеншдаказ XX виш йисан квайни квай къугъвадайбурукай сад яз гьисбазавайди.

Йохан Кройфди къугъвадайвилени тренервиле кӀеретӀдиз авур лайихвилиз килигайвал 2010 йисан 26 ибнедиз ам «Барселона» ФК-дин гьуьрмет патал хкягънавай президент яз малумарна. Клубдин цӀийи президент Сандро Розелди вахтуналди яз ам гьа къуллугъдалай алудна, вучиз лагьайтӀа клубдин къанунрин кӀватӀалда ахьтин къуллугъдикай кхьенвач.

Ам Cruyff Classics тӀвар алай кӀвачел алукӀдайбур акъуддай брендин иесийрикай сад тир.

Гьендрик Йугьаннес Круифф 1947-лагьай йисан 25-лагьай навадиз Амстердам шегьердин Линнаустрат куьчедал алай дявединди тушир азарханада дидедиз хьана. Ам Германуьс Корнелис Круиффдин ва адан паб Петрунелла Бернарда Драйердин рухва тир, вичин тӀвар ада дидедин бубадин гьуьрметдай къачуна. Адан буба-диде Йурдан райондай тир, дяве акьалтӀайдалай кьулухъ абур «Cruijffs Aardappelenhandel» тӀвар алай салан мейвайрин туьквенда яшамишизни кӀвалахиз авай тир. Аял тир чӀав Йугьана шегьердин рагъэкъечӀдай пата авай Бетундруп райондин Аккерстрат куьчедал, «Де Мер» стадиондин патав тухвана. Вичин чӀехи тахай стха Гьеннидихъ галаз (ам Йугьанан дахдиз садлагьай паб-гъуьле хьанвай гада я) куьчедал пара футбол къугъвана. Ахпа абуру «Аяксдин» жегьилрин кӀеретӀда санал къугъвана.

Круифф нидерландрин футболдин ва виридан (тотал тир) футболдин чан алай шикил хьана. И къайдада садлагьай сеферда къугъванвайбур 70-лагьай йисаррин Круиффдин «Аякс» ва Нидерландрин кӀеретӀ тир. «Аяксдихъ» галаз сад-садан гуьгъуьна аваз пудра Чемпионрин кубок ва муьжуьд сеферда Нидерландрин чемпионат гъалибна. 1973-лагьай йисуз ам «Барселонадиз» хъфена. Ам гьа чӀаван рекорд тир трансфер тир — гьадахъ 922 агъ. £ гана. Са йисалай ада дуьньядин чемпионатда миллетдин кӀеретӀ финалдиз акъудна, амма гьа къугъуна абур Германиядин кӀаник акатна (1:2). Къведай циклда Круиффди нидерландвийриз хкягъунин дережа алудиз куьмек гана. Амма Нидерландрин Королвилин футболдин галкӀдихъ галаз финансрин месэлайрал меслят тахьана, ада лап «аргентинадин» дуьньядин чемпионатдин вилик халкьарин арада авай карьера акъвазиз кьетӀъ авуна.

Къугъвадайдан карьера акьалтӀайдалай кьулухъ адан тренервиле кӀвалахиз гатӀумна. 1989-1996-лагьай йисарин арада адан регьбервилик кваз каталуниядин «Барселонади» кьудра Испаниядин чемпионат (1991—1994), Европадин Чемпионрин кубок (1992) ва Кубокрин кубок (1989) гъалибна. 2003-лагьай йисуз УЕФА-дин 50 йис тамам хьуниз килигна тухванвай хабар кьунин нетижайрив кьурвал, ам Нидерландрин яхцӀурни цӀуд йисан квайни квай къугъвадайди яз тестикьарна  Зун кӀили амачиз амукьна, дуьнья чӀехи футболхъан амачиз амукьна, зун адал гьейран тир, ам кьетӀен къугъвадайди тир, ам вири чӀаварин квайни квай къугъвадайди тир

Гарри Линекер:

  Футбол къугъун иер хьун патал вири тарихда виридалайни пара авур кас амачиз амукьна

Джанни Инфантино:

  Йугьан Круифф — къешенг къугъвдадайди тир, дуьньядиз акур къугъвадайбурукай виридалайни чӀехибурукай сад тирди. Круифф элегант къугъунин лишан тир. Адан ашкъилувал тир. Фанриз чӀехи шадвал гъидай чешме тир. Ада вичин тӀвар футболдин тарихда гьамишалиг кхьена туна

 Аякс:

 Барселона:

 Фейеноорд:

 Нидерландар:

 Аякс:

 Барселона:




#Article 151: Эсперанто (312 words)


Эспера́нто (Esperanto) — виридалайни гзаф рахазвайбурун кьадар авай тӀебии тушир чӀал. И чӀал варшавави окулист Лазарь (Людвиг) Маркович Заменгоф патай 1887 ийсуз 10-йсан кӀвалахдин нетижа яз арадиз гъанай. Эсперанто чӀалал садлагьай басма авур ктабдин тӀвар «Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro» («Халкьаринарадин чIал. Сифте гафни тамам тарсарган») тир. Заменгофдин псевдоним — Эсперанто («Умудзавайди») — са куьруь вахтунда гьа чӀалан тӀвар хьанай.

Эсперанто чӀалал рахазвай инсанриз эсперантистар, гьакӀни эсперантофонар лугьуда. Алай чӀава жуьреба-жуьре гьсабралди эсперанто чӀалал рахадайбурун инсанрин кбадар виш агъзурдалай са шумуд миллион кьван я.

Алфавит эсперантодин арадиз гъана латин алфавитдал. Алфавитда 28 гьарф ава: A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z, гьабур мана ава 28 ванциз — вад ачух, кьве пай ачух ни 21 ачух тушир.

Эсперанто гьар са савад авай инсандин вичин хайи чӀалакай кьвед лагьай чӀал хьиз, яни халкьаринарадин чӀал яз арадиз гъанвайди я. Нейтрал ва чирун жигьетдай четинтушир тир чӀал кардик кутун дуьньядин чӀаларинарадин контактар мадни цӀийи дережадиз гъин мумкин я. Амма лагьана кӀанда хьи, эсперанто чӀал тамам нейтрал чӀал туш, вучиз лагьайтӀа, адан дибда гзаф роман дувулар авайди я. Гьинд-евпропадин тушир гафарни адахъ практикадин жигьетдай авайди туш.

Людвиг Заменгоф Белостокда, къенин Польшадин территорияда, гьа чӀавуз и чка Урусатдин империядин са пай тир. И шегьерда урусар, белорусар, полякар, чувудар, немцер яшамиш жедай. Ччар-ччара миллетринвекилрин арада фад-фад душманвал авай тир. ГъвечӀи чӀавалай Заменгофди вири инсанриз абурун арада душманвални къайивал арадал хкудун патал сад тир, умуми чӀал гуз кӀандай. И идеядиз ада вичин вири уьмуьр серфна. Вичин проектдал ада цӀуд ийсалайни гзаф кӀвалахна.

Ва 1887-й йисан 26 июлдиз Варшавада урус чӀалал «Международный язык. Предисловие и полный учебник.» тӀвар алай чӀехитушир брошюра арадиз атанай. Автордини «д-р Эсперанто» псевдонимдин къулухъ чуьнуьхнй.
Гуьгъуьнлай чӀалан садвал хуьн, цӀийи гафар тестикь авун ва гьужетавай суалар гьялун патал Эсперантодин Академия туькӀуьрнай, 1905-й йисуз 1-й Дуьньядин эсперантодин конгресс кьиле фенай.




#Article 152: Дезоксирибонуклеин цуруцӀ (134 words)


Дезоксирибонуклеи́н цуруцӀ (ДНЦ) — чан алай организмрин виликфинин ва чпин функцияр кьиле акъудунин генетик программа хуьдай, несилдикай несилдиз тухудай ва реализация ийидай макромолекула.

Эукариотрин клеткайра (мисал яз, гьайванар ва я набататар) ДНЦ клеткадин хвехуьна хромосомрин къене авайди я, ва гьакӀни са шумуд клеткадин органоидрин къене ава (митохондрийрин ва пластидайрин).

Прокариотик организмрин клеткайра (бактерийрин ва архейрин) ДНЦ гьалкъадин ва я цӀарцӀин молекула, нуклеоид, къенепатай клеткадин мембранадиз галкӀанава. Абуруз ва агъа эукариотриз (мисал яз, дрожжайрин) плазмидаяр лугьудай чӀехитушир, асул гьисабдалди гьалкъадин ДНЦ-дин молекулаяр жезва. Идалай гъейри, ДНЦ са- ва я кьвецепдин молекулайривай ДНЦ къенеавай вирусрин геном арадиз гъиз жеда.

Химиядин жигьетдай, ДНЦ — тикрар жезвай блокрикай — нуклеотидрикай — ибарат жезвай яргъи полимер молекула я. Гьар са нуклеотид азотдин дибдикай, шекердикай (дезоксирибозадикай) ва фосфат кӀеретӀдикай ибарат я.
ДНЦ къене азотдин дибрин кьуд жуьре авайди я (аденин, гуанин, тимин и цитозин).




#Article 153: Санкт-Петербург (1330 words)


Санкт-Петербу́рг (1914 йисан 18 [31] августдилай 1924 йисан 26 январдал кьван — Петроград, 1924 йисан 26 январдилай 1992 йисан 16 майдал кьван (авайвал лагьайтӀа — 1991 йисан 6 сентябрдал кьван) — Ленинград) — Урусатдин Федерациядин федерал метлеб авай шегьер, Кефердинни рагъакIидайпатан федерал округдин ва Ленинград вилаятдин административ юкь я. Адан бине Петр I ЧӀехида 1703-лагьай йисан 16 (27)-лагьай тӀулдиз кутунва. 1712-1918-лагьай йисаррин арада — Урусатдин гьукуматдин кьилин шегьер тир.

Шегьер Урусатдин Федерациядин кефердинни рагъакӀидай пата, Фин заливдин къерехдал ва Нева вацӀун сивел мукь (чка) кьунвайди я. Санкт-Петербургда Урусатдин Федерациядин Конституциядин Суд, Урусатдин Федерациядин Президентдихъ галай Гералдикадин шура, Ленинград вилаятдин властдин органар, АтГьКӀ-дин гьукуматрин Парламентрин арада авай ассамблея авайди я. ГьакӀни шегьерда Гьуьлуьн дяведин флотдин ва Урусатдин Яракьламишнавай къуватрин РагъакӀидайпатан дяведин округдин кьилин командование авайди я.

Шегьер пуд инкъилабдин юкь тир: 1905-1907-лагьай йисаррин, 1917-лагьай йисан Февралдин буржуазиядинни демократиядин инкъилабдин ва 1917-лагьай йисан БаскӀумдин социализмдин инкъилабдин.

Агьалияр — 5 191 690 кас я (2015). Миллион касдилай виниз халкь авай — Санкт Петербург шегьер кефер патахъди виридалайни яргъал ала. Европада тамамдаказ мукь (чка) кьунвай шегьеррикай агьалийрин кьадардал гьалтайла Санкт-Петербург пудлагьайди я, гьакӀни ам агьалийрин сан-гьисабдихъай виридалайни чӀехи меркез тушир шегьер я. Пара йисан Санкт-Петербург вилик ракъурунин стратегиядин инновациядин сценарийдив кьурвал, 2030-лагьай йисал кьван Санкт-Петербургдин агьалийрин сан-гьисаб 5,9 млн кас хьана кӀанзавайди я. Шегьер — Санкт-Петербургдин шегьердин агломерациядин юкь я.

Шегьердин майдан — 1439 км2, 2012-лагьай йисан 1-лагьай чиледиз Москва гьяркьуь хьайидайлай кьулухъ чилин кьадардал гьалтайла Санкт-Петербург уьлкведа кьведлагьайди я. ГьакӀни Севастополь шегьер Урусатдин Федерациядихъ гилигдалди майдандал гьалтайла ам Урусатдин Федерациядин виридалайни гъвечӀи субъект тир.

Санкт-Петербург — Урусатдин лап чӀехи метлеб авай экономикадин, илимдинни медениятдин юкь, чӀехи улакьдин тӀвал я. Санкт-Петербургдин тарихдин юкь ва адахъ галкӀанвай памятникрин комплексар ЮНЕСКО-дин виридуьньядин инсаниятдин ирсинин сиягьдик ква, им уьлкведин виридалайни зурба туризмдин юкьваррикай сад тирди.
Виридалайни чӀехи метлеб квай медениятдинни туризмдин объектар ибур я: Эрмитаж, Кунсткамера, Мариинский театр, Урусатдин миллетдин библиотека, Урус музей, Петропавловскдин къала, Пак Исаакан собор, Невский проспект. Медениятдин ирсинин объектар хуьнин рекьяй, месэла, Санкт-Петербургдин тарихдин юкь хуьнин ва вилик ракъурунин программа кьабулнава.

Агьалийрин кьадар — 5 191 690 кас я (2015). Санкт-Петербург — агьалийрин сан-гьисабдал гьалтайла Урусатдин кьведлагьай ва Европадин кьудлагьай шегьер, гьакӀни агьалийрин кьадардал гьалтайла гьукаматдин меркерз тушир шегьеррикай кьведлагьайди я (Истанбулдилай кьулухъ), Санкт-Петербургдин шегьердин агломерациядин юкь я. Миллион касдилай виниз халкь авай — Санкт Петербург шегьер кефер патахъди виридалайни яргъал ала.

Шегьердин районрикай агьалийрин кьадардал гьалтайла виридалайни чӀехиди — Приморский район я (507,2 агъзур кас). 2007-лагьай йисуз петербургвийрин уьмуьрдин вил алай яргъивал итимриз 64 йис ва папариз 75 йис тир (и къалурзавай лишанар 2006-лагьай йисан къалурзавай лишанрилай са йисал чӀехи я). 2008-лагьай йисан гьалдиз килигна, шегьерда 1 млн 100 агъзур кас яни вири агьалийрикай 24,06 % пенсионерар тир (абурукай 55 % — инвалидар). Гьа чӀавуз шегьерда 80-90 йиса авай 139 агъзур кас яшамишзавай тир, гьакӀни 90-далай виниз йиса авай 13,4 агъзур кас ва 100-лай виниз йиса авай 188 кас яшамишзавай тир.

Санкт-Петербургди Урусатдин Федерациядин кефердинни рагъакӀидай пата, Невадин агъачилин сергьятрин къене мукь (чка) кьунвайди я. Юкь авай мукьдин координатар: . Нева вацӀун сивик ккӀанвай Фин заливдин Невадин къерех ва Невадин делтадин пара кьадардин островар кьуна, шегьер кефердинни рагъакӀидай патай кьиблединни рагъэкъечӀдай патаз 90 километрдал яргъи хьанва. Гьуьлуьн дережадилай виниз шегьердин кьакьанвал ихьтинди я: юкьван пад — 1-5 м, кефердин пад — 5-30 м, кьибле ва кьиблединни рагъакӀидай пад — 5-22 м я. Шегьердин сергьятрин къене авай виридалайни кьакьан мукь — Красное Село шегьердин арада авай Дудергофдин кьакьанвилер, абурун максимум тир кьакьанвал — 176 метр я. Шегьердин территорияда кьакьанвилерни деринвилер гьисабдай системадин гургутӀ тир лишан ава, ада са шумуд гьукуматдин нивелирдин чилериз сифте кьилин мукь яз къуллугъ ийизавайди я. Санкт-Петербургдин сятинин чІул — UTC+3 (Москвадин чІав).

Санкт-Петербургдинни агъашегьеррин къацу акӀурри цин чинихъ галаз шегьердин вири чилерикай 40 % кьунвайди я (2002-лагьай йисан малуматралди). 2001-лагьай йисуз са шегьердин агьалидал акӀуррин 65 м² гьалтзавай тир. Къацу акӀуррин виридан кьадар 31 агъзурдалай виниз га я, гьа гьисабдик 68 парк, 166 урук, 730 сквер, 232 булвар, 750 къацарив туькӀуьрнавай куьче квайди я. Шегьердин паркри гьар жуьредин ландшафтдин шартӀарин къене мукь кьунвайди я: Фин заливдин къерехдин агъадани вине авай террасайрал (Стрелнадин, Петергофдинни Ломоносовдин паркар), гьуьлуьн кьулувилел (Пушкин шегьердин паркар), камрин кӀунтӀарал (Шуваловрин парк, Осинадин тамун кІапІал). Асул гьисабдалди паркар гилалди чпин жинсинин ибарат хвенвай тӀебии тир тамаррикай ибарат я (Сосновка, Удельный парк). Дяведилай гуьгъуьнин йисарра кутур паркрикай чӀехи пай саки таран набататар авачир территорийриз чара авунвайди я (Гъалибвилин Москвадин парк, Гъалибвилин гьуьлуьн къерехда авай парк). Шегьердин къерехда авай мукьарра алай чӀавалди кьибледин тайгадин агъазонадикай амукьнавай тамун битавар амазма: Юнтоловкадин тамун дача, Ржевдин тамун парк, Ухта вацӀун къерех ва Таллиндин шоссе тирвал, Нева вацӀун ва Москвадиз физвай ракьун рекьин арада авай тамун бицӀи островар.

Санкт-Петербургда 7 кьетӀендаказ хуьзвай тӀебиатдин территория ава: 3 гьукуматдин тӀебиатдин заказник («Юнтоловкадин», «Гладишевкадин», «Нева губадин кефердин къерех») ва 4 тӀебиатдин памятник («Дудергофдин кьакьанвилер», «Комароводин къерех», «Стрелнадин къерех», «Сергиевка парк»). Санкт-Петербург вилик ракъурунин кьилин пландалди шегьерда 5 цӀийи заказник ва кьве цӀийи тӀебиатдин памятник туькӀуьрдайди я.

Шегьерда 56 гьукуматдинни 45 кьилдин вини дережадин кӀелдай идарадин бине кьунвайди я. Гьа гьисабдик квай тӀвар-ван авай идараяр ибур я: Санкт-Петербургдин гьукуматдин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин архитектурадинни эцигунин университет, Академик И.П. Павлован тIварунихъ галай Санкт-Петербургдин гьукаматдин медицинадин университет, Император Александр I-дан Петербургдин гьукуматдин алакъадин рекьерин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет, Профессор М. А. Бонч-Бруевичан тIварунихъ галай Санкт-Петербургдин гьукуматдин телекоммуникацийрин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин политехникадин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин технологиядин институт (техникадин университет), Санкт-Петербургдин гьукуматдин электротехникадин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин экономикадин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин суван институт, Санкт-Петербургдин миллетдин информациядин технологияр, механикани оптика ахтармишдай университет, А.И. Герценан тIварунихъ галай Урусатдин гьукуматдин педагогикадин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин тамун техникадин университет ва мсб.

Шегьерда са шумуд дяведай кӀелдай идарайри кӀвалахзава: А.Ф. Можайскийдин тIварунихъ галай космосдин дяведин академия, С.М. Кирован тIварунихъ галай дявединни медицинадин академия, Михаилан артиллериядин дяведин академия, Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт, Инженердинни техникадин дяведин университет, Санкт-Петербургдин вини дережадин радиоэлектроникадин дяведин училище ва мсб.

Санкт-Петербург — Урусатдин виридалайни ири маарифдинни илимдин юкьваррикай сад я. Ина вири уьлкведин илимдин потенциалдикай 10 % ава: им 350-далай виниз илимдин тешкилат (гьа гьисабдик УФ-дин Илимдин академиядинни маса гьукуматдин академийрин 70 тешкилат ква), гьа тешкилатра 170 агъзур илимдин кӀвалаххъанди кӀвалахзава, гьабрук 9 агъзур илимдин духтур ва 26 агъзур илимдин кандидат квайди я.

Илимдинни маарифдин хиле кӀвалах ийизвай инсанрин кьадардал гьалтайла Санкт-Петербургди Урусатдин Федерацияда кьведлагьай мукь кьазва (шегьердин виридан агьалийрин сан-гьисабдив гекъигайла). Шегьерда 60-далай виниз академиядин институтни маса илимдинни ахтармишдай идара, пара илимдинни ахтармишдай институтар сад ийизвай Урусатдин илимдин академиядин Санкт-Петербургдин илимдин юкьва мукь кьунвайди я. Шегьердин кьибледин къерехда «Урусатдин илимдин академиядин Кьилин (Пулководин) астрономиядин обсерваторияди» мукь кьунвайди я.

Санкт-Петербургда 268 конфессия ва диндин садхьун ава: Урус Православиедин Клисадан — 131 садхьун, ЦIуруправославиедин клисадин, Эрмени Апостолик клисадин — 2 жемят, Католик клиса — 7 жемят, Инжилдинни Луьтеран клиса — 19 садхьун, мусурманрин — 3 садхьун, буддизмдин — 5 садхьун, чувудрин — 9 садхьун, баптистрин — 13 садхьун, Иридлагьай йикъан адвентистрин клиса — 6 жемят, ЯхцIурни цIудлагьай йикъан клиса — 23 садхьун, 1 багьайийрин 1 жемят ва мсб.

Диндин садхьунрин идарадикни ихтиярда 229 ибадатдин дарамат ава. Гьа гьисабдик федерал метлеб авай объектар ква: Пак Исаакдин клиса, Къазандин клиса, Пак Сампсондин клиса, Смолний клиса, Петрдинни Павелдин клиса, Пак Николайдин гьуьлуьн клиса, Владимирский клиса, Софиядин клиса, Пак Пудан клиса, Феодоровский клиса, Ивидаллай Хуьдайдан клиса, Александр Невскийдин лаврада авай Пак Пудан клиса, православиедин монастирар (Александр Невскийдин лавра, Иоандин папан клиса, Пак Чан хтунин клиса, Гьуьлуьн къерехда авай Пак Сергиян клиса), Пак Екатеринадин эрмени апостолдин клиса, Пак Екатеринадин базилика, Пак Антониян католик клиса, Пак Петрдинни Павелдин луьтеран клиса, Голландиядин реформатрин клиса, Санкт-Петербургдин шегьердин жуьмя мискIин, ЧӀехи Хорал синагога, Буддистрин дацан ва мсб.

Шегьерда Урус православиедин клисадик акатзавай Санкт-Петербургдин ибадатдин академияди ва Санкт-Петербургдин ибадатдин семинарияди кӀвалахзава; гьакӀни «Мария — Апостолрин хнубпачагь» тӀвар алай Католикрин вини дережадин ибадатдин семинарияди кӀвалахзава. Шегьерда пак тир Александр Невскийдин, Кронштадтви Иоаннан, Петербургви Ксениядин «амукьаяр» ава.

.

Санкт-Петербургда я гьевескаррин, я пешекарвилин спорт лап вилик фенвайди я. Шегьерда 1500-далай виниз мукь авай 13 стадион, 1649 спортдин зал, 10 спортдин дворец, 17 тӀебии тушир мурк авай кӀевнавай объект, 118 бассейн, велотрек, 18 лижайрин база, 11 луьтквеяр гьалунин базани канал авайди я. Абурун арада «Петровский» стадион, «Юбилейный» спортдин дворец, МуркӀадин дворец, ХъуьтӀуьн дворец, «Петербургский» спортдинни концертрин дворец, «Сибур Арена», СКА сирнавун патал тир бассейн ава. 2007 йисалай гатӀумна Крестовский островдин рагъакӀидай пата 69 агъзур кас гьакьардай цӀийи футболдин стадион эцигзавайди я. П.Ф. Лесгафтдин тІварунихъ галай Миллетдин гьукуматдин физикадин културадин, спортдинни сагъвилин университет спортдин медениятдин чӀехи метлеб авай юкь язва.

Шегьерда са шумуд тӀвар-ван авай пешекарвилин клубри мукь кьунвайди я:




#Article 154: Биология (118 words)


Биоло́гия (, био, уьмуьр;  — чирвал, илим) — уьмуьрдикай илим я (чан алай тIебиатдикай), тIебии илимрикай сад я; и илимдин объектар чан алай махлукьатар ва абурун элкъвена къваларив гвайбурухъ сад — садахъ галаз алакъа аваз кар авун я.

Акарология — Анатомия — Альгология — Антропология — Бактериология — Биогеография — Биогеоценология — Биотехнология — Биоинформатика — Океандин биология — Виликфинин биология — Биометрия — Бионика — Биосемиотика — Биоспелеология — Биофизика — Биохимия — Ботаника — Биомеханика — Биоценология — Биоэнергетика — Бриология — Вирусология — Генетика — Геоботаника — Герпетология — Гидробиология — Гистология — Дендрология — Зоология — Зоопсихология — Иммунология — Ихтиология — Колеоптерология — Космосдин биология — Ксенобиология — Лепидоптерология — Лихенология — Микология — Микробиология — Мирмекология — Молекуляр биология — Морфология — Нейробиология — Палеонтология — Палинология — Паразитология — Радиобиология — Систематика — Систем биология — Синтетик биология — Спонгиология — Таксономия — Теоретик биология — Териология — Токсикология — Фенология — Физиология — ЧӀехи нервдин кӀвалахдин физиология — Гьайванринни инсандин физиология — Набататрин физиология — Фитопатология — Цитология — Эволюциядин биология — Эмбриология — Эндокринология — Энтомология — Этология




#Article 155: Флорида (662 words)


Флорида (англ. Florida, исп. florida — «цуьк ахъайзавай») - кьилин шегьер Таллахасси тир, АСШдин кьиблединни -
рагъэкъечIдай пата авай штат. Мексика заливдинни Атлантик океандин арада авай 
сатIварцин зуростровда чка кьунва,кьибле патай Флорида проливдин ятари кьунва.
Ксарин кьадардай, АСШда кьуд лагьай чкада физва (Калифорния, Техас ва Нью - Йоркдилай къулухъ) ва майдандин чIехивиляй 
кьанникьведлагьай чкада.

ЧIехи шегьерар - Джэксонвилл (виридалай чIехиди), Майами, Тампа, Орландо.

АСШдин Алабама ва Джорждия штатрихъ галаз сергьятарзва. Штатдин сергьятар вири зуростровдин яргъивилихъди физва,
гьакIни адахъ кефер пата са тIимил ччилер ва кьибле пата авай Флорида - Кис островрин кIватIал акатзава.
Зуростровдинни Флорида - Кис островрин арада Флорида пролив ава. Штат рагъакIидай патай Мексика заливдин, кьибле патай Флорид проливдин
ва рагъэкъечIдай патай Атлантик океандин ятари кьунва.

Штатдин виридалай кьакьан кIук - Бриттон - Хилл кIунтI я, адан кьакьанвал 106 м ва вири штатрин кьакьан чкайрикай виридалай аскIанди я.
И кIунтI штатдин лап кефер пата ава ва Флорид зуростровдиз талукь туш. Зуростровдин виридалай
кьакьан кIук - Шекердин кьил сув я. Штатдин майдандин чIехи пай - кьулувал я, кьилди са 
кефер пад - кIунтIар авай чкаяр я.

Флоридадин климат вири штатда сад туш: кефер пата муссон гарарин гьава вини я, Окибочи вирин мукьув - субтропиквилинни ламу гьава ва кьибле пата - океанвилин гьава.
Майами шегьердин хъуьтуьл кьуьд, хъутIуьн береда ам курортдин асул зона ийизва.
 
Кефер ва Юкьван Флоридадик йисан къене къвезвай ракьинин экведин сятер - 2400 - 2800 сят, Кьибле патаз - 2800-3200 сят.

Штатдин кефер патан йисан юкьван температура - 21°С - дилай, кьибле патан 28°С кьван. Кефер патан хъуьтIуьн юкьван температура — 4 °С-дилай,
кьибле патан - 18 °С кьван. Гатуз температура 38 °С-дилай виниз кьеридиз физва. 
Флоридадин Юкван ва Кьибле патара гуьлуьн къезил гарарин себебдилай гад гьакьванни чими туш. Виридалай вини температура Монтечиллодин мукьув гуьзетнай - 43 °С, виридалай агъа температура Таллахассидин мукьвара хьанай - 19 °С.

Ина къваларин йисан кьадар, штатрин арада виридалай пара я. Фад - фад иниз тропик тIурфанарни къукърумар къвезва, и штат цIайлапандин ягъунрин кьадардай рекордар ягъазва. Къукърум галаз гьакIни хар ва торнадо жезва. Флоридадин кьибле пата авай ва саки гуьлуьн дережада авай шегьерриз цин ацIурунри чIехи зиянар гузва. Жив жуьреда къвалар, Кибле пата гьеле садрани хьанвайди туш, кьилди са Кефер пата кьеридиз къвазва куьруь вахтунин живер гуьзетнай, адалайни артух и живер гьар йисуз къвазвайди туш.

Гадни зул «тIурфанрин бере» я. 1855 йисалай 2006 йисал кьван ФлоридадайтIуз 114 тIурфан алатнай, абурукай 37 3 лагьай категориядиз талукь тир.
Гилан чIаван, гьихьтин гьава жедатIа виликамаз лугьунин тегьерар, тIурфандикай галукьзавай чукIурунрин кьадар пара кьван агъуз ийиз куьмекзава. 
Амма адахъни бафа авач, ва риск алай вакъияяр тIимил хьанвач, гьакI 1998 йисан августдиз, Флоридадин киблединни - рагъэкъечIдай патайтIуз алатнай Эндрю тIвар эцигнай тIурфандин нетижада 40 дилай пара кас кьенвай. Пулунин жигьетдай галукьнавай зиян 20 миллиард доллар тир. Гьа тIурфан чIавуз Майами шегьердин патаг гвай Хомстел шегьердин дараматрин 90 % чIукIунар галукьнавай. Адетдалди марфарин бере Флоридада июлдин эхирда эгечIна ноябрьдин сифте кьилерал кьван давамзава. Мадни фад-фад Флоридадиз тIурфанар сентябрь вацра къвезва.

Флоридадин гьава пара метлеб ва къимет авай тIебиятдин ресурс я. Гьа и климатди гьар йисуз иниз, чимивал ва гьарчIавуз кьацIуз амукьзавай пальма ттарар кIанзавай миллионралди туристар чIугзава.
Амма мадни пара туристар Флоридадиз хъуьтIуьз къвезва, вучиз лагьайтIа хъуьтIуьн Флорида, кефер америка континентда виридалай чими чка я. Январьдин юкьван температура 18°—21 °C я.

Флоридадин майданда, сад - садахъай аквадай гьалда тафават авай набататрин са шумуд зона ава: 
Субтропик ахъа тамарин зона, маса зонайрикай гзав цуькверин жуьрейрикай, гьакIни орхидей цуькверин чIехи жуьреба - жуьрейрикай, ина 60 дилай пара жуьре ава, тафават аваз я.

Валарин тамарин зона, асулдай куьруь, къумадин наратт тарарикай ибарат я. Гьа и зонада мадни пальметто, мериленддин мегъуьн ттар ва чIулав мегъуьн ттар экъечIзава.

Уьленрин зона, ибурун арада Эвергдейдс хьтин чIехи уьленар ава, гьакIни уьцIуь уьленрин гъвечIи зонаяр.

Тамарин зона, ина чIехи пайда кIеви жинсинин тарар виниз я, гьакIни цацар хьтин пешер алай тарар, уьленрин наратт тар, наратт тарцин маса жуьреяр, мегъуьн тарцин ва шумал тарцин жуьреяр ава. Асулдай и тамар Флоридадин кефер патара чка кьунва.

Юкьван Флоридада саваннрин зона ава, гьина кагьу - латук ва америкадин лотос хьтин набататар экъечIзава.




#Article 156: Лелевар (251 words)


Лелев () — Африкада, Азияда ва Кьиблединни - РагъэкъечӀдай Европада гьалтзавай кицерин хзандиз талукь тир пуд ва я кьуд жуьредиз ганвай умуми тӀвар. Кефер Америкада авай койотдинни лелевдин яшамиш жезвай майдандин экологиядин гьал сад я. ЧӀехи тушир, юкьван алцумрин, лешер ва амукьаяр недай як недай гьайван. Адан яргъи кӀвачер ва акӀажай кӀирер, некхъвадай гъвечӀи гьайванрал, нуькӀверал ва рептилиярал гъуьрч ийиз кутугзава. 16 км/сятда йигинвилелди катун яргъал вахтуна хуьз жезва. Йифен хурушумра мадни актив я.

Лелевриз моногамия хас я, яни эркек лелевриз са диши лелевдилай пара тахьунин къайда. Абуру чпин майданар кьетӀьивилелди хуьзва: чарабур чукӀурза ва чилер чухьвадив ва нежесдив лишанарзава. Абур яшамиш жезвай чилерин майдан гзаф гегьенш жен мумкин я. И чилера шарагар, чпиз маса чилер жугъурдалди диде — бубадихъ галаз яшамиш жезва. Гагь лелевар лужаризни кӀватӀ жезва, мисал паталай, гьатнавай чӀехи леш санал тӀуьн паталай. Амма гъуьрчез адетдалди кьилдиз ва я жуьтуьна экъечӀзава.

Лезги чӀалан нугъатрин чӀехи пайда азербайжан чӀалакай къачунвай «чакъал» гаф кардик ква (юкьв. азрб чаггал). Амма Зизик, Вини СтӀал ва Юкьван СтӀал хуьрера лезги чӀалан асулдай авай лелев гаф амукьнава. И гаф, са мана авачир кьве лев ванерин сад - садахъ гилигунин нетижада арадал атанвайди я. 

Гилан чӀаван чирна — жугъурунар лелеврин жуьрейрин арайра авай мукьвавилер тестикьарна. Къецепатай сад — садаз пара ухшар хьайитӀани, вири сад хьиз туш. Зулар авай лелев ва кIул чIулав лелев сад — садав пара мукьва я, амма маса африкадин ва евразиядин чӀуру кицерикай ва жанавуррикай тахминан 6 — 7 млн йис идлай вилик чара хьанвай. ГьакӀан лелев ва эфиопиядин жанавур, рехи жанавурдин, кӀвалин кицин ва койотдин сихилдиз талукь я.




#Article 157: Рим (5370 words)


Рим () — Италиядин кьилин шегьер, Рим вилаятдин ва Лацио областьдин административ юкь. Тибр вацIал чка кьунва.

Дуьньядин виридалай цӀуру шегьеррикай сад, Рум империядин дегь кьилин шегьер. Гьеле дегь чӀавара (ч. э. III виш йис) Римдиз «Гьамишан» () тӀвар эцигнай. И тӀвар кьунвайбурун садлагьайди римви зари Альбий Тибулл (ч.э. I виш йис) тир, вичин кьведлагьай элегияда.

ГьакӀни Римдиз «ирид кӀунтӀал алай шегьер» лугьузвай. Виликан инсанар Палатин кӀунтӀал яшамиш жез ацукьнай, гуьгъуьнлай мукьув галай Капитолий ва Квиринал кӀунтӀарални куч хьана ацукьнай. Са кьадар геж амай кьуд кӀунтӀални (Целий, Авентин, Эсквилин ва Виминал) инсанар уьмуьр гьалзавай чкаяр арадал атанвай.

Рум империядин кьилин шегьер — Рим дуьньядин виридалай дегь чӀаван шегьеррин сиягьда авайди я.

Виридалай гегьенш кьисадиз килигна, Альба-Лонга шегьердин пачагьдин Рея Сильвия рушахъай ва Марсдин гъуцахъай хайи Ромул ва Рем стхаяр, Тибр вацӀун къерехдал чӀехи хьанвай. Альба-Лонга шегьердин тахтунал гьахъ авай гьаким — чпин чӀехи буба Нумитор малумарна, Ромул ва Рем колонияррин бине эцигун паталай Тибр вацӀал элкъвена хтанвай. Ахпа стхайрин арада къал гьатнай, Ромулди вичин стха Рем рекъинай ва Палатина кӀунтӀал кӀеви авунвай яшамиш жезвай чкадин бине кутунвай. Ч. э. в. I виш йисуз, Римдин бине эцигунин са шумуд тарих гьисабнай, виридалай чирвал авай тарих — ч. э. в. 753 йисан 21 апрель я.

Ромул Римдин садлагьай пачагь хьиз физва. Вири санал римдин тарихда ирид пачагьри гьакимвал ийизвай. Сервий Туллий пачагь адет яз Сервийдин цал эцигнай кас хьиз гьисабзава. Пачагьри кьиливал йизвай чӀавуз Римда садлагьай капӀ-тӀят кӀвалер ва клисаяр арадал къвез эгечӀнай, абурун арада Вестадин капӀ-тӀят кӀвал ва Янусдин капӀ-тӀят кӀвал.

Тит Ливий тарихдин макитисдин малуматриз килигна, Сервий Туллия Римда кьиле тухванай садлагьай агьали сиягьдиз качунрин нетижада, шегьерда 80 агъзур кас гьисабнай.

Гзаф вахтунда шегьер Сервий цлан сергьяртрин къене авай. Гьукуматдин гегьенш хьунин финифда, Рим ва ам адан Италияда авай колониярихъ ва яргъара авай провинцияррихъ галаз гилигзавай пара кьван рекьер туькӀуьрнай.

Римдин юкьван майдан, Квиринал ва Палатин кӀунтӀарин арада чка кьунвай, Форум тӀвар авай дугун я. Инлай пара метлеб авай куьчеяр гьарнихъ физвай, мисал паталай, Римдин виридалай пак тир чкадиз Юпитер Копитолийдин капӀ-тӀят кӀвализ тухузвай Пак рехъ куьче. Шегьердин къене пата авай маса пара метлеб авай майдан Тибр вацӀун къерехдал алай малар маса гузвай базар — Яцран форум тир, ам шегьердин савдавилин чкада виридалай пара инсанрин гьерекат авай чкада авайди тир. Адан мукьвал, амма шегьердин цлан къеце пата салан мейвайрин базар аваз тир.

Республикадин Римда авай капӀ-тӀят кӀвалерин ва клисайрин кьадар рим халкьдин диндин кӀевивал субутарзава. Шегьердин гьар пӀипӀе зурба пак чкаяр гилани акваз жеда. ГьакӀни шегьерда, ч. э. в. 496 йисуз эцигнавай дегь Ceres, Libera, Libera триададин капӀ-тӀят кӀвал ава.

Республикадин Римдин чӀавуз римвидин гьакъикъи акьул, вичин пул — мулкар гзафарун паталай абур менфят авай рекьиз ттун, патаз кӀвалахзавай. Пул кьенят авун паталай ужуз материалрикай гзаф гьавайрин кӀвалер эцигзавай. Идахъай, кӀвалерин багьавал, шегьердин санитариядин ва умуми усал гьал, шегьердин агьалидин шикаятрин себеб хьана.

Рим гьукуматдин чӀехи хьайивиляй шегьерда чӀехи масакӀавилер арадал акъатнай, гьа чӀавуз ам зурба империядин кьилин шегьер тир. Цезарь ва Август гьукумдал къведалди Луций Суллади Римдин померий гегьеншариз ва Гней Помпейди цӀийи дараматар эцигиз эгечӀнавай. Тибр вацӀун ва Аппий аллеядин яргъивилихъди арадал атанвай цӀийи гъвечӀи шегьерар Рим шегьердик кутуна абурукай шегьердин юриствилин чкаяр авун чара авачиз тир. Анжах и рекьелди шегьерда уьмуьр гьалунин гьаларин дережа хкаж жедай.

Гай Юлий Цезарьди вичин тӀварцихъ галай сенатдин цӀийи дарамат туькӀуьрзава ва форумдин рагъакӀидай пата зурба базиликадиз бине кутазва. Марс никӀе, халкьдиз ва диндиз талукь тир дараматар эцигун паталай, майдан арадал гъун ва форумдин мукьув галай цӀуру шегьер цӀийи Марс никӀедихъ галаз гилигун фикир Юлий Цезарьдинди тир. Адан садлагьай фикирди, Марс никӀе эцигнай хкягъунар чӀавуз ванер гудай Саепта Юлио портда, чара жугъурна, адан кьведлагьай фикир — юкьван капӀ-тӀят кӀвалин къвалара тӀебии тушир майданар эцигун тир. Юлий Цезарьди, юкь Венера — Улу — бубадин капӀ — тӀят кӀвал хьйи, Юлий Цезарьдин форум туькӀуьрнай. Юлий Цезарьдин тамам планар, 14 мягьледин шегьердин бине эцигай, Октавиан Августди бегьемарнай. Гьа чӀавалай Римди кӀеви шегьердин хесет квадарнай, Сервий цлан къен пад тамамвилелди дараматар — кӀвалер эцигна ацӀанвай ва къецихъ галай мулкар шегьердик акатзава.

Рим форумда, Юлийдин курия ва базиликадилай гъейри, Августди гьакӀни шегьердин юкьван пата инсанар кӀватӀ жезвай ростраяр эцигнай. Юлий Цезарьдин форумдин мукьув Августдин форум арадал атана ва адан патав Кьисас къахчудай Марсдин капӀ-тӀят кӀвал туькӀуьр хъувунай, квел шегьердин юкь Марс никӀихъ галаз гилигуниз цӀийи кам вегьенай. ГьакӀни, къенин йкъал кьван сагъдиз амукьнай Пантеон эцигнай.

Нерона гьукум кьле тухузвай чӀавуз Римда «чӀехи цӀай кьун» хьанвай. И цӀаю кьунин нетижада шегьердин цӀукьуд мягьледикай цӀуд мягьле барбатӀ хьанвай. Шегьер цӀийи кьиляр гуьнгуьна кухтунвай, и сеферда мадни иер амма Флавияр династия кьилик галаз. ЦӀийиз ттунвай полициявилин хесетдин тедбирри, куьчейрин тегьер масакӀа хъийизва. Хуш акунар авай цӀийи кӀвалер эцигиз гатӀунай ва Веспасианан къарардив гьар кӀвалихъ гъвечӀи сегьне хьтин чка гилигун мажбури тир, ивиляй куьчейри ахъа галереярин акунар къачузвай. ЦӀай кьурла къулухъ шегьерда амукьнавай ичӀи чкайра гьейбат авай дараматар эцигзавай. Палатиндинни Эсквилиндин арада авай дугунда Колизей арадал атанвай ва адан къвалара къуллугъдиз талукь тир дараматар.

Виликан императоррин крар туькӀвейвилелди Траяна кьилиз акъудзава. Ада Марс ник ва шегьерда авай императорвилин майданар тамамвилелди гилигзава ва арадал Траянан форум къвезва. И форумдин къене вириниз тӀвар — ван авай Траянан стун эцигзава.

Са тӀимил геж, Рим империядин гьалар четин хьайивиляй, дараматрин эцигунин кӀвалахар акъвазарнай. Къеце патай хата гьисс авунвай римдин императорри, III виш йисан эхирда Аврелиандин цал, эцигнай. И цла гегьенш хьанвай Рим шегьерни Тибр вацӀун муькуь пата авай чилер тамамдаказ кьунвай. IV виш йисуз христианрин капӀ-тӀят кӀвалерин ва клисайрин эцигунар эгечӀнай.

Империядин залан вахтар V виш йисуз эгечӀнай. 410 йисуз вестготрин регьбер Аларихди вичин къушунрихъ галаз Рим куьна тарашнай. 476 йисуз шегьер регьим авачирвилелди вандалри тарашнай.

Римдин бине, Тибр вацӀун чапла къерехда, Тиррен гьуьлелай 25 км яргъал ва акьванни Апеннин суварилай яргъал, Апеннин сувар гьуьл патаз агъуз эвичӀзавай дугунда кутунвай.

Юкьван Италиядин Лацио областда чка кьунва. Европадин маса шегьерилай тафават аваз яз, Римда шегьердин дараматар авай чкадин майданди шегьердин къенепатан цӀарцӀин умуми майдандин кьудай са пай кьунва.

Виш йисарин къене патав гвай уьленар галай ва хуьруьн майишатриз виже текъвер областяр вичик кутунай Рим шегьердин майдан 1507 км² я, гьакӀни Италиядин виридалай чӀехи шегьер я ва Европадин чӀехи кьилин шегьеррикай сад яз гьисабзава.

Рим гьегьенш жезвай ва вилик физвай чилериз геологиядин къетӀен туькӀуьрун хас я: гьар патай, кьиблединни рагъэкъечӀдай патай Лацио вулканди ва Албан сувари, кеферни рагъакӀидай патай Монти Сабатини вулкандин регионди, элкъвена кьунвайвиляй, винел шегьерди чка кьунвай кӀунтӀарин чӀехи пай вулкандин жинсерикай арадал атанвайди я.

Римдин майданда тӀебиятдин са шумуд ландшафтар ва экологиядин характеристикаяр хкягъиз жеда: сувар ва кӀунтӀар (абурун къене ирид кӀунтӀ), кьулувалар, вацӀар (Тибр), уьленар, вирер (Браччано ва Мартигнано), къумадин пляж (Лидо-ди-Остия), Тиррен гьуьл.

Сейсмиквал: 3 зона (агъа дережадин сейсмиквал).

Римдиз, хъуьтуьл ва кьеж квай кьуьд ва чими кьурагь гад галай аравилин гьуьлуьн климат хас я.

Ийкъан къене, йисан юкьван температура, нисинихъ — 20 °C ва йифиз — 10 °C. Виридалай къайи гьер (январь) вацра, юкьван температура, нисинихъ — 12 °C ва йифиз — 3 °C туькӀуьрзава. Чими — чиле (июль) ва пахун (август) варцара, юкьван температура, нисинихъ — 30 °C ва йифиз — 18 °C туькӀуьрзава.

Нисинихъ — 12,5 °C ва йифиз — 3,6° юкьван температура галаз, виридалай къайи варцар — фундукӀ (декабрь), гьер (январь) ва эхен (февраль) я. Адет яз живер кьеридиз къвазва, амма гьар йисуз куьруь вахтунин живер къвазвайди я, живедин маргъалар галачиз.

Гьавадин юкьван гекъигунин ламувал 75 % туькӀуьрзава, чиле (июль) ва цӀехуьл (ноябрь) варцара гьавадин ламувал 72-77 % арайра юзурзава. Гьуьлуьн цин температура эхен (февраль) ва ибне (март) варцарин агъа дережадин 13 °C — дилай, пахун (август) вацран 24 °C максимумдал кьван юзурзава.

Август императорди гьукум тухузвай чӀавуз, Рим тахминан са миллион кас агьалидив дуьньяда виридалай чӀехи шегьер тир (гьа чӀавуз Рим, 1919 йисан Лондондив гекъигиз жедай, гьи чӀавуз Лондон дуьньяда виридалай зурба шегьер тир).

РагъакӀидай Рим империя чкӀайла кьулухъ, шегьердин агьали 50.000 кас кьван агъуз хьана ва Реннесанс девирдалди агъуз жез давамарзавай. 1870 йисуз Рим Италия корольвалдин кьилин шегьер хьайила, шегьердин агьали 200.000 касдилай 600.000 касдал кьван фаддаказ гзаф хьанвай. Дуьньядин садлагьай дяведин дехьненлай, Муссолини вичин фашиствилин режим гваз, агьалидин акьалтӀай чӀехи гзаф хьун виликамаз чараяр акуна алудиз алакьнавайтӀани, адавай 1930-й йисара агьалидин 1.000.000 касдал кьван хкаж хьунин вилик пад атӀуз хьанач. Дуьнядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ, агьалидин гзаф хьун мадни давам хьанва, идан себеб дяведилай кьулухъ хьайи экономикадин зарбдиз хкаж хьун тир. ГьакӀни, 1950-й ва 1960-й йисара дараматар эцигунин крарин дережа хкаж хьун, шегьердин къваларив пара кьадарда гъвечӀи шегьервилин яшамиш жезвай чкайрин арадал атунин себеб хьанвай.

ISTATди гузвай статистикадин эхиримжи малуматриз килигна, агьалидин 9,5 % испанвияр туш. Иммигрантрин зур пай асулдай европавияр я (асул гьисабдалди румынар, полякар, украинар, албанар), ва вири санлай къачурла абур 131 118 кас ва я им вири агьалидин 4,7 % я. Амай 4,8 % асулдай европааияр тушир халкьар я (асул гьисабдалди филлипинвияр — 26 933 кас, бенгалар — 12 154 кас, перуанар — 10 530 кас ва китайвияр — 10283 кас).

Эсквилин кӀунтӀал алай Термини ракьун рекьин вокзалдин мукьув галай мягьлеяр, иммигрантрин мягьлейриз элкъвена, гила Китай — мягьле хьиз физва, амма китайвийрилай гъейри ина 100 кьван уьлквейрин ватанэгьлияр амукьзава. Им вилик фенвай чӀехи савдавилин районрикай я, маса халкьарин тӀуьнрин цӀудралди ресторанар ава; 1300 пекер маса гудай туьквенар ава, абурукай 800 туьквен китайвийринди я, 300 маса иммигрантрин, амай 200 — ни итальянвийриз талукь я.

Шегьердин къерехра къанундив кьур тавур пунара трейлерра цыганар амукьзава.

Италиядин маса патара хьиз Римдин асул дин рим-католицизм я. Виш йисарин къене Рим и диндин ва зияратдин чӀехи метлеб авай юкь тир. Римдиз християнар къведалди, дегь-римдин дин инин асул дин тир. Гьа чӀавуз римэгьлияр гъуцариз агъазавай. Абурун виридалай асул гъуц — Юпитер тир, метлебвиляй гуьгъуьнин гъуцар: дяведин гъуц Марс, Римдин бине кутунвай гъуцар Ромула ва Рем стхаяр тир ва мсб. ГьакӀни Рим са шумуд чинебан ибадатар арадал гъанвай къул тир, абурукай сад митраизм ибадат я. Са кьадар геж римдиз христианар къвез эгечӀнай, ч.э 313 йисуз ина Пак Пётрдин базилика эцигна, Рим хашпара диндин шегьердиз элкъвенай.

Римда 900 кьван клисаяр ава, шегьердин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата виридалай асул собор Латеран базилика ава. И соборда Рим Пападин кафедра чка кьунва. ГьакӀни шегьерда гуьгъуьнин базиликар хкягъиз жеда: базилика Санта-Мария, Пак Павелдин базилика, Сан-Клементе базилика, Сан-Карло базилика ва Жезу клиса. Римдин кӀаник дегь чӀавалай амукьнавай катакомбаярни ава. Уьлкведин виридалай чӀехи метлеб авай диндин мектебар Римда ава, Латеран Пападин университет, Пападин Библейский университет, Григориан Пападин университет ва Пападин рагъэкъечӀдай патан университет.

Рим шегьердин къене авай Ватикандик Пак Пётрдин базилика, Апостолрин кӀвалер, Сикстинск капелла, са шумуд музеяр ва маса дараматар акатзава. Вилик, 1929-й йисал кьван и район римдин Борго рионадик акатзавай. 846 йисуз сарацинри Рим шегьер тарашнавайвиляй, IV Лев пападин къарардив, Рим шегьердикай чара авун паталай, Ватикандал Леонадин цал элкъуьрна кӀевирнай. 1929 йисан Латеран икьрар къабулнай италия гьукуматди, Леонадин цлан сергьятра авай Ватикандиз чара гьукумат статус ганвай.

Эхиримжи йисара Римдин мусурман жемятдин кьадардин чӀехи хьун акваз жеда, им асул гьисабдалди Кефер Африка ва Мукьва РагъэкъечӀдай патан Азиядин уьлквейрай иммигрантрин куьч хьуникай аслу я. Нетижада шегьерда ислам дин мадни вилик физва, ивиляй гьукуматдин паталай, Пауло Патрагеси архитекторди кхьенвай пландихъ кьурвал, европада виридалай чӀехи Рим мискIин эцигнай ва 1995 йисан 21 июньдиз мискӀиндин официалвилин ахъаюн кьилиз акъуднай. Рим республикадилай кьулухъ Рим чувуд жемятдин метлеб авай юкьварикай я, гилан Трастевере ва цӀуру рим гетто мягьлеяр чувудрин мягьлеяр тир. Римдин кьилин синагога Римдин чӀехи синагога я.

Виш йисарин къене Римдин архитектура кьиляй — кьилиз вилик физвай, кьетӀендаказ классик ва Дегь Римдин архитектурадин стильдай гилан чӀаван фашист стильдиз. Рим, 11-й, 12-й, 13-й виш йисарин къене, дуьньядин классик архитектурадин ва арка, тагъ, къубба хьтин цӀийи кӀалубар арадал гъанвай виридалай кӀвенкӀве аваз физвай юкьварикай тир, са тӀимил геж шегьер Реннесанс девирдин ва бароккодин кьилин юкь хьана.

Римдин символрикай сад, ч. э. в. 70—80-й йисара Рум империяда эцигнавай чӀехи амфитеатр — Колизей я. Сифтегьан 60.000 килигдай ксар гьакьарзавай, ам гладиаторрин ягъунар кьиле тухун паталай кардик кутазвай. Дегь Римдин чӀехи метлеб авай килигуниз лайих тир машгьур чкайрин ва затӀарин сиягьда гуьгъуьнинбур физва: римдин форум, Нерондин къизилдин кIвал, пантеон, Траяндин стунар, Траяндин базар, ЧӀехи цирк, Каракалладин термар, катакомбаяр, Пак Малайикдин къеле, Августдин мавзолей, Константидин арка, Цестийдин пирамида, Ислягьвилин мигьраб ва Гьакъикъатдин мез.

Фад-фад рикӀелай алатзава хьи, Римдин юкьван виш йисарин ирс, Италиядин муькуь шегьеррилай виридалайни зурба я. Ина христианвилин сифте кьилериз талукь тир кьве базилика ава, Санта-Мария-Маджоре ва Сан-Паоло Фуори ле Мура, и кьве базиликайрин корпусрин къене авай клисарин цлар алкӀана кьунвай мозаика чи эрадин кьудлагьай виш йисариз талукь я. Юкьван виш йисарин геж вахтарин мозаикаяр ва фрескаяр Санта-Мария-ин-Трастевере, Санти-Гуатро-Коронати ва Санте Прасседе клисайра акваз жеда. Гьа чӀаван Римдин дараматрин планировкадик Торре-делле-Милицие ва Конти-Минара хьтин минараяр, ва Санта-Мария-ин-Арачели базиликадиз тухузвай зурба гурарар акатзавай.

Ренессанс девирдин дуьньяда, анжах Флоренциядиз чка гана, кьведлагьай чӀехи юкь Рим тир. Масабурун арада, Ренессанс девирдин архитектурадин шедевр, дуьньядин зурба тӀвар — ван авай итальянви архитектор Микеланджело паталай туькӀуьрнавай, Римдин Капитолия кӀунтӀ я. Гьа девирдин къене, чӀехи девлетар авай Римдин зурба аристократрин хзанри яшамиш хьун паталай чпиз гзаф чӀагай, къенин йикъалди амукьнавай кӀвалер эцигзавай, абурун арада пачагьдин кӀвал Квиринал (гила Италия Республикадин президентдин резиденция), Венециядин пачагьдин кӀвал, пачагьдин кӀвал Фарнезе, пачагьдин кӀвал Барберрини, Киджидин пачагьдин кӀвал (гила италиядин премьер-министр ацукьнавай чка), пачагьдин кӀвал Спада, пачагьдин кӀвал Канцелерия, Вилла Фарнезина.

Къадагъа алаз хуьзвай чкаяр ва виридаз талукь тир паркар Римдин майдандин чӀехи чӀук кьунва. Европадин шегьеррин арада, къацу набататар цанвай виридалай чӀехи чка Римда ава. Вилик, шегьердин и къацу пата аристократрин кӀвалер, дараматар ва багъар авай, ва гуьгъуьнин XIX-й виш йисан дараматар эцигунин «бум» хьайила гьа дараматрин ва паркарин чӀехи пай чкӀурнай. Амайбурун арада мадни виле аквадай паркар Вилла Боргезе, Вилла Ада ва Вилла Дориа Памфили я.

Рим, вичин пара кьадардин, гьар жуьредин стильра, классикдилай юкьван виш йисарин, бароккодилай неоклассицизм стильра туькӀуьрнавай иер фонтанрив вири дуьньядиз тӀвар акъудна. Кьве агъзур йис кьван и фонтанри римдин майданар чӀагурзава ва шегьер хъвадай цив таъминарзава. Ч. э. 98-й йисара Рим империядин чӀавуз, римдин консул, италиядин кардал алахънавайди ва кхьизвайди Секст Юлий Фронтиндиз «аквариумрин куратор» лакӀаб ганвай, ам Рим шегьердин цин къаюм тир, ада 39 гьейбат авай фонтандиз ва 591 виридаз талукь тир гьавизриз яд гузвай кӀуьд цин гунгара туькӀуьрнай, идалайни гъейри и гунгарилай яд императордин кӀвалериз, гьамамриз ва девлет авай ксарин виллайриз физвай. XVII—XVIII-й виш йисарин эхирда римдин папайри чкӀанвай ва виже текъвер гьалдиз атанвай фонтанар гуьнгуьна хутунай ва цӀийи фонтанар эцигиз эгечӀнай. Римдин фонтанар, Пауль Рубенсан шикилар хьиз цӀийи барокко стиль къалурзавай. Абур, эмоцияр ва юзунин гьиссер квай аллергоик фигурайрив ацӀанвай, ва килигзавайбурун рикӀериз чӀехи эсер ийизвай. Фонтанрин скульптураяр асул элемент хьанвай, ва яд и скульптурайриз руьгь ва иер къамат кутун паталай менфятдик квай. Абур, барокко стильдин бахчаяр хьиз, уьлкведин аквадай гьалдин къалурун, вичихъ агъайнавал ва кьуват авай гьукум къалурзавай лишанар хьиз тир.

Рим вичин статуярив ва гьабрукай яз Римдин рахазвай статуярив машгьур я. Ибур, адет яз, дегь чӀаван статуяяр я, гьа чӀавуз римэгьлийри абурун патав политикадикай ва социал гьаларикай веревирдер тухузвай ва винел чпин фикирар (фад-фад сатира тир фикирар) кхьенвай чарар алкӀурзавай. Кьве асул рахазвай статуя ава: Пасквино ва Марфорио, амма ибурукай гъейри мад кьуд статуя къалуриз жеда: Иль Бабуино, Мадам Лукреция, Иль Фачино ва Аббат Луиджи. И статуяррин чӀехи пай дегь римдин ва я классик стильриз талукь я, ва абурун чӀехи пайди мифрин гъуцарин ва дегь чӀаван кьисайрик квай ксарин суьретар къалурзава. Мисала паталай, Пасквино статуяди дегь чӀаван римдин зариятдин «Илиада» эпосдин асул къегьал Менелай къалурзава, Аббат Луижди статуяди римдин тийижир дуванбег, Иль Бабуино силен гъуц тир, Марфорио статуяди Океан гъуцран суьрет къалурзава, Мадам Лукреция статуя Исидадин бюст я, ва 1580-й йисуз эцигнавай Иль Фачино кьилди сад тир римдин — тушир ва са затӀни къалурзавачир статуя я.

Шегьерда муьжуьд дегь-мисридин ва вад дегь-римдин обелискар, гьакӀни мадни гилан замандин шумуд са обелискар ава. Дегь чӀаван обелискар римдин императорри Мисридай Римдиз гъанвай. И обелискар шегьердин, Пьяцца Навона, Пак Пётрдин майдан, Пьяцца Монтекиторио ва Пьяцца дель Пополо хьтин майданра чка кьунва. Мадни Римдин юкьва дегь чӀаван римдин кьве алчуд хьайи кӀалубдин стунар ава: Марка Аврелийдин ва Траянан стунар.

Римда 49 муьгъ ава. Абурукай виридалай машгьур Честио муьгъ, Мильвио муьгъ, Номентано муьгъ, Сант Анджело муьгъ, Витторио Эмануэль II-ан муьгъ, Систо муьгъ, Фабричо муькъвер я. Гила шегьерда дегь римдин вад муьгъ амукьнава. Шегьердин муькъверин чӀехи пай классик, барокко, ренесанс, неоклассицизм ва гилан заманадин стильра эцигнавай. Британиядин энциклопедиядиз килигна, Римдин виридалай хъсан дегь муьгъ, ч. э 135-й йисуз эцигна куьтягьнавай Сант-Анджело муьгъ я, гьакӀни ам, 1688-й йисуз Лоренцо Берниниди туькӀуьрнавай малаикрин цӀуд статуяррив чӀагурнавай.

Римда пара къадарда дегь катакомбаяр ва чилин кӀанин кучудунар ава. Абур шегьердин кӀаник ва я мукьув гала, ва къенин йикъалди яхцӀур кьван чилин кӀанин сурар жугъунвай, абурукай бязибур эхиримжи цӀуд йисан къене ахъайнавай. ЧӀехи пай христианрин кучудунар хайитӀани, абурун арада мажусивилин ва чувудрин сурарни, акахьай ва чара гьалра гьалтзава. Сифте яз абур чилин туф ва хъуьтуьл вулкандин жинсера, шегьердин серьятдилай анхъа эгъуьнвай, вучиз лагьайтӀа дегь римдин гьукумди шегьярдин цӀарцӀин къене кучукунар тухуз къадагъа авунай.

Рим элкъвей цӀарцин кӀалуб авай шегьер я. Италия зуростровдин юкьни-юкьвал чка кьунвайвиляй, Рим Италиядин ракьун-рекьин виридалай асул хев я. Римдин кьилин вокзал Термини я, им Европадин ракьун-рекьин виридалайни чӀехи вокзалрикай сад я, ва Италия виридалайни гзаф менфят къачузвай вокзал я, гьар юкъуз инай 400 агъзур кас физва. Шегьерда чӀехивиляй кьведлагьайди Рим Тибуртина вокзал я, гила адакай чӀехи йигинвилин ракьун-рекьин вокзал туькӀуьр хъувуна.

Римда пуд аэропорт кӀвалахзава. Шегьердин кьилин аэропорт, Римдиз талукь тир Фьюмичино шегьер-спутникда авай, вириниз «Аэропорт Фьюмичино» тӀвар алаз чир тир, континент — арадин Леонардо да Винчи аэропорт я. Дуьньядин виридалай цӀуру аэропортрин сиягьда, Римдин Чампино аэропорт сифте кьилера физва. Римдиз талукь тир ва адалай рагъэкъечӀдай пата авай «Чампино» шегьерда чка кьунва лугьуз, адаз «Чампино аэропорт» тӀвар эцигнавайди я. Метлебвиляй пуд лагьай чкада Рим Урбе аэропорт физва, им чӀехи тушир, агъуз тир трафик галай, шегьердин юкьвалай 6 км кефер пата чка кьунвай, вертолётрин ва кьилдин гъвечӀи самолётрин цавай финар таъминарзавай аэропорт я.

Шегьердин куьчеяр хилер — хилер яз фенвайбур я лугьуз, улакьрин проблемрин гъиляй шегьерэгьлийри чӀехи азабар чӀугзава ва са кьучедин рекьяй маса куьчедин рекьиз улакьра аваз финиз къулай шартӀар авач. Маса чӀехи шегьеррин метрополитенрив гекъигайла, Римдин гъвечӀи алцумдин метрополитенди и проблемаяр арадай акъудиз куьмек ганач. Идалайни гъейри, гьар 10000 касдиз 20 такси къвезва, им европадин маса чӀехи шегьеррин лишандилай агъуз я.

Римда Римдин метрополитен () кардик ква. Садлагьай А хилен эцигунар 1930 йисуз эгечӀнай. 1955 йисуз эцигунрин кӀвалахар куьтягь хьанвай ва хел ахъа хьанвай. 1990-й йисара кьведлагьай В хел эцигна ахъайнавай.

Авай А ва В хилер, Римдин Термини вокзал авай чкада сада — сад кьве кӀарна физва. 2012 йисан 13 кьамугдиз (июньдиз) В хилен В1 филиал ахъа хьанвай, хилен эцигуниз 500 миллион € харж авунай. В1 хел Болонья майдан авай чкада В хилехъ гилигзава ва 3.9 км яргъалвилин арада кьуд станция ава. Пудлагьай С хел эцигунин девирда ава, 3 миллион € харжун гьисабдик ква ва 25.5 км яргъалвилин арада 30 станций жервал я. Адан поездар тамамдаказ авоматламиш жеда. Хилен садлагьай пай 2011 йисуз туькӀуьрна куьтягьна кӀанзавай, амма туннельдин эгъуьнар тухузвай береда чиляй археологиядин затӀар экъечӀзавайвиляй, кӀвалахар энгел хьанвай ва хилен ахъаюнин тарих 2015 йисал тухванай. Кьудлагьай D хел гьакӀни пландиз къачунва. Хилен 20 км яргъивал ва адак 22 станция жеда.

Римдин чилин винел патан улакьар автобусрикай, трамвайрикай ва шегьердин поездрикай ибарат я. Автобусдин хилез 350 автобусдин цӀарар ва 8 агъзурдилай пара акъваздай чкаяр къвезва, гьакӀ ятӀани трамвайдин система 39 км рекъикай ва 192 акъваздай чкарикай ибарат я. Шегьерда, 2005 йисуз ахъайнавай, троллейбусдин са цӀар ава.

Рим, вирихалкьарин ва халкьарарадин вини дережадин чирвилерин, гзаф кьадарда академияяр, колледжар ва университетар авай асул юкь я. Дуьньяда авай тарихдин, чирвилерин, культурадин ва иер шегьеррикай Рим кьведлагьай чкада физва. Ада вичин чирвилерин еридив ва чирвилер къачуниз талукь жуьреба-жуьре чкайрив, дуьньядин маса чӀехи шегьеррин вилик дамахар ийиз жеда. Дегь Рим ва Реннесанс берейра, Римни Флоренция сад хьиз дуьньядин виридалай асул культурадин ва кьатӀуниз талукь тир юкьварикай тир.

Адан садлагьай университет Ла-Сапиенца (1303 йисуз бине кутунай) чӀехивиляй дуьньяда кьведлагьай чка кьунва ва Европада виридалай чӀехи университет я, ина кӀелзавайбурун кьадар 140000 я, 2005 йисуз и университет Европадин виридалай хъсан 50 университетрин сиягьдик ва дуьньядин виридалай хъсан 150 университетрин сиягьдик акатна. Ла-Сапиенцада кӀелзавайбурун кьадардилай артух ацӀайвал тӀимиларун паталай, эхиримижи къад йисан къене Римда кьве университет эцигнай: 1982 йисуз Тор Вергата ва 1992 йисуз Рим Три университетар.

ГьакӀни Римда папавилин ва маса университетарни гзаф ава, гьабурун арада Римда авай Британиядин мектеб, Римда авай француз мектеб, Папавилин Григориан университет (дуьньяда виридалай цӀуру иезуитрин университет я, 1551 йисуз бине кутунвай), Дизайндин Европадин институт, Джон Каботдин университет, Римда Америкадин Сент-Джон университетдин филиал, Лоренцо де Медичидин мектеб, Линк Кампус университет, Кампус Био-Медико университет.

Римда, 1604 йисуз бине эцигнай Анжелика улубхана ава, им Италиядин садлагьай виридаз талукь тир улубхана я; 1701 йисуз бине кутунвай Касанатенс улубхана, Валлиселиана улубхана, Гьертциана улубхана. Халкьдин юкьван улубхана, Италияда халкьдин кьве улубханайрикай сад, 4126002 том кхьинар ава. Вилла Целимонтана Италияда географиядин специалиствал чирзавай улубхана. Ватикандин улубхана, дуьньядин виридалай дегь ва чӀехи метлеб авай улубханайрикай сад я, официалвилелди 1475-й йисуз бине кутунвай, амма гьакъикъатда гзаф вилик ва дуьньядин вири тарихдин 75000 улуб хуьзва.

Рим Италиядин комунна я, ва уьлкведин 8101 комуннайрин арада майдандай виридалайни чӀехиди я. Исятда кьиливал Джанне Алемано мэрди ва шегьердин советди тухузва. Шегьердин гьукумат Капитолий кӀунтӀал алай Сенаторио Палаццо дараматда кӀватӀ хьанва, им шегьердин гьукуматдин тарихдин чка я. Шегьердин администрациядин арада Римдиз «Капитолия»-ни фад-фад лугьузва, им римдин ирид кӀунтӀарикай садан тӀвар я.

ГьакӀни Рим административ тушир текриз пай жезва. Шегьердин тарихдин юкь 22 рионайриз пай жезва. И рионаяр, Борго ва Пратидилай гъейри, Аврелианан цлан сергьятрин къене ава.

Рим Италиядин халкьдин кьилин шегьер ва италия гьукуматдин резиденция (гьукуматдин кьилел алай кас яшамиш жезвай чка) я. Италия республикадин президентдин ва Италиядин премьер министрдин, парламентдин ва Конституциядин дуванханадин официал резиденцияяр шегьердин тарихдин юкьва чка кьунва. Гьукуматдин министерствояр шегьердин гьар патаз чкӀанва, абурук, Олимпиядин стадиондин патав галай Палаццо делла Фарнесино тӀвар авай дараматда чка кьунвай, Чара уьлквейрин крарин министрествони талукь я.

Италиядин кьилин шегьер яз, уьлкведин вири асул институтар, уьлкведин президентдин ва гьукуматдин дараматар, Парламент, кьилин дуванхана ва Италиядинни Ватикандин дипломатиядин крар тухузвай векилрин дараматар Ридма кӀватӀ хьанва. Къариб гьал ам я хьи, Рим шегьер Ватикандин къене яз Италия гьукуматдин майданда ава, ивиляй Ватиканда Италиядин посольство ава. Им, посольство вичин уьлкведин сергьятрин къене хайила, кьери вакъиа я. Исятда Рим бета + статус галаз дуьньядин глобал шегьеррин сиягьда 49-й чка кьунва, амма 2008-й йисуз альфа + статус галаз, Италиядин хъсан шегьер яз 15-й чкада авай (Италиядин Милан 42-й чкада авай).

Римдин экономика залан промышленность авачирвилив тафават аваз хьайитӀани, инин экономика кьакьан дережада хуьзвай дибдин крар экономикадин къуллугъар, кьакьан дережадин технологияррин компанияяр (IT, аэрокосмикдин, хуьнуьх, телекоммуникацияяр), илимдинни — чирна — жугъурунрин, дараматар туькӀуьрунин идараяр, коммерция крарин банкар, ва экономикадин вилик тухуниз акъалтӀай чӀехи метлеб туризмдин гузва. Римдин халкь арадин аэропорт Фьюминчино, Италиядин виридалай чӀехи аэропорт я, шегьерда италиядин чӀехи компаниярин штаб-кӀвалер ва кьилин офисар ва гьакӀни дуьньядин виридалай зурба 100 компанияррикай пудан Enel, Eni, ва Telecom Italia-дин штаб-кӀвалер ава.

Университетар, радио, телевидение ва киноиндустрия Римда экономикадин пара метлеб авай хилер я. ГьакӀни, 1930 ийсалай кӀвалахзавай Чинечитта (итал. Cinecittà) кинокомпаниядин куьмекдалди, Рим италиядин киноиндустриядин юкь хьана.

Кьакьан дережадин культура, чӀал, дин, политика, цӀун — кӀвал, архитектура ва мода Италиядин кьилин Рим шегьердиз талукь я. Виликан Рим империядин кьилин шегьер Римдин бине тахминан ч. э. в. 753-й йисуз эцигнай, хашпара диндин виридалай кьилин юкь, Римдинни — католик клисадин кӀвал ва Италия республикадин резиденция. Вичин дегь тарихдин ва социалвилин чӀехи метлебдин нетижада, Римдиз фад-фад Caput Mundi «Дуьньядин кьилин шегьер» лугьузвай.

Рим музыкадин чӀехи метлеб авай юкь я, ина пара музыкадин сегьнеяр, авторитет кесер авай консерваторияр ва театорар ава. 1585-й йисуз, дуьньядин вирилай чӀехи музыкадин Парко делла Музика комплексда, Санта Чечилиадин академиядин бине эцигнай. ГьакӀни шегьерда Римдин операдин театр ва са шумуд музыкадин гъвечӀи идараяр ава. 1991-й йисуз шегьерда Евровидение ва 2004-й йисуз MTV EMA 2004 церемония кьиле тухванай.

Музыкадин тарихдиз Римди чӀехи эсер авунай. Римдин музыкадин мектебда, XVI-XVII-лагьай виш ийсара Ренессанс ва барокко девирра, активдаказ кар ийизвай, адет яз клисайрин музыкаяр лугьузвай композиторрин кӀватӀалар авай. И композиторрин гзафбуруз Ватикандин Пак Тахтунихъ ва пападин клисайрихъ галазни алакьаяр авайди тир. Римдин музыкадин мектебдин виридалай машгьур векилрикай Джованни Пьерлуиджи да Палестрина тир, амма идалай гъейри жуьреба-жуьре стильра ва формайра кӀвалахзавай маса композиторарни авайди тир.

Къе Рим, вичин гьисабуналди куьтягь тежезвай ва ттум-кьил авачир археологиядинни художестводин девлетрин ва вичел рикӀ ацукьарзавай надир тир адетрин, вичин панорамадин иер акунрив ва къацу «Виллайрин» (паркарин) чӀагай гьейбатдин куьмекдалди, дуьньядин туризмдин виридалай метлеб авай чкайрикай я. Мадни метлеб авай суьрсетрин арада пара кьдарда — музеяр (Капитолиядин музеяр, Ватикандин музеяр, Галерея Боргезе, ва мсб.), цин гунгар, фонтанар, гьавизар, клисаяр, пачагьдин кIвалер, тарихдин дараматар, имаратар, катокомбаяр ва Римдин форумдин харапӀаяр. Европадин Садвалдин шегьеррин арада, Лондон ва Париж шегьеррилай кьулухъ, туристрин атунрин кьадардай Рим пуд лагьай чка кьунва ва са сан къене иниз 7-10 млн туристар къвезва. Колизейдиз — 4 млн туристар ва Ватикандин Музейриз — 4,2 млн туристар къвезва, мукьвара хьайи чирна — жугъурунрин малуматриз килигна, и кьве чка туристрин атунрин кьадардай дуьняда 39-37-лагьай чкайра (вини нубатдив кьурвал) физва.

Рим, археологиядин асул юкьварикай ва дуьньяда археологиядин чирна — жугъурунрин кӀвалахар тухузвай виридалай кьилин юкь я. Шегьерда пара кьадарда, Римда Америкадин академия ва Римда Швециядин институт хьтин культурадин ва илимдинни — чирна — жугъурунрин институтар ава. Римда пара кьван дегь имаратар ава, абурун къене Римдин форум, Траяндин базар, Траяндин форум, Колизей ва Пантеон. Колизей — дуьньядин аламат хьиз физва.

Римда зурба ва хъсан таъсирзавай, ччара-ччара девирриз талукь тир, живописьрин, скульптурайрин, фонтанрин, мозайкайрин, фрескайрин ва шикилрин коллекцияяр ава. Металлрин расун, металлдин пулунин атӀун, багьа затӀар, филдин кӀарабар, шуьшеяр, хъенчӀин затӀар къазмишунин крар римдин харусенятдин гьеле «гъвечӀи» пай тир. Са тӀимил геж, Флоренциядилай кьулухъ Рим Реннессанс девирдин чӀехи юкь хьана, вучиз лагьайтӀа папайри, базиликаяр, пачагьрин кӀвалер, майданар ва чӀагай дараматар эцигун паталай зурба пулай харжнай. Гьа чӀавуз Рим Европада Ренессанс харусенятдин юкь хьанвай ва Париж, Венеция хьтин культурадин юкьварив ва чӀехи шегьррив гекъигиз жедай. Рим, Бернини, Караваджо, Карраччи, Борромини ва Кортона хьтин кьетӀен чӀехи чӀугваррин ва архитекторрин кӀвал я. XVIII вишйисан эхирда ва XIX вишйисан сифте кьилера, шегьер Гранд-Турдин юкь хьанвай, иниз, дегь чӀаван культура, архитектура, философия ва харусенят акун паталай англиядин ва европадин чӀехи девлетар авай аристократар сиягьатар ийизвай.

Римда гилан заманадин харусенятдин ва архитектурадин суьрсетарни тӀимил туш. 2010-й йисуз Римда, иракви архитектор Загьа Гьадид паталай туькӀуьрнавай, гилан чӀаван харусенятдин ва архитектурадин, MAXXI — XXI-й виш йисан харусенятрин халкьдин музей тӀвал алай, галереяррин комплекс эцигнай. Комплексдик, культурадиз талукь тир отдел, илимдинни — чирна — жугъурунрин крар кьиле тухузвай лаборатория акатзава.

Рим, дуьньядин модадин кьилин шегьер хьиз къабул хьанва. Global Language Monitor-дин 2009 йисан малуматрив кьурвал, Рим, Миландилай, Нью-Йоркдилай ва Париждилай кьулухъ, дуьньяда дуьнядин модадин кьуд метлеб авай юкьварикай я. Модадин ва заргарвилин виридалай асул гзаф чӀагай дараматар Bulgari, Fendi, Laura Biagiotti ва Brioni я. ГьакӀни, Римдин кесер авай ва мода тир Виа дей Кондотти куьчеда Chanel, Prada, Dolce  Gabbana, Armani ва Versace хьтин вири дуьньядиз чир брендрин чӀехи чӀагай бутикар ава.

Римда цӀун кӀвал, социалвилин, политикадин ва культурадин масакӀавилерин девирда ва виш йисарин къене вилик физвай. Дегь чӀавара Рим, гастрономиядин кьилин юкь тир. Дегь Римдин цӀун кӀвал дегь-Грециядин кӀеви таъсирдин кӀаник тир, гуьгъуьниз, империядин сергьятрин гегьенш хьунин себебдилай, римвийриз ашпазвилин пара кьван цӀийи рецептар ва тӀунар гьазурунин тегьерар чир жезва. Са тӀимил геж, Ренессанс девирда, Рим кьакьан дережадин кесер авай цӀун кӀвалин юкь тир, инин кӀвенкӀве аваз физвай ашпазар папайриз кӀвалахзавай. Идаз мисал яз, Ватиканда, Пий IV пападиз кӀвалахзавай Бартоломео Скаппи ашпаз я, ада вичин машгьурвал, 1570-й йисуз адан «Opera» тӀвар авай ашпазвилин улуб акъатайла, къазанмишнай. Улубда, Ренессанс девирдин цӀун кӀвалин 1000 кьван рецептар ава ва тӀуьнар гьазурунин тегьерар ачухдиз къалурнава.

Гилан заманада, шегьерди кьилди вичиз хас тир кьетӀен цӀун кӀвал туькӀуьрнава, ва асул суьрсетар хпрен як ва салан мейваяр я (асул яз антришокар). Идаз къушаба яз, ч. э. в. I вишйисуз римда амукьзавай чувудри, чпиз хас тир Cucina giudaico-Romanesca тӀвар алай цӀун кӀвал арадал гъанвай. Римдин хуьрекрин мисалар: Saltimbocca (сальтимбокка) — римдин стильда авунвай, винел ниси, кьеле тур ва гумадал кьурурай вакӀан як (ветчина), шалфей вигьена ва лацу чахурни чӀем алава авуна яваш тир цӀалди чуранай данад якӀун котлетар; Carciofi alla giudia (Каркиофи алла гиудиа)— зейтунд чӀемеда чуранай артишокар, чувудрин хуьрек; Carciofi alla romana (Каркиофи алла романа) — винел патан пешер алудна, куьткуьннавай пурния, серг ва фан кьелечӀ кьурурай кӀусар галаз, вичин бугъадал чуранай, римдин стильдин артишокар; Spaghetti alla carbonara (Спагетти алла карбонара) — какаяр, пекорино ва бекон галай спагетти; Gnocchi di semolino alla romana (Ньокки ди семолино алла романа) — маннадин чӀахар, къуьлуьн гъуьр, кака, ниси, рикотта, картуф, шпинат, фан куьткуьнар галай, римдин стильдин гуьрзеяр.

Европа континентдин кино — индустриядин виридалай чӀехи юкь ва италиядин кинодин кьилин юкь — Чинечитта киностудия Римда чка кьунва, гьина пара кьадарда хит-кинояр лентадиз къачунва. Студиядин дараматрин комплексдин 40 гектар чил (5.6 км) Римдин юкьвалай 9 км яргъал ала ва дуьньяда Голливуддилай кьулухъ виридалай зурба кинодин жемият я. Ина 5000-дилай пара профессионалар, тарихдин парталар цвазвай устӀарар ва визуал эффектрин специалистар ава. 3000 агъзур кино — эсерар гьа и киностудиядиз къвезва, абурукай классика жанрдин тӀвар — ван авай фильмар Бен-Гур, Клеопатра, ва итальянви, 5 «Оскар» премияррин иеси Федерико Феллини кинорежиссёрдин фильмар я.

Къе Рим шегьердин чӀал са латин чӀалахъ галаз галкӀанвайтӀани, дегь чӀавуз икӀ тушир, гьа чӀавуз гзаф тайифайри гьарда вичин чӀалал рахазвай. ЧӀехи тайифадикай сад Сабинаяр тир, Сабинайрин хайи кьибле-пицен чӀал ва этрусс чӀал сад хьиз, Республика арадал къведалди ч. э. в 509-й йисуз шегьерда гьаким хьайи эхиримижи пуд асул пачагьрин асул чӀалар тир. Клавдий императордин паб Плавтия Ургуланилла этруссрин оратор тир. Амма, са шумуд формайра арадал къвезвай, латин чӀал, классик Римдин кьилин чӀал тир. Шегьерда пара кьадарда иммигрантар, лукӀар ва маса уьлквейрин посолар авайвиляй, Рим гзафчӀалан шегьер тир. КӀелай римвийрин чӀехи пайдиз грек чӀал чизвай, ва империя жедалди Римдин агьалидик пара кьадарда грекар, сирийвияр ва чувудар акатзавай. Юкьван виш йисара агьалидин арада латин чӀал арадал къвез эгечӀнай ва цӀийи volgare чӀал арадал атанай. Латин чӀалан эхиримжи форма, са шумуд нугъатрин акахьунин нетижада арадал атанвайди я ва абурун арада виридалай чӀехи агьалиди рахазвай нугъат тоскан нугъат хайитӀани, римвийри чпиз романеско нугъат туькӀуьрнавай. Юкьван виш йисара, романеско, кьибле — итальян чӀаларин неаполитан нугъатдиз мадни мукьва тир. Чирвилер къачудай ва массайрин информациядин такьатринни алакъайрин алат хьиз романеско, гилан итальян чIалаз пара ухшар я. Италиядин зариятда, гуьгъуьнин кирамри чпин эсерар романеско нугъатдал кхьенвай: Джузеппе Джоаккино Белли (италиядин виридалай зурба зари), Трилусса ва Цезарь Паскарелла. Гилан заманада, романеско нугъат хайи нугъат тир, италиядин тӀвар — ван авай актёрар: Альдо Фабрици, Альберто Сорди, Нино Манфреди, Анна Маньяни, Гиги Проетти, Энрико Монтесано ва Карло Вердоне.

Романизация процессдин куьмекдалди, Галлиядин, Иберий зуростродин, Италиядин, Дакиядин ва италияди колониярриз кьунвай гьукуматрин халкьар, итальянвийрихъ галаз акахьна ва абурун культурадин таъсирдин кӀаник латин чӀалаз элячӀнай. Идалайни гъейри, Англиядин Норманд муьтIуьгъруин нетижада гилан инглис чIалан гафалагдин чӀехи пай латин чӀалакай къачунвай гафар я.

Италиядин маса регионра хьиз, Римдани виридалай кӀвенкӀве аваз физвай ва халкьдиз пара кӀани спортдин жуьре — футбол я. 1934-й йисан ва 1990-й йисан футболдай дуьньядин чемпионатар гьа Римда кьиле тухванвай. Эхиримжиди чемпионат, Серия А дивизиондин Рома ва Лацио клубрин кӀвал тир, Олимпиядин майданда хьанвай. И командайра къугъвазвай футболистар шегьерда хайибур я ва адет яз, Франческо Тотти ва Даниэле Де Росси футболистар хьиз машгьур жезва. Атлетико виликан клуб тир, Садлагьай дивизионда къугъвазвай, адан кӀвалин майдан Стадио Фламинио тир.

Римда 1960-й йисан Гатун Олимпия къугъунар кьиле тухванвай, Вилла Боргезе ва Каракалл термаяр хьтин дегь ва килигуниз лайих авай чкаяр, къугъунар тухудай чкаяр хьиз чӀехи агалкьунралди кардик кутунай. ГьакӀни Олимпия къугъунар тухун паталай цӀийи комплексар эцигнай, гьабрукай яз, олимпиядин чӀехи цӀийи майдан, Villaggio Olimpico (Олимпиядин Хуьр) иштирак ийизвай спортсменар амукьзавай чка.

Регби вилик физвай спорт я. Фламинио майдан, 2000-й йисалай Ругуд Миллетрин чемпионатда къугъвазвай, Италиядин халкьдин регби командадин кӀвалин майдан я, ва чпин рази ийиз тежезвай экъечӀунрив и команда чемпионатра садрани гъалиб хьанвайди туш. ГьакӀни, Рим, Юнион Капитолина регби, регби Рома ва Лацио хьтин регби командайрин кӀвал я.

Гьар тӀулдиз (майдиз), Римда авай Италиядин форумда ATP Мастерс 1000 сериядин тенисдин турнирар кьиле тухузва. Дуьньядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ, велоспорт, халкьди майилвал ийзвай спротдин жуьре тир, амма исятда адав гьевез квахьнава. Кьведра, 1989-й ва 2000-й йисара Римда Джиро д’Италия-дин финал кьиле тухванвай. Рим, спрортдин маса командайринни кӀвал я, гьабрук баскетболдин Виртус Рома, волейболдин М. Рома волейбол, гандболдин ва цин полодин командаяр акатзава.

Юкьван виш йисалай, Рим христианрин зияратдин асул чкайрикай сад я. Христиан дуьньядин гьар патай инсанар, Римда авай папавилин чкадиз, Ватикандиз кьилив къвезвай. Юкьван виш йисара папа виридалай нуфус авай кас тир. Папавилин ва Римдин Пак империядин арада хьайи женгинин юкьва, Рим зияратдин асул чка хьанва. Виш йисарин къене Римди вичин папавилин ва «пак шегьер»-дин статус хуьнвай, гьатта папавал Авиньон шегьердиз куьч хьана фей чӀавузни (1309—1377). Католикри гьисабзава хьи, Ватиканда, Пак Пётр кьейи йикъалай къенин йикъалди гьар йисуз агъзурралди диндихъ агъанвайбур кӀватӀ жезва. Зияратзавайбур кьил чӀугзавай чкайрикай сад Пак гурар я, кьисадив кьурвал, и гурар Ватикандиз 326-й йисуз Пак Еленади Иерусалимдай Понтий Пилатдин кӀваляй гъиз ганвай ва адай Иисус Христос дувандиз хкаж жезвай.

Римда зиярат ийизвай чкайрин сиягьдиз чӀехи кьадарда муькуь, Римдин Ватиканда ва Италия гьукуматдиз талукь чилера авай, чкаярни акатзава. Абурун гьисабдик, христианри капӀ — ибадат ийзвай ва кьейибур кучукзавай дегь катакомбаяр, клисаяр, ва христианрин муькуь пак чкаяр. Пак Пётрдин базилика зияратдин виридалай асул чка я, вучиз лагьайтӀа инаг вири папаяр ва гьакӀни католикри садлагьай папа хьиз гьисабзавай Пак Пётрни кучукнавай чка я.

Партнёр шегьерар:




#Article 158: Сингапур (126 words)


Сингапур, Республика Сингапур (, , , ) — Кьиблединни-РагъэкъечӀдай Азиядин островра чка кьунвай гьукумат-шегьер. Малайзиядик акатзавай Жогьор султӀанвалдихъ галаз ва Индонезиядин Риау островрихъ галаз сергьятарзава.

Сингапур тӀвар, санскрит чӀалакай «siMha» (аслан) малай чӀалаз атанвай «синга» (аслан) ва санскрипт чӀалан «пура» (шегьер) гафуникай арадал атанва.

Сингапурдин майдан 714,3 км² туькӀуьрзава (2011 йис), 1960 йисалай кьиле тухузвай тӀебии тушир гьалда цин винел чилер арадал гъана ва абур гегьенш авунин программадин куьмекдалди майдан къвез-къвез чӀехи жезва. Уьлкведин майдандик кьилин остров Сингапур ва адан цин къерехдин яргъивилихъ галай 58 гъвечӀи островарни акатзава. Абурукай виридалай чӀехибур Убин, Теконг-Бесар, Брани, Сентоса, Семакау ва Судонг я. Виридалай кьакьан чка — Букит-Тимах кӀунтӀ (163,3 м) я.

Сингапур дуьньяда гьуьлун зурба портрикай сад, улакьдин, финансрин ва биржадин юкь я.

Сингапур — унитар республика я; 5 округар () акатзава.




#Article 159: Иосиф Виссарионович Сталин (124 words)


Иосиф Виссарионович Сталин (1879—1953) — революционер, Советрин гьукуматдин чӀехиди, ЦК ВКП (б)дин чӀехиди яз, СССР-дин кьиле хьана 1924—1953-йисара.

Иосиф Сталин 1879-йисуз дидедиз Гори шегьерда хьана, Тифлисдин губерниядик квай. Миллетдин жигьетдай адан буба-диде гуржуяр тир. Са кӀус чӀехи хьайила ам Тифлисдиз хашперес диндин семинария кӀелиз фена. Ахпа ам марксистрин кӀеретӀдик экечӀна Москвадиз хъфена кӀвалахал. Са шумуд сефер Сталин Урусатдин Империядин къуватри Сибирьдиз ракъурнай. ГьакӀ ятӀани, 1917-йиса Урусатда Революция хьайила ам адан чӀехибурукай сад тир, Лениназ куьмекариз. 1924-йисуз Ленин кьейила Сталиникай партияда ва 1940-йисуз гьукуматдин чӀехиди хьана. Вичихъ кьве гадани са руш авай. Кьена 1953-й йисуз.

Сталин парабурун рикӀе амукьна, халкьар депортацияр авурвиляй. ГьакӀ хьана, 1944-й йисуз 23 февралдиз чеченарни ингушар вагонра туна Къазакъстандиз ракъурна. Абурукай са пай рекьени гишила кьена. Гьа йисуз 8-мартдиз къарачай-балкъарар Сибирдиз ракъурна.




#Article 160: The Beatles (239 words)


The Beatles  (кьилди-кьилихъ ансамблдин иштиракхъанриз «битлар» лугьузава, гьакIни абуруз «къешенг кьуд» () ва «Ливерпулдин кьуд» лугьузава) — Ливерпуль шегьердай тир британ рок-кӀеретӀ я. Адан бине 1960-лагьай йисуз кутунва. Адан ибаратдик Джон Леннон, Пол Маккартни, Джордж Гьаррисон, Ринго Старр квай тир. ГьакӀни, чара-чара чIавара кӀеретӀдик кваз Пит Беста, Стюарт Сатклиффа ва Джимми Николди экъечIзавай тир. Адалай гъейри абурухъ галаз са шумуд сеферда Эрик Клэптонани Билли Престона манияр ягъна.

The Beatles-дин эсеррин чIехи пай Джон Леннонани Пол Маккартниди санал ятIа кьилди кхьенва, гьакIни манияр абурун тIвараривай кхьин хъувуна. КIеретIдин дискографиядин гьисабдик 1963-1970 йисаррин арада акъатнавай 13 официал студиядин альбом ва 211 мани акатзава.

КIеретIдин музикахъанри ва абурун продюсерни звукорежиссер Джорджу Мартина ван кхьинин, жуьреба-жуьре стилар (гьа гьисабдик симфониядин ва психоделикадин музика кваз) сад садав кьадайвал туькIуьрна сад авунин ва видеоклипар чIугунин крарик чIехи метлеб авай цIийивилер кутуна.

Rolling Stone журналди The Beatles вири чIаварин лап чIехи ягъизавайбурун арада садлагьай чкадал эцигна. Rolling Stone 500 тIвар алай сиягьда садлагьай чка Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band альбомди кьунва. КIеретIди цIуд «Грэмми» къачуна. Уьлкведин вилик авай лайихлувилер тестикьдай лишан яз вири кьуд музикахъандиз MBE орден гана. 2001-лагьай йисан гьалдив кьурвал, АСШ-ра 163 миллиондилай пара кIеретIдин альбом маса гана. КIеретIдиз талукь тир медиаконтентдин текар (дискарни кассетар) маса гунин виридан кьадар 1 миллирдилай пара экземпляр хьана.

Вахтуналди тир иштиракхъанар:

Ина анжах ЧIехибританияда акъатнавай официал тир студиядин альбомар къалурнава. Тамам дискография кьилин макъалада ганва.

И сиягьдик The Beatles-ри авур иштираквал кваз официал рекьелди акъатнавай филмар кутуна.




#Article 161: Венера (134 words)


Венера — кьвед лагьай Ракъинхъай планета Ракъинин системада; планетада заланвал 81,5 % залан виликай Чилин.

Венерадилай Ракъинал 108 млн км ава. Венерадилай Чилел къведалди яргъивал масакӀа жезва 40 млн кмдилай 259 млн кмдал. Ракъинихъ ам 224,7 чилин йикъан къене элкъвезва; орбитадин кьулан йигинвал — 35 км/с . Орбита эклиптикадик 3,4° патах я. Венера вичин кӀашдихъ элкъвенва, перпендикулярдилай цӀалцӀамвилик 2°дал патах тир. Планета рагъэкъечӀдай патахъай рагъакӀидай патахъ физва. КӀашунихъ са сефер ам 243,02 йикъан къене элкъвезва. Екевиляй Венера Чилиз мукьуг я. Планетадин радиус 6051,8 км я (95 % чилиндикай), заланвал — 4,87·1024кг (81,5 % чилиндикай), кьулан жуфт — 5,24 г/ см³.

Венерадин атмосфера карбониумдин газдикай туькӀуьр хьанвайди я (96 %), азот (4 %). Йицин парни оксигениум лап тӀимил ава (0,02 %ни 0,1 %). Венерадин атмосферада газ Чилиндилай 105 сефер пара ава. Илисвал винел 93 атм я, температура — 750 К (475 °C). Ам Меркурийдин температурадилайни пара я, ракъиник кьве сефер патаг гвай.




#Article 162: Эфиопия (254 words)


Эфиопия, официал тIвар Федератив Демократиядин Республика Эфиопия, виликра ам Абиссиния хьиз малум тир - гьуьлуьв экъечIун авачир (Эритрея 1993-лагьай йисуз чара хьайидайлай кьулухъ), РагъэкечIдай Африкада авай гьукумат я. Уьлкведа 90 миллиондалай пара кас яшамишзава, чилин кьадар - 1 104 300 км² я. Агьалийрин кьадардиз килигна Нигериядин гуьгъуьнлай Африкада кьвед лагьай чкадал ала (дуьньяда – 13-лагьай чкадал), чилин кьадардиз килигна Африкада лагьай чкадал ала (дуьньяда – 26-лагьай чкадал). Агьалийрин кьадардал гьалтайла гьуьлув экъечIун авачир гьукуматрин арада садлагьайди я. Эриятриядихъ галаз санал пайзвай кефердинни рагъэкъечIдай патан сергьят тирвал физвай цIарцIелай Яру гьуьлел кьван авай ара анжах 50 км.
 
Кьилин шегьер – Аддис-Абеба я. Гьукуматдин статус гвайди амхар чIал я.

Федератив гьукумат, парламентвилин республика язва. 2013-лагьай йисан 7-лагьай октябрдиз Мулату Тешоме президентдин къуллугъдал акъвазна.

Африкадин рагъэкъечIадай пата чка кьунва. Кефер пата – Эритреядихъ галаз, кефердинн рагъэкъечIдай пата Джибутидихъ галаз, рагъэкъечIдай пата Сомалидихъ ва кьабул тахьанвай гьукумат Сомалиленддихъ галаз, кьибле пата Кениядихъ галаз, кефердинни рагъакIидай пата Судандихъ галаз, кьиблединн рагъакIидай пата Кьибледин Судандихъ галаз сергьят пайзава.

Халкьаринни медениятрин жуьреба-жуьревилив тафаватлу я. Эфиопиядин пудакай кьве пай кьван агьали христиан язва.

Аграр уьлкве я. 2014-лагьай йисуз маса къачунин алакьунин паритетдиз килигна КъВБ-дин кьадар – $ 129 млрд хьана. Пулунин тек – эфиопиядин быр.

Фад вахтарилай Эфиопияди жуьреба-жуьре халкьарин арада авай тешкилатра иштираквал ийизва: ам Миллетрин лигадин иштиракхъан тир, СМТ-дин эвелимжи иштиракхъанрикай сад хьана. ГьакIни Эфиопия – Африкадин галкI тьукIуьрнавайбурукай сад я. Ам Африкадин, Кариб бассейндин ва Лас океандин гьукуматри арадал гъизвай халкьарин ара авай тешкилатдик ква.

Эфиопия — федератив республика; 9 регионар (округар, штатар)ни ( — kəlləl / кыллыл) 2 шегьерар-регионар () акатзава.




#Article 163: Португалиядин тарих (262 words)


Португалиядин тарих

Тахминан агъзур йис идлай вилик Юкьван Европадай иниз кельтар куьч хьанвай, ва ина яшамиш жезвай иберрик галаз акахьнавай, грекрин жугъурна — чирзавай крар тухузвай ксари и ччилериз «Ofiussa» (дегь грек. Гуьрзедин ччил) тӀвар ганвай, вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз и ччилерин агьалиийри кобрадиз ибадат авун мумкин я.

Ч.э.вилик 814 йисуз финикийри Карфаген колония туькӀуьрнай, и колониядик Пирненей зуростровда чка кьунвай Португалиядин кьибле падни акатнай. Гуьгъуьнлай, Дору ва Тежу вацӀарин арада яшамиш жезвай са шумуд тайифарикай виридалай чӀехи лузитан тайифади гьукум чпин гъилик чӀугнай.

Ч.э.вилик 219 йисуз Римдинни Карфагендин арада дяве эгечӀнай. 200 йисан къене римдин кьушунри Пиреней зуростровдин чӀехи пай кьунвай. Ч.э.в IV—III виш йисара Португалиядин ччилерин чӀехи пайда лузитанар яшамиш жезвай. Ч.э.в 1 виш йисан эхирда Римди Португалия муьтӀуьгъарнай. Ч.э. V—V виш йисарин 2-лагьай зур пайда Португалия вестготри кьунвай, 713—718 йисарани арабри. Реконкистадин финифда 1095 йисуз Португалядин графвал туькӀуьрнай, 1139 ийсуз (официал 1143 йисуз) ада короллвал хьана. XV виш йисалай дяведин рекьелди ччара пачагьлугъар кьаз коллонияяр туькӀуьрунин кӀвалахар эгечӀнавай. Къуватар лап хкаж хьайи дережадиз португалиядин колониалвилин империя XVI виш йисан 1-лагьай зур пайда агакьнава. 1581 йисуз Испаниядиз муьтӀуьгъ хьанвай.

Дяведин финифда 1703 йисуз Лиссабондин ва Метуэндин икьрарар къабул авур Португалия, ЧӀехибританиядин экономикадинни политикадин аслувилик акатзва. 1807 йисуз Португалиядиз I Наполеон кьушунар гьахьзава, 1808 йисузни англиядин кьушунри португалиядин патриотрин кьумекдалди абур чукурнай. XIX виш йис Португалиядин кьиспесда революциярин виш йис хьиз лишан кьунва (1820 йисан Португалиядин революция, 1836 йисан Сентябрьдин революция), гражданвилин дявеяр (Мигелист дявеяр, Мария да Фронтедин дяве), ва гьакӀни конституциядин пад хуьзвайбурунни аксиниз къарагънавайбурун арада хьанвай кӀеви женг. XIX виш йисан 2-лагьай зур пайдилай гькуматвилинни социалвилин гьерекат гегьенш жезвай.




#Article 164: Кертагъ Давдакь (132 words)


Кертагъ Давдакь — дегь Алпан уьлкведа уьмуьр авур мазан, шаир ва философ я.

Ада Къавкъаздин Албаниядин Гирдиман вилаятда уьмуьр авурди я ва Жаванширдин пачагьдин рикӀ алай арифдар тир.

Давдакьан эсеррикай чав «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» тӀвар алай ясдин чӀал агакьнава. Ам 140 цӀарцӀикай ибарат тир чӀехи шиир я. Шиирда шарвал Жаванширан къамат ганва ва зариди адахъ яс чӀугвазва. И эсердай аквазвайвал, ам теснифнавайди дегьне чирвилер авай, вичин гьиссер къалуриз алакьдай чӀалан устад, кар алакьдай зари я.

Давдакьакай сифте малуматар алпанрин зари ва тарихдин илимдал кӀвалахзавай алим Дасхуьруьнви Моисеян «Албанрин тарих» улубда ганва.

Давдакь эхиримжи йисаралди эрменийри чпин, азербажанри чпин зари яз гьисабзавай. «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» чав грабар (дегь эрмени) чӀалал кхьенваз агакьнава.

Давдакьан «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» лезги чӀалаз зари Азиз Мирзебегова элкъуьрна ва басмадиз акъудна.




#Article 165: Гутум (264 words)


Гутум () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр. «Гутумрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин кеферпатан гуьнедал, Гутум вацIун къерехдал, Азербайжандихъ галаз сергьятдилай 5 км яргъал, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 30 км яргъал ала.

Гутум Ахцегь райондин виридалайни кьакьанда суван хуьр я.

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Чухур, Тетешер, Тикъишар, Самагъарар, Хахъар.

Хуьруьн мукьвал алай тӀебии сергьятар: Чилихъ, Эгъевже, Хенел, ЦӀаилахъан, Куьней яйлах, Къузай яйлах, Алипаша, Къажал, Челеби, Тулар, Сувун яйлах, ЦӀангур ва гьакӀни булахар: Бахтавар булах, Уьхуьндезин булах, Гьезретен булах, ВацӀун булах, Къайиханазин булах.

Хуьруьн тӀвар кӀакӀ мана гузвай араб чIалан Кутум гафуникай арадал атанва.

Хуьруьн бине кутур дуьз тарих гилани малум туш. XVII виш йисалай XIX виш йисал кьван Гутум Ахцегьпарадин азад жемятдик акатзавай ва Ахцегьпара-2 хуьруьн жемятрин садвалдин пай тир. Урусатдин Империядик Гутум 1839 йисуз акатзава, гьа чӀавуз хуьр цӀийиз арадал гъанвай Дагъустан вилаятдин Самур округдик квай. Хин хуьруьхъ галаз Хинерин хуьруьнжемятдик акатзавай. 1929 йисалай Ахцегь райондин составдик ква. 1930 йисуз гутумвияр Хинерин къарагъуна иштирак авунай.

ЧӀехи Ватандин Дяве чӀавуз, фронтдиз 19 гутумви фенай, абурукай 8 элкъвена хтаначир. 1972 йисуз хуьр электричестводив таъминарнай, 1982 йисуз хуьруьз рехъ чӀугунай. 1980 йисара хуьре 14000 лапагар, 250 карч алай чӀехи мал ва 150 балкӀан авай. Амма алай чӀавуз Гутумра 1650 — лапагар, 190 — карч алай чӀехи малар ва 3 — балкӀан ава.

Йисариз килигна Гутум хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Тарихдал гьалтайла Гутумвияр гъуьгъуьнин сихилриз пай жезва: Газанар, Заманар, Цуругъар, Мухтарар, Тетешер, Къаргъаяр, Аташар, Качалар, Къулияр.

XIX виш йисан мискӀин, Гутумрин кьилин мектеб, «Гутум-яд» завод, клуб, улубхана, фельдшерни — акушервилин пункт.

Гьусейнрин Юнус Имамдин хва — ушу — саньда спортдин жуьредин дуьньядин чемпион.




#Article 166: Агъа Лакар (КцIар район) (397 words)


Агъа Лакар (Лекар) () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Агъа Лакарин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр КцIар райондин рагъэкъечIдай пата, Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 6 км яргъал ала.

Агъа Лакарин мягьлейрин тIварар (ойконимар): Агъа мягьле, Вини мягъле, Дере мягьле, КIамун мягьле.

Агъа Лакар хуьруьн тарихдикай ва тӀварцикай эхтилатар фейила, дисскусияр арадал къвезва. Са бязи алимри хуьруьн бине эхиримжи виш йисан къене кутунвайди ва дегь тарихдиз талукь туширди субут ийизва. Муькуьбуру и фикир таб тирди лугьузва.

И хуьруьн бине кутунвайбур Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин Гилияр хуьряй куьч хьана атанвайбур тир чӀал субутарзавай ксарни авайди я. Абуру Лакар ва Гилияр хуьрерин нугъатрин мукьвавал шагьид яз къалурзава.

Хуьруьн чилера авай тарихдин имаратар, хуьруьн дегьвал тестикьарзава. Мисал паталай, «Рушарин кIунтIар» тӀвар авай къеле хьтин чкади субутарзава хьи, и чилера 4 — 8 виш йисарани инсанри уьмуьр ийизвай.

Гьакъикъи яз, хуьруьн тӀвар лезги тайифадикай арадал атанвайди я. Антик тарихдал кӀвалахзавай Страбондин, Геродотдин ва мсб. тестикьзавай фикирриз килигна, Алпанда 26-дилай пара тайифаяр авай. Алимри фадлай субутнава хьи, и тайифайрин вири лезги ва лезги чӀалан тайифаяр тир. Шак авачиз и хуьруьн тӀвар дегь чӀаван лезги Лег тайифадикай арадал атанвайди я. Ва тарихдин вакъиаррин таъсирдай «Лег + ар» гаф «Лак + ар» гафуниз  дегиш хьанва.

Хуьруьн тӀвар урусрин «лагерь» гафуникай арадал атанвайди тир лугьузвай фикир шак авачиз гъалатӀ тир фикир я, вучиз лагьайтӀа Къавкъаздиз урусар 19 — й виш йисан сифте кьилера атанвайди я ва абур къведалди хуьр тӀвар галачиз тушир.

Йисариз килигна Агъа Лакар хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Агъа Лакара агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Айибанбур, Сеферанбур, Пириманбур, Тагьиранбур, СикIер, Шухунар, Шагьабасар .

Хуьрерин тарих чируниз кьетӀен роль, эпиграфиядин имаратар — сурун винел алай къванерал алай ва цӀуру кӀвалерин цларал алай кхьинри къугъвазва. Лакарин сурар чал сифтегьан кӀалубда агакьнач, сурарин чӀехи пай тӀебиатдин вакъиайрин эсердай чкӀанва. ГьакӀни, Совет гьукуматди гьукум тухузвай береда, «Дин — халкьдин терьяк я» лозунгар галаз диндин аксиниз женгер тухувай чӀавуз, и сурарин чӀехи пай терг авунай ва абурун чкадал цӀийи дараматар эцигнай. Амукьнавай сурарин садан — кьведан кьилин къванцел кучукнавай инсанрин кьиникьин 1762 йис кӀелиз хьана. ГьакӀни адан винел гапурдин, тфенгдин, чекмейрин ва лампадин суратар атӀанвай. Лакар хуьруь тарихдин имаратрин арада кьетӀен чка «Агъаханд кӀунтӀ» ва «Рушарин кӀунтӀар» хьтин дегь чӀаван имаратри кьунва. Хуьруьн тарихдин муькуь имаратрикай сад — цӀуру мискӀин я. МискӀиндин цларал авай кхьинрикай чир хьана хьи, адан бине 1904 — й йисуз кутунай.

Хуьряй Ашуг Яхья, Гьажи Кази-Мегьемад хьтин тӀвар-ван акай ксар акъатнавайди я.




#Article 167: Вена (608 words)


Вена () — Австриядин кьилин шегьер, гьукуматдин виридалай чӀехи шегьер, политикадин, культурадинни экономикадин юкь. 1.731.000 кас агьали галаз (им уьлкведин агьалидин 25% пай я) Австриядин виридалай чIехи метлеб авай шегьер я. Европадин Садвалдин шегьеррин арада, агьалидин кьадардай Вена 9 - лагьай чкадал ава. 20 - й виш йисалди Вена Германиядин виридалай чIехи шегьеррикай тир, ва Дуьньядин садлагьай дяведин вилик Австриядинни - Венгриядин империя чкIидалди шегьердин агьали 2 миллион кас кьван агакьнай. Шегьер Австриядин рагъэкъечIдай пата, Чехия, Словакия ва Венгриядихъ галаз сергьятдин мукьув чка кьунвайди я. Венади, 3 миллион агьали авай, шегьердин регион туькIуьрзава. 2001 - й йисуз шегьердин юкь ЮНЕСКОдин Виридуьньядин ирсинин сиягьдик кутунвай.

Венгер, босний ва серб чIаларал шегьердин тIвар Бэкс я. Шегьер Дунай вацIал авайвиляй словен чIалал шегьердиз Дунай лугьузвайди я.

Шегьер Австриядин рагъэкъечӀдай пата, Альп суварин кӀане, Дунай вацӀун къерехда, Словакиядинни Венгриядин сергьятдилай 60 км яргъал чка кьунвайди я. Вена шегьердайтӀуз Дунай вацӀ вичин Дунай къубу хилехъ галаз ва Вена вацI авахьзава. Тарихдин къене шегьер, Дунай вацӀун кьибле пата гегьенш жезвай, амма эхиримжи кьве виш йисара вацӀун кьве патани чӀехи жезвай. Шегьерда гьуьлуьн дережадилай виридалай кьакьан чка Германскогель район (542 м), ва виридалай агъа чка — Лобау (151 м). Шегьер Вена тамун юкьва аваз я.

Вичин кӀалубдай Вена, юкьвалай Дунай вацӀ кьве кӀарна физвай элъквей цӀар хьиз я. Адан юкьван пад ЦӀуру Шегьер я. Рингштрассе «элкъвей куьче» ва я Ринг «тупӀал» — ЦӀуру Шегьер элкъвена кьунвай сад — садан гуьгъуьна авай бульваррин цӀиргъ я. Рингштрассдин тарих 1857 — й йисуз эгечӀнай, гьа чӀавуз императорди, виже текъвер, гьужумдикай хуьнин хас тир лишанар квадарнай ва шегьерда манийвал ийизвай дяведин имаратар чукӀурна, абурун патал чӀагай бульварар ва тарихдин стильда дараматар эцигиз къетӀъ авунай. Гила абур шегьердин асул килигуниз лайих тир машгьур чкаяр я. Венадин Гуьртел «чӀул» куьче гьакӀни, XVIII виш йисуз Вена шегьер ва адан къвалав гвай хуьрер душманрикай хуьзвай, ва XIX виш йисуз виже текъвер гьалдиз атанвай дяведин имаратар чукӀурунин нетижада арадал атанвайди я. Гуьртелдилай анихъ, 1892 — й йисуз официалвилелди Венадик акатнавай, виликан хуьрер ава.

Вена 23 районриз () чара хьана. Гьар са райондиз вичин тӀвар авайди я, амма фад — фад районрин номерар лагьана гъавурда твазвайди я. Юриспруденциядин фикирдай и районар Австриядин административ паюнин районар туш, гьакӀ шегьер администрациядин чӀехи паюник квай гъвечӀи пай я. ГьакӀ ятӀани и районра хкягъунар кьиле тухвазвайди я, ва хкягънавай векилриз бязи политикадин ихтиярар авайди я. Идалайни гъейри гьар районда администрациядин дараматар ава (13 ва 14 районрилай гъейри, абуру са дарамат пайзава), гьавиляй шегьердин агьалийри чпин админситратив игьтияжвилер чеб амукьзавай районда туькӀуьриз жеда, мисал паталай цӀийи паспорт къачуз.

Венадин районар:

Вена, Кёппендин климатрин классификациядив кьурвал, океандин климат континентдин ламу климатдиз элячӀзавай чкада авайди я. Шегьерда гатуз чими, юкьван температура 22 — 26 °C , максимум 30 °C жезва. ХъуьтӀер мекьи, юкьван температура яд мурк жезвай температурадал кьван агъуз жезва, ва ФундукӀдилай (декабрь) ибнедал кьван (март) бул живер къвазва. Гатфарни зул хъуьтуьл. Уьлкведа къваларин кьадар йисан къене адет яз юкьван гьал хуьзва, къваларин юкьван кьадар йиса 620 мм я, чкайрикай аслу яз тафаватар авайди я, Вена тамун климат уьлкведин муькуь патарив гекьигайла мадни ламу я ва ина къваларин йисан юкьван кьадар 700—800 мм кьван агакьзава, уьлкведин рагъэкъечӀдай патан кьулувилериз кьурай гьава хас я, инин къваларин йисан юкьван кьадар 500—550 мм я.

Фикирдиз къвезвай умуми шикилда Вена — ракъинин шегьер я, гьина йисан кьуд берени ахъадаказ акваз жеда.

Вена Римдин католик Клисадин архиепархиядинни — митрополиядин юкь я. 2001 — й йисан ягьали сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, шегьердин агьали диндай гуьгъуьнин тегьерда пай жезвай:

Венада халкьдиз талукь тир улакь хъсан гегьенш я. Адан диб туькIуьрзавайбур:

Трамвайдин алакъадин рекьер Венада 1865 - й йисуз арадал атанвай, ва гила шегьерда умуми 179 км яргъивилин трамвайдин рекьер авайди я. Гьавиляй, дуьньяда виридалай цIуру ва яргъи трамвайдин рехъ Венада авай рехъ я.

Официал сайтар

Венадин шикиларни видеояр

Венадин тарих

Вена шегьердикай малуматар




#Article 168: Зинданмуругъ (114 words)


Зинданмуругъ () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кузун» хуьруьнсоветдик акатзава. 

Хуьр КцIар райондин кьибле пата, КцIар вацIун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 18 км яргъал ала.

Зинданмуругъра авай чкайрин тIварар (ойконимар): Къая, КIурт, МискIин, Калал — Дуьзен чка.

Зинданмуругъ хуьруьн эгьлияр са кьадар арандиз куьч хьана Зинданмуругъ хъишлах хуьр арадал гъанай.

Хуьре 1825 йисуз эцигнавай цIуру мискIин ава, динриз ибадат ийиз къадагъа тир Совет береда гьа мискIиндин дарамат гьамбархана хьиз кардик квай. Дараматдин гьалар усал тирвиляй, адан чкадал 2013 йисуз гьа цIуру мискIиндин акунар алай 150 кас гьакьарзавай цIийи са мискIин туькIуьрнай.

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Зинданмуругъра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Мегьенар, Якъубар, Татахар, Хасияр, Кемечар, Къурушар .




#Article 169: КIуфуба (112 words)


КIуфуба () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр КцIар райондин кефер пата, Самур вацIун кьерел, Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 33 км яргъал ала.

КIуфуба хуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): КIуф мягьле.

Хуьруьн тIвар дегь КIуф хуьруьн тIварцIихъ галаз алакъалу тирди шак алачиз я. Ва гилан КIуфубадин эгьлияр дегь КIуф хуьруьн эгьлийрин несилар тирдал гиман ала. Урусатдин дяведин архивдин материалра къалурнавайвал, 1837 йисуз Къубадин гъулгъула къаткурдайла урус генералри лезгийрин цIудралди хуьрер чукIурнай. КIуф, Тагьар, Уьзден, Маши, Харах хьтин дегь лезги хуьрерин гелер гьа чIавалай квахьна.

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

КIуфуба хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Куьчайбур, Умарар, Усманар .




#Article 170: Лацар (КцIар район) (183 words)


Лацар () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан суван хуьр. «Кузун» хуьруьнсоветдик акатзава. Азербайжандин туризмдин хуьрерикай сад я.

Хуьр КцIар райондин рагъакIидай пата, ЧIехи Къавкъаздин хушарал, Гъуцар сувун ценерив, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 34 км яргъал ала. Хуьруьхъ гзаф иер тIебият ква. Лацарин чар-чарриз килигиз республикадин вири пипIерай къвезвайди я.

Лацар хуьре чкайрин тIварар (ойконимар): КIелет-Лацар.

Хуьруьн 26 кIвале тахминан 130 касди уьмуьр ийизва. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. Хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я.

Лацар хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: КIекрез чирайбур, Шатдинбур, Хинелугъар, Тачанар, Рух калчукайбур .

Хуьр Кеферпатан Азербайжанда кIвенкIве аваз физвай туризмдин юкьварикай сад я. Лацарин кьилихъ галай ял ягъунин «Сувар» базадиз дуьньядин вири патарихъай къвезвай туристрин кьадар йисандавай пара жезва. 2012 йисан 11-12-февралдиз Лацар хуьре мурк кьунвай чар-чардиз акьахунай республикадин ахъа чемпионат кьиле фена. Акъажунра Азербайжандин, Урусатдин, Турциядин ва Ирандин 90-дав агакьна спортсменри иштиракна. Ина 20-далай виниз клубрин векилри гьуьжетарна. Кьве юкъуз кьиле фейи ахъа чемпионатда КцIарин спортсменрини чпихъ чIехи алакьунар авайди субутна .

Хуьре са кьуд йисан мектеб кардик ква.

Респудликадин виридалайни чIехи тIебиятдин парк тир Шагьдагъдин Милли Паркдиз гьахьунинни-контрольдин пост Лацар хуьре туькIуьрнай.




#Article 171: Манкъулидхуьр (1164 words)


Манкъулидхуьр () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Манкъулидхуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр КцIар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 17 км яргъал ала.

Манкъулидхуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): Байрамрин мягьле, СепIийрин мягьле, Гъетегърин мягьле, Агъвалрин мягьле, Заркъалрин мягьле, ЧIакIаррин мягьле.

Археологиядин амукьайри гилан Манкъулидхуьруьн чилерал дегь хуьрер хьайиди субутзава. Азербайжандин алимрикай Ж. А. Халилова, Къ.О. Къошкъарлыди ва Р.Б. Аразовади Гавдишан пелера тухвай жагъурунрай аквазвайвал, Манкъулидхуьруьвай 3-4 километр яргьал тир 1-й ва 2-й Гавдишан пелера лезгийри гьеле чи эрадал къведалди хуьрер кутунай. 3-й Гавдишан гилан Къалажух хуьруьз мукьва я ва гьанагни дегь чIавара яшайишдин макан тир. Чиливай 13-19 метр хкаж хьанвай 1-й Гавдишан пелен археологиядин амукьайрилай малум жезвайвал, и хуьруьн агьалияр фад-фад тарашхъанрин аксина женг чIугваз мажбур хьанай. И пелелай Дагъустандин, гьакIни Къуба ва Хъачмаз районрин чилер хъсандиз аквазва. Гьавиляй Гавдишан пел лагьайла чкадин агьалийри гьа и пел фикирда кьун дуьшуьшдин кар туш. Хуьруьвай 3 километр яргъал тир 2-й Гавдишан пел кьулувилел экIя хьанва. Ина чи эрадал къведалди сад лагьай агъзур йисан юкьвара хуьр кутунай. ТIебиатдин ва тарашхъанрин басрухар себеб яз хуьруьн агьалийри чпин чка са шумудра дегишарнай.

Дегь чIавара абурун чIехи бубайри ЭчIехуьруьнни ЧIехи Муругърин арада, кьакьан пелел хуьр кутунай. И хуьуьн дегь амукьаяр исятдани ама. Хуьруькай «Кьиблепатан Дагъустандикай очеркар» (Магьачкъала, 1964), «Азербайжандин тарих» (Баку, 1961, 1 жилд), У. А. Мейлановадин «Лезги чIалан диалектология» (Магьачкъала, 1964) ктабра ва маса чешмейра са кьадар делилар дуьшуьш жезва. Хуьруьн топонимрини адан тарихдикай чирвилер гузва. «КьенчIеб тахта» лугьудай чкада дегь чIаварин Лангу шегьердин гелер ама. Ина са чIиб чил эгъуьнин кумазни накьвадикай хъенчIин куьшуьйрин, кутаррин, бекьейрин, ципIерин кIусар хкатда. «КьенчIеб тахтада», «Шабуран хвал» лугьудай чкада археологиядин дегь чIаван амукьаяр гьалтзава. «Урусрин рекьи» I-й Пётр Дагъустандиз атайла ина кьиле фейи вакъиаяр рикIел хкизва. Император Дербентдиз къведалди хуьруьхъ маса тIвар авай. Урусрин пачагь Кьиблепатан Дагъустандиз 1722 йисан 23-августдиз атанай. Адан 79 агъзур касдикай ибарат балкIандар кьушунди ам Дербентдиз къведалди халкьдин кьилел чIехи мусибатар гъанай. Алкьвадар Гьасана вичин «Асари Дагъустан» ктабда кхьизвайвал, балкIандар кьушунри Дербентдилай Къубадин Велвеле вацIалди чпин хурук акатай вири хуьрериз гьад кьунай. Гьеле 1 Петр Дербентдиз къведалди Гьажи Давуда Иран шагьдин гарнизон инай чукурна, Манкъулидхуьряй тир Манкъули бег шегьердин наибвиле тайинарнай. 1 Петр Дербентдиз атайла и касди тIимил къуватралди императордин чIехи кьушундин хура акъвазун мумкин туширди кьатIанай ва гьавиляй урус пачагьдин вилик хъсандиз экъечIнай, шегьердин гимишдикай раснавай куьлегар адав вуганай. Вич икI кьабулинай императорди Манкъули бегдиз генерал-майорвилин чин ганай ва ам Дербентдин ханвиле тайинарнай. Урус пачагьди и касдиз вичин патай кьилди мажибни ганай. Дагьустанда 1 Петравай яргъалди таб гуз хьанач. Къубадин, Муьшкуьрдин ва Ширвандин лезгияр урусрин аксина къарагъна. Муькуь патахъай, Гьажи Давуд бег Муьшкуьрвидини урусрал вегьин патал 30 агъзурдав агакьна кьушун туькIуьрнавай. Гьа ихьтин крар себеб яз 1 Петр 1722 йисан 29 сентябрдиз вичин кьушунарни галаз Астрахандиз хъфена. Дербентда ада 3 агъзур аскердикай ибарат гарнизон туна. Урусар хъфейдилай гуьгъуьниз Манкъули бег тарашхъанри чукIурай хуьрер арадал хкиз алахъна. КIвенкIве ада вичин хуьр гуьнгуьна хтуна, вичин такьатралди кесиб хзанриз кIвалер эцигизни туна. И къайгъударвиляй агьалийри хуьруьн виликан тIвар дегишарна, адаз Манкъули бегдин тIвар гана. Манкъулидкуьр шумудни са тарихдин вакъиайрихъ галаз алакъалу я. 1721 йисуз хуьруьн агьалияр Иран шагьдин кьушунрин хура акъвазнай. 1741 йисан зулуз Надир шагьди 1-й Гавдишан пеле постар туькIуьрнай ва вишералди касдиз зулумар авунай. Ада Гьилерин тамара кIватIал хьанвай лезги кIеретIрин аксина женг чIугваз кIан тахьайбурун вилер акъуднай, гьилер атIанай, тарагъаждай акъуднай. 

Ватандин ЧIехи дяведин йисара Грецияда ЭЛАС тешкилатдин партизанрихъ галаз санал фашистрин кура кьегьалвилелди акъвазай Мидгьед Ширинбегова дяведин йисара къалурай кьегьалвилерикай кьилди ктабар кхьенва. 

Манкъулидхуьр вичихъ фу авай, девлетлу хуьрерикай я. Гьеле ХIХ виш йисан сифте кьилера и хуьруьн ичин салар, дуьгуьдин плантацияр къецепатан уьлквейризни сейли тир. Иллаки инин сарыбугъдадин тариф вириниз чкIанай. Гзаф хуьрери чпин хъуьтIуьн раж инай къачудай. 1830 йисуз Къуба аялатдин зегьметхъанри гьасил авур 196 агъзур пуд дуьгуьдикай 10 агъзур пуд магьсул манкъулидхуьруьнвийринди тир. Им аялатда вичиз тай авачир яру дуьгуь тир. Абурухъ чIехи никIер, агъзурралди мал-къара, чIехи геллегьар ва рамагар авай. Инин ниси гьасилдай заводди вичин магьсулар къецепатан уьлквейризни рекье твадай. Хуьруьхъ уьмуьр тухун патал къулай шартIар авайвиляй иниз маса лезги хуьрерай гзаф инсанар куьч хьанай. Миграгъай, Гъетегъай, ЧIакIардилай, Четкуьнай, Киригай, Тигьиржалдилай, Хуьлуьхъай, Цилингдилай, гьатта Табасарандай ва Гуржистандай куьч хьана атайбурун сихилар хуьре исятдани ама. «Амаханан тахта» лугьудай чка советрин девирдилай аманат я. Инагар «Яру лежбер» колхоздин ципицIрин салар тир. НикIяй хкведайбуру арабайрин чархарив салидолдин чкадал запун гуьцIай чкадиз халкьди «Сабунар ядай кIам» лугьуда. БАМ-дин эцигунар гатIунай йисуз и хуьрени цIийи мягьле кутунай ва хуьруьнбуру адаз БАМ тIвар ганай. Гила ина 50-дав агакьна кIвалер ава. Хуьруьн нуфуз аваз сихилрикай сад Эфендияр я. Абурухъ хуьре Сулейманан хва Абдуррагьманан тIварцIихъ гадай пIирни ава. Истанбулда диндин рекьяй чирвилер къачур и эфенди Хуьлуьхъай тир. Манкъулидхуьруьнвийрин тIалабуналди иниз куьч хьайи и алим ва муъмин касди вичин хайи хуьре хьиз Манкъулидхуьре ва адан мукьув гвай хуьрерани чIехи гьуьрмет къазанмишнай. Адан ктабрикай Азербайжандин ва Дагъустандин мискIинра менфят къачузвай. Абдуррагьманан хва Зикруллагь хуьруьн сад лагьай муаллимрикай тир. Эфендидин хва тирди багьна яз 1937 йисуз ам суьргуьндиз ракъурнай ва а чIавуз касдин кIваляй са фургъун ацIай ктабарни тухванай. Адан етим амукьай 7 веледдини институтар акьалтIарнай. Абдулгьамидани Абдулрагьима хуьре, Абдулрауфа КцIара математикадин муаллимвиле кIвалахнай. Азербайжандин НафтIадинни Химиядин Институт куьтягьай Абдулазиз илимрин доктор я. Эфендияр чпихъ чIехи алакьунар авай ва зегьметдал рикI алай ксар я. 50 йисалай виниз КцIара муаллимвиле кIвалахай методист муаллим Абдулрауф Эфендиеван 7 веледдин 4-дакай математикар хьанва. Абел лагьайтIа, Рязан шегьердин кьилин архитектор я. Манкъулидхуьр шумудни са тIвар-ван авай ксаралди машгьур я. Лезгийрин чIехи зари Миграгъ Мардалиди гзаф йисара ина уьмуьр авунай. Чи тIвар-ван авай зарийрикай Кесиб Абдуллагьан ва Забит Ризванован ватан я инаг. Машгьур сеняткар, тардал зурбадиз ягъидай Физеммед Куругълиева тесниф авур макьамарни манияр халкьдин меце къедалди ама. Ада алатай виш йисан 30-й йисара сифте яз КцIар районда стахановчивилин тIвар къачур Тайгъун Къайибалидин рушаз теснифай Тайгъун мани халкьдин мани хьиз ктабра гьатнава. Гзаф йисара хуьруьн колхоздиз регьбервал гайи, ина шумудни са эцигунар кьилиз акъудай Наруллагь Къадимован тIвар халкьди гьамиша гьуьрметдивди кьада. Ада Лечетрин хуьряй Манкъулидхуьруьз ракьун гунгаррив яд гъанай, Дербентдин уьлчуьдалди къванцин рехъ кутунай, мектеб патал кьве дарамат, гьакIни медениятдин тавхана эцигнай. Гьаживерди Гьаживердиеваз республикада сифте яз «Азербайжандин лайихлу ветеринар» тIвар ганай. Хуьряй зурба алимар акъатнава. Нью-Йоркдин Илимрин Академиядин член, физикадинни математикадин илимрин доктор, профессор Икрам Новрузбегов, техникадин илимрин доктор Абдулазиз Эфендиев хьтин инсанралди вири халкьди дамахзава. ЧIугвар Сейфеддин Сейфеддинов хьтин ксари чпин хуьр вириниз сейли ийизва. Шумудни са манкъулидхуьруьнви полковникри чи республикада ва къецепатан уьлквейра кIвалахзава. Абурукай Талим Ярметова Генжеда, Адилхан Абдулкеримова Волгоградда, Низамуддин Салегьова Къазахстандин Актау вилаятда, Изамуддин Магьсимова Мангистау вилаятда къуллугъзава. Полковник-лейтенант Садуллать Асланханов гимидин командир яз 20 йис я. Азербайжандин дяведин флотда 30 йисуз къуллугъзавай 11 рангдин капитан Расим Ширинбегов, Магьачкъалада уьмуьр ийизвай милициядин подполковник Вагьид Агьжабегов ва масабурулай жегьилри чешне къачузва. Абур вири вичихъ чIехи тарихар авай Манкъулидхуьруьн мектебди кIвачел ахкьалдарна агакьарнавайбур я. 1866 йисуз Къуба уездда гьукуматди агьалийрин тIалабуналди пуд хуьре цIийи мектебар кардик кутунай - КцIара, Яргундал ва ва Манкъулидхуьре. 1894 йисуз Манкъулидхуьре урус секторни ахъа хьанай. Гьейдар Алиеван Фондуни такьатралди хуьре 20 классдин дарамат эцигнай.

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Манкъулидхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Миграгъар (Миграгъ хуьряй атанвайбур), КьинтIарар, ТIапIацар, Квасаяр, Киригар, Цегвер, Хуьлуьхъар, ТIигьиржалар, Чепер, Цилингар (Цилинг хуьряй атанвайбур), Гуржияр, Чавмараяр, Эфендияр .




#Article 172: Мучугъ (564 words)


Мучугъ, МучIар () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Мучугъ» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр КцIар райондин кефер пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 68 км яргъал ала.

Мучугърин хуьр алай чка КцIарин муькуь хуьрерилай тафават авайди я лагьайтIа, ягъал жеч. Мучугърин хуьр Яргунрилай виниз сув галай патахъ фейила, чапла гъилик карвандин рекьелай къерехда, рехъ куьтях жезвай са кIама ава. Яни Мучугъриз сув патахъ шегьре рехъ авай къунши хуьр авач. Гьа и кар себеб яз (са версия хьиз) мучугъвийри мугьманар пара масанвилив – икрамвилив кьабулда. КIама авай хуьряй кьве вацI авахьзава. Хуьруьнвийри «Мучугърин вацI», «Кьуру вацI» тIвар ганвай и вацIар Кьулан вацIухъ какахзава. Пуд пад кьакьан пелери цIарцIе тунвай хуьр гине авайди хьиз аквазва.

Мучугъ хуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): Уба мягьле, Гьуку мягьле, Гъугъан мягьле, КIунтIан мягьле, Агъа мягьле, Калал мягьле.

Хуьруьн уьруьшар: Рагъ акъатзавай патай кьил ктуна: Кьай, ЯцIу къурт, Яргунрин сув, БутIан кек, Чавун, Авсаран къуза, Камавай сув, ЧIакIаррин сув (гьаниз диргесни лугьузва), ЧIехи сув, ЦIицIер, Терехан сув, Уругъ, Синер, Шимер квай пел, АнцIуд пел.

НикIер (Паласаяр) Финдун кам (Балабекан ник), Абдулкъанидин чилер, Беделан гьафиза, Къузада Шихкериман чил, Мамедалидин чил, Бубадин чил (МенцIид хандакI), Мусадин ник, Къелемлухда Хийирбекан ник, Биягъра Керимханан ник, Гемреда Ражабан ник, Гавдишандин ник, ТIигьиржалрин ратар, Пелелай вирин кIиник галай Фетегьан ник.

Кикер (Леф пад кьуна) Кьай гуьнедин кикер, Хеметан кек, Супадин булахдин кек, ХандакI кек, Шимед кек, Хъиран булахдин кек, Къадиран гуьне, Уьшкуь кек, Агъаметан кек, Асад кек, Зиядханан кек, Мегьралидин кек, Зейналан кек, Шайдабеган кек, Медетан кек, Базаран кек, КьацI ягъадай кек. Кекерин кьакьанвилер: Син кек- 1108 м, Кьай кек- 1160,8 м, Уругъ пел-1308 м, Сув – 1565 м. И пелел геологри эцигнавай гуьдендин плита ала. Пелелай рагъ авай юкъуз Сумгаитдин цIаяр аквазва.

Зиккуратар – Яран пелер Мучугърин хуьруьн юкьвал кьве пел ала. Уругъ пел ва Арад пел. Уругъ пелел хуьруьнвийри Яран сувариз цIаярда ва анлай Лезгийрин пак яз гьисабзавай пуд сув — Шар сув 4243 м, Басар сув 4466 м, ГъуцIар сув 4142 м аквазва. Арад пелни сакрал пел хьун мумкин я. Лугьунрай, сур чIавариз ГъуцIариз къурбандар гудай береда акьахна цаварин иесийриз зикр ийидай пел. Яни инсанрин дуаяр, минетар ГъуцIарив агакьриз куьмекзавай пел. 

Гидронимар:

Вирер: Залуд вир. И вире авай рагъулрив мучугъвийри чпин сагъламвал тIарамрда. Сеферан вир.

Булахар: Бендед булах, Кьай булах, Хьиран булах, ЦIарахан булах, Кьемкьер булах, Къванчин булах, Атад булах, Тагъийрин булах, Кьвалун булах, Хъвер булах, Земзем булах, КIунтIар булах, Сидрзадин булах, МенцIид булах, Ратар чкадин булах, Нуьдуьрбеган булах, Хъурхъуан булах, Гьабад булах, Шамилан булах, Таркалрин булах.

ВацIар: Кьуру вацI, Мучугърин вацI, КIунтIар вацI, Цавун вацI.

ПIирер: Киримкъулудин пIир, Пиркъулидин пIир (и пIирел хзан хуьдай дуаяр ийида), ЦIамар пIир (версия хьиз гьелени инал сур мучугърин хуьруьн хандакIар алай лугьузма), Агъаметан кике авай пIир (и пIирел аялар авачирбур фида). СултIанан кьвалаллай пIир (и пIири тандал хирер алайбуриз куьмекда).

Мучугъвийри са кьадар арандиз куьч хьана цӀийи Мучугъуба хуьр кутунай.

Къенин йикъан Мучугъар КцIар райондин чIехи хуьрерикай сад я. Агьалияр -1376 кас, кIвалер – 249(26 паласада), маишатар -313, чилер - 2229,5 гьектар я. Мучугърин чилерал тарихдин гелер авай 2 топоним ва 1 тарихдин кхьинар алай мискIин ама. Тарихдик галкIанвай топонимар:

Чкадиз килигайла килисадин архитектура ва эцIигунин формади и кар тесдикьарзава. Хуьруьн мискидал ам гуьгъуьнай эхцигай 1809-йисан тарих алама. (Хъпи накьвадин шире арада тваз чиг керпичрив эцегнавай мискIинар гьар 200-300 йисалай зурзалагри чкIурун шак авачир кар я).

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Мучугъ хуьре агъадихъ галай 16 сихилар ава:




#Article 173: СтIур (163 words)


СтIур () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан суван хуьр. «СтIурин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

Хуьр КцIар райондин рагъакIидай пата, Докъузпара райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, ЧIехи Къавкъаздин хушарал, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 102 км яргъал ала. Хуьруьхъ гзаф иер тIебият ква. Ам инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцIарилай акьванни яргъал алачиртIани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцIар райондин СтIурар, Къутургъан, Кьуьхуьр, Яргъи КIек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтIани жеда. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтIуьз жив къвадайла и жигъирайтIуз уьцIуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атIанвай хьиз жезва.

СтIур хуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): Далагьар мягьле, Садиррин мягьле.

Хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана СтIуруба хуьр арадал гъанай.

Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. Хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я.

СтIур хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Батар, Аскерар, ЧIамбулар, Дахарар, Мемехар .




#Article 174: ТIигьирар (100 words)


ТIигьирар () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «ТIигьиррин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр КцIар райондин кефер пата, Гъенер вацӀун чапла кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 71 км яргъал ала.

ТIигьир хуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): Кьуртун мягьле, Кутан мягьле, Булах мягьле, Куташан мягьле, Сурарин мягьле.

Хуьре 3 чкадал сурар ала.Хуьруьн тарих дегь ч|авариз фена акъатзава.Хуьруьн кьуьзуьбуру лугьузвай гафариз килигайта , хуьр 5-6 виш йис вилик Тагьир твар алай касди туькуьрнава.

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

ТIигьир хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ЧIухар, Туькьуьлар, Чувалар, КьепIирар (Кьурагь райондин КьепIир хуьряй атанвайбурун несилар), Фекьияр .




#Article 175: Уьнуьгъ (104 words)


Уьнуьгъ () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр. «Уьнуьгърин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр КцIар райондин кьибле пата, КцIар вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 28 км яргъал ала. 

Уьнуьгърин мягьлейрин тIварар (ойконимар): Майдан мягьле, МискIин мягьле, Къурт мягьле, ЧIурал мягьле, ЦIийихуьр мягьле.

Уьнуьгъар Лезгистандин виридалайни дегь хуьрерикай сад тирди тестикьарзавай делилар пара ава. 

Хуьре IX-XIII виш йисариз талукь тир «Уьнуьгъ» кӀеле ава.

Хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана Уьнуьгъуба хуьр арадал гъанай.

Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. 

Уьнуьгъ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Айдаяр, Арабар, Чакъалар, Фекьияр, Гьажиханар, Пиемар, Татлаяр, ТIигьирар, Мискискар, Къарабагъвияр, Эгрияр, Кесдияр, Абукарар .




#Article 176: Къутургъан (167 words)


Къутургъан  () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр. «СтIурин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

Хуьр КцIар райондин рагъакIидай пата, ЧIехи Къавкъаздин хушарал, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 62 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцIарилай акьванни яргъал алачиртIани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцIар райондин гьа и Къутургъан, СтIур, Кьуьхуьр, Яргъи КIек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтIа гъалатI жедач. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтIуьз жив къвадайла и жигъирайтIуз уьцIуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атIанвай хьиз жезва.

Хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тIебиатдин, кьакьан суварин, къацу чIурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чIугуда.

Къутургъан хуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): ТIакь мягьле.

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Къутургъан хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ТIампIулар, ЧIамбулар, Гьетемар .

ЧIурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава.




#Article 177: ЧIехи Муругъ (405 words)


ЧIехи Муругъ () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «ЭчIехуьруьнсоветдик» акатзава.

Хуьр КцIар райондин кефер пата, КIур вацIун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 70 км яргъал ала.

Кьегьалвилин тарихар авай ЧIехи Муругъдихъ тикрар авачир тIебиатни ава. ЧIехи Муругъ тIебиатдин мужидатрикай я. Ам Шагь сувун ценерив гвай кьакьан пелерин, къацу тамаринни цуькведин яйлахрин къужахда экIя хьанва. Инаг къайи булахрин макан я. Виш йисар я Сувал, Верхер, Апул, Суна, БутI-БутI, Сенгер, Уьзден, Ларан, Некъи, Пикин, Къая булах, Къайи булах, СикIрен булахри хуьр вириниз сейли ийиз. Муругъ 400-500 яшарин пипин тараривни девлетлу я. Инин яйлахарни набататрин, иллаки цуькверин гзафвилелди чешнелу я.

ЧIехи Муругъ хуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): Агъа мягьле, Къучумрин мягьле, МискIиндин хур, Латун хур.

Лезгистандин райондин дегь хуьрерин арада «Муругъ» компонентдикай арадиз атанвай кьве хуьр ава: ЧIехи Муругъ ва Зинданмуругъ. Тарихдин чешмейрай малум жезвайвал, абур кьведни юкьван виш йисара кутунвай хуьрер я. «Муругъ» ойконим сифте яз Х виш йисаз талукь «Абу Муслиман тарих» ктабда дуьшуьш жезва. Ана кхьенва: 

 Абу Муслиман хва Санжабахъ Сейфедин, Юсуф, Насираддин, Жамал, Абдуллагь, Гьемзе, Али Бархут тIварар алай ирид хва авай. Абурукай Юсуф кьуд хцин буба тир. Адан рухвайрикай Агъажан тIвар алайди Штул, амайбур Къуруш хуьре, абурун сихилрикай Шабан Хушнах, Халибан Хин, Рамазан Дигагь, Юсуф Учук, Халид ЭчIехуьр, Жамал Муругъ, Умар ва Мегьамед Ахцегь, Абдуллагь Халтун, Режеб Тпиг, Халиф Штул, Рамадан Уьнуьгъ хуьрера бине кутуна амукьна.   

Вичихъ яргъал тарихрихъ ялзавай гзаф топонимар авай, кьуьзуь агьалийрин меце къедалди дегь гафар амай, халкьдин фольклор вилин нини хьиз хуьзвай и хуьре тарихар рахада вав. ЧIехи Муругърин дегь сурари, ина дуьшуьш жезвай дегь хуьрерин харапIайри, гьакIни яргъалди уьмуьр гьалай ксарин ихтилатри са береда ЧIехи Муругърин патав мад са хуьр — ГъвечIи Муругъ хьайидакай шагьидвалзава. Ономастикадин илимдал бинеламиш хьайитIа, ЧIехи тIвар алай хуьр аватIа, ГъвечIи тIвар алай хуьрни хьунухь мумкин я.

Лезгийирин гзаф дегь хуьрерин тIварар хьиз, «Муругъни» чи дегь гафарикай сад хьунухь мумкин я. Кьакьандал алай, вичихъ гзаф мекьи кьуьд авай и хуьруьн тIвар мур гафунин бинедаллаз арадиз атун акьулди кьатIудай кар я. Азербайжанви алим Гьуьсейн Миртекъевидин фикирдалди и гаф дегь хурритрин чIала авай, хва, кас хьтин манаяр гузвай мар ва я мур гафуникайни арадиз атун мумкин я. Ада и тIвар гьакIни дегь гьалдей чIала авай Аллагь-инсан мана гузвай ур гафунихъ галазни алакъалу хьун мумкин я лугьузва. Маса фикирарни ава. Алимри и гафунин этимологиядикай хъсандиз веревирдер авуна атIай гаф лугьун чара авачиз я.

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. 

ЧIехи Муругъ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: СикIер, Думбар, ПешекIар, Баргуьлар, Шемехар, Игъригьар, Айдунбегар .




#Article 178: Яргун (110 words)


Яргун () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «Яргунрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. Яргун хуьр маса лезги хуьрерин арада шии мезгьебдалди ибадат ийизвай лезги агьалидив тафаватлу я. Ихьтин хуьрерикай садни Докъузпара районда авай Мискискар я.

Хуьр КцIар райондин кефер пата, КӀур вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 53 км яргъал ала.

Яргун хуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): Тегъвер, Карвансара, Къурт, Калал пад, Агъа мягьле, Вини мягьле.

Са кьадар арандиз куьч хьана яргъунвийри Яргунуба хуьр арадал гъанай.

Хуьре Шейгь Жуьнейддин мавзолей авай.

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни ва шии мусурманар я.

Яргун хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Яцкаяр, ЦIинкьилар, Камуяр, Шиияр, Келбияр, Мегьамедалияр, Фекьияр .




#Article 179: Кефердинни рагъакIидай Англия (294 words)


Кефердинни рагъакӀидай Англия () — Англиядин рагъакӀидай пата авай регион. Вад церемониядин графвиликайни са шумуд муниципалитетдин районрикай ибарат я. Административ юкьвар — Ливерпульни Манчестер я.

Кефердинни рагъакӀидай Англия тӀвар алай регионди 14 165 км² чилин кьадар авай территория кьунва(регионрин арадал чӀехивилел гьалтайла 6-лагьай чка). РагъакӀидай пата Ирландиядин гьуьлуь кьунва.
Региондин мукьув галайбур:

Регионда 10 чӀехи, 100 агъзур касдилай пара агьали, шегьердин агломерация ава (2001 йисан малуматриз килигна, агьалидин кьадар тӀимил хьунин тегьерда):

Кефердинни рагъакӀидай Англия тӀвар алай региондик 10 сад садалай аслу тушир административная единица ава. Регион кьве метрополиядин графвиликайни (ЧӀехи Манчестерни Мерсисайд), кьве метрополиядин тушир графвиликайни (Камбрияни Чешир) ругуд садхьанвай единицадикай (Блэкпул, Блэкбернни Дарвен, РагъэкъечӀдай Чешир, РагъакӀидай Чеширни Честер, Уоррингтонни Халтон) ибарат я.

Метрополиядин графвилерни, метрополиядин тушир графвилерни садхьанвай единицар, церемониядин везифаяр таъмин авун патал, 5 церемониядин графвилик ава (ЧӀехи Манчестер, Камбрия, Ланкашир, Мерсисайд ва Чешир). Метрополиядинни метрополиядин тушир графвилер 33 метрополиядинни метрополиядин тушир райондикай ибарат я. Садхьанвай единицайрихъ къене авай паюн авач.

Ингье региондик квай графвилерни районар:

Кефердинни рагъакӀидай Англия тӀвар алай регионда 7 «сити» статус авай административ единица ава.

Кефердинни рагъакӀидай Англияда «Ягуар», «Бэнтли», «Воксхолл» тӀваруник авай автомобиляр акъудзавай штаб-квартираярни акъудунар ава.

Мерсисайд графвиле Ягуар Карс Лимитед компаниядин Halewood тӀвар алай, «люкс»-дережадин автомобиляр акъудзавай завод ава.

Заводдал 2000 кас кӀвалахзава.

Чешир графвилин Крю шегьерда, «премиум»-дережадин автомобиляр акъудзавай, Бэнтли Моторс компаниядин заводни штаб-квартира ава. 1946 йисуз Бентли автомобильрин акъудун Дерби шегьердай Крю шегьердиз акъуднавайтир.

Чешир графвилин Элесмир Порт шегьерда Воксхолл Моторс компаниядин завод ава. Адал 2122 кас кӀвалахзава, пуд сменада. Гьар йисуз заводди 187 000 автомобиль акъудзава. Адал вад рак квай хэтчбек ва ругудлагьай несилдин Astra тӀвар алай универсал акъудзава.

Англияда база кьазва:

Футболдин Лигадин Чемпионатда 3 клуб уртах ийизва:

Садлагьай лигада 5 клуб уртах ийизва:

Кьведлагьай лигада 4 клуб уртах ийизва:

Миллетдин Конфедерацияда 4 клуб уртах ийизва:

Кефердин Конфедерацияда 6 клуб уртах ийизва:




#Article 180: Пекин (298 words)


Пекин (кит. 北京, гафба-гаф «Кеферпатан кьилин шегьер») — Халкьдин Республика Китайдин кьилин шегьер я. Шегьер пуд патай Хэбэй провинцияди элкъвена кьунва ва кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата Тяньцзинь провинциядихъ галаз сергьятарзава.

Пекин — агьалидин кьадардай Китайда, Шанхайни Чунцина шегьеррилай кьулухъ, 3-й чкадал ала. Им, ракьун-рекьин, авто-рекьин ва гьава-рекьерин, уьлкведа виридалай чӀехи кар алай пунктрикай я. Идалайни гъейри, Пекин, Китайдин политикадин, чирвилерин ва культурадин юкь я, гьакӀ ятӀани экономикадин юкьвар Шанхайни Гонконг я.

Пекин Китайдин кьуд дегь кьилин шегьеррин сиягьдик ква. 2008-й йисуз ина Гатун Олимпиядин къугъунар кьиле тухванвай.

Пекин (лугьунин тегьерда — Бейдзин, кит. 北京, пиньинь: Běijīng) гьарфба — гьарф «Кеферпатан кьилин шегьер» мана гузва. РагъэкъечIдай Азиядин уьлквейрин виридаз талукь тир адетдив кьурвал, кьилин шегьердин статус гьа шегьердин тӀварцихъ вичин эсер дуьздал акъудзава. Мисал паталай, шегьер уьлкведин кефер пата аватӀа, адаз «Кеферпатан кьилин шегьер» тӀвар эцигзавайди я. И тегьерда тӀварар къачунвай муькуь шегьерар: Китайдин Нанкин (南京 — «Кьиблепатан кьилин шегьер»), Япониядин Токио (яп. 東京 «РагъэкъечӀдайпатан кьилин шегьер». Япониядин муькуь Киото (京都) шегьердин тӀвар гьакӀ «кьилин шегьер» лагьай чӀал я.

Пекин тӀвар, гилан китай чӀалан лугьунин тегьердив кьазвач. Китай чӀалан официал путунхуа нугъатдал шегьердин тӀвар Бейдзин лугьузвайди я.

Пекиндин шегьердин зона гуьгъуьнин районриз пай жезва:

Чкайрин гзафбурун тӀварар, «варар» мана гузвай мэнь диз куьтягь жезва. Вучиз лагьайтӀа, и районра шегьердин са тӀварцин къеледин цлан варар авай.

Шегьердилай къеце пата гуьгъуьнин шегьерарни шегьервилин хуьрер авайди я:

Пекиндин административ ччилер 14 районриз ва 2 уездиз пай жезва.

Эхиримжи 10 йисан къене Пекин шегьердин кьве юкьван районрин агьалияр 2 % (0,05 млн кас) — диз пара хьана, мукьув галай гъвечӀи шегьеррин агьали 50 % (3,17 млн кас) — диз пара хьана, яргъал алай гъвечӀи шегьерин агьалияр 72 % (2,64 млн кас) — диз пара хьана ва къерехрихъ галай районрин агьалияр 13 % (0,19 млн кас) — диз пара хьана.

Пекиндин 16 районни уездар гуьгъуьнин 273 административ текриз пай жезва: 119 шегьервилин хуьр, 24 волостяр, 5 халкьдин волостяр ва 125 куьчедин комитетар.




#Article 181: Салвадор Дали (137 words)


Сальвадо́р Дали́ (тамам тӀвар Сальвадор Доме́нек Фелип Жасинт Дали и Доме́нек, маркиз де Пуболь, исп. Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Marqués de Dalí de Púbol; 1904 — й йисан 11 тӀулуз (май) — 1989 — й йисан 23 гьериз (январь)) — испаниядин чӀугвар, живописец, график, скульптор, режиссёр, эсерар кхьдайди. Сюрреализмдин виридалайни тӀвар — ван авай векилрикай сад.

Ада гьугъуьнин фильмрин винел кӀвалахна: «Андалузиядин кицI»; «Къизилдин виш йис»; «ИцитI хьайиди». «Дали Сальвадоран чинебан уьмуьр»; «Са генийдин йкъан дафтар»; «Oui: The Paranoid-Critical Revolution» (1927-33) улубрин ва «Милле Анджелюсан трагедиядин мах» эсердин кирам я.

Сальвадор Дали, 1904 — й йисан 11 тӀулуз (майдиз) Испаниядин Херона провинциядин Фигерасе шегьерда, агьвал авай нотариусдин хзанда хайиди я. Миллетдай каталонви тир, ва вичин и кьетӀенвилелди дамахарзавай. Адаз са вах ва аял чӀавуз минингитдикай кьенвай чӀехи стха авай (1901 — й йисан 12 баскӀумдиз (октябрь) — 1903 — йисан 1 пахуниз (август)).




#Article 182: Дунчэн (Пекин) (134 words)


Район Дунчэн (кит. 东城区, пиньинь: Dōngchéng Qū) — Китайдин Халкьдин Республикадин Пекин шегьердин гъилик квай район. Шегьердин тIвар «рагъэкъечIдайпатан шегьер» мана гузва.
Китайдин кьилин шегьердин и районда, Пекиндин вокзал ва Кьведлагьай уьнуьгдин авторекьин кеферни - рагъэкъечIдай пад хьтин метлеб авай объектар авайди я.

Феодал чIавара ина уьлкведин гзафни - гзаф девлет ва кесер авай ксар амукьзавай. Цин династия гьукум тухузвай береда и чка Дасин уезддиз талукь тир. Синьхай революциядилай ва Китай республика арадал атайла кьулухъ и ччилер Садлагьай ва Пудлагьай къенепатан районрин гъилик квай.

Китай Халкьдин Республика туькIуьр хьайила кьулухъ, 1952 - й йисуз Дундань (东单区) ва Дунсы (东四区) районрин бине кутунвай. 1958 - й йисуз и кьве район сад хьанвай, ва цIийиз арадал атанвай райондиз Дунчэн тIвар эцигнай. 2010 - й йисуз Дунчэн райондик Чунвэнь район акатнай.

Район 17 куьчедин комитетриз пай жезва.




#Article 183: Чаоян (Пекин) (160 words)


Район Чаоян (кит. 朝阳区, пиньинь: Cháoyáng Qū) — Китайдин Халкьдин Республикадин Пекин шегьердин гъилик квай район. Шегьердин тIвар «ччин ракьинихъ элкъуьрун» мана гузва.

Кьведлагьай уьнуьгдин авторекьин рагъэкъечIдай патан рагъэкъечIдай пата чка кьунвайди я. Иниз, Пекиндин къеледин цлан Чаоянмэнь вар экъечIзавай.

Чаоян район Пекиндин виридалай фад вилик физвай районрикай сад я, Пекиндин кардин Юкьван район гьа ина чка кьунвайди я, гьакIни, район вичин багьа ва чIагай баррив ва ресторанрив чир я. Урусатдин туристризни бизнесменриз и район адав чир я хьи, ина пара кьадарда урусар амукьзавай Ябаолу куьче авайди я, ва инглис чIалан газетра и куьчедин тIвар «Russiatown» () хьиз фад - фад кьазвайди я.

Императорри гьукум гьалзавай чIавара и ччилер Дасин (大兴县) уездик акатзавай. 1925 - й йисуз ина РагъэкъечIдай патан шегьер арадал гъанвай. 1958 - й йисуз РагъэкъечIдай патан шегьердин тIвар Чаоян район - диз масакIа хъувунай.

Район 24 куьчедин ва 19 чкадин комитетриз пай жезва.

Районда КХРдин ччара уьлквейрин крарин министерстводин ва КХРдин культурадин министерстводин кьилин идараяр авайди я.




#Article 184: Дедели (Хъачмаз) (219 words)


Тител — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Тител хуьр, ГъвечIи Барахум ва Нагъиуба хуьрер акатзава.

Тител Къусарчайдилай кефер пата, Уьзден уба, Шоллар ва Урян убадихъ галаз чилерин часпарар авай дегь са хуьр я. Хуьруьн дегьвал къалурзавай факт хуьре 26 Алпан чӀаварин сурар хьун я. Дуьз я и сурарин къванерикай кхьинар алайбур Республикадин Девлетдин Тарихдин музейдин кӀвалахдарри тухванва. Амай сурар хуьруьнвийри чараз усуна туна икрамвиливди хуьзва. И сурарин са пай винел сандухдин хьиз къапах алайбур къене къизилар ава лугьузвай са тапарунал чӀалах хьанвай вандалри хана пучнава. Алпан чӀаварин сурар хьуни тестикьарзава хьи, хуьруьн тарих IV вишйисарилай вилик я.

Хуьре умуьрзавай азербайжанари и хуьруьн тӀварцӀин мана икӀ ахъайна:

Дагъустанви тарихдар Абдулкерим Бутаева Деделидин виликан тӀвар ТитӀел яз къалурнава.

Хуьруьн агьалияр — 1,542 касди туькӀуьрзава. Хуьре 200 — дилай пара кӀвал ава.

И хуьр Гьажи-Давуд Муьшкуьрвидин хайи хуьр я.

Деделида къенин юкъуз амай сихилар:

Эхиримжи виш йисара гьукуматдин, авсиятдин, базардин чӀал цӀап чӀал я лугьуз вири гьа чӀалалди рахазва. Лезгийриз чи чӀал чизмач. Ассимилияция лугьузни мез къвезвач. Яни мажбурай кас авач ва хуьруьн авсиятдин чӀалани и хуьре уьмуьрзавай вири халкьарин гафар ава. Лезгияр лагьайтӀа, абур мисал яз, чепивияр, тӀигьиржалвияр ятӀани, гьайиф хьи бубайрин ватандихъ галаз алакъаяр авач.

Хуьре авай азербайжанар XVIII асрдиз, Фатали-ханди Ардебил, Гилян, Мугъан патарай агъанвай шахсевен тӀвар алай азербайжанар я. Азербайжанар къведалди вилик михьи лезги хуьр тир.




#Article 185: Храхуба (193 words)


Храхуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. КцIар вацIун чапла патан къерехда чка кьунвай хуьр я.

Хуьруьн агьалияр — 210 кас тир. Вири лезгияр тир.

Храхуба Урусатдин Пачайгьлугъдин Дагъустандин областдин Самурский округдин Храх лугьудай хуьряй куьч хьайи хизанри 20-асирдин сифте кьиляй кутуна. 1920-йисус цӀийиз хьанвай Азербайджандин гьукуматди Дагъустандик акатзавай Храх хуьруьн жемят КӀцар вацӀун чапла пата 148 га чилин иеси я лагьай чар гана. Ватандин чӀехи дяведилай вилик Храхубада кӀвалер, колхоздин ферма ва маса ицигнавай дараматар авай. 1954-йисуз СССР-дин гьукуматдин къарардалди Дагъустандин АССР-дин ва Азербайжандин ССР-дин арада вахтуналди яз (20 йис) хпер хуьнуьн кӀвалахра кардик кутаз сада-садан гъиле ччилер (50 000 га) вуганай. И кардин нетижада Дагъустанди, гьалзавай малар-лапагар хъуьтӀуьз хуьн патал вахтуналди Азербайжандин ччилер къачунвай. Са бязибуру къвез-къвез а чкайра нехирбанар ял ягъаз акъваззавай чкаяр, инсанри уьмуьр гьалзавай кӀвалер арадал къвезвай. Са бязибуру гьа и тегьерда, гьа чӀвавуз Ахцегьрин райондик акатзавай Храхуба ва Урьянуба лезги хуьрер арадал атанвай лугьузва. Амма ибур таб ихтилатар я. Сад лагьайди, Советрин гьукуматди 1954-йисан 28-майдиз кьабуднавай 1023-нумрадин къарар, вичин бинедал Азербайджандини Дагъустанди ччилер сада-садав вугай, ерли Храхубадикайни Урьянубадикай туш: ана ихтилат физвайди хъуьтӀуьз хпер хуьдай Мугъанда авай чилерикай я. Кьвед лагьайди, Храхубани Урьянуба а 1954-йис алукьдалди авай хуьрер тир.




#Article 186: КьепIир Къазмаяр (217 words)


КьепIир Къазмаяр () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «КьепIир Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечIдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацIун эрчIи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 22,3 км яргъал, Каспи гьуьлелай 16 км яргъал ала. КьепIир Къазмаяр, Кучун Къазмаяр ва ГазардкIам Къазмаяр хуьрер сад-садахъ гилиг хьана сад хьанвайди я. Хуьруьн чилерин майдан — 29 км² я.

КьепIир Къазмайрин тарих вичин бинедин КьепIир хуьруьхъ галкIанва.

Хуьруьн бине, 1878 йисалай 1930 йисал кьван Кьурагь райондин суван КьепIир хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. КьепIир Къазмайрилай гъейри, кьепIирвийри Ярукьвалар хуьрни арадал гъанвай. 1966 йисан чукIурдай чилин зурзунрилай кьулухъ иниз Кьурагь райондин Хуьрехуьруьн са пай куьч хьанвай. Гила хуьре кьепIирвийрилай гъейри Кьурагь райондин Хуьрехуьруьнни Кукваз хуьруьн, Докъузпара райондин КIама Кучун хуьруьн ва Рутул райондин Вруш хуьруьн (рутулар) эгьлиярни ава. 

Къе КьепIир Къазмаяр, райондин вилик физвай абад хуьрерикай сад я. Хуьре хуьруьн администрациядин мукьвал кирпичар атIузвай завод, чехирдин завод, идарадин азархана, 400 кас гьакьарзавай шадвилерин кIвал, юкьван мектеб, мискIин, фельдшервилинни-акушервилин пункт кардик ква, кафеяр, барар туьквенар ава. Хуьруьн къваларив гегьенш чIурар, ципицIрин багъар, чуьхверрин, хутарин, алучайрин, ичерин мулкар, цанвай никIер экIя хьанва. 

Хуьре лезгийрилай гъейри, маса суван хуьрерай куьч хьанвай миллетарни ава, ибур: рутулар, агъулар, табасаранар, аварар я. Абурун виридаз лезги чIал хайи чIалан дережада чизва ва бинедин агьалидихъ галаз акахьна абурувай чара жезвач.




#Article 187: Азадугъли (145 words)


Азадугъли () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Азадугъли» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кефердинни-рагъэкъечIдай пата, дуьз Дербент райондихъ галаз сергьятдал, Кьулан вацIун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 39,5 км яргъал ала.

Виликан азербайжан хуьр я.

ЛукIар хуьруьз Дербентдай 30 лукI хзанар куьчарнай. Туьрк чIалал «Кул» - «ЛукI» лагьай чIал я. «Куллар» гзафвилин форма я. Голландви сиягьатхъан Ян Стрейса вичин гъилив кхьей тарихдин документра къейд ийизва хьи, девлет авай ксари, чпиз сувабар къазанмишун патал а лукIар пулунихъ къачуна тухвана абуруз азадвал багъишзавай. Азад хьайи лукIари чпиз мукьварал Азадугъли хуьр арадал гъанвай. Фарс чIалал «Азад» - «Азад», туьрк чIалал «Оглы» - «Хва» лагьай чIал я, яни «Азад хва».

XIX виш йисан 1864 йисуз Азадугъли хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Уллу магьалдиз талукь тир. ЛукIар, Нюгди ва Салик хуьрерихъ галаз ЛукIарин хуьруьнжемятдик акатзавай.




#Article 188: Венесуэла (165 words)


Венесуэла (тамам тӀвар — Боливарвилин республика Венесуэла () — Кьиблепатан Америкада авай гьукумат. Латин Америкадин уьлквейрик акатзава. Венесуэла Испаниядин колония хьиз бине кьунвайди тир. Кьилин шегьер Каракас я.

Гьукумат Кьибле Америкадин кефер пата чка кьунвайди я. Кефер патай Кариб гьуьлуьнни Атлантик океандин ятари кьунва, рагъэкъечӀдай патай — Гайанадихъ, кьибле патай — Бразилиядихъ ва рагъакӀидай патай Колумбиядихъ галаз сергьятарзава. Сергьятрин вири санлай яргъивал — 4993 км я (Бразилиядихъ галаз — 2200 км, Колумбиядихъ галаз — 2050 км, Гайанадихъ галаз — 743 км). Цин къерехдин зулун яргъивал 2800 км туькӀуьрзава.

Административ жигьетдай Венесуэла 23 штатриз (estados) ччара жезва жезва.

Венесуэладин штатар: Амасонас, Ансоатеги, Апуре, Арагуа, Баринас, Боливар, Гуарико, Дельта-Амакуро, Сулия, Карабобо, Кохедес, Лара, Мерида, Миранда, Монагас, Нуэва-Эспарта, Португеса, Сукре, Тачира, Трухильо, Фалькон, Яракуй;

Венесуэладин агьали — 27 635 743 касди туькӀуьрзава.

Агьалидин са йисан къене гзаф хьунин коэффициэнт — 1,5 %.

Аялар хунин кьадар — 1000 — дал 20.

Уьмуьрдин юкьван яргъивал — итимрин 71 йис, папарин 77 йис.

Миллетарни расаяр: метисар — 67 %, европавияр (испанар, итальянар, португалар, немецар) — 21 %, африкавияр — 10 %, индейцияр — 2 %.

КӀел-кхьиз чирвал — агьалидин 95 % (2005—2008 йисарин малуматар).

Шегьердин агьали — 93 % (2008 йисуз).




#Article 189: Бутахуьруьн Къазмаяр (139 words)


Бутахуьруьн Къазмаяр () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Бутахуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, Азербайжандин КцIар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 10 км, Самур вацIалай 1,6 км яргъал ала. Хуьрелай 3 км яргъал, рагъакIидай пата Р217 «Кавказ» авто-рехъ физва.

Хуьруьн тарих вичин улу-буба тир тарихдин Бутахуьруьн тарихдихъ галкIанва.

Бутахуьруьн Къазмайрин бине СтIал Сулейман райондин сувун Бутахуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай. ГьакӀни, иниз Ахцегь райондин Чихъискар хуьруьн эгьлиярни куьч хьанай.

XIX виш йисан 1864 йисуз Бутахуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Зугьрабхуьр ва Хтун хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

Хуьрелай 1 километр райгъакIидай пата, яд тухудай «Бер-Къубудин» патав «Бутахуьруьн Къазмайрин кIунтIар» тIвар алай археологиядин имарат ава. Им цIуру сурарин виней алай 15 элкъвей кIалубдин кIунтIар я .




#Article 190: Водород (414 words)


Гьидроген, Водоро́д — химиядин элементрин девирдин системада авай сад лагьай элемент; адан химиядин символ H я. ТӀвар латин чӀалай къачунвайди я:  (дегь.-грек. ὕδωρ — ядни γεννάω — «хазва») — «яд хадайди». ТӀебиятда гегеьншдиз чкӀанвай веществойрикай я. Гьидрогендин изотопдин виридалайни гзаф чкӀанвай катион (ва хвех) 1H — протон я. Водороддин пуд изотопдихъ гьардахъ чпин тӀавр ава: 1H — протий (Н), 2H — дейтерий (D) ва 3H — тритий (радиоактиввал квайди я) (T). ГьакӀан вещество гьидроген — H2 — кьезил, ранг авачир газ я. Гьавадихъ галаз, ва я оксигендихъ галаз ам кузвайди я, хъиткьин жеда. Этанолда цӀразва, ва гьакӀни и металлра: ракь, никель, палладий, титан, платина.

Гьеле XVI-XVII-й виш йисара цурувилерни металлар арада реакцийрин нетижа яз фад цӀай кьадай газдин арадиз атун малум тир. 1766-й йисуз инглис физикни химик Генри Кавендиш и газ ахтармишна ва адал «кудай гьава» тӀвар эцигнай. Амма Кавендиш флогистон теориядин пад кьазвайди тир ва гьавиляй адавай дуьз нетижаяр ийиз хьанач. Француз химик Антуан Лавуазье инженер Ж. Менье галаз, хсуси газометраяр кардик кутуна 1783-й ийсуз гзаф ифирнавай ракьун куьмекалди цин бугъ ччара авуналди цин синтез кьиле тухванай, ва гуьгъуьнлай адан анализни авунай. Гьа адалди Кавендиша жагъурна хьи, «кудай гьава» цин составдик ква ва цикай ам къачуз жеда.

Водород — Каинатда виридалайни гзаф чкӀанвай элемент я. Адан паюниз вири атомрин 92 % кьван аватзава (8 % кьван гелийдин атомар тешкил ийизва, санал къачурла маса вири элементрин пай 0,1%-лай тӀимил я). И тегьерда, водород — гъетерин ва гъетеринарадин газдин асул кьилди компонент я. Гъетерин температураррин шартӀара (мисал яз, ракъинин ччинин температура ~ 6000 °C я) водород плазмадин гьалда авайди я, гъетерин арада авай генгвиле и элемент существует в виде ччара-ччара молекулрин , атомрин ва ионрин тегьерда авайди я ва кьадардал, къалинвиле ва температурадал гзаф тафават авай молекуляр цифер арадал гъиз жезва.

Ччилин чкалдин къене водороддин массадин пай 1 % тешкил ийизва — ам авайвилиз килигна цӀуд лагьай элемент я. Чан алай организмрин клеткайра атомрин кьадардиз килигна водороддин 50 % аватзава.

   

Водороддин молекулар бес тир кьадарда кӀеви я, ва водород химиядин реакцийриз гьатун патал гзаф кьадардин энергия серфна кӀанда:

Гьавиляй адетдин температурада володород анжах пара актив тир металлрихъ галаз реакцийра гьатзава, мисал яз, кальций ва образуя кальцийдин гидрид арадал гъизва:

ва тек сад тир металлтуширди — фтордихъ галаз ва фтороводород арадиз гъизва:

Гзаф металлар ва металлартуширбур лагьатӀа, водород чӀехи температурада ва я маса таъсирдалди реакцийра гьатзава, мисал яз, экв гудайла:

Водород са бязи оксидрикай оксиген къакъудиз жезва, мисал яз:

Галогенрихъ галаз галогеноводородар арадиз гъизва:

БипӀинрихъ (сажа) галаз гзаф чими авурла реакциядиз гьатзава:

Актив металлрихъ галаз водород гидридар арадал гъизва:

Гидридар — кьеил хьтин, кӀевуи веществояр я, асантдаказ гидролиз жезва:

Оксидар металлар кьван кӀвачел акьалдар хъжезва:




#Article 191: Гилияр (136 words)


Гилияр () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Гилийрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кьибле пата, Азербайжандин КцIар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацIун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 30,5 км яргъал ала. Хуьруьн патавайтӀуз республикадин «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» трасса физва.

Хуьруьн тӀвар дегь Алпандин гелар тайифадикай арадал атанва. ЦIуру Гилияр хуьруьн чилерал, цурцинни-кишпирдин девирдиз талукь тир инсанри уьмуьр гьалай чкайрин гелер дуьздал акъуднай (Гилийрин дегь сурар).

XIX виш йисан 1866 йисуз Гилияр хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Чепел ва Гьакьидхуьр хуьрерихъ галаз Гилияр хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Вилик Гилияр хуьр Самур цIиргъинин рагъэкъечӀдай патан кьиле алай. 1960 йисуз гиливияр вини хуьряй агъаниз куьч хьана цӀийи хуьруьн бине кутунвай. Гуьгъуьнлай, 1965 йисуз Ахцегь райондин Кьехуьл хуьуруьн эгьлияр Гилийриз куьчарна ацукьарнай.




#Article 192: ГазардкIам Къазмаяр (105 words)


ГазардкIам Къазмаяр () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «КьепIир Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечIдай пата, Азербайжандин Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацIун эрчIи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 27,6 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Кучун Къазмаяр, КьепIир Къазмаяр, Чахчах Къазмаяр.

Хуьруьн тарих, вичин бинедин хуьр тир ГазардкIам хуьруьн тарихдихъ галкIанва.

ГазардкIам Къазмайрин бине СтIал Сулейман райондин сувун ГазардкIам хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

XIX виш йисан 1864 йисуз ГазардкIам хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Хужадхуьр ва Чахчах хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.




#Article 193: Чепел (133 words)


Чепел () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Киркарин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кьибле пата, Азербайжандин КцIар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацIун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 13,5 км яргъал ала. Хуьруьн патавайтIуз республикадин «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» трасса физва.

Гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир ЦIуру Чепелрин тарихдихъ галаз алакъалу я.

XIX виш йисан 1866 йисуз Чепел хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. ЦIуру Гилияр ва Гьакьидхуьр хуьрерихъ галаз Гилияр хуьруьнжемятдик акатзавай. 

Вини Чепел хуьр гилан хуьр алай чкадилай тахминан 3,5 км яргъал, кефер пата, сувал алай. 1960 йисуз хуьруьн эгьлияр вини хуьряй агъаниз куьч хьана цIийи хуьруьн бине кутунвай. Гуьгъуьнлай, иниз Хуьрел хуьуруьн эгьлияр куьч хьанвай. Гила хуьурьн агьалидин тахминан 90 % хуьрелвияр я.




#Article 194: Къартас Къазмаяр (546 words)


Къартас Къазмаяр () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Къартас Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин тек сад тир хуьр ва администрациядин юкь я.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кефердинн-рагъэкъечIдай пата, Дербент райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 28,2 км яргъал, Р217 «Кавказ» авто-рекьин къвалав гала. Алай чкадин рельефдал гьалтайла, хуьр Каспийдин кьерин кьулувилел Гуьлгери вацIун чапла кьерел ала. Виридалайни мукьвал алай ракьун рекьин «Билиж» станция хуьрелай 6 км яргъал ала.

XIX виш йисан 1864 йисуз Вини Къартас хуьр вири Куьредин ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Агъа Къартас ва ЦIарахуьр хуьрерихъ галаз Агъа Къартас хуьруьнжемятдик акатзавай.

Кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай малум хьайивал, Къартас Къазмайрин бине, XIX виш йисарин эхирра хьайи лежбервилин реформайрин береда арандиз куьч хьанвай Куьре округдин (гилан СтIал Сулейман райондин) Вини Къартас хуьруьн лежберри кутунай. Хуьре уьмуьр гьализ ацукьай садлагьай кас Данил тир. Гьатта гилан хуьруьн рагъэкъечIдай пата «Бетон» рекьин мукьвал «Данил-къазма» тIвар алай чка ава. Гуьгъуьнин йисара иниз Вини Къартасрин чилер, девлетар авачир лежберар куьч хьана, къуьл, мух, сил цун патал чкадин тарарин гапIалар, валар дувулрай акъудна цан цадан никIер гьазуриз эгечIзавай. Суван хуьряй атанвай лежберрив арандин зегьем квай гьава кьазвачир ва мурдарарни ветIер авайвиляй никIерин кIвалахар чIехи жафадалди кьилиз акъудзавай. Абурун зегьметдин алатар акIв ва гъилин мишер тир, чилер туьрезрив расзавай. Хуьруьз сифте куьч хьанвайбур: Агьадуллагь, Мегьарам, Сулейман, Гьуьсейн, Рамазан, Киримхан ва мсб. тир. Чиликай атIанвай кIвалера (азерб. Къазмайра) вирини вири са шумуд хзанар авай. Гьа и себебдалди хуьруьн тIварцIихъ “Къазмаяр” топоним гилиг хьанвай. Накьвад кирпичрикай кIвалер эцигиз ахпа гатIумнай. Октябрдин революциядин вилик квай береда Къартас Къазмайра 15-20 хзанар авай. Вини Къартасра а чIавуз са шумуд сихилри уьмуьр гьалзавай, ибур: Гьасанар, Будаяр, Кучумар, Жигерханар, Фекьияр, Гьуьмияр, Зейфатар, Байрамар ва мсб. тир. Октябрдин революция къведалди хуьруьз куьч хьанвай са кьадар девлетлу лежберар лежбервилелни малдарвилел алахънавай. Яд гайи чилерал абуру къуьл, сил, мух, дуьгуь хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини суван хуьруьн мулкарай акъудзавай бегьердив гекъигайла инай абуруз са шумудра пара ва хъсан бегьерар къвезвай. Дигидай яд абуру Гуьлгери вацIукай чпин гъилелди эгъуьнна хуьруьз чIугунай 5-6 километр яргъивал авай къубудай къачузвай.

Лежберри, гьакIни карч алай чIехи малар ва лапагар хуьзвай: гамишар, калер, хпер ва чIугвадай къуват хьиз — балкIанар. Са тIимил геж абур емишрин багъар цунин кIвалахрив эгечIнай. Багъра пIинияр, шурван пIинияр, машмашар ва къарпузар, халияр, буранар хьтин халид салан магьсулар цазвай. Са бязи майишатри хуьруьн майишатдин магьсулар цунин кIвалахра гьакъидихъ фялеяр кьуна кардик кутузвай, иллаки эчIел эчIидай ва бегьерар кIватIдай береда.

XX виш йисан 30-й йисарал къведалди, хуьре хзанар анжах са тайин сезонда амукьзавай, яни гатуз папарни аялар суван хуьруьз чпин мукьвабурун патав ракъурзавай, вучиз лагьайтIа ина гатуз эхи ийиз тежер хьтин чимивал авай ва а чIавуз хуьруьн къваларив гвай уьленра ветIер гзаф жезвайвиляй инсариз мукьвал-мукьвал цIаяр къвезвай.

Хуьруьн колхоз а чIавуз Мегьарамдхуьруьн райондин виридалайни кIвенкIве аваз физвай ва гзаф хилен колхозрикай тир. Ина къуьл, мух, гьажибугъда хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини дережадин бегьерар кIватIзавай. Гьавадинни-накьвадин шартIари ина, къарпуз, хали ва буран хьтин халид салан емишар цадай къулай мумкинвилер гузвай. Ина экъечIзавай емишрин тIвар Кьибле Дагъустандин вири районриз чкIанвай.

Гуьлгери вацIун дугуна, Къартас Къазмайрин мукьвал 100-лай пара дегь чIаван сурарин кIунтIар ала. Абурукай, 9-10 метр кьакьанвални 70-80 м диаметр авай азербайжан чIалал “Коркмас-тепе” (КичIевал квачир кIунтI) тIвар алай кIунтI чара жезва .

Гзафбуру Урусатдинни Дагъустандин къуватдин органра кIвалахна кьакьан везифайрив агакьнай: 




#Article 195: Кучун Къазмаяр (188 words)


Кучун Къазмаяр () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «КьепIир Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечIдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацIун эрчIи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 23,3 км яргъал, Каспи гьуьлелай 15 км яргъал ала. КьепIир Къазмаяр, Кучун Къазмаяр ва ГазардкIам Къазмаяр хуьрер сад-садахъ гилиг хьанвайди я.

Хуьруьн бине 1960 йисалай 1961 йисал кьван суван Кучун хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. А йисара, вини хуьруьн эгьлийрин вири аранда кутунай хуьруьз куьч жедалди кьве Кучун хуьрер авай: гилан Кучун Къазмаяр ва Вини Кучун. Гуьгъуьнлай, Вини Кучунрин эгьлиярни арандиз куьч хьанвай.

Дуьз 1950-й йисарал кьван Кучун Къазмаяр 20-далай пара куьчеяр авачир гъвечIи къазмаяр тир. Кьуьзуь несилрин эхтилатрикай, и къазмаяр ХХ виш йисан 10-й йисара вини хуьряй куьч жезвай са-кьве хзанри арадал гъанвайди малум хьанва. Вилик и чилер валари, нацIари кьунвай баябан чкаяр тир. Иниз вини хуьряй чпин малар хуьз чубанар эвичIзавай, абур чиликай атIанвай кIвалера (къазмайра) амукьзавай, ва маларизни лапагриз махсус парахар эцигзавай. Вини ва ЦIийи хуьрерин арада даим алакъа авай.

Алай чIавуз хуьре са шумуд туьквенар, улубхана, ФАП, юкьван мектеб, колхоз «Садвал» кардик ква. Хуьр газдив, цив таъмин я, юкьван куьче асфальтдив кIевнава.




#Article 196: Советский (Мегьарамдхуьруьн район) (222 words)


Советский () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Советский хуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. 

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечIдай пата, СтIал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 14 км яргъал,  «М-29 Къавкъаз» авто рекьел ала. 

Хуьруьн бине, суван-чувудрин дегь Мамрач ва ХенжелкIеле хуьрер алай чкадал, суван лезги хуьрерай куьч хьанвайбуру кутунвай.  ХХ виш йисан 1960-й йисара чувудар хуьряй тамамвилелди куьч хьана хъфенай . Асул гьисабдалди Ахцегь ва Кьурагь райондин кьакьан суван хуьрерай иниз эгьлийрин куьч хьунар 1953 йисуз гатIумнай. Сифте Ахцегь райондин Ялцугъ, Филискъар ва Филифар хуьрер, гуьгъуьнлайни Кьурагь райондин тек сад тир яхулрин хуьр — Бурши Макьар хуьр куьч хьанвай. Эхиримжи цIуд йисарин къене Советский хуьруьз Мегьарамдхуьруьн райондин — Мамрач, ХенжелкIеле, Магьмутахуьр, ЦIелегуьн хуьрер, ва СтIал Сулейман райондин Агъа Къартасрин агьалидин са пай ва Рутул райондин чара-чара мулкар куьч хьанвай.

Советский хуьр Кьибле Дагъустандин виридалайни абад хуьрерикай сад я. Ам генпландив кьурвал туькIуьрзавай, гьяркьуь ва дуьз куьчеяр, хъсан ери авай кьве гьавадин кIвалер, дараматарни объектар. Хуьре Гьукуматдин Садхьанвай кархана «Фрунзенский» (ГУП), почтадин идара, сагърунин амбулатория, культурадин КIвал, кьве аялрин бахчаяр, мискIин, Республикадин краеведениедин музей ва хуьруьн виридалайни иер дарамат тир — Советский хуьруьн умуми чирвилерин юкьван мектебдин пуд гьавадин дарамат кардик ква.

Хуьре, Кьибле Дагъустанда виридалайни хъсан ва абад спорткомплекс ава. 2004 йисуз мектебдин краевединиедин музей цIийикIа туьхкIуьрна Республикадин краевединиедин музей арадал гъанвай.




#Article 197: Уружба (261 words)


Уружба, Уруж уба () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Уружба» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, Самур вацIун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 22 км яргъал ала.

XIX виш йисан 1866 йисуз Уружба хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Фаргат хуьруьхъ галаз Уружба хуьруьнжемятдик акатзавай.

Уружба хуьруьн арадал атуникай са шумуд фикирар ава. Кьуьзуь эгьлийри рикIел хкизвайвал, хуьре сифте кIвалер XIX виш йисан юкьвара эцигнай ва инин садлагьай эгьлияр Хив райондин Цнал хуьряй куьч хьанвай Гьажиеврин чIехи бубаяр ва Агъасийринни Къагьриманрин чIехи бубаяр тир. Къагьриманрин чIехи бубаяр иниз Кьиблепатан Лезгистандин Къуба райондай куьч хьана атанай. Бязибуру, хуьруьн бине кутунвайди Къуба райондай тир Уруж тIвар алай кас тирди тестикьарзава. Вилик хуьруьн тIвар Уруж уба тир. ЦIап чIалал “Уба” - хуьр лагьай чIал я. Хуьруьн тарихдикай мадни дуьз малуматар чав агакьнач. Амма малум я хьи, хуьруьн сифте кIвалер Самур вацIун дуьз кьерел алай. Гатфариз, Гъуцар Сувал алай живер цIрадай береда вацIун цин дережа садлагьана хкаж хьанвай ва кIвалер цик акатунин кичIевилик квай. Гьавиляй хуьруьнвияр вацIалай са кIус яргъал, гилан Уружба хуьр алай чкадиз куьч хьанай. ЦIуру хуьр алай чкадал цIуру сурар къедалди амукьнава. Октябрьдин революциядилай кьулухъ хуьре вирини вири 14 кIвал авай, абурукай кьве кIвал кьве гьавадинбур амайбурни са гьавадин кIвалер тир. Хуьруьнэгьлийри гзаф кесиб уьмуьр гьалзавай. Абурун асул кIвалах лежбервал тир.

Ватандин ЧIехи дяве чIавуз хуьруьн чIехи пай фронтдиз рекье гьатнай. Абурукай садбур женгера терг хьана, садбурни хабар авачиз квахьнай. Элкъвена хайи хуьруьз хтайбурун гзафбур пишкешар гваз хтанай, месела: Ибрагьимрин Алимегьамед, Гьажийри Къурбансмяли.




#Article 198: Тигьирхуьр (211 words)


Тигьирхуьр () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Мегьарамдхуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 3 км яргъал ала.

XIX виш йисан 1866 йисуз ЦIуру Тигьирхуьр (Вини Тигьирхуьр) вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. ЦIуру Къуйсун ва Мегьарамдхуьруьхъ галаз Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай. 

Тигьирхуьруьн бине, кIунтIал алай ЦIуру Тигьирхуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунай. Вини хуьр, винел пад кьулу кIунтIал, чIехи тамун агъа кьиле алай. Хуьруьн кьибле пата алгъай там ала. Вини хуьр гилан хуьрелай тахминан 550 метр кефер пата ала. Гила ЦIуру Тигьирхуьруьн чкадал анжах кIвалерин харапIаяр ва кьулухъ чIехи сур амукьнава. Хуьруьн тIвар, адан бине кутур Тагьир тIвар алай касдихъ галаз алакъалу я (Тагьиран хуьр). Гзаф дегь ва гъвечIи хуьр тир, ина вирини вири 60-70 кIвалер авай. Хуьруьн кьулухъ пара гегьенш сур ала, а сурал араб чIалал эпиграфиядин шикилар ва кхьинар алай сурун кьилин къванер ама. Са тIимил вилик вахтунда хуьре, цларал араб чIалал кхьинар алай цIуру мискIин амукьнай, амма гуьгъуьнлай амни чкIана. Тигьирхуьруьнвийрин рикIел цIуру хуьре кьилдин чIурарин, мулкарин ва багърин тIварар къедалди амукьнава, ибур: «Загьиран чIур», «Загьиран никIер», «Къафланан багъ», «Къафланан ник» тIварар тир. Хуьруьн гьар са кIвалин кIане къуьл хуьдай фур авай. Совет береда хуьре сифте кьилин мектебдин дарамат эцигнай. 




#Article 199: ЦIийи Филер (157 words)


ЦIийи Филер, Филер () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Филерин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьибле пата, дуьз Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацIун эрчIи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 19 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Хужадхуьруьн Къазмаяр ва КцIар райондин Ширвановка, Кьведлагьай ЦIехуьлуба.

ЦIийи Филерин бине, иниз Докъузпара райондин Къара Куьре хуьруьвай къакъатна куьч хьанвай киривийри кутунай. Гуьгъуьнлай, 1966 йисуз къати чилин зурзунрин нетижада иниз Мегьарамдхуьруьн райондин лап рагъакIидай пата авай суван ЦIуру Филер хуьруьн эгьлиярни эвичIнай. Амма куьревийрилай филивияр пара авайвиляй хуьруьн тIварни гзаф авайбурун гуьрметдай ЦIийи Филер эцигнай. 

XIX виш йисан 1864 йисуз Вини Филер хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Вини Гъебцегь хуьруьхъ галаз Филерин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Филивияр агъадихъ галай сихилриз пай хьанва: Гачалар, Иридар, Мундугъар, КIвахъар.

Хуьре урбанизациядин, яни хуьряй шегьерриз куьч хьунин процесс йигиндаказ кьиле физвайвиляй ЦIийи Филерин агьалийрин кьадар йисандивай тIимил жезва.




#Article 200: Киркар (120 words)


Киркар  () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Киркарин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кефер пата, СтIал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацIун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 16 км яргъал ала. ХуьряйтIуз республикадин «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» трасса физва.

Гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир ЦIуру Киркарин (Вини Киркар) тарихдихъ галаз алакъалу я.

XIX виш йисан 1866 йисуз Киркар хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Хуьрел ва Муьгъверган хуьрерихъ галаз Киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Вини Киркар хуьр гилан хуьр алай чкадилай тахминан 1,8 км яргъал, кефер пата, сувал алай. Хуьруьн эгьлияр вини хуьряй агъаниз куьч хьана цIийи хуьруьн бине кутунвай.




#Article 201: Калук (154 words)


Калук () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Калукрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 5 км яргъал ала. Самур ва ГелмецӀ-Ахцегь цӀиргъерин арада, Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул трассадал чка кьунва. Къутунхъ кӀаму хуьр кьве пайзава.

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Кал, Агъа мягьле, КӀварар, Латар.

Хуьруьн мукьув гвай тӀебии сергьятар: Эрех кӀам, Балха, Тартар, Нажмудинан къурухар, ГъвечӀи йогъв, ЧӀехи йогъв, ЧӀуру хуьр.

Хуьруьн тӀвар Калук, чӀур мана гузвай дегь чӀаван Кал гафуникай арадал атанвайди я.

Хуьруьн бине 300 йис идалай вилик Ахцегьрин «МакӀатар» сихилдин векилри кутунай. Алай чӀавузни хуьруьн агьалидин 70 — 80 % гьа и сихилдин несилдикайбур я. Гьатта са тӀимил вилик вахтара калуквийри купӀар Ахцегь хуьруьн жуьме мискӀинда ийизвай ва кьейибур Ахцегьрин сурара кучукзавай.

Йисариз килигна Калук хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Тарихдал гьалтайла Калуквияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: МакӀатар, Айдемирар, Гьезрединар, Мердалияр, Велиханар, Дустабур, Лялияр, Керемар, Ушурар.

Хуьре юкьван мектеб кардик ква.




#Article 202: Къутунхъар (170 words)


Къутунхъар () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай кьакьан сувун хуьр. «Ахцегьрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 8 км яргъал, Гельмец-Ахцегь цIиргъинин кеферпатан гуьнедал ала. Къутунхърай агъада авай КьакІар, Калук, Луткун, Хуьруьг, Цуругъ хуьрер акваз жеда. 

Хуьруьн кьилихъ Несен-пел сув (1870 м) хкаж жезва. Къутунхърилай рагъакIидай пата, тамари кIевнай ва гзаф булахарни чешмеяр авай, чкадин эгьлийри Мисув лугьудай сув ава. Хуьрелай рагъэкъечIдай пата Югъвал мигьий лугьудай мублагь суван чка ава. Адетдалди и чилерал техилдин магьсулар цазвайди я.

Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр:

XIX виш йисуз Къутунхъар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. КьакІар хуьруьхъ галаз КьакІарин хуьруьнжемятдик акатзавай. 

Къутунхъ райондин виридалайни дегь хуьрерикай я, 2005 йисуз ина хуьруьн 1000 йис тамам хьайи вахт къейднай.

Йисариз килигна Къутунхърин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Вишелай пара Къутунхъвийри хуьруьн сергьятрилай анихъ уьмуьр ийизва.

Муниципалитетдин умуми чирвилерин мектеб ва мискIин кIвалахзава.

Агьалийрин асул кеспи малдарвал, гъилелди ли расун ва кавалар гьасил авун я.




#Article 203: Велиханов Къудрат Кибечханан хва (349 words)


Велиханов Къудрат Кибечханан хва (1922 йис, КцӀар район, Кьилегь хуьр — 2003 йисан 26 кьамуг (июнь), КцӀар район, Кьилегь хуьр) — ХХ виш йисуз Къуба пата арадал атанвай лезги эдебиятдин тӀвар — ван авай векил, вичин шиирар «Кефчи Къудрат» ва «Кьилегь Къудрат» лакӀабралди кхьей лезги зари. Адан поэзияди лезги фольклордай миже къачунва ва зариди чи зариятдин зурба классикар тир Етим Эминан, СтIал Сулейманан ва Хуьруьг Тагьиран адетар чӀехи устӀарвилелди давамарнава.

Велиханви Къудрат 1922 йисуз Азербайжан Республикадин КцIар райондин Кьилегьрин хуьре дидедиз хьана. Хайи хуьре ирид йисан мектеб куьтягьайдалай кьулухъ, уьмуьрдин жегьил чӀавар Ватандин ЧIехи дяведин йисарал дуьшуьш хьайи жегьил зари 1942 — йисуз фронтдиз рекье гьатна. Дяведин вахтунда адал 5 хер хьана. Ам Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин ордендиз ва маса пишкешриз лайих хьана.

Велиханви Къудратахъ галаз ихтилатдай:

Ахпа, куьмекдивди хайи кӀвал туьхкӀуьр хъувуна къайдадиз хкай жегьилди, 1948 — йисуз Жавагьир тӀвар алай папахъ галаз хзан туькӀуьрна, веледрин иеси хьанва. Дяведилай гуьгъуьнин йисара Къ. Велиханви сифте колхозда, 1964-йисалай совхозда фяле кӀвалахнай.

Им заридихъ галаз адан рикӀ алай «КцӀарин» редакцияда эхиримжи гьалтун ва ихтилат хьанай.

Чан аламаз вичин шииррин са бегьем улуб акъудиз тахьай и зурба зари 2003 — й йисан 26 — кьамугдиз (июндиз) хайи хуьре рагьметдиз фена ва ана кучуднай.

Къудрат Велиханви шиирар кхьиз жегьил яшарилай эгечӀайди я. Адан къелемдин сифтегьан бегьерар кӀанивилин лирикадин шиирар тир. Гуьгъуьнай, уьмуьрдин цуьк ахъайнавай бере инсаф тийир дяведин йисарал аватай зариди, и йисара Ватан хуьниз эвер гузвай, ягъи душмандиз вири Советрин халкьдин нифрет къалурзавай ва гьакӀни хайи Ватандал, уьмуьрдал кьарувиликай пара шиирар кхьена.

Дяведилай гуьгъуьнин йисара Къ. Велиханвидин шииррин тематика гегьенш ва жуьреба — жуьреди жезва. И девирда адан къелемдикай, чими гьиссерин лирикадинни гьакӀни хци сатирадин шиирар хкатзава.

Къудрат Велиханован шиирар сифте яз, 1948 — й йисуз Дукъузпара райондин «Эренлардин сес» газетда акъатна. Гуьгъуьнай, адан эсерар «Къизил Къусар» газетдин чинра, Бакуда лезги чӀалалди акъатай «Самурдин авазар», «Бахтунин эквер», «Бахтавар чил» альманахра басма хьана.

А. Мирзебегвиди Къудрат Велиханвидикай кхьей макъаладин кьатӀ:

АХВАР
Сад атана булахдал
Назназидик гар галаз:
Ашукь хьана дамахдал
Вилерик ахвар галаз.
РикӀ хурудай экъечӀна.
Рушан патав катна зи.
Руш кьадайла патав гвай
Кац капашда гьатна зи.
Уях хьана ахваркай,
Кьил хурудал кватна зи,
Хабар кьунач гьалдикай,
Эй Кефчи Къудрат, на зи.




#Article 204: КьакІар (361 words)


КьакІар () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «КьакIарин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 8 км рагъакIидай патахъ, КьакIар вацI Самур вацIуз акахьзавай чкадал ала. Хуьрелай кефер пата Самур цIиргъ, кьибле патани Гельмец - Ахцегь цIиргъ яргъи хьанва. Хуьр Мегьарамдхуьр - Ахцегь - Рутул трассадал ала.

Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр, булахар: Ашумлатар, ЧIачъран булах, Пулатметен булах, Фуанцин булах, Купулцин булах .

Хуьруьн мукьварал ва Самур цIиргъинин кьиблепатан гуьнеда алай гатун чIурар: Хпар, БагIахтул, ЧIехи ятах, ЧIехи хпу, ЦIаракус, Верхер ва мсб .

Тарихдар Б. Г. Алиева тестикь ийизвай фактариз килигна, цIуру хуьр гилан цIийи хуьрелай тахминан 1 км яргъал алай. Ам монголарни-татарар паталай чукIурнавай. Хуьруьн эгьлийри душмандиз къати кьулухъди румар ганвайвиляй абуру хуьруьз цIай яна курнай. Монголринни-татаррин гъиляй хкатай кьакІарвияр Самур дугундин вини кьилерив гвай чкайриз катнай. ЦIийи хуьруьн бине Рутул хуьруьн Бацарар сихилдин векилри кутунай. И сихилдин векилри гилани КьакІара уьмуьр ийизва. Хуьруьн бине кутур Бацар вич чIехи хъпехъан тир . Са тIимил геж, ивидин кьисасдикай хкатун патал иниз Шбит ва Кьурбан стхаяр вичин Зулейха вахахъ галаз куьч хьанвай, абуру Кьурбанар сихилдин бине кутунай. Ахпа, чара-чара йисара мукьвара галай Ялахъ, Къутунхъар, Хуьруьг, Хъулидар хуьрерай иниз инсанар куьч жез эгечIнай. КьакІариз цIийиз атайбуруз чилер гузвачир, абуру чпиз гьа чкадин агьалидикай чилер пулунихъ къачузвай .

XVIII виш йисуз КьакІари вичин мукьув галай хуьрерихъ галаз КьакІарин беквал арадал гъанай. XVIII виш йисан эхирда Къазикъумукь шамхалвалдик акатзавай Луткун ва Ялахъ хуьрер, кьакІарин бегдин гьукумдик гьатзава. Хуьруьгдихъ галаз дяведа ахцегьвийринни рутулвийрин дуствилин паталай, Рутул беквалдик квай КьакІар, Гъуьгъвез, Усур хуьрер 1775 йисуз Ахцегьпарадин азад жемятдин ихтиярдиз вуганай . 

Совет гьукумдин сифте йисара, револоциядилай вилик, хуьре активдаказ ислам дин вяз ийизвай . 1929 йисуз хуьр, Ахцегьпарадин чилерал цIийиз арадал гъанвай Ахцегь райондик акатнай. 1930 йисара хуьре колхоз туькIуьрнай.

 

Йисариз килигна КьакІар хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

КьакІарвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Бацарар, Шийитар, Женгъуяр, Архъар, БакIаяр, ТIесер, Гьажиханар, ЖбитIар, Жебесар .

Хуьре 420 майишатар ава, агьалидин асул кIвалахар: малдарвал, бахчахъанвал ва хпехъанвал я. Хуьруьнвийри 600-лай пара карч алай чIехи малар ва 800-лай пара лапагар хуьзва. Хуьре умуми чирвилерин мектеб, мискIин, клуб, улубхана ва докторвилин амбулатория, Юкьван парк, «ЧIачъвар» чарчар ава .




#Article 205: Мичегь (101 words)


Мичегь () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Смугъулрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 10 км яргъал, ГелмецI-Ахцегь цIиргъинин рагъэкъечIдайпатан гуьнедал, Камин вацI Ахцегь вацIуз акахьзавай чкадал ала.

КIеви Мичегь къеледин патав 1730 йисуз ягъунар хьанвай, гьина Надир шагьдин къушунри сувавияр кIаник кутунай. Мичегьрин сурара, 1848—1849 лагьай йисара имам Шамилан къушунри Ахцегь къеле кьун патал авур женгера рагьметдиз фейи муьрид — Алимаммат Бедиралидин хва кучуднавайди я.

Йисариз килигна Мичегьрин агьалидин дегиш хьунин динамика:

Хуьре «Миджахский» кохоз ва хуьруьн майишатдин затIар гьасил авунин кооператив «Миджахский» кардик ква.

Мичегьрин сифте чирвилер гузвай мектеб кардик ква.




#Article 206: Ыгыл (233 words)


Ыгыл, Угул () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр. «Ухулрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 27 км яргъал, Шалбуздагъдин къерехдив гвай цIиргъинал, сувун кукIвалай рагъакIидай пата, Муглах вацIун къерехдихъ гала.

Хуьруьн мукьвал алай тIебии сергьятар: ВацIун гъенер, Камай, Къапал, Къацугъ никIер, КьвечIер сув, Лекь сув, ЧIикIер чIун, ТIегъуьн пад, ХарапIар, ЦIар, Цула кал, ЧIулав шим, Амбар булах, Мегьмедан кьил хай булах, Лукьманан булах.

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Багьар мягьле, Мегер мягьле, Хшар мягьле, Мафар мягьле.

Хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш. ЦIурудай уьмуьр гьалзавай кьуьзуь эгьлийрин эхтилатриз килигна, сифтедин хуьр «СутIар» тIвар алай сувал алай. Тахминан XI виш йисуз, хуьруьн агьалидин са пай гилан чкадиз куьч хьанвай, муькуь пайдини алай чIавуз КцIар районда авай СтIур хуьруьн бине эцигнай.

XVI виш йисалай 1839 йисал кьван Ыгыл Докъузпарадин азад жемятдик акатзавай. Гьа чIавуз хуьр Докъузпарадин виридалайни чIехи хуьрерикай сад тир.

Ватандин ЧIехи дяведин фронтра 33 ухулви кьенай, хайи хуьруьз 22 кас элкъвена хтанай.

Йисариз килигна Ыгыл хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Тарихдал гьалтайла Ухулвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Шагьар, Къирихар, Къацанар, Такацар, Пахълар, Идрисар, Къирер, Панагьар.

Ухулвийрин гзафбур райондин юкь Ахцегьриз, Дукъузпара райондин Къаракуьре хуьруьз, Мегьарамдхуьруьн райондин ЦIийихуьруьз, ва Азербайжандин Еникент ва Узунмеше хуьруьз куьч хьанвайди я.

Хуьре Ыгылрин сифте чирвилер гузвай мектеб, лежбервилин фермадин майишат «Ухулви» , хуьруьн майишатдин затIар гьасил авунин кооператив «Шалбуздагъ» кардик ква.




#Article 207: Хин (555 words)


Хин () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Хинерин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 29 км яргъал, Къавкъадин Кьилин цIиргъинин суван хилеринни Гельмец - Ахцегь цIиргъинин арада чка кьунва. Ахцегь вацIуз Къизилдере вацІ ва Дали вацI акахьзавай чкада алайди я. Райондин юкь тир Ахцегь хуьрелай 29 км аргъал алайди я.

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Гьажибала, Мыданар, Ужагълар, Ибайшты, Човгънайшты.

Хуьруьн мукьвал алай тIебиатдин сергьятар: Урумуда, Говундады, Тарадады, Духуду, Гукьейшид хал, Донгъуз там, Бухай, Пахурчи, Катаван, Вурады Катаван, ЙикIигды, Хыдсайича, Махраб, Вусун, Вузаяр, Шурдых дад, Югъалмад, Архаб, Кырыдад, Калдывус, Анады.

Хуьре ва адан къваларив гвай булахар: Азамудады булах, Хдымад булах, Махраб, Кимурдад, Мугьумуй, Адысид, Амедеид, Катаван булах, Велес булах, ЧIылыхун булах, КIачекди булах, Пахурчи булах, Ймкьади усуду булах, Кулейши булах, Анади булах .

Хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш, амма Ахцегь-наме хроникадай чир жезва хьи, Хин хуьруьн бине арабар Къавкъаздиз къведалди, Хин, Донгуз-Тала, Нухух, Жилих, Курдул хуьрерин сад хьунин рекьелди кутунай. Хуьре, 650 йисан тарихдиз талукь тир Мегьаммад ибн - Аббас лугьудай са касдин дегь чIаван сур амукьнава . XI виш йисуз Фарибурз І ширваншагьди Хинерин аксина вигьин кьиле тухванай, адаз себеб Хиневийри мус ятIа Кьвепеледин мукьув адан Лашкаристан тIвар алай амледин хва яна кьинай. Пара кьван инсанар телеф хьанай, малар чуьнуьхна тухванвай, суван хуьрериз цIай яна курнай . 1555 йисуз хиневияр рутулрихъни цIахуррихъ галаз санал Кахетиядиз дяведиз рекье гьатна, абуру гуржияр Алазан вацIалай анихъ куьч жез мажбур авунай. 1597 йисуз хинерин къушунри урусрин аксиниз дяведа Таркийрин шамхалдин пад кьуна иштиракнай. XVII виш йисалай 1839 йисал кьван Хин хуьр Гутум, Фий, Мацар ва рутулрин Борч хуьрерихъ галаз Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай Ахцегьпара - 2 хуьруьн жемиятдик квай. Ахцегьпарадик квай чIавуз Хинера вичин кавхаяр авай, абурун кьадар сихилрин кьадардикай аслу тир, вучиз лагьайтIа гьар сихилди, хуьре регьбервал кьиле тухун патал, чпин арадай са кавха хкязавай. ГьакIни, хуьре са чавуш авай . 1838 йисуз хиневийри рутулдин бег тир Агъа - Бегахъ галаз Шеки шегьер къачунин карда иштирак авунай. 1846 йисуз Хин хуьруьн мукьвал алай Ахцегьрин женгинин рехъ туькIуьрун патал, урусрин аскерри суван жинсина туннель акъуднай . 

Ватандин ЧIехи дяведин ягъунра 130-лай пара хиневияр кьенай .

Йисариз килигна Хинерин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Тарихдал гьалтайла Хиневияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Гьажибалаяр, Мызанадбар, Агъаяр, Умаханар, Къуркъушинар, ХинкIалар.

ЧIал

Хинерин агьалияр рутул чIалан, хинеринни-борчи нугъатдиз талукь тир хинерин нугъатдал рахазва.

ТIебиатдин сергьят тир Урумудда, 3100 м кьакьанвиле, 300 метр яргъивал ва 250 метр гьяркьуьвал алай пуд кьакьан суван «Ноур» вирер ава. Хуьре
углекислотадинни - щёлочдин ифей цин чешмеяр ава. Хинерилай 2-3 км кьибледа Къизилдере кIама, «Къизилдере» тIвар алай цурцинни - колчедандин чIехи мяденар ава. Ахцегь вацIун яд алахьдай векьин чкадал къариб тарих авай муьгъ ава: муьгъ эцигна куьтягьайдалай гуьгъуьнин юкъуз вацIу вичин къен дегишарнай. ГьакIни хуьре XVIII виш йисан мискIин, Советрин Союздин кьегьал тир Алиев Гьасретан ва Ватандин ЧIехи дяведа кьенвай хиневияр рикIел хуьн патал эцигнавай гуьмбетар ава .
 

Хуьре почтадин идара, умуми чирвилер гузвай мектеб, культурадин КIвал, 15 тахт гьакьдай участокдин начагьхана, ветеринариядин идара ава. ЦIийи начагьханадин эцигунар кьиле физва .

Хинерилай кьве километр кьибле пата, Къизилдере кIама цурцинни - колчедандин чIехи мяденар ава. Чиликай мядендин менфят авай затIар хкудунин кар региондин экологиядиз зурба зарар галукьунихъ галаз алакъалу я. Цурцин оксидар, Самур вацIун гьавиздик квай Къизилдере вацIуз авахьзава. Идалди вацIарин ятар кьацIурзава. Къвезмай вахтара и экологиядин проблемадин катастрофадиз элкъуьнин мумкинвал гзаф жезва .




#Article 208: Хасавюрт (186 words)


Хасавюрт ([хасавъю́рт] хьиз лугьузвайди я,  , , , ) — Урусатдин Дагъустан республикада шегьер. Хасавюрт райондин администрациядин юкь я .

ШегьердайтIуз Хасавюрт ракьун рекьин станция физва .

Шегьер Дагъустандин юкьванни — рагъакӀидай пата, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 25 км кефердинни — рагъакӀидай патахъ чка кьунвайди я.

Шегьердин тIвар, Костек хуьуьн эгьли тир, къумукьрин князь Хасаван гьуьрметдай эцигнавайди я .

Хасавюртдин бине 1846 йисуз Ярык-су вацIун эрчIи кьерел, урус савдагарар «ислягь тушир сувавийрин» — чеченрин  паталай вигьинрикай хуьзвай дявевилин къеле хьиз кутунвайди я. 1867 йисуз ам гражданвилин регьбервилик квай слобода тир. 1869 йисуз Хасавюрт округ арадал гъанвай, адак Салатавия ва Аух кутунвай . 

Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:

Кизилюрт шегьердин миллетрин состав:

Шегьерда, хуьруьн майишатдин хам-мал расунал бинеламиш хьанвай, тIуьнин продуктар гьасилунин кеспият вилик фенва: консерврин комбинар (емишрин, салан мейвайрин, якIун консерваяр) , якIун комбинат, некIедин  ва чехирар хкуддай завод. ГьакIни ципицIрин бахчахънвал ва нуькIвер хуьнин хилер вилик фенвайди я. .

Шегьерда кьуд клиса авайди тир. Абурукай сад чи къенин йикъалди амукьнавай, Ордженикидзе куьчедал алай — Гъуцран Дидедин Лишанрин ибадатхана я. Мукьва чIавалди Кеферпатан Къавкъаздин виридалайни чIехи провославиядин ибадатхана тир .

Хасавюрта гьакIни чIехи мискIинни авайди я .




#Article 209: ЦIийи Гъуьгъвез (100 words)


ЦIийи Гъуьгъвезар () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай Ахцегь райондин хуьр (анклав). «Хуьруьгрин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 9 км яргъал ала. 

Хуьруьн бине, Ахцегь райондин Вини Гъуьгъвезрин эгьлийри 1970-й йисара арандиз куьч хьана кутунвайди я.

Гъуьгъвезвийрин чIехи пай Дагъустандин Магьачкъала, Дербент ва маса шегьерриз куьч хьанвай. ГьакIни, абур Азербайжандин Хъачмаз райондин хуьрерин гзафбуруна ва Баку шегьерда уьмуьр ийизва. Вини Гъуьгъвезар гила харапIайриз элкъвена.

Йисариз килигна Гъуьгъвез хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Тарихдал гьалтайла Гъуьгъвезвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: 

Хуьре умуми чирвилер гузвай мектеб ава.

Хуьруьнэгьлияр хуьруьн майишатдин крарал алахънавайди я. 




#Article 210: ЦІийи Усур (115 words)


ЦІийи Усур () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай Ахцегь райондин хуьр (анклав). «Луткунрин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 9,5 км яргъал ала. Ростов-Баку (М-29) федерал рекьин патав, Азербайжандин сергьятдилай 20 км яргъал чка кьунва. 

ЦІийи хуьруьн бине вилик Ахцегь районда Самур цIиргъинин кьиблепатан гуьнедал кьакьан сувал алай Вини Усуррай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай. Куьч хьунин себеб, сувун хуьрериз зурба зарарар галукьарнавай 1966 йисан чилин къати зурзунар хьанвай. Гьа чIавуз гзаф сувун хуьрерин эгьлийри чпин кIвалер туна арандиз куьч хьана цIийи хуьрер арадал гъанай.

Йисариз килигна ЦІийи Усур агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Хуьруьн майишат, асул гьисабдалди лежбервилел бинеламиш хьанва. 

Хуьре хуьруьн майишатдин гьасил авунин кооператив «Умуд-5» кардик ква.




#Article 211: Чепер (203 words)


Чепер () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр. «Чеперин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр Ахцегь райондин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 14 км яргъал, Дукъузпара райондин сергьятдин мукьвал ала. Шалбуздагъдин цӀиргъинин хиле, гьуьлуьн дережадилай 1450 км кьакьанда, Цорцин суван (2257 м) кӀане чка кьунва. Чепер хуьрелай «Мегьарамдхуьр — Ахцегь — Рутул» рекьел кьван суван рекьерайтӀуз алай яргъавал 9 км я.

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз пай жезва: Агъа мягьле, Къаргъа мягьле, Салус мягьле, Жалар мягьле .

Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр:

Чепер хуьр, гьукуматдинни дяведин зурба лезги кардар тир Гьажи Давуд Муьшкуьрвидин сихилдин хуьр я.

XVI виш йисалай 1839 йисал кьван Чепер хуьр Дукъузпарадин азад жемятдин кьилин хуьр тир. 

Гьеле Октябрьдин революциядилай вилик Чепер хуьруьн эгьлийри Азербайжандин Хъачмаз районда авай чпин гатун чӀурарал Урьянуба хуьр арадал гъанай. Гьа хуьр Азербайжандин чилерал алай Дагъустандин хуьр-анклав тир. 2012 йисуз Урусатди Урьянуба ва Храхуба хуьрер, абурун 400-ев агакьана лезги агьалидихъ галаз Азербайжандиз маса ганай.

Йисариз килигна Чепер хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Тарихдал гьалтайла Чепервияр гъуьгъуьнин сихилриз пай жезва: Къараханар, КӀисрияр, Гъабгъанар, Будахар, Жалалар, Ширван Къулияр .

Хуьре умуми чирвилер гудай мектеб, XIX виш йисан жуьме — мискӀин, клуб, улубхана, фельдшервилин пункт ва 35 карч алай чӀехи малар, 1200 лапагар хуьзвай совхоз ава .




#Article 212: Ялахъ (488 words)


Ялахъ () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Ялахърин» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 14 км яргъал, Самур цIиргъинин кӀама, Зегье-дере тӀвар алай тӀебии сергьятда, Суван-кӀам вацӀ Гъвали-кӀам вацӀуз акахьзавай чкадал ала.

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз пай жезва: Берги мягьле, Сурар мягьле, ЦӀурар мягьле.

Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр:

Хуьруьн бине кутур тарих дуьз малум туш. Кхьиналди Ялахърикай хабар гузвай садлагьай якъин тир малуматар ХVIII виш йисуз талукь ятӀани, шак алачиз хуьр адалай виликни авай. Улу-бубайрилай амай сивяй-сивиз атай кьисайралди, хуьруьн бине чара-чара чкайрай атайбуру эцигнай. Вилик Ялахърин элкъвена патарив са шумуд хуьрер авай: Харабгуьней — гилан Цару чӀур, Фризар — ина мусурманвалдилай виликан девирдин, «эрменийрин» лугьудай дегь чӀаван сурар амукьнава ва мсб. Къецепатай къвезвай душманрин вигьинрикай жув хуьн мураддалди и хуьрерин агьалияр Ялахъ хуьре сад хьана. Куьч хьанвайбурун гьр сихилди хуьруьн къене чара мягьлеяр арадал гъана ана уьмуьр гьалзавай.

ХVIII виш йисуз хуьр Рутул хуьруьн-жемиятдик акатнай. Ялахърин ва хуьруьн-жемиятдин кьилин Рутул хуьруьхъ галаз хьайи кӀеви женгер субутарзавай кхьинар амукьнава, и ягъунрин себеб, рутулриз менфят гун патал ялахъвийриз залан кӀвалахар ийиз кӀан тахьун тир. И женгерин вакъиайрин садакай, Ялахъ хуьре амукьай кьисади хабар гузва, а кьисадин малуматрив кьурвал, Рутул хуьруьн Кцыр тӀвар алай векил ялахъвийрин патахъай кьуна, Тагьар хуьруьн мукьув шешелда твана кьакьан рагалайгъуз вигьенвай.

ХVIII виш йисан кьудай са паюна, Рутул жемиятдай эхкъечӀиз алахъзавай ялахъвийри ахцегьрин кавхайривай чеб Ахцегьпарадин хуьруьн-жемиятдиз кьабулун тавакъу авунай, амма политикадин са бязи себебралди ахцегьвийри ваъ лагьана жаваб ганай. Чара авачир гьалариз атай ялахъвияр луткунвийрихъ галаз мажбур яз къазикъумухдин хандивай адан лувак хьун тавакъу авунай. Гьар йисуз ялахъвийри ханаз тайин тир кьадарда къуьл вугунивди абур кьве патазни менфят авай икьрардал атанай. И тегьерда ялахъвийрини луткунвийри чпиз хата авачир уьмуьр таъмин авунай. Сифтедай хана вичин наибни нуьквер Ялахъриз ракъурнай, гуьгъуьнлай ХVIII виш йисан эхирда II Сурхай — хана, адаз кьве хуьряй къвезвай къуьлуьн ихтияр вичин хайи Шуайб-бег ва Исаак-бег стхайриз вуганай. И стхаяр КьакIар хуьре хана абуруз пулунихъ къачуна пишкешнавай мулкара уьмуьр ийизай. Гьа чӀавуз, къазикъумухдин беган гъилик квай Ялахъ ва Луткун хуьрер, кьакӀарин бегвалдин ихтиярдик физва. Адалай кьулухъан вахтара, ХIХ виш йисуз ялахъвийринни кьакӀарин бекрин арада шумудни са сефердин акьунар хьанвай.

Ватандин ЧIехи дяве чӀавуз 121 ялахъви фронтдиз рекье гьатнай, абурукай 87 кас ягъунра кьегьалвилелди кьенай. Абур рикӀел хуьн патал устӀар Мурада хуьре гуьмбет эцигнай.

Йисариз килигна Хуьруьг хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

ХIХ виш йисуз Ялахъар бегьем чӀехи хуьр тир, им хзанрикай малуматри, агьалияр сиягьдиз къачунин цӀуру нетижайри ва муькуь архиврин малуматри тестикьарзава, идалайни гъейри, виш йисан кьведлагьай паюна хуьруьн агьалийрин кьадар гзаф хьун къейд авунай. 1865 йисуз Ялахъра 132 куьче, 1873 йисуз — 140 куьче, ва 1886 йисан агьали сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 163 куьче авай. 2009 йисан 27 августдиз — 114 куьчеяр ва 520 касди уьмуьр гьалзавай.

Тарихдал гьалтайла Ялахърияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Квасаяр, ЦӀурар, Мегьреванар, Салманар, Чкибар.

Жуьме мискӀин. МискӀиндин цларал набататрин нехишар ва 1282 йисуз мискӀин туьхкӀуьр хъувуникай хабар гузвай малуматар араб гьарфарив атӀай нехишар авай пара иер плитаяр авайди я.




#Article 213: Вьетнамдин дяве (110 words)


Вьетнамдин дяве (вьетн. Chiến tranh Việt Nam, ) — XX виш йисан кьведлагьай паюна хьайи дяведин виридалай зурба гуьжетрикай сад, вьетнамвийрин культурада чӀехи эсер авай гел тунай ва Вьетнамдин, гьакӀни, дяведа иштирак авур СССРдинни АСШдин цӀийи тарихда метлеб авай чка кьунвай вакъиа.

Дяве Кьибле Вьетнамда граждан дяве хьиз эгечӀайди я. Адалай кьулухъ дяведик, са тӀимил геж Китайдинни СССРдин куьмек къачунвай — Кефер Вьетнам ва Кьибле Вьетнамдин пад кьунвай АСШ (вичихъ галаз союздик квай СЕНТО блок гваз) ктканвай. Вакъиайрин гегьенш хьунин финифда, и дяве ва Лаосдани Камбоджада къушаба кьиле физвай граждан дявеяр сад-садак акахьнай. 1950-й йисарин эхирдай 1975 йисал кьван, Кьиблединни рагъэкъечӀдай патан Азияда кьиле фейи дяведин гьерекатар, Индокитайдин Кьведлагьай дяве хьиз чир я.




#Article 214: КIурукIун (107 words)


КIурукIун () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 6 км яргъал, Муглах вацIун эрчIи къерехдихъ гала.

XVI виш йисан сифте кьилерай 1839 йисал кьван хуьр Дукъузпарадин азад жемятдик квай. 1839 йисуз КIурукIунар хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Филискъар ва Ялцугъ хуьрерихъ галаз Ялцугърин хуьруьн-жемиятдик квай.

Профессор Хидир Рамазанова кхьизвайвал, цан цадай чилерин кьитвиляй XIX виш йисан юкьвара КIурукIунрин эгьлийрин са пай Азербайжандин аран районриз (пара мумкин я Хъачмаз райондиз) куьч хьанай.

Алай чIавуз хуьре касни амач, дараматар харапIайриз элкъвена.




#Article 215: Игъир (228 words)


Игъир () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 27 км яргъал, Мацарин кIама, Мацар вацIун хел тир Игъир вацIун мукьвал ва Азербайжандихъ галаз дуьз сергьятдал ала.

Хуьруьн тIвар кьунвай таихдин малуматар XIII виш йисариз талукь я. Хуьруь Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин суварин кьилелай элячIдай рекьериз килигзавай къеледин роль къугъвазвай. 1578 йисуз Дагъустандиз гужалди туьрквер гьахьзава, абуру Игъир ва Ахцегь хуьрерин ихтияр аваррин гьаким тир Тунай - Жалаван гъилик вугузва. XVI виш йисалай 1839 йисал кьван Игъир хуьр Дукъузпарадин азад жемиятдик квай.

Алай чIавуз, Игъирвийрин азербайжанариз элкъвенвай несилар Азербайжандин Хъачмаз райондин Нережан хуьре, маса районра ва гьакIни, Дагъустандин Хасавюрт райондин ЦIийи Къуруш хуьре уьмуьр гьалзава. Гила ЦIийи Къурушра 118 игъирви хзанар амукьзавай «Игъиррин» куьче ава.

Хуьруьн куьч хьунин себебкарар Дагъустандин ва Азербайжандин ССР-рин гьукуматар хьанай. ДАССР-динни АССР-дин регьберрин арада икьрар кутIуннай, гьа икьрардин тIалабунралди Ахцегь ва Докъузпара районрин кьибле пата авай лезги чилер Азербайжандиз вуганай. Гьа чилерихъ са шумуд лезги хуьр, чкадин эгьлйрин чIурар ва мулкар квай. Идан нетижада, мал-лапаг хуьдай, майишат тухудай чилер галачиз амукьай бязи лезги хуьрер Азербайжандик акатнай (месела Фил-Фил ва мсб.), бязи хуьрерни азербайжанарин гъиле гьат тавун патал Дагъустандин маса чкайриз куьч хьанай (месела ЦIийи Къуруш хуьруьз).

Тарихдал гьалтайла Игъирвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Пекуьрар, Чанахъар, Эмирар, Будахар, Кьерехъар, Тегьмезар, Бибитар, Цуцухар, Незирар, Сетекар.

Алай чIавуз хуьре касни амач ва дараматар харапӀайриз элкъвена.




#Article 216: Къучагъар (126 words)


Къудчагъ () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

Хуьр Ахцегь райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 8 км яргъал, Ахцегь-ГелмецI цIиргъинин Къудчагъ кIама ала. 

XVI виш йисан сифте кьилерай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай «Ахцегьпара - 1» хуьрерин жемиятдик квай . 

Дяведилай гуьгъуьнин йисара къудчагърин колхоз М. Айдинбекован тIварунихъ галай ахцегьрин колхоздихъ галаз сад авунай. 1957 йисуз къудчагърин колхоз гуьнгуьна хтунай . 1961 йисан сифте кьилера «Искра» колхозда 125 колхозник кIвалахзавай ва 40 майишат кардик квай, 76 карч алай чIехи мал ва 4567 лапагар авай. Кьуьд акъудун патал къудчагъвийрин малар АзССР-дин Халдан райондиз гьалзавай, са тIимил геж Мугъан райондиз. 1960 йисара хуьруьн агьалияр Къурукал хуьруьз ва Дагъустандин маса хуьрериз куьч хьанай.

Алай чIавуз хуьре касни амач, дараматар харапIайриз элкъвена.




#Article 217: Лгар (148 words)


Лгар, ЛгапIирхуьр () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

Хуьруьн тIварцин арадал атунин гьакъиндай са версия ава хьи, цIуру заманда хуьруьз Сириядай Сулейман тIвар алай кас атанай, ада кьуьзуь жедалди лгавийрин малар чIура хуьзвай. Ам рагьметдиз фейила, хуьруьнвийри адаз сур гьазурна ам кучудиз кIан хьайила, садлагьана гьинай ятIани лиферин луж атана ва вирибурун вилик адан мийит кхажна Гъуцар сувал тухунай, гьина ам ахпа кучуднай. Кьисадив кьурвал, а вакъиадилай кьулухъ хуьруьз ЛгапIирхуьр тIвар эцигнай, яни «пIир» авай хуьр.

Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечIдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 14 км яргъал, Шалбуздагъ цIиргъинин кефердинни-рагъакIидай патан хушал ала.

XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Дукъузпара азад жемиятдик квай. 1839 йисуз Лгар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Храх ва Ухул хуьрерихъ галаз Ухулрин хуьруьн-жемиятдик квай. 

Алай чIавуз хуьре касни амач, дараматар харапIайриз элкъвена.




#Article 218: Усур (100 words)


Усур () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 7 км яргъал, Самур цIиргъинин кьиблепатан хушал, Шекиз пел рагун кьуьнтел, Усур-кӀам булахдин вини кьиле ала.

Лап сифте кьилера Усур хуьруьн чкадал Ахцегьрин хуьруьн эгьлийрин чӀурар авай. XVI виш йисуз хуьр Рутул бегвалдик акатнай. Хуьруьгдихъ галаз дяведа ахцегьвийринни рутулвийрин дуствилин паталай, 1775 йисуз Гуьгъвез, Усур ва КьакІар хуьрер Ахцегьпарадин азад жемиятдин гъиле вуганвай. 1775—1839 йисара хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай «Ахцегьпара — 1» хуьрерин жемиятдик квай. 

Ватандин ЧIехи дяведа 20 усурви рагьметдиз фенай. 

Алай чIавуз хуьре касни амач, дараматар харапIайриз элкъвена.




#Article 219: Хълар (126 words)


Хълар () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.

Хуьруьн тӀвар лезги чIалан кIвал гафуникай арадал атанвайди мумкин я.

Хуьр Ахцегь райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 18 км яргъал, Ахцегь вацIун чапла хел тир КӀамун вацIун къерехдихъ гала.

Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр: 

Хуьрелай анихъ булах гала, гьа булухдай хуьрел кьван цин гунгар тухванай.

XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара - 1» хуьрерин жемиятдик квай. 

Хъларин агьалияр гуьгъуьнин сихилрикай ибарат тир — Къарамар (Пашаяр), СикIер (Селимар), ПIиретIар, ШепIенар. Хуьр вичин тежриба авай хпехъанрив, гамарин цунин ва нехишар алай гуьлуьтар хрунин устӀаррив машгьур тир.

Алай чIавуз хуьре касни амач, дараматар харапIайриз элкъвена.

Хуьре кьуркьушумдин, къизилдин, цурцинни - колчедандин ва муькуь металлрин мяденар ава (Тукиркил мяденар).




#Article 220: ЧIвегьер (133 words)


ЧIвегьер () — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай, лап дегь чIавуз гадарнавай сувун хуьр.

Хуьр Ахцегь райондин кеферни - рагъэкъечIдай пата, Грар кIамун эрчIи пата, кIунтIунин чапла пата алай. Адан мукьвал Грар хуьр ала.

Хуьруьн дегьвилиз килигна адан тарихдикай ва куьч хьуникай са малуматни авач. Кьисадиз килигна, агъу квай гъуьлягърин вигьинрин себебдалди мажбур яз тунвай гзаф дегь хуьруькай тек са 2 - 3 къатарин сурари ва душманрин вигьинрикай хуьдай кIунтIал алай пуд къаравулдин минарайрин харапIайри малумарзава. Мумкин я и минараяр сигнал гудай алатар хьиз кардик квай. Вучиз лагьайтIа и кIунтIалай Дукъузпарадин Усугьчай хуьрелай Рутул райондин Хъулидар хуьрел кьван экӀя хьанвай вири Самур дугун аквазва.

Ахцегь райондин эгьлийрин лексиконда Самур вацӀун кьведлагьай тӀвар тир «ЧIвегьер вацӀ» гаф ава. И гаф гьа дегь ЧIвегьер хуьруьн тӀварцӀхъ галаз алакъалу тирди шак авачиз я.

Лезги хуьр тир. 




#Article 221: Алкьвадар (226 words)


Алкьвадар () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «Алкьвадар» хуьруьнсоветдин административ юкь.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кеферни — рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кеферни — рагъакӀидай пата, Кьасумхуьр — Хив авторекьел чка кьунвайди я. Чирагъ вацIун эрчӀи къерехда ала. Мукьвал алай хуьрер: Сардархуьр, Курхуьр, Векьелар.

Хуьруьн бине эцигай тарих дуьз малум туш, амма X виш йисуз хуьр авайди тир. Вичин тӀвар хуьруь тахминан 10 — лагьай виш йисуз къачунвайди я.

Хуьрелай 500 м кьибледа, Чирагъ вацIун эрчӀи къерехда тунвай «ЦӀуру Алкьвадар» хуьр авайди я. И хуьруьн рагъакӀидай къерехда архитектурадин имаратар — капӀ — тӀят ийидай ПӀир ва Рамазанан кӀвалин гъенел алай ПӀир ала.

Хуьр, къецепатан къуватралди шумудни са сеферда барбатӀнавай ва хуьруьнвийри цӀийи чкадал гуьнгуьна кухтазвай тир, и кар тестикьарзавайди ам я хьи, хуьруьн къваларив 30 гектар майданда авай 6 чӀурал дегь чӀаван харапӀаяр амукьнава. 1839 йисуз Абдуллагь-эфендиди хуьре гьуьжре эцигайди тир, 1865 йисуз ада и гьуьжреда вичин хва ва сухта тир — дагъустандин машгьур халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай кас Гьасан-эфенди Алкьвадаридиз тарсар гузвай. Гуьгъуьнлай и гьуьжре гражданвилин мектебдиз элкъуьрнай.

Алай чӀавуз хуьре 325 майишатар гваз 982 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 65 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 397 кас тир: 206 итим ва 162 паб.

Хуьруьн килигиз лайихвал авай кьилин чкайрикай сад — Алкьвадар Гьасан-Эфендидин музей я. Муькуь килигиз лайих тир чкаяр — архитектурадин имаратар — капӀ — тӀят ийидай пӀир ва Рамазанан кӀвалин гъенел алай ПӀирер я.




#Article 222: Агъа СтIал (573 words)


Агъа СтIал, Агъа Кран () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «Агъа СтIалрин» хуьруьнсоветдин административ юкь.

ЧIехивилел гьалтайла СтIал Сулейман райондин виридалай чIехи хуьрерикай сад я. Магьачкъаладилай 184 км кьибле пата ала. 

Хуьрелай 1,5 км рагъэкъечIдай пата, чилин винел пата дараматрин къванер ва юкьван виш йисариз талукь тир хъенчIин кIусар жагъанвай, инсанар яшамиш хьайи дегь чIаван чка ава. ХъенчIин са бязи кIусар кьиляй - кьилиз физвай цIарарив ва лепе гузвай хьтин ва кьулу цIарарив кIевирнава. 

Агъа СтIал хуьрелай 1 км рагъакIидай пата, Кьулан СтIалриз тухузвай рехъ физвай кьакьан чкадин синел дегь заманадин сур авайди я. Эгъуьнна хкуднай кьве кучудуникай садан къеняй гимишдин цамар, хтар ва япагьанар, муькьудан — гимишдин са япагьан жагъанвай. 

Хуьрелай тахминан 1 км кьибле пата, цин регъуьн мукьув, 3 м кьакьанвал ва 120 м пун авай элкъвей, винел пад вацIун къванери кIевирнай кIунтI ава. КIунтIунин кьиблединни - рагъакIидай патан гуьнедин кьецIил чкада, чепедин къапарин яру ва чIулав кIусарикай, гьайванрин кIарабрикай ва цIивинрикай ибарат тир, культурадин къат аквазва.

Агъа СтIалрилай 6 - 7 км кьиблединни - рагъэкъечIдай пата, Гуьлгьери вацIун эрчIи къерехда ва Арал чIурал алай фермадилай 0,2 км рагъакIидай пата, чилин винел пата дараматрин амукьаяр ва ч. э. вилик VII-IV виш йисариз талукь тир хъенчIин хайи кIусар авай, дегь заманада шегьер хьайи чка авайди я. Чкадин улу - бубайрилай амай сивяй - сивиз атай кьисайрив кьурвал, и чкадал юкьван виш йисарин шегьер алайди тир.

Къавкъаздин Алпандин заманада, гилан хуьр алай чкадал Кран вилаятдин кьилин шегьеррикай сад авайди тир. 1610 йисуз Вини СтIал, Кьулан СтIал ва Агъа СтIал хуьрерин мукьув иранвийрин лезгийрихъни кьабгъанрихъ галаз ягъунар хьанвай. Хуьруьн агьалияр, 1877 йисан Урусат империядин аксиниз кьиле тухвай къарагъунда активдаказ иштирак авунвай. Империядин кьушинри гужалди бамишрай къарагъундилай кьулухъ, иштиракнавайбурун чIехи пайдиз кьиникьалди жазаяр ганвай ва хуьряй акъудна Сибирдиз ракъурнай. 

Агъа СтIалда, сурун кьилихъ галай къванерал алай кхьинри шагьидвалзавайвал, абурун яшар 600 йис кьван я. Кхьнар гьич алачир къванерни ава. Гьа са чкадал са шумуд къатарин сурун гуьмбетар дуьздал акъатзавай чкаярни ава. Латарин пIирен патав, тандин диаметр 7 метр ва 700 йис яшар авай тар кьакьан жезва. 

Вилик хуьре кьве чад кIвалахзавай. Майишатдин крара вишелай пара куьтенан, пуд вишелай пара жуьт яцар ва 12 - дилай гзаф регьвер: Тайибан, Ферзилагьан, Бедеван, Нурдинан, Кериман, Шахмирзедин, Кайибан, Эмирханан, Шихжамалан ва муькуь регъвер кардик квай. Вири йиса кьиляй - кьилиз иниз къуншидал алай хуьрерай гъуьр регъвез къвезвай, вучиз лагьайтIа, Мамрачрилай, Кьасумхуьрелай ва СтIал вацIалай эгечIна, КIварчагъ дугундал кьван яргъи хьанвай чилер агъастIалвийриз талукь тир. АгъастIалвияр 2522 гектардилай пара майдандин чилерин иесияр тир. Магьсулар кIватI хъувунин къати кIвалахрин вахтара, векьер ядай вахтара, абуруз куьмек гуз суван хуьрерай цIудралди инсанар къвезвай. ЧIугвазвай зегьмет паталай абуру техилдив кутугай гьакъи къачузвай. Гьар йисуз ина техилдин магьсулрин, емишрин ва салан мейвайрин бул бегьерар кIватзавай.

Хуьре вад мискIин авай, абурукай сад — жуьме мискIин гилани амазма. Абдуллагь - эфендидин гьуьжре кардик квай.

ЧIурухуьруьн къваларив гвай чкайра, «ХъуцIу» кIунтIал са чIавуз цур цIурурдай завод кIвалахзавайди тестикьарзавай шагъидвилер ава. Райондин хуьрериз газ тухудай гунгар чIугвадайла, «ЧIурухуьр» кIунтIалай 50 км яргъал сур дуьздал акъуднай. Жагъанвай затIарин арада авай са бязи затIари шагьидвалзава хьи, и чкайрин яшайишдин дин мус ятIа христианвал хьанвай. Жинеррин кIунтIарин муькув археологиядин эгъуьнар тухвадайла Александр Македонский девирдиз талукь тир хьилерин чахмахд къванцин кIвенкIвер жагъанвайди тир.

Тахминан X-XII виш йисара Агъа-Кран хуьр «ЧIурухуьр» чкадай гилан чкадиз тухванвай.

XIX виш йисуз Агъа СтIал хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Вини СтIал ва Кьулан СтIал хуьрерихъ галаз Агъа СтIалрин хуьруьнжемятдик акатзавай.




#Article 223: Алидхуьр (139 words)


Алидхуьр () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. 

Хуьр СтIал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьруьн къвалав чка кьунвайди я. Арагъ вацIунун эрчIи пата ала. Патав гвай хуьрер: Агъа Арагъ, Кьасумхуьр.

Хуьр са шумуд гъвечIи хуьрерин гилигунивди арадал атанва. Кьисади малумарзавайвал, кьуд стха авай: Али, Саид, Кьасум ва Мисрихан. Абуру сад садан мукьвал эцигай кIвалерин чкадал Алидхуьр, Саийидар, Кьасумхуьр ва Мисриханхуьр хуьрер арадал атанай. Алидхуьр, кьецIи Тимуран, Надир шагьан ва муькуь душманрин вигьнар акур, арада масад авачир шагьид я. Хуьруьн патав, алпан гьарфалагдин гьарфарив кхьинар алай сурун къванер авай, гзаф цIуру сур ава. И хуьр вичин, бармакар, хуьруьн майишатдин алатар, кIвалин герек затIар расунин ва чатун гурлу устIаррив тIвар - ван аваз тир.

Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 124 кIвал авай, агьалийрин кьадар 783 кас тир: 334 итим ва 449 паб. 




#Article 224: Асалдхуьр (130 words)


Асалдхуьр () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Испикрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибле пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 5,5 км агъа пата чка кьунвайди я. Патав галай хуьрер: ЦIийи Испик, Бутахуьр, Салиян, Пиперхуьр, Зугьрабхуьр, Уллугъетягъ.

Хуьр, вичин бине эцигай касдин Асалидин тIварунихъ гала. Кьисадив кьурвал, ам мажусийрин динда къурбанар тукIвадай, кьабулдай, ибадат ийидай диндин къуллугъхъан тир. Адан сур хуьруьн сурарин виле аквадай чкадал алайди я. Хуьруьн агьалияр фад заманарилай малдарвилелни хуьруьн майишатдал алахъзавай. ХIХ виш йисалай хуьруьнэгьлийрин итимрин пай, кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавай, абур Кьвевар, Баку, Шеки хьтин шегьерриз кIвалахиз физвай.

Алай чIавуз хуьре 72 майишатар гваз 291 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 57 кIвал авай, агьалийрин кьадар 318 кас тир: 147 итим ва 171 паб. 




#Article 225: Агъа Къартас (103 words)


Агъа Къартас () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибле пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 5,2 км агъа пата чка кьунвайди я. Патав галай хуьр: Вини Къартас.

Хуьруьн тарихдин «Къартас» тIвар, хуьруьнэгьлийри дегь Карс шегьердик кутIунзава.

Алай чIавуз хуьре 51 кIвале 216 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 96 кIвал авай, агьалийрин кьадар 544 кас тир: 250 итим ва 294 паб. 

Хуьруьнвияр лезги чIалан куьре нугъатдик акатзавай гуьней агъа - нугъатдал рахазвайди я.

Хуьре тамам тушир кьулан мектеб, культурадин КIвал, медпункт крарик ква.




#Article 226: Вини Къартас (143 words)


Вини Къартас () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибле пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 6,5 км агъа пата чка кьунвайди я. Патав галай хуьр: Агъа Къартас.

Хуьруьн бине эцигай дуьз тарих малум туш. ТIварцин арадал атуникайни баянар гуз мумкин туш. Хуьр кьве, Вини ва Агъа, мягьлейриз пай жезва.

Фад заманарилай хуьруьнэгьлияр малдарвилел, хуьруьн майишадал, бахчахъанвилел ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавайди тир, гзаф кьадарда гамишар хуьзвай.

XIX виш йисан эхирра Вини Къартас хуьруьн эгьлияр арандиз куьч хьана Мегьарамдхуьруьн районда Къартас Къазмаяр хуьр кутунвай.

Алай чIавуз хуьре 73 майишатар гваз 252 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 111 кIвал авай, агьалийрин кьадар 649 кас тир: 330 итим ва 320 паб. 

Хуьруьнвияр лезги чIалан куьре нугъатдик акатзавай гуьней агъа - нугъатдал рахазвайди я.




#Article 227: Герейханован совхоз (210 words)


Герейханован совхоз () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «Герейханован» хуьруьнсоветдин административ юкь.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьиблени — рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,5 км рагъэкъечӀдай пата, Кьасумхуьр — Кьвевар авторекьел ала.

Хуьуьн тӀвар, Кьасумхуьруьн ВКП(б) райкомдин секретарь, совхоз арадал гъуниз сифте кьил кутур кас, Юсуф Герейханован гьуьрметдай эцигайди я. Герейханован совхоздин 1 — лагьай пай цӀийикӀа туькӀуьрна гилан «Герейханован совхоз» хуьр арадал гъанвайди я.

Совхоз арадал къведалди, ина 7-8 км яргъал акахьай тарарин къалин Макъун там алай чкадал, хкаж хьанвай чкадин къерехда Магьмут, ЦӀелегуьн ва Царук хуьрерин къазмаяр авайди тир. Герейханов хуьр, цӀудралди цӀуру сурун виней алай кӀунтӀари элкъвена кьунва. Герейханован совхоз хуьрелай 150 метр кьиблени — рагъакӀидай пата, Кьасумхуьруьз физвай рекьин мукьув «кӀунтӀ» тӀвар алай цӀуру сурун виней алай кӀунтӀ хьтин хкаж хьанвай чка ава. И чкадал кишпирдин девирдин сифте кьилериз талукь тир инсанар яшамиш жезвай чкадин амукьаяр ама.

Герейханован совхоз хуьруьн чилерал, Шаракун дугунда, селевкидрин Ирандин пачагь тир IV Интиохан (ч.э.в 176—164 йисар) тӀвар алай кьве кишпирдин монет жагъанвай. Ина кӀвалер эцигунин кӀвалахар кьиле тухвайла, чиляй монетрин хазина акъатнай.

Хуьрелай 1—1,5 км рагъэкъечӀдай пата, Ростов — Баку авторекьин эрчӀи пата авай ципицӀ багъарин арада, алпан девирдиз талукь тир хъенчӀин кӀусар гьалтзава.

Бегьем уьмуьр гьалдай шартӀар авачир, цӀаярикай (азар) инсанар рекьизвай чкадал гила къулай уьмуьр гьалдай вири шартӀар авай иер хуьр экӀя хьанва.




#Article 228: Бутахуьр (СтIал Сулейман район) (233 words)


Бутахуьр () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр. 

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,7 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Испик, Шихидхуьр, Пиперхуьр, Хтун.

Хуьруьн арадал атуникай цIуру эгьлийри эхтилатзава хьи, са чIавуз и чкайриз вад стха атанай: Бут, Бабут, Захраб, Ших, Хтун ва мублагь чилера вад хуьр эцигиз къетIъ авунай. Районда и чIавалди ихьтин тIварар алай хуьрер ава. Амма хуьр мус арадал атанватIа дуьз малум туш. Бутахуьрун дегьвал тестикьарзавай археологиядин са шумуд жгъай затIар ава. 1966 йисан зурзунрилай кьулухъ кIвалер эцигунин кIвалахар тухвайла, хуьруьн чилерал мусурманвилелай вилик девирдин, инсандик кIалуб алай хъенчIин кварар дуьздал акъуднай. Абур мусурманвилелай вилик девирдинбур тир чIал тестикьарзавайди ам я хьи, ислам динда инсандин кIалуб ва суьрет чIугваз къадагъа я.

Хуьруьн кеферни - рагъакIидай къерехда, кIунтIунин рагъакIидай патан гуьнеда археологиядин имарат, цIуру заманада инсанар яшамиш хьайи, «Сенгер» тIвар алай чка ава. Хуьруьн кьибле къерехда, кIунтIал, дин паталай женгера кьенвай гзаф азабар къачур шагьидрин, археологиядин имарат — «Шагьидрин пIир» ава.

XIX виш йисуз Бутахуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Зугьрабхуьр ва Хтун хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чIавуз хуьре 44 кIвале 136 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 64 кIвал авай, агьалийрин кьадар 305 кас тир: 150 итим ва 155 паб. 




#Article 229: Векьелар (190 words)


Векьелар () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,9 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Алкьвадар, Сардархуьр, Цмур, Агъа-ЦIинитI.

Аквадай гьалда, хуьруьн тIвар «векь» гафуникай туькIуьр хьайиди я, «векьелар» — «векьер гзаф авай чка» лагьай чIал я.
Гьакъикъатда, хуьруьн къваларив галайбур са векьин чкаяр я, вич хуьр суван кIукIвал алайди я, инлай Ярки ва Кьурагь дугунрин иер акунар ахъа жезва, капан юкьвал алай хьиз Куьредин хуьрер ва Каспий гьуьлуьн зурба гегьеншвилер акваз жеда.

Хуьрелай 100 м рагъэкъечIдай пата архитектурадин имарат — чешме ава. Хуьруьн къерехдилай кьиблединни - рагъэкъечIдай пата архитектурадин имарат тир — пIир ва хуьруьн кефер патани архитектурадин имарат — мискIин ава.

XIX виш йисуз Векьелар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. 1970 йисал кьван хуьр «Алкьвадар» хуьруьнсоветдик акатзавай. Векьелвийрин чIехи пай Кьулан СтIалра яшамиш жез ацукьна.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 91 майишатар авай, агьалийрин кьадар 530 кас тир: 259 итим ва 271 паб. 




#Article 230: Зизик (СтIал Сулейман район) (175 words)


Зизик () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «КIварчагърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

Хуьр СтIал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 10 км яргъал, Хив райондин сергьятдин мукьув чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: НуьцIуьгъ, Экен, КIварчагъ.

Хуьруьн арадал атуникай са малуматни авач. ТIварцIикай баян гун мумкин туш. Хуьруьнэгьлияр фад заманрилай инихъ, малдарвилив ва лежбервилив алахънавайди я, кьетIендаказ гьажибугъда цунив. И магьсул ина вижеваз экъечIзава. Дяве чIаван четин йисара, анжах Зизик хуьруьнэгьлийри ваъ, гьатта  СтIал Сулейман, Табасаран ва Хив районрин мукьвал алай хуьрерин агьалияр Зизик хуьруьн гьажибугъдадин куьмекдалди сагьдиз амукьнай.

XIX виш йисуз Зизик вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Экен, Имамкъулидхуьр ва КIварчагъ хуьрерихъ галаз КIварчагърин хуьруьнжемятдик квай.

Алай чIавуз хуьруьн 349 кIвале 1198 касди уьмуьр гьалзава. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 102 кIвал авай, агьалийрин кьадар 508 кас тир: 250 итим ва 258 паб. 

Зизик хуьре гъуьгъуьнин сихилар авайди я: Къемкьерар, Кьакьалар, Гаргарар, Ченехьар, Гамбуяр, Эпитар.




#Article 231: Зугьрабхуьр (165 words)


Зугьрабхуьр () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Сайтархуьр, Пиперхуьр, Хтун, Хуьрел.

Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш. Амма Зугьрабхуьр цIуру хуьр я, им сурарин кьилел авай къванерал алай кхьинри ва хуьр кьун патал винел вигьинар авур душманрин аксиниз тухвай женгерин кьисайри шагьидарзава. Гзаф иер чкаяр я, пара векьер алай чкаяр, тамар, булахар ава. Хуьре XVIII виш йисан мискIин ава. Вини мягьлейра «Иски сурар» тIвар алай цIуру сур ава. Хуьрелай 2,5 км рагъэкъечIдай пата, тама, архитектурадин имарат — ПIир ава.

XIX виш йисуз Зугьрабхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Бутахуьр ва Хтун хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чIавуз хуьруьн 103 кIвале 323 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 80 майишатар авай, агьалийрин кьадар 469 кас тир. 




#Article 232: Испик (СтIал Сулейман район) (315 words)


Испик, Спик () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «Испикрин» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 7,6 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Асалдхуьр, Бутахуьр, Шихидхуьр, ЦIийи Испик.

Хуьруьн тIварцIикай баян гун мумкин туш. Хуьруьн арадал атуникай вирида кьабулнавай кьиса тир са версия ава. И кьисадив кьурвал, са чIавуз Азербайжандин Къуба шегьердай иниз пуд стха атанай: Верди стхади Шандак хуьр арадал гъанвай, гуьгъуьнлай а хуьр татарарни - монголрин къушунри харапIайриз элкъуьрнай, Гезер стхади — Гезерхуьр, ва Нишкер стхади гилан Испик хуьруьн бине эцигнай.

ХIII-ХIV виш йисар хъенчIер нехишралди расунин испикрин устIарвал цуькведа авай вахт тир. И хъенчIед затIарин кIусар Азербайжандин Къуба районда авай Испик ва Сулейман СтIалрин Испик хуьрера пара кьадарда дуьздал акъуднавайвиляй, устIарвилиз  «испикрин» устIарвал тIвар ганай. Испикрин устIарри расай гзаф хъсан хъенчIин затIар (кварар, курар, къапар ва мсб.) вичин вахтунда РагъэкъечIдай Къавкъазда ва адан къеце пата пара тIвар - ван аваз тир. Фактари къалурзавайвал, вилик устIарри хъенчIин затIар расунин кIвалахра кардик кутвазвай чепедин мяденар Испик хуьруьн мукьув гилани авайди я. ЦIуру Испикра «Куьм», яни алугардай къул тIвар алай мягьле амукьнава. Хуьре кьве мискIин авай, Молла Мегьти, Молла Велимет (Етим Эминан дуст), Абдулманаф Эфенди хьтин араб чIалан ва зариятдин машгьур специалист алимар авай.

Испикрилай 4 км кеферни - рагъэкъечIдай пата сур ава. Мад са сур хуьрелай 500 метр кьиблединни - рагъэкъечIдай пата акваз жеда. Тарихдин имарат «Шандакар» тIвар алай сур, хуьруьн кьиблединни - рагъэкъечIдай патан къерехдилай агъа пата са тIварцIин никIе чка кьунва.

Хуьруьнэгьлияр малдарвилив, хуьруьн майишатдин крарив, гъилин устIарвилив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавай.

XIX виш йисуз Испик хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир.

Алай чIавуз хуьруьн 66 кIвале 391 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 102 майишатар авай, агьалийрин кьадар 520 кас тир .




#Article 233: КIварчагъ (317 words)


КIварчагъ () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман райондин чIехи хуьрерикай сад. «КIварчагърин» хуьруьнсоветдин административ юкь.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12 км яргъал, иер КIварчагъ дугунда чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Зизик, Экен, НуьцIуьгъ.

Инсанар яшамиш хьайи сифте чка, гилан хуьрелай 3 км кеферни — рагъэкъечIдай пата, кIунтIал алай «Къванцин булах» тIвар алай чка хьанвай. Анлай кьибледнинни — рагъакIидай патаз, ДакIар кьулувалдиз куьч хьанвай. Са тIимил геж, мукьвал алай муькуь кIунтIални кIвалер эцигиз хьанвай. Тийижир себебралди хуьруьн агьалийрин са пай НуьцIуьгъриз, гьина къенин йикъалди абурун сихилдикай тир «ДакIар» тIвар алай сихилдин векилар яшамиш жезва, муькуь пайни Кьибле Лезгистандин КцIар райондин ДакIар хуьруьз куьч хьанвай. И чка тIебиятди туькIуьрнавай къеле хьиз тир: гьар патай кьвал квай тик гуьнеяр. Аниз анжах са рехъ физвай. А кьакьан чкада инсанар 1957 йисал кьван яшамиш жезвай, адалай кьулухъ хуьруьнэгьлияр кьулухъ КIварчагъ дугундиз куьч жез эгечIнай. 

КIварчагъ хуьрелай 2 км кьибле пата, ЛакIар тIвар алай чкадин ципIиц багъарин чилера, чилин кIвалахар кьиле тухвадайла къванцин сурун гуьмбетар дуьздал акъуднай. 

Плантациядин кIвалахарин береда ина, къеняй куьлуь тIеквенар авай тум алай ч.э.в ХII-ХI виш йисариз талукь тир кишпирдин гапур акъатнай, сур ахъа хьанвай.

Хуьре архитектурадин имарат — мавзолей, ва хуьрелай 2 км яргъал, Сиртыч хуьруьз тухузвай рекьел сур авайди я. Хуьрелай 1,5 км кьиблединни — рагъакIидай пата, фад заманада инсанар яшамиш хьайи «ЦIуру КIварчагъ» чка ава. И цIуру хуьруьн рагъэкъечIдай пата мискIин, ва кеферни — рагъакIидай къерехда «Чувудрин сурар» тIвар алай сур ава.

XIX виш йисуз КIварчагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Зизик, Имамкъулидхуьр ва Экен хуьрерихъ галаз КIварчагърин хуьруьнжемятдик квай.

Алай чIавуз хуьруьн 600 - лай пара майишатар гваз 1600 кьван кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 122 майишатар авай, агьалийрин кьадар 754 кас тир. Абурун 253 кас (33,6%) чувудар тир, амайбурни — лезгияр. 




#Article 234: КIахцугъ (226 words)


КӀахцугъ () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Кьасумхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 11 км кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунвайди я.

Хуьруьн тӀварцӀикай баян гун мумкин туш. Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш. КӀахцугъар, сад — садан мукьув галай ирид гъвечӀи хуьрерин сад хьунивди арадал атанвайди я: Кьунча, Хъчарихъ, СтӀалдихъ.

Хуьруьн сурун рагъэкъечӀдай пата архитектурадин имарат — Мегьамедханан хва Молла Мамман мавзолей авайди я. Хуьруьн юкьван пата мискӀин, кьибле къерехдани «Шуруз — пӀир» тӀвар алай пӀир ава. Хуьрелай 500 м кеферда мад са пӀир ва сурун винел алай кьве плитаяр ава. Хуьруьн кьибле ва кефер къерехра сурар ава.

Виликан хуьр тир «СтӀалдихъ» чкадин мукьув алпандин девирдиз талукь тир сурун кьилихъ галай къванер дуьздал акъуднавайди я. Абуруз гьакӀни «эрменийрин сурар» лугьузва.

КӀахцугърин тӀвар адав акъатнава хьи, и хуьряй Лейли тӀвар алай руш цилингви Савзиханаз гъуьлуьз фена, зурба классик — зари Етим Эминан диде хьанвай.

Хуьруьнэгьлияр малдарвилив, хуьруьн майишатдин крарив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавай.

XIX виш йисуз КӀахцугъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Птидхуьр, ДаркIуш, Вини Арагъ ва Татархан хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чӀавуз хуьре 195 майишатар гваз 730 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 93 майишатар авай, агьалийрин кьадар 488 кас тир.




#Article 235: Курхуьр (220 words)


Курхуьр () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман райондин чIехи хуьрерикай сад. «Курхуьруьнсовет»дин административ юкь.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 3,4 км кеферни - рагъакIидай пата, Чирагъ вацIун чапла къерехда чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Алкьвадар, Сийидар, Вини СтIал.

Хуьурьз 800 вишелай пара яшар ава. «ЦIуру Курхуьр» тIвар алай чкадин юкьван пата архитектурадин имарат - мискIин ава. ЦIуру Курхуьруьн мискIиндилай 250 метр рагъэкъечIдай пата пIир авайди я.

Курхуьре 1340 йисуз, юкьван вишйисарин лезги зариятдин классик — зари Куьре Мелик дидедиз хайиди я. Ада, Тамерлана Дагъустандиз вигьинар ийизвай чIавуз уьмуьр гьалзавай. Зари викIегьвилелди душманрин аксиниз экъечIнай, ада халкь хайи Ватан хуьз эверзавай. Хуьряй - хуьруьз  къекъвена инсанрин жуьрэт хкаждай патриотвилин шийирар кIелзавай. Амма гуьгъуьнлай, Тамерландин ксари Куьре Мелик кьуна, адаз регьим авачирвилелди жазаяр ганвай. Халкьдин арада чIканвай кьисади лугьузвайвал, душманри ам буьркьуь авунай, амма вичин рикIиз умуд авачирвал агалд тавуна зариди вичин халкьдиз къуллугъ ийиз давамарзавай.

Алай чIавуз хуьре 1107 майишатар гваз 3208 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, сунни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 158 майишатар авай, агьалийрин кьадар 931 кас тир. 

Хуьре гуьгъуьнин 13 сихилар ава: Купчияр, Къубалуяр, Ярабар, Дугъанар, Сутаяр, ЦІарахар, Бирякьар, ЦІемпІияр, Фудурар, СикІер, Гачалар, ШинекІар, Лакарар.

Хуьр газдив, электричестводив ва цин гунгунив таъмин я. Кьве мектеб, сагърунин амбулатория, улубхана, аялрин бахча, мискIин ва спортзал кардик ква.




#Article 236: Къайи дяве (100 words)


Къайи дяве, Къайи тlигь (, ) — 1945—1991 йисара, са патай ССРГдин ва адахъ галаз галкlдик квай уьлквейрин, муькуь патайни АСШдин ва адахъ галаз союздик квай уьлквейрин арада хьайи, геополитикадин, дявевилин, экономикадин ва информациядин женгер.

СССРдихъ галаз союздик квай уьлквеяр: ГДР, Польша, Чехословакия, Венгрия, Румыния, Болгария, Куба, Монголия, Вьетнам ва муькуьбур. Абур СЭВ тӀвар алай садвалдик кӀватӀ хьанвай. Кьушун патахъай ОВДдиз кӀватӀ хьанвай. Абурун аксиниз рагъакӀидай патан гьукуматар акъвазнавай. Абурун кьилихъ галайди АСШ тир ва адахъ галаз союздик квай уьлквеяр: ЧӀехибритания, ФРГ, Франция, Норвегия, Нидерландар, Испания, ва муькуьбур.

Къайи дяве, 1991 йисуз ССРГ чкӀайла куьтягь хьанвай. Адахъ галаз СЭВни ОВД чкӀанвай.




#Article 237: НуьцIуьгъ (300 words)


НуьцIуьгъ () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «КIварчагърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,5 км яргъал, НуьцIуьгъ кIамун къерехда чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Зизик, Экен, КIварчагъ.

ЦIуру эгьлийрин эхтилатралди, хуьр 500 - 600 йис идалай вилик арадал атанвайди я. ЦIуру хуьруьн харапIайра къаравулвилин минара амукьнава. Ам эцигай тарих садазни малум туш. ЦIуру мискIиндиз 150 - далай пара йисар авай чIал малум я. Ам Халимбеков Хисен устIарди эцигайди тир. Кьисади лугьузвайвал, са вахтунда хуьруьн тIвар «Гуман» тир. ТIебиятдин уьцIуьн баладилай кьулухъ ам тамамвилелди чIканвай. Патав гвай хуьрерин эгьлийри и хуьрз «УьцIей хуьр» лугьуз хьанвай. Къвез - къвез и тIвар «Уьцуьгь»риз масакIа хьанвай, ва са кьадар вахтунилай хуьруь «НуьцIуьгъ» тIвар къачунвай.

Хуьрелай 0,5 км кьиблединни - рагъэкъечIдай пата, 300 х 150 м алцумар авай дегь чIавуз инсанар яшамиш хьанвай, винел пата ч. э I-II агъзур йисариз талукь тир хъенчIин кIусар жагъанвай чка ава. Гьа гьана, дегь чIавуз инсанар яшамиш хьайи чка авай суван кьибле гуьнеда чахмахд къванцин кIусар дуьздал акъуднай.

НуьцIуьгърилай 300 м рагъэкъечIдай пата, вацIун мукьув «Чорох» тIвал алай дегь чIавуз инсанар яшамиш хьайи хуьр ава. Адакай амукьайди са минара я. И чкадай кIватIнавай хъенчIин къапарин кIусар юкьван вишйисан девирдиз талукь я.

НуьцIуьгъ хуьруьн мукьув дегь заманадин сур ава. Ина чиликай чеб хкудайла цурцин цумар ва тупIалар жагъанвай.

XIX виш йисуз НуьцIуьгъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. ЧIилихъар хуьруьхъ галаз НуьцIуьгъ хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Алай чIавуз хуьруьн 342 кIвале 1171 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 127 майишатар авай, агьалийрин кьадар 690 кас тир.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар ава: Баширар, Жиганар, Курарар, Куркурар, Мерцефар, Чеперар, Лакарар, Шугурар, Чакарар.




#Article 238: Кьулан СтIал (425 words)


Кьулан СтIал () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «Кьулан СтIалрин» хуьруьнсоветдин административ юкь.

Хуьр СтIал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 2,5 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Агъа СтIал, Вини СтIал, Агъа СтIалрин Къазмаяр, Кьасумхуьр.

Хуьр гуьгъуьнин ругуд мягьлейриз пай жезва: Агъа мягьле, Вини мягьле, Кацерин мягьле, СикIерин мягьле, ПIирен мягьле, Кьулан мягьле.

Кьулан СтIал хуьруьз дегь тарих ава. Хуьруьн гуьнеда культурадин КIвал эцигунин кIвалахар кьиле тухудайла, чил михьна дараматдин хандакI эгъуьдайла 3 метр дегьнеда, цIуру заманадин затIар, къапарин кIусар акъатнай суруз гьалтнай. Хуьруьн къваларив Алпандин ва араб девиррин сурар пара ава. Кхьинар алачир сурарни авайди я, цIуру эгьлийрин гафариз килагайла, и сурар виридалай дегьбур я. ЦIуру мискIиндин цал чкIайла, 1646 йисан хуьруьн тарихдикай чIалар ахъайзавай атIай кхьинар алай къванер жагъанвай.

ХуьряйтIуз гзаф сеферра монголрин, арабрин, фарсарин ва туьркерин кьушунрин кIеретIар фенай. Са вахтунда Кьулан СтIал хуьруьн мукьув Квард лугьудай хуьр авай, ам тарашхъанрин кьушунар паталай терг хьанвай.

Шейх Ибрагиман сурун къванцел гьижридай 1332 йис атIай кхьин ала. Вилик хуьре пуд мискIин ва кьве чатар авай. И чатара устIарри хуьруьн майишатдин кIвалахра кардик кутадай алатар ва яракьар (чукIулар, гапурар) расзавай. Ирид рекьвер авай: Шихмамедан, Нуралидин, Бегдин, Усенан, Шихабедан, Кьасумбеган, Яхулжуван, УстIардин.

Хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат — пIир - мавзолей ава. Хуьруьн кефердинни - рагъэкъечIдай пата, Абдул Рамазанован кIвалин гъенел пIир ава. ПIирер гьакIни хуьруьн кьбилединни - рагъакIидай пата гьалтзава, «Вини сурар» ва Абдулманаф Гьажимурадован кIвалин гъенел алай пIир.

Кьулан СтIалрин «Кпул ятар» тIвар алай дарманд цин булахар гзаф машгьур я. Фад заманайрилай инихъ кпул азар сагъарун патал и цикай менфят къачузвайди тир. Алай чIавуз Купул ятарин чилера цин дарманхана кардик ква.

Хуьр къулай ва иер чкада авайвиляй иниз куьч хьана уьмуьр гьализ кIанзавайбурун кьадар садрани кимиз тушир. 1700 - 1800 йисара иниз Омарбеганни Кьасумбеган мукьвабур куьч хьанвай. Абурун мукьвабурукай сад Эмиргьемзебега урусрин начальникрин куьмекдалди хуьре, целди кIвалахзавай азербайжанурар галай регъв эцигнай. Хуьруьн муькуь рекьверилай тафават гваз и цIийи регъв мадни пара къуват авай ва бегьер гудай регъв тир. Гьавиляй хуьруьнвийри адаз «ЦIай-регъв» тIвар ганвай. Эмиргьемзебега вичин такьатралди хуьре гражданвилин мектеб эцигнай.

Асул гьисабдалди кьулан стIалвияр лежбервилив, бахчахъанвилив, пешекарвилив ва малдарвилив алахънавай.

XIX виш йисуз Кьулан СтӀалар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир.

Алай чӀавуз хуьре 1148 майишатар гваз 2765 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 124 майишатар авай, агьалийрин кьадар 701 кас тир: 340 итим, 361 паб.

Хуьруьн тӀвар — ван авай сихилар: УстӀарар, ПӀирер, СикӀер, Кацер, ДункӀаяр, Кьарнаяр, МегьяцӀар, Къамбаяр.




#Article 239: Пиперхуьр (222 words)


Пиперхуьр () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьн» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 9 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Уллугъетягъ, Шихидхуьр, Бутахуьр, Хтун, Сайтархуьр.

Хуьруьн тIвар кьве, «пипин» (тарцин жуьре) ва «хуьр», гафарикай арадал атана. Са вахтунда хуьруьн тIвар «Къуза» тир, туьрк чIалал «хъен авай пад» мана гузва. Гьакъикъатда, хуьр суван хъен авай, кефер пата авайди я. Аквадай гьалда, хуьруьн мукьвал пипин там авайвиляй хуьруьз Пиперхуьр лугьуз хьанвай. Пипин там ана гилани авайди я. Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьз дегь тарих ава. Вад чкада дегь чIаван сурар, ва пак ксарин сурар ава.

XIX виш йисуз Пиперхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Сайтархуьр ва Уллугъетягъ хуьрерихъ галаз Уллугъетягърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чIавуз хуьруьн 43 кIвале 159 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1970 йисуз хуьре 42 майишатра 191 кас яшамиш жезвай. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 60 майишатар авай, агьалийрин кьадар 365 кас тир. 

Пиперхуьруьн сихилар: Умарар, Тибинар, КIрар.

Хуьруьн 262 гектар чилера гзаф кьадарда булахар ава, и чкадин чуьхверрин 35 кьван чара-чара жуьреяр, пара куьлуь емишар экъечIзава. Хуьруьн килигуниз лайихвай авай чкаяр: «Гъуьлягъ булах» (цин гзаф къайивиляй), «Цекверин пIир» (лезгийрин мажусивилин девирдин ругьани имарат).




#Article 240: Камарван (389 words)


Камарван, Къемерван — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

Хуьр Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 6,5 км яргъал, КичIен сувалай 20 км кьибле пата ала. Хуьр вири патарихъай ЧIехи Къавкъаздин сувари элкъуьрна кьунва. Кьуд пад ичерин багъар я. Хуьруьн агъа патай физвай Ятых вацӀ, КичӀен сувалай эгечӀна, КцIар вацIухъ галаз са чкадилай кьил къачуна, Куьрдиз авахьзавай Турян вацӀук акахьзава. Хуьрелай кефер патахъ килигайла КичӀен сувун жив алай кӀукӀ михьиз аквада . Хуьр океандин дережадилай 1100—1200 метр вине ава.

Камарван халис лезги гафарикай арадиз атанвай ойконим я: «камар» + «ван» (Камарин ван, Камарван).

А.Бакиханова Яфезан тамун гьайванрин, ничхиррин гъуьрчехъан тир хва Камари лезги тайифайрикай садан чӀехи бубайрикай сад хьайиди кхьизва. Ва гьакӀни Турциядин кефер пата ва Къарабагъдани эрменийриз Камарван тӀвар алай хуьрер ава. И топонимар вири са пуналай арадиз атанвайди я.

Са бязи тарихдин чешмейра Кьвепеледикайни Камарвандикай малуматар гьалтзава. 1200 йис идалай вилик кхьенвай арабрин налогрин сиягьда «Камер», «Камари», «Канийе», «Камибеван» тIварарни дуьшуьш жезва.

Хуьре дегь алпанрин сихилрикай тир мягьлеяр ава: Ялцугъар, Фелискъарар, Чепер, Жигискъарар, Кьаркьарар, Хырахар, Лыгар, Игъирар,Мискияр ва масабур. 4000 йис идалай вилик Кипрда, Анатолияда хьанвай пелазгийрин дегь кхьинра и сихилрин тIварар дуьшуьш жезва. Фелискъарар 4000 йис идалай вилик гъвечӀи Азиядин Фелискъар уьлкведа, Кьаркьарарни Мил кьулувиле яшамиш хьайи лезги тайифайрин тӀварар я.

Хуьруьз 10 агъзур йисалай виниз тарих ава. Субутрикай сад инавай сурар я. КIачIал суван ценерикай хкатзавай сурар чепедикай гьазурнавай куьшуьяр хьтинбур я. Ихьтин сурар чи эрадилай вилик 2-1-агъзур йисаринбур я. Инлай алатайла маса сурарин тарих 10 агъзур йисар я: ина кьуд къат катакомба (кьуд пад сал къванер тир) сурар ава. Гьар са къат сурар арадал атуниз 1500—2000 йис герек къведа. Дявейринни тӀебиатдин катаклизмаяр себеб хьана, хуьруьн чка са шумудра масакIа хьанвайвиляй хуьре мадни 7 чкадал сурар ала. Абурукайни гьар сад арадал атун патал, тӀимил хьайитӀа, 500—1000 йис герек я. Хуьревай мусурманрин сурар вацIун рагъэкъечIдай пата, мажуси диндиз икрамзавай дегь чIаварин алупанрин, пелезгийрин сурар рагъакӀидай пата ава. Сурарин кьилин къванерикай садан винел 3 агъзур йис идалай вилик кардик хьайи иероглифар ала..

Алатай виш йиса, 100 йис идалай вилик хуьруьн аялри гьуьжреда лезги чIалал тарсар къачузвай. Хуьруьн интеллигентрикай Мегьаремни Гьидаят 1937 йисуз Сибирдиз акъудна куьчарнай. Жемятди Советрин гьукуматдин вири зулумриз эхнай. Хрущованни Брежневан вахтунда дидедин чIалал кIелиз-кхьиз ихтияр авачиртIани, амма и девирда хуьре мектебдин, почтадин, клубдин ва больницадин чIехи дараматар эцигнай.

Алай чӀавуз хуьре 2500 кьван касди уьмуьр гьалзава. Вири лезгияр, суни — мусурманар я.




#Article 241: Птидхуьр (184 words)


Птидхуьр () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 11 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Уллугъетягъ, Татархан, Сайтархуьр.

Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьн тIвар, вичин бине кутур ксан тIварунихъ гала.

Хуьруьн вини рагъакIидай пата архитектурадин имарат — мискIин ава. Тарихдин ва архитектурадин имаратрикай хуьре, хуьруьн цIуру паюнилай 500-600 м кьибле пата «Кпулцин - ПIир», хуьруьн юкьван пата пIир - ибадатхана ва хуьрелай 350 метр кьибле пата авай кIунтIал алай «Пелал алай пIирен тар» тIвар алай пIир - сур ава.

Птидхуьрвияр лап фад заманарилай инихъ лежбервилив ва малдарвилив алахънавайди я.

XIX виш йисуз Птидхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. ДаркIуш, КIахцугъ, Вини Арагъ ва Татархан хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чIавуз хуьруьн 84 кIвале 275 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 24 майишатар авай, агьалийрин кьадар 211 кас тир. 

Птидхуьрруьн сихилар: Шалбузар, ЙизитIар, Фергьятар, Гьаданшар, Шабанар, Къубуцар.




#Article 242: Саидхуьр (133 words)


Саидхуьр гьакlни Саидар () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Кьасумхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр. 

Хуьр СтIал Сулейман райондин саки юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кефердинни - рагъакIидай патаз 2,5 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Алкьвадар, Курхуьр.

Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьн тIвар, вичин бине кутур ксан тIварунихъ гала. ЦIуру хуьр гилан хуьрелай 3 км яргъал, Цмурриз тухузвай рекьин муькув алайди тир.

XIX виш йисуз Сийидар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьре наибвалдиз талукь тир. Алкьвадар ва Векьелар хуьрерихъ галаз Векьелрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чIавуз хуьруьн 605 кIвале 1264 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 58 майишатар авай, агьалийрин кьадар 298 кас тир. 




#Article 243: Сайтархуьр (131 words)


Сайтархуьр () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 10 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Птидхуьр, Пиперхуьр, Татархан, Уллугъетягъ.

Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат - мискIин ава. Сайтархуьрелай 100 м рагъакIидай пата «ПIир-Атлу» тIвар алай пIир ава.

XIX виш йисуз Сайтархуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Пиперхуьр ва Уллугъетягъ хуьрерихъ галаз Уллугъетягърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чIавуз хуьруьн 160 кIвале 536 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 92 майишатар авай, агьалийрин кьадар 458 кас тир. 

Сайтархуьрвияр малдарвилив ва лежбервилив алахънавайди я.




#Article 244: Салиян (139 words)


Салиян () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Испикрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 5,5 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Асалдхуьр, Испик, ЦIийи Испик.

Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьнвияр малдарвилив ва лежбервилив алахънавайди тир. Салиянра Стаханован тIварунихъ галай совхоз авай. ЧIехи Ватандин дяве чIавуз фронтдиз 24 кас рекье гьатнай, абурукай анжах кьуд кас элкъвена хтанай.

XIX виш йисуз Сийидар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Арал ва гилан Мегьарамдхуьруьн райондин Махмудхуьр ва ЦIелегуьн хуьрерихъ галаз Махмудхуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чIавуз хуьре 18 майишатар гваз 62 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 39 майишатар авай, агьалийрин кьадар 173 кас тир. 




#Article 245: Сардархуьр (261 words)


Сардархуьр () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Алкьвадар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кефер пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кеферни - рагъакIидай патаз 8,3 км яргъал, Чирагъ вацIун эрчIи къерехда чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Кошхуьр, ЧIилихъар, Алкьвадар, Векьелар.

Хуьруьн бине эцигай тарих малум туш. Хуьруьн тIвар, вичин бине кутур ксан тIварунихъ гала. 

Сардархуьруьн рагъакIидай къерехда 150 х 300 м алцумар авай инсанар яшамиш хьайи дегь чIаван чка ава. Эгъуьнай чкайра, чара - чара девирриз талукь тир культурадин къатар аквазва. Ина, ч.э.в II агъзур йисан кьведлай паюниз талукь тир кишпирдикай расай якIв, ва гьа а девирдиз талукь тир хъенчIин къапар.

Хуьруьн мукьув, Кьасумхуьруьз физвай рекьин патав, цин гунгунин эцигунар кьиле тухвадайла хуьруьн эгьлийрин паталай дуьздал акъуднай, чилик кIаник кучудунар авай сур ава. Ина шлем, кьеркь, кишпирдин гьалкъа, яру чепедин къаб ва ч.э.в II агъзур йисан садлагьай паюниз талукь тир дяведин якIв.

Сифте и хуьр «Куьлге - Раг» рагунин рагъэкъечIдай гуьнеда чка кьунвай. Гуьгъуьниз сардархуьрвияр виликан чкадай са тIимил агъаниз, кьулувалдиз куьч хьанвай. Къвез - къвез хуьр чIехи жезвай, иниз Ахцегь райондай, Рутул райондай, Цудахаррай, Усугьчайдай инсанар куьч жезвай. Фекьидин къуллугъ, Ахцегьрай тир Гьамидов Мажида кьиле тухузвай. Адаз араб, фарси, туьрк чIалар чидай.

XIX виш йисуз Сардархуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдик акатзавай. Кошхуьруьхъ галаз Кошхуьруьн жемят арадал гъанвай.

Алай чIавуз хуьруьн 277 кIвале 734 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 26 майишатар авай, агьалийрин кьадар 152 кас тир. 

Хуьруьнэгьлийрин асул крар малдарвал, лежбервал ва гъилин устIарвал тир.




#Article 246: Татархан (147 words)


Татархан () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 11 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Уллугъетягъ, Птидхуьр, Сайтархуьр.

Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Аквадай гьалда, хуьруьн тIвар татарарни - монголрин тарашхъанрин вигьинрихъ алакъа аваз я. И хуьр са чIавуз,  татаррин кьушунрин кьилел алай кас яшамиш жезвай чка хьун мумкин я. Гуьгъуьнлай адаз Татархандхуьр лугьуз хьанвай, яни «татаррин хандин хуьр».

Хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат - мискIин ала. Хуьруьн рагъэкъечIдай патан къерехда «ПIир Сефер-Али» пIир ала.

XIX виш йисуз Татархан хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. ДаркIуш, КIахцугъ, Вини Арагъ ва Птидхуьр хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Татархандхуьрвияр лап фад заманарилай инихъ хуьруьн майишатдин крарал, малдарвилив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавайди я.




#Article 247: Уллугъетягъ (202 words)


Уллугъетягъ, ЧIехи - Гъетягъ () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь. 

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патахъ 8 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Шихидхуьр, Птидхуьр, Сайтархуьр, Пиперхуьр.

Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Аквадай гьалда, хуьруьн тIвар туьрк. «Уллу» (чIехиди, кьилинди) ва «Гъед» (цавун тело) гафарихъ галаз алакаъа аваз я.

Хуьрелай 3 - 4 км рагъэкъечIдай патахъ, архитектурадин имаратар тир уллугъетягърин дегь чIаван сурар авайди я. Хуьрелай 4 км кеферни - рагъэкъечIдай патахъ пIир ва цIуру заманада инсанар яшамиш хьайи «ЦекпIер пIир» тIвар алай чка ава. Хуьруьн кеферпатан къерехда эриенийрин сур ава.

XIX виш йисуз Уллугъетягъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Пиперхуьр ва Сайтархуьр хуьрерихъ галаз Уллугъетягърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чIавуз хуьруьн 199 кIвале 718 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 121 майишатар авай, ва агьалийрин кьадар 653 кас тир.  

Хуьруьн агьалияр гуьгъуьнин сихилриз пай жезва: ЧкIаяр, СикIеяр, Юркъулияр, Къаргъаяр, Къанбацар, Пилтияр.

Уллугъетягъвияр лап фад заманарилай инихъ хуьруьн майишатдин крарал, малдарвилив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавайди я.




#Article 248: Хъпуьхъ (352 words)


Хъпуьхъ () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «Хъпуьхърин» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай рагъакIидай патахъ 15,3 км яргъал чка кьунвайди я.

Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш ва тIварцIикай баянар гун мумкин туш.

Хъпуьхъвияр лап фад заманарилай инихъ хуьруьн майишатдин крарал, малдарвилив, ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавайди я. Гзафбур кеспи ийиз, кьетIендаказ векьер ягъиз, Азербайжандин Шеки ва Ширвандиз физвай, гьавиляй абуруз азербайжан чIал чидай. Хуьре, мукьвал алай хуьреризни къуллугъзавай, вад чатар авай.

Хъпуьхъар гьакIни живедин мядендив машгьур я. Ина сифте инглисри ва бельгийвийри чпиз живе хкудзавай. Октябрьдин революциядилай кьулухъ и мяден вири халкьдин мал авунай. Садлагьай продукция - 2 пуд живе 1922 йисуз В.И.Лениназ ракъурнай. Жаваб яз Ленина, зегьмет чIугвазвай дагъустанвийриз багьа савкьат патахъай сагърай лагьанай тел ракъурнай. Мяден 1940 - й йисарал кьван кIвалахзавай, гила адан кIвалах акъвазарнава. Живед мяден квай чка жугъуруникай са кьиса ава: «Гьумарар» сихилдикай тир Алиди вичин гъилелди Кьуръан чин къачуз кхьизвай ва улубар расна формада твазвай. Адакай тариф вири Къавкъаздиз чкIанвай. Ада туькIуьрай улубрин иеси жез гзафбуруз кIанзавай. Садра Алиди чIура вичин хпер хуьдайла, адаз рагалайгъуз авахьзавай цIарцIар гузвай са затI акуна. Ада и жими затI са къапуниз кIватIна кIвализ гъанай, ва йифиз Кьуръандин чарчин жилдинал адав са затI чIугваз жедатIа акваз алахъна. Пакамахъ къарагъайла адаз улубдин жилд цIарцIар гудай хьана акуна. Адалай кьулухъ ада Кьуръандин жилдер живедив расиз хьанай. Кьуръан улубрин нубатдин партия гваз Темир-Хан-Шура (гилан Буйнакск) шегьердиз фейи Алидивай ада живе гьинай къачузвай чIал жузунай. КIевиз мягьтел хьайи Алиди чкадин тIвар кьунай. Кьисадиз килизна, живедин мяден квай чка садлагьай 
дуьздай акъудай кас «Гьумарбурун» Али хьанвай.

XIX виш йисуз Хъпуьхъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КуркIурхуьр, КIеле, ЦицIигъ ва ЧIилихъ хуьрерихъ галаз ЦицIигърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чIавуз хуьруьн 45 кIвале 246 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 75 майишатар авай, ва агьалийрин кьадар 424 кас тир.

Хуьруьн агьалияр гуьгъуьнин сихилриз пай жезва: Гьумарар, ШиметIар, Юзбигенбур, Агъаш-къулияр, Беглер, Михекар.




#Article 249: Хтун (152 words)


Хтун () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаp 10 км аргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Бутахуьр, Шихидхуьр, Зугьрабхуьр.

Хуьруьн «Хтун» тIвар, хтун тарар авай чка ва элкъвена хтун манаяр хьиз таржума ийиз жеда. Виридалайни мумкин тирди, ам садлагьай манадихъ галаз алакъа аваз я, вучиз лагьайтIа элкъвена къваларив гвай тIебиатдихъ галаз алакъа авай хуьрерин тIварар фад-фад гьалтзава (мис: Пиперхуьр, Чухверхуьр ва мсб.). Хуьр арадал атай тарих малум туш.

XIX виш йисуз Бутахуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Зугьрабхуьр ва Бутахуьр хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чIавуз хуьре 138 кIвале 492 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 57 кIвал авай, агьалийрин кьадар 277 кас тир: 150 итим ва 155 паб. 




#Article 250: Вини СтIал (748 words)


Вини СтӀал () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «Вини СтӀалрин» хуьруьнсоветдин административ юкь ва сад тир хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 2 км яргъал чка кьунвайди я. Хуьр гьуьлуьн дережадилай 552 м вине ала. Агъана, кьибле пата Самур цIиргъиниз элкъвезвай, Гуьлгери вацIун дугун экӀя хьанва. Самур цӀиргъелай анихъ, Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин кьиблепатан гуьнедихъ агалтзавай, Самур-Ахцегьрин дугун эгечӀзава. И чкада Къавкъаздин Кьилин цӀиргъ КичIен сув, Шагьдагъ муркӀадин суварикай ва лезгийрин пак чка тир Шалбуздагъдикай ибарат я. И вири чкайрин акунар Вини СтӀал хуьряй ахъа жезва. Мукьвал алай хуьрер: Сийидар, Кьасумхуьр, Кьулан СтIал, Курхуьр.

Хуьруьн къерехда, чилериз яд гудай къубу эгъуьдайла культурадин къатар дуьздал акъудай, цӀуру заманада инсанар яшамиш хьайи чка ава. Чилин 2 метр дегьнеда хуьруьнвийри сагъ ва ханвай къапар жагъанай, идахъ галаз къапарикай сад чи э.в. II-лагьай агъзур йисуз талукь тир. И чкадин чилера пара кьадарда алпан девирдин рехи хъенчӀин къапар кӀватӀнавай ва къванцин имаратрин амукьаяр дуьздал акъуднай.

Хуьруьн рагъакӀидай пата, «Вини Мягьле» мягьледа, К. Абдулкеримован кӀвалин гъенел, гзаф сейлиз кьунвай ва мажусивилин девирда лезгийри марф эверзавай чка, пӀир ала. Хуьруьн рагъакӀидай къерехда ва хуьрелай 100 м рагъакӀидай патахъ пӀир — сурар ава: «Вини-пӀир» ва «ПӀир-Баба-Джан».

Чкадин мектебдин этнографри хуьруьн сурарал кӀватӀнавай эпиграфиядин материалри, хуьруьн алатай вахтарикай метлеб авай са шумуд шикилар гузва. Сурарин кьилел авай къванерал алай, тарихдин илимрин доктор А. Р. Шихсаидова таржума авур араб чӀалай кхьинрикай, Вини СтӀалрин «ПӀирер» сихилдин улу-бубаяр Дагъустандиз Сириядин Дамаск шегьердай атанвай чӀал чир хьанвай.

Вини СтӀалрилай зур километр яргъал, «Дугун» тӀвар алай чкадал, чилин 1,8 м дегьнеда, ина са вахтуна дегь чӀаван хуьр авай чӀал тестикьарзавай археологиядин жгъай затӀар дуьздал акъуднай. ДГьУда кӀвалахзавайбуру и чка VII-ХI виш йисариз талукьарнай.

XIX виш йисуз Вини СтӀал хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Агъа СтIал ва Кьулан СтIал хуьрерихъ галаз Агъа СтӀалрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чӀавуз хуьре 1700 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре агьалийрин кьадар 574 кас тир.

ЦӀуру заманада акьалтзавай несилдиз чирвилер гун патал диндин мектебар ва гьуьжреяр (медресаяр) кардик квай. 1920 — й йисара Вини СтӀалра ахьтин мектебар кьилдин кӀвалера ахъайзавай. Тарсар гьаваян тир ва кар анжах араб кхьинар кӀелуниз къвезвай. Чирвилерин бине муаллимдин чӀалаз килигун тир, ва тахсиркарвал паталай гатуналди жазаяр гузвай. Архивдин малуматри лугьузвайвал, Вини СтӀалра мектебрилай гъейри, са ислам диндикай ваъ гьакӀни алгебрадин, математикадин, зариятдин ва муькуь илимрай чирвилер къачуз жедай гьуьжреяр авайди тир. Виридалай тӀвар — аван авай арабист алим, ХIХ виш йисуз Вини СтӀалрин садлагьай гьуьжре арадал гъанвай зари, мусурманрин вязер ахъайдайди ва муаллим Аругуддин тир. И гьуьжреда, Гьасан Алкьвадариди вичин «Асари Дагъустан» улубда тӀвар кьунвай алим, зари Ахмед эфенди Катрухиди тарсар гузвай.

Вини СтӀал хуьруьнэгьлийриз чпин хуьре эцигун кӀан хьанвачирвиляй, советрин гражданвилин садлагьай мектеб Кьулан СтIалра эцигнай. Тарсар гуз ам 1927 йисуз ахъа хьанвай. ГьакӀ ятӀани 1930 йисуз Вини СтӀалра цӀийи сифте мектебдин дарамат эцигнай. Сифте яз кӀелунар туьрк чIалал тухузвай. Мектебдин садлагьай кьилел алай кас ДаркIушрай тир Алибеков Кьурбан тир. Сифте мектебда гуьгъуьнин муаллимар кӀвалахзавай: Алибеков Кьурбан (ДаркӀуш), Мамеев Иса (Кьасумхуьр), Ибрагьимов Ибрагьим (Кьурагь), Ибрагьимов Абдуллагь (Кьурагь), Селимов Гьажи (Вини СтӀал), Исрафилов Али (Кьасумхуьр), Алиев Сулейман (Вини СтӀал), Гьабибулаев Шафи (Кьулан СтӀал), Ашуров Зейдуллагь (Кьасумхуьр), Эфенди Эфенди (Хив), Гьусейнов Гьусейн (Кьулан СтӀал), Нурмегьамедов Жафер (Кьулан СтӀал), Фатуллаев Буба (Кьулан СтӀал). Урус чӀалан тарсар ганвай муаллимар: Кислякова Лидия Семеновна, Бабаева Дина Ксенофонтовна, Магомедова Антонина Михайловна, Руфина Федоровна.

Вирина авай хьиз, Вини СтӀалрин мектебни вахтарин финифда цӀуру (иски) хьана виже текъвер гьалдиз атанай, амма ремонт ийиз такьатар гьамиша хьиз агакьзавачир. ЦӀай кьуникай ва чилин зурзунрилай кьулухъ мектеб вахтуналди яз финнрин баракрал тухванай. ЦӀийи мектеб эцигдалди цӀуд йисаралди вил алаз акъвазун чара авачиз тир. Анжах 1980 — й йисарин эхирда асул дибдин стандарт тир мектеб эцигуниз кьил кутунай. 2007 йисуз Вини СтӀал хуьруьз пуд гьавадин, 360 кас гьакьарзавай цӀийи мектеб пишкешнай. Алай чӀавуз, чирвилер къачунин процесс кьиле финин вири къулай шартӀар ава: чимивилин система, классрин ва кабинетрин кӀвалерин герек кьадар, интерактив кьул (доска) авай компьютеррин кабинет, гъвечӀи классрин шакӀуртрин тӀуьнин кӀвал, райондин хуьрерин ва муькуь районрин арада спрортдин акъажунар кьиле тухузвай чӀехи спортзал. Гзаф шакӀуртар мектеб куьтягьна Москва, Ростов-на-Дону, Саратов ва Магьачкъала ва маса шегьеррин престиж авай кӀелунин идарайра (университетра, мектебра) кӀелзава.

Вини СтӀалрин килигиз лайихвилер авай чка цӀуру девирдин имарат — Аругуддинан мискӀин я (ХIХ виш йис). Юкьван виш йисарин архитектурадин чешне тир, адетдинди тушир кӀалуб авай, къубба хьтин къав авай, ам хуьруьн юкьвал акъвазнава ва адаз тешпигь тир мискӀин дуьньяда авач. Са тӀимил вилик, Имам Яралиеван куьмекдалди хуьруьнвийрин паталай ам тамамдаказ туьхкӀуьр хъувунвай, ва ибадат ийиз вири шартӀар арадал гъанвай.




#Article 251: Шихидхуьр (379 words)


Шихидхуьр () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр. 

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 7,5 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: Бутахуьр.

Кьисади лугьузвайвал, хуьруьн бине Кьибле Лезгистандин Къуба шегьердай атанвай Шихи тIвар алай касди кутунай. Хуьруьн «Шихидхуьр» тIвар адахъ галаз алакъа аваз я. Амма хуьр мус арадал атанватIа дуьз малум туш. 

Шихидхуьрелай 1,5 км рагъэкъечIдай пата, къванцин ящикар авай дегь чIаван сур ала. Абурун къеняй чепедин ва кишпирдин затIар дуьздал акъуднай. Хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат — пIар ала. Хуьруьн кеферда мискIин ава. Хуьрелай кеферни - рагъакIидай патахъ 200 м яргъал «Эски сурар» (яни цIуру сурар) тIвар алай чIехи сур ава. Сурун къванерикай садал 1180 - лагьай йис атIай кхьин алай ва и сур, гьуьрмет авай Улуханан сур тир чIал малумарзавай.

Тарихда хуьруькай садлагьай сефер тIвар кьун, 1811 йисуз Шихидхуьруьн мукьув урусрин кьушунри Сурхай II-дахъ галаз хьайи ягъунихъ галаз галкIанвайди я.

Фад заманрилай инихъ шихидхуьрвияр лежбервилив, малдарвилив, бахчахъанвилив ва гъилин устIарвилив алахънавайди я. Улу - бубайри кутунвай багъар хуьре гилалди амукьнавайди я. ЦIуру эгьлийрин эхтилатралди, шихидхуьрвияр ада ва аслу тушир жемятдин къанунрив яшамиш жезвай, абур ханриз муьтIуьгъ тушир, нуькверрин тIалабунар бегьемарзвачир ва харжар вугузвачир. ГьакIни абуру, 140 йис уьмуьр гьалнай Кьасумрин Шикерхандикайни эхтилатзавай. 1877 йисан къарагъунра иштирак авурвиляй царьдин гьукумди Шикерхан Сибирдиз акъудна ракъурнай, амма 17 йисалай ам ватандиз элкъвена хтанай. Фад вахтарилай хуьре, хуьруьнвийрин ругьани чирвилер къачузвай гьуьжре (медресе) кардик ква. И гьуьжредай тIвар - ван авай диндин - алимар акъатнай. Абурун арада кьетIендаказ машгьурди Абдул - Гьалим - эфенди я. Адан тIвар, Алкьвадари Гьасана вичин «Асари Дагъустан» улубда кьунвайди я. Абдул - Гьалим - эфенди Мегьамед Ярагъвидин шакIуртрикай сад тир. 1850 йисуз Абдул - эфенди кьейила кьулухъ адан кар адан хва Молла Абдул - Ганиди давамарнай. Хуьруьн муькуь алим Алипулат - эфенди, медицинадин, географиядин ва тарихдин пара кьадарда улубрин кирам тир. Гьайиф, а улубар ва гъилелди кхьинар чи къенин йикъалди гьеле жагъанвач.

XIX виш йисуз Шихидхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Испик ва Хезерхуьр хуьрерихъ галаз Испикрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чIавуз хуьре 164 кIвале 591 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 94 маишатар авай, агьалийрин кьадар 481 кас тир. 




#Article 252: Экен (172 words)


Экен () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «КIварчагърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 9 км яргъал, иер КIварчагъ дугунда чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Зизик, НуьцIуьгъ.

Хуьр арадал атай тарих малум туш. ТIварцIикай баянар гун мумкин туш. 

Хуьрелай 3 км кьибле пата, кьакьан чкадал, архиологиядин имарат — «ЦIуру Экен» тIвар алай фад заманада инсанар яшамиш хьайи чка ава. ЦIуру Экендин рагъакIидай патан къерехда ава мискIиндилай рагъакIидай пата НуьцIуьгъви Абдулкериман пIир - мавзолей ава. 1963 йисуз ЦIуру Экендин эгьлияр кьулувалдиз куьч хьана гилан Экен хуьр арадал гъанвай.

XIX виш йисуз Экен хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Зизик, Имамкъулидхуьр ва КIварчагъ хуьрерихъ галаз КIварчагърин хуьруьнжемятдик квай. 

Алай чIавуз хуьруьн 134 кIвале 439 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 36 майишатар авай, агьалийрин кьадар 183 кас тир: табасаранар — 11 (6,0%), лезгияр — 172 (94,0%). 




#Article 253: Кьасумхуьруьнсовет (200 words)


Администрациядин юкь — Кьасумхуьр хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кьасумхуьр, КIахцугъ, Сийидар.

Хуьруьнсовет СтIал Сулейман райондин юкьван пата, Чирагъ ва Кьурагь вацIарин дугунда чка кьунвайди я.

Чилерин рельеф са кьадар кьулу туш, райондин суварин ценерив гвай чкайриз талукь я. Муниципалитетдин хуьрерин чилерин климат ламу ва юкьван дережадин я.

Алай чIавуз хуьруьнсоветда 4,460 майишатар, 2929 кIвалер ава. Агьалияр 15,374 касди туькIуьрзава: 49 % итим, 51 % паб. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 

Хуьруьнсоветда демографиядин гьалар ксарин кьадар виниз хьунивди тафават аваз я. 2010 йисуз дидедиз хайибурун кьадар 241 кас, кьейибурун кьадар 95 кас тир.
Агьалийрин яшариз килигна туькIуьр хьунин тегьер гуьгъуьнин тегьерда аквазва:

а) зегьмет чIугунин яшарилай агъуз тир ксарин кьадар — 3703 кас я, им вири агьалийрин кьадардин 24.1 % я.
б) зегьмет чIугваз алакьзавай ксарин кьадар  — 9874 кас я, им вири агьалийрин кьадардин 64.2 %  я.
в) зегьмет чIугунин яшарилай виниз тир ксарин кьадар — 1797 кас я, им вири агьалийрин кьадардин 11.7 %  я.

Урусат Федерациядин Гьукуматди кьиле тухузвай, дидевилиз ва аялвилиз социал куьмек гунин политикадихъ галаз алакъа аваз, цIийиз хайи аялрин кьадар гзаф хьана. 2011 йисан 7 вацран къене 241 аял дидедиз ханай, им 2010 йисан гьа ихьтин вахтунин къене хайи аялрин кьадардилай виниз я.




#Article 254: Уллугъетягърин хуьруьнсовет (129 words)


Администрациядин юкь — Уллугъетягъ хуьр. Хуьруьнсоветдик ругуд хуьр акатзава: Уллугъетягъ, Агъа Къартас, Птидхуьр, Сайтархуьр, Татархан, Вини Къартас.

Хуьруьнсовет СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патахъ 8 км яргъал чка кьунвайди я. Муниципалитет Дагъустан Республикадин кьилин Магьачкъала шегьердилай кьибле патахъ 196 км яргъал алайди я. Виридалай мукьвал алай Кьвевар шегьердал кьван алай яргъавал — 69 км я. Виридалай мукьвал алай ракьун - рекьин станция, Билиж шегьервилин - посёлокда авай, 44 яргъал алай Билиж ракьун - рекьин станция я.

Чилерин рельеф са кьадар кьулу туш, ва райондин суварин ценерив гвай чкайриз талукь я. Муниципалитетдин хуьрерин чилерин климат ламу ва юкьван дережадин я.

Алай чIавуз хуьруьнсоветда 617 майишатар гваз 2157 кас яшамиш жезва: 47 % - итимар, 53 % - папар. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.




#Article 255: Агъа Макьар (122 words)


Агъа Макьар () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12 км яргъал чка кьунвай.

XIX виш йисуз Агъа Макьар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Вини Макьар, ва Бурши Макьар хуьрерихъ галаз Вини Макьарин хуьруьнжемятдик квай.

Хуьре форель гъетер авай вацI, «гьуьндуьгар» лугьудай малар хпер хуьдай фад заманадин дараматар ва чиле къванерикай туькIуьрай пуд гьавадин инсанрин кучудунар амукьнава.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 50 майишатар авай, агьалийрин кьадар 289 кас тир: 154 итим ва 135 паб. 

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 256: Акуша район (144 words)


Акуша район (, дарг. Ахъуша район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Акуша хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала, вад районрихъ галаз са сергьятра ава: кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Дахада райондихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай пата Кули райондихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Лак райондихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Сергокъала райондихъ галаз ва кефер пата Леваши райондихъ галаз . Райондин чилерин вири санлай майдан — 622,8 км² я.

РСФСР-ан Лап Кьилин Президиуман 1.02.1963 тарихдин къарардалди Акуша район, адан чилер чӀехи хьанвай Леваши райондик кутунивди терг авунай. ПВС РСФСР-ан 12.01.1965 тарихдин къарардалди Акуша район виликан сергьятрин къене туьхкӀуьр хъувунай.

Йисариз килигна Акуша райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Районда 80 хуьр ава, абурун саки вири даргийрин хуьрер я. Кьуд — Балхар, Кули, Уллучара ва Цуликана хуьрера яхулри уьмуьр гьалзава.

Райондик 25 хуьруьнсоветар акатзава .

Акуша райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцIу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);




#Article 257: Бигер (123 words)


Бигер () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьиблединни — рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал чка кьунвайди я.

Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. ТӀварцӀикай баян гун мумкин туш.

XIX виш йисуз Бигер хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Макьар, ЦицIер, ХпитIар ва ЯлцIугъ хуьрерихъ галаз ЯлцӀугърин хуьруьнжемятдик квай. Гуьгъуьнин йисара Бигер хуьр Кьеан хуьре авай садхьанвай «Новый мир» колхоздик акатзавай.

Куьч жедалди хуьре 35 кӀвал гьисабнай ва агьалийрин вири лезгияр, суьнни — мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 25 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 267 кас тир: 93 итим ва 174 паб.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.




#Article 258: ХпитIар (221 words)


ХпитIар () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал чка кьунвайди я.

Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. ТIварцIикай баян гун мумкин туш.

XIX виш йисуз ХпитIар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Макьар, ЦицIер, Бигер ва ЯлцIугъ хуьрерихъ галаз ЯлцIугърин хуьруьнжемятдик квай.

ХпитI хуьруькай виридалай сифте малуматар, Кьурагь хуьре авай цIуру мискIиндин цлал алай кхьинрай малум хьанвай. ГьакIни, Кьурагь дере гьукуматдин сергьятар къалурзавай тарихдин документра хпитIрин регъуьн тIвар кьунвай.

Гьеле Октябрьдин революциядилай вилик, 1914 йисуз хьайи нубатдин зурзуникай кьулухъ хуьр виже текъвер гьалариз атанай, ва адан эгьлияр цIийи чкадиз куьч хьуниз мажбур тир. Ахьтин чка къвалав галай. Сувал алай кьулу чка, гьинай дуьз Каспий гьуьлелай экъечIзавай рагъ акваз жедай. Ахпа, 1966 йисан кIеви зурзунрилай кьулухъ хпитIвияр кьведлагьай сефер куьч хьуникай чара авачиз тир, амма и гъилера абур кьулувалдиз, Эминхуьруьз куьч хьана ацукьнай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 51 майишат авай, агьалийрин кьадар 304 кас тир: 167 итим ва 137 паб. 

ХпитIра гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: НитIрекьушун, Какар, Сумар, Чапинар, ЦIахар. Хуьруьнэгьлияр малдарвилел, хуьруьн майишатдал ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахъзавай.

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 259: ЦицIер (150 words)


ЦицIер () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал кьунвайди я.

Хуьруьн арадал атуникай са кьиса ава: и чилера цицIерин булвал тирвиляй ада и тIвар къачунай. Хуьруьн 300 - елай пара йисар ава. Адаз вичин мискIин авай. Фекьидин везифа Шейх тIвар алай касди кьиле тухузвай. Иниз Штул ва ЦIехуьл хуьрерай инсанар куьч хьанвай.

XIX виш йисуз ЦицIер хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Макьар, ХпитIар, Бигер ва ЯлцIугъ хуьрерихъ галаз ЯлцIугърин хуьруьнжемятдик квай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 20 гьаятар авай, агьалийрин кьадар 110 кас тир: 61 итим ва 49 паб. 

ЦицIервийрин асул кIвалахар малдарвар ва лежбервал тир.

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 260: ЯлцIугъ (156 words)


Ялцугъ () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 11 км яргъал чка кьунвайди я.

Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. ТIварцIикай баян гун мумкин туш. Ялцугъ хуьруьн тIвар, литературадин лезги чIалан бине эцигай зурба зари Этим Еминан куьмекдалди акъатайди я.

Хуьруьн бине Кьеан хуьряй атайбуру кутунвайди я. Гуьгъуьнлай иниз Цилинг, КІири ва КIеле хуьрерин эгьлиярни куьч хьанвай.

XIX виш йисуз Ялцугъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Макьар, ХпитIар, Бигер ва ЦицIер хуьрерихъ галаз Ялцугърин хуьруьнжемятдик квай.

Хуьре Этим Эминан сур авайди я.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 91 майишатар авай, агьалийрин кьадар 266 кас тир: 129 итим ва 137 паб. 

ЯлцIугъвийрин асул кIвалахар малдарвар, лежбервал ва балкIандарвал тир.

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 261: Вини Ярагъ (СтIал Сулейман район) (120 words)


Вини Ярагъ () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьулан пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 3,5 км яргъал чка кьунвайди тир.

Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. ТIварцIикай баян гун мумкин туш.

XIX виш йисуз Вини Ярагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Берекехуьр, Билбилахуьр, Кансавахуьр ва Агъа Ярагъ хуьрерихъ галаз Вини Арагъ хуьруьнжемятдик квай.

Агъа ва Вини Арагъвияр Мегьарамдхуьруьн райондин Ярагъ Къазмайриз куьч хьанай .

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 751 кас тир .

Алай чIавуз хуьр ичIизва.

Тарихдин чинар:

ЦIийи девир:




#Article 262: ДаркIуш (157 words)


ДаркIуш () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал, «Кьасумхуьр — Кьурагь» рекьин мукьув чка кьунвайди я.

Хуьруьн шумуд йис аватIа ва тIварцIи гьи мана гузватIа малум туш.

ДаркIушрин рагъэкъечIдай пата архитектурадин имарат — мискIин ава. Хуьруьн кефердинни - рагъэкъечIдай пата сур, ва юкьван пата сихилдин сур ава. Ва хуьруьн кеферндинни - рагъакIидай къерехда пIир ва цIуру сур акваз жеда.

XIX виш йисуз Вини Арагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Птидхуьр, КIахцугъ, Вини Арагъ ва Татархан хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 85 майишатар авай, агьалийрин кьадар 452 кас тир. 

Эгьлияр малдарвилел, хуьруьн майишатдал, бахчахъанвилел ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавай.

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 263: Ивигар (108 words)


Ивигар () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,5 км яргъал чка кьунвайди я.

Хуьр мус арадал атанватIа ва тIварцIи гьи мана гузватIа малум туш.

XIX виш йисуз Ивигар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Гачалхуьр ва Цмур хуьрерихъ галаз Цмуррин хуьруьнжемятдик квай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 68 майишатар авай, агьалийрин кьадар 351 кас тир: 211 итим ва 140 паб. 

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 264: Кьеан (124 words)


Кьеан () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай гадарнавай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12,5 км яргъал чка кьунвайди я.

Хуьр арадал атай тарих ва тIварцIин мана малум туш. 
Са чIавуз и хуьруьн медресада, зурба лезги зари, мазан Етим Эмина чирвилер къачузвай.

XIX виш йисуз Кьеан хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Хутаргъ ва Чуьхверхуьр хуьрерихъ галаз Кьеан хуьруьнжемятдик квай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 60 майишатар авай, агьалийрин кьадар 325 кас тир: 178 итим ва 147 паб. 

Асул гьисабдалди кьеанвияр лежбервилел ва малдарвилел алахънавай.

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 265: Хутаргъ (201 words)


Хутаргъ () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 10,5 км яргъал, суван ценерив гвай чкада алайди я.

Хуьруь бине кьунвай тарих дуьз малум туш. ТӀварцӀикай баянар гун мумкин туш. Амма хуьре авай, саки 51 гектар майдан кьунвай суру, и хуьр гзаф дегь хуьрерикай тир чӀал шагьидвалзава.

Хуьруьн майишатдин мулкарихъ галаз санал хуьруьн майдан 760 га кьазва, абурукай 300 га — тум цайи чилер, 130 — векьер ядай никӀер, амайбурни чӀурар я. Хутаргъ хуьр, Ивигар, Чуьхверхуьр, Мехкергъ, ЧIилихъ, КIеле, ХпитIар, Бигер ва Кьеан хуьрерин мулкарихъ галаз сергьятарзава.

Хуьре «Прехазран бубадин пӀир» ва пак ксарин ругуд сур ава. Вилик ина мискӀинни авайди тир.

XIX виш йисуз Хутаргъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Кьеан ва Чуьхверхуьр хуьрерихъ галаз Кьеан хуьруьнжемятдик квай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни — мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 89 майишатар авай, агьалийрин кьадар 517 кас тир.

Хутаргъвийрин асул кӀвалахар лежбервал, малдарвал, гъилин устӀарвал ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервал тир.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: Ширер, Сафарчияр, Шамлуяр, Къажарар, Пехълияр, Ахцегьар.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.




#Article 266: КIеле (320 words)


КIеле () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 17,5 км яргъал чка кьунва.

КIеле дегь хуьр я. Адан къерехра ислам диндилай вилик девирдин кучудунар амукьнава. Хуьруькай садлагьай малуматар алимри Кьурагь хуьруьн цIуру мискIиндин цлан къванел алай Кьурагь жемятдин карта къалурзавай кхьинрай къачунвай. И къван 1356 йисаз талукь я. 

Хуьр алай чка кьакьан танарин тарарин тамарив бул я, ина пипин ва мегъуьн тарар, гьверши ва къавах тарар, гъулцин ва верхьи тарар кьакьан жезва, ничхирар, вагьши гьайванар ва жуьреба - жуьре емишар пара ава. ГъвечIи вацIарилай хкатзавай булахринни чешмейрин булвал и чкадиз кьетIен иервал гузва. Амма КIелейрин килигиз лайихвал авай тIебиятдин кьилин чкаяр — кьве чарчар я, абурукай садан кьакьанвал 40 метр кьван я. И чилериз гьамиша артух дикъет гудай вирида. 1886 йисуз Урусатдин пачагьдин къарардив, КIеле хуьруьз ва адан къваларив галай муькуь хуьрериз талукь тир тамар Урусат гьукуматдин мал - мулк хьиз адан иесивилик акатнай. Адалай кьулухъ тамуз казакри килигзавай. Гилани тамун патав галай никIин тIвар «Урусрал» я. Фад заманарилай инихъ КIеле хуьруьз «ЧатI-легъв» тIвар алай, вилик, мумкин я анжах гатуз, кIелевияр чеб яшамиш жезвай, чка талукь я. И чкада лап 1960 - й йисарал кьван кьул - шалман чIугвадай завод кIвалахзавай.

XIX виш йисуз КIеле хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КуркIурхуьр, Хъпуьхъ, ЦицIигъ ва ЧIилихъ хуьрерихъ галаз ЦицIигърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 59 майишатар авай, агьалийрин кьадар 410 кас тир: 209 итим и 201 паб. 

КIеле хуьре, ЧатI-легъв чкадихъ галаз санал, 80 кIвал авай ва ругуд асул сихилар яшамиш жезвай: Купулар, Гьасанар, Арабар, Штулар, Яхулар, СикIер ва гьакIни абурук агатнавай гъвечIи сихилар. Гьар сихилдиз вичин регъв авай. Штулар сихилдиз талукь тир Мукаилан регъв муькуьбурулай иллаки тафават аваз тир.

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 267: КуркIурхуьр (136 words)


КуркIурхуьр () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 15,8 км яргъал чка кьунва.

Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. КуркIурхуьруьн тIвар лезги «Куркур» гафуникай арадал атанва.

XIX виш йисуз КуркIурхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КIеле, Хъпуьхъ, ЦицIигъ ва ЧIилихъ хуьрерихъ галаз ЦицIигърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 53 майишатар авай, агьалийрин кьадар 320 кас тир.  Гьар майишатди гьукуматдиз йиса 4 рубльни 75 кепек налог вугузвай. 20 хзан налогдикай ада тир. Куьч жедалди хуьре 60 кьван кIвалер авай. 

Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: Дунгъузар, КикецIар, ЦIенхъуьяр, ЧIахаяр.

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 268: ЧIилихъ (192 words)


ЧӀилихъ () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 16 км яргъал чка кьунва.

Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. ТӀварцӀикай баянар гун малум туш.

Хуьрелай рагъэкъечӀдай пата, Мехкергъ хуьруьн мукьув, дегь заманадин кӀвалерин харапӀаяр амукьнавай «Сув» тӀвар алай чка ава. Са вахтунда ина инсанар яшамиш хьайи гъвечӀи хуьр хьтин чка авай. Мумкин я, ЧӀилихъ хуьр сифте а чкада арадал атанай, ахпа агьалияр Макан-вацӀун дугундиз куьч хьанвай.

XIX виш йисуз ЧӀилихъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КIеле, Хъпуьхъ, ЦицIигъ ва КуркIурхуьр хуьрерихъ галаз ЦицӀигърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни — мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 63 майишатар авай, агьалийрин кьадар 340 кас тир: 199 итим ва 141 паб. Куьч жедалди хуьре 60 кьван кӀвалер авай.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: Чангалар, Празар, Тетешар, Бахлияр.

Агьалияр малдарвилив, хуьруьн майишатдив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбербилив алахънавай.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

ЧӀилихъ — алим ва халкьдин арада чирвилер чукӀурдай зари ЧIилихъ Абдулгьамидан хайи хуьр я (ХIХ виш йис).




#Article 269: ЦицIигъ (298 words)


ЦицIигъ () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 15,4 км яргъал чка кьунва.

ЦIуру эгьлийрин эхтилатриз килигна, хуьр 300 - 400 йис идалай вилик арадал атанвайди я. Адан бине Къуба ханвалдин Штул, ЗахитI ва Наби хуьрерай атайбуру кутунвай. Хуьруьн тIвар, лезги чIалал «ЦIицI» мана гузувай гафуникай арадал атанвайди я. ЦицIигъ хуьр арадал къведалди и чкадал НацIархуьр тIвар алай хуьр авай. А чкадиз гилани «НацIархуьр» лугьузвайди я. ЦицIигъ хуьруьн чилер, сад - садан арада 1 км кьван яргъавал авай КIеле, Хъпуьхъ ва ЧIилихъ хуьрерин мулкарив сергьятарзавай. Гьавиляй революциядилай виликни гуьгъуьниз и хуьрер, администрация ЦицIигъ хуьре авай, са хуьруьнжемятдик квай. Жемятдин месэлаяр жемятрин кIватIалда кавхайри, фекьийри ва дуванхъанри гьял ийизвай.

Эгьлияр асул гьисабдалди лежбервилин, малдарвилин, гъилин устIарвилин ва салбанвилин кIвалахрал алахънавай. Папари гамар, рухвар хразавай, сун гуьлуьтар ва винелай алукIдай парталар цвазвай. Итимрин арада дараматар эцигзавай устIарар ва харат устIарар тафават аваз тир. Абурун устIарвиликай тариф муькуь хуьреризни чкIанвай. ХъуьтIуьн береда цицIигъвияр кеспи ийиз шегьерриз физвай.

XIX виш йисуз ЦицIигъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КIеле, Хъпуьхъ, ЧIилихъ ва КуркIурхуьр‎ хуьрерихъ галаз ЦицIигърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 66 майишатар авай, агьалийрин кьадар 376 кас тир: 180 итим ва 196 паб. Гьар йисуз абуру гьукуматдиз налогар вугузвай. 28 хзан гзаф кесиб яшамиш жезвайвиляй налогдикай ада тир.  Куьч жедалди хуьре 60 кьван кIвалер авай. 

Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: Жагьанжаяр, Мудумар, Патахъар (Матишкаяр), Северхъанар, Мугьулар, Кушаяр. Патахъар сихилдин дишегьлийрин, гзаф иер алукIунрал рикI алайвиляй абуруз цIийи — «Матишкаяр» тIвар ганвай.

Агьалияр малдарвилел, хуьруьн майишатдал, лежбервилел, салбанвилел ва гъилин устIарвилел алахънавайди тир.

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 270: Мехкергъ (291 words)


Мехкергъ () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 11,4 км яргъал, Чигих ва КIунтIар кIамарин арада чка кьунвайди я. Мехкергъ хуьр, малдарвилин ва лежбервилин вилик финиз куьмек гузвай хъсан шартIар авай чкада ала. Гьар пата тамар, тамун зулар ва булахар ава.

Хуьруь бине кьунвай дуьз тарих малум туш. Адан тIварцIикай баян гун мумкин туш. 

Сифте яз Мехкергъ хуьр, Гачалхуьруьн кефер пата авай «Хъампут харапIар» тIвар алай чкадал алайди тир. И кар, и чкадал пара кьадарда амукьнавай цIуру сурари тестикьарзава. Гуьгъуьнлай, тийижир себебдилай хуьруьн агьалияр вацIун муькуь патаз куьч хьанвай. Кьуьзуьбуру лугьузва хьи, цIийи хуьруьн бине Къазиха тIвар алай касди кутунвай, гьавиляй ада «Къазихадхуьр» тIвар къачунвай. Эхиримжи сефер хуьр 300 - 400 идалай вилик куьч хьанвай, сувавийри, Мехкергъ тIвар къачунвай, цIийи хуьр арадал гъанвай. 

Хуьруьн кефер пата архитектурадин имарат — мискIин алайди тир. Хуьруьн рагъакIидай къерехда, къвалав пак чка — пIир алай, сур ава.

XIX виш йисуз Мехкергъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Рухун ва Ичин хуьрерихъ галаз Рухунрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 60 майишатар авай, агьалийрин кьадар 357 кас тир. 60 майишатдикай 34 - да гьар йисуз гьукуматдиз налогар вугузвай. Гьар хзанди йиса 5 рубль гузвай, вири санлай — 170 рубль туькIуьрзавай.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: КъвалцIару, Кавхадбур, Кивхаяр, БижатIбур, Судуяр, Бадирхаяр, Мамешар, Джажилар, ГачIахар, Къахар, Лавлавар, Джавар, СкатIар, Пахъар, Тахьар, Калам Къадир, Бандагъар, Тагъарбур.

Алай чIавуз хуьр ичIизва.

Мехкергъ — чIехи талант авай алимрин, диндин - алимрин Мехкергъви Шихмегьамед ва Къазимегьамед стхайрин ва гьакIни Селим-эфенди, Абукар-эфенди, Насруллагь-эфенди ва Къазимегьамед-эфенди хьтин сейли ксарин ватан я.




#Article 271: Рухун (312 words)


Рухун () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 14,5 км яргъал чка кьунвайди я.

Хуьруь бине кьунвай дуьз тарих малум туш. Адан тIварцIикай баян гун мумкин туш. Рухун вичин зурба алимрив, зарийрив, араб чIалан ва ислам диндин алимрив гьамиша машгьур тир ва Куьре округдин культурадин юкьварикай сад тир. Рухун — ХVIII виш йисан зурба заридин, диндин алимдин Рухун Алидин хайи хуьр я. Улу - бубайрилай амай сивяй - сивиз атай кьисади лугьузвайвал, Рухун хуьруьн бине, Чепе хуьряй атай пуд, ГъарачI, Селим ва Шамхал стхайри кутунай. Хуьр, адан къваларив галай Къазихадхуьр, СикIрегъар, ТIулархуьр, Къекъергар, Бахчадхуьр хьтин гъвечIи хуьрерин сад - садахъ гилиг хьунивди арадал атанвайди я.

Хуьрелай 3 км рагъэкъечIдай пата археологиядин имарат — фад заманада инсанар яшамиш хьайи чка «Къазихадхуьр» ала. Хуьрелай 1,5 км рагъакIидай пата  «Къекъерган», ва 2 км кьибле пата «Сикрег» тIвар алай фад заманада инсанар яшамиш хьайи чкаяр ава. Хуьруьн юкьвал архитектурадин имарат — мискIин ава. Хуьрелай 800 м рагъакIидай пата пак чка — «Агьмадан гуьмбет» ава.

XIX виш йисуз Рухун хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Мехкергъ ва Ичин хуьрерихъ галаз Рухунрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 78 майишатар авай, агьалийрин кьадар 472 кас тир. Гьар майишатди гьукуматдиз йиса 5 рубль налог вугузвай. Гьар хзанди йиса 5 рубль гузвай, вири санлай — 210 рубль туькIуьрзавай. Налогдикай садни ада тушир, им ам лагьай чIал я хьи, виридаз чпин мулкар - девлетар авай.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: ГъарачIар, Селимар, Шамхалар, Бакьашар, Казияр, Агьмадар. Хуьруьнэгьлияр лап цIуру заманрилай инихъ малдарвилел ва хуьруьн майишатдин крарал алахънавайди тир. Абурун мал - мулкарик 281 карч алай чIехи малар, 546 лапагар ва 21 балкIанар квай.

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 272: Чантархуьр (107 words)


Чантархуьр () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьулан пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 4,8 км яргъал чка кьунвайди тир.

Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. Хуьр, вичин бине кутур касдин тӀварунихъ гала.

XIX виш йисуз Чантархуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Асалдхуьр, Барбархуьр ва Шерифахуьр хуьрерихъ галаз Асалдхуьруьнжемятдик квай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни — мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 34 майишатар авай, агьалийрин кьадар 185 кас тир.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: Кьамбаяр, Урусар.

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.




#Article 273: Ахвах район (251 words)


Ахвах район (, авар. ГІахьвалал район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Карата хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин рагъакIидай пата ала, кьуд районрихъ галаз са сергьятра ава: кефер пата Ботлих райондихъ галаз, рагъэкъечIдай пата Хунзах райондихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечIдай пата Шамил райондихъ галаз, кьиблединни рагъакIидай пата ЦIумада райондихъ галаз. 

Райондин чилерин вири санлай майдан — 291,1  км² я.

Район 1933 йисуз виликан Андий округдин паюникай арадал гъанвайди я.

Йисариз килигна Акуша райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Къейд: Агьалияр сиягьдиз къачудайла ахвахар, каратаяр, багалулар хьтин бицIи миллетар аварар хьиз къейд авунай.

Райондик 25 хуьр ва 12 муниципалитетдин хуьруьнсоветар акатзава .

Ахвах райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Райондин сергьятрилай къецихъ галай Ахвах райондин кутанар ва хуьрер:

Кирпич-кутан, Индира, Андуз, Казиюрт, Камыш-кутан, Цияб Цолода, Хариб, Инхело хуьрер ва Арчо, Рачабулда, Тадмагитль, Тлибишо хуьрерин кутанар.

Райондин хуьруьн майишатда кIвенкIве авай физвай хел — хпехъанвал я. Алай чIавуз Ахвах районда 14 ХМПК (Хуьруьн майишатдин производстводин кооператив), 162 ЛФМ (Лежбервилинни фермадин майишат), 5700 КьКМ (Кьилдинни куьмекдин майишат) кIвалахзава.

Районда 11 мектебдилай вилик чирвилер гудай идараяр, 17 умуми чирвилерин мектебар, 1 нянин мектеб кардик ква. Районда 1 райондин юкьван начагъхана, 1 участокдин начагъхана, 4 амбулатординни поликлиникадин идараяр, 1 медицинадин куьмекдин зур-станция, суван чкайра 15 фельдшервилинни акушервилин пуктар кIвалахзава.

Районда 1 культурадин КIвал, 17 хуьруьн клубар, 1 юкьван улубхана, 1 аялринни жегьилрин улубхана, 24 хуьруьн улубханаяр ава.

Ахвах районда пара кьадарда архитектурадинни-тарихдин имаратар ава:

Райондин чилера, республикадинни гьа чкадин метлеб авай вири санлай 352 тарихдин ва архитектурадин имаратар ава.




#Article 274: Бабаюрт район (337 words)


Бабаюрт район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Бабаюрт хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин кефер пата, Къумукъ аранда ала, кьуд районрихъ галаз са сергьятра ава: кефер пата Кизляр райондихъ галаз, кьилбе пата Хасавюрт, Кизилюрт, Кумторкъала районрихъ галаз ва рагъакIидай пата Чечнядихъ галаз галаз са сергьятра ава. Райондин рагъэкъечIдай пад Каспий гьуьлуьн ятари чуьхуьзва.

Райондин чилерин майдан — 3420 км² я.

ГКО-дин № 827 «Дагъустандинни Чечнядин АССРдай немецар куьчарунин» къарардалди, 1941 йисан 22 октябрьдиз районда авай вири немец агьали Къазахстандиз ва Кьулан Азиядиз куьчарна ацукьарнай.

СССР-дин Гьукуматдин Хуьнуьхин Комитетдин № 5073 «Чеченарни ингушар Къазахстандиз ва Киргизиядиз куьчарунин» къарардалди, 1944 йисан 31 январьдиз Бабаюрт райондин чилерай вири чечен агьалияр акъудна Къазахстандиз ва Киргизиядиз куьчарнай.

Ватандин ЧIехи Дяведалди райондин чилера немецрин са шумуд колонияр авай: Романовка (Люксембург), Харч № 1 (Львовский № 1), Ней-Гофнунг (Новая Надежда), Туршунай, Дик (Хасанай), Эйгенгейм (Татаюрт), Эбенфельд (Каплановка), Шпрингель, Шенфельд, Аграхан № 16, Каплан № 15, Мариенфельд, Ней-Терек. Абурун агьалияр акъудна Сибирдизни Къазахстандиз куьчарнай.

Райондин агьалийрин чIехи пай туьрк халкьариз къвезва (къумукьар, нугъаяр — 65 %-лай пара, 2002 йис). Суван халкьар (аварар, даргияр, яхулар, рутулар) и райондиз XX виш йисан юкьварай куьч хьана ацукьиз эгечIнай . Районда урусрин пай 1939 йисуз 20,6 %-дилай 2002 йисуз 0,9 %-дал кьван агъуз хьанвай .

Йисариз килигна Бабаюрт райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Алай чIавуз, Бабаюрт райондин чилера «кутан» лугьудай, Дагъустандин суван районриз талукь тир чилин белгенар ава. 1970 - й йисарилай кьил кутуна а белгенриз, чеб талукь тир районрай инсанар куьч жез хьанвай. Белгенрин гзафни - гзаф пай гьамишан агьалияр авай хуьрериз элкъвенай. Исятда райондин чилера 200 кьван ахьтин хуьрер ава, абурун садбур маса районриз талукь я, садбурни официал статус авачир хуьрер я. А хуьрерин вири санлай агьалийрин кьадар 60 агъзур кьван кас я, ам вич Бабаюрт райондин агьалийрин кьадардилай пара я. 

Райондик 15 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава .

Бабаюрт райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Района кьуд тунвай хуьр ава: Аликазган, Новогеоргиевское, Остриковка, Шенфельд.

Идалай гъейри, Бабаюрт райондин чилера административвилелди муькуь районриз талукь тир хуьрер ава (анклавар):




#Article 275: Бежта белген (253 words)


Бежта белген () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин белген (). Административвилелди Цунта райондин пай хьиз арадал атанвайди я.  

Администрациядин юкь — Бежта хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин суван рагъакIидай пата, Авар Къойсу вацIун кьиле, ЧIехи Къавкъаздин кьилелай элячIдай цIиргъера, гьулуьн дережадилай 1500-3500 м кьакьанда ала. Кефердинни рагъакIидай пата Цунта райондихъ галаз, кефердинни рагъэкъечIдай пата Тлярата райондихъ ва рагъакIидай пата Гуржистандихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 575 км² я.

Белгендин климат, къайи яргъи хъуьтIуьвни куьруь гаталди тафават авай, юкьван гьалдин — мекьи я. Белгендин гьавадин вини дережадин ламувал набататрин хъсан экъечIуниз куьмек гузва. Хъчарин жуьреба - жуьревилив ва булвилив тафават авай гегьенш чIурар, белгендин асул девлет я. Гьавиляй хуьруьн майишатдин асул кIвалахар ина лежбервални малдарвал я.

Белгендин чилера пара кьадарда гъвечIи ва чIехи минерал цин чешмеяр ава: недай затIар гьазуруниз виже къведай кьел квай, сода квай ятар, ва сагъардай экъуьнар ийидай гугурт, гургуртни - водород ва шуьтруь ракьун чими ятар.

Бежта белген 1992 йисуз арадал гъанвай ва Дагъустан Республикадинни гьакIни вири Урусат Федерациядин административивлин паюнда 
уникум тир гьал я.

Дагъустан Республикадин Конституцияди тайинарнавайвал Бежта белген Цунта райондин составдик акатзава.

Йисариз килигна Бежта райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Чкадин миллетар — бежтаяр ва гунзибар я, абур бежта ва гунзиб чIаларал рахазва . Диндал гьалтайла вири суни - мусурманар я.

Райондик 5 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава .

Бежта белгендин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай 12 хуьрер, (яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Административвилелди Бежта белгендиз талукь 12 хуьруькай ругуд хуьр Бабаюрт райондин чилерал ала :

Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин (Цунтин райондин) хуьрер: 




#Article 276: Ботлих район (176 words)


Ботлих район (, авар. Болъихъ мухъ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Ботлих хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин рагъакIидай пата ала, кьуд районрихъ галаз сергьятарзава: рагъэкъечIдай пата Гумбет райондихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечIдай пата Хунзах райондихъ галаз, кьибле пата Ахвах ва ЦIумада районрихъ галаз, амай патарайни Чечнядихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 500  км² я.

Ботлих район административвилинни - территориядин чара тек хьиз, ЦИК ДАССР - ан 6-й кIватIалдин 4-й сессиядин къарардалди, 1926 йисан 26 ноябрьдиз кантон хьиз арадал атанвай. Адаз Гумбет районни талукь тир. ВЦИК-ан 1929 йисан 3 июнь тарихдин къарардалди, кантондиз район статус эцигнай.

Йисариз килигна Бабаюрт райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик 20 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава .

Ботлих райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай 37 хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Административвилелди Ботлих райондиз талукь 16 чилин белгенар (кутанар) ва хуьрер Бабаюрт райондин чилерал ала :

Бабаюрт райондин чилерал алай Ботлих райондин чилин белгенарни хуьрер: 

Ботлих райондин чилера пара кьадарда архитектурадинни - тарихдин имаратар ава:

ГьакIни, районда тIебиатдин пара метлеб авай имаратрикай сад — Кезенойам вир ава.




#Article 277: Вашингтон (кьилин шегьер) (961 words)


Вашингтон () — Америкадин Садхьанвай Штатрин кьилин шегьер. Официал тӀвар — Колумбия округ я, са штатдизни акат тийизвай кьилдин административ тек я. Шегьердин бине 1791 йисуз кутунвай ва адан тӀвар, АСШдин садлагьай президент Джордж Вашингтонан гьуьрметдай эцигнавай. 1871 йисалай Вашингтон Джорджтаун шегьердихъ галаз Колумбия федерал округдик кутунай , гьавиляй америкавийри, уьлкведин кеферни-рагъакӀидай пата авай сатӀварцӀин штатдихъ галаз акахь тийин патал, адетдалди Вашингтон шегьердиз «Ди-Си» () ва я «Вашингтон Ди-Си» () лугьузвайди я.

Шегьердин девиз: лат. Justitia Omnibus (, Виридаз адалат авай дуван).

Вашингтон АСШдин кеферни-рагъэкъечӀдай пата, Атлантика океандилай тахминан 53 км яргъал чка кьунвайди я. Шегьердин вири санлай майдан 177 км² туькӀуьрзава, абурукай 159 км² кьураматдиз, 18 км²-ни ци кьунвай чилериз къвезва. Шегьер, кьиблединни-рагъакӀидай патай гъейри, Мэриленд штатдин сергьятрин цӀарцӀин къене ава, амма административвилелди и штатдиз талукь туш. Шегьер пуд, Потомака ва адан хилер тир Анакостия ва Рок-Крик вацӀарал алайди я. Адан кьудлагьай хел Тайбер-Крик вацӀ, са вахтунда шегьердин Милли аллеядайтӀуз физвай, амма 1870-й йисара ам чилин кӀаняйтӀуз чӀугунвай.

Шегьердин сергьятрин цӀарцӀин къене са шумуд островар ава. Потомака вацӀал — Теодор Рузвельтан остров, Колумбиядин остров, Пуд Вахарин островар ва муькуь гъвечӀи островар ала. Анакостия вацӀал алай виридалай чӀехи остров — Кингменан остров я.

Шегьердин майдандин тахминан 20 % кутунвай паркари кьунва. Шегьердин тӀебиятдиз, адак Милли парк, «Рок-Крик» парк, Теодор Рузвельт островдал алай парк, «Конституциядин багъар» хьтин паркар кваз, Милли паркарин америкадин идаради регьбервал ийизва. Милли паркарин америкадин идарадин регьбервилик квачир тек сад тир чка, хуьруьн майишатдин министерстводи регьбервилик квай Милли дендрарий я.

Вашингтон ламу тир субтропикдин климатдин зонада ала. Адан климат, чӀехи гьавизрилай яргъал алай Юкьван Атлантика областьдин жуьредиз хас я. Гатфарни зул чими я, кьуьд — мекьи. ХъуьтӀуьз къвазвай живерин гьар йисан кьадар 37 см туькӀуьрзава. Декабрьдин юкьвалай февральдин юкьвал кьван хъуьтӀуьн юкьван температура 3,3 °C я. Юкьван гьисабдалди живед тӀурфанар Вашингтондал гьар 4-6 йиса садра галукьзава. Виридалай къати тӀурфанриз «нордистер» лугьузвайди я, абуру кӀеви гарар, сел хьтин марфар ва вахт — вахтунда жедай живер гъизва. Ихьтин штормар Америкадин рагъэкъечӀдай цин къерехдин районрал фад-фад галукьзавайди я.

Гатуз гзаф чими ва ламу я, июль вацра юкьван температура 26,2 °C я ва гьавадин юкьван ламувал тахминан 66 % я. Гатуз вини дережадин температурадин ва ламувилин вири кӀватӀал, гзаф мукьвал-мукьвал жедай цӀайлапанрин ва бязи вахтара торнадойрин арадал атунин себеб я.

Виридалай вини дережадин чимивал ина 1918 йисан 6 августдиз ва 1930 йисан 20 июньдиз къейд авунай +41 °C, гьакӀ ятӀани виридалай агъа дережадин температура 1899 йисан 11 февраль тарихда, Живедин чӀехи тӀурфан хьайи чӀавуз малум хьанвай − 26 °C.

Археологиядин малуматрив кьурвал, гилан Анакостия вацIун мукьув, лап тӀимилдай 4000 йис идалай вилик бинедин америкавияр яшамиш жезвай. Европавийри и чилер XVII виш йисан сифте кьилерай къекъвена чириз гатӀумнай. Абурукай садлагьайди капитан Джон Смит тир. Гилан Вашингтон шегьер алай чкадал вилик са шумуд хуьрер авай.

Гилан Колумбия округдин чилера колонияр авай садлагьай мулкунин иесияр Джордж Томпсон ва Томас Джерард тир. 1662 йисуз абурун гъилик Капитолий кӀунтӀунин къваларив гвай чилер ва Потомак вацӀун агъана авай мулкарни акатнай. 1697 йисуз Мэриленд штатдин гьукумри, и чилера яшамиш жезвай америкадин бинедин халкьар къуватдалди рагъакӀидай патаз чуькьвена къакъудна, ина форт эцигнай.

Континенталвилин Садлагьай конгрессдин кӀватӀалдилай эгечӀна Кьведлагьай конгрессди малумарнавай аслу туширвилелай кьулухъ, цӀийиз арадал гъанвай Америка гьукуматдин кьилин шегьер Филадельфия тир. Жуьреба жуьре себебралди, АСШдин сифте йисара, гьукуматдин кьилин шегьердин статус вахт-вахтунлай чара — чара шегьеррал элячӀзавай, амма гьар са сеферда элкъвена Филадельфиядал къвезвай.

 

Америкадин маса мегаполисрив гекьигайла Вашингтон шегьердин агьалийрин кьадар гьамиша гзаф тушир. 1860 йисуз, дуьз Гражданвилин дяведалди, Вашингтонда тахминан 75 000 кас яшамиш жезвай, им муькуь, Нью-Йорк ва я Филадельфия хьтин шегьеррилай пара тӀимил тир. Гражданвилин дяведилай кьулухъ шегьердин агьалияр 75 % — дал кьван хкаж хьанвай ва 1930-й йисарин Зурба депрессиядал кьван масакӀа тахьана амукьнавай. Дуьньядин кьведлагьай дяве чӀавуз, федерал органриз атана чкаяр кьунвай гьукуматдин къуллугъхъанрин гьисабдалди, шегьердин агьалийрин кьадар гьакӀни хкаж хьанвай. 1950-й ийсуз Вашингтондин агьалияр вичин максимумдив агакьнай — 802 178 кас. Амма идалай са тӀимил вахт алатайла, гегьеншарнавай рекьерин системади шегьердин къеце пата кӀвалер къачуна регьятдаказ фидай — хкведай мумкинвилер арадал гъанвайвиляй, шегьерда виче агьалийрин кьадар агъуз хьанвай. 1960-й йисара хьайи жемятрин къалабулухар ва къанун чӀурдай крар, 1980 йисуз шегьерди вичин агьалийрин кьудай са пай квадрунин себеб хьанвай. Шегьердин агьалияр 1990-й йисралди агъуз жез давамарзавай, амма 2000-й йисалай садлагьай сефер агьалийрин кьадардин гзаф хьун къейд авунай, ва 2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна агьалийрин кьадардин виниз хьунин коэффициент 5,2 % тир.

Вашингтонда, адан бине кутур вахтарилай инихъ, бегьем гзаф афроамерикавияр яшамиш жезвай. Аслу туширвал патахъай хьайи дяведилай кьулухъ АСШдин кьибле патай негр-лукӀар шегьердиз куьч хьана ацукьиз гатӀумнавай. Садакайни аслу тушир чӀулав агьалийрин кьадар, дяведилай вилик 1 % — дилай 1810 йисуз 10 % — дал кьван хкаж хьанвай. 1800 ва 1940-й йисарин девирда агьалийрин 30 % афроамерикавийри туькӀуьрзавай.

АСШдин агьалияр сиягьдиз къачунин бюроди 2010 йисуз кьиле тухвай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, шегьерда яшамиш жезвайбурун 50,7 % афроамерикавияр, 3,5 % — азиатар ва 0,3 % америкадин бинедин халкьар тир. Муькуь расайрин векилри 4,1 %, ва акахьай расайринбуру — 2,9 % туькӀуьрзавай. Латин Америкадай куьч хьана атайбуру вири агьалийрин 9,1 % туькӀуьрзавай.

Вашингтондин агьалийрин чӀехи пай христианар я: агьалийин 28 % — католикар, 9,1 % — америкадин баптистар, 6,8 % — кьибле баптистар, 1,3 % — православиедин христианар ва 13 % христианвилин муькуь хилерин векилар я. Шегьердин 10,6 % ислам диндин ва 4,5 % — иудаизм диндин векилар я. Шегьердин эгьлийрин 26,8 % маса динрин пад кьазвайбур ва я са диндални ибадат тийизвай атеистар я.

Вашингтонда, чӀехивилел гьалтайла дуьньяда ругудлагьай чкада авай, АСШдин англикан Епископвилин клисадин кьилин собор авайди я. ГьакӀни шегьерда АСШ-дин виридалай чӀехи католиквилин клиса — Рехне квачир аял кьунин Милли Пак тир чкадин Базилика ава.

Вашингтон шегьердин экономика, садлагьай нубатда, гьукуматдин идаравилин крарин сферада кӀвалахзавайбуру тайин жезва. Агьалийрин вини процент идаравилин сферада кӀвалахзавайди я, яни федерал къуллугъхъанар я. Абурун процент гьар йисуз масакӀа жезва, ам гьукуматди кӀвалахдай чкаяр гзаф ва я тӀимил авунив алакъа аваз я. 2007 йисан январьда федерал къуллугъхъанрин кьадар, вири агьалийрин кьадардин 14 % тир. 2008 йисуз гьукуматди кӀвалахдай чкаяр пара авунивди и лишан 27 % — дал кьван хкажнай. 2008 йисуз шегьердин Къенепатан вири бегьер 97,2 млрд доллар туькӀуьрнавай. И лишан патахъай Вашингтон, Америкадин 50 штарин арада 35 — й чка кьунва.

Формалиствилин «юлдаш-шегьерар»:




#Article 278: Эмирван (202 words)


Эмирван — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.

Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни — рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 16,5 км яргъал чка кьунва. Эмирван хуьр, Кьвепеле райондинни Исмаилли райондин тӀебиатдин сергьят арадал гъанвай Гекчай вацIун чапла къерехда, асул яз тамунни суван чкада алайди я.

Ч.э.в. II виш йисуз и хуьр алпанрин халкьар яшамиш жезвай чка тир. Ина гилани алпан девирдиз талукь тир тарихдин чкаяр ава, мисал патал, дегь алпан сур. Адалай ахпагьан чIавара иниз эрменияр куьч хьана ацукьнавай. Амма Суван Къарабагъдин гьуьжетдилай кьулухъ хуьре авай эрменийрин вирида хуьр гадарна хъфенвайвиляй алай чIавуз хуьруьн агьалийрин вири лезгийри туькIуьрзава.

Алай чӀавуз хуьруьн 260 кьван кӀвале 1548 кас яшамиш жезва. Вири лезгияр, суни — мусурманар я.

Вилик хуьруьнвийрин асул кIвалах малдарвал, кьетIендаказ хперхъанвал тир. 20 виш йисан сифте кьилера, СССР гьукумдин чIавуз хуьре «Самур» колхоз кардик квай. А колхозда ксари хперхъанвилелай гъейри, туьтуьн ва къуьл цунин крарал алахънавайди тир.

Эмирванвияр лезги чIалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чIал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чIалан гьалар йисар къвез - къвез канда жезва.

Хуьре са мискӀин, кьве мектеб кӀвалахзава. Мектебра кӀелзавайбуру чирвилер азербайжан чӀалал къачузва, лезги чӀал анжах 8 — 9 классрал кьван кьилдин тарс хьиз гузва.




#Article 279: Лацар (Кьвепеле район) (139 words)


Лацар — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай муниципалитет ва хуьр.

Лацар Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кефер патахъ тахминан 10 км яргъал чка кьунва. Хуьр ЧIехи Къавкъаздин суварин ценерив, Демирапаран вацIал алайди я.

Кьисадив кьурвал хуьруьн бине, КцIар райондин суван Лацар хуьряй арандиз эвичӀна хъуьтӀуьз лапагар хуьдай чкадихъ къекъвезвайбуру кутурди я. Хуьруьн арадал атунин тарих XVII виш йисан эхир — XVIII виш йисан сифте кьилер яз гьисабзава.

Алай чӀавуз хуьре 1 025 кьван касди уьмуьр гьалзава. Миллетрал гьалтайла, вири лезгияр, суни-мусурманар я. Лацарвияр лезги чӀалан дукъузпарадин нугъатдиз мукьва нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.

Хуьре кӀуьд йисан Лацарин кьулан мектеб кӀвалахзава. Мектебра кӀелзавайбуру чирвилер азербайжан чӀалал къачузва, лезги чӀал анжах 8-9 классрал кьван кьилдин тарс хьиз гузва.




#Article 280: Султаннуха (120 words)


Султаннуха — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай муниципалитет ва хуьр.

Султаннуха Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьибле патахъ тахминан 10,5 км яргъал чка кьунва. Хуьр Кьвепеледин радиолокациядин станциядин мукьув алайди я.

Хуьре дегь алпан девирдин тарихдин имаратар амукьнава. Султаннуха вилик удинрин хуьрерикай сад тир, немецви филолог А. А. Шифнера вичин кӀвалахра и хуьр, агьалияр удин чӀалал рахазвай хуьр хьиз къалурнава. Амма XX виш йисан сифте кьилера ина кьве чӀалал рахазвай, сад садак какахьнавай азербайжан — удинар гьалтзавай. Гила и хуьре удин чӀал тамамдаказ терг хьанва.

Алай чӀавуз хуьре 2 261 кьван кас яшамиш жезва. Миллетрал гьалтайла, чӀехи пай лезгияр, амайбурни азербайжан хьанвай удинар я, чӀехи пай суни-мусурманар я. Хуьруьн эгьлияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдиз мукьва нугъатдал ва азербайжан чӀалал рахазва.




#Article 281: Кьвепеле район (172 words)


Кьвепеле район — Азербайжанда авай муниципалитетдин район.

Кьилин шегьер ва администрациядин юкь — Кьвепеле шегьер я.

Район Азербайжандин кефер пата чка кьунвайди я. Кефер патай Дагъустан ва КцIар райондихъ гагаз, рагъэкъечӀдай патай Къуба ва Исмаиллы районрихъ галаз, кьибле патай Гекчайни Агъдаш районрихъ галаз, рагъакӀидай патайни Огъузни Шеки районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин кефер пад ЧIехи Къавкъаздин сувари кьунва, юкьван пад Алазан ва Гьафтеран вацӀарин дугундал ала я.

XVIII виш йисуз гилан райондин чилерал Куткашендин султIанат — феодалвилин гьукумат арадал атанвай. Са тӀимил вахтунилай и султӀанат Шеки ханвалдик акатнавай ва шекидин ханри тайинарнавай наибрин регьбервилик квай.

Шекидин ханвал терг хьайидилай кьулухъ, Куткашен са область хьиз Шекидин уезддик акатнавай. 1930 йисуз Куткашен район арадал атанвай. 1991 йисуз райондин тӀвар дегь Кьвепеле шегьердин гьуьметдай «Кьвепеле район» — диз масакӀа хъувунвай.

Райондин агьалийрин вири санлай кьадар 95 133 кас туькӀуьрзава. Азербажандин официальный 2009 йисан переписда къалурнавай малуматдай райондин миллетрин состав гуьгъуьнинди я: 73 235 азербайжанар (77 %), 15 649 — лезгияр (16,4 %), 4 640 — удияр (4,9 %), 209 — туьрквер (0, 21 %), 37 — масабур. Анжах этнографрин малуматрай ин районда лезгирин кьадар 50% я




#Article 282: Мегьамадагъалы (105 words)


Мегьамадагъалы — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет. И муниципалитетдик вич Мамайлы хуьр ва Овужлу хуьр акатзава.

Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечIдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 20,5 км яргъал чка кьунва. Исмаилли райондихъ галаз сергьятдин мукьув ала.

Хуьруьн къене и чIавалди дегьнедилай чирна - жугъурунрин кIвалахар гьеле кьиле тухванвайди туш, амма хуьре дуьздал акъуднавай къванцин винел алай алпан девирдин кхьинри, и хуьруьн дегьвал субутарзава.

Хуьруьн къерехда дегь Пекдин рекьел экъечIнавай ракьун тарарин там ала, гьакIни алпан девирдин кхьинар алай къван ва алпан клисадин харапIаяр амукьнава.

Алай чӀавуз хуьре 514 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.

Хуьре са кьулан мектеб кардик ква.




#Article 283: Бум (121 words)


Бум — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай шегьервилин хуьр (посёлок) ва муниципалитет. Муниципалитетдик вич Бум посёлок, Зергерли ва Къарасу хуьрер акатзава. Агьалийрин кьадардал гьалтайла Кьвепеле районда пудлагьай чкадал ала.

Хуьр Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай рагъакӀидай патахъ 5,5 км яргъал чка кьунва. Тиканлы вацIун эрчӀи къерехда алайди я.

Хуьре, 1882 йисуз эцигнавай Джаме тӀвар алай цӀуру мискӀин ава. Ина, христианвал диндин садлагьай мукарикай тир — Кильседагъ клиса ва XVIII виш йисан «Говур» къеле ава.

И. Кузнецова къейд ийизвайвал, Къавкъаздиз урусар атай чӀавуз Бум хуьре чеб азербайжанар хьиз кьатӀанвай, амма удин чIал гьеле рикӀел аламукьнавай мусурман хзанри уьмуьр гьалзавай. Абур азербайжанарихъ галаз акахьна цӀап хьанвай удинар тир.

Алай чӀавуз хуьре 5000-дилай пара касди уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанар я.




#Article 284: Вандам (121 words)


Вандам — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай шегьервилин хуьр (посёлок). Агьалийрин кьадардал гьалтайла Кьвепеле районда кьведлагьай чкадал ала.

Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 13 км яргъал чка кьунва. Вандам вацIун къерехда алайди я. Вандам хуьре, суван ценера «Ирид иерди» (азер. «Йедти гуьзел») тӀвар алай чарчар ава.

Хуьре чирвилер гудай пуд карханаяр кӀвалахзава, абурукай виридалайни чӀехиди 1883 йисуз эцигнавай № 1 мектеб я.

Малдарвал усалдиз вилик фенва, бахчахъанвал гегьенш хьанва. Цазвай набататрикай асулбур — шабалт, шуьмягъар, ичерин жуьреба — жуьре сортар, чуьхверар я. Ичерин виридалай тӀвар акъатнавай жуьре — гызылахмеди я (къизилагьмеди).

Хуьр Къавкъаздин Кьилин цIийргъинин ценерив, иер акунар авай тӀебият авай чкадал алайвиляй хуьре туризм гзаф вилик фенва. Ина сагъардай центрни ял ядай — кӀвал «Дуйма», рикӀ аладардай центр «Семерана» кардик ква.




#Article 285: Ниж (120 words)


Ниж (уди. НыъжI, НиъжI) — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай чIехи шегьервилин хуьр (посёлок). Агьалийрин кьадардал гьалтайла районда кьудлагьай чкадал ала.

Хуьр Кьвепеле райондин рагъакIидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьиблединни - рагъакIдай патахъ 40 км яргъал чка кьунва. 
 
Хуьруьн майдан тахминан 100 км² я, вири патарай цанвай чилери кьунва. Емишдин тарар цанвай кIвалин кьилив гвай чилер авай дараматрив эцигна ацIанва. Ниж «шакка» (эхир, кьил) лугьудай мягьлейрикай ибарат я: Фалчулу, Манджулу, Агъдаьлаьки, Маьликли, Фаьримли, Малбел, Ваьзири, Даьлаькли, Джирмаьлаь, Дарамаьлаь, Даьрабагъ, Къожаьбаьли, ПуьцIуьли, Йалгашлы ва Абдаллы. Абдаллы ва Йалгашлы мягьлейра азербайжанари уьмуьр гьалзава.

Гила хуьре 5 кьулан мектебар кардик ква, абурукай пуда (школы № 1, 2, 5) кIелунар удин чIалал тухузва, ва кьве (школы № 3, 4) мектебда — цIап чIалал.




#Article 286: Кьвепеле (314 words)


Кьвепеле — Азербайжан республикадин Кьвепеле райондин администрациядин юкь ва кьилин шегьер. 1973 йисалди посёлок тир.

Шегьер Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, Базар-Юрт ва Туфан суварин кӀамун агъа кьиле, ЧIехи Къавкъаздин суварин ценера, Дамирапаранчай вацIун эрчӀи къерехда чка кьунвайди я.
 
Шегьердин майдан 1548 км² кьван я.

Гилан Кьвепеле шегьер тарихдин дегь Кьвепеледилай кефердинни — рагъэкъечӀдай патахъ 15 км яргъал алайди я. Са чӀавуз ам Къавкъаз Алпандин кьилин юкь тир, гуьгъуьнлай ам галай — галайвал Ширваншагьрин гьукуматдин ва Шеки ханвалдик акатнавай.

XVIII виш йисуз Кьвепеледин чилера гъвечӀи феодалвилин форма — Къуткъашендин султIанат арадал атанвай. Са тӀимил вахтунилай и султӀанат Шеки ханвалдик акатнавай ва шекидин ханри тайинарнавай наибрин регьбервилик квай. Шеки ханвал терг хьайидилай кьулухъ и чилер Урусатдин Империядин Елизаветополь губерниядин Нуха уезддик акатнавай. Урусат Империядик квай чӀавуз шегьердин тӀвар — Къуткъашин (Куткашин), ва 1920 йисалай — Къуткъашен хьанвай. Гуьгъуьнлай, 1930 йисуз Къуткъашен район арадал гъанвай (гилан Кьвепеле район). 1991 йисуз райондин тӀвар дегь Кьвепеле шегьердин гьуьметдай «Кьвепеле район»-диз масакӀа хъувунвай.
 

Шегьерда «Гилан» тӀвар алай консерваяр расзавай завод, гьакӀни цементдин ва туьтуьндинни-ферментациадин заводар кардик ква. 2010 йисуз ина голландиядин «Beltmann» маркадин фортепианояр расзавай фабрика эксплуатациядик вуганвай.

Шегьердиз туризмдин гзаф чӀехи потенциал ава. Кьвепеледин къерехда «Ай ишигъы» (Вацран экв) тӀвар алай ял ядай зона. Тамариз, сувариз финар, гъетер кьаз ва гъуьрчехъанвал кьилиз акъудзавай экскурсиядинни — туризмдин къуллугъ «Суван турбаза» ава. «Сагьил» тӀвар алай алай ял ядай зона Нохур вирин къерехда, Кьвепеле — Баку шосседилай 5 км яргъал алайди я. Туристривай, ина авай чарчарриз, тарихдинни — архитектурадин имаратриз килигиз ва муькуь иер чкайриз финар кьиле тухуз жеда.

Кьвепеле шегьердилай тахминан 16 км кьибле пата Кьвепелпдин РЛС «Дарьял» ава. Им ракетайрин вигьирникай виликамаз хабар гузвай система я. Вилик Урусатдин арендадик квай.

Шегьердин патай къугъвазвай, Азербайжандин чемпионрин премьер — лигада экъечӀзавай, «Кьвепеле» футболдин клуб ава. Клубдин бине 1995 йисуз кутунвай, алай чӀавуз клубдин кьилин тренер Англиядин кӀватӀал командадинни «Арсенал» клубдин виликан къугъвархъан Тони Адамс я.

Исмаил бек Куткашенский — Урусат Империядин Армиядин генерал-майор, Пак Георгий ордендин садлагьай азербайжанви кавалер, зари.
Ибрагим бек Мусабеков — тӀвар-ван авай зари.




#Article 287: Буйнакск (205 words)


Буйнакск (, ) — Урусатдин Дагъустан республикада шегьер, Буйнакск райондин администрациядин юкь.

Агьалияр — 61,2 кас (2010 йис).

Шегьер Дагъустандин юкьван пата, суван Шура-озень вацIал чка кьунвайди я. Республикадин кьилин шегьер Магьачкъаладилай 41 км яргъал ала.

Улу - бубайрилай амай сивяй - сивиз атай кьисадиз килигна, шегьердин бине Тамерланан (Темир-Хан) тIварцихъ галкIанва. 1396 йисуз Тамерланан кьушунри, чкадин сувавийри Теми́р-Хан-Шура́ тIвар ганвай вирин мукьув, чпиз лагерь туькIуьрна амукьнавай. (Ша́ра́ — дарги чIалал «вир», яни, вири санлай — «Тамерланан вир»; 1854 йисуз вир кьурурнавай). Абур акъвазванай чкадал са тIимил вахтунилай хуьр арадал атанвай. Сифте а хуьр  Тарки Шамхалвалдик акатзавай, ахпа Бамат князвалдин гъилик экечIнай. 1832 йисуз хуьруьн мукьвал, урусрин са тIварцIин къеледин бине кутунвай. 1834 йисуз къеле мадни гьяркьуь авунвай, ва анаг Кеферпатан Дагъустандин кьушунрин командирар амукьзавай чка тир. 1843 йисан 11 ноябрьдиз имам Шамила, 4 агъзур кьван касди душмандикай хуьзвай къеле элкъуьрна кьунвай, амма тамамдаказ къачуз тахьана, 15 декабрьдиз урусриз куьмек гуз атанвай генерал-майор Фрейтаган кьушунрин паталай кIаник акатнавай. 1847 йисуз къеле Каспий гьуьлуьн кьерин кьушунрин регьберрин резиденция хьанвай. 

Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:

Шегьерда кIвалахзавай фабрикаяр: мебелдин, кIвачин къапарин, трикотаждин ва парталар цвадай фабрика.

Заводар: агрегатрин, алатар туькIуьрзавай ва шинар расзавай, консервдин (мураба, компотар, межеяр гьасилзавай) заводар.

Юкьван чирвилер:

КьетIен юкьван чирвилер:

Вини дережадин чирвилер:




#Article 288: Дегь Греция (115 words)


Дегь Греция — Грециядин тарихда, чи. э. в. III агъзур йисалай чи. э. в. II виш йисуз Римди Греция къачудалди яргъи хьанвай девир. Грекри чпи къенин йикъалди чпин уьлкведиз Эллада ва чпиз эллинар лугьузвайди я. «Греция» тӀвар чал Дегь Римдин вахтарилай атанвайди я. Тариххъанрин гзафбуру адаз, дуьньяда рагъакӀидай патан цивилизациядин культурадин бине кутур уьлкведиз хьиз килгзава, дуьньядин демократия, рагъакӀидай патан философия, архитектурадин асул принципар, скульптура, зарият, ва гьакӀни физикадинни — математикадин илимар, театрдин харусенят, Олимпиядин къугъунар арадал гъанвай ватан яз гьисабзава. Европадин саки гьар са халкьдиз вичин культура агакьарнавай Рим Империядиз грек культуради гзаф къуват авай таъсир авунвай.

Дегь Грециядин чилерин юкь — Балкан зур островдин кьибле пад, гьакӀни адан мукьув галай островар ва ГъвечӀи Азиадин кьер я.




#Article 289: Агъдам район (112 words)


Агъдам район () — вилик Азербайжанда авай муниципалитетдин район. 1993 йисан гаталай райондин 77 % пай, кьиблединни - рагъакIидай пад, кьабул тахьанвай Суван Къарабагъдин Респубдикадин гъилик акатнава. Гила и райондин чилер административвилелди СКъР - дин Аскеран райондин чилерал ала. Амай 23 % пайни Азербайжанда ава.

Администрациядин юкь — Агъдам шегьер тир, Азербайжан пата гила вахтуналди яз посёлок Кузанлы я.

Район Къарабагъдин юкьван пата, Къарабагъдин суван цIиргъинин кефердинни - рагъэкъечIдай пата, Куьре - Аракс арандин рагъакIидай пата алайди я. 

Гьуьлуьн дережадилай 410 м кьакьанда ала, виридалай кьакьан чка — 1365 метр я. Климат асул гьисабдалди юкьван дережадин чими, субтропик кьурагь я. Кьакьандиз хкаж хьунивай гьава хъуьтуьл жезва. Райондин чилерайтIуз Каркарчай ва Хачинчай вацIар авахьзава .




#Article 290: Избербаш (226 words)


Избербаш, Изберг () — Урусатдин Дагъустан республикада авай, шегьердин статус 1949 йисуз къачунвай шегьер. 2005 йисуз Избербашди Урусатдин 100 агъзур касдал кьван агьалияр авай виридалайни абад шегьер конкурсда садлагьай чка кьунвай.

Агьалияр — 51 597 кас (2010 йис).

ТӀварцӀин арадал атуникай авай са шумуд версиядин садав кьурвал, 1895 йисалди къенин шегьер алай чкаяр уьленар ва баябан чилер тир. Гилан шегьердин чилерайтӀуз ракьун рехъ эцигзавай немецри, мукьвал алай, инсандин профиль алай суваз фикир ганвай. И чкадиз абуру чпин арада немец чIалал «Дас ист берг», яни сув алай чка лугьуз хьанвай ва эцигай ракьун — рекьин станциядиз «Истберг» (Изберг) тӀвар ганвай. Садлагьай сефер и суван Алексей Сергеевич Пушкинан профильдиз ухшар тирди акур кас, Къавкъазда сиягьат ийз дилижандал алаз Дербентдиз физвай французви кхьираг Александр Дюмадиз хьанвай. Гуьгъуьнлай, чкадин агьалийри «Изберг» гафунихъ, кумык чӀалал кьил мана гузвай «баш» куьтягьун гилигнавай ва посёлокдин тӀвар Избербаш хьанвай.

ТӀварцӀин арадал атуникай кьведлагьай фикир ам я хьи, и гаф кумык чIалан гафарикай арадал атанвайди я. Кумык чӀалал шегьердин тӀвар «Са кьилин гел» мана гузва.

Шегьер Дагъустандин рагъаэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьере, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 25 км кьибле патахъ чка кьунвайди я.

Избербаш, Пушкинан профильдиз ухшар Пушкин-Тау сував машгьур я.

Шегьердин тарих, нафтӀадин мяденар чирна жагъурзавай фялейри 1931 йисуз ракьун рекьин станциядин патаг эцигнавай садлагьай алачухдилай гатӀумзава.

Дуьньяда садлагьай сефер, гьуьлуьн кӀаняй эстакадрин ва кьеряй эгъуьнвай алгъай буругърин куьмекдалди нафтӀ Избербашда акъуднавай.

Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:




#Article 291: Михаил Васильевич Лезгинцев (117 words)


Лезгинцев Михаил Васильевич (Мегьамед Гьуьсейнов) (1893 - 1941) — пешекар революционер, Владимир Ленинан соратник, Октябрдин революциядин гьевес квай иштиракчи, армиядин генерал, Урусатдин Реввоенсоветдин финансрин идарадин кьил, Халкьдин Комиссаррин Советда хуьнуьхин министерстводин патай векил. 

Миллетдай лезги тир.

М.Гьуьсейнов 1893 йисан 28 январдиз Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь волостдин Штулрин хуьре дидедиз хьана. Вахтар ахьтинбур тир хьи, хзандин агьваллувал хкажун, ризкьи артухарун патал сувавияр зегьмет чIугваз маса чкайриз физвай. Штулви Гьуьсейнован хзанни чIехиди тир. Гъилиз ирид лагьай велед атайла, абур хуьн регьят акъвазнач. Гьуьсейн вичин хзанни галаз виликдай кIвалахай Астрахан шегьердиз фена. Ина фадлай адан стха Къилижни яшамиш жезвайди тир. И чIавуз Мегьамедан 11 йис хьанвай. Астраханда гъетерхъанвилин майишат вилик фенвайди тир. Мегьамеда дахдихъ, стхайрихъ галаз гъетерхъанвилин карханайра кIвалахна. 




#Article 292: Амстердам (157 words)


Амстердам () — Нидерландрин кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер, Кеферпатан Голландия вилаятдин администрациядин юкь. Уьлкведин рагъакӀидай пата Амстел ва Эй вацӀарин арада чка кьунвайди я.

Шегьердин тӀвар кьве: «Амстел» ва «дам» гафарикай арадал атанвайди я. Амстел шегьер алай вацӀун тӀвар я, «дам» таржумада «банд» я. XII виш йисуз им гъетерхъанвилин гъвечӀи хуьр тир, амма Нидерландрин Къизилдин виш йисан чӀавуз Амстердам дуьньядин виридалайни пара метлеб авай портарикай сад хьанвай ва уьлкведин савдагарвилин зурба юкь.

Шегьер жуьреба — жуьре культураяр кӀватӀ хьанвай чка я, 2009 йисан апрельдиз ина 177 кьван миллетрин векилри уьмуьр гьалзавай.

ГьакӀни Амстердам Нидерландрин финансринни культурадин кьилин шегьеррикай я. Ина дуьньядин виридалайни зурба 500 компанияррин 7 штаб — кӀвалер ава, месела, Philips ва ING Groep N.V.. Шегьердин юкьва дуьньяда виридалайни цӀуру фондунин биржа ала.

Амстердамда Гринписдин кьилин офис алайди я.

Шегьерда авай Рейксмюзеум, Винсент Ван Гоган Музей, Шегьердин музей, Амстелдал алай Эрмитаж, яру фанусрин мягьле хьтин килигуни лайихвилер авай машгьур чкайри, гьар йисуз шегьердиз 4,2 миллион кьван туристар чӀугвазва.




#Article 293: Кизилюрт (251 words)


Кизилюрт (, авар. Гъизилюрт, къум. Къызылюрт — «Яру хуьр») — Урусатдин Дагъустан республикада авай шегьер. Кизилюрт райондин администрациядин юкь я. ЦIуру Бавтугай хуьруьхъ, ва гьакӀни Бавтугай ва ЦIийи Сулак посёлкайрихъ галаз Кизилюрт шегьердин агломирация туькӀуьрзава.

Агьалияр — 34 700 кас (2010 йис).

Агломирациядин агьалияр — 47 400 кас (2010 йис).

Шегьер Дагъустандин юкьван пата, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 53 км кьибле патахъ, Сулак вацӀал чка кьунвайди я.

Климан юкьван дережадин континентал, зегьем квай гад ва юкьван дережадин мекьи кьуьд кваз. Виридалайни мекьи январь вацран юкьван гьисабдалди температура − 2,4 °C, виридалайни чими июль вацран юкьван гьисабдалди температура + 23,5 °C я. Йисан къене аязар авачир бередин яргъивал — 213 югъ я. Чилел жив алай йикъарин кьадар — 48.

Юкьван гьисабдалди йисан активвал къалурзавай лишанар:

Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:

Кизилюрт шегьердин миллетрин состав:

Шегьерда 13 спортзалар, 15 ахъа майданар, 3 спортдин мектебар ава.

Шегьерда аялриз гатун рухсатра ял ядай ва сагъардай 10 лагеряр ава. Шегьердин къеце патай авай сагъардай лагерра гьар йисуз 4 агъзурдилай пара аялри ял язва.

Шегьерда 8 умуми чирвилерин мектебар ава, анра 6589 кас кӀелзава, 10 мектебдилай вилик чирвилер гузвай идараяр ава, анра 1575 аял кӀелзава, 2 аялринни — жегьилрин спортмектебар, 2 творчестводин кӀвалер, са жегьил техникрин станция ава. Шегьердин чирвилер гузвай идарайра кӀвалахзавайбурун кьадар 1560 кас, абурукай 590 кас муаллимар я.

Шегьерда ва адан посёлкайра Шегьердин Культурадин КӀвал, са культурадин парк ва аттракционар авай ял ядай парк, 433 кас гьакьарзавай харусенятдин кьве кӀвал, 379 кӀелзавайбур гьакьарзавай са музыкадин мектеб, 1 Художестводин мектеб, ругуд филиалар авай ва 11 300 экземпляр улубдин фонд авай Юкьван улубхана кардик ква.




#Article 294: Кизляр (479 words)


Кизляр () — Урусатдин Дагъустан республикада авай шегьер. Кизляр райондин администрациядин юкь я.

Административвилелди шегьердин составдик шегьервилин посёлок Комсомольский акатзава.

Агьалияр — 48,984 кас (2011 йис) я.

Чирна — жугъурзавай алимрин гзафбурун фикирдалди шегьердин тӀвар Терек вацӀун гилан Таловка хилен виликан тӀварцӀикай арадал атанвайди я. Хилен цӀуру тӀвар, туьрк чIалал яру тик кьвал мана гузвай «Кызыл яр» тир. И гафунин туьрк чӀалай кьведлагьай таржума «кызляр» — рушар я.

Шегьер Дагъустандин кефердинни — рагъакӀидай пата, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 25 км кефердинни — рагъакӀидай патахъ, Терек вацӀал чка кьунвайди я.

Дегь заманайрилай гатIумна Терек вацIун агъа пад, РагъэкъечIдай пад Европадин уьлквейрихъ галаз гилигзавай, Каспийдин савдагарвилин рекье чIехи метлеб авай чка тир. И себебдилай ина инсанар яшамиш жезвай чкадин арадал атун мумкин я, и кар тестикьарзавайди, гилан Кизлярдин къвалав гвай дегь чIавуз шегьер хьайи чка «Некрасовдин шегьер» - дин чи эрадин II - III виш йисариз талукь тир амукьаяр я.

И чкайра авай дегь чIаван хуьрерикай тарихдин «Дербенд-намэ» монографияда кхьенвайди я. И монографиядин кирамди VII виш йисуз арабринни хазаррин арада хьайи дяве къалурзава, ада лугьузва хьи, тахминан 17 - 18 виш йисара вичи уьмуьр гьалнавай «Сургьаб» тIвар алай къеледиз халкьдин арада «Кызылйар» лугьузвай.

Официалвилелди шегьерди бине кьунвай тарих 1735 йис гьисабдик квайтIани, Кизлярдин къеле эцигунин кIвалахар кьиле тухудайла ина инсанри уьмуьр гьалзавай чкаяр 150 - 200 йис адалай вилик авайди тир.

Кизлярдин бине кьуниз кьил, иниз XVI виш йисуз Юкьван Азиядай атана хуьр арадал гъайи тажик савдагарри кутунвай. Абуру чпин хуьруьз «Абсияхкент» тIвар эцигнавай, фарс чIалал аб - яд, сиях - чIулав, кент - хуьр, шегьер мана гузва. Амма мукьув уьмуьр гьалзавай къумукьри хуьруьз «Къарасукент» (кара - чIулав, су - яд, кент - хуьр, шегьер)  ва «Кызларкала» (рушарин къела) лугуьзвай. Пара кьадарда тIварарин арадай, 1722 йисуз Персиядин финин чIавуз Пётр I-ан къарардив шегьердин кьулухъ «Кизляр» тIвар кIеви авунай.

XVIII виш йисан къене Кизлярда жуьреба - жуьре халкьар уьмуьр гьализ ацукьзавай. Регионда Урусатдин позиция кIеви авун патал, гьукуматди иниз активдаказ инсанар желб ийизвай. Иниз христианар: эрменияр, гуржияр, кабардинар, осетинар, ва гьакIни мусурман халкьар: къумукьар, ногъаяр, чеченар куч жез ацукьзавай.

XIX виш йисан эхирда шегьер Урусатдин кьибледа чIехи метлеб авай шегьеррикай сад хьанвай ва метлеб авай роль къугъвазвай, Кефер Къавкъаздин экономикатин юкь хьанвай. XIX виш йисан садлагьай кьудай са паюна шегьердин агьалияр 15 агъзур кьван кас тир. Киев ва Астрахандилай кьулухъ ам Кьибле Урусатдин виридалайни чIехи шегьер яз гьисабзавай. Къавкъазда Кизлярдилай чIехи шегьер, 1825 йисуз 30 агъзур кас агьалияр гваз Тифлиз (Тбилиси) тир.

И чкайрин адетдин кеспи гьетерхъанвал хьайитIани, гьукуматди ина ципицIхъанвал ва чахур гьасилун вилик тухуниз кьетIен фикир ганвай ва са тIимил вахтунилай чахур гьасилунин кеспи тахьай дережайриз агакьна и чкадин экономикадин асул хилерикай хьанвай. 1885 йисуз Кизлярда Урусатда садлагьай сефер коньяк гьасилунин кеспият тешкил авунай.

Йисариз килигна шегьердин ва адаз талукь тир посёлокдин агьалийрин кьадар:

Шегьерда урусринни тердин казакрин кьадар 1959 йисан 31 350 (83,0 %) касдилай 2002 йисуз 25 111 (49,21 %) касдал кьван агъуз хьана.

Кизляр шегьердин куьчейрин сиягь ва абурун индексар. 185 куьче ава.




#Article 295: Ракь (150 words)


Ракь — Д. И. Менделееван химиядин элементрин девирдин системадин кьудлагьай девирдин муьжуьдлагьай кӀеретӀдин къерехдин агъакӀеретӀдин, 26 атомдин номер авай химиядин элемент. Fe () символдив тайин жезва. Чилин чкалда алюминийдилай кьулухъ виридалайни гзаф гегьенш хьанвай металлрикай сад я.

Регьятдиз гатаз жедай, гимишдинни лацувилин акахьай рангунин, химиядин реакцийриз гьатунин чӀехи алакьунар авай гьакӀан вещество я. Ахъа гьавада ракь чӀехи температурадалди ва я чӀехи ламувиле фад коррозия жезва. Михьи кислородда ракь кузва, гъвечӀи дисперс тир гьалара хьаназ хьуй ам ахъа гьавадани вичи-вичиз цӀаю кьуна кузва.

ТӀебиатда ракь михьи гьалда кьериз гьалтзава, фад-фад ам ракьни-никель акахьай метеоритрин къене гьалтзава.

Ракь чилин хвехуьнин чIехи пай туькӀуьрзавайди лугьуда.

Алатрин материал хьиз ракь лап дегь чӀаварилай малум я. Архелогиядин затӀар хкудиз ийидай эгъуьнрин нетижада жагъанвай ракьуникай раснавай затӀар чи эрадай 4 агъзур ийсарин тарихдинбур я ва дегь шумер ва дегь мисри цивилизацийриз талукь я.

Ракь кьуд стабил тир изотоприкай ибарат я: 54Fe (5,845 %), 56Fe (91,754 %), 57Fe (2,119 %) и 58Fe (0,282 %).




#Article 296: Плазма (162 words)


Плазма ( чӀалай «раснавай», «кӀалубдиз тунвай») — са кьадар ва я тамамдаказ ионизация хьанвай, нейтрал атомрикайни (ва я молекулрикай) заряд квай кӀусарикай (ионрикайни электронрикай) туькӀуьр хьанвай газ. Плазмадин лап чӀехи метлеб авай кьетӀенвилерикай адан квазинейтралвал я, имни акӀ лагьай чӀал я хьи, ам туькӀуьрзавай заряд квай нулдикай виниз ва агъуз тир кӀусарин къенен кьадардин къалинвилер саки чеб-чпиз барабар жезва. Плазмадиз гагь-гагь веществодин кьудлагьай (газдикай, жимивидикай кӀевидикай къулухъ) агрегат гьални лугьуда.

Алай чӀаван чирвилериз килигна, каинатдин веществодин виридалайни гзаф паюнин фазадин гьал (массадиз килигна саки 99,9 %) плазма я/

Вири чӀехивилер Гауссдин СГС текра ганвайди я, амма ифин (температура) — eV ва ионрин масса — протондин массадин текда ганвайди я ; Z — заряддин число; k — Больцмандин константа; К — лепедин яргъивал; γ — адиабатик индекс; ln Λ — Кулондин логарифм.

 
Ччилин ччина авай плазмадин мисал. 
ЦӀайлапанди 30 000 ампер ва 100 миллион кьван вольт чкӀурзава, ва эквt, радиолепеяр, X-хилер а гьакӀни гамма-хилер гадарзава. Цайлапанда авай ифин ~28 000 Кельвин кьван агакьзава ва электрондин къалинвилер 1024 m−3-далай гзаф хьун мумкин я.




#Article 297: Керимова Седакъет Къайинбеган руш (1117 words)


Керимрин Седакъет Къайинбеган руш (1953 йисан 30 март, КцIар район, Къалажух хуьр) — лезги зари, композитор, жемиятдин зурба кархъан. Лезги чӀал ва культура вилик тухузвай лезги халкьдин тӀвар — ван ва чӀехи метлеб авай векилрикай сад.

Керимрин Седакъет 1953 йисан 30 мартдиз КцIар райондин Къалажух хуьре дидедиз хьана. Адан кьуд йис алукьайла ам Яргун хуьруьз куьч хьанай. Гуьгъуьнлай, кьве йисалай абур КцIар шегьердиз, дахди эцигай чӀехи кӀвализ куьч хьана ацукьнай.

Керимрин Седакъета вичин сайтуна вичин уьмуьрдикай ийизвай эхтилатдин кьатӀ:

 Ватандин ЧIехи дяве къарагъайла Керимоврин хизандай пуд стха — Къайинбег, Абдулрегьим ва Гьажирегьим аскервилиз фена. Зи Абдулрегьим ими дяведай хтанач. Гьажирегьим ими лагьайтӀа, дяведилай кьулухъ Украинада вичиз хизан туькӀуьрна гьана амукьна. 

Зи буба дяведай хайи хуьруьз хтайла, вичин диде кучукна сурарай хквезвай хуьруьнбурал дуьшуьш хьанай. Вичин уьмуьрдин эхирдалди дидедин тӀвар кьурла вилерал накъвар акьалтдай адан. Рушарикай садаз Гьуьруьят тӀвар ганай, амма и пак тӀвар садрани мецел тегъиз, веледдиз «бабу» лагьана эвердай ада. Дяведай гзаф орденарни медалар гваз хтай ада садрани абур алаз-алачиз хурал алкӀурдачир. Йиса садра 9 майдиз параддин форма алукӀна кӀваляй акъатдай ам. А юкъуз буба са маса гьавада жедай — вилер ацӀуз-алахьиз дяведа кьенвай вичин дустарни мукьвабур рикӀел хкидай ада.

Зи буба КцӀара сифте яз цӀийи багъар кутур ксарикай сад тир. Ада галатун тийижиз кӀвалахиз чи цӀудралди дегь сортар арадиз хканай. КцӀарвийри, къалажухвийри, яргунвийри, гьакьни маса хуьрерин жемятри исятдани зи бубадин тӀвар чӀехи гьуьрметдалди рикӀел хкизва. Алатай виш йисан 90 — й йисарин сифте кьилера ацӀай бегьер гузвай абасбиги, синаб, шафран, циган, ренет, розмарин, бельфлор, телеб ичер хьтин дегь сортар цанвай багъар кӀаняй акъудна абурун чкадал палметдин багъар кутадайла зи бубади чӀугур рикӀин тӀалар къедалди зи рикӀел хъсандиз алама. Райондин алакьунар авачир регьберри багъманхъанри яргъал йисара чӀехи зегьмет чӀугуна арадиз гъайи бегьер авай багъар тергнай. Са шумуд йисар алатайла гьа ксари палметдин багъар цӀийи кьилелай салариз элкъуьрнай. Жемятдин зегьметар гарув вугузвай ксарин крар эхиз жедайвал тушир.

Зи диде Куьбра муаллим тир. Ада юкьван мектебда лезги ва азербайжан чIаларин тарсар гузвай. А чӀавуз хайи чӀалан тарсар арадай акъудиз кӀанзавай ксарни авай. Ингье дидедин ва маса муаллимрин алахъунар себеб яз районда лезги чӀалан тарсар арадай акъудиз хьанач. Лезги халкьдин манияр хъсандиз чидай ва ара-ара абур иер ванцелди лугьудай дидеди. Ада зазни халкьдин манияр кӀанарнай.

Ада 1969 йисуз КцIар шегьердин 1-номердин юкьван мектеб акьалтӀарна. Мектебда кӀелдай вахтунда С. Керимовадин шиирар, гьикаяяр ва макъалаяр республикадин газетринни журналрин чинриз акъатнай. 1969 йисуз Азербайжандин Гьукуматдин Университетдин журналистикадин факультетдик экечӀай Седакъет Керимова гьеле студент тирла республикадин виридалайни чӀехи тираждалди басма жезвай «Азербайжан генжлери» (Азербайжандин жегьилар) газетдин чинриз акъудай макъала ва очеркралди сейли хьанай. Адан ахлакьдин месэлайриз талукьарнавай очеркри республикада ван кутунай.

Азербайжандин печатдин органра гадарнавай аялрин, дидейринни бубайрин проблемаяр сифте яз Седакъет Керимовади къарагъарнай.

Седакъет Керимовадиз, ада туькӀуьрай эсерар фикирдиз къачуна, ам гьеле университетдин вад лагьай курсуна кӀелзавай чӀавуз Азербайжандин КП-дин ЦК-дин «Совет кенди» (Советдин хуьр) газетда корреспондентвиле кӀвалахун теклифнай. Гьа газетда ада ара датӀана 17 йис кӀвалахна. Седакъет Керимовади Азербайжандин парламентдин орган тир «Гьаят» (Уьмуьр) (гуьгъуьнлай адаз «Азербайжан» тӀвар гана) газетдин сад лагьай тилитдилай редакциядин завотделвиле кӀвалахна, гуьгъуьнлай халкьарарадин «Гуьнай» газетдин кьилин редактордин заместителдин къуллугъ кьилиз акъудна. 1997 йисалай ам «Самур» газетадин кьилин редактор я. Седакъет Керимова азербайжан, урус ва лезги чIаларалди басмадай акъуднавай 7 агъзурдалай пара макъалайрин, очеркрин, корреспонденцийрин, зарисовкайрин, эссе ва фельетонрин кирам я.

Журналистикада къазанмишай агалкьунрай ам Азербайжандин Журналистрин Союздин «Къизилдин къелем» ва Гьасанбег Зердабидин тӀварунихъ галай премийриз лайихвилер аваз хьана. Седакъет Керимовади республикадин журналистар патал тайинарнавай Мегьсети Генжевидин ва Хандин руш Натеванан тӀварарихъ галай премиярни къачуна. Ам Хельсинкидин Гражданвилин Ассамблеядин АМК-дин «Ислягьвал» премиядиз лайихвилер аваз хьана.

С. Керимовадин «Ван алачир гьарай» тӀвар ганвай сад лагьай повестринни гьикаяйрин улуб 1985 йисуз «Язычи» чапханада 15 агъзур тираждалди басма хьана ва ада кирамдин кӀелдайбурун патай чӀехи гьуьрмет гъана. 1989 йисуз С. Керимовадин «Са гатфарин йиф» тӀвар алай прозадин кьвед лагьай улубдиз экв акуна ва кӀелдайбуру ам гзаф хушвилелди кьабулна. И кӀватӀалрилай алатайла заридин «Къариб къушран мани» (1991) тӀвар ганвай шииррин улуб басма хьана ва ана авай гзаф шиирар кӀелдайбурун сивяй — сивиз фена. Композиторри улубда гьатнавай цӀудалай гзаф шиирриз манияр теснифна. Къелемэгьлиди 1993 йисуз азербайжан чӀалал кхьенвай «Алпаб» роман Азербайжандин прозада вакъиадиз элкъвена. Критикри и улубдикай цӀудралди рецензияр басмадай акъудна.

Заридин лезги чӀалал сад лагьай улуб «Лезгинкадал илига» тӀвар алаз 1995 йисуз «Азербайжан» чапханади басмадай акъудна. Улубди лезги кӀелдайбурун патай шаирдиз чӀехи гьуьрмет гъана. Улубдин гьакъиндай Дагъустандинни Азербайжандин лезги къелемэгьлийри гзаф къимет авай макъалаяр кхьена. 1998 йисуз С. Керимовади лезги чӀалалди «Къарагъ дуьнья „Лезгинкадал“ кьуьлериз» тӀвар ганвай шиирринни поэмайрин улуб басмадай акъудна.

Азербайжан чӀалал кхьенвай повестрикайни романрикай ибарат тир «Ряден» (2000) кӀватӀалдини С. Керимовадиз сейливал гъана. Улубдихъ авсиятда газетринни журналрин чинриз 54 рецензия акъатна.

Лезги чӀалалди С. Керимовадин повестрин ва гьикаяйрин «Къайи рагъ» (2003), шииррин «Мад са гатфар» (2003), аялар патал кхьенвай «Рагъ хъуьрезва» улубар басма хьана. Адан са шумуд повесть ва роман («Блажная»), гьакӀни шиирар («За семью горами») урус чӀалаз элкъуьрна басмадай акъуднавайди я.

С. Керимовадин «КцӀар, кцӀарвияр» энциклопедиядин кӀватӀал адан яргъал йисара чӀугур зегьметдин нетижа я. И улуб районриз талукьарнавай кьилди улубрилай са кьадар тафават аваз я. Авторди тариххъанди, чӀалан пешекарди, журналистди, таржумачиди, фотографди, гьакӀни КцӀар мукьувай чизвай ва адал рикӀ алай инсанди хьиз чӀугунвай зегьмет чӀехиди я. Улубдин кьилин лайихвилерикай сад ам кьве чӀалалди хьун я, лезги ва цӀап.

И мукьвара сифте яз лезги чӀалал Седакъет Керимовадин аудио улуб шиирдал рикӀ алайбурал агакьна. Азербайжандинни Америкадин «Уфуг» тешкилатдин проект тир и улубда зариди вичин хкягъай шиирар кӀелзава. Аудио улубдин кьетӀенвилерикай сад ам я хьи, гьар са шиирдихъ авсиятда туькӀуьрнавай макьамарни С. Керимовадинбур я.

Седакъет Керимова композитор хьизни сейли я. Ам вичин чӀалариз туькӀуьрнавай 100 — далай гзаф манидин кирам я.

Бакудин Жегьил Тамашачийрин Театрда вичин сад лагьай концерт гайи «Сувар» ансамблдихъ муьжуьд макьамдар ва вад манидар авай. Лезги халкьдин манияр ва кьуьлдай гьаваяр халкьдив агакьарун вичин вилик къаст эцигай ансамблдин манидарар Руслан Пирвердиева, Агьмед Къурбанова, Магьире Шириновади, Дилбер Агъаевади лезги манийрин мелерин бине кутуна. Гуьгъуьнлай ансамблдик Решад Ибрагьимов, Роза Гьажимурадова, Жемиле Залова, Жавагьир Абдулова ва Эльвина Гьейдарова хьтин манидарар экечӀна.

Ансамбль арадиз гъана, адаз регьбервал гайи Седакъет Керимовадин алахъунар себеб яз адан репертуарда лезгийрин дегь манийрини кьуьлдай макьамри кьетӀен чка кьуна. «Шарвилидин мехъер», «Шарвилидин сусан тариф», «Кай дилбер», «Лезгид руш», «Пейкер баха», «Перизада», «Даллай», «Суна чан», «Загъадурзагъа», «Адахлу», «Магьи дилбер чан», «Сувал алай яр», «Шагьсенем», «Дагълар», «Хъипи пешер авадариз», «Ширин-ширин» хьтин халкьдин манийрал коллективди чан хкана. С. Керимовади вичи тесниф авур вишдалай гзаф манидалди ансамблдин нуфуз хкажна. Адан «Лезгинкадал илига», «Зи хайи эл», «Шамилан дагъ», «Асса», «КцӀар», «Къведа жал?», «Шагь дагъдин цуьк», «Каму яр», «Баде» хьтин манияр иллаки сейли я.

С. Керимовади и мектебда 10-далай гзаф цӀийи кьуьлер арадиз гъана. Гьа чӀавалай «Сувар» манийринни кьуьлерин ансамбль хьиз халкьдин рикӀ алай коллективдиз элкъвена. 2006 йисуз Азербайжандин Гьукуматдин Операдинни Балетдин Театрда кьиле фейи, ансамблдин 10 йисан юбилейдиз талукьарай концертда 50-дав агакьна манидаррини кьуьлдайбуру чпин алакьунар къалурна. Алай чӀавуз «Сувар» Бакудин зурба кьуьлерин мектебдиз элкъвенва. «Сувар» ансамблди лезгийрин дегь чӀаварин кьуьлерин бинедаллаз цӀийибур туькӀуьрзава, халкьдин манийрихъ цӀийи тӀям кутазва.




#Article 298: Сувар (ансамбль) (234 words)


Ансамбльдин тӀвар сув () + гзафвилин форма къалурзавай ар паюникай арадал атанвайди я. И тӀварцӀи лезги чилерал алай кьакьан сувар символ яз хьузва.

Бакудин Жегьил Тамашачийрин Театрда вичин сад лагьай концерт гайи «Сувар» ансамблдихъ муьжуьд макьамдар ва вад манидар авай. Лезги халкьдин манияр ва кьуьлдай гьаваяр халкьдив агакьарун вичин вилик къаст эцигай ансамблдин манидарар Руслан Пирвердиева, Агьмед Къурбанова, Магьире Шириновади, Дилбер Агъаевади лезги манийрин мелерин бине кутуна. Гуьгъуьнлай ансамблдик Решад Ибрагьимов, Роза Гьажимурадова, Жемиле Залова, Жавагьир Абдулова ва Эльвина Гьейдарова хьтин манидарар экечӀна.

Ансамблдин репертуарда лезгийрин дегь манийрини кьуьлдай макьамри кьетӀен чка кьуна. «Шарвилидин мехъер», «Шарвилидин сусан тариф», «Кай дилбер», «Лезгид руш», «Пейкер баха», «Перизада», «Даллай», «Суна чан», «Загъадурзагъа», «Адахлу», «Магьи дилбер чан», «Сувал алай яр», «Шагьсенем», «Дагълар», «Хъипи пешер авадариз», «Ширин-ширин» хьтин халкьдин манийрал коллективди чан хкана. С. Керимовади вичи тесниф авур вишдалай гзаф манидалди ансамблдин нуфуз хкажна. Адан «Лезгинкадал илига», «Зи хайи эл», «Шамилан дагъ», «Асса», «КцӀар», «Къведа жал?», «Шагь дагъдин цуьк», «Каму яр», «Баде» хьтин манияр иллаки сейли я.

Къедалди ансамблдин манийрин 4 альбом ва «Зи хайи эл» тӀвар алаз Азербайжандин лезгийрикай ихтилатзавай кьве фильм арадиз атанва. Гьарма сад кьве сятдин материалдикай ибарат тир и фильмра лезгийрин ацукьун-къарагъуникай, халкьдин адетрикай, культурадикай ва музыкадикай эхтилатзава. 2004 йисуз ва 2007 йисуз арадиз гъанвай и филмар КцӀара чӀугунватӀани, ана эхтилат физвай адетар вири лезгийриз талукьбур я. Сценарист ва режиссер тир С. Керимовади чка атунивай вичи тесниф авур манийрикайни менфят къачунва. Авазар «Сувар» ансамблди тамамарзава.




#Article 299: Умар Хайям (806 words)


Гиясаддин Абу-аль-Фатгь Умар ибн Ибрагьим аль-Хайям Нишапури (;  1048 йисан 18 май, Персия (Иран), Нишапур — 1113 йисан 1 декабрь, Персия, Нишапур) — фарсарин зурба зари, философ, математик, астроном, астролог.

Умар вири дуьньядиз «рубаи» тӀвар алай кьуд цӀарцӀин бенддикай ибарат тир шииррив машгуьр хьанва. Алгебра илимда ада кубдин барабарвилин классификация туькӀуьрна, ва конусдин кьацӀарин куьмекдалди абурун гъял ганвай. Иранда Умар Хайям, чна къенин юкъуз менфят къачузвай европадин (григорийдин) чӀаваргандилай (календарь) мадни дуьз тир «Ракъинин гьижра» чӀаварган туькӀуьрунив тӀвар-ван аваз хьанвай. И чӀаварган Иранда ва Афганистанда XI виш йисалай гатӀумна гилалди кардик ква.

Заридин тӀварцӀи адан уьмуьрда хьайи вакъиаяр къалурзава:

Умар Ирандин рагъэкъечӀдай патан Хорасан вилаятдин (гила Хорасан-Резави) Нишапур шегьердин эгьли я. Адан буба гъвечӀи туьквендин иеси тир, гьакӀни адаз гъвечӀи вах Аиша авай. Адан 8 йис хьайила ам математика, философия ва астрономия илимрал дегьнедай алахънавай. 12 йисуз Умар Нишапур шегьердин медреседин шакӀурт хьанвай. Мусурман диндин къанунрин ва медицинадин курсар акьалтӀай хъсан дережада акьалтӀарна, ада гьакимдин, яни духтурдин пешекарвилин дережа къачунай. Амма медицинадин практикадал Умаран акьванни гьевес квачир. Ада машгьур математик ва астроном Сабит ибн Курран ва грециядин математекрин эсерар кӀелна чирзавай.

Хайяман аялвал Юкьван Азия селжукри дяведалди кьунвай регьим авачир вахтариз атанвай. А чӀавуз пара кьадарда инсанар кьенвай, абурук алимрин чӀехи пайни кваз. Гуьгъуьнлай, вичин «Алгебра» улубдин сифте гафара Хайяма уьмуьрдин туькьуьл вакъиаяр рикӀел хкизвай гафар кхьизва:

  Чун, алимрин телефвал жуван вилерив акур ксар тир, абурукай гзаф азабар-зиллетар чӀугур инсанрин гъвечӀи кӀеретӀ амукьнавай. А чӀавара кьисметдин атӀугъайвили абуруз чеб чпин илимдиз дегьнедай экечӀуниз ва тамам хъсанруниз манийвал авунай. Алай чӀавуз алимрин къамат авай ксарин гзафни — гзаф пайди, илимда къалпдинни кьве-ччин-алайвилин сергьятритлай къеце патаз элячӀ тавуна, гьакъикъатдин винел таб алукӀзава. Абуруз, чпелай тавафат авай, гьакъикъатдихъ къекъвезвай, гьахъ кӀандай, таб ва кьве-ччин-алайвал кьабул тийизвай, яцӀу гафар ийидай хесетар квачир ва табдиз ваъ лугьузвай кас гьалтайла, абуру ам чпин рахшандвилинни нифретдин затӀ ийизвай. 

ЦӀуругуд яшара Хайямаз вичин уьмуьрдин садлагьай чӀехи хажалат акунай, тӀегъуьнин чӀавуз сифте адан дах, ахпани диде кьенай. Умара дахдин кӀвал ва устӀархана маса хгана Самарканддиз хъфенай. Гьа чӀавуз и шегьер РагъэкъечӀдай пата кьабулнавай илимдинни культурадин юкь тир. Самаркандда Хайям сифте медреседин шакӀурт жезва, гуьгъуьнаваз, илимдин месэладал халкь кӀватӀ хьанвай чкада гьуьжетдин рахунра экъечӀнавай Умарди ана авай алимар вичин акьулдивни алимвилив тажуб авурдилай кьулухъ, адаз гьасятда муаллимвилин везифа ганвай.

А девирдин муькуь зурба алимар хьиз Умарни са шегьерда гзаф акъвазавачир. Кьуд йисалай кьулухъ ам Самаркаддай Бухара шегьердиз куьч хьанвай, гьина улубар хуьдай карханайра кӀвалахиз эгечӀнавай. Бухарада уьмуьр гьалнавай цӀуд йисан къене Умара математикадин кьуд асул дибдин трактат кхьенвай.

Зари 1131 йисан 4 декабрьдиз регьеметдиз фенвай.

Умаран уьмуьрдин эхиримжи сятерикай, адан вахан гъуьлуьн гафар шагьид яз къалурзавай, адахъ галаз са заманда уьмуьр гьалнавай — Бехакидин гафарикай малум я:

  Садра Абу Али ибн Синадин «Сагъруникай улуб» кӀелзавай чӀавуз Хайяма кьиникьин мукьва хьун гьисснай (а чӀавуз адан яшар кьудкъадалай пара тир). Ада, виридалайни четин суалрикай тир «Гзафвиле теквал» тӀвар алай метафизикадин меселадиз талукь тир улубдин паюнда кӀелун акъвазарна, чарарин арада гъиле авай сарара экъуьрдай къизилдин къал туна, улуб агалнай. Гуьгъуьнлай, ада вичин мукьвабурни шакӀуртар эверна, весидин чар кхьена, гьа идалай кьулухъ ада фуни яд кьабулзавачир. Йифен капӀ авуна, ада чилин салам-дуьа гана ва метерал ацукьна гуьгъуьнинбур лагьана: «Я Аллагь! Зи къуватрин мумкин кьадарда за Вун чириз алахънавай. Гъил къачу зи гунагьрилай! Заз Вун чир хьуниз килигна, зун Ваз мадни мукьва хьана». Мецел гьа и гафар алаз Хайяма вичин уьмуьр масакӀа авунай.

ГьакӀни, заридин уьмуьрдин эриримжи йисарикай лугьузвай, «Кьуд эхтилатдин» кирамди тунвай, шагьадатнама ава:

  1113 йисуз Балх шегьердин ЛукӀарин Савдагаррин куьчеда авай Абу Саидан кӀвале хожа имам Умар Хайям ва хожа имам Музаффар Исфизари амукьнавай, зун абуруз къуллугъ ийиз рази хьанвай. Садра, тӀуьн-хъунин чӀехи межлисда заз Умара лагьанвай гафар ван атанай: «Зи сур ахьтин чкадал жеда хьи, гьина гьар гатфариз шагьварди зун цуькверив кӀвадарда» И гафари зун мягьтел авунай, амма за, Умар ихьтин касди ичӀи гафар лугьун тийидайди кьатӀузвай. 1136 йисуз зун Нишапурдиз атайла, а чӀехи касди вичин чин накьвадин шаршавдив кӀевирунилай кьуд йис алатнай, ва агъуз тир дуьнья Хайям галачиз етим хьанвай. Заз ам чӀехи муаллим тир. Са жуьмя къуз за адан сур алай чка чидай кас къачуна адан кьилив фенай. Касди зун «Хайре» тӀвар алай сурал гъана, сурарин бахча элкъуьрна кӀевирнай суван кӀаникай чапла патаз элкъуьрна, ва заз Умаран сур акуна. Багъдай, адан сурун винелай цуьк ахъайнай хилер гадарна экӀя хьанвай чуьхверринни гугърийрин тарар куьрс хьанвай, адан сур кьиляй — кьилиз цуьквери кӀевирнай. Зи рикӀел ада Балхда лагьай гафар атана, ва зун завай эхиз тахьана, шел кьаз тежез гзаф шехьнай, вучиз лагьайтӀа завай вири дуньяда адаз и чкадилай мадни кутугай чка гьатиз жедачир. Я Аллагь, Пак, ЧӀехиди, вуна жуван регьимвилив ва жумартвилив адаз женнетдин бахчайра чка гьазур ая! 

Заридин сурун гуьмбет Нишапур шегьерда, имама Махрукан гуьрметдай эцигнавай мискӀиндин мукьвал ала. Алимдин сурун винел виниз акъатнай гьейбат авай сурун гуьмбет, Ирандин виридалайни хъсан мемориал дараматрикай сад я. 1934 йисуз, адан эсерар гзаф рикӀ алаз сейлиз кьадайбурун, дуьньядин гьар са патай кӀватӀнавай такьатралди заридин сурал обелиск хкажнавай.

Хайям пара кьадардин илимдинни литературадин эсеррин кирам язва.




#Article 300: Муллахуьр (149 words)


Муллахуьр () — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. Арабляр хуьруьхъ галаз «Муллахуьруьнсовет»дик акатзава.

Хуьруьнсоветдин юкь я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацIун сивел, Дербент шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: Арабляр.

Хуьре кьулан мектеб, культурадин КIвал, клуб, 10 тахтунин идарадин начагъхана, улубхана, аялрин бахча ва администрациядин дараматар авайди я. Вири хуьр газдив таъмин я, гила рекьериз асфальт чIугунин кIвалахар гатIумнавайди я. Халкьдин «Образование» проэктдин куьмекдалди хуьре 240 чка гьакьарзавай, вири къулайвилер авай мектеб эцигнава.

Кьве вишелай пара ксариз вини дережадин чирвилер ава. Мирзоев Аллагьверди, Хаметов Сабир ва Нагиев Рамазан хьтин ксар — докторар ва илимрин кандидатар, ибур хуьруьн дамах я. Эхиримжи йисара, бизнесдал алахънавай ксарни пара хьана, абурукай Мирзоев Мирза, Алиев Нурмет хьтин бизнесменар хуьруьн социалвилинни - экономикадин ва культурадин уьмуьрда активдаказ иштирак ийизвайди я. Абурун такьатрин куьмекдалди хуьре цIийи мискIиндин эцигунар кьилиз акъатзава.




#Article 301: Ашахуьр (517 words)


Ашахуьр () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Штул хуьруьхъ галаз Штул хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 10 км яргъал чка кьунвайди я.

Ашахуьр лекьрен муг хьиз, кьве суван кукӀварин арада 2600 метр кьакьанда, Питан ва Ярар суварин арада авай дугунда ала. Им 45 майишатрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр я. Хуьруьн 200 — елай пара йисар ава. ТӀебиатдин рекьелди арадал атанвай хуьр я. Вилик и чилер Штул хуьруьз талукь мулкар тир. Садлагьай хзанар иниз гьа Штул хуьряй куьч хьанвай. Гьардаз вичин себебар авай. ЦӀуру адетралди, сувавийрин хзанар, гьакӀни стхайрин хзанар санал уьмуьр гьалзавай. Амма бязи вахтара хтулрикай садбур хзандикай чара хьана чпиз цӀийи чкада кӀвалер эцигзавай. Ингье, жегьил штулвийризни чпиз цӀийи кутугай чка жагъанвай. Абуруз ана чӀурар ва цанвай чилерни мулкар авай. Эхирни, Штул хуьре дарвал ва менфят къведай чилеринни мулкарин яргъавал бязи ксарин, малдарвилел ва хперхъанвилел алахъиз мадни къулай чкариз куьч хьуниз себеб тир. ЦӀийи чкада кьакьан суварин векьин чкаяр, мублагъ тӀулар, тамун массивар, гегьенш чӀурар авай. Амма лугьун герек я хьи, абуруз ана четинвилер акунай. Сифтегьан 30 — 40 йисара кьейи инсанар гъелеррал алаз улу-бубайрин хуьруьз тухузвай ва виридан сурал кучудзавай, вучиз лагьайтӀа абурун арада сихилвилинни миресвилин алакъаяр гзаф яргъалди амукьнавай. Сифте арадал атайла хуьруьн тӀвар Вини Штул тир, ахпа Ашахуьр хьанвай.

Ашахуьруьн сурар, асулдай аварви тир Исмаил Омаров кьейила, тахминан 160 йис идалай викил арадал атанвай. Ам вичин вахтуна, итим кьиникьин себебдилай авар хуьряй акъудна ракъурнай. Адан кучудунрилай кьулухъ, кьейи ашахуьрвияр Штулрин суруз тухун тавуна, гьа Ашахуьруьн цӀийи сурал кучудзавай. Йисарин къене Ашахуьруьн вичин сихилар арадал атанвай. Хуьре кьуд сихил ава: Суфияр, Гьажияр, КунцӀилар, Аварар. ЦӀуру эгьлийри лугьузвайвал:

Ватандин ЧIехи дяведалди хуьре 70 кьилдин майишатар авай. Жафа ва гишин чӀавара са шумуд хзан затӀни амукь тавуна къекъверагвилин гьалара гьатна барбатӀ хьанвай, инсанар гишила ва мекьила телеф жезвай. Муькуьбур са жуьредин уьмуьр гьализ виже къведай чкайрихъ къекъвена ана ацукьзавай. Хуьруьнвийрин четин уьмуьр 60 — й йисаралди давам жезва. Хуьруьн колхозда са цӀуру фермадилай гъейри сазатӀни амачир, гьатта майишатрин контора ва культурадин идараяр кьванни амачир. Хуьруьз тухудай рехъ авачир. Хуьруьнвийрин асул улакь араба ва гъелерар тир. 1965 йисалай эгечӀна кьакьан суван хуьруьн къамат садлагьана хъсан патаз масакӀа жез гатӀумнай. Гьа йисуз виридалайни кесиб колхоздин председательвиле Штулрин муьжуьд йисан мектебдин муаллим Рамазан Ибрагимхалилов тайин авунвай. Куьруь муьгьлетдин къене, хуьруьн эгьлийрин ва райондин регьберрин куьмекдалди, пара кьадарда кьилин кӀвалахар кьилиз акъуднай. Хьуре садлагьай мектеб, улубхана, медпункт, колхоздин контора, инсанри уьмуьр гьалун патал кьве гьавадин кӀвал, малдарвилин кьуд дараматар эцигнавай, чпин къуватралди рехъ чӀугунвай ва ам ахпа гьяркуь авунай. Рагарин ва кӀамарин чкайрайтӀуз хуьруьз электричестводин къайтан чӀугунвай. Хуьре садлагьай сеферда радиодин ван акъатнай. Телефондин идара ахъайнай. Хуьруьз цин гунгара тухванвай. Хуьруьн экономика тади камаралди хкаж жезвай. Мал къарадин кьадар эхиримжи ирид йисан къене ругудра гзаф хьанвай. Техилдин культурайринни бахчахъанвилин бегьер пара хьанвай. Хуьруьн майишатдин культурайрин вини дережайрал агакьуниз килигна, колхоз вахт-вахтунда «Яру Лишан» гьуьрметдиз лайих жезвай.

Гьайиф, гила муькуь вахтар алукьнава, инсанар ва абурун уьмуьрдин девлетар къевез — къвез масакӀа жезва, гила виликан мублагъ хуьруькай амукьайди са тӀвар я. Хуьруьн эгьлийри чпин кьилдин мулкар — майишатар вилик тухузва, як, къуьл гьасилзава, гьа идалди чпин кьил хуьзва. Къе сувара хуьруьн майишатдин муькуь сфера мад амайди туш.




#Article 302: Ашар (533 words)


Ашар () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Кукваз хуьруьхъ галаз Ашар хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле пата, Кьурагь вацIун кьерел чка кьунвайди я. Райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 10,5 км яргъал алайди я.

Кьибле Дагъустандин муькуь лезги хуьреризни хьиз, Ашар хуьруьзни чара уьлквейрай атанвай регьимвал авачир тарашхъанрин кьушунрин паталай чӀехи чукӀурунар, хажалатар ва телефвилер галукьнавай. Авай шагьидвал ийизвай фактарив кьурвал, и хуьр тарашхъанрин паталай са шумудра чукӀурнавайди тир, ва сувавийрин ам чпин къуватралди гуьнгуьна къухтвазвай. МуьтӀуьгъ тахьанвай виляй, Тамерланан эмирдалди адан кьушунри хуьр — къеле чукӀурнавай ва хуьруьн эгьлияр техил гатадай йигарра чан аламаз регъвенвай. 1735 йисан зулуз Надир шагьан кьушунар Кьурагь дугундив агакьнай, Ашар хуьрни къерехда амукьначир. Хуьруьн эгьлийри залумрихъ галаз кьегьялвиледи женг чӀугвазвайтӀани, къуватар сад туширвиляй, шагьан кьушунри хуьр дибдал кьван барбатӀнавай. Надир шагьан кьушунрин регьим авачирвилиз сергьятар авачир, фарсари хурук аялар квай папарни кьуьзуь инсанар майдандиз чукурна, кӀвачерни гъилер кутӀунна абуруз балкӀанралди кӀурар гана рекьзвай. И залум вакъиаяр кьиле физвай «шагь харман» (шагьдин йигарар) тӀвар алай чкаяр кьуьзуь инсанрин рикӀера къенин йикъалди амазма. Ихьтин чкаяр квез гьар са хуьре къалурда. Хуьруьн эгьлияр фарсарин кьушунрин аксиниз итимвилелди кьулухъди румар гузвай. Ягъунра гьатта папарни иштирак ийзвай. Фарсариз чӀехи телефвилер хьанвай. Кьурагь хуьре, фарсарихъ галаз ягъунра кьенвай, жуьрэт авай аскер кучуднавай Ибрагьиман пӀир ава. Зурба телефвилерилай кьулухъ сувавийри Надир шагьан кьушунар кукӀварна кьулухъ ракъурнавай. Фарсариз ихьтин мисални авайди я: «Шагь кӀамай ятӀа, ам дяведалди лезгийрин винел фирай». ГьакӀ хуьруьн бинедин агьалияр тамамдаказ телеф авунай. Эхиримжи сеферда, тахминан 600—700 йис идалай вилик, цӀийи хуьруьн бине Кьибле Лезгистандай, Армениядай ва Дагъустандин чара — чара пипӀерай атайбуру кутунвай ва адаз цӀийи «Ашар» тӀвар ганвай. Атайбурун арада чпин чӀаларал рахазвай чара — чара миллетрин векилар авай. И кар тестикьарзавайди, хуьруьн сурун къванерайл алай «Ашота», «Аткай», «Ратак» хьтин кхьинар ва чилин белгенрин тӀварар ва муькуь затӀар я. Амма тарихдин къене абур чкадин агьалийрихъ галаз акьахьна лезги чIални адетар къачуна лезгийриз элкъвенвай.

Фад заманайра авай хьиз, Ашар хуьр гилани гегьенш никӀер ва кьуьгъвер, къазарни тамар, пара кьадарда саларни багъар авай Лезгистандин мублагъ хуьрерикай сад я. Ашарвияр зегьметдал пара рикӀ алайбур я ва лежбервилел, малдарвилел ва бахчахъанвилел алахънавайди я. Вилик хуьре 18 агъзурдилай пара лапагар ва карч алай чӀехи малар авайди тир.

Совет гьукумдалди хуьре кьве мискӀин эцигнавай. А чӀавуз гзаф акьул авай шейхри эгьлийриз гузвай таъсир зурба тир. Гила абурун сурар, инсанар зиярат ийиз физвай пак чкаяр — пӀирер я: пӀир Абдуллагь, пӀир Ибрагьим, пӀир Сулейман, пӀир Салман, пӀир Зекери, пӀир Гъизран, пӀир Бакьир, пӀир Биркь Адал, пӀир Абдулла. ГьакӀни, совет гьукумдин береда Медина шегьер хьтин пак чкайрин кьилив фин саки кьилиз акъудиз мумкин тушир крарикай тир чӀавуз, анжах са Ашар хуьряй ругуд касди Гьаж кьиле тухванвай: Абдуллагь, Жамал, Аттай, Мукаил, Шериф, ТӀежиб.

XIX виш йисуз Ашар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кукваз, Урсун, Хпеж, Хуьпуькь ва Шимихуьр хуьрерихъ галаз Хпеж хуьруьнжемятдик акатзавай.

Хуьре 19 сихилри уьмуьр гьалзава: Алтияр, Абачар, Базаяр, Бегьияр, Бегьарчияр, Гьасенбегар, Гьирегар, Гъазаяр, Квасаяр, Кьуштунар, Кичер, Мамалияр, МегьанцӀаяр, Сабуяр, УстӀарар, Чакъалар, Чирагъар, Шаласияр, Шерифар. ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, Гьасанбегар сихил Кьибле Лезгистандин КцIар райондин Манкъулидхуьряй, Чакъалар сихил — Мискискар хуьряй, Кичер — Кичер хуьряй, Чирагъар — Агъул райондин Чирагъ хуьряй, Гьирегар — Рутул райондин Играх хуьряй ва Бегъерчияр Агъул райондай атанвай.




#Article 303: Бахцугъ (353 words)


Бахцугъ () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай саки тунвай хуьр. КIири, Ругун ва Сараг хуьрерихъ галаз «КIири хуьруьнсовет»дик акатзава.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле пата, Гитин кьил суван кIаник чка кьунвайди я.

Сурун къванерал алай кхьинри малумарзавайвал, хуьр 1370-1400 йисара бине кьунвайди я, яни 600 йис идалай вилик. Вилик хуьруьн тIвар азербайжандал «Яйлахдин хуьр» (векьин чкадин хуьр) тир, са тIимил геж, Баху тIвар алай къари, хъсан уьмуьр гьалуниз, чIехи чIурар, цив бул чешмеяр, мублагъ чилер хьтин вири къулайвилер авай кIунтIал куьч хьана ацукьайдилай кьулухъ, хуьруьз адан гьуьрметдай Баху → «Бахцугъ» лугьуз хьанвай. Кьуьзуьбурун эхтилатрал агалтна, царь чIавуз Бахцугъ хуьруьн эгьилийрин гзафбур Кьибле Лезгистандин КцIар райондин Аваран, Кьилегьуба ва Абдукеримуба хуьч хьанвайди тестикь ийиз жеда. Гьа а береда парабур Турциядизни куьч хьана ацукьнавай. Исятда Турцияда Бахцугъ хуьруьн эгьли тир Будахан, 100 касдал кьван агакьанавай несилри уьмуьр гьалзава. Хуьре 5 сихилар ава: Абасанбур, Башарар, Тумакьар, Хушумар, ЦIарапIар. Хуьр кьве мягьлейриз пай жезва Агъа мягьле, Вини мягьле. Кьве мискIин авай, гьар мягьледа сад. Гила абурун дараматар клубдин ва мектебдин къайдада цIийикIа туькIуьрнавайди я. Хуьре кьве пIир ава: Нурали бубадин ва Гьажирамазан бубадин пIирер.

Дегь заманада бахцугъвияр садкайни асул тушир жемят тир. Абур харжарикайни ва налогрикай ада тир. Абур са чара жемиятдизни талукь тушир. Кьуьзуьбурун эхтилатрив кьурвал, хана гьукум гьалзавай чIавара, Бахцугъриз адан са наибни, са визирни атанвачир. Дяведал гзаф рикI алайбур хуьр тир. Абуруз гьавиляй фад-фад «Дявекарар Бахцугъар» (кикIидайбур) лугьудай.

Дегь чIаварилай инихъ, хуьруьн эгьлийрин кьилин крар — лежбервал, малдарвал тир. Са тIимил вилик вахтара, Кьибле ва Кефер Лезгистандин арада сергьят чIугудалди, хъуьтIуьн береда багцугъвияр вири хзанрихъ галаз Азербайжандиз кIвалахиз физвай, яни кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавай.

XIX виш йисуз Бахцугъ вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. КьепIир хуьруьхъ галаз КьепIиррин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Алай чIавуз хуьре 40 кьван майишатар ава. Бахцугъвийрин 70 - далай пара хзан Мегьарамдхуьруьн райондин Самур хуьре, 11 хзан Сулейман СтIал районда, 15 хзан Бакуда, Магьачкъалада ва Каспийскда 30 кьван хзанди уьмуьр ийизва. ГьакIни, КцIар райондин Аваран хуьр Бахцугъ хуьряй атанвайбурун несилрикай ибарат я. Им тестикьарзавайди ам я хьи, Аваран хуьруьн сихиларни Бахцугъ хуьруьн сихилар сад я.




#Article 304: Бугъда тепе (236 words)


Бугъда тепе, ва я ЦӀийи Кьуьчхуьр () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. Кьуьчхуьруьхъ галаз Кьуьчхуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, Гуьлгери вацIун кьере чка кьунвайди я.

Хуьруьн виликан тӀвар «ЦӀийи Кьуьчхуьр» тир, гуьгъуьнлай адаз Къуьлуьн кӀунтӀ мана гузвай цӀап чӀалан «Бугъда тепе» тӀвар эцигнавай.

Тарихдин малуматри шагьидвалзавайвал, 1935 йисуз Кьуьчхуьре совхоз арадал гъанвай, ва 1937 йисуз Мегьарамдхуьруьн районда Гуьлгери вацӀун мукьвал кьуьчхуьрвийриз никӀериз ва тӀулариз цӀийи чилер чара авунвай. И чилел Самур вацIунни Гуьлгери вацӀун юкьва авай чӀехи кӀунтӀал алай. Инлай мукьвал алай хуьрериз тухудай рекьер авачир. Чилер валари тамарин массиври кьунвай. Амма абурун арада авай ахъа чкайра кьуьчхуьрвийри гьажибугъда цазвай. Сувавийриз и чкадикай хуш атанвай. Куьруь муьгьлетдин къене абуру чилер валарикайни эчӀелин хъчарикай михьна, къуьл ва цил цадай накьв раснавай. 1938 йисан хъуьтӀуьз абуру Кьуьчхуьрдай иниз чпин маларни лапагар гьалнавай. Пара четин вахтар тир, кьетӀендаказ гатуз. Гатун зегьемдив вердиш тахьанвай сувавияр цӀай азардикай хажалатар чӀугузвай, телефвилерни тӀимил тушир. Амма къвез къвез абур цӀийи климатдив вердиш хьанвай. 1957 йисуз Эхмед тӀвар алай кьуьчхуьрвиди ина садлагьай кӀвал эцигнавай. Адан гуьгъуьнаваз иниз муькуь кьуьчхуьрвиярни куьч хьана ацукьнавай. Алай чӀавуз хуьре 300 кьван майишатар ва 716 — далай пара касди уьмуьр гьалзава.

Хуьре кьулан мектеб, алакъадин идара, фельдшервилинни — акушервилин идара, рахунрин идара, клуб, улубхана кардик ква. Хуьруьн эгьлияр электричестводив, газдив ва са кьадар цив таъмин я. Гуьлгери вацӀал муьгъ эцигнавайди я.

Бугъда тепеда кьуьчхуьруьн эгьлийрилай гъейри, Ахцегь райондин хуьрерай атайбурни авайди я.




#Article 305: КIири (539 words)


КӀири () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Бахцугъ, Ругун ва Сараг хуьрерихъ галаз «КӀири» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата, Кьурагь вацIал, Кьурагь хуьрелай 20 км яргъал чка кьунвайди я. Гьуьлуьн дережадилай 1380 кьакьанда ала. Хуьруьн чилерин вири санлай майдан — 2800 гектар я, мулкарин майдан — 1929 га, векьин чкаяр — 673 га, чӀурар — 1081 га.

ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, сифте и хуьр «КӀелед КӀунт» тӀвал алай чкадал алай. Хуьре сифте кӀвалер суван кьиблепатан гуьнедал алай «Контурар» тӀвар алай районда эцигнавай. Ина пара кьадарда амукьнавай тарихдин имаратри ва кучудунри, хуьр са чӀавуз мусурманввл диндин вилик галай девирдиз талукь тирди субутарзава. Хуьруьн тарихдин «КӀири» тӀварцӀин арадал атуникай гуьжетунар физва, садбуру и тӀвар, вилик хуьруьн агъа кьиле пара кьадарда экъечӀзавай кӀирийрин тарарихъ галаз алакъа кутазва. Гуьгъуьнлай, Дагъустан Урусатдик акатайдилай кьулухъ, урусри, чпиз лугьуз регьят хьурай лугьуз хуьруьз «Икра» тӀвар эцигнавай. Хуьруьнвийрин асул кӀвалахар лежбервал, малдарвал, гъилин устӀарвал ва кустарвал тир. Хуьре 17 чатар кардик квай. УстӀарри чпин гьасил авур затӀар кӀвалин аваданвилеризни тӀуьнин продруктриз масакӀа ийизвай. Чпин крара чатун устӀарри кӀарасдин цӀивинрикай менфят къачузвай, гьавиляй кӀарасдин цӀивинин гьазурунин кӀвалахрал хуьре чара ксар алахънавай. Хуьре гьакӀни хъенчӀин устӀарвал гзаф вилик фенвай. Гьайи къведайди ам я хьи, кӀиривийрин гъилин устӀарвиликай амукьайди са виликан агалкьунрин гелер я.

XIX виш йисал кьван хуьруьн регьбервал, жемятди кхягъзавай кавхади ийизвай. Адахъ кьвед пуд куьмек ийиидай ксарни галай. XIX виш йисан эхирда хуьре, Темирхан-Шура (Буйнакск) шегьерда ацукьнавай царьдин сердерди тайин ийизвай, чиновник — кавха везифа арадал гъанвай. Кавхадин асул буржийрик, хуьре жемиятдин — къайда ва эгьлийрин арада регьмвал хуьн акатзавай. Абуру чеб ва чпиз куьмек ийизвай ксар, къайдаяр чӀурзавай эгьлийрикай къакъудзавай штрафралди хуьзвай. XIX виш йисан эхиррай эгечӀна, хуьруьн эгьлийрин, иллаки итимрин арада кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервал гегьенш жез гатӀумнавай. Виринра уьмуьр четин ва залан тир, ва халкьдин арада рази туширвилер ва протестар арадал къвезвай. А йисара къати протестантрикай сад, КӀири хуьряй лезги халкьдин кьегьал КIири Буба тир. Гила адан несилри, хайи дигедай акъудна Сибирьдиз ракъурунив ва Бакудин дустагъда тунив къастар хаз тахьанвай, викӀегь ва мерд касдин рикӀел аламукьуниз чӀехи гьуьрмет ийизва. Сифте вахтара кӀиривийрин гзафбур Бакудин нафтӀадин мяденра хкаж хьанвай.

Хуьруьн сифтегьан мектеб 1918 йисуз мискӀинда араб чIалал ахъайнвай. 1927 йисуз халкьдин куьмекдалди сифте кьилин чирвилерин мектебдин дарамат эцигнавай. Мектебдин регьберар Магьарамов Ага, Кьурбанов Абдуселим, Дадаев Гьасан тир. 1936 йисуз сифте кьилин чирвилерин мектебдикай ирид йисан мектеб хъувунвай, ва директорвиле, хуьруьн эгьлийрикай садлай специалист, М. Мисриханов тайин авунай. 1967 йисуз КӀирида цӀийи мектебдин дарамат эцигна юкьван мектеб ахъайнавай.

XIX виш йисуз КӀири вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кутул ва Ругун хуьрерихъ галаз КӀири хуьруьнжемятдик акатзавай.

Ватандин ЧӀехи дяведиз хуьряй 222 кас рекье гьатнавай, абуру 105 кас дяведа телеф хьанвай, 117 кас элкъвена ватандиз хтанвай. Дяведин майданда чпиз кьегьалвилин гьуьрмет къазанмишнавайбурун арада политрук Османов Шафи, офицер Гамзаев Багаудин, жергедин аскерар Р. Алимирзоев, Р. Эскендаров , Л. Батманов, Ж. Рустамов, М. Алимирзоев ва мсб. тир. Абуруз дявевилин пишкешар вуганвай. Амма кьетӀен баркаллувал хуьруьн дамах тир, кичӀевал квачир комбат Эсед Бабастановичаз талукь я. Дяведа къалурай жуьрэтлувилин, викӀегьвилин ва кӀевивилин паталай адаз кьейидалай кьулухъ, Совет Союздин Кьегьал хьтин чӀехи тӀвар ганвай. Гила адан тӀварунихъ хуьре колхоз ва мектеб ава. Регьмет хьайи аскеррин гьуьрметдай хуьре Салигьов Эседан имарат ва муькуь аскеррин обелиск эцигнавайди я.




#Article 306: КьепIир (409 words)


КьепӀир () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. «КьепӀир» хуьруьнсоветдин административ юкь ва сад тир хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата, Кьурагь вацIал, Кьурагь хуьрелай 21 км яргъал чка кьунвайди я.

КьепӀир — Лезгистандин ва Кьибле Дагъустандин виридалайни цӀуру хуьрерикай сад я. Хуьруьн бине кьуникай якъин тир малуматар авач. Лап XX виш йисал кьван хуьруьн гьар са сихил чпин чара мягьлейра амукьзавай.

Хуьруьн мягьлеяр: Михер мягьле, Чатун мягьле, ЧӀуьгъвер мягьле, Кьулан мягьле, Къазакь мягьле, ТӀулан мягьле, Хъемцал мягьле.

Вичин чӀавуз, кьепӀирвийри Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал кьве хуьр арадал гъанвай: КьепIир Къазмаяр ва Ярукьвалар. Дегь чӀавуз хуьре къаравулдин минараяр авайди тир. Хуьруьн топонимикада «Куьгьне къеле» (ЦӀуру къеле), «Тегъид сенгер» хьтин тӀварар амукьнава. Хуьруьн винел пата пуд гьавадин жуьмя мискӀиндин дарамат хкаж хьанва. Вилик хуьре мягьлейрин мискӀинарни авайди тир. Авай тарихдин малуматрив кьурвал, 1747 йисуз КьепӀир хуьруьн эгьлийри Надир шагьан кьушунриз кьулухъди румар гунивди душмандиз чӀехи телефвилер ганвай. 1806 йисуз, фон Граббе генералдин эмирдалди, кьилин къаст кьепӀирвияр муьтӀуьгъарун яз, хуьре Урусатдин армиядин рота арадал гъанвай. КьепӀир хуьряй, гьеле Октябрьдин революция жедалди, пара кьадарда тариф авай рухваяр акъатнавай. Абурукай сад, 1877 — 1878 йисара Дагъустанда лежберрин къарагъунин регьберрикай сад тир КьепӀир Гьажимурад тир. Халкьдин къалабулухар секин авурдилай кьулухъ, царьдин гьукумри ам кьуна кьиникьалди жаза ганвай. КьепӀирви Гьажи Насрулла-эфенди имам Шамилан женгинин амадаг тир, ада имамахъ галаз гзаф женгера иштирак авурди я. Эхирда, душманрин паталай элкъуьрна кьунвай Гунибда имам Шамиляхъ галаз гьатай Гьажи Насрулла, урусрихъ галаз хьайи ягъунда кьенвай.

XIX виш йисуз КьепӀир вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Бахцугъ хуьруьхъ галаз КьепӀир хуьруьнжемятдик акатзавай. Хъутур-Куьредин наибвалдин наиб асулдай Кьаружунар сихилдай тир.

КьепӀирви Муслим Етим Эминан мукьва дуст тир. Зариди вичин эхиримжи шийиррикай сад гьа Муслимаз ва рикӀелай алат тийир Гьажимурадаз бахш авунай. Са чӀавуз, округда чӀехи машгьурвал поэтесса КьепIир Айисата къазанмишнавай. 1915 йисуз хуьре кьве йисан гражданвилин мектеб ахъайнавай, адан садлагьай муаллим ахцегьви Гьасанов Вагьид тир. 1936 йисуз хуьре ирид йисан мектеб кардик квай, ва 1942 йисалай эгечӀна юкьван мектеб кӀвалахзавай. И мектебда мукьвал алай хуьрерин аяларни кӀелзавай. Кьурагь райондин садлагьай регьбер кьепӀирви Хизриев Хизри тир.

Ватандин ЧIехи дяве чӀавуз женгериз 516 кьепӀирви рекье гьатнавай. Абурукай анжах 72 кас элкъвена хайи дигедиз хтанвай. Дяведа регьмет хьайи хуьруьнвияр рикӀел хуьн патал хуьре обнлиск эцигнавайди я.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар ава: Михер, Чатунар, ЧӀуьгьверар, Кьаружунар, Варварар, ПӀирер, Къазакьар.

КьепӀир хуьруьн администрациядин чилерал гамар хрунин фабрика, емишрин межеяр акъудзавай цех, асфальтдин ва кирпичдин заводар, тамухъанвал, идарадин азархана, аптека, почтадин идара, юкьван мектеб кардик ква.




#Article 307: Квардал (465 words)


Квардал (, агъул. Курдал) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай кьакьан суван хуьр. Гелхен хуьруьхъ галаз «Гелхен» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъакӀидай пата чка кьунвайди я.

Мецерай мецериз атана чав агакьай кьисадив кьурвал, хуьруьн сифтегьан тӀвар Кура тир. Хуьр тахминан 2000 йис идалай вилик бине кьунвайди я. Им успатарзавайди хуьре пара кьадарда амукьнавай дегь чӀаван кучудунарни сурар я. Чеб къецепатан ва чкадин душманрикай хуьн патал квардалвийрин улу-бубайри хуьр инсандин гъил агакь тийир рагал эцигнавай. Хуьруьз анжах са жигьир физвай, ва ам ара датӀана къаравулдин килигунихъ квай. Эвер тавур ксарин вилик пад, хуьруьз гьахьунал алай зурба мегъуьн кӀарасдин варари атӀузвай. И варар кьетӀендаказ чирнавай ксари хуьзвай. Идалайни гъейри, хуьруьн къваларив гвай чкаяр кьве къаравулдин минарайрай вил алаз хуьзвай. ГьакӀни, ина душманриз тӀебиатдин манийвилерни авай — кӀамар. Ибуру вирида квардалвийриз чеб душманрикай хуьниз къулай шартӀар гузвай.

ЦӀуру эгьлийрин эхтилатрай, хуьруьн бине кутурбур Бащунаяр сихилдин векилар я. Хуьруьн кавхайрин гафаралди, Бащунаяр иниз чеб кӀевера гьатай чӀавуз атана хуьр кутунвайди я. Вилик абур хъсан мублагъ чилерал уьмуьр гьалзавай, амма са чӀавуз абур аварринни яхулрин чуькьуьндик акатнавай. Къвез — къвез гъвечӀи халкьар къуватдалди сувариз чуькьвена акъудзавай и кьве халкь сад-садахъ галаз мублагъ чилер патахъай гуьжетзавай ва халкьар чпиз муьтӀуьгъарзавай. Гьавиляй, кӀеви чуькьуьн эхиз тахьанвай Бащунаяр сихилдин бине кутур ксарни цӀийи чкадиз куьч хьана ацукьун мажбур хьанвай. КӀвалин затӀар — матӀар арабайриз кӀватӀна абур гьар саниз хъфизвай, хкягъай са рехъ авачир. Са пай Рутул райондиз хъфенвай, муькуь пай лезгийрин патав, Кьибле Лезгистандин районризни хъфенвайбур авай. Гьа и рекьелди гилан Квардал хуьр арадал атанвай. Гила, гъиле авай тарихдин малуматарни архивдин документар чирна-жагъурунивди малум хьана хьи, Бащунай сихил асулдай, Чарода районда уьмуьр гьалзавай лезги халкьарин группадик акатзавай арчин халкьдикай тир.

Бащунайрилай кьулухъ Квардалриз Кацахар сихил атана ацукьнавай. Лугьузвайди я хьи, абур Кьибле Дагъустандин сувариз Шам вилаятдай (Сирия) атанвайди я. Са шумуд вахтунилай, КацӀахар кьве — КацӀахар ва Магьмудар сихилриз пай хьанвай. Са тӀимил геж, хуьруьз Яхулрин чилерай — Къужаяр, Дахада райондин Ашты хуьряй — Мирзеяр ва Агъул райондин Буркихан хуьряй — Бугъаяр сихилар атана ацукьнавай.

XVIII виш йисуз хуьре, астрономия, философия, биология илимрал алахънавай, Бащунаяр сихилдай тир Режеб алимди уьмуьр гьалзавай. Хуьруьн гьуьрмет авай арабист — алим Кужаяр сихилдин векил Али тир. Гьайиф къведайди ам я хьи, Октябрьдин революциядилай кьулухъ ам кьуна дустагъда тунвай ва хуьруьнвийриз гилалди адакай са хабарни авач. Квардал хуьре эсерар туькӀуьрзавай ва халкьдиз къуллугъзавай, шейх Ибрагьим-Халил лугьудай Шам вилаятдин мад са векил авай. Хуьре, и зурба алим ва арабист уьмуьр гьалнавай кӀвалин харапӀаяр гилалди ама. Адан гуьрметдай ина чӀурариз ва тамуз адан тӀвар эцигнавай. Гзаф сейлиз кьунвай чкайрикай сад шейх Ибрагьим-Халилан зиярат — пӀир я. Идалайни гъери хуьре мад кьуд пӀирер авайди я.

XIX виш йисуз Квардал вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Усугъ, Укуз ва Гелхен хуьрерихъ галаз Усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар ава: Бащунаяр, Бугаяр, Кацахар, Кужаяр, Махмудар, Мирзаяр.




#Article 308: Агълаб (211 words)


Агълаб () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Агълаб» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацIал, федерал M29 «Кавказ» трассадин мукьув, Дербент шегьердилай 18 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Аладаш, Рубас.

Хуьруьн тIвар сифте яз 1813 йисуз, суван чувудрин хуьр хьиз кьунвайди тир. Гилан хуьр алай чилер, асулдай Агълабияр сихилдай тир дербентдин кьилел алай ксарин (гьакимрин) династиядиз талукь тир. Са тIимил геж иниз азербайжанар куьч жез эгечIнавай, ва ХХ виш йисан 1930 йисалди чувудар инлай тамамдаказ къакъатнавай . 1953 йисуз иниз Кьурагь райондин Цилинг хуьруьн эгьлияр, лезгияр куьч хьана ацукьнавай.

XIX виш йисуз Агълаб хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магалдиз талукь тир. Арабляр, Баят, Муллахуьр ва Хуш-Мензил (гилан Рубас) хуьрерихъ галаз Арабляр хуьруьнжемятдик акатзавай.

Хуьре мусурманри ибадат ийизвай Мурад пIир ава.

Хуьруьн эгьлийрин асул кIвалах серкер, афнияр ва истивутар цана, гуьгъуьнлай кьелен це туна Урусатдин ва СНГ шегьерра маса гун я. Субтропик климатдин шартIар ина, анар, хурма, инжил, ципицI, жум, чумал ва муькуь хьтин магьсулар цуниз хъсан виже къвезва.

Хуьруьн мукьвал азербайжандал «дузлахар» лугьудай уьцIуь вирер ава, инлай чкадин эгьлийри салан мейваяр кьелен це тун патал кьел хкудзавайди я.




#Article 309: Великент (105 words)


Великент () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Великент» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 28 км кефердинни - рагъакIидай пата, Уллучай вацIал, «Берикей» ракьун - рекьин станциядал ала.

Хуьруьн бине Къубадай атанвай Вели тIвар алай касди кутунвай .

XIX виш йисуз Великент хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Салик ва Хан-Мамед-Кала (гилан Мамедкала) хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.

Великент хуьр, Киласа (1782 - ?), Фатали (1680 - 1760), Михрали (ХIХ виш ийс) зарийрин ватан я.




#Article 310: Мамедкъала (162 words)


Мамедкъала () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай шегьервилин посёлок.

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 20 км кефердинни — рагъакӀидай пата, Дарвагчай вацIал чка кьунвайди я. Кеферпатан Къавкъаздин ракьун — рекьин Мамедкъала станциядал ала. Посёлокдин рагъакӀидай патайтӀуз федерал M29 «Кавказ» трассадал физва.

Посёлокдин виликан тӀвар Хан-Магомед-къала тир. Терекеме кьулувиле Хан-Магомед-къала хуьруьн арадал атун XVIII виш йисуз талукь я, ва Къубадин хан Фатали-хана тухузвай политикадин кӀвалахрин нетижада бине кьунвайди я. Амир-Гамза уцмияхъ галаз душманвал ийизвай Фатали-хана, адан хтул Хан-Мухаммаддикай вичиз амадаг авунай. Гьасан Алкьвадариди малумзавайвал: «Къуба ханвалдай Фатали-хана 100 райатрин хзанар, Дербент шегьердилай 100 фарсах яргъал алай чкадиз куьчарнавай ва арадал гъанвай хуьруьз Хан-Магомед-къала тӀвар эцигнавай».

Р. М. Магомедова Хан-Магомед-къала хуьруь бине кьунвай тарих 1778 йис тирди гьисабзава. А. А. Комарова «Дагъустан вилаятдин агьалийрин пунктрин сиягьда» Хан-Магомед-къала 1775 йисуз арадал атайди къейдзава.

XIX виш йисуз Мамедкала хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Великент ва Салик хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.




#Article 311: Уллутеркеме (102 words)


Уллутеркеме () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Уллутеркеме» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефердинни - рагъакIидай пата, Дербент шегьердилай 37 км кефердинни - рагъакIидай пата, Уллучай вацIун кьерел ала.

Хуьруьн бине ХVIII виш йисуз иниз куьч хьанвай туьрквери кутунвай. 

ХVIII виш йисан юкьвал кьван Терекеме магалдин юкь ва виридалайни чIехи хуьр тир. Туьрк чIалал «уллу» чIехи лагьай чIал я.

XIX виш йисуз Уллутеркеме хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Жемикент хуьруьхъ галаз Жемикент хуьруьнжемятдик акатзавай.




#Article 312: Жалгъан (126 words)


Жалгъан, Вини Жалгъан () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Жалгъан» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я. 

Тат чIалал «Жалгъан» цIерекIв, цIелхем лагьай чIал я.

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 3 км кьиблединни - рагъакIидай пата, Жалгъан суван гуьнеда ала.

XIX виш йисуз Жалгъан хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магалдиз талукь тир. Жалгъан хуьруьнжемятдик акатзавай.

Официал статистикадиз килигна Жалгъанрин агьалияр цIапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цIап чIалаз элячIнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цIапар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана цIапариз элкъвенвай татар я.

Дегь чIаван мискIин.

Дегь чIаван тегьерралди къванци цIивиндин гьасилун.




#Article 313: Зидьян (110 words)


Зидьян, ЦIуру Зидьян () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Зидьян-Къазмаяр хуьруьхъ галаз «Зидьян-Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакIидай пата, Дербент шегьердилай 13 км рагъакIидай пата, Барафтау сувун гуьнедал ала.

XIX виш йисуз Зидьян хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Гимейди ва Бильгади хуьрерихъ галаз Гимейди хуьруьнжемятдик акатзавай.

Официал статистикадиз килигна Зидьянрин агьалияр цIапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цIап чIалаз элячIнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цIапар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана цIапариз элкъвенвай татар я.




#Article 314: Зидьян-Къазмаяр (103 words)


Зидьян-Къазмаяр, ЦIийи Зидьян () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Зидьян хуьруьхъ галаз «Зидьян-Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакIидай пата, Дербент шегьердилай 15 км рагъакIидай пата, Барафтау сувун гуьнедал ала.

И хуьруьн тарих, вичин тарихдин Зидьян хуьруьхъ галаз алакъа аваз я. Хуьруьн бине, ЦIуру Зидьян хуьряй и цIийи чкадиз куьч хьанвайбуру кутунвай.

Официал статистикадиз килигна Зидьянрин агьалияр цIапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цIап чIалаз элячIнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цIапар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана цIапариз элкъвенвай татар я.




#Article 315: Агъа Жалгъан (110 words)


Агъа Жалгъан, ЦIийи Жалгъан () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Хазар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

Тат чIалал «Жалгъан» цIерекIв, цIелхем лагьай чIал я.

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъэкъечIдай пата, Дербент шегьердилай 17 км кьибле пата, Каспий гьулуьн аранда чка кьунвайди я.

Агъа Жалгъан хуьруьн бине, 1960 йисуз Вини Жалгъан хуьряй куьч хьанвайбуру кутунвай.

Официал статистикадиз килигна Жалгъанрин агьалийрин чIехи пай документра цIапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цIап чIалаз элячIнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цIапар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана цIапариз элкъвенвай татар я. ГьакIни хуьре табасаранри, лезгийри ва агъулри уьмуьр гьалзавайди я .




#Article 316: Африкадин галкӀ (150 words)


Африкадин галкӀ (куьрелди — АГ) (, , , ) — Африкадин 55 гьукумат сад ийизвай халкьарин арада авай гьакиматрин арада авай тешкилат я. Африкадин садвилин тешкилатдин кар давам ийизавайди я. Адан бине 2002-лагьай йисан 9-лагьай чиледиз кутунва. Тешкилатдин кӀвалахунин сергьятдин къене жедай чӀехи метлеб квай къарарар Африкадин галкӀдин ассамблеядал (гьукуматрин кьилеринни гьакиматрин алтӀушун) кьабулдайди я. Ассамблея зур йисан къене садра тухудайди я. Африкадин галкӀдин Секретариатни Комиссия Аддис-Абебада ацукьна. 2009-лагьай йисан эхен вацра Африкадин галкӀдин Комиссия Африкадин галкӀдин векилвал гвай органдиз (ингл. African Union Authority) элкъуьрнава.

Африкадин галкӀдин тарихдин вилик хьайибур яз Африкадин гьукуматрин галкІ (), 1960-лагьай йисарра Ганадин президент Кваме Нкрумадин инициативадалди бине кутунвай Африкадин гьукуматрин конфедерация, гьакӀни Африкадин садвилин тешкилат (, 1963-лагьай йисан 25-лагьай тӀулдиз бине эцигнава) ва Африкадин экономикадин кІапІал (англ. , 1991-лагьай йисуз бине эцигнава) гьисабзава.

Ливиядин кьил Муаммар Каддафи дегишвилерин кьилин пад хуьзвайди тир.

Вичелди Африкадин садвилин тешкилат дегишарна, 2002 йисан 9 чиледиз Африкадин галкӀди вичин кӀвалах гатӀумна.




#Article 317: Митаги (364 words)


Митаги (ЦIуру Митаги) () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Митаги» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я. 

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 17 км кьиблединни - рагъакIидай пата, Кундагьар сувал ала.

Митаги хуьруьн тамарин фауна, къабан (хуг), лелев (чаггал), сикI (туьлки), жанавур (джэнэвэ), барсук (пусуруг), къуьр (хагуш), хаз (деле), чIуру кац (эвшэ назу), мирг (джейран), кьуьгъуьр (джеджуь) хьтин гьайванри туькIуьрзава.

Хуьруьн флора чара-чара микрозуларикай ибарат я. Тамун микрозулуна, гийин тар (велес), цуцун тар (денде), гьверши тарарин пуд жуьре (гейгаб), мегъуьн тар (палут), пипин тар (пип), къарагъаж тар (сийе да), лиана (гура), лацу къавах (гаваг), тис (зэрнаб) хьтин тарар гьалтзава.

Валар хьтин набататрикай Митагида гуьгъуьнин жуьреяр хкягъиз жеда: чIухлумпIрин тар (шуш гэлья), жикIид вал (ковхарек), инид тар (зару), кицик тар (эзгил), алучадин тар (элюче). Векьин чкайрилай гъейри, митагивийрин мулкарал ихьтин вал-тарар кефер пата авай Кемах хуьрел кьван экIя хьанва. ГъвечIи тамара виридалайни пара гьалтзавайди яру ва лацу чумалдин тарар я (зугал). Ина гьакIни, чуьхверрин (хугил) ва ичерин (джире сиб) чIуран сортар гьалтзава. И чилерал виридалайни фад-фад гьалтзавай валарикай сад мереяр (тутмиш) гьисаб авуртIани жеда. Халкьдин арада «гура» лугьудай къереяр (чIуран ципицIар) ина лацу ва чIулав жуьрейра ава. Цил авачир емишрин тарарин арадай хтун тарцин (дамбул) тIвар кьаз жеда. 

Хуьруьн къваларив, цурун пешер (туршенг), кацин пац (пай назу), лам (джимджилим), чIуран чичIек (гендене), эвеликар (гьандалу), чIуру шивит (джалами), вергер (гезне), пурнияр (пурна) хьтин тIуьниз виже къведай хъчар акваз жеда.

Вилик Митаги татрин хуьр тир, гуьгъуьнлай абурун вири цIапарихъ ассимиляция хьана гила чеб цIапар хьиз кьатIунвайди я.

XIX виш йисуз Митаги хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Мугарты хуьруьхъ галаз Мугарты хуьруьнжемятдик акатзавай.

Официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр цIапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цIап чIалаз элячIнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цIапар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана цIапариз элкъвенвай татар я.

ЦIап чIалахъ галаз санал, митагивийри сад-садахъ галаз яшайишдин дережада рахаз чпин тарихдин иран нугъат (тат чIаланни цIап чIалан акахьун) хвенвайди я. Амма цIап чIалан паталай чуькьвена арадай акъудунин себебдилай, ам къвез - къвез терг жезва.

Гамар хрунвал ва ругъунар цун.




#Article 318: Митаги-Къазмаяр (127 words)


Митаги-Къазмаяр (ЦIийи Митаги) () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Митаги-Къазмайрин» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я. 

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 15 км кьиблединни - рагъакIидай пата, Жалгъан сувун гуьнедал ала.

Хуьруьн бине суван ЦIуру Митаги хуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунвайди я. 

Официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр цIапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цIап чIалаз элячIнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цIапар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана цIапариз элкъвенвай татар я.

ЦIап чIалахъ галаз санал, митагивийри сад-садахъ галаз яшайишдин дережада рахаз чпин тарихдин иран нугъат (тат чIаланни цIап чIалан акахьун) хвенвайди я. Амма цIап чIалан паталай чуькьвена арадай акъудунин себебдилай, ам къвез - къвез терг жезва.




#Article 319: Москва вилаят (114 words)


Москва вилаят () — Урусатдин европадин патан юкьва авай вилаят (область). Административ юкь — Москва шегьер я, уьлкведин аслутушир административ пай я.

Чилерин чӀехивилел гьалтайла урусатда 57-й чкадал ала; агьалийрин кьадардал гьалтайла, Москвадилай кьулухъ, урусатда кьведлагьай регион яз гьисабзава (7 миллиондилай пара).

РагъэкъечӀдай-Европадин кьулувилин юкьван пата чка кьунвайди я. Вилаятдин юкьван пата Москва шегьер ала.

Кефердинни-рагъэкъечӀдай патай Ярославль вилаятдихъ галаз, РагъэкъечӀдай патай — Владимир вилаятдихъ галаз, кьиблединни-рагъэкъечӀдай патай — Рязань вилаятдихъ галаз, кьибле патай — Тула вилаятдихъ галаз, кьиблединни-рагъакӀидай патай — Калуга вилаятдихъ галаз, рагъакӀидай патай — Смоленск вилаятдихъ галаз, кеферни кефердинни рагъакӀидай патай — Тверь вилаятдихъ галаз са сергьятра ава.

Вилаятдин агьалийрин кьадар 7 048 084 — дилай гзаф я. Миллетар: урусар (92,92 %), украинар, татарар, узбекар, таджикар, молдовар, армянар, азербайжанар, беларусар ва масабур.




#Article 320: Лос-Анджелес (111 words)


Лос-Анджелес (, ; цIур. Лос-Анжелос, Лос-Анжелес, Лос-Анхелес, гьакIни L.A. ва City of Angels — «Малаикрин Шегьер» тIвараралди малум я) — АСШрин Калифорния штатда авай, Лас океандин кьере чка кьунвай шегьер. Агьалийрин кьадардал гьалтайла штатда виридалайни чIехи ва уьлкведа кьведлагьай чкадал алай шегьер язва (2009 йисан 1 июльдиз — 3 831 868 кас) . Шегьер сатIварцIин округдин ва 17 млн кас агьалияр авай агломерация тир — ЧIехи Лос-Анджелесдин юкь я. Лос-Анджелесдин эгьлийриз «Angelenos» ([анджели́нос] хьиз лугьузва) лугьузвайди я ).

Лос-Анджелес дуьньядин культурадин, илимдин, экономикадин ва чирвилерин виридалайни чIехи юкьварикай сад я . ГьакIни шегьер — кино, музыка, телевидение, компьютердин къугъунар хьтин рикI аладардай индустриядин сферада дуьньяда виридалайни зурба юкьварикай я.

Лос-Анджелесдин стхавилин шегьерар:




#Article 321: Чинар (Дагъустан) (162 words)


Чинар () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Чинар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я .

Хуьруьнсоветдин администрациядин юкьван статус 1978 йисуз къачунвай .

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 14 км кефердинни - рагъакIидай пата ала.

Хуьр юкьван гьалдин чIулун зонадал алайди я. Ина гад чими, кьуьд хъуьтуьл я. Юкьван гьисабдалди йисан къваларин норма 300—400 мм, гьавадин ламувал 70 % я .

Хуьр кьулувилин ва суван кIанин рекьекьулдинни тварцин набататар экъечIзавай чуьлдал алайди я. Ина гуьгъуьнин набататар экъечIзава: рекьекьул, пырей, пехърен хали ва муькуь эчIелин хъчар. Хуьруьн агъана гьяркьуь пешерин тамар ава. Тамара: рагун мегъуьн тар, туьк алай мегъуьн тар, инид тар, гьверши тар, никIин гьверши тар, къарагъаж, цуцун тар, алуча, кицIин жикIид тар, матIар алай бересклет, къен ракъурдай крушина, къавкъаздин чуьхвер, гакIан жум ва маса хьтин тарар ава. Зур виш йис идалай вилик хуьруьн къваларив гвай чкаяр тамари кьунвай, амма гуьгъуьнлай инсанри абурун чIехи пай кIарасриз атIана куьтягнава.

Хуьре ва адан къваларив гьалтзавай гьайванар:




#Article 322: Нюгди (236 words)


Нюгди () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Нюгди» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Дербент шегьердилай 24 км кьиблединни рагъэкъечIдай пата, Гуьлгери вацIал ала.

Хуьруьн тIвар тат чIалал «ЦIийи Хуьр» мана гузва. ТIварцIин юкьва авай биши консонант к → г-диз элячIнава. Дуьз тIвар Нюкдих я. Гафун диб нюк — цIийи, ва дих — хуьр лагьай чIал я.

Хуьруьн сифтегьан тIвар «Муьшкуьр» тир. Вилик Нюгди суван чувудрин хуьр тир. Гилан Нюгди хуьр Муьшкуьр хуьруьнни Молла-Халил хуьрерин сад садахъ гилиг хьунин рекьелди арадал атанвайди я. 1918 - 1919 йисара Муьшкуьр хуьр сувавийринни деникийвийрин ташарунихъ кьведра акатнавай. Абуру хуьре авай кIвалер вири чукIурнавай. 1925 йисал кьван са кIвални гуьнгуьна хутунвачир, эгьлияр чиликай атIанвай кIвалера (къазмайра) амукьзавай. 1930 йисуз хуьре чувудрин кьве колхоз кардик квай — Калинина (28 х-в) ва Ворошилова (19 х-в) .

XIX виш йисуз Нюгди хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магьалдиз талукь тир. Азадугъли, Салик ва ЛукIар хуьрерихъ галаз ЛукIар хуьруьнжемятдик акатзавай.

Чкадин чувудри ва совет бередин кхьираг Авшалумов Хизгил Давидовича чпин улу бубаяр дегь заманада Табасаран райондин Хили-Пенджик хуьряй атайди лугьузва.

Хуьре чувудрин цIуру сур къенин йикъалди амукьнава. Хуьруьн къваларив, тама, христианрин цIуру сурар ава.

Хуьре, Алпандин садлагьай епископ Пак Григорисан гзаф азабралди кьиникьинихъ ва несигьатдихъ галаз алакъа авай IV виш йисан вакъиаяр рикIел хуьн патал эцигнавай Пак Григорисан дегь клиса ава.




#Article 323: Рукель (323 words)


Рукель (, тат. Нукор, Нукол) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Рукель» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я. 

Хуьруьн тIварцIин арадал атуникай кьве фикир ава. Садлагьайдаз килигна, «Рукель» им туьрк чIалан «Улькер» (гъетерин Плеяда) гафун чIуру версия я. Р. Кадырован фикирдалди, арандин эгьлийриз гилан хуьр алай Жалгъан сувун винел и гъетерин кIапIал аквазвай. Муькуь версиядив кьурвал, хуьруьн тIвар табасаран чIалан «рукь» — «вал» гафуникай арадал атанвайди я .

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 28 км кьибле пата, Жалгъан сувун гуьнедал ала.

Адет яз, рукелвийрин яшайишдинни-социалвилин къайда «сихилрин» (несилар, кланар) принципдал бинеламиш хьанвай. Гьар са сихилдиз вичин мягьле авай. Хуьруьн бине, халифатдин дявейралди иниз атанвай арабри кутунвай. «Гаджилар» сихилдин векилри чеб арабрин несилдиз талукьарзава. IX - X виш йисарин сергьятда хуьруьз садлагьай туьркверин тайифаяр куьч хьана ацукьнавай ва «Шихлар» мягьле арадал гъанвай. Хуьруьз куьч хьунин процесс гьатта фарсарин гьукум гьалзавай чIавузни давам жезвай. Хуьр Осман Империядин гьукумдик куьруь муьгьлетда акатайла иниз крымдин татарар, гила «Татарлар» сихилдин векилар, атанвай.

Хуьруьн мукьвал алай дегь чIаван сурар алимри VII виш йисуз талукьарзава. Тарихдин муькуь версиядив кьурвал, Рукель хуьруьн бине, 750 йисуз Арабрин Халифат девирда гьукум Омейядар династиядай Аббасидар династиядиз гьатайла, Кьвевар шегьердин винел контроль мадни кIеви авун патал къеле хьиз кутунвай . Халифат терг хьайидилай кьулухъ Рукель Кьвевар шегьердихъ галаз Ширвандик акатзава ва яргъалди адан гьукумдик амукьзава. XVI виш йисуз Ширван Сефевидри къачунвай. Турциядинни - Персиядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ хуьр Османрин Империядик акатнавай.

Ватандин ЧIехи дяведиз рекье гьатай 210 рукелвийрикай анжах 90 кас элкъвена хтанвай, абурукай 30 кас инвалидар тир .

Хуьруьн мукьвал чувурдрин юкьван виш йисарин сур ава .

Официал статистикадиз килигна Рукель агьалияр цIапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цIап чIалаз элячIнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цIапар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана цIапариз элкъвенвай татар ва суван чувудар я. 

Сейид Ахмеда Хусамеддина ар-Рукали (1848 - 1923) — диндин машгуьр алим, философ, накшбанд тарикатдин шейх.




#Article 324: Гимейди (167 words)


Гимейди () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай тунвай хуьр. 

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакIидай пата, Дербент шегьердилай 22 км рагъакIидай пата, Денделеух сувал (354 м) ала.

Хуьруьн бине, табасарандин чилерал ислам дин гегьеншарун патал «Мухаммадия къеле» хьиз арабри кутунвай. 

Виликан тат хуьр тир. 1976 йисуз эгьлийрин вири масаниз куьч хьунин рекьелди хуьр тунвайди я.

XIX виш йисуз Гимейди хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Бильгади ва Зидьян хуьрерихъ галаз Гимейди хуьруьнжемятдик акатзавай.

Официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр цIапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цIап чIалаз элячIнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цIапар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана цIапариз элкъвенвай татар я. Къваларив гвай муькуь цIап хуьреривай тафават аваз яз, и хуьруьн цIапар суни мусурманар тир .

Алай чIавуз хуьр ичIизва.

Гамар хрунвал ва ругъунар цун (ХIХ виш йис).

Ахмед заридин хайи диге я (1868 - 1930).




#Article 325: Кемах (Дагъустан) (138 words)


Кемах () — Дагъустан республикадин Дербент районда авай тунвай хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакIидай пата, Дербент шегьердилай 12 км рагъакIидай пата, Денделеух сувал (354 м) ала.

Хуьруьн бине, табасарандин чилерал ислам дин гегьеншарун патал «Камах къеле» хьиз арабри кутунвай. 

Виликан тат хуьр тир. 

XIX виш йисуз Кемах хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Рукель хуьруьхъ галаз Рукель хуьруьнжемятдик акатзавай.

Официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр цIапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цIап чIалаз элячIнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цIапар хьиз гьисабдиз къачунвай , тарихдин къене ассимиляция хьана цIапариз элкъвенвай татар я. Къваларив гвай муькуь цIап хуьреривай тафават аваз яз, и хуьруьн цIапар суни мусурманар тир .

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 326: Абилов Магьмуд Абдулрзадин хва (360 words)


Абилрин Магьмуд Абдулрзадин хва (1898 йисан 15 сентябрь, КцIар район, КIурхуьр — 1972 йис) — Лезги миллетдин векил тир генерал-майор (1945).

Генерал-майор Магьмуд Абилован тӀвар дуьньядин машгьур генералрин сиягьда гьатнава. Ватандин ЧIехи дяведа дивизиядиз регьбервал гайи ада дявевилин тактикадиз гзаф цӀийивилер гъанай.

Лезгийрин кьегьал хва Магьмуд Абдулрзадин хва Абилов 1898 йисуз Кьиблепатан Лезгистандин КцIар райондин КIурхуьре дидедиз хьана. Ялама станциядал алай мектебда кӀелзавай, амма 1915 йисуз адан дахдин ва 1917 йисуз — дидедин кьиникьин себебдилай адавай мектеб куьтягьиз хьанач. Буба кьейидилай кьулухъ ам Ялама ракьун — рекьин станциядал кӀвалахиз хьанвай.

М. Абилова Ватандин ЧӀехи дяведин тарихдин зурба чинар кхьена. 1939—1941 йисара М. Абилов дивизиядин командирдин заместителвиле тайинарна. Инай ам кӀелун патал Москвадиз, Яру Армиядин Кьилин Штабдин Академиядиз ракъурна. Академия акьалтӀарайла адаз Сибирдин Дявевилин Округдин 146-стрелковый бригададин командирвал тагькимарна. 1942—1943 йисара Лычково-Белый Бордин патав дяведиз гьазур хьайи адан бригадади душмандин сенгерар кьиляй-кьилди чукӀурна, фашистриз Ленинграддиз гьахьдай мумкинвал ганач. Идалай гуъгъуьниз М. Абилова Калуга шегьерда 146-й бригададин бинедал алаз 70-й дивизия туькӀуьрна ва Москва хуьн патал кьиле фейи женгера иштиракна. Адан дивизияди 300-елай гзаф хуьрерни шегьерар фашистрин пацукай хкудна. Десна вацӀун кьерел кьиле фейи къати женгера полковник М. Абилова кьегьялвилинни тешкилвилин чешне къалурна. 1944 йисан мартдилай ада 70-й дивизиядиз регьбервал гана ва гуьгъуьнлай ам II Белорусиядин Фронтдин 250-й Бобруйск дивизиядин командирвиле тайинарна. Адан регьбервилик кваз и дивизия 1944 йисан 22 июндиз фашистрин «Меркез» группировка чукӀурун патал къати женгерив эгечӀна. Дивизияди Белорусиядин вишералди шегьерар ва хуьрер душмандикай азад авуна. Польшадин сергьятар элячӀна, инай фашистар чукурдалай гуьгъуьниз дивизия РагъэкъечIдай Пруссиядиз гьахьна.

  Яру Армиядин 250-й дивизиядин командир, генерал-майор Магьмуд Абилова 1943 йисан августдилай 1945 йисан майдал кьван кьиле фейи женгера ва чуьлда дяведин везифаяр кьилиз акъудун патал гьерекатар алакъаламишунин карда лугьуз тежедай хьтин чӀехи алакьунар къалурна. Адан регьбервилик квай дивизияди Десна вацӀал вегьена ва муькуь йисуз Нарев вацӀун рагъакӀидай кьер кьуна. Идалай кьулухъ ада РагъэкъечӀдай Пруссия галайнихъ гьерекат авуна, душмандин чӀехи группаяр барбатӀна, Берлиндив агакьна. Ам даим вичин дивизиядин кӀвенкӀве хьана ва рагъакӀидай патан сюзникрихъ галаз гъалибвилин гьалтун гьазурайбурукай сад хьана. Генерал Абилован кьегьалвилери ва къалурай гьунарри Европада санал операцияр тухунин кардик чӀехи пай кутуна. АСШ-дин Президент Гарри Трумен. 

М. Абилов 1972 йисан 2 январдиз рагьметдиз фена. Ам Бакудин «Фехри Хиябанда» кучукна.

Къуллугъ ийизвай чӀавуз Магьмуд Абилова къачунвай пишкешар:




#Article 327: Кьуьчхуьр (737 words)


Кьуьчхуьр () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай, саки тунвай хуьр. Бугъда тепе хуьруьхъ галаз Кьуьчхуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 10 км яргъал, инсандин гъил агакь тийир гьуьлуьн дережадилай 2100 метр кьакьанда алай чкадал чка кьунвайди я. Чилерин вири санлай майдан 5000 гектар. Хуьруьн майишатдин мулкарин майдан 4000 гектар, абурукай кьуьгъверар — 400 га, векьин чкаяр — 1 200 га, чӀурар — 2500 га.

Хуьруь бине кьунвай дуьз тарих гьеле малум туш, амма Кьуьчхуьруьз гзаф девлет авай тарих ава. Им Кьурагь райондин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. Хуьруьн диб «Кьешенг мягьле» тирди гьисабзава. Гуьгъуьнлай, и мягьледихъ мукьвал алай хуьрерин эгьлиярни гилиг хьанвай. Хабардар ксари малумарзавайвал, хуьруьн тӀварни гьа куьч хьайибурун куьмекдалди арадал атанвайди я. Кьуьчхуьр иниз кьуд гъвечӀи хуьрерин эгьлияр куьч хьунин рекьелди арадал атанвайди я, адан тӀварни «Кьудхуьр» ва я «Куьч хьайибурун хуьр» ойконимрикай арадал атун мумкин я. Кьурагь райондин саки вири хуьрериз хьиз Кьуьчхуьруьзни дегь чӀавуз къаравулдин минараяр, къелеяр, цлар авайди тир ва хуьруьз анжах варарай гьахьиз жедай. Хуьре къенин йикъалди пуд гьавадин тунвай зурба жуьмя мискӀин амукьнава, адан цлан къванерал араб чIалал кхьинар ала. Хуьре гьакӀни, 20 метр кьакьандал алай тагъдин муьгъ ама. Гьайиф хьи, кьуьчхуьрвияр сувун хуьряй кьулувилиз куьч хьайидилай кьулухъ мискӀинни муьгъ къвез-къвез чкӀизва.

Хуьр вад мягьлейриз пай хьанва: Кьешенг мягьле, Ишахь мягьле, Лакахъ мягьле (Сенгер), ТӀула мягьле ва Варазан мягьле. Ирид муькъвер (абурукай 5 тагъдинбур я), 3 мискӀинар, 5 пӀирер, 5 булахар. Хуьруьн пуд патайни гъвечӀи вацӀар авахьзава. Хуьруьн 37 майишат гатун чӀурал алай, ана абур малдарвилел алахънавай, некӀедин магьсулар гьасилзавай. Хуьруьз гзаф гегьенш векьин чкаярни никӀер авай, меже квай къацу векьив кьуьчхуьрвийри чпин къуншидал алай хуьрерни таъминарзавай. Кьуьчхуьрвийрин виликан машгъулатрикай рахайтӀа, къейд авуна кӀанда хьи, итимринни папарин хиве авай буржийрин арада къати сергьят эцигнавай. Залан кӀвалахар итимри (цан цун, векьер ягъун, мал-лапаг хуьн, алатар расун) ийизвай, ва папарин хиве кӀвалин кӀвалахар ва сар михьивун, гьалар авун хьтин крар авай. Калар ацун мадни папарин кӀвалахрик акатзавай, амма лапагар ацун ва лапагрин некӀедикай ниси гьазур авун итимрин хиве авай кӀвалахар тир.

XIX виш йисуз Кьуьчхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Цилинг хуьруьхъ галаз Кьуьчхуьруьнжемятдик акатзавай.

Археологиядин малуматри, сувавияр дегь заманайрилай инихъ лежбервилелни мардалвилел алахънавайди тестикьарзава. Асул гьисабдалди зулун къацар цазвай. НикӀербанвилин, кьвед ва пуд никӀин системадин шикилда гьална тур кьуьгъверин никерин тегьер виниз тир. Вири ник миянарзвачир ва вахт-вахтунда ийизвачир, эчӀел кьеридиз эчӀинзавай. Хуьруьнвийри лежбервиликай гзаф менфят къачузвай, агакьзвачир техилдин магьсулар округдин чӀехи бегьерар цазвай хуьрерай къачузвай. Хуьруьн майишат кьулухъ галамай алатрал бинеламиш хьанвай. Накьв расуна яцар кутӀуннавай туьрезар кардик кутазвай. Яцар — чӀугвадай къуват хьиз къуллугъзавай. Халкьдин арада гзаф гегьенш гьатнавай зегьметдин алатар дергесар, мукалал, кацаяр, ругунар, кьуьквер, арабаяр, кӀарасдин перер тир. XIX — XX виш йисарилай гатӀумна, кьуьчхуьрвийри чпинбурулай мадни къулай, тамам хъсанарнавай урус чешнедин алатар кардик кутаз эгечӀнавай. Абурун арада: ракьун куьтен, ракьун ва кӀарасдин сасар алай гъелерар, ракьун пер авай. XIX виш йисан эхирда урусрин дергесди, тӀимил нетижа гудай къулай тушир лезги дергес арадай акъуднавай. Кьуьчхуьрвийри сифте сефер балкӀанар кутӀуннавай урус тегьердин арабадикай менфят къачуз чирнавай. Урусрихъ галаз мукьва алакъаяр хьайидилай кьулухъ, чкадин адетдин лежбервилин магьсулрик картуфар гилиг хьанвай.

Ватандин ЧIеди дяве чӀавуз фронтдиз 160 кьуьчхуьрви рекье гьатнай. Абурукай 89 кас чпин хайи ватандиз элкъвена хтанвай, амайбурун са пай женгера телеф хьана, муькуь пайни хабар авачиз квахьна.

Алай чӀавуз хуьр саки тамамдаказ тунва.

Кьуьчхуьр — мазанрин, алимрин, устӀаррин ва маса зурба ксарин хайи диге я. Кьуьчхуьр Саид, Гьажи Керемали-эфенди (са шумуд йис ам Истамбулдин ва Каирдин университетра кӀелзавай, хуьре адаз мавзолей эцигнавайди я), Гьажи Мегьамед-эфенди, Къадир-эфенди, Мирзяли-эфенди (ам чидайбуру, адаз хуш, хъуьтӀуьл, иер ван авайди лугьузвай), Фекьи Гьажимет хьтин зурба ксарин тӀварар Куьре округдин къецепатазни чкӀанвай. Николай II пачагьди гьукум гьалзавай девирда кьуьчхуьруьн устӀарар Азербайжанда ва Урусатда машгьур хьанвай. Абурун арада Тагьир, Хидир, Мирземегьамед, Латиф хьтин чинар ава. Тагьир буба чӀехи меценат хьиз машгуьр хьанвай: вичин такьатралди ада Баку шегьердай улубар хканвай ва Кьуьчхуьрни Гелхен хуьрера медресеяр ахъайнавай. Гьа а чӀавуз ирид хуьруьн урядниквиле кьуьчхуьрви Улушан кӀвалахзавай. Хуьрун, халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай садлагьай кас Гьажимурад тирди гьисабиз жеда. Ада муаллимвилин семинар акьалтӀарна, 1912 йисуз Кьурагьда ахъа хьанвай урус мектбеда кӀвалахзавай. Гъуьгъуьнлай йисара ада вичин кӀвалах Дербент шегьерда давамарнавай ва вири хуьруьнвийрин арадай Ленинан Ордендиз лайхвилер авай садлагьай кас хьанвай.

И хуьре зурба тӀвар-ван авай мазан, зари, бунтарин иштиракдар Кьуьчхуьр Саида уьмуьр гьалзавай. Ам лезги ва дагъустандин литературадин классик я. Адан маниярни чӀалар гилани виридан мецерал ала ва вилик хьиз къенин юкъузни важибвал кваз я.




#Article 328: Кумухъ (273 words)


Кумухъ () — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. «Кумухъ» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. 

Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Гуьлгери вацIал, Дербент шегьердилай 27 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: ЛукIар, Къартас Къазмаяр.

Фактри тестикьарзавайвал, кумухъвийрин улу-бубаяр кьве суварин агъада авай чкада, Кьурагь вацIун къерехда уьмуьр гьалзавай. Хуьруьн тIвар Хъухъвазар тир. Надир шагьан вигьинрин чIавуз сувавияр чпин хуьрер хуьз адан аксиниз къарагъзавай. Амма къуватар сад туширвиляй сувавияр шагьан кIаник акатнай. Регьимвал авачир шагьа язух текъвервилелди лезги хуьрер терг ийизвай ва вичин кьушунриз абурун вилик вуж акъатдатIа вири рекьиз эмир авунай. Сагъдиз амукьай хъухъвазвияр рагъэкъечIдай патаз, сувариз катна са мичIи кIама чуьнуьх хьанвай. Гуьгъуьнлай, шагьан кьушунри Кьурагь дере туна хъфейдалай кьулухъ, абур кIамалай экъечIна са къулай чкадал чпиз цIийи хуьр арадал гъанвай. Хуьруьн тIвар КIамук-Кумукь хьанвай. Хуьруьн эгьлияр лежбервилив, бахчахъанвиливни чIижерхъанвилив алахънавай. Эхиримжи чIавара кумухъвийрин арада саларбанвални вилик фенвай. Хуьре мискIин ва гьуьжре (медресе) авайди тир, гьина Кади Аквердиди аялриз пак Кьуръан улубдин ва араб чIалан тарсар гузвай. Хуьре са регъв кардик квай. И регъуьникай Цилинг, Кимихуьр, Тител ва Хуьрехуьр хуьрерин эгьлийрни менфят къачузвай. 

XIX виш йисуз Кумухъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Штул хуьруьхъ галаз Штул хуьруьнжемятдик акатзавай.

Ватандин ЧIехи дяве чIавуз хуьряй фронтдиз 76 кас рекье гьатнай. Абурукай 32 кас женгера рагьмет хьанвай.

ЦIийи хуьр 1959 йисуз, Кьурагь райондин ЦIуру Кумухъ хуьруьн эгьлийрин суварилай арандиз куьч хьунин рекьелди арадал гъанвайди я. 1966 йисуз хьайи къати чилин зурзунрилай кьулухъ цIуру хуьре амай пайни арандиз куьч хьанвай. 1967 йисуз хуьр электричестводив таъмин авунай.




#Article 329: Укуз (279 words)


Укуз (агъул. Укуди, ) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай кьакьан суван хуьр. «Усугъ» хуьруьнсоветдик акатзава. 

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъакIидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 28 метр кефердинни - рагъакIидай пата, Агъул райондихъ галаз сергьятдал, Кьурагь вацIун эрчIи хилел, Кьурагь - Хвереж машиндин рекьел, зурба рагал чка кьунвайди я. Хуьр иер ландшафтдин юкьва ава. Адан къваларив пара кьван вацIар, булахар, чIурар, тIулар, рагар, чархар, кIамар ава.

Укуз Кьибле Дагъустандин виридалайни дегь хуьр тирди тестикьарзавайди, адан къваларив гвай дегь чIаван ва кьвед - пуд гьава чилин кIаник квай сурар я. Алимрин чIехи маракь вичел чIугвазвайди, мийитар ацукьнавай гьалда кучуднавай сурар я. Абур гьи цивилизациядиз талукьбур ятIа гилани малум туш.

Хуьруьн мулкунихъ 900 гектар чилер ква. Са чIавуз (1970 йисал кьван) хуьре 70 майишатар авай, гила 9 кIеви ва сувариз вафалу хзан амукьнава. Агьалийрин чIехи пай Дербент райондин Мамедкъала посёлокдиз куьч хьанва. Алатай виш йисан 1930 -й йисара Укузра коллективдин майишат арадал гъанвай. Колхоздин садлагьай председателяр Рамазан Латифов, Яхья Шахбанов тир. 1936 йисуз хуьре мектеб эцигнавай. Адан садлагьай муаллим Абдурагьман Маллаев хьанвай. Хуьруьн эгьлийрикай вини дережадин чирвилер къачур садлагьай кас Хидирнеби Маллаев тир. Хуьре пуд рекъвер, мискIин, сашумуд пIирер авай. 1930 - й йисара мискIин чукIурна адан чкадал гражданвилин мектеб эцигнавай.

XIX виш йисуз Укуз хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Квардал, Усугъ ва Гелхен хуьрерихъ галаз Усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай.

Ватандин ЧIехи дяведиз хуьряй 30 кас рекье гьатнай. Абурукай анжах кьуд кас элкъвена хайи дигедиз хтанвай.

Хуьре гуьгъуьнин сихилар ава: Бугаяр, Аюбар, Гачалар, Парсияр, Бижияр, Буцундаяр, Квасаяр.

Хуьруьн эгьлийри культурадин КIвалин, фельдшервилинни-акушервилин идарадин къуллугърикай менфят къачузва. Чкадин аялар Хвереж хуьруьн мектебда кIелзавайди я.




#Article 330: Агъул чIал (163 words)


Агъул чӀал (агъу. Агъул чІал) — агъул халкьдин хайи чIал. Нах-Дагъустан чIаларин хзандин лезги чIаларин группадик акатзава. ЧIал асул гьисабдалди Дагъустандин Агъул ва са кьадар Кьурагь районра гегьенш я. Агъул чӀалал рахазвайбурун кьадар — 29,3 агъзур кас я (2010 йис). 1990 йисуз Ш. А. Мазанаеван, С. Н. Гасанован ва И. А. Мазанаевадин санал куьмекдалди, урус чIалан алфавитдин бинедал алаз агъул чӀалан алфавит туькӀуьрнай. ЧӀал вад нугъатриз пай жезва: тпиг нугъат, керен нугъат, кушан нугъат, буркихан нугъат ва фите нугъат.

Агъул чӀалал Дагъустанда «Вести Агула» (Агъулдин Хабарар) газета акъатзава.

Агъул чIал Дагъустан Республикадин Агъул (92,53 %) ва Кьурагь районра (7%) гегьенш хьанва.

Агъул чIалаз виридалайни мукьва чIалар лезги ва табасаран чIалар тирди гьисабзавайди я. Совет береда агъул хуьрера тарсар лезги чIалал тухузвайвиляй гила кьуьзуьбурун саки виридаз лезги чIал чизва, амма жегьилриз ваъ. Кьурагь районда лезгийрихъ галаз къуншивиле уьмуьр гьалзавай агъулриз лезги чIал чизва.

Гилан агъул чIала вад асул нугъатар ава: тпиг, керен, кушан, буркихан ва фите нугъатар. Агъул чIалан литературадин чIал тпиг нугъатдин фонетикадинни - грамматикадин системадал бинеламиш хьанва.

Агъул чIалан нугъатар:




#Article 331: Ахнигар (521 words)


Ахнигар,Эхнигар () — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. Кутул хуьруьхъ галаз «Кутул» хуьруьнсоветдик акатзава. 

Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Дербент шегьердилай 26 км кьибле пата, Билиж посёлокдин агъана чка кьунвайди я.

Хуьрел Ахнигар тIвар хьуникай гьар жуьредин риваятар ава. 2012-йисуз “Лезги газетдиз” Шагьабудин Шабатова Ахнигрин хуьруьн югъ къейд авур мярекатдикай хабар ганай. Хуьруьн тIварцIикай авторди кхьизва: “Ина Жуьмя мискIин эцигун патал са маса гьи хуьряй ятIани лап хъсан тIвар-ван авай устIар, вичи лагьай къимет гана, гъаналдай. Ада мискIин эцигна ва жемятди ам рази авуна, амма устIарди а пул мискIиндиз гана ва сагърай лагьана хъфена. Са арани фенач, са кьадар вахтунда хар къвана. Жемятди а кесиб устIардин язухар чIугваз хьана. Хар секин хьайила, агьалияр адан суракьдиз фена. УстIар лагьайтIа, хуьруьн патав гвай кIамун а пата авай никIе акъвазнавалдай. Ам алайвал са рат кьван чкадал я марфадин стIал, я хар аватнавачир. УстIардиз вичин сир-гьунардикай жемятдиз хабар хьайиди чир хьайила, “Я Аллагь, чи арада авай сир раиж хьана хьи” лагьана, ам вилерикай квахьналдай. Ахнигвийри а чкадал пIир эцигнава, анал садакьаяр пайзава. И хуьруьн тIвар гьикI арадал атайди ятIа малум туш, риваятдин ван хьайила, ихьтин фикирдал къвезва жемят: и аламат акурла, белки, “агь, ник” гафуникай арадал атанатIа, я тахьайтIа а чкадал нивай “агь, нивай” физ жедатIа лугьудай гафуникай хьанватIа?...” Кьурагь райондин “Дагъдин булах” газетдин кьилин редактор хьайи Абдул Семедова (ам вични ахнигви я) хайи макандикай кхьенвай макъалада хуьруьн тIвар арадал атуникай рахадайла къейдзава: “Гьеле алатай асирдин пудкъад лагьай йисарин эвел кьиляй, хуьруьн агъсакъалри тестикьарзавайвал, хуьр эвелдай вилик квай кьакьан синел бинеламиш хьанвалдай ва къати гараринни тIурфанрин мусибатар себеб яз, ам яваш-яваш кеферпатахъ атана. Гьа и кар себеб яз хуьрел Эхнигар (Ахнигар) тIварни акьалтналда”. Винидихъ гъанвай кьве жуьрени чав чIехи бубайрилай агакьнавай тахминан делилар я.

Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш. Гъиле авай малуматрив кьурвал, хуьруьн бине кьунин тарих виш йисарин дегьнейриз фена акъатзава. Чкадин агьалийри къейдзавайвал, Ахнигрин тахминан 1500 йис я. И кар са шумуд гектардин мулкунал экIя хьанвай кьве къатан сурари тестикьарзава. Хейлинбур абурукай Дагъустандиз ислам дин къведалди арадал атанвайбур я. И делил кучуднавай тегьерди, сурарин къванерал алай жуьреба-жуьре лишанри субутзава. Эхнигвийрин машгъулатар асул гьисабдалди лежбервални малдарвал тир. А чIавуз хуьре, муькуь лезги хуьреризни тIвар акъатнавай, хъсан кьавалар авайди тир. Революция жедалди хуьре кьве мискIин авай. Абурукай сад са пак тир касди эцигнавай. Гуьгъунлай, адан гьуьрметдай хуьруьнвийри пIир эцигнай. Хуьруьн кьведлагьай пIир тамун чкадин муьквал ала. Хуьруьнвийри адаз «ПIирен там» лугьузвайди я. Садани а тамун тарар кIарасриз атIузвач. 

XIX виш йисуз Эхниг хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КIама Кучун, Кучун ва Гъугъан хуьрерихъ галаз Гъугъан хуьруьнжемятдик акатзавай.

ЦIийи хуьруьн тарих, вичин тунвай тарихдин суван ЦIуру Эхниг хуьруьхъ галаз алакъалу я. 1966 йисуз, къати чилин зурзунрилай кьулухъ, эхнигвияр Дербент райондин Билиж посёлокдин къвалав куьч хьана ЦIийи Эхниг хуьр арадал гъанвай. Гила абур, гьа чеб хтай чIавуз, и чилериз Хпеж хуьряй куьч хьанвай хпежвийрихъ галаз къуншидал уьмуьр гьалзавайди я. Кьурагь райондин Эхниг хуьре эхнигвийрин лап тIимил пай амукьнава.

Эхнигвийри чпин хуьруьнви тир алим, физикадинни-математикадин илимрин кандидат Къурбанов Малик ва спортдин бокс жуьредай устIар Сефербеков Вакъиф хьтин аквадай ксарив дамахарзава.




#Article 332: Ругун (220 words)


Ругун () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Бахцугъ, КIири ва Сараг хуьрерихъ галаз «КIири» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечIдай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 22 км яргъал, Кьурагь - Кьасумхуьр рекьелай 13 км яргъал, тамарин, векьин чкайрин юкьва авай гъвечIи кIунтIал чка кьунва. Хуьруьн мукьвал, форель ва маса кьериз жедай гъетер гьалтзавай, Ругун вир ала.

ЦIуру эгьлийри чпин эхтилатра, Ругун хуьр ХV - ХVI виш йисара арадал атанвайди лугьузва. Хуьруьн бине кутур кас, ивидин душманвиляй хзандихъ галаз хуьряй катна тамун къалин чкада чуьнуьх хьанвай кIириви тирди гьисабзава. Къвез-къвез адан патав сифте адан мукьва-кьилияр ахпани бязи хуьруьнвияр — кIиривияр атана секин хьанвай. Сифте берейра абур чиликай атIанвай кIвалера (азерб. къазмайра) уьмуьр гьалзавай, ахпа кIунтIал майишатдин дараматар галай хъсан ери авай кIвалер эцигнавай. Ругунвийриз чпин кьетIен пеше авай, абуру, хуьруьн патав гвай сувал алай ракьун мядендай ракь хкудзавай. Хкудай ракь махсус фурара цIурурзавай, адакай ругунриз хци цацар расзавай.

Мумкин я хуьруьн тIварни, ина ругунар расунин пеше вилик фенвайвиляй, Ругунрин хуьр эцигнавайди я.

Ругунрилай ва абурун цацарилай гъейри, ракьуникай ругунвийри туьрезар, куьтенар, гапурар, дергесар, мукалал гьазуриз ва базарда маса хугуз чизнавай. Абуру ракьни маса гузвай.

XIX виш йисуз Ругун вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кутул ва КIири хуьрерихъ галаз КIири хуьруьнжемятдик акатзавай.




#Article 333: Велиев Мирзе Девлетан хва (234 words)


Велийрин Мирзе Девлетан хва (1923 йис, КцIар район, Вини Лакар — 1944 йисан 24 март, Вашад, Венгрия) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧIехи дяведа иштиракнавайди, 309-й гвардиядин тфенг ядай ях аскеррин полкунин яракьрин командир, гвардиядин чӀехи сержант.

Ватандин ЧӀехи дяведин йисара чи кьегьалвилин тарихдин цӀийи чинар кхьей кьегьалрикай сад тир Мирзе Велиев Aзербайджандин КцIар райондин Вини Лакар хуьре 1944 йисан 24 мартдиз дидедиз хьана. Дяве къарагъайла Мирзедин 18 йис цӀийиз тамам хьанвай. Ада юкьван мектеб акьалтӀарна, «Яру пайдах» колхозда кӀвалахзавай. Мирзе гуьгьуьллудаказ дяведиз рекье гьатнай. Кеферпатан Къавкъазда гъиле яракь кьуна, фашистрин аксина женгиниз экъечӀай гадади гуьгъуьнлай вичи регьбервал гузвай батареядихъ галаз санал Украинада, Белорусияда кьиле фейи ягъунра чешне къалурна. Вадра вичел залан хирер хьайи жегьилди Румыния, Болгария ва Венгрия фашистрикай азад авун патал къати женгера иштиракна. 1944 йисан 5 ноябрдиз Будапештдин мукьув гвай Вашад хуьре вичин амадагар телеф хьана кьилдиз амукьай ада фашистрин 20 танкунихъ галаз женг чӀугунай. И женгина Мирзеди фашистрин 5 танк, 2 машин ва вишдалай гзаф аскерар тергнай ва вични кьегьал хьиз телеф хьанвай. 22 йиса аваз ватандин рекье кьегьалвилелди телеф хьайи Мирзе Велиев женгера къалурай кьегьалвилерай 1945 йисан 24 мартдиз Советрин Союздин Кьегьал гьуьрметдин тӀварцӀин лайихвилер къазанмишнай.

  СССР-дин Лап вини Советдин Президиумдин 1945 йисан 24 матр тарихдин къарардив, немецни-фашист тарашхъанрин аксиниз чӀугур женгинин фронтдал регьбервилин женгинин тапшуругъар тафаватлувилелди кьилиз акъудунин ва къалурай кьегьалвилинни итимвилин паталай, чӀехи сержант Велийрин Мирзе Девлетан хциз кьейидалай кьулухъ Советрин Союздин Кьегьал тӀвар ганвай. 

Велиев Мирзеди къачунвай пишкешар:




#Article 334: Къулиев Адил Гьуьсейнан хва (218 words)


Къулийрин Адил Гьуьсейнан хва (1922 йисан 22 ноябрь, Азербайжандин ССР, Баку — 1992 йис, Азербайжан, Баку) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧIехи дяведа иштиракнавайди, командиран чка кьадай кас, 65 - й гвардиядин телеф ийизвай авиациадин полкунин эскадрильядин штурман, гвардиядин капитан .

Къулиев Адил 1922 йисан 22 ноябрь вацра Бакуда шегьерда, лежбержин хзанда дидедиз хьана. Аял чӀавар, гьакӀни мектебдин йисар КцӀара акъудай ада шегьердин 2-нумрадин урус мектебда кӀелнай. Бакудин аэроклубда машгъул хьайи жегьил гъиле яракь кьуна Ватандин ЧӀехи дяведин йисара женг чӀугваз-чӀугваз Великие Лукидай Берлиндиз фена акъатнай. Белоруссиядин, Прибалтикадин ва РагъэкъечIдай Пруссиядин цавара самолётдал алаз ягъунра иштиракнай. 1943 йисан 14 мартдиз Старая Русса шегьердин мукьвара душмандин паталай яна вигьенвайтIани адавай вичин чIур хьайи самолёт фронтдин цIарцIел кьван ахгакьарна парашютдал алаз хкадарна чибурун позицийрал агалкьунивди акъатнай. 

Эскадрилиядин командирдин чка кьазвайдан везифадиз лайих акур ам 1944 йисан эхирра вичин самолетда аваз 265-дра цавуз хкаж хьана душмандин 13 самолет яна тергнай. Ада 64-дра гьавадин женгера иштиракнай ва душмандин 13 самолет яна тергнай. Женгера къалурай кьегьалвилерай Адил Къулиеваз 1945 йисуз Советрин Союздин Кьегьал гьуьрметдин тӀвар ганвай. Дяведин эхирда адан хурал 7 орден ва 9 медаль алай.

Дяведилай кьулухъ Советрин Армияда къуллугъ хъувур А. Къулиева 1951 йисуз Жуковскийдин тӀварунихъ галай Дяведин Академия куьтягьнай. 1966 йисуз гвардиядин полковник хьиз къуллугъ кьилиз акъудай ада вичин хайи шегьер тир Бакудин Забрат аэропортдиз регьбервал ганай.

Къулиев Адила къачунвай пишкешар:




#Article 335: Александр Ильич Рыбников (215 words)


Александр Ильич Рыбников (1919 йисан 9 март, Урусат, Ставрополдин губерния, Темнолесская станица — 1989 йисан 30 сентябрь, ССРГ, РСФСР, Ставропольдин край, Есентуки) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин чIехи дяведа иштиракнавайди. Александр Рыбников, вичи ва адан батальонди Кёнигсберг (гилан Калининград) шегьерда фейи куьчейрин женгера къалурай гьунар паталай машгьур хьанвайди я.

Кенигсберг шегьердин са куьчеда кьакьан дараматдал кцӀарви кьегьал Александр Рыбникован тӀвар алай кьул алкӀурнава. КцIарин 2-номердин юкьван мектеб куьтягьай Александр Рыбников Дагъустандин Гьукуматдин Педагогикадин Институтдик экечӀнай. Ада Дербентда муаллимвал авунай. Ватандин ЧӀехи дяве къарагъайла ада Бакудин Командиррин Мектебда кӀелзавай. Абурун кӀваляй дяведиз пуд кас рекье гьатнай: Ильяни адан кьве хва — Александр ва Владимир. Ильяни Владимир дяведа телеф хьанай. Александрал кьудра хирер хьанай. 1945 йисан апрелдиз Кенигсберг фашистрикай азад ийидайла адан батальон тафаватлу хьанай. Кёнигсберг азад ийидайла Алексадр Рыбникован батальонди абуру 200-далай гзаф фашистар тергнай, 1000-далай виниз солдатарни офицерар есирда кьунай, душмандин гзаф техника ва яракьар гъилик авунай. Вичел залан хирер хьанатӀани, ада женг давамарнай. И кьегьалвилерай Александр Рыбников Советрин Союздин Кьегьал тӀварцӀиз лайихвилер аваз хьанай.

А. Рыбникова дяведилай гуьгъуьниз Фрунзедин тӀварунихъ галай Москвадин Дяведин Академия акьалтӀарнай ва и рекьяй вичин чирвилер жегьилрив агакьарнай. Уьмуьрдин эхиримжи йисара ам вичин хизандихъ галаз Есентукида уьмуьр гьалзавай. 1989 йисан 30 сентябрьда рагьметдиз фенвай.

Калининградда Чайковскийдин куьчеда (1945 йисуз куьчедин тӀвар Германналлея тир) Советрин Союздин Кьегьал, капитан А. И. Рыбникован кьегьалвилин гьуьрметдай обелиск эцигнавайди я.




#Article 336: Седреддин Мирзалиев (132 words)


Мирзалийрин Седреддин — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧIехи дяведа иштиракнавайди, офицер.

Седреддин Мирзалиев Кьблепатан Лезгистандин КцIар райондин Хуьлуьхъ хуьре дидедиз хьана.

Женгерикай сада хура гуьлле акьур Седреддин Мирзелиев рекьинин пацукай са гужалди хкуднай.

Ватандин ЧӀехи дяве къарагъайла хуьлуьхъви Седреддин Исмиханан хцин 19 яшар цӀийиз тамам хьанвай, Дяведа сифте взводдин, гуьгъуьнлай ротадин командир хьайи ада душмандин аксина кьегьалвилелди женг чӀугунай, 1943 йисуз гуьлледи адан рикӀяй тӀвек акъуднай. Са йис кьван вахтунда госпиталда къаткай жегьил 1944 йисуз цӀийи кьилелай фронтдиз рекье гьатнай ва дяве куьтягь жедалди женгера хьанай.

Вич Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин ордендиз ва маса орденризни медалриз лайих акур офицерди дяве куьтягь хьайила Къунахкент райондин военкоматда инструкторвиле, IV ва I частарин началниквиле къуллугънай. Гуъгъуънлай ада Бакудин Азизбегов райондин исполкомдин пландин отделдиз, са кьадар вахтунилай райкомдин теблигъатдин отделдиз регьбервал ганай.

Седреддин Мирзалиева къачунвай пишкеш:




#Article 337: Салат Мевланов (134 words)


Мевланрин Салат — Советрин Союздин Ватандин ЧIехи дяведа иштиракнавайди, 416-й Таганрог дивизиядин батальондин командир.

Салат Мевланов Кьблепатан Лезгистандин КцIар райондин Ясаб хуьре дидедиз хьана.

Майорвилин чин 1944 йисан августдиз къачур Салат Мевланов дяведилай кьулухъ 53 йисуз чинал ккӀал алаз къекъвенай.

Машгьур 416-й Таганрог дивизияда батальондин командир хьайи Салат Мевланова гзаф шегьерарни хуьрер фашистрикай азад авунин карда мукьувай иштиракнай, КцӀар райондин Ясаб хуъре дидедиз хьайи С. Мевланова Хьилерин юкьван мектеб акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз КцӀарин педмектебда кӀелна, 1939—1941 йисара Тамбовдин кавалериядин училище акьалтӀарай жегьил гьанай дяведиз фена. Вичел иридра залан хирер хьайи С. Мевланов «Яру Пайдах», Ватандин ЧӀехи дяведин I ва II дережадин ва «Яру Гъед» орденриз, гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай. Дяведилай гуьгъуьниз партиядин мектеб акьалтӀарай Салат Мевланова Хъачмаздин райкомдин инструкторвиле, Гьажикъабулдин РИК-дин председательвиле, КцIар шегьердин Советдин председательвиле, КцӀарин концервийрин заводдин директорвиле кӀвалахнай.

Салат Мевланова къачунвай пишкешар:




#Article 338: Марко Поло (170 words)


Марко Поло (15 сентябрь 1254 - ) — Италиядин савдагарни сиягьатдар, вичин «Дуьньядин пара жуьрейрин ктаб» кхьейи. Сифте йикъарилай эгечӀна са пай инсанар ана кхьейи затӀарихъ галаз рази тушиз Полодиз чӀалахъ тушир. ЯтӀани, ада пара хийир гузвай малум ава Армениядин, Ирандин, Китайдин, Казахстандин, Монголиядин, Индиядин, Индонезиядинни маса чилерин география, тарихни этнографиядай. А ктабди XӀV-XVӀ вишйисарин пара гуьлерхъанарин, картографринни кхьирагрин фкиррар зурбадаказ юзарна. Месала, ам Христофор Колумбан корабльдал алай, ада Индиядиз фидай рекьинихъ къекъведайла. Тариххъанари лугьудайвал, Колумба адал 70 кхьин авуна.

Марко Поло 1254 йисуз дидедиз хьана Венециядин Республикада. Адан хьайи чкани югъ чизавайди туш. Маса малумдай ам Константинопольда дахьайтӀа Корчула островдал хьайиди я. Са делилри лугьузва адан хзан Венециядай я, масадбуру лугьузва, Далматиядай. Адан чӀехибуба, Андрео Полодихъ пуд хва авай, Маффео, маса Марко, мад Макро Полодин буба Никколо.

Полояр Азиядиз монголрин патаг фидалди, монахар Андре Лонжюмони Йоханес де Плано Карпини Папа Иннокентий ӀVдан буйругъ кьилиз акъудун патал, ахпа мад Вильгьельм фон Рубрука Людвиг ӀX пачагьдин  буйругъ кьилиз акъудун патал гьахьтин са рехъ кьуна фейиди тир. Кьулухъ хтайла абуру чпин кьисаяр ахъайзавай.




#Article 339: Кутул (283 words)


Кутул, КӀутӀул () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Эхниг хуьруьхъ галаз «Кутул» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 18 км яргъал, Кьурагь вацIун мукьвал чка кьунвайди я. Кьасумхуьрелай Кутулрал кьван авай яргъавал 22 км я.

Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш. 1966 йисал кьван хуьр гилан чкадилай са тӀимил винина «Гуьнепад» тӀвар алай кӀунтӀал алай. Хуьруьн тӀварни гьа кӀунтӀунихъ галаз алакъалу тирди мумкин я. КӀунтӀ → КӀунтӀунал → КӀунтӀал алай хуьр → КӀутӀул. Кутулвийрин асул машгъулатар малдарвал, лежбервал, бахчахъанвал тир. Ина гьакӀни гъилин, къванцин ва кӀарасдин устӀарар авай ва гилани ава. 1909 йисуз хуьре мискӀин эцигнавай, гуьгъуьнлай и мискӀинда араб чIалал тарсар гузвай садлагьай мектеб ахъайнавай. Хуьре гзафбуру сейлиз кьунвай пӀир ава. Яран суварриз хуьруьнвийри и пӀирелай яру яц элкъуьрна тухуна тукӀвазвай. И мажусивилин адетдив абуру чеб вили ягъуникайни хажалатрикай хуьзвай. Абуру пӀирерин къуватдиз рикӀин сидкьидай агъазвай.

XIX виш йисуз Кутул хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Ругун ва КIири хуьрерихъ галаз КӀири хуьруьнжемятдик акатзавай.

Ватандин ЧIехи дяведалди хуьре 100 майишатар авай. Фронтдиз чпин хзанар туна 35 итим рекье гьатнай. Абурукай 23 кас женгерин майданра телеф хьанвай. Гзафбуруз СССР-дин гьукуматди орденарни медалар вуганвай. Абурун арадай чӀехи лейтенант Мегьамедагъа Асланов тафаватвал кваз я. Дяведин йисара хуьруьнвийриз дарвилер, кӀевер акуначир. Колхоздин лежберри кохоздин ва чпин чилерал къуьлуьн ацӀай бегьерар цана чеб ва мукьвал алай хуьрер тӀуьнин суьрсетрив таъминарзавай. А чӀавуз, Молотован тӀварунихъ галай колхоз районда кӀвенкӀве аваз физвай кохозрин жергедик квай. Ахпа, адаз цӀийи «Правда» тӀвар эцигнавай.

Кутул — зегьметдал рикӀ алай ксарин ватан хьиз машгур я. Кутулвийриз чпин тӀвар-ван авай офицерар, алимар ва муькуь виле аквадай ксар ава.




#Article 340: Рашид Гьуьсейнов (107 words)


Гьуьсейнрин Рашид Салегьан хва (1914 йис, КцIар район, Ясаб — 2000 йис) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧIехи дяведа иштиракнавайди. «Яру Гъед» ордендиз кьведра лайихвилер аваз хьанай майор. Лезги миллетдин векил я. 

Майор Рашид Гьуьсейнов дяведа къалурай кьегьалвилерай кьведра «Яру Гъед» ордендиз лайихвилер аваз хьанай.

КцIар райондин Ясабрин хуьре 1914 йисуз дидедиз хьайи Рашид Салегьан хва Гьуьсейнов дяведин пешекар къуллугъэгьли тир. 1933 йисуз Бакудин НафтIадин Техникум акьалтӀарна армиядиз фейи ада Ватандин ЧIехи дяведин йисара душмандин аксина кьегьалвилелди женг чӀугунай. Гьа и чӀавуз майордин чин къачур ам вичи къалурай кьегьалвилерай кьведра «Яру Гъед» ордендиз ва гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай.

Ам 2000 йисуз рагьметдиз фена.

Гьуьсейнов Рашида къачунвай пишкешар:




#Article 341: Абдулгьалим Абдулгьалимов (107 words)


Абдулгьалимрин Абдулгьалим — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧIехи дяведа иштиракай кас. Дяведин йисара ам ротадинни батальондин командир тир. Лезги миллетдин векил я. 

КцIар райондин Кичан хуьре дидедиз хьайи Абдулгьалим Абдулгьалимова Ватандин ЧӀехи дяведин йисара къачур орденрини медалри кьегьал лезгиди дяведа къалурай кьегьалвилерикай хабар гузва. Дяведай хурал «Женгинин Яру Пайдах», «Яру Гъед», Ватандин ЧӀехи дяведин I, II ва III дережадин орденар, гьакӀни гзаф медалар алаз хтай офицерди хайи хуьре К. Марксан тӀварунихъ галай колхоздиз регьбервал ганай ва ам миллионер колхоздиз элкъуьрнай.

Гуьгъуьнлай КцIар Шегьердин Советдиз регьбервал гайи ада райфакдин ва общепитдин садвилин председательвиле кӀвалахнай. И намус авай инсан ам чидайбуру къени гьуьрметдалди рикӀел хкида.

Абдулгьалимов Абдулгьалима къачур пишкешар:




#Article 342: Элгьед Исмаилов (194 words)


Исмаилрин Элгьед — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧIехи дяведа иштиракай кас. Лезги миллетдин векил я.

Ротадин командир Элгьед Исмаилова Майданек концлагер азад авунин карда иштиракнай.

Мерд къилихрин, зегьметдал рикӀ алай, ингье вичиз туькьуьл кьисмет несиб хьайи Элгьед Исмаилов КцIар райондин Кичан хуьре дидедиз хьана. 1940 йисуз Къубадин педмекеб акьалтӀарна Азербайжандин Гьукуматдин Университетдин тарихдин факультетдик экечӀай жегьил армиядиз фена. Ада Ватандин ЧIехи дяве вилик аскервиле экъечӀнай. Ягъ-ягъунрик кьил кутурла ада чешне къалурнай ва гьавиляй адал аскерриз регьбервал гун тапшурмишнай. Ам дяведа къалурай кьегьалвилерай «Яру Гъед», кьуд Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин орденриз ва гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай.

Ватандиз хтайла адан кьисмет масад хьанай. Гада фашистрин хура акъвазай чӀавуз адан кьуьзуь дах Серкер 1944 йисуз советрин аксина теблигъат тухузвай кас хьиз къелемдиз гана дустагъда тунай ва ам гьана кьенвай. Гьахъ авачирвилериз туьш хьайи Элгьед Дагъустандиз физ мажбур хьана. Ада 1947 йисуз Кьурагь районда муаллимвал авунай. Элгьед Исмаилова яргъал йисара чӀугур зегьметдин нетижа яз 1974 йисуз Азербайжан Республикадин Кьилин Дувандин къарардалди адан бубадин тӀвар михьидиз акъудна. 1977 йисуз Э. Исмаилов КцIариз хтанай. Анжах 7 йисалай мадни Дагъустандиз хъфиз мажбур хьанай. 1993 йисуз ада КцӀара цӀийи кьилелай хтана ва 2007 йисуз ина рагьметдиз фена.

Элгьед Исмаилова къачур пишкешар:




#Article 343: Гьеким Мирзеханов (327 words)


Мирзеханрин Гьеким Агъасидин хва (1911 йис, Къуба район, Дигагь — 1944 йисан август, Франция) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧIехи дяведа иштиракнавай кас. Дяве чӀавуз советрин 150 офицерни аскер немецрин есирвиляй акъуднай.

Францияда фашистриз акси гьерекатдиз регьбервал гайи Гьеким Мирзеханов дяведилай вилик КцIар райондин кьил тир.

Ватандин ЧӀехи дяве къарагъайла Азербайжандай райкомдин сад лагьай секретарвиле кӀвалахзавайбурукай тек са кас гуьгьуьллудаказ фронтдиз рекье гьатнай. Ам Гьеким Мирзеханов тир, 1911 йисуз Къуба райондин Дигагь хуъре дидедиз хьайи, Къубадин гимназия, гуьгъуьнлай фиркъедин мектеб акьалтӀарай, вичин савадвилиз килигна ина муаллимвиле хвейи Гьеким Агъасидин хва Мирзеханова 1933 — 1941 йисара КцIарин райкомдин I-й секретарвиле кӀвалахнай, Самур-Девечи къубу акъудуниз регьбервал ганай. Къубу кардик кутурла ам Ленинан ордендиз лайихвилер аваз хьанай. Адан тӀвар а чӀавуз Советрин уьлкведа сифте яз ихьтин орден къачур секретаррин сиягьда гьатнай. Гь. Мирзеханова райкомдиз регьбервал гайи вахтунда зегьметхъанри къазанмишай агалкьунрай Азербайжанда сифте яз КцIар райондиз Азербайжандин К(б)П-дин ЦК-дин «Яру Пайдах» ганай. 1941 йисан январдиз Гь. Мирзеханов Москвадиз, ПЛЧӀМ-диз кӀелиз ракъурнай. Дяве къарагъайла ада гъиле яракь кьунай. 1942 йисуз адан хайибуру майор Гь. Мирзеханов дяведа квахьна лагьай чӀулав чар вахчуна. Амма гьакъикъатда Моздок шегьердин патав кьиле фейи дяведа вичел залан хирер хьайи ам немецри есирда кьуна Польшадиз, ахпани Франциядиз ракъурнай.

Франциядин Родез шегьерда есирда хьайи Гь. Мирзеханова фашистрин аксина женг чӀугвадай чинебан кӀватӀал арадиз гъана, адаз регьбервал ганай. Ада Франциядин партизанрихъ ва генерал Шарль де Голлан кӀеретӀрихъ галаз алакъа туькӀуьрнавай. Адан кӀеретӀдик Азербайжандин Шеки, Товуз, Ленкаран, Хызы районрай, гьакӀни Дагъустандин Кьурагь, Докъузпара районрай ва Дербент шегьердай тир 30-далай виниз есирарни экечӀнай. 1944 йисан августдал къведалди Гь. Мирзеханова советрин 150 офицердизни аскердиз есирдай катиз куьмек ганай ва а ксари Франциядин партизанрихъ галаз санал фашистрин аксина женг давамарнай. Гьеким Мирзеханова 300-дав агакьна аскерриз есирдай катиз куьмек гун патал план гьазурнавай. Амма идакай хабар кьур фашистри Гь. Мирзеханов ва адан амадагар гуьллейриз акъудна кьинвай.

Мирзехановар Къуба патан машгьур лезги сихилрикай я. 1951 йисуз Гь. Мирзеханован уьмуьрдин юлдаш Севдагуьл Мирзеханова Азербайжандин ССР-дин Лап вини Советдин депутатвиле хкянай.

КцIарин куьчейрикай садаз Гь. Мирзеханован тӀвар ганва.

Мирзеханов Гьекима къачур пишкешар:




#Article 344: Мидгьед Ширинбегов (329 words)


Ширинбегрин Мидгьед Кичибеган хва (Дагъустан, Дукъузпара район, Филер — ?) — Ватандин ЧIехи дяведа иштиракнавай кас. Дяве чӀавуз Грециядин «ЭЛАС» организациядин актив член тир.

Дагъустандин Филер хуьре дидедиз хьайи, «Эллиндин кьегьал» хьиз Грециядиз сейли хьайи и кьегьал лезги Мидгьед Ширинбеговаз женгинин амадагри «Михайло» лугьудай.

Немецрин есирвиле гьатайла, ам, вичин бахтуни гъунивди, ана авай сачилинви дагъустанвийрихъ галаз таниш хьанвай. Им Дукъузпара райондин Мискискар хуьрьяй лезги Султан Гуьлагьмедов, Дербент шегьердай чувуд Яков Ильягуев, Сергокъала райондай дарги Алиев Мегьамед тир. Гъурбатда кӀевера гьатай сувавийриз уьмуьр гьализ кӀеви дуствили куьмекзавай. Дяведин есирар яз абур сувара авай къванцин мяденра къванер кукӀварзавай. Эхи ийиз тежер шартӀар тир: мекьивал, гишинвал. 1943 йисан зулун йиферикай са йифиз дустагъри катун къетӀнай. Катун агалкьунивди кьилиз акъудна суварани тамара чуьнуьх жезвай абурал са гьафтедилай гъиле зинбил авай са руш гьалтнавай. А руш грекрин алакъадин кар кьиле тухузвай къуллугъдар яз хьанвай. Руша абур грекрин партизанрин патав тухудайла абурун вилик, грекрин Андрикопулос ополчениедин 8-й бригададин командир, подполковник рикӀин чимивилелди экъечӀнай. Катайбур немецрин есирвиляй къакъатайди чир хьайи грекри гьарайна: «Зито Сарафис! Зито Сталин!» (Сагъ хьуй Сарафис! Сагъ хьуй Сталин!). Командира абур гьамамдиз ракъурна, партизанрин цӀийи алукӀунар вугана грекрин ополчениединнни-кьисас къачузвайбурун жергедик кутунвай.

Грекрихъ галаз санал фашистрин аксина женгера иштирак авур, «Михайло» тӀварцӀелди машгьур хьайи кьегьал партизан Мидгьед Кичибеган хва Ширинбегован уьмуьрдикайни кьегьалвилерикай къецепатан уьлквейра, иллаки Грецияда гзаф улубра кхьенва.

Ватандин ЧӀехи дяведин йисара Грециядин партизанрин машгьур «ЭЛАС» организациядин актив членрикай сад хьиз вишералди инсан кьиникьикай куьтягьай, духтур хьиз сейли хьайи Мидгьед Ширинбегова 1944 йисан 25 апрелдиз Эллин Азадвилин Армиядин патай ганвай документ вичин уьмуьрдин эхирдалди багьа аманат хьиз хвенай. Ана кхьенвай: «Чи женгинин амадаг, духтур Михайло Ширинбегова „ЭЛАС“ Армияда 1944 йисалай къуллугъзава. Азарханадин духтур хьиз вичин буржи кьилиз акъудзавай и кичӀ тийижир кьегьалди вичин уьмуьр Эллин халкьдин азадвилиз серф авунва».

Дяведа къалурай кьегьалвилерай М. Ширинбегов «Яру Гъед», Ватандин ЧӀехи дяведин II дережадин орденриз ва 10 медалдиз лайихвилер аваз хьанай. Дагъустандин Филер хуьре дидедиз хьайи, 1939 йисуз Бакудин фелдшервилин мектеб акьалтӀарай М. Ширинбегова дяведилай кьулухъ КцIар райондин хуьрера, гьакӀни Манкъулидхуьре фелдшервиле кӀвалахнай.

Ширинбегов Мидгьеда къачур пишкешар:




#Article 345: Байрам Байрамов (189 words)


Байрамрин Байрам Къазагьмедан хва (1921 йисан 1 январь — 2007 йисан 22 декабь, КцIар шегьер) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧIехи дяведа иштиракнавай кас. Лезги миллетдин векил я.

Киевдиз сифте яз Байрам Байрамован танк гьахьнай. Гьавиляй командирри адаз Советрин Союздин Кьегьалдин тӀвар гунин патахъай месэла къарагъарнай.

Са чIавуз тӀвар-ван авай устӀар хьиз КцIариз ва къунши районриз сейли хьайи, звер гайи спелрилай вич асул лезги тирди гьасятда кьатӀуниз жедай Байрам Байрамов 1940 йисуз КцIарай армиядиз фенай. Саратовда сержантрин, гуьгъуьнлай Ульяновскда танкистрин мектеб акьалтӀарай гадади Ватандин ЧӀехи дяведин вилик Львов шегьерда экъечIнай.

Танкдин ротадин командир Байрам Байрамова Воронеж, Харьков, Киев шегьерар душмандикай азад ийидай женгера чешне къалурнай.

Киев шегьердиз сифте яз адан танк гьахьнай. И кьегьалвиляй Байрам Советрин Союздин Кьегьалвилин тӀварцӀиз лайихвилер аваз хьана кӀанзавай ва командиррини и рекьяй гзаф алахъунар авунай. Б. Байрамоваз «Яру Пайдахдин» орден ва Ватандин ЧIехи дяведин I дережадин кьве орден ганай.

Ада Молдавия, Румыния ва Венгрия фашистрикай азад авун патал кьиле фейи женгерани иштиракнай. Байрам Байрамов кьведра Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин ордендиз лайих акунай.

Дяведилай гуьгъуьниз КцIар шегьердин 2-й номердин мектебда военруквиле кӀвалахай Байрам Байрамов 2007 йисуз 86 йиса аваз рагьметдиз фена.

Байрам Байрамова къачур пишкешар:




#Article 346: Салагь Салагьов (118 words)


Салагьрин Салагь Дашдемиран хва (1910 йис, КцIар район, Хуьлуьхъ — 1942 йисан 15 март, Болгария) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧIехи дяведа иштиракнавай кас. «Болгариядин кьегьал» тӀварцӀиз лайихвилер аваз хьайи лезги миллетдин векил. 

Ватандин ЧIехи дяведив Моздокда эгечӀай кьегьалди «Къавкъаз хуьнуьхин патал» ва «Жуьрэтвал паталай» медалар къачунай. Адан уьмуьр 1942 йисан 15 мартдиз Болгариядин чилел кьатӀ хьанай.

Болгариядин Мичурин (гилан Царево) шегьердин паркуна 1959 йисан 7 ноябрдиз кцӀарви Салагь Дашдемиран хва Салагьован гуьмбет хкажна. Чкадин агьалийрин тӀалабуналди шегьердин кьилевайбуру и месэладихъ авсиятда кьилди къарар кьабулнай. Тодор Атанасова арадал гъайи и гуьмбетдин вилик гьамиша цӀийи цуьквер жеда. Болгариядин чилер фашистрин пацукай хкуддай чӀавуз вич 32 йиса аваз телеф хьайи лезги кьегьалдиз ина «Болгариядин кьегьал» тӀвар ганай.

Салагьов Салагьа къачур пишкешар:




#Article 347: Салат Саруханов (123 words)


Саруханрин Салат Келентеран хва (1921 йис, КцIар район, Гьил — КцIар район, Гьил) — Советрин Союздин Кьегьал, майор, Ватандин ЧIехи дяведа иштиракнавай кас. Лезги миллетдин векил я. 

Саруханов Салат 1921 йисуз КцIар райондин Гьилерин хуьре дидедиз хьана. Ада Къубадин Хуьруьн Майишатдин Техникум куьтягьай кумазни дяве къарагънай. Взводдиз, гуьгъуьнлай ротадиз регьбервал гайи С. Саруханов 1943 йисуз батальондин командир хьанай. Вичел муьжуьдра залан хирер хьайи и кьегьал дяведа «Яру Гъед», Александр Невский орденриз, кьегьалвиляй ва Берлин къачунай медалриз лайихвилер аваз хьанай. Ватандин ЧӀехи дяведа 23 йиса аваз майордин чин къачур Салат Сарухановакай фронтдин газетри гзаф материалар чапнай. Дяведилай гуьгъуьниз ада КцIар райондин Чапаеван тIварунихъ галай колхоздин регьбервиле, кьилин агрономвиле, ахпа сифте Ясаб хуьруьн ва уьмуьрди эхирдал кьван Гьил хуьруьн мектебрин военруквиле кӀвалахна.

Саруханов Салата къачур пишкешар:




#Article 348: Кьиблепатан Лезгистан (752 words)


Кьиблепатан Лезгистан — СССР чкIайдилай кьулухъ тIебии тушир рекьералди туькIуьрнавай Азербайжан Республикадин чилерал кьве пай хьанвай лезги халкьдин къуба патан лезгийри ва лезги халкьарин группадихъ акатзавай муькуь гъвечIи халкьари (будугъар, гьапутар, ергуьжар, жекар, къирицIар, рутулар, удинар, хинелугъар, цIахурар, эликар) уьмуьр гьалзавай тарихдин лезги чилер.

Ибурулайни гъейри Агъсу, Шамахи, Шеки, Исмаиллы, Къах районра лезги хуьрер авайди я .

XIX виш йисан 1930 - 1940 -й йисарилай гатIумна гьапутар, будугъар ва къирицIар чпин тарихдин хуьрерай Муьшкуьр ва Шабран магьалрин, Гуьйчай ва Шамахи уездрин чилерал куьч хьана. Абуру Къубадани, гьакIни и магьалра ва уездра цIийи хуьрер кутуна. 60 - 70 йис алатайла и лезги халкьарихъ Азербайжанда цIудралди хуьрер авай. XIX виш йисан эхирриз талукь чешмейра чпин тIварар гьатнавай Азербайжандин гьапут, будугъ, къирицI, цIахур ва удин хуьрерин тIварар:

XIX виш йисан эхирриз талукь са бязи чешмейра жекар Къубадилай гъейри Нуха, Эреш ва Гуьйчай уездрани гьапутрихъ галаз санал уьмуьр гьалзавайди къалурнава. И уездра санлай жекрин ва гьапутрин кьадар 3027 кас, Къуба уездда 4899 кас тирди къейд авунва.

Алпандин девирда чпихъ кьилди вилаят хьайи удинар XIX виш йисуз Нуха уезддин са шумуд хуьре яшамиш жезвай.

Французрин тIвар-ван авай къелемэгьли Александр Дюмади малумат гайивал, XIX виш йисан эхирра удинар анжах кьве хуьре уьмуьр гьалзавай ва абурун кьадар 3 агъзур кас тир.
Алай чIавуз удинар Кьвепеле райондин Ниж хуьре ва Огъуз райондин (виликан Варташен) юкь тир Огъуз шегьерда уьмуьр гьалзава. 1992 йисуз Кьвепеле районда 5241 удин авай. Абурукай 4465 кас Ниж хуьруьн агьалияр тир. Огъузда удинрин кьадар 70 кас тир.

Алай девирдин статистикадин малуматрив гекъигайтIа, Азербайжанда 15 агъзурдав агакьна цIахурар ава. 1989 йисан малуматра и число 13,3 агъзур кас я. АкI акъатзава хьи, 1897 - 1989 йисара, яни 92 йисан къене цIахуррин кьадар анжах 5,9 агъзур кас гзаф хьанва. Им гьакъикъатдив кьадай кьадар туш ва цIахуррин кьадар статистикада къалурнавайдалай са шумуд агъзур виниз я. Чешмейра гьатнавай малуматар анализ авуртIа, и кар мадни хъсандиз кьатIуниз жеда.

Исятда, Азербайжанда XIX виш йисуз гьапутар, будугъар, къирицIар, цIахурар уьмуьр гьалнавай хуьрерин са пай амач. Са бязи хуьрер чкIана арадай акъатнава ва абурун тIварар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Са кьадар хуьрерин тIварар масакIа хьанва.
Гьапутрин винидихъ тIварар кьур 14 хуьруькай анжах 5 ама. Къубада Гьапут, Хачмаза Ших Гьапут, Исмаиллы районда Гьапутлу, Гьажигьатемли ва Муллаисакълы хуьрер.

Будугъринни гзаф хуьрер амач. 1837 йисуз Къуба уезддин Будугъ магьалдик 19 хуьр акатзавай. Абурукай 12 будугърин хуьрер тир. Гила и хуьрерикай 3 ама. Къубада Будугъ хуьр, Хачмаза Къарадагъ Будугъ ва Агъязы Будугъ хуьрер.

ЦIахуррин 21 хуьруькай алай вахтунда 19 ама. Къах районда абурун Къум, Лекит, Амбарчай, Эмиржан, Агъчай, Сускент, Чинарлы, Лекит Малах, Закъатала районда Мухах (вини пад), Сабунчу, Къасс, Али Бай-рамлы, Къалал, Гуьзпарах, Мамрух, Алескер, Агъдам Къалал, Жимжимах хуьрер ава. Идалай гъейри абур Къах райондин Илису, Сарыбаш, Зерне ва Закъатала райондин Мешлеш, ЦIийи Сувагил хуьрера лезгийрихъ галаз санал уьмуьр гьалзавай.

КъирицIрал гьалтайла П. В. Котляревскийди XIX виш йисан эхирра абурухъ 61 уба авайди къалурнава. Амма чешмейра и убайрин тIварар вири гьатнавач. КъирицI ва КъирицI Дегьне хуьрер, гьакIни 61 уба фикирда кьуртIа, XX виш йисал къведалди къирицIрихъ 63 хуьр хьун герек я. Амма алай вахтунда Къуба ва Хъачмаз районра абурун 30 кьван хуьрер ама.

Удинар XIX виш йисан эхирралди 9 хуьре уьмуьр гьалайтIа, гила абур анжах са Ниж хуьре ва Огъуз райондин юкьван Огъуз шегьерда уьмуьр гьалзава. Абурун 3 хуьруьн тIвар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Амай хуьрера лагьайтIа, маса халкьари, асул гьисабдалди азербайжанари уьмуьр гьалзава.

Хиналугъар, жекар ва эликар чпин Хиналугъ, Жек, Элик тIварар алай хуьрера уьмуьр гьалзава.
Делилрай аквазвайвал, XIX виш йисан эхирра винидихъ тIварар кьур халкьарихъ Азербайжанда санлай 122 хуьр авай. Алай чIавуз абурукай 61 хуьр ама. Лезги халкьарикай са бязибуру чпин хуьрер гадарайвал, гила хайи чIални гадарзава. Месела, будугъви алим, тарихдин илимрин доктор, профессор Вакъиф Пириева вичин 1994-йисуз Бакуда азербайжан чIалалди басмадай акъудай Будугъ ва будугъвияр улубда кхьизвайвал, Азербайжанда уьмуьр гьалзавай 15 агъзур будугъвидикай 12 агъзур касдиз вичин дидед чIал чизмач.

Алай девирдин са бязи алимри чи халкьарин кьилел атай мусибатар гьакъикъатдив кьадайвал къелемдиз къачун тийиз, и вакъиайриз маса жуьредин рангар гузва. Будугъар, къирицIар, хиналугъар, гьапутар, жекар, эликар, ергуьжар хьтин лезги халкьарал Шагь дагъдин халкьар тIвар илитIна, абур чавай къакъудиз кIанзавай са бязи ксари гила кьасухдай чи тарихар чIурзава. Лезги халкьдин тарихдикай хабар авачир ихьтин ксари XIX виш йисуз талукь са бязи чешмейра а чIаван авторри будугърин ва къирицIрин са кьадар хуьрер лезги хуьрер хьиз къелемдиз ганвайди хьиз лугьузва. Гьибур я а хуьрер? Бес чна винидихъ къалурнавай а халкьарин хуьрерин тIварар гьа XIX виш йисан чешмейрай жагъурна къейд авунвайбур тушни? Лезги халкьарин араяр ягъиз алахъзавай ихьтин ксариз атIай жаваб гун патал чи ойконимрихъ гелкъведайла тек са лезгийрин ваъ, вири лезги халкьарин ойконимар чирна - жагъурна кIанзава.




#Article 349: Хуьрехуьр (494 words)


Хуьрехуьр () — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай, «Кьурагь» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай автомобил рекьелайтӀуз 17 км яргъал кьиблединни-рагъакӀидай пата чка кьунва.

Хуьрехуьр хуьруьн тӀвар «Хуьруьн къене авай хуьр» хьиз аквазва. Идан квехъ галаз алакъа аватӀа дуьз малум туш. Мумкин я, им гилан хуьруьн мукьвал (200—300 м) алай Хуьрехуьр куьч хьанвай кьведлагьай чка ава лугьуз арадал атай тӀвар я. ГьакӀни, цӀийи чкадиз куьч хьайила хуьруьз «ЦӀийихуьр» тӀвар ваъ, «Хуьрехуьр» вучиз эцигнавайди ятӀа гьеле малум туш. ТӀварцӀин арадал атунин кьведлагьай версиядив кьурвал, хуьруьнвияр арабри чеб гужуналди ислам диндиз элкъуьрунин алахъунриз муьтӀуьгъ тежезвайвиляй, арабри абуруз, араб чIалал «МуьтӀуьгъ тежербур» мана гузвай «Хуьрехуьр» ва я и гафуниз мукьва са гафуналди тӀвар эцигнавай.

Хуьруьн арадал атунин тарих, адан тӀварцӀин арадал атун ва яшар чирун гьеле герек я. Чав агакьай кьисайриз килигна, хуьр сувара са чкадай маса чкадиз пудра куьч жезвай, гилан чка хуьруьн тарихда пудлагьайди я. Хуьруьн сифтегьан чка гилан чкадилай 3 км рагъэкъечӀдай пата вацӀун агъана алай. Ина сурун ва чилив сад хьанвай дараматрин харапӀаяр ама. Кьведлагьай чкадиз, гилан хуьруьз 200—300 м мадни мукьвал, хуьр мус ва гьи себебдилай куьч хьанватӀа малум туш. Амма, са тестикь хьанвачир версия ава хьи, са чӀавуз тӀебиатдин катаклизмрин нетижада и чкайра чӀехи гъуьлягъар арадиз акъатнай ва чкадин эгьлийриз пара инжиклу ийизвайвиляй хуьр суван гуьнедал алай цӀийи чкадиз куьч хьун мажбур хьанвай. ЦӀийи чка адав тафаватлу ва менфятлу тир хьи, ам чарабурун вилериз таквадай чкадал алай. Хуьруьн кьулухъ галай суван кьве кукӀвал, къецепатай хатавал акурла хуьруьз хабар гузвай къаравулдин минараяр эцигнавай. И чкадал алай чӀавуз хуьруьн яшар гькӀни малум туш. ЦӀуру эгьлийрин (гила рагьметда авай Къужа буба, Азим буба ва мсб) эхтилатралди, пудлагьай, гилан, чкадиз хуьр тахминан 1800 — 1820 йисара куьч хьана ацукьнавай. Гьавиляй хуьруьн 200 йис яшар авайди гьисабайтӀа жеда. Хуьруьн эхиримжи куьч хьун, адан кьилихъ галай сувалай къванерин аватун мукьвал-муькьвал хьана кӀвалерин чукӀурунар, гьатта инсанрин телефвилер ва майишатриз чӀехи зарарар галукьарунин себебдилай хьанвай. И карди инжиклу авур хуьруьнвийри яргъалди фикир-фагьумна цӀийи чка кьуна секин жез къетӀнай. Маракьлуди ам я хьи, бязибуру и карда хуьрехуьрвийрихъ галаз Кьурагьдин хандини иштирак авурди лугьузва. Хандин куьмекдалди цӀийи хуьруьн план туькӀуьриз урус инженер эвернавай. Ада хуьр кӀуьд мягьлейриз пайнай. Гила хуьруьн винел патан пландиз килигайтӀа, кьве дуьз тик ва кьве дуьз къаткай куьчеяр акваз жеда.

XIX виш йисуз Хуьрехуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кимихуьр ва Тител хуьрерихъ галаз Хуьрехуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Вилик хуьр кьве мискӀин авай, абурукай сад жуьмя мискӀин тир. Совет береда абрурукай колхоздин майишатдин алатар хуьдай гьамбархана авунай. Алай чӀавуз абур кьведни уьцӀена. 1932 йисуз вири эгьлийрин куьмекдалди хуьре садлагьай мектебдин дарамат эцигнавай. Ам эцигунин кӀвалахрал Урусатдай устӀарар эвернавай. Абурукай сад тир Сергей хуьре яргъалди амукьна уьмуьр гьалнай. Яргъал йисара мектебдин директорвиле, ДАССР-дин лайихвилер авай муаллим, Шагьпазов Мегьамад кӀвалахнавай.

Ватандин ЧIехи дяве чIавуз хуьряй фронтдиз 45 хуьруьнви рекье гьатнай. Абурукай анжах 25 кас элкъвена хтанвай.

Хуьре ругуд асул сихилар ава: Квашар, ПцӀияр, Къурдумар, Къалаяр, Такаяр, КьатӀар.




#Article 350: Къалажух (Докъузпара район) (1053 words)


Къалажух  () — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай хуьр. «Къалажух» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефер пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 9 км кьибле пата, Усугъ вацIун эрчӀи кьерел ала.

Хуьруьн сифтегьан тӀвар, къеле мана гузвай «Къала» тир. Гилан Къалажух авай чкадилай са тӀимил вине, цӀуру эгьлийри «Хуьруьн кьил», «ЦӀуру хуьр хьайи чка» лугьудай, кӀунтӀар авай чкадал къеле алайди тир. XX виш йисан 50 — й йисара, хуьруьн мектебдин тарихдин муаллим Жаватов Пирим ва хайи дигедин тарих чирунал рикӀ алай муаллим Эмиралиев Али, юкьван мектебдин чӀехи классра кӀелзавай шакӀуртрихъ галаз цӀуру «Къала» алай чкада археологиядин эгъуьнар кьиле тухванвай. Эгъуьнар ийизвай чӀавуз, чилин кӀаник тахминан кьве метр дегьнедай абуру къеледин цлан хандакӀ, пара кьадарда сагъдиз амукьнавай кӀвалин затӀар (хъенчӀин гетӀеяр, кӀуьцуьяр, кварар, цурцин синияр, нек ацадай гетӀеяр) ва къайи яракьар (гапурар, ракьун жидаяр, хьилерин кӀвенкӀер ва мсб.) дуьздал акъуднай. КӀвалерин элкъвена къваларив 3 — 4 метр кьакьанвилин къванцин цлар хкаж хьанвай. Хуьруьнвияр Къаладиз кӀарасдин чӀехи варарай гьахна экъечӀзавай.

НикӀин кӀвалахар ийизвай чӀавуз, варар къенепатай дапӀардал кӀевзавай, ва куьлегар нубатдалди хуьруьнви къаравулри хуьзвай. Къеледин эгьлийрин асул кӀвалах — малдарвал тир. Тварцин магьсулрикай, асул гьисабдалди, мух, къуьл, сил ва харар цазвай. Къеледа пара кьадарда инсанри уьмуьр гьалзвай. Им тестикьарзавайди, къеледин мукьвал алай «РегъверачӀ» ва «Гаралай ягъв» тӀварар авай чкайра авай, 2 гектардилай пара майдан кьунвай дегь чӀаван гегьенш сурар я. Хуьруьн эгьлийрин ислягь уьмуьр XI виш йисан юкьварай XII виш йисан сифте кьилерал кьван давам хьанвай. Гуьгъуьнлай, сад-садан къвалав гвай хуьруьнжемятрин арада къенепатан дявеяр эгечӀнавай. Нетижада «Къала» къеле чкӀана ичӀи хьана терг хьанвай. Зарар галукьай хуьруьнвийрин куьмекдал Къара Куьредин эгьлияр атанай. «Экуьнин сув» сувун пата куьревийри къелевийриз кӀвалер эцигуниз ва магьсулар цуниз чилер чара авунай ва чпини абуруз дараматар хкажиз куьмекар ганвай.

Алай чӀавуз, Къара Куьре хуьре, агьалийрин ва кьунвай майдандин кьадардай саки са хуьр кьван язвай, «КӀелетрин мягьле» лугьудай къалажухвийрин чӀехи мягьле ава. Къалурнавай чӀавуз (XI — XII виш йисара) Къала хуьруьн эгьлийрин гъиляй чпиз талукь тир «Агъа кӀри», «Вини кӀри», «Там», «Бекеранд рук», «Тухьур», «ЦӀарубур», «Бахчаяр», «Агъа тӀун» мулкар акъатнай. Масаниз куьч жез мажбур хьайи къалавийрин са пайди гилан Азербайжандин Исмаиллы районда авай Къалажух хуьруьн бине, муькуь пайдини Азербайжандин КцIар районда авай Къалажух хуьруьн бинеяр кутунвай. Гила Исмаиллыдин Къалажух хуьре 2000-дилай пара къалавийрин несилри уьмуьр гьалзава, амма абурун чӀехи пай цӀапарихъ галаз ассимиляция хьана цӀапариз элкъвена. Асулдай Къаладай тир са шумуд хзанар гила Рутул районда секин хьана уьмуьр гьалзава. ГьакӀни, виликан Къала хуьруьн чара-чара сихилар гила КцIар райондин — Лацар, Зинданмуругъ, Къаяхуьр, ЦIуру Худат, Киригар, Бидиркъеле, Хъачмаз райондин — Къусарчай, Худат, Мукьтадир, Набран, Хъачмаз хуьрерани шегьерра ва Баку шегьерда секин хьанвайди я.

Гьар саниз чӀканвай къалавийрин рикӀера чпин хайи дигедиз, ватандиз кьарувал туьхвенвачир. Чара чкайда яргъалди къекъуьнрикай кьулухъ, къалавийрин бязибур хайи ватандиз элкъвена ва цӀийи, яни гилан Къалажух хуьруьн бине кутунвай. Хуьр, вилик цӀуру Къала хуьр алай чкадилай 500 метр агъа пата авайди я. Лезги тарихдаррин тахминан тир гьисабриз килигна, хуьруьн бинедал атунин тарих 1400 — 1450 йисарал къвезва. ЧӀехи сурарин садлагьай жергеда авай сурал, араб хатӀаралди: «Мирзеханан сур. Кьиникьин йис: 1662 йис» кхьенвай къван ала. А къванцел гьакӀни, цӀийи хуьруьн мискӀин Мирзехана эцигнавайди кхьенва.

Хуьр, пара кьадарда куьчеяр авай 15 мягьлейрикай ибарат я. Гьар мягьледа компактдаказ чара-чара сихилрин векилар амукьзава.

XIX виш йисуз Къалажух хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Къалажух хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

Самур дугундин эгьлийрин арада, Лезгистандинни Ширвандин гьаким, лезгийрин сунивилин ругьани лидер Гьажи Давуд Муьшкуьрвидин диде-бубаяр асулдай Ахцегь райондин Чепер хуьряй тирди лугьузва. Хайи халкь чара халкьарин лукӀвиляй хкудна азад авун патал, Гьажи Давуда, ватанэгьлийриз вичин кьушундиз гуьгьуьллувилелди акатна интервентрин аксиниз санал женг чӀугуниз эверун патал вичин ихтибарнавай амадагар вири лезги хуьрериз ракъурнавай. Гьажи Давудан кьушундин аскеррин арада ЧIехичай вацIун дугундин хуьрерин, абурук Къалажухни кваз, эгьлияр авай. Ибур Тажибрин Хазран ва Шейхрин Рамазан тир. Амма къарагъун кӀаник акатнавай, женгера Шейхрин Рамазанни телеф хьанвай. Им мецяй мециз атай кьиса я, ва чав агакьай тарихдин документрин малуматар авач. Идан гуьгъуьна аваз, 1848 йисуз имам Шамила урусрин аксиниз Самур дугундиз дяведин фин кьиле туванвай. Чкадин эгьлияр адан куьмекдиз атанвай, абурун арада Башларрин Мамедшагь, Бедирханрин Бедирхан ва Испатрин Ханали хьтин къалажухвиярни авай. КичӀ квачир кьегьалар жуьрэтлувилелди женг чӀугузвай. Кафиррин аксиниз дяведа къалурай итимвалинни викӀегьвал паталай имам Шамила вичи Испатрин Ханалидиз тур пишкешнавай, и тур Ханалидин несилри къенин йикъалди хуьзва.

Октябрьдин революциядилай кьулухъ, хуьрера, жемиятдин уьмуьр хъсанарна регьят хъувун патал, гьукуматдин идараяр туькӀуьриз эгечӀнавай. АкӀ, 1926 йисуз Къалажухрин хуьруьн советдини вичин уьмуьрдин сифте кьил кутунвай. Вири Урусатда колхозарни совхозар ахъайзавай, хуьруьн чкайра кулакар дуьздал акъудна терг авун патал Кесибвилин Комитетар () арадал гъизвай. Къалажухра 1928 йисуз арадал гъанвай Комбеддин членар: Къаибханов Надиршагь, Эвленов Эвлен, Гуьлнезеров Каибханов, Седрединов Седредин, Атемова Дусту, Сутаев Султан, Сардарова Шагьнисе, Жамалудинов Жамалудин, Муксаев Тураб тир. Комбеддин председательвиле Сархатов Мердали, ва адан заместительвиле — Ишрефов Жават хкянай. А чӀавуз хуьре савад авай са касни авачир. Савад авачирвал терг авун патал хуьрера махсус курсар — ликбезар () (Савад авачирвал терг ийидай курсар) ахъайзавай. Къалажухра садлагьай ликбез 1922 йисуз кардик кутунвай. Тарсар, хуьруьнви Микаилова Гевилан кьилдин кӀвале тухузвай. Сифте муаллимар: Къара Куьредай — Расулов Мугудин, Чепер хуьряй — Эфендиев Нажмудин ва Миграгърай — Зейналов Зиядин тир.

Совет гьукум тайин жедалди хуьре хуьруьнжемятдин крар юзбашиди (виш ксарин кьил) кьиле тухузвай. Хуьруьн эхиримжи юзбаши, кар чидай, гафуни атӀудай, девлетар авай хуьруьнэгьли Гьасанбеков Гуьлагьмед тир. Совет, гьукумдин орган яз кардик 1926 йисуз эгечӀнавай. Советдин садлагьай председательвиле Къурбанов Къурбан хкянавай. 1936 йисуз, коллективизацияди йисара, хуьруьн эгьлийрин гьисабдай 14 касдиз жазадин серенжемар акунвай: Гасанбегрин Гуьлахмед, Гьасанбек ва Эмирбег, Михралиев Гьажали, Мамедшагь Мамедгьахов, Сейидкъули Атемов, Алипанах Шайдаев, Муртаза Шекиев, Шагь Шагьов, Агъалар — Эфенди, Расул Расулов, Шагькеримрин Шагькерим ва Шихкерим, Мамедали Мамедалиев.

Ватандин ЧIехи дяве чӀавуз Къалажух хуьряй фронтдиз 138 кас рекье гьатнай. Абурукай 63 кас хабар амачиз квахьнай ва женгера телеф хьанвай. Элкъвена ватандиз хтанвайбурун гзафбур инвалидар ва херер квайбур тир. Абурун авангардда коммунистарни комсомолар авай. Къалажухвияр блокададик квай Ленинград, Москва, Воронеж, Одесса, Киев, Сталинград, Севастополь, Новороссийск, Керч, Белоруссия, Молдавия, Украина, Латвия, Литва, Къавкъаз фашистрин гъиляй азад авунин женгера кьегьалдаказ иштирай авунай. Абурун жергедай дяве тухунин тактикани теория фад кьадай, хъсан командирар акъатнавай. Абуруз виридай медаларни орденар пишкешнавай. Ибур: капитан Агъабалаев Султангьамид, чӀехи лейтенант политрук Жаватов Пирим, лейтенант Эмиралиев Али, капитан Селимов Челеби, чӀехи лейтенант кавалерист Примов Жават, чӀехи лейтенант Сардаров Шихбуба, лейтенант Шамилов Азай, капитан Седрединов Филядин ва масабур. Гвардиядин фронтра тафаватлувилелди лейтенант Эмиралиев Алиди жуьрэтдалди женг чӀугунай.

Къалажухрин эгьлияр сихилриз пай жезва ибур: Балбутар, Жибияр, Машахар, Мегьдияр, Мензифар, Небияр, Самалчияр, Тажанар, Кекишар, Кишияр, Кажинар, Улуяр, КӀецӀилар, Эрменияр я.




#Article 351: Къара Куьре (1014 words)


Къара Куьре () — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай хуьр. «Къара Куьредин» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефердинни - рагъэкъечIдай пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 6 км яргъал ала.

Докъузпара районда «Къара-Куьре» тIвар алай кьве хуьр ава, ибур Вини Къара-Куьре ва Кьулан вацIун кьерел кутунвай ЦIийи Къара-Куьре хуьрер я. Лезгистандин дегь хуьрерикай сад тир Вини Къара-Куьре ЧIехи Къавкъаздин цIиргъерин суварин тик хурал ала. Хуьруьн кьилихъ галай рагарал алай харапIа-кIвалерин перишан вилер хьиз цавуз килигзавай ичIи дакIарри ва вацIун цIалцIам къванерив чIугунвай гуьтIуь куьчейри хуьруьн дегьвиликай ва абад тир алатай вахтарикай хабар гузва. Виняй хуьруьн къвалариз гьиниз вил вегьейтIани, хайи чилерин вафалу къаравулар хьиз акъвазнавай, пара кьадар гегьенш сурар аквада. Абурун арада, чиликай анжах чIулав кьилин къванер хкатнай лап дегь чIаван сурар, ва гьакIни кьилин къванерал рагьметдиз фейидакай араб гьарфаралди кхьинар алай са кьадар цIийи сурарни авазва. Хуьре археологиядин чирунар кьиле тухудайла, мус ятIа хуьруьн къваларив кIеле авайди малум хьанай. Вичин вахтунда Къара-Куьре лап чIехи хуьрерикай сад тирди субутарзавайди К. Умаханован «XVII-XIX виш йисара Дагъустандин тарихдин география» тIвар алай ктабдин кхьинар я. Ктабда кхьенвайди я хьи, 17 виш йисара Къара-Куьреда 900 кIвал авай. А чIавуз лезги хуьрера адет яз са чIехи кIвале кьвед-пуд хзан санал амукьзавай. Хуьруьн лап кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай чаз малум хьанай хьи, XIX виш йисан юкьвара Атаманрин хзанда, са кIвале 54 касди уьмуьр тухузвай. Гила, юкьван гьисабдалди къачуна са кIвале тахминан 18-20 касди уьмуьр тухузвайди гиман авуртIа, им хуьруьн агьалидин кьадар 16-18 агъзур кас тирди гьисабиз жеда.

Къара-Куьре хуьр ругуд гъвечIи хуьрерин сад хьуналди арадал атанвайди лугьузвай малуматар ава. Ибур: «ЧIуру хуьр», «ЧIейар», «Урук», «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер тир. «ЧIуру хуьр» Къара-Куьредилай муьжуьд километр яргъал ала, «ЧIейар» хуьр трассадин мукьвал ала. Къавкъаздин дяве чIавуз «ЧIейар» хуьре къаравулдин минара авай. Къаншардал алай сувун хурал «Урук» хуьр алай. Вич алай чкада чилин уьцIунар мукьвал-мукьвал жезвай виляй, дуьздал инсанрин кIарабар акъатзавай. Бязи малуматрив кьурвал, Урук хуьре Алпандин пачагьрин резиденция авай. Алпандин пачагь Вараза Урук хуьре ял ягъайди малум я. Тажубардай кар я хьи, Къара-Куьре хуьре чпи-чпиз Варазар лугьузвай сихил къедалди ама. Котовичан ва Исакован экспедицияди  «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер алай чкадал археологиядин эгъуьнар тухудайла юкьван вишсариз талукь хъенчIин цин гунгарадин амукьаяр дуьздал акъуднай. Хуьруьн кимел алай булахдини вичин сифте кьил суварилай къачузва ва хуьруьз лап фад заманарилай чIугунвайди я. Адан хвалан бязи чкайра гьакIни хъенчIин сахсияр амазма.

Хуьруьн патав галай тамун сувара инсанрин уьмуьрдин гелер амай кьветIер ава. Кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай, ана гьеле юкьван виш йисара малар-хпер хъсан сувун векьерал гьална хуьзвай маларбанар амукьзавай.

Инсанар са кьадар агъадиз куьч хьанвай виляй хуьруьн лап вини кьиле авай кIвалер харапIайриз элкъвена. Къара-Куьредин кIеле гьа инал алай ва сифте киривийри гьа и вини кьиле хуьр кутуна ацукьнай. И чкадилай хуьруьн къваларив галай гегьенш чилер яргъаз аквада. Вилик, яргъалай ягъияр акун кумазди къаравулдал алай аскерди минарадин кьилел гьасятда цIай курна хуьруьз къвезвай хатадикай хабар гузвай. Хайи хуьруьз душмандин рехъ атIун паталди хуьруьн итимри чпин яракьар кьуна Самур вацIун кIамуз эвичIна ягъийрин вилик гьана экъечIзавай.

Бинедилай малдарвилел ва лежбервилел алахънавай киривияр уьмуьр гьализ къулай чкадихъ къекъвезвай ва 1990-й йисарин сифте кьилера хуьруьн эгьлияр Самур вацIун кьерел алай «Бахчаяр» ва «Кьер» тIварар алай мулкариз куьч жез эгечIнай. ЦIийи чкадал садлагьай кIвал эцигайди Аббасов Къиримхан тир, гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал атанай. Киривийрин адетдалди, цIийиз свас гъанвай жегьилди вичиз кIвал эцигна диде-бубадикай аслу тушир кьилдин уьмуьр туькIуьрна кIанзавай. И рекьелди, жегьил несилрин чIехи пай Бахчайриз куьч жез ацукьзавай. ГьакI, ЦIийи Къара-Куьре хуьр арадал атанай.

Аббасов Къиримханан ва Сулейман Керимован санал куьмекралди цIийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай. Сулейман Керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай.

Сулейманан паталай киривийриз чIехи савкьат яз, вини Къара-Куьреда цIийи гьейбатлу мискIин эцигнай. МискIин эцигай чкадал Алпандин девирда Къабил пачагьди гьукум тухузвай чIавуз христианвилин клиса алай, 913 йисуз лезгияр мусурманвилиз элкъуьрнай арабри и клиса чукIурна адан чкадал мискIин эцигнай. Ун, им виринриз тIвар акъатнай дегь Къара-Куьредин мискIин тир. Гьайиф, и мукьвара хъуьтуьз мискIин цIаю кьуна канай. Сагъдиз амукьай затIарикай сад, месела, атIай нехишар алай надир гулар я. Кайи мискIиндин хандакI чукIурдайла тарихдаррин фикир желбнай затIар дуьздал акъатнай, ибур атIай нехишар алай лацу къванцин розетка, къванцин нажах ва тийижир чIалалди са гаф кхьенвай къван тир. Лезги профессорар А. Р. Шихсаидовавай ва Я. А. Яралиевавай а къванцел алай гафунин мана ахъайиз хьаначир.

Къара-Куьредин абадвилин жегьетдай вилик финиз чIехи крар райондин кьил тир Аббасов Къиримхана кутунвайди я. Ада хуьруьз тухузвай рекьер чIугуна, цIийи муьгъ эцигна, виликди вацIариз сел атайла виже текъвей гьалариз атанвай цIуру муькъвер ци чуьхвена уьцIуьзвай. ГьакIни, ада вири шартIар авай чIехи спортзал эцигна.

Ватандин ЧIехи дяведин четин вахтара пара кьадарда киривияр Азербайжандиз куьч хьанай. СССР чкIайдалай кьулухъ вини хуьруьхъ галаз, мукьвабурухъ галаз алакъа саки амачирди лагьайтIани жеда. Азербайжанда киривияр виридалайни пара кьадарда авай чка Хъачмаз райондин Худат шегьер, Мукьтадир ва Набран посёлокар я. Иниз киривияр сихилралди куьч хьанай. И хуьрерин кьуьзуь несилри, кьиблепатан лезгийрин нугъатдилай тафаватлу тир вини Къара-Куьредин кьетIен нугъат хвена. Месела, литер. «рацIам»-дин чкадал «галцIам» лугьузва, къубадин нугъатдин гаф тир «цIи?» (вучиз?) чкадал «тIа?» лугьузва, «вил» гафунин чкадал «уьл», литер. «кIерец»-дин чкадал «кIеребичI», литер. «афни»-дин чкадал «арфунаг» лугьузва ва икI маса. Амма, жегьил несилар къвердавай азербайжан чIалал элячIзава. Лезги чIалакай гьич хабар авачир киривийрин кьадар йисандавай пара жезва. Идан себебар, азербайжанрихъ галаз са хуьре санал уьмуьр тухун, мектебра лезги чIалан тарсариз тефин ва акахьай хзанра кIвале азербайжан чIалалди рахун я.  Месела, Мукьтадир посёлокда адет хьайивал, гьатта гъуьл лезги паб азербайжан тир хзанра аялдиз азербайжан чIал чирзавайди я. Худатда авай киривийрин чIалан гьалар идалайни усал я. Ана лезги чIалакай хабар авай киривияр тупIаралди гьисабиз жеда. Вучиз лагьайтIа шегьердин агьалидин чIехи пай азербайжанар я ва лезгияр жемиятдивай къакъат тавун паталди азербайжанарин культура ва чIал кьабулнава.

Киривийри кутунвай ва чеб пара кьадарда авай хуьрер:

Йисариз килигна Къара-Куьре хуьруьн агьалидин кьадар:

Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къара-Куьре хуьруьн агьалияр 3 073 кас тир.

Тарихдин къене Къара-Куьре хуьре пуд чIехи сихилар ава, ибур Югулар, Пугъуцар ва Тварквар я. Вичин нубатда и сихилрик 39 гъвечIи сихилар акатзава. Месела, Югулар сихилдик 16 гъвечIи сихилар ква, ибур: Шататар, Кавхаяр, Кердеяр, Мумахаяр, Илагьидинбур, Птугьар, Иверкъар, Надиранбур, Мавланар, Фустанбур, Назаранбур, Фетегьанбур, Пацаранбур, Мугьуланбур, Мардананбур, Телерар я. Амай кьве чIехи сихилрик акатзавай гъвечIи сихилрин тIварар гьеле чирзава.




#Article 352: ЦIийи Къара Куьре (102 words)


ЦIийи Къара Куьре () — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, «Къара Куьредин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефердинни - рагъэкъечIдай пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 5 км яргъал, Кьулан вацIун кьерел ала.

Хуьруьн бине 1993 йисуз вини Къара-Куьре хуьряй вацIун кьерел куьч хьанвай киривийри кутунай. Вилик и чкадал абурун «Бахчаяр» ва «Кьер» тIварар алай мулкар авай. ЦIийи хуьре садлагьай кIвал Аббасов Къиримхана эцигнай. Гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал тайинарнай. 

Аббасов Къиримханан ва Сулейман Керимован санал куьмекралди цIийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай. Сулейман Керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай.




#Article 353: Къуруш (255 words)


Къуруш, Цӏуру Къуруш () — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, «Къуруш» хуьруьнсоветдик акатзавай кьакьан сувун хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

Гьуьлуьн дережадилай 2560 метр вине авай Къуруш хуьр, вири Европада, Урусатдани Къавкъазда виридалайни кьакьанда авай агьалийрин пункт я . Гьакӏни, Урусат Федерациядин виридалайни кьибледа авай агьалийрин пункт я. Къуруш хуьряй альпинистри Кичӏен сув (4466 м), Гъуцар сув (4150 м) ва Яру сув (3925 м) суварин кукӏварал хкаж жезва.

Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин юкьван пата, Гъуцар сувун кьиблединни - рагъэкъечӏдай патан гуьнеда, Чӏехивацӏун дугунда, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 5 км яргъал чка кьунвайди я. Къуруш санлай 9 суву - Шалбуздагъ суву, Яру суву, Кичӏен суву, Нисен суву, гьакӏни Гедик (Базардуьзуь), Тӏурфан, Рагъдан, Вахчаг, Мулар хьтин сувари элкъуьрна юкьва тунва.

XIX виш йисуз Къуруш хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӏавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Къуруш хуьруьнжемят туькӏуьрзавай.

ХIХ виш йисан сифте кьилера Семён Броневскийди кхьейвал, Иранди ва Россияди кьуркьушум лезгийрин Къуруш хуьряй къачузвай. И хуьруь гьакӏни вири
Къафкъаз кьуркьушумдалди таъминарзавай. Гила Къурушдал къизилдин чӏехи игьтиятар авайди тайин хьанва. Мукьвал йисара ина къизил хкудунин кардив эгечӏда. И карди лезги чилер тӏебиатдин серветралди бул тирди мад гъилера субутзава .
Дагъустандин Гьукуматдин Архивдин материалра къалурнавайвал, XIX асирда Къуруш Къафкъаздин виридалайни девлетлу хуьр тир. 1886-йисуз ина 3 агъзур балкӏанар, 5 агъзур калер, 92 агъзурдалай гзаф хипер авай. 1907-йисуз ина лапагрин кьадар 194 агъзурдав агакьнай. Хуьруьхъ 50-далай гзаф яйлахар авай .

Къурушрин эгьлияр сихилриз пай жезва ибур: Гьилевар, Хайитакьар, Тетацар, Фалакьар, Къызырар, Хъртар, Мисрияр,Къаражанар,Авурар,Занговар,Гьебешар я.




#Article 354: Филер (131 words)


Филер, Вини Филер, ЦIуру Филер () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай, тарихдин къене Докъузпарадиз талукь тир гадарнавай хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакIидай пата ала.

XII виш йисалай гатIумна Филер хуьр Дагъустандин чилерал аваз я. ЧIехи бубайрилай амай сивяй-сивиз атанай кьисадиз килигна, хуьр пуд гъвечIи ДепIенар, КIвахъар ва ЧIуру хуьр хуьрерин сад-садахъ гилиг хьунин нетижада арадал атанвайди я.

XIX виш йисуз Филер хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Гъебцегь хуьруьхъ галаз Филер хуьруьнжемят туькIуьрзавай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 1 102 кас тир. 

Алай чIавуз хуьр ичIизва.

Филерин эгьлияр сихилриз пай жезвай, ибур: Гачалар, Иридар, Мундугъар, КIвахъар я.




#Article 355: Хъачмаз район (449 words)


Хъачмаз район —  Азербайжанда авай муниципалитетдин район.

Кьилин шегьер ва администрациядин юкь — Хъачмаз шегьер я. Хъачмаз шегьердилай кьулухъ кьведлагьай чӀехи шегьер — Худат я.

Район Азербайжандин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, республикадин кьилин шегьер тир Бакудилай 140 км яргъал чка кьунвайди я. Хъачмаз район кефер патай Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз, рагъакӀидай патай КцӀар ва Къуба районрихъ галаз кьибле патайни Шабран (виликан Девечи) райондихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечӀдай патай район Каспи гьуьлуьхъ галаз сергьятарзава, цин кьерин зулун яргъивал — 70 км я.

Райондин чилерин гзафни-гзаф пай тамари кьунвайвиляй ва гьуьлуьн кьерел алайвиляй, Хъачмаз Азербайжандин виридалайни кӀвенкӀве аваз физвай туризмдин зонайрикай сад я. Яргъариз тӀвар чкӀанвай туризмдин лезги хуьр Набран гьа и райондин кефер пата ала.

Район 1930 йисуз арадал гъанвай. 1959 йисуз райондик терг авунвай Худат район кутунвай. 1963 йисуз Хъачмаз район терг авунвай, ва адан чилер КцӀар ва Къуба районрин чилерик кутунвай. 1965 йисуз район мад гуьнгуьна хутунай. 2010 йисуз, халкьдин наразивилер ва и кардин аксина кьиле тухвай митингар гьисаба къачун тавуна, Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондиз талукь тир кьве лезги Храхуба ва Урьянуба хуьрер 600 кас агьалияр галаз, ягь авачирвилелди Хъачмаз райондиз вуганвай. Идалайни гъейри, Кьулан вацIун ятарин 50 % Азербайжандин ихтиярдик ква.

Хъачмаз, Азербайжандин виридалайни гзафмиллетрин район я. Ина 25 — лай пара миллетар ава, абурун чӀехи пай лезги халкьарин миллетрин группадик акатзавай: лезгияр, будугъар, къирицӀар, ергуьжар, жекар, хинелугъар я. Лезгияр, асул гьисабдалди, райондин кеферпатан хуьрера ва Худат шегьердин кьибледихъ галай хуьрера уьмуьр гьалзавайди я. Лезгийрин виридалайни чӀехи хуьрер Ялама ва Мукьтадир посёлокар я. Районда авай лезгийрин саки зур пай азербайжанарихъ галаз ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвайди я, лезги чӀал анжах лап кьуьзуь несилриз чизва. Гьатта, са бязи лезгийри чеб са мус ятӀа лезгияр тирди кьатӀузвач. КӀвалера цӀапдал рахазвайди я. Ихьтин хуьрерик Нежефхуьр, Ругудлагьай отделение, Сейидли, Мукьтадир посёлокдин Велемирни Совхоз куьчеяр, Хурай ва маса хуьрер я. Акахьай агьалияр авай хуьрера вири цӀапдал рахазва. азербайжанарихъ галаз ассимиляциядилай гъейри, лезгияр урусрихъ галазни акахьна терг хьанвайди я. Урус лезгияр авай хуьрер ибур — Набранни Мукьтадир посёлокар я. Ина лезги агьалийрин гзафни гзаф пай кӀвалерани куьчеда урус чӀалакай менфят къачузва. Аялривай лезги чӀалал рахаз жезвач, и хуьрера гьатта кьуьзуьбурни итимар сад садахъ галаз урусдал рахазва. Идан себеб, вилик хуьруьн агьалийрин чӀехи пай урусар тирди я. Эхиримжи ийсара, азербайжанари тухузвай туркизациядин политикадин куьмекдалди, и кьве хуьре урус чӀалал рахазвай лезгийрин контингент цӀап чӀалаз элячӀзавайди акваз жеда. Набрандинни Мукьтадир хуьрерин мектебра цӀап ва урус секторар кардик ква, адет тирвал лезгияр урус, муькуь халкьарни цӀап секторра тарсар къачузва. Лезги хуьрерин мектебра лезги чӀалан тарсариз са кьве сят чара авунвайтӀани, лезги чӀалан муаллимарни ктабар авачирвиляй тарсар саки тухузвайди туш.

Районда уьмуьр гьалзавай лезгийрин чӀехи пай, са чӀавуз Дагъустандин Докъузпарани Ахцегь райондин хуьрерай чпин хуьрер туна иниз куьч хьанвайбур я. Дяве чӀавуз кӀевера гьатай сувавияр фан кӀусан гуьгъуьна суварилай арандиз массайралди куьч жезвай.

Йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар:




#Article 356: Амсар (102 words)


Амсар (, ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, КIелед хуьруьхъ галаз «Амсар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр яз администрациядин юкь я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 11 км яргъал, Самур вацIун дугуна чка кьунвайди я.

XIX виш йисуз Амсар хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. КIелед ва Пилек хуьрерихъ галаз Амсар хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Хуьре гуьгъуьнин муьжуьд сихилар ава: Гьаджийер (арабрин уьлквейрай атайбурун несилар, хуьруьн бине кутурбур я), Саьхайер, Ибримайер, ГьаIсилайер, Таракамайер, КIарутIар, ГьаIсасайер, Адиширинар .




#Article 357: Агъа Катрух (101 words)


Агъа Катрух () — Дагъустан республикадин Рутул районда авай хуьр. «Агъа Катрух» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. 

Рутул райондин тек сад тир цIап хуьр я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 30,9 км яргъал, Хиривалю вацIал чка кьунвайди я. Хуьруьн са пай вацIун чапла пата, муькуь пайни эрчIи пата ала.

XIX виш йисуз Агъа Катрух хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Вини Катрух хуьруьхъ галаз Катрух хуьруьнжемятдик акатзавай.

Ватандин ЧIехи дяведин йисара хуьряй фронтдиз 114 кас рекье гьатнай.




#Article 358: Борч (128 words)


Борч (, ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, ЦIийи Борч хуьруьхъ галаз «Борч» хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин кьибле пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 12 км кьиблединни - рагъэкъечIдай патахъ, Ахцегь вацIун дугуна чка кьунвайди я.

XVII виш йисалай 1839 йисал кьван Борч хуьр Ахцегьпарадин азад жемятдин Ахцегьпара-2 хуьрерин жемятрин садвалдин составдик квай. Ахцегьпарадик квай чIавуз хуьре, сихилдин кьадаррикай аслу тахьана, агьалийрин кьадардикай асул яз кавхаяр авай. ГьакI, гьар 20 кIвализ са кавха къвезвай. ГьакIни хуьре са чавуш авай . 1839 йисуз хуьр, вири Ахцегьпарадихъ галаз, Урусатдин империядик акатнавай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпарадин наибвалдиз талукь тир. 1928 йисуз Борч цIийиз арадал гъанвай Рутул райондин составдик кутунвай.

Гуьгъуьнлай, хуьр Бабаюрт райондиз куьч хьана ЦIийи Борч хуьр арадал гъанвай.




#Article 359: Ихрек (195 words)


Ихрек (, ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, Аран хуьруьхъ галаз «Ихрек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 25 км кефердинни - рагъакIидай пата, Къара-Самур вацIун дугуна, адак Муклух вацI акахьзавай чкадал чка кьунвайди я.

Чкадин чIалал хуьруьн тIвар, чи чка ва я ирид сихилрин чка мана гузвай — Йирак я. Улу-бубайрилай амай сивяй-сивиз атай кьисади лугьузва хьи, Ихрек хуьр, сад садан мукьвал алай ирид гъвечIи сихилрин хуьрерин сад садахъ гилиг хьунин рекьелди арадал атанвайди я: Хъыртаида, Харабрымыкда, Хвалирмыхда, КIелидихда, Сырымыда, Риттимыхда ва ХыIрыцI . Вири санлай кьуд сихилрикай ибарат тир и хуьрерин эгьлияр гилан Ихрек хуьруьз куьч хьана гьарда чпиз са мягьле туькIуьрнавай: 

XIX виш йисуз Ихрек хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Ихрек хуьруьнжемят туькIуьрзавай.

Алай чIавуз хуьре гуьгъуьнин 41 сихилрин несилри уьмуьр гьалзава: Агъамаьшды, Аьскаьраьшды, АIбдуладиешды, АIшдийшды, Баширашды, Былыйшды, Ваьлиешды,  Вердиешды, ГьаIджиешды, ГьаIджимирзаьещды, ГьаIсаьсыйшды, Гьудуйшды, Даьвыдаьшды, Даьмыраьшды, Даьрмаьнышды, Заманаьшды, Исмиешды, ЙаIгьеваьшды, ЙаIгьеешды, Каьмилаьшды, Кьасымаьшды, Маллаьшукураьшды, Манафаьшды, Мамытыйшды, Маьгьдиешды, МаIгьмыдаьшды, МаIмаьваьлиешды, Наьдираьшды, НуIгьаьшды, Раджабаьшды, РаьшитIаьшды, Саьмаьдаьшды, СаIъдиешды, Уджагьаьшды, УIмаIрийшды, УIсмаIлаьшды, Хизриешды, ШаIьаIбаIсаьшды, ЫIсаьешды. .




#Article 360: КIелед (150 words)


КIелед (, ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, КIелед хуьруьхъ галаз «Амсар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 7 км яргъал, Самур вацIун дугуна, Шиназ вацIун сивел чка кьунвайди я.

КIелед Рутул магьалдин виридалайни дегь хуьрерикай сад я .

XIX виш йисуз КIелед хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Амсар ва Пилек хуьрерихъ галаз Амсар хуьруьнжемятдик акатзавай.

Хуьре гуьгъуьнин ругуд сихилрин векилри уьмуьр гьалзава: Шалшалар, Герийер, Инкьиймар, ГьаIсийер, Къасымар ва Чихтиер.

Хуьруьн мектебдин вилик галай рагал, 1877 йисуз Дагъустандани Чечняда хьайи къарагъунин чIавуз телеф хьайи кьве жегьил-шагьид кучуднавай пIир ала. Абурун ивидин къене авай мийитар яргъал алай Согратль хуьряй чпин дидедиз жагъана, хайи КIелед хуьруьз хкана ина кучуднавайдалай кьулухъ, хуьруьнвийрин арада и чка пак тир чка хьиз гегьенш хьанвай. Абуру шагьидрин сурарин винел мавзолей-гуьмбет туькIуьрнавай .




#Article 361: Лезги эдебият (1391 words)


Лезги литература — лезги халкьдин литература.

Чи литературани алпан ва лезги чӀаларал арадал атана вилик фенвайди я. Тарихдин вакъиайрин ва гьаларин таъсирдик алатай виш йисара гзаф лезги зарийри чпин эсерар фарс, араб, туьрк ва азербайжан чIаларал теснифна. И карди къунши халкьарин арада авай алакъаяр мадни мукьва авуна ва вилик фенвай литературайрин тежрибадикай менфят къачудай мумкинвал гана: лезги литература, РагъэкъечӀдай патан литературадин са хел яз, кӀвенкӀве аваз хьана. Лезги литературадин кьилин темаяр бинедилай халкьдин уьмуьрдихъ ва тӀебиатдихъ галаз галкӀанвайди тир. Зарийри фикир-фагьумзавай, гекъигзавай, чпин гьиссер ахъайзавай: арадал уьмуьрдикай, тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай теснифнавай эсерар, философиядин шиирар атана. VII виш йисан зари Давдакьан «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» эсердай гьа девирдин уьмуьрдин шикилар, адетар, дуьнья кьатӀун ва шаирдин устадвилин дережа аквазва.

Алатай виш йисара лезги литература, жинсериз пай тахьана, яни лирикадин, эпосдин ва драмадин лишанар квай эсеррин кӀватӀал яз, вилик фена. Михьи гьикаятдин ва драмадин эсерар анжах XX виш йисан сифте кьилера арадал атана. ЯтӀани абуруз жанррин жуьреба-жуьревал хас тир: чав VII виш йисалай Давдакьан ясдин чӀални Дасхуьруьнви Моисеян тарихдинни гьикаятдин эсер, XII виш йисай Мехсети-Хануман гъезеларни рубаияр, Ширванви Хаганидинни Генжеви Низамидин поэмаяр агакьнава. Лезги литературадиз фарс, араб, туьрк ва маса литературайрин жанрар къвезвай ва цӀийи накьвадал милли лишанар кваз экъечӀавай.

Къецепатан чӀаларин ва литературайрин таъсирдиз килиг тавуна, лезги зарийри чпин эсерар дидедин чӀалал теснифзавай, и карни къвердавай къуватлу жезвай. Чав агакьнавай делилрай аквазвайвал, XIV виш йисуз Куьре Мелика, XV виш йисуз Миграгъ Къемера, XVI виш йисуз Мискин Велиди, XVII виш йисуз Лезги Къадира, XVIII виш йисуз Кьуьчхуьр Саида ва маса зарийри дидедин чӀалал лап иер эсерар теснифна, литература халкьдин руьгьдин игьтияжриз мукьва авуна. И адалатвал авай рехъ XIX виш йисуз Етим Эмина давамарна, адан шиират чӀехи дережадив агакьна.

ХIХ виш йисуз Лезгистан Урусатдик акатна, чи халкьдин культурадиз, литературадиз урус ва Европадин культуради, литературади таъсир ийиз гатӀумна. И кар XX виш йисуз мадни къуватлу хьана.

XX виш йисуз лезги литература, винидихъ къейд авурвал, йигин камаралди вилик фена: ам вири жинсерин ва жанрайрин эсерар авай, тамам, агакьанвай литературадиз элкъвена; са жерге алакьунар авай зарийри: СтIал Сулеймана, Хуьруьг Тагьира, Алибег - Фетягьова, Къияс Межидова, Забит Ризванова, Межид Гьажиева, Алирза Саидова, Байрам Салимова, Жамидина, Ибрагьим Гьуьсейнова, Азиз Алема, Ханбиче Хаметовади ва масабуру лезги ва Дагъустандин литературайра лайихвилер авай чка кьунва.

XX виш йисан 90 — й йисарин ва XXI виш йисан сифте кьилерин литература уьлкведа жемиятдинни-политикадин туькӀуьрун масакӀа жезвай, демократиядиз рехъ ганвай ва социализм гужуналди капитализмдалди эверзавай, халкьарик къалабулух акатнавай шартӀара вилик физва. Ихьтин шартӀара, тӀебии кар яз, лезги зарийри туькӀуьрзавай эсерриз халкьдин кьисмет чӀуру патахъ гьялзавай месэлайри: советрин халкьарин гьукумат — СССР чукӀуни, лезги халкь, адавай хабарни кьун тавуна, кьве чкадал пай авуни, халкьдин мал-девлет тараш авуни, инсанар бейкар хьуни ва кесибвиле гьатуни гзаф таъсирзава.

Хайи ватандикай ва халкьдикай кьегьалвилин эсерар, уьлкведа кьиле физвай ахлакь авачир гьерекатрикай сатирадин эсерар кхьинилай гъейри, лезги зарийри жемиятдинни-политикадин гьерекатрани иштиракзава. 1989 йисуз лезги халкьдин «Садвал» гьерекат арадал атун ва адан кӀвалах 3. Ризванованни И. Шерифован, Б. Салимованни М. Меликмамедован, Ф. Нагъиеванни А. Мурсалан, А. Магьмудованни X. Хаметовадин тӀварарихъ галаз алакъалу я. Лезги халкь сад хъувунин ва Лезгистан Республика тешкилунин мураддихъ ялзавай зарийрин са кӀеретӀди 1990 йисан 27 октябрдиз Магьачкъалада тарихда сифте яз лезги кхьирагрин съезд кӀватӀна ва ЛКС — Лезги кхьирагрин садвал туькӀуьрна. Кьибле Дагъустандин районра ва шегьерра вичин отделенияр авай эсерар туькӀуьрдай союзди зарийриз куьмекар гузва, милли литература ва харусенят пропаганда ийизва, «Шарвили» газет акъудзава, Азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезги зарийрихъ галаз алакъаяр хуьзва.

Милли литература вилик финиз гьам гьукуматдин газетри ва журналри («Лезги газет», «Самур», «Кард», «Дагъустандин дишегьли» ва мсб.), гьамни аслу тушир газетрини журналри («Садвал», «РикӀин гаф», «Шарвили», «Самур», «Алпан», «Лезгистан», «Ватан» ва мсб.) чӀехи куьмек гузва. Милли чӀаларин, литературайрин ва искусстводин гьакъиндай гьукуматдин къайгъударвал зайиф хьанвай ва базардин алакъаяр арадал хканвай девирда аслу тушир газетар ва журналар акъуд жезмач, гьукуматдинбурни кьериз-цӀаруз акъатзава, ктабханаярни лап четин гьалда ава: Дагучпедгиз агал хъувуна, Дагкнигоиздатдиз пулдин такьатар бес кьадар ахъайзавач. Ихьтин шартӀара зарияр чпин эсерар хсуси такьатралди ва къаюмрин куьмекдалди акъудуниз мажбур жезва, ихьтин мумкинвални виридахъ авач.

Амма литературадин гьерекат акъвазнавач, акси яз, йигин хьанва: уьлкведа ва дуьньяда кьиле физвай вакъиайри цӀийи-цӀийи эсерар арадал гъизва. Лезги зарийриз милли культурадихъ, литературадихъ, чӀалахъ ва тарихдихъ авай майилар мадни хци ва къуватлу хьанва, абуру халкьдин азадвилихъ ва садвилихъ ялзава. Нетижада и темайрай цӀудралди шиирар, манияр, гимнияр ва поэмаяр, «Шарвили» эпос басмадай акъатна, кӀелзавайбурув агакьна. Абурун кьилин кьегьалар лезги халкьдин кьегьал рухваяр: Шарвили, Гьажи Давуд, Ярагъ Мегьамед ва масабур я. Лезги шииратдин дережа хкаж хьунин, адан агалкьунрин гьакъиндай чи алакьунар авай зарийриз: Жамидиназ «Ам ваз чидач» улубдай, А. Къардашеваз «Ватандин гум» улубдай республикадин премияр ва Б. Салимоваз «Дагъустандин халкьдин зари» тӀвар гуни, 2000 йисалай Ахцегьа «Шарвили» эпосдин сувар тухуни шагьидвалзава.

Шииратдихъ хьиз, темайрин, эцигзавай месэлайрин ва жанрайрин жигьетрай агалкьунар гьикаятдихъ ва драмадихъни ава. 90 — й йисара лезги гьикаят цӀийи жанрайрин эсерри: А. Магьмудован «Веси» тӀвар алай детективдин повестди (1990), М. Меликмамедован «Лезги тIвар алатIа. . .» эсседи (1991), Ф. Беделован «Миф» романди (1993), А. Агъаеван «Пад хьайи рать» (1993) ва Гь. Къурбанан «Ирид чин алай хуьр» (1997) сатирадин романри девлетлу авуна.

Лезги литература маса чӀаларални вилик физва: бязи зарийри чпин эсерар урус (Сфи-Буба, М. Каиди, 3. Акимова, 3. Аминова, Я. Эфендиев ва мсб.), азербайжан (К. Келентеров, Т. Агъавердиев, С. Керимова ва мсб.) ва туьрк (Н. Самури ва М. Эсер) чӀаларал теснифзава. Лезги чӀалал чпин эсерар, вилик виш йисара хьиз, маса миллетрин векилрини (К. Агьмедова ва мсб.) кхьизва.

Литературадиз зарийрин цӀийи несилар къвезва. Абур гьазурун милли мектебра тешкилнавай литературадин кӀватӀалра, 1993 йисуз Магьачкъалада ахъайнавай «Жегьил литератор» махсус мектебда, Дагъустандин гьукуматдин университетра кьиле физва.

Милли литература вилик финиз таржумачийрин кӀвалахди араб, азербажан, туьрк, урус, фарс, Дагъустандин халкьарин ва маса чӀаларай лезги чӀалаз, лезги чӀалай уьлкведин ва къецепатан чӀалариз литературадин, тарихдин ва илимдин эсерар элкъуьруни, дуьньядин литературадин лап иер эсерар лезги чӀалал акъудуниз чӀехи куьмек гузва. Ихьтин кӀвалахар дегь заманра гатӀум хьанвай: месела, алпан зари ва алим Дасхуьруьнви Моисеян «Алпанрин тарих» ктаб эрмени чӀалаз, арабрин, персерин, грекрин, эрменийрин зарийрин эсерар алпан ва лезги чӀалариз элкъуьрнай.

Таржумадаррин гьамиша виле акьан тийидай, амма чӀехи метлеб авай кӀвалах къвердавай къати хьана ва чи йикъарани давам жезва. XIX—XI виш йисара и кар урус чӀалахъ галаз гзаф алакъалу хьана: 1892 йисуз Башир Султанова лезги халкьдин махар ва мисалар сифте яз урус чӀалаз таржума авуна ва Тифлисда басмадай акъудна; 1929 йисуз Али Гьасанова вичин буба Алкьвадар Гьасанан «Дагъустандин эсер» улуб азербайжан чӀалай урус чӀалаз элкъуьрна, Магьачкъалада басмадай акъудна.

Советрин девирдин йисара урусрин машгьур писателрин: А. Пушкинанни Ю. Лермонтован, Л. Толстоянни М. Горькиидин, М. Шолохованни В. Маяковскийдин ва мсб., виликан СССР-дин халкьарин литературайрин векилрин: Дж. Джабаеван, У. Батираян, И. Къазакьан, Магьмудан, Р. Гьамзатован, А. Абу — Бакаран ва мсб. са жерге эсерар лезги чӀалаз элкъуьрна, кьилди улубар, антологияр ва кӀватӀалар яз акъудна. Абур таржума авунин карда тӀвар-ван авай зарийри: Алибег Фетягьова, Зияудин Эфендиева, Алирза Саидова, Межид Гьажиева ва мсб., алимри: Мегьамед Гьажиева, Гьажи Аликберова, Надир Абдулжамалова ва мсб. иштиракна, чпин алакьунар къалурна.

XX виш йисан 80-90-й йисара лезги таржумадаррин кӀеретӀ мадни къалин хьана. Ш. Юсуфова урус чӀалай лезги чӀалаз Г. Лезгинцеван «Дагъларай тир инсан» роман, А. Къардашева лезги чӀалай урус чӀалаз Е. Эминанни С. Сулейманан шиирар, Р. Ризванова лезги чӀалай урус чӀалаз 3. Ризванован повестар ва «Шарвили» эпос элкъуьрна.

Алай девирдин четин шартӀаризни килиг тавуна, алимри ва критикри лезги литература чирна — жагъурун, литературадин илим вилик тухун давамарзава. И жигьетдай Р. Кельбеханова С. Сулеймана, X. Тагьира ва А. Фетягьова туькӀуьрнавай эсеррикай кхьей пуд улуб (1995), Гь. Гашарован «Лезги литература: тарих ва алай девир» тӀвар алай чӀехи монография (1998), Къ. Акимован «Лезгийрин милли гьикаят» (1998) ва маса чирна — жагъурунар къалуриз жеда.
Литературадин илимда кьилди зарийрин уьмуьрдин ва туькӀуьрнавай эсеррин рекьерин чирна — жагъурунар давам жезва. Литературадин илимдиз жегьил алимарни гьахьзава: Т. Гьажимурадовади Етим Эмина туькӀуьрай эсеррикай, С. Бедирханова азербажан чӀалал теснифай лезги зарийри туькӀуьрай эсеррикай, М. Кельбехановади Ибрагьим Гьуьсейнова туькӀуьрай эсеррикай агалкьунралди кандидатвилин диссертацияр хвена. А. Мирзебегован сад лагьай илимдин улуб «Алкьвадар Гьасана азербайжан чӀалал туькӀуьрай эсерар» (1999) ва Фейзудин Нагъиеван «СтӀал Сулеймана туькӀуьрай эсерар: текстологиядин месэлаяр» (2001) метлеб авай чирна — жагъурунар хьанва.

Лезги литературадин чӀалан месэлаяр ва кьилди зарийрин (Е. Эминан, С. Сулейманан ва мсб.) эсеррин чӀал тӀвар-ван авай алимри: Р. И. Гьайдарова, А. Г. Гуьлмегьамедова, ва мсб. активдаказ чирна — жагъурзава. Лезги литература фадлай халкьдин руьгьдин игьтияждиз, руьгьдин хазинадиз элкъвенва. Ихьтин, гьар са патахъай тамам ва дегьне литература гъвечӀи ва чӀехи яшарин кӀелзавайбурув агакьарун патал, винидихъ тӀварар кьунвай хьтин улубрилай гъейри, гьар са заридикай куьрелди эхтилатарзавай куьмекчи улуб-справочникни фадлай герекзава. Куьмекчи улубдихъ игьтияж авайди а кардай малум жезва хьи, лезги литература, кьилди учебный предмет яз, Дагъустандин ва Азербайжандин мектебра, юкьван пешекар училищейра, колледжра ва университетра чирзава, амма аялар, студентар ва муаллимар патал куьмекчи улубар авач.




#Article 362: Гьасан-эфенди Алкьвадари (421 words)


Гьаса́н-эфенди́ ибн Абдулла́гь ибн Къурбанали́ ал-Алкьвадари ад-Дагъистани́ (1834 йисан 15 октябрь, Авар округ, Балахани — 1910 йисан 12 сентябрь, СтIал Сулейман район Алкьвадар) — зурба лезги алим - тарихдар, революциядилай виликан Дагъустандин халкьдин арада чирвилер, илим чукIурдай кас, ислам диндин устад, зари . 

Гьасан эфенди 1834 йисуз Авар округдин Балахани хуьре Гьажи Абдуллагь-эфендидин хизанда Муршид Мегьамед ал-Ярагъидин руш Гьафисатаз хьана. Эвел вичин буба Абдуллагь-эфендидивай, ахпа халу Гьажи Исмаил-эфендидивай чирвилер къачур Гьасана Ахцегьа Мирзе Алидин медресани акьалтIарзава. Къвезмай чIавуз чирвилер артухарун патал Кьагьирдиз физ гьазурвилер акунвай Гьасаназ, бубадин меслятдалди, Куьредин гьаким Юсуф-хандин мирзевал авуниз ва адан аялриз тарсар гун кьисмет хьана. И кардикай Гьасана икI кхьизва: «Секиндиз медресада ктабар кIелиз вердиш хьанвай заз дуванханада кIвалахун кьадарсуз четин акъвазна.» Адан къуллугъдин идара Вини Ярагъдал хьана. Куьредин ханвал кIватайла, Куьре магьал арадал атана. Мирзе Гьасанакай суддин секретарь ва 1866 йисалай Кьиблепатан Табасрандин найиб хьана. И къуллугъдал ам 1877 йисан бунтар къарагъдалди аламукьна.

ТIебии алакьунар авай Гьасана Алкьвадрал вичин бубадин, Ахцегьа Мирзе Али-эфендидин ва Вини Ярагъдал Исмаил-эфенди халудин медресайра кIелна, диндин ва тIебии илимар, араб, фарс ва туьрк чIалар чирна. Алакьунар авай алим хьиз, Алкьвадар Гьасан зарини тир, ада вичиз Мамнун (рикI чIехиди ва намус авайди) тIвар хкяна. Гьасана-Мамнуна вичин эсерар лезги, араб, туьрк ва азербайжан чIаларал теснифна. Адан пуд ктаб XX виш йисан сифте йисара басмадай акъатна: «Асари Дагъустан» (1903), «Жараб ал-Мамнун» (1912) ва «Диван ал-Мамнун» (1913). Илимдин ва литературадин эсерри Гьасан-эфенди Лезгистанда, Дагъустанда, Азербайжанда, Турцияда, Урусатда ва маса уьлквейрани машгьур авуна. А. Гьасанан эдебиятдин эсерар мукьва-кьилийриз ва дустариз кхьенвай шиирар-чарар (Абу-Муслимаз кагъаз, Дустуниз ва мсб. ), уьмуьрдикай теснифнавай чIалар (1896-йисан дуьньядин гьаларикай къасида, 1877-йисуз дустагъ авурла ва мсб.), ясдин чIалар (Бубадиз, Паб Салигьат кьейила ва мсб.) я. Абур дегьне мана-метлебдив ва гьиссерив аид хьанва, устаддаказ туькIуьрнава. А. 

Гьасан-эфенди 1910 йисуз рагьметдиз фена, ам Алкьвадрин сурара кучуднава. Алкьвадар Гьасана Дагъустандин тарихда ва литературада дегьне гелер туна, илим, литература ва культура вилик финиз таъсирна. 

Куьре округдин сергьятра диндин ва гьар са илимдин чирвилер гунуг давам хъувун патал, Гьасан-эфендиди виликай вичин ярар-дустарихъ, эфендийрихъ сигъ алакъа мягькемарзава. ИкI, Уллу Гъетягъай Агьмедан хва Абдуразакь, Агъ ЦIинитIдилай Абукаран хва Абдулгьамидахъ, Рухунай стхаяр тир Магьмудахъни Мегьамедахъ, Темирхан-шурадай еке меценат Талибов Абдурагьимахъ ва масабурухъ галаз меслятар ийиз, Куьредин халкь илимдин рекьяй уях авун патал бес кьадар зегьметар чIугвазва. Лугьун лазим я хьи, Гьасан-эфенди вичин девирдин чIехи алимрикай сад яз, халкьдин арада марифатдин регьбер, диндин дестек, тарихдин рекьяйни урусрин машгьур востоковедениедин илимрин академик Крачкова лагьайвал, араб илимдин тарихдин ва эдебиятдин хилерай вилик фенвай алимрикай сад хьана. Алкьвадар Мирзе-Гьасан-эфендидин сур – куьгьне хуьре зияратдин маканрикай сад хьана, халкьдин руьгьдин мягькем даяхрикай яз гьисабзава.




#Article 363: Кеферпатан Къавкъаздин чIалар (130 words)


Кеферпатан Къавкъаздин чIалар — къавкъаздин абхаз-адыг ва нах-дагъустан чIаларин кьве группайрин сад хьун. С. А. Старостина абхаз-адыг чIаларихъ галаз хатт чIал, нах-дагъустан чIаларихъ галаз хуррит-урарту чIалар мукьва ийизва.

И хзандин чIалар Кеферпатан Къавкъазда ва Мукьва РагъэкъечIдай пата авай гзаф кьадардин диаспорада гегьенш я. Адак 40 сагъдиз амукьай, 1 и мукьвара терг хьанвай ва 1 дегь кхьинар авай чIал акатзава.

И группадин чIаларин арада лексикадин дережада авай мукьвал илимдалди С. А. Старостина субут авунай. Амма Старостинан гипотезайрин аксина экъечIзавай лингвистар пара ава, иллаки гъурбатдин лингвистикада. 

Вилик алимри, кеферпатан къавкъаздин чIаларин группади картвел чIаларихъ галаз «иберий-къавкъаздин» чIаларин группа туькIуьрзавайди гиман ийизвай, амма гила и фикир лингвистрин саки вири кьабул ийизвач. Къалурнавай чIаларин хзанрин арада авай умуми лишанар, алимри абурун сад-садахъ галаз яргъалди мукьва алакъайра авайди тир лагьана адет тирвал гъавурда твазвайди я.




#Article 364: Лезги газет (106 words)


Лезги газет — Дагъустанда лезги чӀалал акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет. Газетди Дагъустанда жезвай жемиятдинни-политикадин вакъиайриз экв гузва, гьакӀни лезги халкьдин культурадикайни тарихдикай макъалаяр акъудзава.

Газет гьафтеда садра, А3 форматда 24 зулара акъатзава. Тираж — 9856 экземплярар.

Газетдин бине 1928 йисуз «ЦӀийи дуьнья» тӀварцӀелди кутунвай. Ахпа акъудун вахтуналди акъвазарнавай. Гуьгъуьнлай, 1943 йисуз «Социализмдин пайдах» тӀварцӀелди республикадин лезги чӀалан газет хьиз давам хъувунай. 1951 йисалай 1957 йисал кьван газетдин тӀвар «Дагъустандин гьакъикъат» тир ва урус чӀалан «Дагестанская правда» газетдай макъалаяр лезги чӀалаз элкъуьрзавай. 1957 йисуз газет «Коммунист» газетдиз дегишарнай ва «Дагестанская правда» газетдин хел жез акъвазарна. 1991 йисалай газетди гилан тӀвар хуьзва.

Газетдин редакцияда тӀвар-ван авай лезги зари Шах-Эмир Мурадова кӀвалахзавай.




#Article 365: ЦIахур (129 words)


ЦIахур () — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «ЦIахур» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр ва адан администрациядин юкь. ЦIахур халкьдин тарихдинни культурадин чIехи метлеб авай юкьварикай сад. 

Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакIидай пата, Къавкъаздин кьилин цIиргъинин кеферпатан гуьнеда, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 29 км кефердинни - рагъакIидай пата, Самур вацIал ала.

ЦIахур (ЦІаІх) хуьруькай сифте малуматар Рим империяди Къавкъаздиз, Алпандиз дяведин финрив алакъалу я ва Лукуллан (чи. э. вилик 74-66), Помпеян (чи. э. вилик 66) ва мсб. тарихдин гъилив кхьинра гьалтзава.

XIX виш йисуз ЦIахур хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Суьгут ва Хиях хуьрерихъ галаз ЦIахур хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Хуьре гуьгъуьнин ирид сихилар ава: Базева, Исакурар, Мусафурар, Камазяр, Люлиара, Валиханар, Нукарамбы.




#Article 366: Лучек (170 words)


Лучек () — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, Вруш хуьруьхъ галаз «Лучек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 13 км кефердинни - рагъакIидай пата, Самур вацIук Къара-Самур вацI акахьзавай чкадал ала.

XIX виш йисуз Лучек хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Вруш ва Кина хуьрерихъ галаз Лучек хуьруьнжемятдик акатзавай. 

Чав Рутул магьалдикай агакьай юкьван виш йисарин малуматрин вирина Лучек хуьр Рутулрин азад жемятдин кьилин хуьр тирди къалурнава . Кузнецован улубда и хуьруькай кхьенва: Лучек хуьр маса суван хуьрериз ухшар туш ва и кардив рази тахьана виже къведач. ВацIари кьве кIарна физвай кьакьан ва тик суварин гуьнедал къванцикай эцигнавай вишералди кIвалер ава. Бязибурун яшар 100-лайни пара я. Хуьруьн юкьвал цIуру мискIин ала, мискIиндин къванцин кирпичрикай садал араб чIалал кхьинар ала. Совет революция жедалди хуьре 10-лай гзаф мискIинар кардик квай . 

Алай чIавуз Лучекра гуьгъуьнин сихилрин векилри уьмуьр гьалзава: Чатуйер, Габашер, ЧимукIар, Балилейар, Маллайер, Качалар.




#Article 367: Шиназ (149 words)


Шиназ (, ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Шиназ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьруь Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечIдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 12,2 км кефердинни-рагъакIидай пата чка кьунва.

XIX виш йисуз Шиназ хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Уна хуьруьхъ галаз Шиназ хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Хуьр 5 мягьлейрикай ибарат я.

Хуьре 60 сихилрин векилри уьмуьр гьалзава: Шихадамар, ГуцIийер, Эрекенер, ГаIдарар, ЧIакьуйер, Ватаныйер, Минтарар, Хабийер, Абакыйер, Кьубанийер, Къара-Мирзыийер, Ризийер, Хасмедер, СагьаIдар, Къузи-Рамазанар, Талалыйер, ГьуIдийер, Сайранар, Пидурийер, ХинкIарийер, ПисыкIыйер, ЧIаракьыйер, Ухъунийер, Гылылийер, ГьаIсанийер, ГьаIйдарар, ЧIукуйер, Ибрамгьажийер, КьаIрийер, Джемийер, Каширар, Мэгъэмэдийер, Мамадыйер, Пыртыйер, Ылийер, ГьуIбулийер, ПишкIэнийер, КьаIчийер, БалакIуйер, Хананыйер, ДжагвонтIыйер, Гьаджи-МаIгьаIмадар, Чупанар, Кьабилар, МазантIыйер, МаIьсубар, КIарэджийер, Багъвадар, Залбегер, Гъалиханар, ЦIамцIыйер, Кашканар, АIджухуйер, Гадарджибийер, Зарганийер, Нарчавар, Даравар, Шасинар, ЦIахутIыйер .

Гьажиев Гьезерчи Серкеран хва — рутулви шаир ва кхьираг.




#Article 368: Хъулидар (149 words)


Хъулидар () — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Хъулид» хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечIдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 12 км кьиблединни - рагъэкъечIдай пата, Ахцегь райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Фулфан вацIал ала.

Хуьруьн тIварцIин арадал атуникай са шумуд фикирар ава. Хъулидар тIвар къуьлер (къуьл) гафуникай арадал атанвайди мумкин я. Кьведлагьай гипотезади, хуьруьн топоним дегь Хурритар халкьдин тIварунихъ галаз алакъалу тирди лугьузва.

XIX виш йисуз Хъулидар хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир ва кьилдин Хъулид хуьруьнжемят туькIуьрзавай.

Ватандин ЧIехи дяведин йисара фронтдиз 172 хъулидви рекье гьатнай, дяведилай кьулухъ хуьруьз анжах 60 кас элкъвена хтанай. Женгера телеф хьанвайбуруз хуьре обелиск эцигнава.

Алай чIавуз хуьре аялрин бахча, юкьван мектеб, М. А. Гьуьсейнован тIварунихъ галай аялрин харусенятдин мектеб, улубхана, культурадин кIвал, спортзал, медпункт, пекарня, «Почта России» ФГУП-дин Хъулидрин хел кардик ква.




#Article 369: Пилек (155 words)


Пилек () — Дагъустан республикадин Рутул районда авай тунвай хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечIдай пата, Пиленады мериед хъед булахдин дугуна, гьуьлуьн дережадилай 1920 метр кьакьандал ала.

ЦIуру несилрин эхтилатралди, хуьр ирид гъвечIи сихилдин сад-садахъ гилигунивди арадал атанвай: Дамырар, Семедэйер, Мамайер, Амрагьар, Абдулайер, КьаIртIайер, Багъышер. 1869 йисуз ина 12 майишатар авай ва 60 касди уьмуьр гьалзавай .

XIX виш йисуз Пилек хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Амсар ва КIелед хуьрерихъ галаз Амсар хуьруьнжемятдик акатзавай.

Совет гьукумдин береда, 50 - йисарилай гатIумна, уьмуьр гьалуниз гзаф четин суван шартIарин себебдилай хуьруьн эгьлияр чпин ихтиярдалди Рутул ва Мегьарамдхуьруьн районрин маса хуьрериз куьч жех эгечIна. 70 - й йисарин эхирда хуьр тамамдаказ гадарна тунвай 

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири рутулар, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 70 кас тир .

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 370: Бедуьхъ (184 words)


Бедуьхъ () — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Рича» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 9 км кьиблединни-рагъэкъечIдай патахъ,  Акарлец вацIун вини кьиле ала.

Хуьруьн бине гьи чIавуз кутунвайди я суалдиз гуьгъуьнин жаваб гуз жеда. Бедуьхъра цIуру кIванерин цларал алпан девирдин кхьинар алайди фикирда кьуртIа, хуьр Алпан девирда арадал атанвайди гзаф мумкин я. Ахьтин фикирни ава хьи, хуьруьн бине гьар патай иниз куьч хьана атайбуру (агъулри, яхулри, лезгийри, дербентдин къажарри, чувудри) кутунвайди я. Гьа хуьруьн тIварни и кардихъ галаз алакъалу я, Бедюк-Шадухъ — акахьай.

XIX виш йисуз Бедуьхъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Рича ва Хвереж хуьрерихъ галаз Рича хуьруьнжемятдик акатзавай.

Йисариз килигна Бедуьхъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Хуьруьн мукьварал Сарфун-шегьер тIвар алай чкадин харапIаяр амукьнава. Кьисайрив кьурвал, им са мус ятIа чIехи шегьер тир, амма къваларив гвай сурариз килигна Сарфун-шегьер чIехи хуьр хьтин чка тирди мадни мумкин я. КIагIлайрикк тIвар алай чкадал къаравулдин минарадин амукьаяр амукьнава. Дегь чIавуз инсанри уьмуьр гьалнавай чкадин цларин амукьаяр гилалди дуьздал акъатзава.




#Article 371: Рича (108 words)


Рича () — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Рича» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьибле пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 8 км кьиблединни-рагъакIидай патахъ, Чирагъ вацI ва Синилец вацIар сад-садак акахьзавай чкадал ала.

Рича гзаф дегь хуьр я. Археологиядин малуматрай, чав агакьай тарихдин улубрай ва гъилив кхьинрай, хуьр арабар Дагъустандиз къведалдини авай тирди чир жезва.

XIX виш йисуз Рича хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Бедуьхъ ва Хвереж хуьрерихъ галаз Рича хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Йисариз килигна Рича хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:




#Article 372: Дуруштул (109 words)


Дуруштул () — Дагъустан республикадин Агъул районда авай тунвай хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьиблединни - рагъэкъечIдай пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 10 км рагъэкъечIдай пата  ала.

XIX виш йисуз Дуруштул хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Гоа ва Дулдугъ хуьрерихъ галаз Гоа хуьруьнжемятдик акатзавай.

Тахминан 70-й йисара хуьруьн эгьлияр Дербент райондин Хазар хуьруьз куьч хьанвай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалидин вири агъулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Дуруштул хуьруьн агьалияр вири агъулар яз 362 кас тир .

Алай чIавуз хуьр ичIизва, дараматар харапIайриз элкъвена.




#Article 373: Чингисхан (305 words)


Чингис Хан ( , вичин тӀвар — Тэмуджин, Темучжин, Темучин; тахм. 1155 йис ва я 1162 йис — ) — пайи-паяр хьанвай монголрин тайифаяр сад авуна, инсаниятдин тарихда виридалайни зурба гьукуматрикай сад тир Монголрин империядин бине кутур кас, адан садлагьай ва чӀехи хан. Китайдиз, Юкьван Азиядиз, Къавкъаздиз ва РагъэкъечIдай Европадиз монголрин дяведин финар тешкилнавай кьушундин кьил. И финифар инсанрин зурба телефвилер галаз кьиле физвай, иллаки ислягь жемятрин арада.

Вичин уьмуьрдин эхирра, Монголрин империядин чилери Юкьван Азиядинни Китайдин чӀехи пай кьунвай. 1227 йисуз Чингисхан кьейила кьулухъ империядин ирсдарар, чингизидар лугьудай, адан садлайгьай паб тир Бортэдин итимрин хилен несилар хьанвай. Ам Монголиядин тийижир чкадал кучуднавай, ам кучудай чка гилани дуьз малум туш.

Монголрин «Чинебан кьисадив» кьурвал, Чингисханан улу-буба Гоа-Маралархъ галаз къавум хьана Бурхан-Халдун сувун патав галай Хэнтэедиз кучь хьанвай Бортэ-Чино тир. Фарс алим-тарихдар Рашид ад-Дина вичин тарихдин улубра гиман авурвал, Бортэ-Чино Хэнтэедиз VIII виш йисан юкьвара кучь хьанвай. Бортэ-Чинодикай 9-10 несилра Бата-Цагаан, Тамачи, Хоричар, Ууджим Буурал, Сали-Хаджау, Еке Нюдэн, Сим-Сочи, Харчу дидедиз ханвай.

Несилдин 10-лагьай хиле, гуьгъуьнлай вичиз Монголжин-гоа паб гъанвай, Боржигидай-Мэргэн дидедиз ханвай. Рашид ад-Дина кхьизвайвал, Чингис-Ханан улу диде бурятрин хилекай сад тир, Алан-гоади бине кутунвай Хори несилдай тир.

Гъуьл кьейила кьулухъ Алан-гоади ханвай, расу чӀарарни цаву вилер авай пуд рухваяр, гилан монгол халкьдин бине эцигай ксар тирди гьисабзава. Алан-гоадин вадлагьай, виридалайни гъвечӀи хва тир Бодончар Борджигинар сихилдин бине эцигай кас тир.

Чингизхан Онон вацӀун къерехдал алай Делюн-Болдок тӀвар алай чкадал, Борджигинар сихилдай тир Есугей-багатуран ва Олхонутар сихилдай тир адан паб Оэлунан хзанда дидедиз ханвай. Есугея вичин паб Оэлун меркитар тайифадикай тир Еке-Чиледудикай къакъуднавай. Гададин тӀвар Есугея гъалибвал къачуна есир кьунвай татаррин регьбер Тэмуджин-Угеян гьуьрметдай эцигнай.

Асул чешмейри чара-чара малуматар гузвайвиляй, Тэмуджинан хайи йис гилани дуьз малум туш. Чингизхана уьмур гьалзавай береда авай тек сад тир тарихдар Мэн-да бэй-лудин тарихдин кхьинриз ва Рашид ад-Дина монголрин ханрин архиврай кӀватӀнавай малуматрай авур гьисабунриз килигна, Тэмуджин 1155 йисуз ханвай.

Урус чӀалал

Чешмеяр




#Article 374: Католицизм (574 words)


Католицизм — христианвал диндин виридалайни чӀехи хилерикай сад. 2012 йисан малуматриз килигна, и диндиз ибадат ийизвайбурун кьадар 1 миллиардни 214 миллион кас тир. Католик гаф грек чӀалай атанвайди я, «вири кьадайди» мана аваз. Гьа саягъ а гаф Аристотеляни Полибия хашперес кхьирагриз лугьузвай. «Католикрин дин» сифте сеферда кардик кутунвайди Игнатий Антиохви тир, 110 йисуз, а инсанрин гъвечӀи кӀеретӀар фикирда кьун патал. Европада Католиквалди цивилизация эцигзавай Протестантизмдихъ пара агъазвайбур авачир гьукуматра, дахьайтӀа Контрреформациядин береда Католиквалдик кьулухъ гъанвайбур — Италияда, Испанияда, Португалиядани Францияда. Германияда ам чӀехи пай рагъакӀидайни кефер патара авайди я, Австрияни галаз. Ирландиядани Польшада милли руьгь католик диндик пара мукьуг гва. Мадни чӀехи къуват Католик диндихъ Латин Америкада ава.

Къенин Католик церковди вири Церковдин тарих, 1054 йисан пайхьунилай тухузава. Хашпересвал Иисус Христосан чирвилерал эцигнавайди я, ам Ӏ вишйиса яшамиш жезвайди тир. Чи эрадин кьиле хашпересвал Рим империяда гегьеншар хьана, пара четинвилер авайтӀани. Император Константина хашпересвал 313 йисуз ихтияр авай дин хьиз эцигна, 380 йисуз адакай гьукуматдин диндаказ кьабул хьана. Империядин чилер къачузвай варварари 5ни 6 вишйисара абурукай парабуру арианвилин хашпересвал кьабулнавай, эхирда абурукай католикар хьана. Къенин Рим-Католиквилин церковди Хашпересвилин тарих вири 1054 йисалди вичин тарихдиз хьиз килигзава.

Католик клисади маса хашперес клисайрихъни тешкилатрихъ галаз алакъа кьазва. Экуменик рахун Пападин хашперес садвалдин консилиумди тухузва. Гьа рахунрин акъатунрикай сад хьана 1993 йисуз хьайи православ клисайрин векъилрихъ галаз къулар чӀугвур Баламанддин разивал тир. 1999 йиса къулар чӀугвунвай Виридуьньядин Лютеран Федерацидихъ галаз Санал туькӀуьрнавай пад кьазвай декларация тир.

Йозефинизм паталди Австриядин католиквал гьамиша гьукуматдиг мукьвуг тир. Австрофашизмдин берейра (1933-1938) Австрия консерватив католикриз лап хъсан гьукумат хьиз аквазвай. Австриядин епископар пара хуш тир Германиядин епископрилай, Австрия 1938 йисуз ЧӀехигерманиядин Рейхдик галкӀурнавайла. Гьа кар хьайивиляй Епископатди вич либералвилин рекьяй фида лагьана, ятӀани 1990 йисарилай эгечӀна ада вич консервативдаказ тухузвай.

Швейцарияда католиквилин клисадин гьал гьадалайни четиндаказ я, вучиз лагьайтӀа гьар кантондин конфессиядинни гьукуматдин къанунар фикирда кьуна кӀанзава.

Рим-католик диндин фикирдин мана иерархи я, Папа чӀехи епископ хьиз. «Петрдин принципдай» эцигнавай епископдин везифади ам амайбурукай кӀевиз хкудзава. Петр Апостолдин чкадал алайди хьиз рим-католик динда папа чилел Христосдин векил хьиз ава. Папа лап пара политикадик ква лагьана шикаятрал диндинхъ вичин жаваб ава — хашперес дин политикадинни жемятдин крарилай вине ава. Петрдин приципди динвилин интернационализмдиз вири дуьньядин мана туькӀуьрзава. И кар католик гафунин манадиз элячӀзава — «вири кьадайди». Гьа манадин кьатӀ хьиз, дин политикадилайни жемятдилай вине яз, Пак престол гьукуматдин пачагьрилай вич вине эцигзава. Чпин вишйисарин дипломатиядалди папайрихъ пара еке агалкьунар хьана. Исятда Папавал (Кьилди са Ватикан гьукумат ваъ) дуьньядин вири гьукуматри дуьньядин ихтиярдай кьабулнава.

Папа Пий ӀXди 1870 йисуз Пападин гунагь авачирвал чирвилерин арада туна. Гьа католицизмдин хайи лишан, михьидаказ теологиядин проблемадай акъатна, Папавал диндин крарик акатна. Гуьгъуьна хьайи пападин клиса-гьукуматдикай элкъуьруни папа Лео XӀӀдилай Грегор XVӀдалди арада авай разивал авачирвал алудна. Гьадахъ галаз эцигнавай пападин интернационалвал папа Лео XӀӀӀдиз, католиквилин жемятдин цӀийи чирвалди адаз чӀехи тӀвар-ван гана. Дуьньядин Католиквилин кӀвалахдин рехъ 1980 йисарилай эгечӀна Латин Америкадиз, Африкадизни Азиядиз фена. Сахарадилай кьибле патахъ галай Африкада Хашпересвал кӀеви жезвай. Рим-Католиквилин клиса латин Америкада Европадихъ галаз пара яргъи чӀавуз авайвили исятда вичин жуьре четинвилерихъ гала. Англо-америкадин культурадин арада Рим-католиквилин клиса 19 вишйисалай эгечӀна къвез-къвез пара разивал къачузвайтӀани, ятӀани диндин рекьяй гъвечӀи пай кьазва. 21 вишйисан кьилелди католиквилихъ везифа ава, Кьведлагьай Ватикандин Шурада кьабулнавайвал, диндин адет хуьз, амай арайра авай культурадин гьалунихъ галаз разивиле амукь авун. Папа Иоанн Павел ӀӀди вичин Понтификатдин чӀавуз Католиквилин везифа вири дуьньяда гегьеншарзавай. Дуьньядин гьар жуьре чкайриз физ ада халкьарихъ галаз рахазвай, жемятриз вичин фикирар ахъайзавай. Къенин дуьньяда Католиквилихъ гьукуматдин низамда мад чка амач. 1984 йисуз Италиядини Папади разивала кутӀуна, Католиквал мад Италиядин гьукуматдин дин туширди.




#Article 375: Дагъустандин тIаратI (122 words)


Дагъустандин тӀаратӀ — Урусатдин Федерациядин субъект тир Дагъустан Республикадин гьукуматдин символ. 2003 йисан 19 ноябрьдиз тестикь авунвайди я.

Дагъустан Республикадин тӀаратӀ — барабар чӀехивал авай, вини — къацу, юкьван — цавун ва агъа — яру рангарин пуд къаткай зуларикай ибарат тир дуьз пипӀерин парча я. ТӀаратӀдин гьяркьуьвилин адан яргъвилив гекъиг хьунухь — 2:3 я.

Къацу — Дагъустандин чилерин мублагьвал, ргазвай уьмуьр къалурзавай ва ислам диндин адетдин рангунин роль къугъвазвай ранг.

Цавун — республикадин райгъэкъечӀдай пад кьунвай Каспи гьуьлуьн ранг, дагъустандин халкьарин иервал ва гьейбатлувал къалурзава.

Яру — демократия, вичиз къулай уьмуьр туькӀуьзавай инсандин экуь къуват, Сувун уьлкведин агьалийрин викӀегьвални итимвал къалурзавай ранг.

Урусатдин империя чӀавуз Дагъустандин чӀехи пай ва Чечня Терек вилаятдик акатзавай, ва чпин символикаяр авачир.

Эмиратдин тӀаратӀ — къацу парчадал лацу зур варз ва адан винел алай пуд гъед тир.




#Article 376: Кашанхуьр (681 words)


Кашанхуьр () — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Кашанхуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьр Хив райондин кьиблединни - рагъэкъечIдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 13,5 км яргъал, СтIал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал ала. Мукьвал алай хуьрер: ЧIилихъар, Дардархуьр.

Кашанхуьруьн тIвар араб чIалан «гош» (куьч жезвайди) гафуникай арадал атанва. Алай чкадал хуьр тахминан 350-400 йис идалай вилик кутунвай. Яргъал алатай вахтара Кашанхуьр гилан СтIал Сулейман райондин Герейханован совхоз хуьр алай чкадал алай. Кашанхуьрвийри вилик раханвай лезги чIалан гуьней нугъат къедалди хвенва. Герейханован совхоз хуьруьн кьулухъ «Кашарин кIунтI» тIвар алай кIунтI ала. Им вилик хуьр алай чкадин цIуру тIвар я. Гила КIунтI цацарин валари кIевна. Зегьем квай гьавади, нацIарини уьленри ва гзаф кьадарда гъуьлягъри инсанриз ина секин уьмуьр гьалдай мумкинвал гузвачир. Гьатта кьепIина ксанвай бицIекдин хурал гъуьлягъ къатканвай дуьшуьшарни хьанвай. Эгьлияр мукьвал-мукьвал цIаяр атунин азаррикди начагъ жедай. Ихьтин нагьакьан шартIари инсанар сувариз мукьвал, кефер патаз куьч жез мажбур авунай. Ацукьна секин жедай чкадихъ къекъведайла абур гила Кашанхуьруьз талукь тир «Гьамишан хуьр» тIвар алай белгендал акъвазнавай. XIV виш йисуз Темурланга (Тамерлана) Къавкъаздиз дяведин вигьинар кьиле тухудайла Кашанхуьр руьхъ аламукьдай кьван канай. Сагъдиз амукьай инсанар, пуд булахдин мукьвал алай «Инийрин кьил» тIвар алай белгендиз куьч хьана цIийи хуьр кутунвай.

Кашанхуьрвийрин асул кIвалахар лежбервал, малдарвал, багъбанвал тир. Абуру АратIан тIулуникай менфят къачузвай. ХъенчIин устIарвал вилик физвай. УстIарри  кIвале кардик кутуниз ва маса гуниз киредин гунгар, къапар гьасилзавай. 

Хуьруьн къваларив гвай чкаяр гьайванрив ва набататрив бул тир. Тамара чIуран гьайванринни нуькIверин цIудрайлди жуьреяр авай.

Са тIимил геж хуьр «ЧIуру хуьруьн кIунтI» тIвар алай чкадиз, ахпани гилан чкадиз куьч хьанвай. Вилик хуьр алай чкайра, месела, Инийрин кьилера кIвалерин харапIаяр, тарихдин лал шагьидар хьиз къенин йикъалди амукьнава. Хуьр пуд мягьлейриз пай хьанва: Агъа мягьле, Юкьван мягьле ва Вини мягьле. И мягьлейрин тIварар абуру хуьре чка кьунвай патарихъ галаз алакъалу я.

Хуьруьн эгьлияр 12 сихилриз пай жезвай: Гьасананбур, Рустаманбур, Алисанбур, Бегъинар, СенпIер, Шалмияр, Бункьар, Тителар, Цуьнуьяр, Хашалар, Чукваяр, Муругъвар. Кашанхуьрвияр ханризни бегриз муьтIуьгъ тушир, абур азад уьзденар тир. Хуьруьз кавхади регьбервал ийизвай. Ада жемятдин кIватIалра эгьлийри кьабулзавай къарарар кьилиз акъудзавай. Кашанхуьруьн ва адан мукьвал алай хуьрерин эгьлийриз агъмарам лугьузвай, яни муьтIуьгъ тежербур. Зулун хуьруьн майишатдин кIвалахар куьтягьайдалай кьулухъ итимрин чIехи пай патал кеспи ийиз физвай. Асул гьисабдалди Азербайжанда гатфарал кьван кIвалахна хуьруьз хквезвай.

Кашанхуьруьз чIехи майдандин тамун массивар талукь тир. Тамукай, асул гьисабдалди, кIвалер чими авун патал, кIвалер эцигунра хам-мал хьиз, хуьруьн майишатдин алатар туькIуьруниз ва кана цIивинар гьазурун патал менфят къачузвай. КIарасрин устIарри кIарасдикай дакIарар, ракIарар, гурар гьазурзавай. Асул гьисабдалди пипин, мегъуьн, шуьмягъдин тарар кардик кутазвай. ГьакIни, кашанхуьрвийри Куьлек ва АратI тIуларикай менфят къачузвай. ТIулар сихилрин арада белгенриз пай хьанвайтIани абуру ана кIвалахар санал ийизвай ва кIватIнавай бегьер мягьлейрин арада пайзавай.

Лежбервилин вилик финифин чIавуз уьзденри (лежберри) къуьл, сил, цуькI, гергер, нехв, нахутI, мух цаз ва хъсан бегьерар акъудиз чирнай. Мукьвал алай хуьрера хьиз, инин майишатра калер, лапагар, балкIанар, гамишар хуьзвай. КIвалерин шартIара дишегьлийри гамар, сумагъар, рухар, гьебеяр, жижимар, сун гуьлуьтар хрун патал сар расна адакай чхрайра гъалар ийизвай. ХъенчIин устIарвал цуькведа авай вахтарни авай. «Кьара» тIвар алай чкадал алугдай пичерин гелер гилани амукьнава. Ана тамун гапIалра хъенчIин устIарвилин асул суьрсетрикай тир яру чеб гьалтзавай.

Кашанхуьр вичин ракьун устIаррив машгуьр тир. Абурук Гьамид, Мегьамед, Саид, Мустафа, Али, Абдукъадир хьтин тIвар-ван авай устIарар квай.

XIX виш йисуз Кашанхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Сардархуьр хуьруьхъ галаз Кашанхуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Октябрьдин революциядал кьван хуьре медресени мискIин кIвалахзавай. МискIиндин дараматдик, 400-лай пара улубар авай улубхана квай. Медресада сухтайриз Къуръан ва араб чIал чирзавай. Араб чIал Н. Набиеваз, А. Аслановаз, Рукъиятаз чизвай. 1928 йисуз Кашанхуьре, гуьгъуьнлай Ватандин ЧIехи дяве чIавуз етимханадиз элкъуьрнавай, сифте чирвилерин мектеб ахъайнай. Етимханадиз чIехи куьмекар адан директор Агьмедов Гьажиди авунвай. Акьалтзавай несилриз тербия, савад гунин рекьяй чIехи зегьметар С. Фарманов, А. Идрисов муаллимри чIугунвай. 

Граждан дяведа активдаказ иштирак авурбурукай Наврузов Курбан, Алиев Али, Исаев Шихмагомед я.

Совет береда, кулаквал терг ийизвай девирда хуьряй Киргизиядиз Темирханрин, Рамалданрин, Межидрин, Къазимегьамедрин, Апайрин хзанар дугурнай.

Ватандин ЧIехи дяве чIавуз хуьряй фронтдиз гуьгьуьллувилелди пара кьван кашанхуьрвияр фенвай, абурун бязибуруз женгинир пишкешар вуганвай. Жуьрэтлу разведчик Балакеримов Шамил кьве «Баркаллувилин орденрин» кавалер хьанвай. 




#Article 377: Агъа-ЦIинитI (298 words)


Агъа-ЦIинитI () — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Агъа-АрхитI» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 6 км яргъал, Чирагъ вацIун чапла къерехдал ала.

Агъа-ЦIинитI хуьр, ЧIуру Сурар ва Къурбанувр тIварар авай чкайрал алай кьве гъвечIи хуьрерин сад-садахъ гилиг хьуналди арадал атанвай. Са тIимил геж иниз Вини-ЦIинитI хуьруьн эгьлиярни куьч хьанвай. Вини-ЦIинитI хуьруьн бине кутурбур Рухун хуьряй тирди гьисабзавайди я. Дегь чIван хуьрер алай чкайра чи. э. вилик IV — чи. э. IV виш йисариз талукь тир Алпандин девирдин тарихдин имаратар дуьздал акъуднай.

Хуьр, Векьелар хуьре уьмуьр гьалзавай Мурсал хандин ханвалдик квай.

Хуьруз кьуьгъверар, тамун гапIалар, чIурар хьтин хуьруьн майишатдин мулкар талукь я. Хуьруьн эгьлийрин виридаз кьилдин чилин белгенар авай. ЦIинитIвийрин асул кIвалахар лежбервал ва малдарвал тир. Папар сар расунал, гамар хрунал машгъул тир. Хуьре гьакIни, хуьруьн майишатдин алатар гьазурзавай къванцин, чатун машгьур устIарар авай, ибур — Абдулага, Алдерха, Мансур, Бала я.

Хуьре мискIин ва адак гъвечIи гуьжре галай. Ана хуьруьнвийри чпин ругьани игьтияжвилер бегьемарзавай. Араб чIал Абукар-Эфендидиз, Махмудаз, Эминаз чидай.

Итимрин бязибур кеспи ийиз Дербент, Баку шегьерриз рекье гьатзавай. 

XIX виш йисуз Агъа-ЦIинитI хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Агъа-АрхитI, Вини-АрхитI ва Вини-ЦIинитI хуьрерихъ галаз Агъа-АрхитI хуьруьнжемятдик акатзавай. 

Ватандин ЧIехи дяведин йисара хуьряй фронтдиз 30 кас рекье гьатнай. Абурукай гзафбур женгера телеф хьанай. ВЧIД-дин иштиракдар цIинитIви Мегьамедов Абдулвагьаб — тIвар-ван авай тфенг ядай гьавадин аскер тир. Хуьруьн умуми чирвилерин юкьван мектеб адан тIварунихъ гала. Ватандин дяведин ветеранрин гьуьрметдай хуьре обелиск эцигнава.

Къе хуьре умуми чирвилерин юкьван мектеб, фельдшерни-акушервилин пункт, хуьруьн майишатдин производстводин кооператив, хуьруьн клуб, асфальтни-бетондин завод кIвалахзава. Хуьр газдивни электричестводив таъмин я.

Къе хуьре 200-елай пара майишатар, 740 кас кьван агьалияр ава.

Хуьре гуьгъуьнин сихилрин векилар ава: Асанар, ГьицIияр, Пелеяр, Селимар, Урузар, СехитIар, Дакьарар.




#Article 378: Асадхуьр (151 words)


Асадхуьр () — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «КьванцIил» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Хив райондин рагъэкъечIдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 18 км яргъал ала.

Хуьруьн бине 400 йис идалай вилик кутунвайди ва адан сифтегьан тIвар «Агъа хуьр» тирди гиман ийизва. 1937 йисуз хуьре Къазиев Карчуган тIварунихъ галай колхоз арадал гъанвай.

XIX виш йисуз Асадхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Дардархуьр ва КьванцIил хуьрерихъ галаз КьванцIил хуьруьнжемятдик акатзавай.

Ватандин ЧIехи дяве чIавуз Асадхуьряй 45 кас рекье гьатнай, абурукай анжах 21 кас элкъвена хтанай. Женгера кьенвай аскеррин гьуьрметдай 2005 йисуз хуьре обелиск эцигнавай. И обелиск эцигуниз чIехи куьмек зегьметдин ветера, хуьруьн агъсакъал Исмаилова Жаруллагь Мирзабековича ганвай.

Вилик хьиз, гилани асадхуьруьн эгьлийрин асул машгъулатар малдарвал, лежбервал ва багъбанвал я. Бязибур чIижерхъанвилел алахънава.

Хуьре гуьгъуьнин сихилрин векилар ава: Агьмарар, Ахцегьар, Кундурар, Шагухар, Алияр.

А. Тажибов ва масабур.




#Article 379: Фиригъ (211 words)


Фиригъ, Вини Фиригъ () — Дагъустан республикадин Хив районда авай тунвай хуьр. 

Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай тахминан 13 км яргъал, Рычал вацIун чапла къерехдал алай.

ЦIуру эгьлийри хуьруьн тIвар «фур» гафунихъ галаз алакъалу тирди лугьузва. Вучиз лагьайтIа, вилик Фиригъ хуьр, кIватIна фурара хуьзвай къуьл гьасил авунивди машгуьр тир. Хуьр са шумуд виш йисар авай. Ам арадал атанвай дуьз тарих гилани малум туш. Вилик хуьруьн гъилик гегьенш майданрин чIурар, никIер квай. Гьавиляй агьалидин асул машгъулатар малдарвал ва лежбервал тир. Хуьруьн майишатдин алатар чкадин устIарри гьазурзавай. Папар гамар хрунал ва кIвалин кIвалахрал алахънавай.

XIX виш йисуз Фиригъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Тркал ва Цлахъ хуьрерихъ галаз Тркал хуьруьнжемятдик акатзавай. 

Гуьгъуьнлай, колхаз арадал гъайи чIавуз хуьруьнвияр колхозрал кIвалахзавай. 30-й йисалай — 60-й йисал кьван агьалийрин итим пай къванцин цIивин хкудзавай АрхитIрин мяденда кIвалахзавай. Бязибур Дербент райондин ципицI багъра, гетер кьунин кеспийра ва Баку шегьердиз нафтIадин кеспиятра кеспи ийиз.

Хуьре мискIин ва адахъ галай гьуьжре авай. Айдуш, Герейхан хьтин савад авай ксариз араб чIал хъсан чидай. Гуьжреда сухтайриз араб чIалал кIелиз-кхьиз чирзавай.

Ватандин ЧIехи дяве чIавуз хуьряй фронтдиз 40 кас рекье гьатнай. Абурун зуралай гзаф пай женгера телеф хьанвай ва хабар авачиз квахьнай. 




#Article 380: Цнал (111 words)


Цнал () — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Цнал» хуьруьн советдик акатзавай хуьр. Хуьруьн советдин администрациядин юкь я.

Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай тахминан 29 км яргъал, СтIал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Рычал ва Ичин вацIарин арада ава.

XIX виш йисуз Цнал хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Камархуьр ва Куьре хуьрерихъ галаз Цнал хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Ватандин ЧIехи дяве чIавуз хуьряй фронтдиз 93 кас рекье гьатнай. Абурун зуралай гзаф пай женгера телеф хьанвай ва хабар авачиз квахьнай.

Мугьаммад ЧIехибубадин хва Куругълийрин — кьуршахар спортдин устIар.




#Article 381: Цацархуьр (295 words)


Цацархуьр () — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «КьванцӀил» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Хив райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 16 км яргъал ала.

Цацархуьр Хив райондин чилерал алай виридалайни дегь хуьрерикай сад я. Гъилив кхьенвай чешмейри гузвай малуматрив кьурвал, ХХ виш йисуз хуьре 120 куьчеяр авай.

XIX виш йисуз Цацархуьр хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Межгуьл хуьруьхъ галаз Межгуьл хуьруьнжемятдик акатзавай.

Эгьлийрин гзафбуруз чпин кьилдин чилин белгенар, майишатар, багъар ва малар авай. Абурун асул кӀвалахар малдарвал, лежбервал ва кеспи ийиз маса чкайриз фин тир. Агьалидин тахминан 20 % кеспи ийиз Баку, Дербент шегьерриз физвай. Вири санлай кьуртӀа, хуьр девлет авай ксарив тафаватлу чушир. Амма са шумуд агьвал авай ксар авай, ибур — Мегьамедрин Мидек, Ашурбекрин Темирбек, Керимрин Агъарза, Гуьлмегьамедрин Гуьлмегьамед тир.

Савад авачирвили хуьр михьиз кьунвай. Авай са цӀуру мискӀинда фекьийри сухтайриз араб чIал чирзавай. Урус чӀалал кӀелиз — кхьиз, ва цӀап чӀалал рахаз чизвай тек сад тир цацархуьрви, 1914 йисуз Бакудин гъетерин техникум куьтягьнавай Гуьлялиев Мегьамед тир. Адаз хуьре чӀехи гьуьрмет авай, ва хуьруьн эгьлийри адан фикирар кьетӀендаказ гьисабдиз къачузвай.

Ватандин ЧIехи дяве чӀавуз хуьряй фронтдиз 67 кас рекье гьатнай. Абурукай анжах 12 кас элкъвена ватандиз хтанвай. Цацархуьрвияр дяведин вири фронтра жуьрэтлувилелди женг чӀугузвай: Лениграддин фронтдал кьве кӀвач квадрай Бабайрин Гьажибуба. Мазанрин Хазран Крым шегьерда кьегьалвилелди кьенвай. Дяве цӀийиз гатӀумайла адан садлагьай йикъарилай эгечӀна фронта Рамазанрин Абумуслима, Муртазрин Гьасана, Фаталийрин Гьамдулагьа, Хуршитрин Мидета ва мсб. женгер чӀугвазвай. Хуьре амукьай цацархуьрвийри зегьметдин фрондтал зегьметар чӀугузвай. Абуру фрондиз чими пекер, недай затӀар ракъурзавай, хуьнуьхин дараматрин эцигунра иштиракзавай. Дяведин йисара хуьруьн агьалидин 35 % гишила ва мекьила кьенвай.

Вилик хуьре гамар хрунин цех, туьквен, культурадин КӀвал, фельдшерни-акушервилин пункт, улубхана кардик квай.

Асулдай Цацархуьр хуьряй тир сихилар: Кискисар, Коркарар, Чекирар, Асварар, Купар, Ахамар.




#Article 382: Хив (256 words)


Хив (, ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Хив» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Райондин администрациядин юкь я.

Хуьр Хив райондин юкьван пата, Чирагъ ва Рапак вацIарин арада авай дугуна, Магьачкъаладилай 204 км кьибле пата, виридалайни мукьва Билиж ракьун рекьин станциядилай 58 км яргъал ала. Хуьруьн къваларив гвай кIунтIар гьяркьуь пешерин тарари кьунва. Тамара север, жанавурар, къабанар, къуьрер, сикIер, чIуран псияр ва лелевар хьтин гьайванар гьалтзава. НуькIверин алемни жуьреба-жуьрединди я. ВацIара форель, вацIун кIезри хьтин муькуь гъетер ацIана ава.

Хив табасаранрин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. Адан тарих гилани лап тIимил чирна-жагъурнавайди я. Хуьр арадал атай тарих малум туш. «Хазрат» тIвар алай чкадилай «СимсункIул» чкадал кьван экIя хьанвай 3 километрдин сур, хуьр гзаф дегь тирди тестикьарзава. Са бязи малуматрив кьурвал, гилан хуьр алай чкадал вилик Гердешан шегьер алай, амма муькуь малуматри ина пара кьван гъвечIи хуьрер авайди лугьузва.

Вичин девлетлу тарихдин къене Хив хуьр къецепатан тарашхъанрин вигьинрик са шумудра акатнавай. ГьакI, 1239 йисуз монголрин кьушунар Рича хуьруьн винел ХивдайтIуз фидайла, абуру минарадин патав галай мискIин чукIурнай ва агьалияр тарашнай. ХивдайтIуз, чпин рекьин вилик акатайбур барбатIиз-барбатIиз Надир шагьан кьушунарни фенай. Абурун паталай Гамак-накьар, Гасул-гъул, Чуру-хюл, Журас, Ккалай-гъул ва Гердешан шегьер чукIурнавай. Сагъдиз амукьай хиввийри цIийи чIехи тушир хуьр кутунвай. Хуьр кутунвай тарих гьелбетта малум туш, амма сурарин кьилихъ галай къванерал алай кхьинар хьтин палеографиядин малуматри, хуьруьн тарихдин бязи сирер ахъайдай мумкинвал гузва.

XIX виш йисуз Хив хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Цудук хуьруьхъ галаз Хив хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.




#Article 383: Табасаран чIал (2452 words)


Табасаран чӀал — табасаран халкьдин хайи чIал. И чӀалал кьиблединни — рагъэкъечӀдай патан Дагъустанда уьмуьр гьалзавай 126 136-дав агакьна агьалияр рахазва. Кеферпатан Къавкъаздин чIаларин агъа хзандин нах-дагъустан чIаларин группадин лезги чIаларин хилек акатзава . Табасаран чӀалаз виридалайни мукьва чIалар лезги ва, иллаки агъул чIалар я. Эхиримжидахъ галаз ада лезги чIаларин хзандин рагъэкъечIдай патан лезги чIаларин хел туькIуьрзава.

Табасаран чIал, чиппева, хайда, эскимос ва китай чIаларихъ галаз са сиягьда, Гиннессан рекордрин улубдиз дуьньядин виридалайни четин чIал хьиз кутунвайди я .

ЧIалаз кьетIен жуьредин ва фикир гуниз лайих тир падежрин система талукь я: 48 кьван падежар ава, абурукай 40 чка къалурзавай падежар я.

Табасаран чIалал «Табасарандин нурар», «Аку хяд» (Экуь гъед), «Ас-Салам», «Табасарандин сес» (Табасарандин ван) газетар акъатзава.

Дагъустанда табасаранрин хуьрер:

Табасаран районда (82,6 %):  Арак, ЦIийи Лидже, Цухдыг, Лидже, Аркит, Рущуль, Ушниг, Бурганкент, Хюряк, Кюряг, Гуми, Афна, Сикух, Гувлиг, Сертиль, Ханак, Гурик, Ляхе, Дагни, Гисик, Гюгряг, Куваг, Гюхряг, Джульджаг, Юргулиг, Кулиф, Джульджиниф, Ергюняг, Хархни, Гасик, Дюбек, Хустиль, Гурхунь, Ерси, Зиль, Куркак, Джугдиль, Вечрик, Сика, Сиртич, Тинит, Туруф, Фиргил, Тураг, Ничрас, Халаг, Джули, Бухнаг, Хапил, Татиль, Хараг, Кужник, Шиле, Улуз, Чурдаф, Кюрек, Урзиг, Хурик, Ханаг, Ругудж, Пилиг, Цантиль, Хучни, Акка, Цуртиль, Ягдыг, Чулат.

Хив районда (57,25 %): Арчуг, Атрик, Агъа-Ярагъ, Вертил, Вини-Ярагъ, Гарик, Зилдик, Зирдаг, Гъвандик, Кувиг, Кулик, Лака, Ляхля, Межгуьл, Урга, Уртил, Фурдаг, Хвереж, Хурсатил, Цудук, Чере, Чувек.

Дербент районда (10,7%): Вавилово, Дуьзлер.

Ина табасаранар маса халкьарихъ галаз акахьай хуьрер къалурнавач.

  ТIимил чирна-жагъурнавай рагъэкъечIдай патан суван группадин чIаларик, Кьиблепатан Дагъустанда, Рубас вацIун дугуна гегьенш хьанвай табасаран чIални акатзава. Кефер патай и чIал къайтагъ чIалахъ галаз, кьибле патай лезги чIалахъ галаз, рагъакIидай патай агъул чIалахъ галаз (садбурун фикирдай агъул чIал табасаран чIалаз, муькуьбурунни лезги чIалаз ухшар тир) ва рагъэкъечIдай патайни, табасаранринни Каспи гьуьлуьн арада уьмуьр гьалзавай туьрк тайифайрин чIаларихъ галаз са сергьятра авай. Эхиримжибурухъ галаз кIеви алакъайра хьунин нетижада табасаранри чпиз азербайжан нугъат къачуна ва къвез - къвез чпин хайи чIал квадарзава. Табасаран чIалан чирна-жагъурун П. К. Усларан эхиримжи зегьметрикай сад тир. Чан аламаз адавай и кIвалах кьилиз акъудиз агакьнавачир. Усларан зегьмет Л. П. Загурскийди давам авунай, амма адавайни и кар куьтягьна эхирдиз акъудиз агакьнавачир . 

Табасаран чIал П. К. Услара чирна-жагъурнавай эхиримжи чIал тир. Ада ам чириз 1870 йисуз эгечIнавай, Услара къейд авунай хьи, «дагъустандин вири чIаларин арадай заз виридалайни чIехи четинвилер ганвайди табасаран чIал тир». ЧIал чирна-жагъуруниз чIехи манийвилер гъанвай кар, Усларавай табасаран чIал виже къведай дережада чизвай кас (информант) яргъал вахтунда жагъуриз тахьун тир. 1871 йисан сентябрьда ада Шифнераз ихьтин чар ракъурнай: «Саки са йис я за табасаран чIал чириз, амма грамматикадикай са жизви кьванни чирвилер авай кас жагъуриз ва абуруз сифте кьилин грамматика гъавурда тваз тежезвайвиляй, за абур чара авачиз датIана дегишарзава». Табасаранда чIалакай малуматар кIватIунин кIвалахар, азербайжан агьалияр авай Ерси хуьре кьиле тухузвай, гьиниз маса хуьрерай информантар эверзавай. Табасаран чIалан материалар Услара я Дагъустандин вилаятдин администрациядин юкь тир Темир-Хан-Шура шегьерда, ва я асул гьисабдалди Твер губерниядин ЦIуру Курово хуьре авай вичин несилдин мулкуна расзавай, гьиниз ам кIватIай материалар кьуна гад акъудиз физвай.

Кьилин чар ва алфавит басма авунвайтIани, 1875 йисуз Усларан рагьметдиз финин себебдалди табасаран чIалакай монография куьтягь тавуна амукьнай. Рагьметлудан руша табасаран чIалан грамматикадикай гъилив кхьинар, лингвистикадин ва лингвистикадиз талукь тушир вири материалар ва гьатта дахдин чурна чарарни академик Шифнераз ракъурнай. Амма 1879 йисуз рагьметдиз фейи Шифнеравайни Усларан эхиримжи монографиядал алахъиз хьанвачир, ва ам 100 йисалай гзаф дуьньядиз акъат тавуна амукьнай. Анжах 1953 - 1954 йисара Дагъустан чирзавай алим А. А. Магометова Усларан грамматикадин кхьинар вичин гъилелди цIийи кьилелай кхьин хъувуна Тбилиси шегьерда табасаран чIалан грамматика басмадай акъудна 1979 йисуз баянарни алаваяр кваз дуьньядиз малумарнай.

Табасаран чIалан виридалайни зурба специалист, филологиядин илимрин доктор, ДНЦ РАН чIалан, литературадин ва харусенятдин институтдин профессор, ДАССР-дин илимдин лайихвилер авай кIвалахдар — Бейдуллагь Гьажи-Къурбанович Ханмагомедов тир (1927 - 1999). И лингвистдин зегьметрин сиягьдик 4 бинедин монографияяр, цIудралди мектебдин улубар, маса чIаларин поэззияррай пара кьадарда таржумаяр, Табасаранни - урус, Урусни - табасаран, табасаран чIалан Орфографиядин ва Терминологиядин гафарганар ква. Адавай вичин эхиримжи кIвалах тир «Табасаран - лезги - урус гафарган» кьилиз акъудиз агакьнавачир.

Лезги чIалалай алатайла, кьвед лагьай чка табасаран чIала кьазва. Алай чIавуз чпин кьадар 100 агъзурдалай виниз тир табасаранвийрин чIал машгьур алимрикай М. Гьажиева, М. Ихилова, А. Гуьлмегьамедова кхьизвайвал, агъул ва рутул чIаларни галаз лезги чIалаз лап мукьва чIаларикай я. Гьа инал суалдиз куьрелди жаваб гуз жеда: табасаранвияр лезгийриз лап мукьва тирвиляй, кьадардал гьалтайла генани чIехи лезги халкьарикай я лугьуз чавай къакъудиз кIанзава. Амма и ниятди кьил кьун мумкин туш, вучиз лагьайтIа як кIарабдивай къакъудиз кIанзавай ксариз Табасарандин, табасаранвийрин ва абурун чIалан патахъай дегьне чирвилер авач.

Табасарандин тIвар тарихдин чешмейра кьилди V виш йисалай гьатнаватIани, табасаранвийри лезги чIал геждалди хвенай. Табасаран нугъат лезги чIалавай къакъатунин ва кьилди чIал арадиз атунин процесс агъул, рутул ва цIахур чIалара хьиз, лап явашдиз кьиле фенай. Месела, агъулрин тIвар этник группа хьиз тарихдин чешмейра XVIII виш йисан сифте кьилера гьатнава. Гуьгъуьнай арадиз атай агъул жемиятдин тарихни XVIII-XIX виш йисарихъ галаз алакъалу я. Им акI лагьай чIал я хьи, гьеле XVIII виш йисал къведалди агъулрин нугъат лезги чIалавай къакъатнавачир ва абурухъ кьилдин чIал авачир.

  ЦIахур лезгийрин уьлкведин кьилин шегьер я.” 

Къазвиниди хьиз, Бакувидини Шиназдин агьалийринни (рутулрин) ЦIахурдин агьалийрин (цIахуррин) арада этник тафават ава лугьузвач ва абур вири лезгияр тирди малумарзава. Абурун чIаларни кьилди чIалар хьиз и малуматрилай кьве виш йисалайни виниз вахтар алатайла арадиз атана. М. Ихилова кхьизвайвал:

  XV виш йисал къведалди цIахурарни рутулар гьеле лезги этник гьаларикай чара хьанвачир ва лезгийрихъ галаз санал, са халкь хьиз амай.

Чи фикирдалди, табасаран нугъат лезги чIалавай генани геж къакъатна, вучиз лагьайтIа икьван гагьди са XV виш йисуз ваъ, гьатта XVI-XVIII виш йисарани табасаран чIалалди кхьенвай затIни жагъанвач. Муькуь патахъай, Семен Броневскийди кIватIнавай документрин бинедаллаз чапнавай Кавказцы. 17501820 улубда (ИПК ПО. Адыгея, 1991) кхьенвайвал, XVIII виш йисуз Табасарандин агьалияр кьиляй-кьилиз лезги чIалалди рахазвай. Гьавиляй гзаф йисара Кьиблепатан Табасарандин наибвиле кIвалахай, XIX виш йисан тIвар-ван авай лезги алим Алкьвадар Гьасана вичин «Асари Дагъустан» улубда кхьенай хьи, табасаран чIалалай гъейри амай вири лезги чIаларалди везинлу шиирарни иер манияр теснифнава.

КIвенкIве Табасаран топонимдихъ авсиятда са бязи фикирар ава. Дагъустандин алимрикай В. Гьажиева и этноним гьикI арадиз атанватIа тайинариз хьанвач лугьузва. М. Р. Гьасанова гъиле са делилни авачиз, гьакI гимандалди Къавказдин Албаниядин 26 халкьдикай сад табасаранвияр я лугьузва  . Дегь чешмейра, гьабурукай яз, Гекатей Милетскидин, Геродотан, Дионисиян, Стефан Византийскийдин, Помпоний Мелан ва масадбурун малуматра Албанияда уьмуьр гьалнай къадалай гзаф тайифайрин тIварар гьатнава. Амма абурун арада табасаранвийрин тIвар авач. Дегь лезги улубра - Алупан улубдани 31 лезги тайифадин арада кьилди табасаран тIвар алай тайифа авайди къалурнавач. Сифте яз анжах V виш йисуз кхьенвай Ф. Бузацдан Арминидин тарих улубда табасаранвийрин тIвар таваспор хьиз гьатнава. Гуьгъуьнлай Табасараццин тIвар араб тарихдаррин улубра дуьшуьш жезва. Ал-Истагьриди Лезгандинни Дербентдин арада Табасаран вилаят авайди къалурзава .

Араб тарихдаррал къведалди Фавстос Бузандан, Егишедин, Моисей КьакьанкъатвацIвидин улубра вилаятдин тIвар Таваспор хьиз кхьенва. XII виш йисан кирам Йакъут ал-Гьамавиди араб авторрин X виш йисаз талукь малуматар делил яз къачуна Лезгандинни Дербентдин арада Табасараншагь тIвар алай уьлкве авайди къалурнава. Ада Табасараншагьдин агьалиярни Лезганшагьдин агьалияр хьиз къуватлу ва кьадардал гьалтайла пара тирди къейд авунва. Амма Лезгандин агьалияр Табасарандин агьалийрилай генани пара тирди ва абурухъ генани чIехи чилер авайди къалурнава .

Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, лезги пачагьвалриз Лезганшагь, Лараншагь, Филаншагь, Табасараншагь хьтин тIварар гайиди Ирандин шагь Хосров I Ануширван (531-579 йй.) я. Бязи чешмейра VI виш йисан эхирра Рубас вацIун кьере, Лезгандинни Дербентдин арада Таваспоран тIвар алай пачагьвал арадиз атайди къалурнава. XIV виш йисан эхирра Табасаран феодал гьакимди - майсумди идара ийизвай уьлкве тир.

Тарихда кьегьал ксар хьиз гел тунвай табасаранвийри чпин нугъат лезги чIалавай къакъатайдалай гуьгъуьниз чIалан къайгъу чIугунач. ИкI тирди Гьасан Алкьвадарвидин Асари Дагъустан, гьакI урус чIалални чап хьанвай П. К. Усларан Табасаран чIал (Тбилиси, 1979), Л. И. Жиркован Табасаран чIал: Грамматика ва текстар (М. -Л. 1948), Б.Г.-К Ханмагомедован Табасаран чIалан синтаксисдиз талукь очеркар (Магьачкъала, 1970) тIварар алай улубар ва табасаран чIалаз талукьарнавай маса чешмеяр кIелдайла генани хъсандиз кьатIуниз жеда.

Гьасан Алкьвадарвиди лезги чIаларикай икI кхьенва :

   Лезгийри чпин чIалар вилик тухузва, а чIаларал манияр теснифзава, а чIалар мецей хьайитIани чириз алахъзава ва икI герек тирвал чпин чIаларин къайгъу чIугвазва. Анжах абурукай тек са табасаранвийри чпин чIалаз (кабкан чIалаз) къайгъу къалурзавач ва гьисаба кьазвач. Абуру чпин чIалалди махар ва манияр туькIуьрзавач, халкьдин чIехи пай хайи чIал кваз такьуна, куьре ва туьрк чIаларалди рахазва. Гьатта абурун дишегьлийрини мехъерик ва тазиятдик чпин чIалалди шад ва гъам квай манияр лугьудач, чпин гьиссер акатайвал рахазвай туьрк чIалалди ва куьре чIалалди ахъайда. Амма ихьтин гьалариз килиг тавуна лугьуз жеда хьи, кабкан чIални маса лезги чIалар хьиз, махар ва манияр туькIуьрун патал кутугай чIал я. Гьавиляй ихьтин гьалар акур, винидихъ вичин тIвар кьур генералди (барон П.К.Услара - М.М.) табасаранвияр айибнай. 

Кьвед лагьай жаваб Семен Броневскийди, Гьасан Алкьадарвиди, табасаранви авторри чпи, месела, Б.Ханмагомедова, М.Къурбанова ва масадбуру кхьизвайвал, табасаранвияр дегь диде чIалалди - лезги чIалалди рахун я. Къени абур табасаран чIалалди, гьакIни лезги чIалалди рахазва. Гьавиляй табасаранви алим Мегьамед Къурбанова кхьенва :

   Виш йисарин мукьвавилин алакъайрин нетижа я хьи, кьибле ва вини Табасарандин вири яшар авай агьалийриз лезги чIал чизва. 

Пуд лагьай жаваб чи чIаларин лугьуз тежедай кьван мукьвавал я. Амма тарих тирвал маса лезги чIалар хьиз, табасаран чIалан кьилелни чIехи мусибатар атана. 1959 йисуз Табасаранда хьайи машгьур этнограф Л. Лаврова вичин Этнография Кавказа (Ленинград, 1982) улубда кхьенай хьи, маса чIалари къвердавай табасаран чIал арадай акъудзава. М. М. Ихилова и месэладин гьакъиндай ихьтин малумат ганва :

   Дербентдин къвалав гвай Табасарандин агьалийрин са паюни (Ерси, Зиль, Гимейди, Мугарты, Дарваг хуьрер ва мсб.) чпин хайи чIал фадлай дегишарнава. Тарихдинни этнографиядин делилри субутзавайвал, и хуьрерин агьалияр табасаранвияр тир. Гзаф топонимрин тIварар (хуьрер, тIулар, сурар ва мсб.) табасаран чIалан гафарикай арадиз атанвайбур я. Алай вахтунда Табасарандин и чилерал уьмуьр гьалзавай агьалияр азербайжанвийрихъ галаз ассимиляция хьанва ва азербайжан чIалан кьетIен жуьредин нугъатдалди рахазва. 

Алимди къейд ийизвайвал, чпин диде чIал - лезги чIал хвеначиртIа, абур мадни пара ассимиляция хьунухь мумкин тир. Лезги чIал табасаранвияр паталди къалхан хьана. Исятдани табасаран чIалан лексикадин чIехи пай лезги гафари туькIуьрзава . Гзаф лезги гафарикай авайвал менфят къачузва. Месела: чIал, кIвал, къуд, кьайи, кьакьан, хьел, тавхана, буьркьуь, гел, вах, рикI, ван, гаф, кьун, гатфар, цIйи, лалакI, цIару, хизан, ичIи, цIар, гапур, кас, зун, вун, усал, кIан, хвар, хар, тIвар, югь, хьар, афар, масан, накь, кьул, кавха, гардан, кьван, бицIи, цIай, чIур ва икI мад. Бязи гафар лезги гафарихъ галаз дувул сад яз, дибда са кьве фонемдин дегишвал аваз лугьузва. Месела: цав-цав, цан-цен, цIегь-цIегь, рагь-ригь, варз-ваз, вири-вари, вил-ул, муг-мукь, кIараб-кIураб, сад-саб, тар-гьар, валчагь-валжагь, чил-жил, чам-жам, квар-гварм, апай-абай, лиф-луф, гум-кум, ич-вич, яру-уьру, мирг-мирш, гьуьл-гьюл, югь-йигь, ишел-ишил, йикь-йикI, циф-диф, чуьнгуьр-чюнгюр, кал-кIал, яц-оц, кIани-ккуни, руш-риш, кьулай-гьулай, мичIи-мучIу, гъуд-гъурд, кьуьд-кьуIрд, гад-хьад, чIем-ччим, регъ-раIгъ, китIиз-утIуз, карч-кIарч, цIуцIул-цIурцIул ва икI мад. Гьа инал лагьана кIанда хьи, табасаранвийри ихьтин гафарин чIехи пай чи бязи лезги нугъатра авайвал лугьузва. Месела: вари, ул, кIураб, луф, гвар, йигъ, абай, цIигь, мяъли, ифи, йикI, цен, кIал, кум ва мсб.

Исятда табасаранвийри менфят къачузвай гзаф умуми формулаярни лезги чIала авай хьиз лугьузва. Месела: кIани яр - ккуни яр, ирид етим - ургур етим, ирид гьуьлер - ургур гьюлер, ирид чилер - ургур жилер, магьидин кIараб - магьдин кIураб, вили цавар - укIу завар, лацу лифер - лизи луфар, бегьерлу йис - бегьерлу йис, ризкьи бул хьурай - ризкь бул ибшричвуз, къветре вилер - къюдра улар, чан дидедин - жан дадайин, я руш - яв риш, жейрандиз ухшар - жейрандиз ухшар, вири дуьнья - вари дюнья, са геренда - саб геренди, цIийи мани - цIийи мяъли, масан вах - масан вах, са чан - саб жан, залум дуьнья - залум дюнья ва икI мад.

ТIапIас тайифадикай рахадайла лагьана кIанца хьи, адан тIвар алай сихилар Къуба патан лезги хуьрера исятдани дуьшуьш жезва. Месела, Манкъулидхуьре тIапIасар, Хъимила тIапIас, Куьснета тIпIасан тIварар алай сихилар ава. Гьа и делилрини Табасаран топоним тайифадин тIвар тир тIапIасдикай арадиз атанвай ТIапIасан гафунихъ галаз алакъалу тирди субутзава. Лезги чIалан цIийи гаф арадиз гъизвай -ан формантдин куьмекдалди туькIуьр хьанвай и гафуни тIапIас тайифадиз махсус чка, чил къалурзава. Гьа икI, лезгийри гзафвилин кьадарда кардик кутунвай тIапIасарин гаф тарихдин чешмейра Табасаран хьиз гьатна. Аквазвайвал, тIапIасар, таваспорар, табасаранар гафара са акьван фонетикадин дегишвилерни кьиле фенвач ва абурун диб сад я. Амма актив тушиз  и тайифадин тIвар V виш йисал къведалди тарихдин чешмейра гьатнач. Кьиблепатан Дагъустандин ва Азербайжандин маса лезги хуьрерай чи амай тайифайрин тIварарни жагъуриз жеда. Са гафуналди, бязи ксар гьикьван чи тарихдиз кьец гуз алахъайтIани, чун алпанар тирди субутзавай Къавкъаздин Албаниядин дегь тайифайрин тIварар къедалди чи чIала амазма.

Ихьтин делилар садни кьвед туш. Гьи патахъай вил вегьейтIани, делилри табасаранвияр лезгияр, абурун чIал вилик лезги чIал тирди субутзава.

Гилан табасаран чIала пуд асул нугъатар ава: нитрих, сувак, гали (этег), абурун виридак хуьрерин рахунрин группаяр акатзава. Табасаран чIалан литературадин чIал нитрих нугъатдин фонетикадинни - грамматикадин системадал бинеламиш хьанва.

Табасаран чIалан нугъатар:

Табасаран чIалан алфавит сифте яз 1928 йисуз, латин графикадин бинедал алаз туькIуьрнай. И алфавитдикай садлагьай улуб 1931 йисуз акъатнавай. Алфавитдин садлагьай версияда кьилин гьарфар авачир, абур 1933 йисуз кутунвай. 1938 йисуз, СССР-дин халкьарин вири алфавитар хьиз табасаран алафавитни кирилл гьарфариз элячIнавай. Гуьгъуьнлай алфавит са шумудра дегишвилер ттуна цIийикIа туькIуьрнавай.

Табасаран чIалан лексика, сифте нубатда, дегь лезги чIалай (алпан чIалай, дегь дагъустандин чIаларай) виниз акъатзавай диб-чIалан гафарикай ва вич табасаран чIалан тарихдин къене арадал атанай цIийи гафарикай ибарат я. ЧIалан лексика туькIуьруниз чIехи куьмек къеце патан чIаларай атай гафари гузва. Чара чIаларай къачур гафарин виридалайни цIуру къатар — фарси ва араб чIаларай къачур гафар я.

Фарс чIалай табасаран чIалаз дяведин, кIвалин, хуьруьн майишатдин, савдавилин лексикаяр, араб чIалайни — диндин, илимдин ва философиядин саки вири терминология акатна . Табасаран чIала авай и гафарин саки вири лезги чIалани ава.

Табасаран чIалак зурба кьадарда азербайжан гафар ква. Им, эхиримжи виш йисан къене чIала арадал атанвай цIийи ва виридалайни чIехи къат я. Малум тирвал 1930 йисуз Кьибле Дагъустанда урус чIал виниз жедалди, лезги халкьарик акатзавай халкьар (агъулар, лезгияр, табасаранар, цIахурар ва мсб.) сад-садахъ галаз азербайжан чIалалди рахазвай. А чIавуз азербайжан чIал, гила урус чIал хьиз, де-факто гьукуматдин чIал хьиз физвай. Мектебра тарсар туьрк чIалал тухузвай. Табасаран чIалак пара кьадарда туьркни азербайжан гафар акатуниз чIехи роль и кьве халкьарин сад-садахъ галаз кIеви алакъайра хьуни къугъванвай. Табасаран райондин рагъэкъечIдай пата ва Дербент районда уьмуьр гьалзавай табасаранрин чIала авай азербайжан гафарин кьадар критик дережадив агакьзава. И тегьерда цIудралди табасаран хуьрер терг хьана азербайжан хуьрериз элкъвенва. Месела: Ерси, Зиль, Гимейди, Мугарты, Дарваг хуьрер ва мсб. Гьатта гила ахьтин хуьрерин жегьил эгьлийри чеб са мус ятIа табасаранар тирди кьатIузвач.

ЦIап чIала табасаран чIалаз гузвай чIуру таъсирдикай гьеле Совет береда чIалан алим А. А. Магометова вичин кIвалахра кхьенай :

   «Табасаран чIални къати таъсирдик акатна. Сифте нубатда им, азербайжан чIалай табасаран чIалаз атанвай пара кьадарда гафар хуьзвай чIалан лексикада ашкара жезва. ЦIап чIалай къачур гафари табасаран чIалан бинедин гафар гагь-гагь чуькьвена арадай акъудзава.» 

Табасаранри азербайжан чIалай къачунвай -лу ва -суз суффиксрин куьмекдалди туькIуьр хьанвай гафарикай лап гегьеншдиз менфят къачузва. И суффиксар тек са вич азербайжан гафарихъ ваъ, гьатта бинедин табасаран гафарихъни гилиг жезва, месела: “адлу” (тIвар-ван авай) “адсуз” (тIвар-ван авачирди), “жилсуз” (чил авачирди).

ГьакIни азербайжан чIалай са шумуд паярикай ибарат тир глаголар къачунвайди я, месела: “ишлетмиш апIуб” (кардик кутун, менфят къачун), “бахиш апIуб” (пишкешун, бигъиш авун), “тебрик апIуб” (мубарак авун), “къаршулимиш апIуб” (вилик экъечIун) ва мсб.




#Article 384: Лезги чIалар (118 words)


Лезги чIалар — Нах-Дагъустан чIаларин хзандик акатзавай чIалан группа. Лезги чIаларик 4 агъа группаяр ва 10 чIал акатзава. Группадин чIаларал рахазвайбурун вири санлай кьадар 1 миллион кьван я. Лезги чIалар гегьенш хьанвай бинедин чилер: Кьиблепатан Дагъустан ва Кеферпатан Азербайжан я. Амма, и группадин чIаларин ареалда урбанизациядин, яни хуьрерай шегьерриз куьч хьунин процесс гзаф вилик фенвайвиляй и число гьар йисуз агъуз жезва. Вучиз лагьайтIа шегьерриз куьч жезвайбурун гзафбуруз хайи чIалар герек къвезвач ва абур аста-аста арадай акъатзава.

Социолингвистика илимдин фикирдалди, лезги чIалариз чIехи тафават авай статус хас я. Месела, вич лезги чIалал 700 000 кьван кас рахазватIа, арчи чIалал 970 агакьана анжах са суван Арчи хуьруьн агьалияр рахазва.

РагъэкъечIдай патан агъа группа — агъул чIал, лезги чIал, табасаран чIал.




#Article 385: Рутул чIал (228 words)


Рутул чӀал(Рутул чІал: мыхІабишды чІал) — рутул халкьдин хайи чIал. Нах-Дагъустан чIаларин хзандин лезги чIаларин группадик акатзава. ЧIал асул гьисабдалди Дагъустандин Рутул ва са кьадар Азербайжандин Шеки районра гегьенш я. Рутул чӀалал рахазвайбурун кьадар — 30 360 кас я (2010 йис). ЧӀал вад нугъатриз пай жезва: мухад, шиназ, муьхрек, ихрек ва борч-хинер нугъатар. Литературадин рутул чIал гьеле арадал атунин девирда ава. Рутул чIалан алфавит 1990 йисалай кирилл графикадин бинедал алаз кардик ква.

Рутул чӀалал Дагъустанда «МыхаIбишды цIинды хабарбыр» (Рутулрин Хабарар) жемиятдинни - политикадин газета акъатзава, Магьачкъаладин радиостанциядай гьар юкъуз 30 минутдин къене гунугар гузва, Дагъустандин телевидениеда вацра садра гунуг акъатзава. Рутул чIалан тарсар умуми чирвилерин мектебра гузва, ДГьУ ва ДГьПУ университетра рутул чIалан муаллимарни специалистар гьазурзавайди я.

Рутул литература гила-гила вилик физ эгечIнава. 

Рутул чIал Дагъустан Республикадин официал чIаларикай сад я.

Рутул чIал Дагъустандин Рутул районда (59,46 %), Ахцегь райондин Хин хуьре ва Азербайжандин Шеки райондин Кайнар, Хырса, Бейбулах, Дашуьз, Шин, Шор-су ва маса хуьрера гегьенш хьанва.

Гилан рутул чIала вад асул нугъатар ава: мухад (литературадин чIалан бине кутузвай нугъат), шиназ, муьхрек, ихрек ва борч-хинер нугъатар. Ихрек ва борч-хинер нугъатар рутул чIалан кьиблединни - рагъакIидай патан нугъатдик акатзава; мухад, шиназ, муьхрек нугъатар — рагъэкъечIдай патан нугъатдик акатзава. Системадинни-структурадин кьетIенвилерай кьиблединни - рагъакIидай патан нугъат цIахур чIалаз мукьва я, рагъэкъечIдай патан нугъат — будугъни къирицI чIалариз.

Рутул чIалан нугъатар:

Гилан рутул чIалан алфавит 1990 йисуз кирилл гьарфарин бинедал алаз туькIуьрнавай .




#Article 386: Будугъ чIал (240 words)


Будугъ чIал — будугъ халкьдин хайи чIал. Нах-Дагъустан чIаларин хзандин лезги чIаларин группадин кьибле патан лезги чIаларик акатзава. Анжах хзандин къене рахазвай чIал хьиз Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин са шумуд хуьрера гегьенш я, асул гьисабдалди Будугъ, Далыкъая, ПIирусти, Ялаванж ва маса хуьрера. Будугъ чӀалал рахазвайбурун кьадар — 1 агъзур кас тир (1990 йис).

ЧӀалаз нугъатар авач, адаз виридалайни мукьва чIал къирицI чIал я.

Дуьньядин терг жезвай чIаларин сиягьдик ква .

Будугъ чIал Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин тахминан 12 хуьре гегьенш я, ибур: Будугъ, Къарадагъ Будугъ, Будугълу, Агъязи Будугъ (Азизуба), Будугълу, Велиуба, Къырхларуба, Рамазан хъишлах, Кьасумтала хъишлах, Къаракъыз, Къаракъыз хъишлах, Гуьне Будугъ (Къарабулах), Далыкъая, ПIирусти, Ялаванж хуьрер я.

Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада будугъ чIал терг хьунин кичIевилик ква. Мектебра будугъ чIалал тарсар гузвач, аялриз «Дидед чIал» тарсуна азербайжан чIални литература чирзава.

Винихъай тIварар кьунвай хуьрерин гзафбуруна будугъ эгьлияр хайи чIал квадарна азербайжан чIалал рахазва. Хъачмаз районда пара кьадарда авай, азербайжанарикай, лезгийрикай, къирицIрикай ва будугърикай ибарат тир акахьай агьалияр авай хуьрерин алакъадин чIал — азербайжан чIал я.

Будугъ чIала 9 (10) ахъа тир ва 34 (37) ахъа тушир ванерин фонемаяр ава. ЧIалаз кьуд жинсинин грамматикадин система хас я, ибур: итим, паб, гьайван ва чан авачир затI я. Гзафвилин кьадар -ри паюни къалурзава. Ругуд кьилин падежар ава, абурук комитатив ва посессив кваз. Маса чешмейрив кьурвал и ругуд падежрилай гъейри, будугъ чIала чка къалурзавай мад 4 - 6 падежар ава.

Кхьинра будугъри азербайжан чIалакай менфят къачузвайди я.




#Article 387: КъирицI чIал (1075 words)


КъирицӀ чӀал — къирицӀ халкьдин хайи чӀал. Нах-дагъустандин чIаларин хзандин лезги чIаларин группадин кьибле патан лезги чӀаларик акатзава. Анжах хзандин къене рахазвай чӀал хьиз Азербайжандин Къуба, Исмаиллы ва Хъачмаз районрин са шумуд хуьрера гегьенш я. И чӀалал рахазвайбурун кьадар, чара-чара малуматрив кьурвал 5-8 агъзур кас я.

КъирицӀ чӀалаз виридалайни мукьва — ергуьж, гьапут, жекни элик чIалар я. Лингвистикадин алимри и кьуд чӀал къирицӀ чӀалан нугъатар тирди лугьузва. Амма им гьакъикъатдив кьазвай кар туш. И чӀаларин векилри сада-сад са жизви кьванни гъавурда акьазвайтӀани ибур дегь алпандин кьилдин мукьва чӀалар я.

Дуьньядин терг жезвай чIаларин сиягьдик ква.

КъирицӀ чӀал Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин са шумуд хуьре гегьенш я.

П. В. Котляревскийди малумат гузвайвал, XIX виш йисан 80-й йисарал къведалди лезгийрин Муьшкуьр магьалда къирицӀрин 61 уба арадал атанай. И убайра 6 137 касди уьмуьр гьалзавай. Гуьгъуьнлай, 2001 йисуз кьиле тухвай социолингвистикадин чирна-жугъурунри къалурнавай хьи, Къуба районда къирицӀ чӀалал рахазвайбурун кьадар тахминан 1-2 агъзур кас тӀимил хьанвай.

Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада къирицӀ чӀал терг хьунин кичӀевилик ква. Мектебра къирицӀ чӀалал тарсар гузвач, аялриз «Дидед чӀал» тарсуна азербайжан чӀални литература чирзава.

КъирицӀрин Къуба ва Хачмаз районра 26 кьван хуьрер авайтӀани, къирицӀ чӀалал Къуба районда авай анжах 2-3 хуьрера рахазва. Амай хуьрера къирицӀ эгьлияр хайи чӀал квадарна гьатта кӀвалени хзандин арада азербайжан чӀалал рахазва. Хъачмаз районда пара кьадарда авай, азербайжанарикай, лезгийрикай, хъирицӀрикай ва будугърикай ибарат тир акахьай агьалияр авай хуьрерин алакъадин чӀал — азербайжан чӀал я. Кхьинра къирицӀри азербайжан чӀалакай менфят къачузвайди я.

Будугъ чӀалав гекъигайла къирицӀ чӀала вичин асул гафар мадни пара хвенва. КъирицӀви алим, филологиядин илимрин кандидат, Бакудин Славян Университетдин доцент Вели Хидирова лугъузвайвал, алай чӀавуз къирицӀ чӀала тахминан 4 агьзур кьван асул къирицӀ гафар ама. Бес будугъ чӀалаз виридалайни мукьва тир къирицӀ чӀалавай и гафар хуьз гьикӀ алакьна? Кьилин себебар къирицӀрихъ мадни пара хуьрер хьун ва абуру лезги чӀалакай мадни гегьеншдиз менфят къачун я.

Алай чӀавуз Къуба ва Хачмаз районра абурун 30-дав агакьна хуьрер ама. И хуьрера къирицӀ чӀалакай тӀимил менфят къачузва. Пара хуьрерин агьалияр азербайжан чӀалалди, бязи хуьрерин агьалияр лагьайтӀа, лезгидалди рахазва. XX виш йисан юкьвара къирицӀ чӀалалди 6000 кас рахазвайтӀа гила абурун кьадар генани тӀимил хьанва.

Тарихдин чешмейра къалурнавайвал, будугъар, хинелугъар, жекар, эликар, гьапутар хьиз, къирицӀарни лезгияр тир ва абур вири виликан виш йисара лезги чӀалалди рахазвай .

ЧӀалан илимди фадлай субутнавай месэла гила масакӀа къелемдиз гуз алахъзавай ксариз бязи вакъиайрикай менфят къачуз кӀанзава. Малум тирвал советрин девирда маса лезги чӀалар хьиз, къирицӀ чӀалан кьилелни чӀехи мусибатар атана. И чӀал маса чӀаларай, иллаки азербайжан чӀалай гзафни-гзаф гафар къачуз мажбур хьана. Гьа и кар себеб яз чӀала вишералди асул къирицӀ гафар амукьнач ва бязи ксари къирицӀ чӀал маса чӀал хьиз къелемдиз гуз алахъна. Гьа инал лугьун хьи, къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавайди винидихъ тӀварар кьур алимрилай гьейри алай девирдин къецепатан уьлквейрин алимрини, месела, урусрин алим М. Е. Алексеева, французрин алим Ж. Отьеди ва масабуруни чпин илимдин кӀвалахра бинелудаказ тестикьарзава. Ж. Отьеди къирицӀ чӀалай хвейи докторвилин диссертацияда къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавай чӀехи чӀаларикай тирди къалурнава.

ЧӀалан материал къирицӀар лезги халкьарикай тирди субутзавай виридалайни кьетӀен, асул кар алай делил я. Гьа и фикир бине яз къачуна лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадик акатзавай гафариз вил вегьен. Агъадихъ чна и чӀалара сад хьиз менфят къачузвай вишералди гафарикай са кьадарбур кӀелдайбурув агакьарзава.

И сиягьда лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадиз талукь 270 гаф гьатнава. Амма ихьтин гафар мадни пара ава. И гафар чна вич къирицӀви тир чӀалан алим, Бакудин Славян Университетдин доцент Вели Хидировахъ галаз санал къелемдиз къачуна. Ада лугьузвайвал, исятда къирицӀ чӀала лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадиз талукь 500—600 гаф хьунухь герек я. Алимди гьакӀни къирицӀ чӀалаз маса чӀаларай, иллаки азербайжан чӀалай гзафни-гзаф гафар атанвайди ва и процесс къени давам жезвайди къейд ийизва. Гьеле яхцӀур йис идалай вилик и фикирдал атай лезги алим, филологиядин илимрин доктор Шемседдин Саадиева кхьенай: «КъирицӀ чӀалан лексика лезги чӀаларин группадин лексикадик акатзава. Идахъ галаз санал, маса мукьва чӀалара хьиз, къирицӀ чӀалан лексикадани араб, фарс ва туьрк чӀаларай атай гафари хейлин чка кьазва. И чӀала гьакӀни тат чIалай атай гафар дуьшуьш жезва. Им мус ятӀани са кьадар тат агьалияр къирицӀвийрик акахьунин нетижа я жеди. КъирицӀ чӀала виридалайни пара гафар къачузвай чешме азербайжан чӀал я».

Гьакъикъатдани икӀ я. Эхиримжи 50-60 йисуз къирицӀ чӀалаз азербайжан чӀалай лап пара гафар атанва. Азербайжан чӀалан гафари къирицӀ чӀалан къайдадин числительнияр, союзар ва наречияр тамамвилелди арадай акъуднава. Гьавиляй къирицӀвийри алай вахтунда къайдадин числительнияр анжах азербайжан чӀалалди лугъузва. Месела: биринджи «сад лагьай», икинджи «кьвед лагьай», уьчуьнджуь «пуд лагьай», дуьрдуьнжуь «кьуд лагьай», бешинджи «вад лагьай», алтынджы «ругуд лагьай» ва икӀ мад. КъирицӀви алим Вели Хидирова лугьузвайвал, эхиримжи 60-70 йисуз къирицӀ чӀала лезги чӀалан цӀуру къатариз талукь цӀудралди гафарни квадарнава. Мисал яз «ахъа», «вак», «ван», «къав», «кьезил», «кьенер», «кӀанчӀ», «патахь», «пурар», «ракь», «чар», «чам», «чӀав», «чӀул», «чӀиж», «хъел», «цуьк», «цӀар», «экв», тӀимил ва маса гафар къалуриз жеда. Алай чӀавуз будугъ чӀала хьиз, къирицӀ чӀалани асул къирицӀ чӀалан гафар тӀимил туькӀуьр жезва. Гафар арадал гъизвай суффиксар «-чи», «-ваьл//иваьл», «-лаьгӀаь», «-сузаь» гила саки бегьер квачиз хьанва. Абурукай маса чӀаларай атанвай гафарикай цӀийибур туькӀуьрдайла кьериз-цӀаруз менфят къачузва: «наьхирчи», «адмиваьл», «чаытиниваьл», «абурсузаь» ва икӀ мад. КъирицӀ чӀалан гафарикай цӀийи гафар ва гафарин формаяр арадал гъизвай асул къирицӀ суффиксрин бегьерлувал квахьнавайвиляй маса чӀаларай гафар къачун адетдин кардиз элкъвенва. Къачунвай гафари къирицӀ чӀалан тахминан 60-65 % процент туькӀуьрзава. Гьайиф къведай кар ам я хьи, жегьилриз гзафни-гзаф асул къирицӀ гафар чизмач. И гафарикай са кьадарбур анжах яшлубурун меце ама. В. Хидирова къейд ийизвайвал, асул къирицӀ чӀалан фонд туькӀуьрнавай лексемрин чӀехи пай амач ва абур арадал хкун мумкин туш.

Муькуь лезги чӀаларив гекъигайла къирицӀ чӀал са кьадар вилик фенвай вокализмдив, яни ахъа ванерин системадив, абруптиврин тӀимилвилив ва ахъа тушир ванерин лабиал вариантар авачирвилив тафаватлу я. ЧӀалан грамматикада, лексикада ва фонетикада азербайжан чӀалан гзаф къуватлу таъсир акваз жеда.

ЧӀалан делилрал атайла, гьеле сифте яз XIX виш йисан эхирра ва XX виш йис сифте кьилера «Жек чӀал» тӀвар алаз къирицӀ чӀалакай малуматар гайи машгьур алимар А. Дирра ва Р. Эркерта къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавач лагьанвач. Абурулай алатайла 1937 йисуз Р. М. Шаумяна будугъ чӀал хьиз, къирицӀ чӀални лезги чӀалаз лап ухшар я лагьанва. XX виш йисан юкьвара сифте яз къирицӀ чӀал илимдин рекьяй чириз эгечӀай, къирицӀ чӀалай филологиядин илимрин кандидатвилин ва докторвилин диссертацияр хвейи машгьур лезги алим Шемседдин Саадиева ва къирицӀви алим Вели Хидирова чпин къимет авай чирна-жугъурунра къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавайди мад гъилера субутна.

КъирицӀ чӀалан грамматикадин туькӀуьр хьунин тегьердикайни лексикадикай там чирна-жугъурунар 1972 йисуз Ш. М. Саадиева вичин диссертацияда авунай.

Къавкъаз чирзавай жегьил французви алим Жиль Отьеди 2004 йисуз Париж VII Университетда къирицӀ чӀлан гьалар къалуруникай докторвилин диссертация хвенай. 2009 йисуз Парижда француз чӀалал элик чIалан грамматика басмадай акъатнай.




#Article 388: Ергуьж чIал (134 words)


Ергуьж чIал — ергуьж халкьдин хайи чIал тир. Нах-дагъустанлин чIаларин хзандин лезги чIаларин группадин кьибле патан лезги чIаларик акатзавай. Вилик и чIалал Къуба райондин Ергуьж хуьруьн эгьлияр рахазвай.

Ергуьж чIалаз виридалайни мукьва — къирицI, гьапут, жекни элик чIалар я. Лингвистикадин алимри и чIал къирицI чIалан нугъат тирди лугьузва. Амма им гьакъикъатдив кьазвай кар туш. И чIаларин векилри сада-сад са жизви кьванни гъавурда акьазвайтIани ибур дегь алпандин кьилдин мукьва чIалар я.

Терг хьанвай чIал я.

Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна цIапариз элкъуьрунин политикадин нетижада ергуьж чIал терг хьанва. 

Къуба районди сувун Ергуьж хуьр гила ичIизва, хуьруьн эхиримжи эгьли инай 1995 йисуз куьч хьана хъфенай. Асул гьисабдалди Хъачмаз райондин чара-чара хуьрера ацукьна секин хьанвай ергуьжрин лап кьуьзуьбурун рикIел хайи чIал аламайтIани адал садни рахазвач. Жегьилриз хайи чIал гьич чизвач, рахунал вири цIап чIалаз элячIнава.




#Article 389: Хинелугъ чIал (2528 words)


Хинелугъ чӀал (хин. Каьтш мицӀ) — хинелугъ халкьдин хайи чӀал. Нах-дагъустандин чIаларин хзандин лезги чIаларин группадин хинелугъ хилек акатзава. ЧӀал Азербайжандин Къуба районда гегьенш я. Паспортра хинелугъар азербайжанар хьиз къейд ийизвайвиляй абурун дуьз кьадар малум туш.

Хинелугъ чӀалаз виридалайни мукьва — ергуьж, гьапут, жекни элик чIалар я. Лингвистикадин алимри и дегь алпандин чӀаларикай сад тир хинелугъ чӀал лезги чIаларин группадивай къакъудна кьилдин чӀал тирди лугьузва.

Дуьньядин терг жезвай чIаларин сиягьдик ква.

Хинелугъ чӀал Азербайжандин Къуба райондин Хинелугъ ва Владимировка хуьрера гегьенш я.

Тарихдин чешмейра къейд авунвайвал, 1859 йисуз Хинелугъ хуьре 2300 касди уьмуьр гьалзавай. 1879 йисуз хуьруьн агьалийрин кьадар 2196 кас тирди къалурнава. 1886 йисуз и рекъем 2167 я. Аквазвайвал, 27 йисуз хинелугъвийрин кьадар са кас кьванни артух хьанвач, акси яз 133 кас тӀимил хьанва. 1921 йисуз Азербайжанда хуьруьн майишатар сиягьдиз къачудайла Хинелугъ хуьре 1800 инсанди уьмуьр гьалзавайди малум хьанва. 1926 йисан малуматра хинелугъвийрин кьадар мадни тӀимил тирди къалурнава: 1448 кас. Абурукай анжах 105 касдин миллет хинелугъви хьиз, амайбурун миллет туьрк хьиз кхьенва. 1959 йисалай инихъ хинелугъвийрин тӀвар этнос хьиз сиягьра эсиллагь амукьнач. На лугьуди республикада ихьтин халкь ерли хьайиди туш. Гьакъикъатда исятда Азербайжандин Къуба, КцӀар, Хъачмаз, Девечи ва маса районра 17 агьзурдав агакьна хинелугъвийри уьмуьр гьалзава.

Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада хинелугъ чӀал терг хьунин кичӀевилик ква.

Вичихъ кхьинар авачтӀани, алай чӀавуз Азербайжандин Къуба райондин Хинелугъ хуьруьн мектебдин агъа классра кӀелзавай аялри хинелугъ чӀал дидед чӀал хьиз чирзава.

Хинелугъ чӀалан фонетикадин система гзаф девлетлуди я, адак 77 ванер — 59 ахъа тушир ва 18 ахъа ванер акатзава.

Хинелугъ чӀалаз официалвилелди кхьинар авачиртӀани, 1991 йисуз Бакуда хинелугъ чӀалал, кириллик алфавитдалди «ХIикмаьти чаьлаьнг» тӀвар алай улуб басмадай акъатна. Адет тирвал, кхьинра ва литературада хинелугъри цӀап чӀалакай менфят къачузвайди я.

Ю. Д. Дешериева вичин «Грамматика хиналугского языка» улубда ахъа ванер кьвед, пуд ва гьатта кьуд гьарфарикай ибарат тир лигатурайрин куьмекдалди къалурзавай. «Фрагменты грамматики хиналугского языка» улубдин кирамри хинелугъ чӀалан ванер къалурун патал латин графикадин алфавит кардик кутун теклифнай. Ина гьакӀни лигатураяр авай.

Вилик хинелугъ чӀалал акъатзавай улубра гуьгъуьнин кириллик алфавит кардик квай:

Хинелугъ чӀалан латин алфавит:

Хинелугъ чӀалан кьетӀенвилерикай сад адан морфологиядин туькӀуьр хьунин тегьердин четинвал я. ЧӀала 19 падежар ава. Муькуь лезги чӀаларилай тафаватлу яз, кьибле патан лезги чӀаларизни хинелугъ чӀалаз хас тир кьилин кьетӀенвал — жинсинин категорияяр я. Будугъ, къирицӀ, ергуьж, жек, гьапут, яхул ва дарги чӀалара авай хьиз, хинелугъ чӀалани кьуд жинсер ава, ибур: эркеквилин жинс, дишивилин жинс, гьаванрин жинс, чан алачир затӀарин жинсер я. АкӀ хьайила, и чӀаларал рахазвайбуру чпин къваларив гвай затӀар гьа и тегьерда кьатӀузва. Идалайни гъейри, хинелугъ чӀала падеж, талукьвал, число, заман, кьадар ва гьисабунар къалурзавай куьтягьунар ава.

Тарихдин вакъиайри будугъ ва къирицI чIалариз хьиз хинелугъ чӀалазни гзаф кӀевер гана. И чӀал маса чӀаларай, иллаки азербайжан чӀалай гзафни-гзаф гафар къачуз мажбур хьана. Гила и делилдикай масакӀа менфят къачуз алахъзавай Азербайжандин бязи кирамри хинелугъар лезги халкьарин ваъ, туьрк халкьарин группадик акатзава лугъузва. И авторрикай сада — Новрузлу Семендер Салманова кхьенвай гафариз фикир гун:

   Шагь-дагъдин хурал экIя хьанвай хуьр виридаз хъсандиз чида. Ам Шемкирдин Хынна хуьряй куьчарнавай Хынналыкь (Хына) хуьр я… Байлакан — Байлакъан тIварар алай райондин тIварцIе авай «Байлагъ», «Къафкъаз» гафуна авай «Къаз-Каз», Къуба, КцIар районрин тIварар, и чилерал алай вацIарин, чкайрин, суварин, гьуьлуьн ва халкьдин тIварар хинелугъ гафарикай арадиз атанвайди я… Вичихъ 5 агьзур йисан тарих авай и халкь Къафкъаздин вири пипIериз чкIана ва ада вичин чIалалди чкайриз тIварар гана. И тIварарикай дуьньядин халкьари исятдани менфят къачузва. Аквар гьаларай Хинелугъ лап чIехи халкь тир. И халкьдиз чуькьуьнар гана, ам вичин дегь чилерилай чукIурна… И халкь гуннрикай тирди фикирда кьуртIа, адан тIвар Хыналыкъ — «Гьуналыкъ» хьун тIебии я. 

ЧӀалан илимдикай, тарихдикай, археологиядикай хабар авачир и касди хинелугърикай лап дегь ва лап чӀехи халкь авуна, абур туьрквер я лагьайдалай гуьгъуьниз лезги гафарин куьмекдалди «Къафкъаз», «Пелекьван», «КцӀар», «Къуба», «Баку» хьтин топонимриз акатайвал баянар гузва ва и тӀварар хинелугъ чӀалан гафарикай арадиз атанвайди я лугъузва. Амма и гафар ада лезги чIалан ваъ, туьрк чIалан гафар хьиз къелемдиз гузва. Ада хинелугъ чӀала «ал» гафунихъ на лугьуди «лацу» ва «нек» хьтин кьве мана ава лугьузва ва «албан» гафуни «лацу къаб» хьтин мана гузвайди малумарзава.

Эхирда «албан» гафни туьрклемишзава. А касдин баянар жувакай кутазвай тирди кьатӀунин патал чи машгьур алим Ф. А. Гъаниевади туькӀуьрна, 2002 йисуз Магьачкъалада чапдай акъудай «Хиналугско-русский словарь» улубдиз килигун бес я. Гафарганда къалурнавайвал, лезги чӀала хьиз, хинелугъ чӀалани «ал» гафунихъ «», «алый» хьтин манаяр ава.

Гьа икӀ, гагь будугъар, гагь къириицӀарни хинелугъар туьрквер я лугьузвай ихьтин ксариз лезги халкьни лезги чӀал аквадай вилер авач ва гьавиляй абур ара датӀана чи чӀалан группадик акатзавай халкьар чавай къакъудиз алахъзава. Амма тарихдин ва чӀалан илимдин делилри абуруз чпин ниятар кьилиз акъуддай мумкинвал гузвач ва къвезмай чӀавузни гудач.

Маса лезги хуьрерихъ галаз алакъаяр квадарай хинелугъвийри лезги чӀалан са кьадар гафарин чкадал чпи туькӀуьрай цӀийи гафар кутуна. Гьавиляй урусрин автор В. Легкобытова XIX виш йисан 30 — й йисара къелемдиз къачур вичин «Кубинская провинция» улубда сифте яз хинелугъ чӀал лезги чӀалакай чара авунай. 1840 йисуз Дагъустанда хьайи И. Березина кхьенай: «Садбуру лугьузвайвал, Къуба ханвалда дегь ва чан алай тарихди уьмуьр гьалзава. Им Хинелугъ хуьр ва и хуьруьн агьалияр я хьи, абур къубавияр ва лезгияр гьавурда акьазвачир, авайвал лагьайтӀа, чпелай гъейри садни гьавурда акьазвачир са чӀалалди рахазва».

А девирдин бязи кирамри хинелугъ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавачир кьилди чӀал я лугъун дуьшуьшдин кар тушир. Абуруз я лезгийрин, я хинелугъвийрин тарихдикай герек тир чирвилер авачир. Амма чпихъ ихьтин чирвилер авай маса урус кирамри гьеле абурал къведалди, XVIII виш йисан сад лагьай паюна кхьенай хьи, Будугъ, Хинелугъ, КъирицI, Жек, Элик, Ергуьж ва Гьапут хуьрерин агьалияр лезги чӀалалди рахазва.

XIX виш йисал къведалди хинелугъвияр лезги чӀалалди рахазвайди субутзавай маса делиларни ава. Малум тирвал, сифте яз Хинелугъ хуьруьн тӀвар ХIII виш йисан араб кирамрикай тир Йакъут ал-Гьамавидин эсерда гъатна. Ада гъакӀни вичин «Уьлквейрин гафарган» улубда XII виш йисан юкьвара Бухарада уьмуьр гьалнавай машгьур хинелугъви алим Гьаким ал-Лакз ад-Хунликан гьакъиндай малумат ганва. Йакъуталай алатайла ХIII виш йисан маса араб тарихдарди — Закария ал-Къазвиниди и хуьруьн тӀвар кьунва. Ада вичин «Асар-уьл-Билад ва Ахбар уьл-Ибад» эсерда малумат гайивал, машгьур везир Низам — уьл-Мулка Дербентда ва шумудни са хуьрера медресаяр эцигиз тунай. И медресайра тарсар араб ва лезги чӀаларалди гузвай. Ихьтин медреса Хинелугъдани кардик кутунай ва хуьруьн аялрини чирвилер лезги ва араб чӀаларалди къачузвай. XV виш йисуз Ширвандикай, Лезгистандикай, кьилди лезги хуьрерикай улуб кхьей, вич Хинелугъай тир машгьур алим Мегьамед Хинелугъвиди хинелугъар лезги чӀалакай тафаватлу тир чӀалалди рахазвайди лугьузвач. Вучиз лагьайтӀ а чӀавуз хинелугъар лезгидалди рахазвай ва абурухъ кьилди чӀал авачир.

Чна фагьумзавайвал, гьеле XVIII виш йисуз хинелугъ чӀал кьилди чӀал хьиз бегьемвилелди кӀалубда гьатнавачир. Вучиз лагьайтӀа а девирда уьмуьр гьалай хинелугъви зарийри — Хинелугъ Суьлеймана чпин шиирар лезги ва азербайжан чӀаларалди теснифнавай. Азербайжан чӀалан таъсир абуруз мадни пара хьанва ва и сеняткарри чпин гзаф эсерар гьа чӀалалди туькӀуьрнава. Адет яз, ХVII — ХVIII виш йисара дидед чӀалал хьиз, маса чӀаларални эсерар тесниф авур Лезги Салигь, Лезги Къадир, Лезги Эгьмед, Мирза Али, Ахцегъ Назим хьтин сеняткарри ва маса лезги зарийри ара-ара лезги чӀалан тариф ийиз, ам чӀур тавуна, михьиз хуьн герек тирвал рикӀел хкизва. Амма хинелугъви зарийри ва ашукьри хинелугъ чӀалакай са келимани лугьузвач. XVIII виш йисалай гатӀунна азербайжан чӀалан таъсирдик акатай хинелугъ чӀала гуьгъуьнин виш йисара и чӀалай вишералди гафар къачуна, са пай лезги гафарин чкадал вичи арадал гъайи цӀийи гафар атана. 1750—1820 йисара хинелугъвияр «лезги чӀалаз лап мукьва чӀалалди рахазвай». XIX виш йисуз и чӀал В. Легкобытова ва И. Березина кхьейвал, «къубавияр ва лезгияр гьавурда акьазвачир чӀалаз» элкъвена.

Тарихдин материалри хьиз, чӀалан материалрини лезги ва хинелугъ чӀалар лап мукьва чӀалар тирди субутзава. Хинелугъ чӀала лезги чӀалан лап цӀуру къатарик акатзаваай цӀудралди гафар хвенва. И чӀаларин умуми лексикада сад хьиз менфят къачузвай вишералди гафар ава. Агъадихъ чна са кьадар ихьтин гафарин сиягь гузва.

Винидихъ ганвай сиягьда лезги ва хинелугъ чӀаларин умуми лексикадиз талукь 370 гаф гьатнава. Амма санлай 500—550 кьван ихьтин гафар ава. Лезги алим,
филологиядин илимрин доктор Фаида Гъаниевади туькӀуьрна, 2002 йисуз Магьачкъалада чапдай акъудай, 8000 гаф гьатнавай «Хиналугско-русский словарь» улуб ихьтин гафар жагъурна-чирун патал хъсан чешме я.

Гафарганда хинелугъ чӀала менфят къачузвай 400 — дав агакьна лезги гафар ава. Идалай гьейри хинелугьри лезги гафарин дибдикай арадиз атанвай 250-далай виниз гафарни кардик кутузва. 100 — далай виниз гафар Дагъустандин чӀаларин бинедаллаз арадиз атанвайбур я. Гафарганда гьатнавай асул хинелугъ гафарин кьадар 2100-далай виниз (26,2 %) я. Гьа икӀ, лезги гафар, лезги ва Дагьустан чӀаларин бинедаллаз туькӀуьр хьанвайбур ва асул хинелугъ гафар хкудайтӀа, маса чӀаларай атанвай гафари 64 % процент туькӀуьрзава. И гафарин са пай араб, фарс ва урус чӀаларай, чӀехи пай лагьайтӀа азербайжан чӀалай къачунвайбур я. Делилрай аквазвайвал, хинелугъ чӀалан лексика барбатӀ йикъал атанва.

Азербайжанрин паталай гьахъ авачирвилер ва гьакӀни ассимиляция себеб яз хинелугъ чӀал вишералди хайи гафар гвачиз амукьна. Маса чӀаларай атай агъзурралди гафари, иллаки азербайжан чӀалан гафари къвердавай хинелугърин лексикада кӀеви чка кьуна. Нетижа гьихьтинди хьанатӀа, Ф. А. Гъаниевади икӀ кхьенва:

  …ЧӀала къачунвай гафар, иллаки азербайжан чӀалай, мадни пара гьалтзава ва ихьтин гафари гзаф асул гафар арадай акъудзава. Илим патал хейлин асул гафар гьамишалух яз квахьнава, абурукай са кьадарбур анжах яшар авай несилдиз чизма. Жегьилри рахадайла хайи чӀалан асул гафарин чкадал азербайжанизмайрикай мадни гзаф менфят къачузва.

И ва маса делилар бинедиз къачуртӀа, У. А. Мейлановади будугъ чӀалан гьакъиндай лагьай бязи гафар хинелугъ чӀалазни талукьариз жеда. Яни будугъ чӀала хьиз, хинелугъ чӀалани асул хайи гафарин фонд туькӀуьрнавай лексемрин чӀехи пай амач ва абур арадал хкун мумкин туш. Месела, азербайжан чӀалан гафари хинелугъ чӀалан къайдадин числительнияр тамамвилелди арадай акъуднава. Кьадардин числительнияр: Са «сад», кӀу «кьвед», пшо «пуд», онгь «кьуд», пхъу «вад», заьк «ругуд», йикӀ «ирид», инкӀ «муьжуьд», йоз «кӀуьд», йаьгшз «цӀуд» асул хинелугъ чӀалан гафарикай ибарат ятӀани («са» ва «кӀу» лезги чӀалан «сад» ва «кьвед» гафарикай арадиз атанвайди я), абурукай хайи чӀалан къайдадин числительнияр арадиз тагъана, азербайжан чӀалай къачунва: биринджи «сад лагьай», икинджи «кьвед лагьай», уьчуьнджи «пуд лагьай», дуьрдуьнжуь «кьуд лагьай», баьшинджи «вад лагьай», алтынджи «ругуд лагьай», йаьттинджи «ирид лагьай», саьккизинджи «муьжуьд лагьай», докъкъузунджу «кӀуьд лагьай», унунджу «цӀуд лагьай». Алай чӀавуз хинелугъ чӀала цӀийи гафар туькӀуьрзавай -хер, -д, -ыш, -чи, -лугь хьтин суффиксрин бегьерлувал лап тӀимил хьанва. И суффиксрин куьмекдалди хинелугъ чӀалан асул гафар кьериз-цӀаруз арадиз къвезва. Месела: бый — вал, лыгьылд — вал, гыма — вал, кьуроб — чи — вал ва мсб. Вал, -чи, -лугъ хьтин суффиксрикай маса чӀаларай атанвай гафарикай цӀийибур туькӀуьрдайла мадни гзаф менфят къачузва. Месела: бийтаьраъф — вал, бийхаь — баьр-вал, гиров — чи — вал, гуьлуьндж — и — вал, джитты — вал, меслагIат — чи — вал, кышбаът-чи-вал, заказ — чы ва икӀ мад.

Малум тирвал, хинелугъ чӀалакай Р. Эркерт, А. Дирр, К. Бодуа, Б. Дорн, А. Генко, А. Кибрик, С. Кодзасов, И. Оловянникова, Ю. Дешериев, М. Алексеев, Н. Волкова, Б. Талибов, Ф. Гъаниева, А. Магомедов, Гь. Ибрагъимов, К. Керимов, Б. Гигинейшвили, В. Кикинашвили хьтин алимри ва маса кирамри са кьадар макъалаяр ва улубар кхьенва. Ю. Д. Дешериева 1959 йисуз Москвада басмадай акъудай «Грамматика хиналугского языка», А. Е. Кибрикан, С. В. Кодзасован, И. П. Оловянниковадин «Фрагменты фамматики хиналугского языка» (Москва, 1972) улубар мадни къимет авай чешмеяр яз гьисабзава. ЯтӀани лагьана кӀанда хьи, хинелугъ чӀал тӀимил чирнавай чӀаларикай я. Лексикологиядин ва лексикографиядин рекьяй и чӀал генани тӀимил чирна-жагъурнава. Эхиримжи йисара анжах филологиядин илимрин доктор Ф. А. Гъаниевади и хилер чирунай гзаф зегьмет чӀугуна. Алимди арадиз гъайи «Хинелугъ чӀаланни урус чӀалан гафаргандиз» вил вегьейтӀа, хинелугъ чӀалан лексикадиз хас са лишан ашкара жеда. И чӀала азербайжан чӀалай хейлин гафар акатайвал къачунва. ЦӀудралди гафар литературадин чӀалай ваъ, азербайжан чӀалан къуба нугъатрикай къачунвайбур я. Агъадихъ галай сиягьдиз фикир гун:

И сиягъ мадни яргъи хъийиз жеда. Мисалар хъсандиз гекъигун патал диалектдин гафар хинелугъ чӀала къачунвай гафарин къвалав ганва. Сиягьдай аквазвайвал, хинелугъ чӀалаз атанвай бязи гафар литературадин азербайжан чӀала авачир, анжах и чӀалан къуба нугъатда дуьшуьш жезвай гафар я. Чна и месэла кьилди къейд авун себеб авачиз туш.

Яргъал йисара Хинелугъ хуьруьн мектебра чӀаланни литературадин муаллимвиле кӀвалахай рагьметлу шаир Регьим Алхаса Низами Генжевидин ва Фуьзулидин са кьадар шиирар хинелугъ чӀалаз элкъуьрна, «Арифдарвилин кӀунчӀ» ва «Зи гъар гаф са пагьливан я» тӀварар алаз кьилди улубар чапдай акъудна. Ада гьакӀни дидед чӀалалди «Хинелугъ» тӀвар алай улуб кӀелдайбурув агакьарна. Гьа и крар фикирда кьуртӀа, цӀийиз, вичиз махсус кхьинар арадал гъизвай хинелугъ чӀалан лексикадикай дуьздаказ менфят къачун чара авачиз я. Вучиз лагьайтӀа литературадин чӀалан дибда акатайвал къачунвай диалектрин гафар ваъ, асул хинелугъ чӀалан гафар ва и чӀала маса литературадин чӀаларай къачунвай гафар гьатна кӀанзава. Дидед чӀал чирзавай хинелугъвийриз куьмек гун патал халкьди виликан девирра менфят къачур, амма гила лезги ва хинелугъ чӀаларин умуми лексикада амачир лезги гафарни абурун рикӀел хкана кӀанзава.

Алатай виш йисан 70 — й йисара Азербайжандин Гьукуматдин Университетдин журналистикадин факультетда кӀелзавай хинелугъви Шаикъ Агъмедова 1972 йисуз абурун кӀвализ илифай алим А. Кибрикан тӀалабуналди кьуьзуьбурувай асул хинелугъ гафар кӀватӀна къелемдиз къачунай. А чӀавуз Шаикъа 1600 гафуникай ибарат сиягь туькӀуьрна алимдив агакьарнай. Гуьгъуьнлай А. Кибрика а сиягьда гьатнавай гафарикай 1200 гаф чапдай акъуднай.

Ш. Агъмедова а чӀвуз малумат гайивал, абурун бубайри тахминан 100—150 йис идалай вилик менфят къачур хейлин лезги гафар гила чӀала амач. Ада къейд авур гафар агъадихъ галайбур я: «вак», «ван», «вах», «ветӀ», «жукӀу», «зуракӀ», «ичӀи», «кам», «купул», «къуьн»,« кьацӀ», «кьезил», «лув», «марк», «муг», «пеш», «пурар», «рак», «тӀиб», «хъел», «цал», «цуьк», «чам», «чумал», «чӀехи». Алай чӀавуз хинелугъ чӀала и гафарин виридан чкадал азербайжан гаф атанва. Хайи чӀалан лексика жагъурна-чириз алахъай Ш. Агьмедов гьеле университет акьалтӀар тавунмаз рагьметдиз фена. Якъин хьи, къвезмай чӀавуз хинелугъвийрикай са ни ятӀани адан рехъ давамарда жеди. Аквазвайвал, будугъ, къирицӀ ва хинелугъ чӀаларин туькӀуьр хьунин тегьерди ва тарихди хьиз, абурун лексикадини и чӀалар лезги чӀалаз лап мукьва тирди, лезги чӀал абурун диде чӀал тирди субутзава. Чирна-жагъурунри и чӀаларин умуми лексикадиз талукь вишералди гафарин сиягъ туькӀуьрдай мумкинвал гузва.

Гьа икӀ, виш йисар алатунивай, будугъ, къирицӀ, жек, ергуьж чӀаларани хьиз, хинелугъ чӀалани дегь лезги адетрихъ галкӀанвай гафарни чӀалан лексикадай акъатна. Гила и чӀаларин асул гафарни саки йигинрай къайдада арадай акъатзава. Вучиз лагьайтӀа а чӀаларал рахазвай ксари хайи чӀал са акьван кваз кьазвач, хайи гафар туна, азербайжан чӀалан гафарикай менфят къачузва. Мисал яз хинелугь чӀалаз вил вегьен.

Ихьтин гафар мадни пара ава. Хинелугъ чӀалан и гафар лугьуниз регьятбур ятӀани, рахазвайбуру азербайжан чӀалан гафариз майилвал къалурзава. Будугъ ва къирицӀ чӀаларив гекъигайла хинелугъ чӀала хайи гафар мадни пара квадарзава. 230-далай виниз лезги гафарикай хинелугъ чӀала 25, будугъ чӀала 11, къирицӀ чӀала 2 гаф квадарнава. Рекъемри алай чӀавуз и чӀалара кьиле физвай ассимиляциядин процессдин йигинвиликай хабар гузва. ИкӀ фейитӀа, 50-60-йисалай хинелугъ ва будугъ чӀалара асул гафар ерли амукь тавун мумкин я. Чи чӀалар ихьтин мусибатдикай хуьн патал вуч авуна кӀанзава? Азербайжанви алим, тарихдин илимрин доктор, профессор Къемершагь Жавадова и суалдиз агъадихъ галайвал жаваб гузва:

  Будугъвияр тIебии ассимиляция хьунин вилик пад кьун патал абур санал, чуькьуьндаказ уьмуьр гьалзавай хуьрерин мектебрин агъа классра аялриз будугъ чIалан тарсар гун чара авачиз я. Гьа икI, мектебра къирицI, гьапут ва хинелугъ чIаларни чирна кIанзава. И халкьари бине кутунвай хуьрера са шумуд виш ва я агъзурдав агакьна агьалийри уьмуьр гьалзавайди фикирдиз къачуртIа, и агьалийри къвердавай чпин дидед чIал квадарзавайди ашкара я. Гьавиляй и месэладикай хъсандиз фагьум авун, дуьньядин картада анжах Азербайжандин чилерал авай и этносар хуьн чи буржи я.

Чна фагьумзавайвал, анжах мектебра ваъ, вузрани и чӀазар чирна кӀанзава. Талукь институтра и чӀалар чирдай кьилди кафедраяр арадал гъун важиблу я.
Азербайжандин Илимрин Академиядин Несимидин тӀварунихъ галай чӀалан институтда лезги чӀалар чирна — жагъурзавай хел туькӀуьрун чара авачиз я. И чӀаларал учебникар ва маса улубар басмадай акъудун рикӀелай ракъурна кӀанзавач. Лезги чӀаларин этимологиядин гафаргандиз, гьакӀни и чӀаларин асул гафарикай туькӀуьрнавай гафаргандиз игьтияж мадни пара ава. Радиодайни телевиденидай и чӀаларалди гунугар гана кӀанзава. Хайи чӀаларалди газетар ва журназар кардик кутун мадни важибвал авай кар я. Дидед чӀал хуьнин кьилин шартӀарикай сад и чӀалалди рахун я. Будугъри, къирицӀри, хинелугъри анжах кӀвале ваъ, жемиятдани чпин чӀаларикай менфят къачуна кӀанзава. Гьа ихьтин крар кьилиз акъудун патал и халкьарин бязи векилри ийизвай алахъунар тӀимил я. ЧӀал, меденият, адетар хуьн патал лезги халкьариз гьукуматдин патай къайгъударвал герекзава.




#Article 390: Авраам Линкольн (135 words)


Авраа́м Ли́нкольн (англ. Abraham Lincoln) (12 февраль 1809 йисан, Ходженвилл, штат Кентукки, — , Вашингтон) — америкадин гьукуматдин къуллугъхъан, СШАдин 16-й президент (1861—1865) гьа чӀавузни, сифтеди Республик партидин патай, америкадин лукӀариз азадвал гайи кас, америкадин халкьдин кьегьал. Тарихда виридалайни чирвалар авай 100 ксарикай сад я. Вич ферма тухудай са кесибдин хзанда чӀехи хьанвайди я. ГъвечӀи чӀавунилай спортдик акатнай.

Хзандин кесибвиляй мектебдиз ам кьилди са йисуз фейиди я, ятӀани адаз кӀелиз-кхьиз чир хьана, ктабар кӀан хьана. Агакьай гада хьайила вичи вичиз кьил акъудиз хьана. Вичи вичиз микитисвал ийизавай. Экзаменар гайила адвокатвилин кӀвалах тухудай ихтияр кьабулна. Иллинойс штатда индейцар къарагъ авурла кьушунрик акатна, ам капитан хьиз кьабулна. ЯтӀани женгерик квачир ам. Иллинойсдин Къанунрин КӀватӀалдин депутат тир, СШАдин Конгрессдин Векилрин КӀвалик квай. Гьа къуллугъдал ада Америкадинни-Мексикадин дяведиз аксидаказ акъвазна. 1858 йисуз СШАдин сенаторвилиз жез кӀанзавай, хкягъунар хьайила ада гъалибвал кьунач.




#Article 391: Хинелугъар (699 words)


Хинелугъар, Хинелугъвияр (хин. кеттитурдур, кетш халх) — дегь Алпандин халкьарикай сад. Тарихдин къене Кеферпатан Азербайжандин Къуба райондин Хинелугъ ва са кьадар Владимировка хуьрера уьмуьр гьалзавай, Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Лезги чIаларин группадик акатзавай хинелугъ чIалал рахазвайди я.

Хинелугърин вири санлай кьадар 3 000 кьван кас я.

Вилик хинелугъвийрин арада лезги чIални азербайжан чIал гегьенш тиртIа, гила тек са азербайжан чIал гегьенш я.

Диндал гьалтайла хинелугъар суни мусурманар я.

Тарихдин чешмейра къейд авунвайвал, 1859 йисуз Хинелугъ хуьре 2300 касди уьмуьр гьалзавай. 1879 йисуз хуьруьн агьалийрин кьадар 2196 кас тирди къалурнава. 1886 йисуз и рекъем 2167 я. Аквазвайвал, 27 йисуз хинелугъвийрин кьадар са кас кьванни артух хьанвач, акси яз 133 кас тӀимил хьанва. 1921 йисуз Азербайжанда хуьруьн майишатар сиягьдиз къачудайла Хинелугъ хуьре 1800 инсанди уьмуьр гьалзавайди малум хьанва. 1926 йисан малуматра хинелугъвийрин кьадар мадни тӀимил тирди къалурнава: 1448 кас. Абурукай анжах 105 касдин миллет хинелугъви хьиз, амайбурун миллет туьрк хьиз кхьенва. 1959 йисалай инихъ хинелугъвийрин тӀвар этнос хьиз сиягьра эсиллагь амукьнач. На лугьуди республикада ихьтин халкь ерли хьайиди туш. Гьакъикъатда исятда Азербайжандин Къуба, КцӀар, Хъачмаз, Девечи ва маса районра 17 агьзурдав агакьна хинелугъвийри уьмуьр гьалзава.. Амма абурун лап чIехи пай ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенва.

Хинелугъар — дегь Алпандин несилар я. Абурукай сифте малуматар гузвай тарихдин гъилив кхьинар XVIII виш йисариз талукь я. XIX виш йисал къведалди хинелугъарни Хинелугъ хуьр Ширвандин ханвалдик, ва XVIII виш йисан юкьварай гатIумна Къубадин ханвалдик акатзавай.

Хинелугъвийрин хайи чIал — хинелугъ чIал я. Адалай гъейри абуруз виридаз азербайжан чIални чизва. Хинелугъ хуьряй къеце пата уьмуьр гьалзавай хинелугъри чпин чIал рикIелай алудна азербайжандал рахазвайди я. Вичихъ кхьинар авачтӀани, алай чӀавуз Хинелугъ хуьруьн мектебдин агъа классра кӀелзавай аялри хинелугъ чӀал дидед чӀал хьиз чирзава.

Хинелугъ чӀалаз виридалайни мукьва — ергуьж, гьапут, жекни элик чIалар я. Лингвистикадин алимри и дегь алпандин чӀаларикай сад тир хинелугъ чӀал лезги чIаларин группадивай къакъудна кьилдин чӀал тирди лугьузва.

Дуьньядин терг жезвай чIаларин сиягьдик ква.

Муькуь суван халкьариз хьиз, хинелугъвийризни суван уьмуьр гьалунин тегьер хас я. Адетдин тир кIвалах — хъуьтIуьн чIурарал куьч ийиз хуьдай малдарвал я. Июнь - сентябрь варцара малар хуьруьн къваларив галай чIурара хуьзвай, хъуьтIуьз адет тирвал Хъачмаз ва Къуба районрин кьулувилериз гьалзавай. Лежбервилиз куьмекдин метлеб авай, ам акьванни вилик фенвай машгъулат тушир. Сад-садалай вине авай айванар хьиз кьантIар-кьантIар хьана фенвай суварин гуьнейра хуьруьн эгьлийри мух, сил, мержемекар цазвай. 1930 йисалай гатIумна картушарни цазвай.

Хинелугърин кеспияр лезги халкьарин кеспийриз пара мукьва я, ибур — сун парчаяр гьазурун, сун гуьлуьтар хрун (хин. джораб) “мясерар”, цIегьрен сарикай мерезар, цIилер хрун ва са рангунин литинин парчаяр гьазурун я.

Чпин хайи Хинелугъ хуьр — кIвалер гурар хьиз сад-садан къаварин винел алай, са типдин суван хуьр я. КIвалер асул гьисабдалди кьве гьавадин, нагъвар квай накьвад кирпичрикай эцигнавайбур я. Кьулу къавун чин пад накьвадив кIевирзавай. КIвалин чилер чепедалди асунзавай, дакIаррин чкадал шуьшеяр квачир гьакIан тIеквенар туькIуьрзавай. Инсанар кьведлагьай гьавада амукьзавай, ана са шумуд комнатаяр жедай, садлагьай гьавада гьайванар хуьзвай. Хзанар амукьзавай кIвале (хин. тунор) лугьудай тIанур хьтин сив ахъа къул авай, адан винел пата къавал экв гузвай ва гум чIугузвай тIеквен авай. КIвале гьакIни каминар жезвай.

Хинелугъвийрин адетдин тIуьнар-хъунар асул гьисабдалди некIедин магьсулрикай ибарат я, ибур: ниси, нек, хкяйнек, цуру нек. Мухадин, къуьлуьн ва икIид гъуьрерика гьазурзавай кьел квачир фар чразвайди я. ЧIуран хъчарикай гегьеншдиз менфят къачузва. Суваррин тIуьнар: ргай як, пахлайринни дуьгуьдин аш. Адетдин хъунар — шуьрбет (вирт квай яд), хъчарин гьалимаяр.

Дуьз совет бередин коллективизация къведалди, хинелугъвийрин жемиятда лап улу-бубайрин цIуру адетар ва несилдин алакъайрин къуватлу таъсир амукьнай, месела, ивидин кьисасар къачун, сад-садаз куьмекар гун, мугьман кIанивал, кьепIина авай аялрал лишанар кутун. Абуру анжах чпин миллетдин векилрин арада никягьар кутазвади я. Ими патай никьягарни кутузвай. Никьягь диде-бубайрин ихтиярдалди, пул ва я багьа затIар гана кутазвай, асул гьисабдалди им лапагар, дуьгуь, кьериз — пул тир. Хинелугъвийрин дегь адетрикай сад, цIийи кIвализ гъайи суса кьил къакъудун тир: 2-3 йисан къене свас апайдихъ, чIех хинерихъ, буба патай имийрихъ галаз рахадачир, къаридихъ галаз и къакъудунар са кIус куьруь тир.

Хинелугърин фольклор вилик хайи чIалал тиртIа, гила азербайжан чIалал я. Хайи чIалал махар, манияр, мисалар, халкьдин мецин иер эсерар саки тамамвилелди квахьнава.

Алпандин халкьарикай сад тирвиляй, хинелугъвийирини и чIавалди цIуз, ракъиниз ибадат ийизвай, марф эвердай адетат авай. Гила абуру мусурманрин суварар кьиле тухузва, ва гьуьрмет авай ксарин сурар тир — пIирериз икрам ийизвайди я.




#Article 392: Къуба район (688 words)


Къуба район — Азербайжанда авай муниципалитетдин район.

Кьилин шегьер ва администрациядин юкь — Къуба шегьер я. Кьуд хуьр ава, ибур: Къунагъкенд, Красная Слобода, Генжлер, Зардаби я. Районда авай 101 муниципалитетрик 152 хуьрер акатзава.

Къуба район Азербайжандин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, республикадин кьилин шегьер тир Бакудилай 119 км яргъал ала. Район кефер пата КцIар райондихъ галаз, рагъакӀидай пата Кьвепеле ва Исмаиллы районрихъ галаз, рагъэкъечIдай пата Шабран райондихъ галаз, кьибле патайни Шемахани Хызы районихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин рагъакIидай пад сувари кьунва. Райондин чилерайтӀуз, асул гьисабдалди суварал алай живеринни муркӀарин цӀурунин нетижада арадал къвезвай, пара кьван сувун вацӀар авахьзава. Абурукай виридалайни чӀехибур Къарачай, Агъчай, Сусай, Велвели, Кьудял, Алпан вацIар я. Тахминан 35 % тамари кьунвай райондин чилер Азербайжандин туризмдин асул зонадиз элкъуьрнава.

Райондин вири санлай майдан — 2574 км² я, им вири Азербайжандин майдандин тахминан 2,7 % туькӀуьрзава. Майдандин чӀехивилел гьалтайла, Къуба район уьлкведин виридалайни чIехи район я. Райондин рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ авай яргъавал 74,5 км, кьибле патай кефер патахъ — 63 км я.
Райондин гьуьлерихъ галаз сергьятар авач. Виридалайни мукьвал алай Каспий гьуьл райондилай 17,3 км яргъал рагъэкъечӀдай патахъ ала.

Сифте юкьван виш йисарилай умьуьр гьалзавай Къубадин чилер тарихдин къене Алпан гьукуматдик акатзава. И кар тестикьарзавайди пара кьадарда амукьнавай алпан девирдинни европадин тарихдаррин гъилив кхьинар я. Къуба райондин чилери дегь Алпандиз талукь тир топонимар къедалди хвенва ,месела: Алпан (хуьр), Испик (хуьр), Велвели (вацI), Жижи (хуьр).

Къуба, Азербайжандин виридалайни парамиллетрин районрикай сад я. Ина 25-дилай пара миллетар ава, абурун чӀехи пай лезги халкьарин миллетрин группадик акатзавай: лезгияр, будугъар, къирицIар, хинелугъар ва масабур я.

Кьадардал гьалтайла ина татрилай кьулухъ пудлагьай чкадал алай лезгияр, асул гьисабдалди, райондин кеферпата, КцIар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал алай хуьрера ва Къуба шегьерда уьмуьр гьалзавайди я. Районда авай лезгийрин чIехи пай азербайжанарихъ галаз ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвайди я, ахьтинбурун арада лезги чӀал анжах лап кьуьзуь несилриз чизва. Гьатта, са бязи лезгийри чеб са мус ятӀа лезгияр тирди кьатӀузвач. Ина лезги агьалийрин гзафни гзаф пай кӀвалерани куьчеда азербайжан чӀалакай менфят къачузва. Бязи акахьай хуьрера лезгияр азербайжан чIаланни лезги чIалан акахьунал рахазва. Идан себеб, эхиримжи ийсара, азербайжанари тухузвай туьркизациядин политика я. Лезги хуьрерин мектебра лезги чӀалан тарсариз са кьве сят чара авунвайтӀани, лезги чӀалан муаллимарни улубар авачирвиляй тарсар саки тухузвайди туш.

И районда дуьньядин маса санани авачир дегь Алпандин бинедин халкьар ва абурун хайи хуьрер амукьнава. Ибур лезги халкьарин группадик акатзавай будугъар, гьапутар, жекар, ергуьжар, къирицIар, хинелугъар ва эликар я. Гьайиф къведай кар ам я хьи, и халкьарин агьалийрин чIехи ассимиляция хьана, хайи чIалар рикIелай алуда азербайжанариз элкъвена. Абур вири терг жезвай халкьарин сиягьдик ква.

Къуба районда дегь чIавалай уьмуьр гьалзавай халкьарик, фарс халкьарикай сад тир — татар акатзава. Кьадардал гьалтайла татар, азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. 1999 йисуз Азербайжанда кьиле фейи агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Къуба районда 1 088 татди уьмуьр гьалзавайди къалурнава. 2009 йисуз — 13 880 тат авайди къалурнава. Амма 1897 йисуз Къуба уезддин агьалийрин хайи чIалакай малуматра, ина 46 430 кас тат чIалал райхазвайди къалурнавай, им вири уезддин агьалидин 25,3 % тир . Ина тIебии тир суал арадал къвезва, акьван гзаф кьадардин халкь гьиниз квахьнава? Идан жаваб — ассимиляция я. Къуба районда авай пара кьадарда тат хуьрер гила азербайжандал рахазва. Гьатта, вилик и районда тат хуьрер азербайжан хуьрерилай гзаф авай. Гилан районда «азербайжан» агьалийрин саки 50% пай, акахьна азербайжанриз элкъвенвай татрин несилар я. Алай чIавуз Къуба районда тат чIалал рахазвай са кьве хуьр амукьнава ибур Рустов, Къунагъкенд ва мсб. я.

Райондин Красная Слобода хуьруьн 3 557 агьалидин 99% пай, тат чIалал рахазвай суван чувудар я. Абуру вири райондин агьалидин 2,06 % туькIуьрзава. Вирини вири 300 йис ина авай чувудар муькуь халкьарилай тIимил хьайтIани абуруз чпин синагогаяр, культурадин КIвалер, чувуд чIални культура вилик тухузвай идараяр, мектебра чувуд чIалан тарсарин пара кьадарда сятер ава. Амма бинедин ва чIехи халкь тир лезгийривай вичиз ина ихьтин къулайвилер туькIуьрдай ихтияр авач.

Йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар:

Къейдер: винихъ гъайи таблицада 1939 йисуз Къуба районда авай 439 украинви къалурнавач.

Къуба районда массайрин алакъайрин такьатрикай кьве кьилдин телекомпанияяр ава, ибур “Qütb” (Гуьтб) ва “Xəyal” (Хаял) я, ва гьакIни аслу тушир “Şəfəq” (Экв), “Birlik” (Садвал) газетар акъатзава. Идалайни гъейри, Къуба шегьерда Милли КIватIалдин регьбервилик акъатзавай Азербайжандинни Турциядин официал “Zaman” (Замана) газетдин коресспондентрин идара ава. Къуба районда “Qudyalçay” (Кьудял вацI) тIвар алай журнални акъатзава.




#Article 393: Зилдик (117 words)


Зилдик (, ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Зилдик» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьр Хив райондин рагъэкъечIдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 18 км яргъал ала.

Вилик хуьруьн тIвар “Чиччик” тир.

XIX виш йисуз Зилдик хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Агъа-Ярагъ, Чулак ва Вини-Ярагъ хуьрерихъ галаз Ярагъ хуьруьнжемятдик акатзавай. 

Хуьре гуьгъуьнин 18 сихилар: Шкар, Алияр, Алихаяр, Батар, Бекеяр, Кибхар, Букар, Гайдар, Кчих, Келечи, Навза, Нагди, Рустам, Сейдум, Сафар, Уржа, Хами ва Шакар. 

Шкар сихилдин бине Ирандай куьч хьанвайбуру кутунай, Алияр — им чкIанвай Багижердягъ хуьряй куьч хьанвайбур я, Бекъе сихил Табасаран райондин Цухтих хуьряй атанва.




#Article 394: Хуьрел (Мегьарамдхуьруьн район) (132 words)


Хуьрел () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Киркарин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кефер пата, Самур вацIун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 15 км яргъал ала.

Гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир ЦIуру Хуьрел (Вини Хуьрел) хуьруьн тарихдихъ галаз алакъалу я.

XIX виш йисан 1866 йисуз Хуьрел хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Киркар ва Муьгъверган хуьрерихъ галаз Киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Вини Хуьрел хуьр гилан хуьр алай чкадилай тахминан 2,7 км яргъал, кефер пата, сувал алай. Хуьр кьилин рекьелай яргъал алайвиляй ва никIер дигидай яд авачирвиляй 1971 йисуз вини хуьруьн эгьлияр агъаниз куьч хьана цIийи хуьруьн бине кутунвай.

Хуьре гуьгъуьнин сихилри уьмуьр гьалзава: Варданар — виридалайни чIехи сихил, Бачарар, Бикерар, Сандакар, Фиткилар, Ярубур.




#Article 395: Чахчах (122 words)


Чахчах, Вини Чахчах, ЦIуру Чахчах () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай тунвай хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакIидай пата, Азербайжандин КцIар райондихъ галаз сергьятдин лап мукьвал, Кьулан вацIун чапла кьерел ала.

XIX виш йисан 1864 йисуз Чахчах хуьр вири Куьредин ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьредин округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Хужадхуьр ва ГазардкIам хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.

Ватандин ЧIехи дяведин йисара хуьре тек са кьуьзекарни аялар амукьнай. Абуру фронтдиз куьмек гун ва гьа вахтунда чпин кьил хуьн патал тежер хьтин четин кIвалахар ийизвай, зегьметар чIугузвай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 463 тир. 

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 396: ЦIуру Хуьрел (303 words)


ЦIуру Хуьрел, Вини Хуьрел () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай тунвай хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакIидай пата, СтIал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, сувал ала.

Ф. А. Бадалова вичин «Лезгийрин астрал дин» монографияда къалурзавайвал, Кьибле Дагъустанда Кьулан вацIун агъа кьилера пуд шегьер авай, ибур: Яргун, Вардан ва Фин шегьерар тир. Къецепатан душманрин вигьинринни тарашунрин нетижада и шегьерар барбатI хьана терг хьанвай. Душмарни и  шегьерриз вигьинар абур чпиз муьтIуьгъарна кьун патал авунвайди тестикьарзавай делил, Хуьрел хуьруьн мукьвал алай “Чувуд кIам” тIвар алай чка я. Шегьер тарашунилай кьулухъ душманри ина авай вири чувудар Чувуд кIама яна кьинай. Хуьрел хуьр дегь Вардан шегьер алай чкадал арадал атанай. Иниз чара-чара хуьрерай инсанар куьч хьана ацукьнай . Бязи малуматриз килигна, Хуьрел хуьруьн тарих 200 йисав агакьзава. И кар тестикьарзавайди, хуьре амукьнавай ва къедалди кардик квай XIX йисуз эцигнавай цIуру мискIин я. Винихъай къейд авурвал, хуьр са шумуд хуьрерай куьч хьана атай агьалийрикай ибарат я. Хуьруьн бине кутурбур Варданар тирди малум я, им хуьруьн виридалайни чIехи сихил я. Абурулай гъейри хуьре Бачарар, Бикерар, Сандакар, Фиткилар, Ярубур сихилри уьмуьр гьалзавай.

XIX виш йисан 1866 йисуз Хуьрел хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Киркар ва Муьгъверган хуьрерихъ галаз Киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Ватандин ЧIехи дяведин йисара хуьряй фронтдиз 76 кас рекье гьатнай. Абурукай 37 кас женгера телеф хьанай, сагъдиз амукьна элкъвена хуьруьз хтайбурун гзафбуруз пишкешарни орденар вуганвай.

Хуьр кьилин авто-рекьелай яргъал алайвиляй ва никIер дигидай яд авачирвиляй 1971 йисуз Хуьрелрин эгьлияр агъаниз куьч хьана ЦIийи Хуьрел хуьруьн бине кутунвай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Хуьрел хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 417 кас тир. 

Алай чIавуз хуьр ичIизва.

Хуьруьн дамах, Урусатдин Федерациядинни Дагъустан Республикадин лайихвилер авай кIвалахдарар я.

Хуьряй акъатнавай илимрин кандидатар:




#Article 397: ЦIуру Киркар (182 words)


ЦIуру Киркар, Вини Киркар () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай тунвай хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакIидай пата, сувал, тамун къвалав гала.

XIX виш йисан 1866 йисуз Киркар хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Хуьрел ва Муьгъверган хуьрерихъ галаз Киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Хуьр къулай уьмуьр гьализ виже текъвер гьалариз атанвайвиляй Киркарин эгьлияр сувалай агъаниз куьч хьана ЦIийи Киркар хуьруьн бине кутунвай.

Хуьре, Гьажийрин Айисата туьхкIуьр хъувунай Бинет бубадин пIир ала. КIвалер чкIана харапIайриз элкъвенвайтIани хуьре кьве сур ава. Абурукай сад таму ва валари кьуна кIевирна. И сурал, гьеле мусурманвал диндин виликан вахтара, лезгийрин дин христианвал хьайи чIавуз кьенвай киркарвийрин улу-бубаяр кучуднавайди я.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Киркар хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 612 кас тир. 

Хуьре пуд асул сихилар авай, ибур: Беган сихил (чкадинбур), Миграгъар ва Яхулар я. И пуд сихил цIийи хуьре гилани сад садан мукьвал, юкьван куьчеда уьмуьр гьалзавайди я.

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 398: Буйнакск район (136 words)


Буйнакск район — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Буйнакск шегьер я.

Район Дагъустандин юкьван пата ала ва Кизилюрт, Кумторкъала, Къарабудахкент, Леваши, Унцукул, Гьумбет ва Къазбек районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин майдан 1842,09 км² я.

ЦИК ДАССР-дин Президиумдин 1923 йисан 22 ноябрьдин къарардалди, виликан Темир-Хан-Шурадин округдин тIвар дегишуналди Буйнакск район арадал гъанвай.

ВС РСФСР-дин Президиумдин 25.06.1952 тарихдин къарардалди, район Буйнакск округдиз дегишарнай ва райондин юкь Агъа Казанище хуьруьз тухванвай. 1953 йисуз район гуьнгуьна кухтунвай. 1963 йисуз мад терг авуна чилер Къарабудахкент райондин чилерик кутунай. 1965 йисуз район цIийи кьилелай гуьнгуьна кухтунвай.

Йисариз килигна Буйнакск райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик, вичик 30 хуьр квай 20 муниципалитетар акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

Райондин экономикадин асул хилерикай сад хуьруьн майишат я. Пахлаяр, гьажикIаяр ва салан майвайрин магьсулар цазвайди я.




#Article 399: Гергебиль район (138 words)


Гергебиль район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Гергебиль хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала. Гергебиль район Унцукул, Леваши, Гуниб ва Хунзах районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 341,9 км² я.

РСФСР-дин Лап Вини Советдин Президиумдин 30.08.1944 тарихда кьабулай къарардалди, Гуниб, Леваши, Унцукул ва Хунзах районар гъвечIи паяриз пай авуна Гергебиль район арадал гъанвай. ПВС ДАССР-дин 14.09.1960 тарихдин къарардалди, и райондик терг авунай Унцукул райондин чилерни кутунай. 1963 йисуз райондин тIвар Унцукул хуьруьн райондиз дегишарнай. 12.01.1965 тарихда Унцукул хуьруьн район терг авунай ва адан чилер Гергебил ва Унцукул районрин арада апайнай.

Йисариз килигна Гергебиль райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик 10 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава .

Гергебиль райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцIу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Районда республикадин виридалайни цIуру ЦЭС — Гергебиль ЦЭС ава .




#Article 400: Гьумбет район (153 words)


Гьумбет район (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Мехельта хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала. Гьумьбет район Къазбек, Буйнакск, Унцукул, Хунзах ва Ботлих районрихъ галаз са сергьятра ава. Кефер патай Чечня Республикадихъ галазни сергьятарзава.

Райондин чилерин майдан — 730 км² я.

ДагЦИК-ан 22.11.1928 тарихдин 4-й сессиядин къарардалди, виликан Анди округдин чилерал, Ботлих кантондиз талукь тир Гьумьбет подкантон арадал гъанвай. ВЦИК-ан 25.12.1930 тарихдин къарардалди, подкантон райондиз элкъуьрнай. 1963 йисуз район терг авуна адан чилер Къазбек ва Ботлих хуьруьн районрихъ гилигнай. ПВС РСФСР-дин 12.01.1965 тарихдин къарардалди, район виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунвай.

Йисариз килигна Гьумьбет райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик 15 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава .

Гьумьбет райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Районда 11 колхозар, 270 лежбервилинни-фермеррин майишатар ва 653 кьилдин майишатар ава. 18 гъвечIи бизнесдин кеспиятар, Чирката хуьруьн консерврин завод, типография, 11 хьракхана (пекарня) ва са дараматар эцигдай предприятие кIвалахзава.




#Article 401: Гуниб район (166 words)


Гуниб район (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Гуниб хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала. Гуниб район Гергебиль , Леваши, Лак, Чарода , Шамил ва Хунзах районрихъ галаз са сергьятра ава. 

Райондин чилерин майдан — 609,5 км² я.

ДагЦИК-ан 22.11.1928 тарихдин 4-й сессиядин къарардалди, виликан Гуниб округдин чилерал, виликан Лак округдин Бухты хуьруьнсовет гилигуналди, кьилин хуьр Гуниб хуьр яз Гуниб кантон арадал гъанвай. ВЦИК-ан 3.06.1929 тарихдин къарардалди, кантон райондиз элкъуьрнай. 1937 йисуз райондин юкь Ругуджа хуьруьз, гуьгъуьнлайни 1944 йисуз Чох хуьруьз тухванай. ПВС РСФСР-дин 1.02.1963 тарихдин къарардалди, терг авунвай Чарода райондин чилер Гуниб райондихъ гилигна, кьилин хуьр Гуниб хуьр яз Гуниб хуьруьн район арадал гъанвай. ПВС РСФСР-дин 12.01.1965 тарихдин къарардалди, Гуниб район виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай.

Йисариз килигна Гуниб райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик 18 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава .

Гуниб райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Гуниб район хуьруьн майишатдин продукция гьасилунин кьадардай Дагъустанда виридалайни кIвенкIве аваз физва.

Райондин кеспиятдин предприятияяр:




#Article 402: Дахада район (267 words)


Дахада район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Уркарах хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала. Дахада район Агъул, Акуша, Сергокъала, Къайтагъ ва Кули районрихъ галаз са сергьятра ава. 

Райондин чилерин майдан — 1450 км² я.

ДагЦИК-ан 22.11.1928 тарихдин 4-й сессиядин къарардалди, виликан Дарги, Къайтагъ-Табасаран ва Лак округар реорганизация авунивди, кьилин хуьр Урари хуьр яз Урари кантон арадал гъанвай. ВЦИК-ан 3.06.1929 тарихдин къарардалди, кантон райондиз элкъуьрнай. ПВС РСФСР-дин 19.04.1930 тарихдин къарардалди, Урари райондин тIвар дегишарна Дахада район эцигнай. 1963 йисуз район терг авуна адан чилер Къайтагъ хуьруьн райондив вуганвай. ПВС РСФСР-дин 12.01.1965 тарихдин къарардалди, Дахада район виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай.

Йисариз килигна Дахада райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондин агьалидин лап чIехи пай даргийри ва даргийрин субэтник группа тир кубачивийри туькIуьрзава: даргияр — 99,1% (абурук 8% кубачивияр кваз). Кубачивийрин хуьрер: Амузги, Шари, Кубачи, Сулевкай, Ашты, Дирбакмахи ва Худуц. Абурулай гъейри, са Шадни хуьре яхулри уьмуьр гьалзава .

Райондик 25 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава, абурукай 24 хуьруьнсоветар ва 1 шегьервилин посёлок Кубачи я .

Дахада райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Райондин экономикадин асул гьисабдалди хуьруьн майишатдал, малдарвилел, нуькIвербанвилел ва ювелирдин затIар гьасилунал бинеламиш хьанва. 

Дахада райондин чилерал виринриз машгьур хьанвай, са чIавуз Къайтагъ уцмийвилин кьилин шегьер хьанвай Къала-Къурейш хуьр-къеле ава. Дибгаши хуьре лап дегь заманадин кхьинар алай раг ава. Райондин Кубачи, Ицари, Зубанчи ва Кища хуьрера амукьнавай къаравулдин кьуд минараяр ава. Дахада райондин Кубачи хуьр вичин заргаррив, ракьун ва гъилин устIаррив са Дагъустандиз ваъ, гьатта вири дуьньядиз машгуьр хьанва.

Вири санлай, райондин чилерал 420 тарихдин имаратар ава, абурукай 8 федерал метлебдин ва 308 республикадин метлебдинбур я.




#Article 403: Къайтагъ район (185 words)


Къайтагъ район (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Маджалис хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала ва Къаякент, Табасаран, Дербент, Агъул, Сергокъала ва Дахада районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 678.24 км² я.

ДагЦИК-ан 22.11.1928 тарихдин 4-й сессиядин къарардалди, виликан Къайтагъ-Табасаран округдин чилерал Къайтагъ район арадал гъанвай. 1963 йисуз райондин чилерик терг авунвай Дахада райондин чилер кутунвай. 1965 йисуз район виликан сергьятра гуьнгуьна хутунай.

Йисариз килигна Къайтагъ райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондин агьалидин асул пай дарги халкьарин группадик акатзавай къайтагъар, тIимил пайни къумукьар я.

Райондик 16 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Къайтагъ райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

Абдашка, Биркли, Гурмиша, Цибарчи ва муькуь хуьрерин эгьлияр, чеченар депортация авурдалай кьулухъ 1944 йисуз Шурагат райондиз куьчарнай. Чеченриз элкъвена ватандиз хкведай ихтияр гайила кьулухъ, 1957 йисуз даргияр элкъвена чпин чилерал хтанвай амма и хуьрер цIийи кьилелай туьхкIуьр тавуна гадарнай.

Райондин чилерал аялриз ял ядай пуд лагеряр, 64 архитектурадин имарат, 44 тарихдин имарат, 26 харусенятдин ва культурадин имаратар ва 49 археологиядин имаратар ава. Район, тарарин къимет авай жуьреяр экъечIзавай тамарив девлетлу я.




#Article 404: Къаякент район (108 words)


Къаякент район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — ЦIийи Къаякент хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин рагъэкъечIдай пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала. Дербент, Къайтагъ, Сергокъала ва Къарабудахкент районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 640 км² я.

ДАССР ВЦИК-дин 23.01.1935 тарихдин къарардалди, Магьачкъала, Дербент ва Коркмаскъала районрин чукIарикай, администрациядин юкь яз Къаякент хуьр тайин авуна Къаякент район арадал гъанвай. 1957 йисуз райондин юкь Избербаш шегьер хьанвай. 1965 йисуз райондин администрациядин юкь ЦIийи Къаякент хуьруьз тухванай.

Йисариз килигна Къаякент райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик 14 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Къаякент райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);




#Article 405: Кизилюрт район (125 words)


Кизилюрт район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Кизилюрт шегьер я.

Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала. Хасавюрт, Бабаюрт, Кумторкъала, Къазбек ва Буйнакс районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 524 км² я.

ДАССР-дин Лап кьилин Советдин Президиумдин 5.07.1944 тарихдин къарардалди, Кумторкъала райондин тIвар дегишарна, администрациядин юкь Кизилюрт шегьердиз тухуналди ва Капчугайни Экибулак хуьруьнсоветар Буйнакск райондив вугуналди Кизилюрт район арадал гъанвай. 1963 йисуз район терг авуна чилер Хасавюрт райондик кутунай. 1966 йисуз район виликан сергьятра гуьнгуьна хутунай. 1992 йисуз райондин рагъэкъечIдай пад чара авуна Кумторкъала район арадал гъанвай.

Йисариз килигна Кизилюрт райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика (Кизилюрт шегьер квачиз):

Райондик 13 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Кизилюрт райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);




#Article 406: Кизляр район (263 words)


Кизляр район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Кизляр шегьер я.

Район Дагъустан Республикадин кефер пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала. Кефер пата Тарумовка, кьибле пата Бабаюрт районрихъ галаз ва рагъакIидай пата Чечня Республикадихъ галаз са сергьятра ава.

Кизляр райондин чилер Каспи гьуьлуьн кьулувилел, Терек вацIун сивел ала. Гьавилияй инин ландшафтдиз чуьлер, векьин чкаяр, уьленар ва шуьрекат чилер хас я.

Райондин чилерин майдан — 3 047 км² я.

Кизляр райондин бине 1920 йисуз кутунай. 1938-й йисалай 1944-й йисал кьван район Орджоникидзе крайдин Кизляр округ тир. 1944-й йисалай 1957-й йисал кьван район Грозный вилаятдин составдик квай. 1957 йисан 9 январьда район Дагъустандин АССР-див вуганвай.

Йисариз килигна Кизляр райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Кизляр районда урусрин ва терекдин казакрин кьадар 1959 йисан 78,6 % (16 471 кас) кьадардилай 2002 йисан 19,01 %-дал кьван (10 907 кас) агъуз хьанвай, амма Дагъустандин суван районрай куьч хьана атанвай сувавийрин кьадар 1959-2002 йисарин арада агьадихъ галайвал дегиш хьанвай: аварар — 4,0 %-дилай (862 кас) — 39,67 %-дал кьван (22 907 кас), даргияр — 0,8 %-дилай (165 кас) — 17,47 %-дал кьван (10 091 кас), лезгияр — 0,01 %-дилай (3 кас) — 3,71 %-дал кьван (2 142 кас), яхулар — 0,1 %-дилай — 3,55 %-дал кьван (2 052 кас). Къунши халкьар тир къумукьринни ногъайрин кьадарни 1959-2002 йисарин арада пара агъуз хьанвай: къумукьар — 8,3 %-дилай (1 786 кас) — 6,5 %-дал кьван (3 754 кас), ногъаяр — 2,0 %-дилай (422 кас) — 1,5 %-дал кьван (868 кас).

Райондик 22 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Кизляр райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);




#Article 407: Кули район (134 words)


Кули район (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Вачи хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала ва Лак, Акуша, Дахада, Агъул ва Рутул районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 649 км² я.

ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1935 йисан 29 мартуна кьабулай къарардалди, администрациядин юкь Кая хуьр тайин авуна Кули район арадал гъанвай. 1940 йисуз райондин юкь Вачи хуьруьз тухванай.

РСФСР-дин Лап Вини Советдин Президиумди 1963 йисан 1 февральда кьабулай къарардалди Кули район терг авуна адан чилер Лак райондик кутунай. 1964 йисуз кьилдин Кули хуьруьн район туькIуьрнай ва 1965 йисуз хуьруьн район гилан сергьятра авай Кули райондиз элкъуьрнай.

Йисариз килигна Кули райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик 12 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава .

Кули райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);




#Article 408: Леваши район (104 words)


Леваши район (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Леваши хуьр я.

Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала. 

Райондин чилерин майдан — 830 км² я.

ДагЦИК-дин 4-й сессиядин 22.11.1928 тарихдин къарардалди, виликан Дарги округдин чилерал Леваши кантон арадал гъанвай. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай. 1934 йисан 1 сентябрьда ВЦИК-дин Президиумди кьабулнавай къарар, «Буйнакск райондин Ахкент, Кулецма, Урма ва Охли хуьруьнсоветар ва Коркмас-Къала райондин Макеги хуьруьнсовет Леваши райондин составдик кутун».

Йисариз килигна Леваши райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик 26 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 67 хуьр акатзава .

Леваши райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);




#Article 409: Львовское № 1 (239 words)


Львовское № 1 () — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Львовское № 1» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 38 км яргъал ала.

Хуьруьн бине, Таврия губерниядай иниз куьч хьанвай немецри 1900 йисуз Вандерлоо № 1 колония хьиз кутунай. Куьч хьана атай немецри ина авай Львовар стхайривай 1920 десятин майдандин чилер къачунай. Колония зарб камаралди вилик физвай ва чIехи жезвай, 1918 йисуз ана 120 кас эгьлияр гьисабдиз къачунай. 1907 йисуз колонияда мектеб эцигнай. 1919 йисуз чеченри Хасавюрт округдиз тарашдай вигьинар авурдалай кьулухъ, немецри чпин колония туна хъфенай. 1921 йисуз абур элкъвена хтанай. 1924 йисуз колониядиз, Сулак вацIун ци акьалтIунрикай азабар чIугвазвай къуншидал алай къумукь хуьр тир Казиюрт хуьруьн эгьлияр куьч хьанвай. А чIвуз колониядин агьалийрин кьадар 256 касадал кьван агакьнай, абурукай 170 кас немецар тир. Гуьгъуьнлай, ина Эрнст Тельманан тIварунихъ галай колхоз арадал гъанвай.

ГКО-дин «Дагъустандин ва Чечнядинни-Ингуш АССР-ра авай немецар куьчарун» № 827 чинебан къарардалди, 1941 йисан 22 октябрьда Дагъустанда авай вири немецар, абурук и Вандерлоо колониядин немец эгьлиярни кваз, акъудна Сибирдиз ва Къазахстандиз дугурнай. Ахпа, 1943 йисуз иниз Казиюрт хуьруьн вири эгьлияр куьчарна ацукьарнай ва адаз цIийи Львовское № 1 тIвар эцигнай. Реабилитацииядилай кьулухъ 50 кьван немец хзанар элкъвена хуьруьз хтанай. Абур вахтуналди яз кьумукърин кIвалера амукьзавай, амма республикадин регьбервили чпиз са куьмекни тагузвайди акурла абур Кеферпатан Осетиядиз куьч хьанай.

Йисариз килигна Львовское № 1 хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Хуьре Фридрих Энгельсан тIварунихъ галай дуьгуь гьасилзавай чIехи хуьруьн майишат ава.




#Article 410: Новая Коса (233 words)


Новая Коса, ЦIийи Коса () — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Новая Коса» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Бабаюрт райондин рагъэкъечIдай пата, Аграхан заливдин кьерел, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 51 км яргъал ала.

Хуьруьн бине XIX виш йисуз иниз куьч хьанвай урусри гъетерин ватагаяр хьиз кутунай. Са тIимил геж иниз нугъаярни калмыкар куьчарнай. 1943 йисуз вири калмык агьалияр Сибирдиз акъуднай ва хуьре къедалди хьиз анжах нугъаяр амукьнай.

Йисариз килигна Новая Коса хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Совет береда хуьре, Аграхан заливда ва Терек вацIа осетр ва частик жуьредин гъетер кьунин чIехи колхоз кардик квай. Алай чIавуз хуьруьн агьалидин чIехи пай и заливда чинеба гъетер кьаз браконьервал ийизва.

Хуьр мукьвал-мукьвал Аграхан заливдин ва Терек вацIун ци акьалтIунрик акатзава. Хуьруьн элкъвена къваларив, ам чIехи цикай хуьзвай банд гала. 1970-й йисара Терек вацIу Аграхан заливдин юкьвалайтIуз дуьз Каспи гьуьлуьз рехъ жагъурунилай кьулухъ, залив кьве пай хьанвай ва Кьиблепатан Аграханда цин дережа садлагьана кхаж хьанвай ва нетижада хуьруьн цин къерехдал алай кIвалер цик акатна чкIанай. Эхиримжи чIехи тIебиатдин мусибат ина 2005 йисуз, Терек вацIун ци накьвадин кьантIарар тухвана ятар сергьятрилай экъечIайла хьанвай. А чIавуз Терек-Сулак арандин гегьенш чилер цик акатнай. Идан нетижада Новая Коса ва Оразгулаул хуьрерин са пад цик акатнай чебни элкъвена къваларив гвай цин юкьва гьатнай, гьакI и кьве хуьрер вири дуьньядикай атIанвай гьалара 3 варз хьанвай. 2010 йисуз Астрахань-Магьачкъала трассадин мукьвал, «Мехтеб» цин гьамбарханадин районда и кьве хуьрерин эгьлийриз куьч жез чилин белгенар чара авунай.




#Article 411: Оразгулаул (164 words)


Оразгулаул () — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Новая Коса» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Бабаюрт райондин рагъэкъечIдай пата, Аграхан заливдин кьерел, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 51 км яргъал ала.

Йисариз килигна Оразгулаул хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Хуьр мукьвал-мукьвал Аграхан заливдин ва Терек вацIун ци акьалтIунрик акатзава. Хуьруьн элкъвена къваларив ам чIехи цикай хуьзвай банд гала. 1970-й йисара Терек вацIу Аграхан заливдин юкьвалайтIуз дуьз Каспи гьуьлуьз рехъ жагъурунилай кьулухъ залив кьве пай хьанвай ва Кьиблепатан Аграханда цин дережа садлагьана кхаж хьанай ва нетижада хуьруьн цин къерехдал алай кIвалер цик акатна чкIанай. Эхиримжи чIехи тIебиатдин мусибат ина 2005 йисуз, Терек вацIун ци накьвадин кьантIарар тухвана ятар сергьятрилай экъечIайла хьанвай. А чIавуз Терек-Сулак арандин гегьенш чилер цик акатнай. Идан нетижада Новая Коса ва Оразгулаул хуьрерин са пад цик акатнай чебни элкъвена къваларив гвай цин юкьва гьатнай, гьакI и кьве хуьрер вири дуьньядикай атIанвай гьалара 3 варз хьанай. 2010 йисуз Астрахань-Магьачкъала трассадин мукьвал, «Мехтеб» цин гьамбарханадин районда и кьве хуьрерин эгьлийриз куьч жез чилин белгенар чара авунай.




#Article 412: Новая Надежда (Дагъустан) (222 words)


Новая Надежда (, ) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай, статус тайин тушир хуьр.

Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 24,5 км яргъал ала.

Хуьруьн сифтегьан тIвар немец чIалал Neu-Hoffnung (Ней-Гьоффнунг) тир, яни ЦIийи Умуд, вучиз лагьайтIа иниз куьч хьанвай ксари чпин уьмуьр хъсан жеда лагьана умуд кутунай.

Хуьруьн бине, иниз куьч хьанвай люцеран-немецар тир — швабри ХХ виш йисуз хьиз кутунай. Хуьруьн къваларив немецрин муькуь колониярни гвай — Эйгенгейм (гила Татаюрт) ва Шпренгель. Куьруь муьгьлетдин къене хуьр вилик фенвай хуьруьн майишатдин юкьваз элкъвенай. Терек вилаятда сифте сефер яз гьа и хуьруьн немецри некIедин хъсан бегьер гудай карч алай чIехи малар тунвай. 1934 йисуз хуьре Горбунован тIварунихъ галай колхоз арадал гъанвай. НикIериз яд гана хъсан бегьер кIватIун патал хуьруьнэгьлийри хуьруьз Аксай ва Терек вацIарай цин къубуяр чIугунай. 1941 йисуз хуьре 83 немец хзанри уьмуьр гьалзавай.

ГКО-дин «Дагъустандин ва Чечнядинни-Ингуш АССР-ра авай немецар куьчарун» № 827 чинебан къарардалди, 1941 йисан 22 октябрьда Дагъустанда авай вири немецар, абурук и Ней-Гоффнунг хуьруьн немец эгьлиярни кваз, акъудна Сибирдиз ва Къазахстандиз дугурнай. 

Гуьгъуьнлай йисара, иниз къуншидал алай хуьрерин эгьлияр куьчарна ацукьарзавай, асул гьисабдалди ногъаяр. 1950-й йисарин юкьвара Новая Надежда хуьруьз къвезмай аямда хъсан умудар авачир хуьр я лагьана терг авунай ва эгьлияр къуншидал алай чIехи хуьрериз куьчарнай.

Агьалидин вири ногъаяр, суни - мусурманар я.

Хуьре, дуьгуь гьасилунин техникаяр авай майишатрин арадин МТС «Новонадеждинская» ава.




#Article 413: Татаюрт (189 words)


Татаюрт () — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Татаюрт» хуьруьнсоветдик акатзава.

Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 17 км яргъал ала.

Хуьруьн сифтегьан тIвар немец чIалал Eigenheim (Эйгенгейм) тир. Дуьньядин садлагьай дяведин береда хуьруьз цIийи тIвар эцигнай Новониколаевка. Къумукьринни нугъайрин арада хуьр Татаюрт хьиз машгьур тир. 1944 йисуз немецар куьч авурдалай кьулухъ хуьруьз Совхоз имени 15 лет ДАССР тIвар эцигнай, гуьгъуьнлайни Татаюрт.

Хуьруьн бине, Бессарабиядай иниз куьч хьанвай немецри 1900 йисуз колония хьиз кутунай. Куьч хьана атай немецри ина 2000 десятин майдандин чилер къачунай. Колония зарб камаралди вилик физвай ва чIехи жезвай. 1914 йисуз хуьруьн агьалияр 458 кас тир. 1919 йисуз чеченри Хасавюрт округдиз тарашдай вигьинар авурдалай кьулухъ, немецри чпин хуьрер туна хъфенай. СССР-дин абад вахтара абур элкъвена колониядиз хтанай. 

ГКО-дин «Дагъустандин ва Чечнядинни-Ингуш АССР-ра авай немецар куьчарун» № 827 чинебан къарардалди, 1941 йисан 22 октябрьда Дагъустанда авай вири немецар, абурук и Вандерлоо колониядин немец эгьлиярни кваз, акъудна Сибирдиз ва Къазахстандиз дугурнай. Колониядиз мукьвал алай хуьрерин къумукьарни ногъаяр куьчариз ацукьарзавай. Реабилитацииядилай кьулухъ са шумуд немец хзанар элкъвена хуьруьз хтанай, а чIавуз иниз чеченарни куьч хьана ацукьнай .

Йисариз килигна Новокаре хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:




#Article 414: Аликазган (100 words)


Аликазган () — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай гадарнавай хуьр.

Хуьр Бабаюрт райондин кефердинни-рагъакIидай пата, Терек вацIун эрчIи къерехдал ала.

Хуьруьн бине XIX виш йисуз иниз куьч хьана атанвай урусри кутунай. Аквадай гьалара, абуру хуьр кутудай чка ина Терек вацIун ва Аграхан заливда пара кьадарда гъетер авайвиляй хкянай. XX виш йисан сифте кьилерай гатIумна хуьруьз ногъаяр кучь жез эгечIнай. 1940-й йисара Аликазган чIехи, майишат вилик фенвай хуьр тир. Амма 50-й йисара Терек вацIун цин дережа кхаж хьунин нетижада хуьр цик акатна чкIанвай. Хуьр цIийи кьилелай гуьнгуьна хутунвачир ва эгьлияр мукьвал алай хуьрериз куьчарнай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалияр урусрикайни ногъайрикай ибарат тир.




#Article 415: Нугъай район (Дагъустан) (126 words)


Нугъай район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район. Республикадин виридалайни чIехи район.

Администрациядин юкь — Терекли-Мектеб хуьр я. 

Район Дагъустан Республикадин кефердинни-рагъакIидай пата ала. РагъэкъечIдай патай Тарум райондихъ галаз, кефер патай Калмыкиядихъ галаз, рагъакIидай патай Ставрополдин крайдихъ галаз ва кьибле патайни Чечнядихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 9000 км² я. Майдандиз килигна им республикадин виридалайни чIехи район я.

ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1928 йисан 22 ноябрьда кьабулай къарардалди, виликан Кизляр округдай Къаранугъай участок чара авуналди Къаранугъай кантон арадал гъанвай ва администрациядин юкь Терекли-Мектеб хуьр тайин авунай. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай. 

Йисариз килигна Нугъай райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик 12 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 17 хуьр акатзава .

Нугъай райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);




#Article 416: Холокост (114 words)


Холокост — Германиядани адан дуствилинни гьада кьунвай гьукуматрин чилел авур чувударин куьгъуьна хьун, кьиникьар, Дуьньядин Кьведлагьай дяведин ч|авуз 1933 - 1945 йисара. Осман девлетда хьайи арменрин геноцид галаз XX вишйиса виридалайни кIиви геноцидрик квайди я.

Алимри гьар жуьре фикирар лугьузва, вучиз икьван пара инсанар рекьин вич мумкин хьанатӀа. Лап пара суалар къарагъзава, немцарин халкьди вичи а кьиникьарин пад кьазвайтӀа. Даниэль Гольхазена лугьузвай, Холокостдин сифтени-сифте себеб антисемитизм тир, а чӀавуз вири немцариз мукьвуг тир. Гьа фикирдин пад кьазва Иегуда Бауэрди, холокостдин чӀехи специалистрик квайди. Ахпа маса тӀвар-ван авай холокостдин специалист Рауль Хильберга лугьузва, себеб антисемитизм тушир. Немцарин тариххъанни журналист Гёц Алиди лугьузва, немцарин халкьди холокостдин политикадиз куьмек гузвай, вучиз лагьайтӀа чувудривай къакъудзавай зтIар немцариз гузвай.




#Article 417: ЧIутрацуьк (136 words)


ЧӀутрацуьк (, ) — гзаф ийсарин векьин хъач я, тандал гзаф хилер жеда. Адан кьакьанвал 35 сантиметрдив агакьда. Вични тӀулара, салара, кӀвалерин къваларив экъечӀда. Ам Урусатда, Дагьустанда, Къавкъазда, РагъакӀидайпатан Сибирда, РагъэкъечӀдайпатан Сибирда, Юкьван Азияда, Яргъа РагъэкъечӀдайпата гьалтда. ЧӀутрацуькверихъ гзаф жуьреяр ава, амма азарлуяр сагъар хъувун патал абурукай кьве жуьрединбур кардик кутазва: аптекдин чӀутрацуьквер ва хъсан атирлу ни къведай, мецер галачир чӀутрацуьквер. ЧӀутрацуьк — 20 кьван биологиядин жуьреяр сад йизвай набатат я.

Аптекдин чӀутрацуькдин цуькверинни кӀукӀварин къене эфирдин чӀем, азулен, антемисдин кислота, гликозидар авайди я.

ЧӀутрацуькверин дарманди:

ЧӀутрацуькверикай гьазурзавай дарманрихъ ихьтин хъсан патар ава:

ЧӀутрацуькверикай ийизвай дарманри ихьтин азарризни куьмек гуда:

ЧӀутрацуьквер гегьеншдиз косметологияда кардик кутазва. Абурукай дарманар квай ятар, дармандин цяй кьежирай ппекер (примочкаяр), беден, чин гуьрчегарун патал мацар, косметикадин мурк, хъуьтуьл, цӀалцӀам хьун патан чиниз, гъилериз ядай мацар, чӀарарин ранг къизилдинди, хам назикди хьун патал кремар гьазурзава.




#Article 418: Пруссия (115 words)


Пруссия — Кьулан Европада 1525—1947 йисара авай вилаятни гьукумат.

Сифтени сифте, Пруссия туькӀуьр хьайи чкадал (къенин Урусатдин Калининград област) пруссар халкь авай. Гьабурун чилел тевтонар атайла кьулухъ, къвез-къведайдивай анал немцар пара жез хьана. Гьа немцари Тевтон орден тӀвар алай гьукумат туькӀуьрна. 1525-лагьай йисуз а Орден Пруссия герцогвалдиз элкъвена. Гьа чӀавунилай кьулухъ эгечӀзавайди я немцарин халкьдин тарихвилин гьукуматрикай виридалайни къуват авайбурукай садан уьмуьр — Пруссиядин.

Гьак йикъалай Пруссиядин тарих садвилин Германиядин гьукуматда эгечӀзава

Пруссиядин тарихдин къене гьамиша виридалайни чӀехи шегьер адан кьилинди — Берлин тир. Гьадалай гуьгъуьна, мадни, Бранденбург гьукуматдиз эцигъдалди виридалайн чӀехи шегьер Кёнигсберг тир.

I Фридрих Вильгьельм кёнигди туькӀуьрна лап пара къуват авай армия, Европа виридалайни кӀевиди хьайи. Гьа чӀавунилай эгечӀнавай Пруссиядин къуват авай армиядин тӀвар-ван хьана.




#Article 419: Бактерияр (147 words)


Бакте́рияр (эубактерияр (Eubacteria),  — тӀвал) — прокариотдин хвехавачир микроорганизмрин, фад-фад саклеткадин, домен (виниалем) я. Къедалди тахминан цӀуд агъзур кьван бактерийрин жуьрейрин тегьерар кхьенва ва фикирзава хьи, абурун кьадар са миллиондилайни гзаф я.
Бактерияр микробиологиядин пай тир — бактериологияди чирзава.

Бактерийрин чӀехи пай  (актиномицетарни гъалан цианобактерияр къецяй) сакьефесдинбур я. Къефесрин формадай килигна абур элкъвейбур ава (коккар), лашхьтинбур (бациллаяр, клостридияр, тапунмонадаяр), хархазавайбур (вибрионар, спириллаяр, спирохетар), кьеривал — гъетерхьтинбур, тетраэдрхьтинбур, кубхьтинбур, C- дахьайтӀа O-хьтинбур. Формадиз ихьтин крар аслу я: вини патл ккун, узудай мумкинвал авай, хийир авай зтӀар недай.

Агъзур йисарадди инсанди некин цуру бактерияр ниси авун патал ишлемишзавай, йогурт, къатух, уксусни маса зтӀар.
Исятда саягъар туькӀуьрнава, фитопатогенвилин бактерияр зерел тушир гербицидар хьиз ишлемишдай, энтомопатогенвилинбур — инсектицидрин чкадал. Виридалайни пара ишлемишзавайди Bacillus thuringiensis я, токсинар акъудзавай (Cry-токсинар). Бактерийрин инсектицидрилай къецяй, хуьруьн майишатда бактерийрин удобрениярни кардик кутазва.
Инсанриз азарар гъизвай бактерияр бактериологивилин яракьар хьиз ишлемишзава; гьадалай къецяй, ахьтин яракьар хьиз бактерийрин токсинарни ишлемишзавайди.




#Article 420: Аристотель (126 words)


Аристо́тель (; чи э. в. 384, Стагир — 2 октябрь чи э. в. 322, Халкида, Эвбея остров) — дегьчӀаван Грециядин философ. Платондин тербия къачурди я. чи э. в. 343 йисалай — Македониядин Искендеран тербия гудай кас я. 335/4 й. чи э. в. Ликейдин бине кутунай ( Лицей, ва я перипатетик мектеб). Классик девирдин натуралист я. ДегьчӀаван виридалайни нуфуз авай диалектикрикай я; формал логикадин бине кутур кас. И чӀавалди философиядин лексиконда ва илимдин фикир авунин стильда кардик кутазвай фикиррин аппаратдин бине кутунай.

Аристотель Стагирда дидедиз хьанвайди я, грекрин колонида, Халкидикада авай, Афон сувалай мукьвуг гвайЮ 384 й. ч.э.в. Аристотелян дахдин тӀвар Никомах тир, ам Македониядин пачагь III Аминтадин духтур тир. 369 йиса ч.э.в. Аристотельдин дах-диде рекьизва. 347 й. ч.э.в. Аристотельди вичиз Пифиада гъана, Троадада авай Ассосан тиран Гермиян кьабулнавай руш.




#Article 421: Терек вацI (194 words)


 
Терек ( Тэрги, , , , , ) — Кеферпатан Къавкъазда авай вацӀ. Кьве уьлкведин, Гуржистандин ва Урусат Федерациядин чилерайтIуз авахьзава. Урусатда и вацI ругуд субъектрин чилерайтIуз физва. Къавкъаздин вацӀарикай виридалайни яргъибурукай сад я.

Э. М. Мусаеван фикирдив кьурвал, Терек гаф туьрк чIалан гидроним я ва «къавах» (тарцин) мана гузва. ВацIун тамам тlвар Терексу я, яни «Къавахрин вацI». Идалайни гъейри, А. В. Суперанскаяди ихьтин гиман авунай: Терек гафуни дегь чIаван хунн-булгар чIалал вацI мана гузва. Алимди фичин гиман и регионда гзаф мукьвал-мукьвал гьалтзавай терек гидроним галай вацIарив (Ак-Терек, Кара-Терек, Уч-Терек, Иш-Терек ва мсб.) тестикьарзава. 

Дегь гуржи гъиливкхьинра и вацIун тlвар Ломеки хьиз гьалтзава. Чечен-ингуш чIаларал Ломеки «сувун ятар» лагьай чIал я . 

Терек вацӀу вичин кьил Къавкъаздин ЧӀехи цӀиргъинилай, Трус кIама авай 2 713 метр кьакьан Зилга-Хох муркӀадилай къачузава. ВацӀун яргъивал 623 км я, бассейндин гьяркьуьвал 43 200 км².

ВацIуз къвезвай ятарин тахминан 70 % гатфаринни-гатун бередал къвезва. Терек вацIу вичин тIишиз гъизвай ятарин йисан юкьван кьадар 11 куб/км я. Абурукай 4 куб/км дугунриз ва маса крариз харж жезва. Гьуьлуьв тахминан 6 куб/км агакьзава. Цин рагъулвал 400—500 г/м³ я (Волга вацIалай кьведра гзаф я). Са сан къене Терек вацIу 9 – 26 миллион тон накьв акъудзава.




#Article 422: Атлантик океан (315 words)


Атлантик океан — чӀехивиляй пудлагьай, Лас океандин гуьгъуьна авай, океан я. Кефер пата ам Канададинни Скандинавиядин арада ава. РагъэкъечӀдай пата адахъ Европани Африка гала. Кьибле пата ам Антарктидадихъ гала. РагъакӀидай пата ам Америкадихъ гала. Океандин гьяркьуьвал 91,6 млн км² я. Гьабурукай кьудан са пай континентрин къеневай гьуьлерал жезва. Екевал 329,7 млн км³ я, ам лагьай чӀал я, Атлантик океанда дуьньядин ятарин 25 % ава. Кьулан деринвал — 3736 м я, виридалайни пара — 8742 м (жёлоб Пуэрто-Рико). Йисан кьулан уькӀуьвал 35 ‰ я.

Атлантик океан дуьньяда авайбурукай чӀехивиляй кьведлагьайди я. Адан гьяркьуьвал 91,66 миллион км² я, ятарин екевал — 329,66 миллион км³. Ам субарктик чкайрилай Антарктидадалди къвезва.

Атлантик океандин гьуьлерин, заливринни проливрин гьяркьуьвал 14,69 миллион км² я (16 % вири океандикай), екевал 29,47 миллион км³ (8,9 %). Виридалайни тӀвар-ван авай гьуьлер: Ирланд гьуьл, Кеферпатан гьуьл, Балтик гьуьл, Чилеринарадин гьуьл (Альборан гьуьл, Балеар гьуьл, Лигури гьуьл, Тиррен гьуьл, Адриатик гьуьл, Иони гьуьл, Эгей гьуьл), Мармар гьуьл, ЧӀулав гьуьл, Азов гьуьл, Рисер-Ларсенан гьуьл, Лазареван гьуьл, Уэдделлан гьуьл, Скошан гьуьл (эхиримжи кьул гьуьл гагь Кьибле патан океандик кутазва), Кариб гьуьл, Саргассан гьуьл, Лабрадор гьуьл.

Географиядин чӀехи ахъайунар эгечӀдалди пара чӀав амаз, Атлантик океандин ятарай тӀуз пара корабляр физавай. 4000 йис чи эрадилай вилик  Финикиядин халкьари Чилинйукьван гьуьлуьн островрин агьалийрихъ галаз алвер тухузавай. Ахпа, VI вишйисалай чи эрадилай вилик эгечӀна финикивийри, грекрин тариххъан Геродотди лугьузавайвал Африкадихъ элкъвена рехъ кьуна физавай. Гибралтар проливдай экъечӀиз, Пиреней зуростровдихъ фена Британиядин островриг агакьзавай. VI вишйисал чи эрадилай вилик Дегь Греция, а чIавун гьисабунра лап чӀехи масагунрин флот аваз, Англиядинни Скандинавиядин къуртарихъ физавай, Балтик гьуьлуьзни Африкадин рагъакӀидай патан къуртариг агакьзавай. X-XI вишйисара Атлантик океандин кефер пата викингри пара сирнаварзавай. Христофор Колумбдилай вилик авай алимри лугьузавайвал, скандинаврин викингар сифтебур тир, Океандин рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз фена Америка агакь авур (абуру а чилиз Винланд лугьузавай), Гренландияни Лабрадор ахъай авур.
XV вишйиса испанринни португалрин гьуьлсирнавхъанари Индиядихъни Китайдихъ къекъвез лап яргъайриз фена. 1488 йиса португалрин Бартоломеу Диашан экспедицияди Хъсан Мураддин кърех агакьна Африка кьибле патай элкъвена фена.




#Article 423: Мехико (600 words)


Мехико () — Мексикадин кьилин шегьер, гьукуматдин экономикадин, политикадин, медениятдин юкь я. Кефер патан Америкадин финансрин чӀехи юкьварикай сад я.

Мехико 1325 йиса ацтекри эцигнавайди я. А халкьдин жемятри Мехикодин патаг гвай чилерал 1200 йисара атанвай. Ацтекрин легь мисалриз килигайтӀа, абуруз гьа чкадал ша абурун ракъинин гъуцра Уицилопочтлиди лагьанвай. Гьа чкадал абуру шегьер эцигна — Теночтитлан, Тескоко вирин рагъакӀидай пата, иер акунар авай дугундал алай, Ацтекрин гьукуматдин кьилин шегьер хьайи. Гьа и Теночтитландикай хьанвай император II Мотекусома Шокойотсинадин (гьакӀни Монтесума) кьилин шегьер тир. Дегь Мехико — Теночтитландин ччил пара гьяркьуьди тир, адахъ 7,5 км² чил авай. Теночтитланда пара къанавар авай, чилихъ галаз алакъа дамбайрай кьунвай. Сифте европавийриз, Теночтитландиз акъатай, адан иервилихъай пара аламат хьана. Шегьердиз абуру Аацтекрин Венеция лагьана.

Шегьер вирин кьула авай. Пуд дамбади шегьердин юкьв амай чилихъ галаз ктӀазвай. Куьчеяр хьиз къанавар кардик абуру кутазвай. Цин акьалтунрикай шегьер къванцӀин плотинади хуьзвай. XV—XVI вишйисара Теночтитландикай рагъакӀидай чилинпатан виридалайни иер шегьеррикай сад хьана. А чӀавара ам Чилин виридалайни пара инсанар авай шегьеррикай сад хьана. XVI вишйиса шегьерда 500 агъзур кас авай. Гьа чӀехи шегьердикай кьве вишйисан яргъивилин уьмуьр хьана. Испаниядин конкистадорри, Эрнан Кортесахъ галаз аниз атай, Теночтитлан акурла лап пара аламат хьанай шегьердин чӀехивиликайни иервиликай. Абурукай сада кхьенай: «Ихьтин аламат садазни са сефердани акурди туш, садазни гьич ахварра ихьтин мурад хьайи туш, чаз акурхьтинди». Ацтекар пара ислягь халкь тушир, кӀеретӀрин къуватралди абуру чпин къуьншийрин чӀехи пай чпин кӀаник кутуна. Ахпа испанвияр абуру пара шаддаказ кьабулна. Вучиз лагьайтӀа ацтекрихъ дегь мисал авай, адай акъатзвай, чуруяр алай, лацу чин алай гъуц Кецалькоатль чпин патаг кьулухъ хкведа, тростникдин тӀвалан йисуз. Ацтекрин циклвилин календарда 1519 йис гьахьтинди тир.

ЯтӀани, Кортесан политикади абурун арада къал туна. Ацтекрин патахъай къарагъун эгечӀна, испанвияр Теночтитлан тун мажбур хьана. Гьа чӀавуз ам катанвайтӀани адахъ кьулухъ хъфидай фикирар авачир. Вичин кӀеретӀар солдатрални яракьрал ацӀурна ада вичин армия Мехикодал тухвана, испанвийри Теночтитландиз гьа вахтуна гьакӀа лугьузвай. 1521 йисан 13 майдиз Кортеса виридаз малумарна, шегьер Испаниядин пачагьдин гъилик акатзавайди. Шегьер къачурвиляй Ацтекрин империя, 200 йисалай пара яшамиш хьайи, квахьна. 1521 йиса цкӀирнавай Теночтитландин чкадал къенин Мехико эцигнвай, ЦӀийи Испания колониядин кьилин шегьердин статус кьабул авур. Колониядин бередин кьиле испанвийри вир кьурана, яд авахьдай четин система хуьдай мумкинвал авачиз. Мексикадин кьилин шегьердин агьалийрин къенин йикъални четинвилер эхзава. Мехикодин тарихвилин магьлейра пара ава патах хьанвай цӀуру кӀвалер. Вучиз лагьайтӀа шегьердин кӀаник пара къумарни вирер гва, пара ятар авай. 1624 йиса шегьерда чӀехи къарагъун эгечӀна. Къарагънавайбуруз испанвийрин къуват чпин винелай алуд ийиз кӀанзавай. 1821 йиса дяведа гъалибвал кьурла, Мексика Испаниядин къуватдикай гакъатна. Мехикодикай цӀийи гьукуматдин кьилин шегьер хьана. 1847 йиса шегьер Америкадин армияди кьуна, Мексикадин чилер вичик кутаз кӀанзавай. Шегьер са йисан къене американвийрин гъиле хьана. 1863—1867 йисара Мехико французрин гъиле авай тир.

Мехикода 19,7 млн кас яшамиш жезва. Кьилин шегьердин агьалийрин агьалийрин зурдилай пара метисар я, испанринни-индейрин дибер авай, 20 % — Мехикодин дегь чӀаван агьалияр — индеяр, амайбур — европавияр я. Гьукуматдин чӀал испан я. Мехикодин индейрикай садбуру чпин халис чӀаларал рахазама, гьабурук ацтекринни(науатль), майяни, отомини ква. Агъазвайбур агьилийрин чӀехи пай (90 %) я, са куьлуь пайни протестантар ква.

Мехико гьукуматдин лап юкьвани юкьва ава. Шегьер кьакьанчилел ала, Мексикадин сувайрин кьибле пата авай, гьуьлуьн дережадилай 2240 метр винихъ. Мехикодихъ вири патарихъай сувар гала. Гьавайрин гьал ламу, субтропиквилин климатди туькӀуьрзава. Гьава кьацӀанвайвили шегьердин винел гьамиша гум (смог) ала. ЯтӀани цав кьакьандаказ амукьзава, вилини экуь-вили ранг алаз, вични гатфардизни гатуз. Йисан къене гагь чилин ажуз юзунар жезва, агьалийриз са четинвилерни тагузвай. Гагь сакӀус кӀеви чилин юзунарни жезва. Шегьерда хьайи кьван виридалайни кӀеви, къуват авай чилин юзун 1985 йисан 19 сентябрдиз хьанвайди тир. Гьа кар патал 10 агъзур кас кьенай, Мадни 100 метрдин са кӀвал чӀенай. Гагь шегьерда руг гузвай гар жеда. Мехикода гьар жуьре пальмаяр ава, оливайрин тарар, мегъуьн тар, нарат тар, пихта экъечӀзава.




#Article 424: Танк (172 words)


Танк — кьеркьинин женгзавай маншин, квакунин фидайбур гвай, адан чӀехи яракь туп я. Фадлай, танкар ахъай авур чӀавуз, абурун чӀехи женгинин яракь пулемёт тир. Дуьньядин кьведлагьай дяведилай гуьгъуьна танкрал ракетаяр эцигиз кӀан хьанай. Тарихдиз цӀай ягъадай танкарни чида.

Танкар Дуьньядин сифте дяведин чӀавуз акъуднвайди я. 1915 йисуз дяведин фронтрал акъвазнавай женгер жез хьана, кьве армия сад садаз килигиз, чпи кьунвай чилел алаз са шумуд варцар тухузавай. Гьа чӀавуз са яракь герек хьана, чилин эгъвенвай сенгерин винелай физ душман кӀукӀвар жедай. Адалай вилик вирида душман алай чкадиз гьахьун патал артиллериядал инсанар кӀукӀварзавай, ахпа солдатар вилик ракъурзавай. Гугъуьна кьушунхъанариз акуна, солдатар фронтдилай элячӀна вилик фидайла, абурун вилик гавй чил вири патари кьунвайди тир, мадни вири патарихъай абурал душманрин цӀай къвазвай. Ихьтин четинвилериз гьатна фикирайла танк туькӀуьрун кьилиз атана.

Танкривай пара гьар жуьредин кӀвалахар кьилиз акъуд жеда, ятӀани абурун сифте бурж солдатриз куьмек гун я, танкриз акси кӀвалахарни экъечӀунар вилик тухун. Эхирмижи кӀвалахди виридалайни пара хийир гъизвайди я. Танкрин кӀеретӀар душмандин жуванхуьн чӀурнавай чкадиз гьахьзавайди я. Ахпа душмандин чил кьаз вилик физвайди я, душманрин зтӀар кӀукӀвариз.




#Article 425: Психология (160 words)


Психология (от  — «руьгь»;  — «чирвал») — инсандини амай чан квай гьайванри чпи чеб тухузвай гьал чирзавай алим я, гьакӀни инсанрин кӀеретӀрин гьалдиз баян гузвай.

Урус алим-психолог С. Л. Рубинштейна 1940 йисан гьалдизпсихологиядиз тарихдин патай къимет ганвай. «Психология пара чӀехини пара жегьил илим я, адахъ 1000 йисан тарих ава, ятӀани ам вири виликан чӀавара ава. Вич вичиз яшамишзавай илим хьиз адан тарихди цӀутӀар йисар гьисабзава, ятӀани адан рекъин чӀехи пай фидософияди кьазва, гьавиляй лагьайтӀа жеда, философия гьикьван аватӀа — гьакьван психологияни ава».

Фадлай авай антик чӀаван кхьидайбуру инсандин руьгьуьнизни акьулдиз пара чка гузвай чпин фикирра. Исятдан чӀавалди дегь чӀван кхьидайбуру кхьейи зтӀарикай гьелени къимет авайди кьилди са Гиппократан фикир я Темпераментрикай. ГьакӀни Платонан фикирри еке таъсир гана психологиядиз. Маса илимарни хьиз, психологиядин чӀехи буба Аристотель я лагьайтӀа жеда.

Кьуланйисарин кӀвалахар психологиядикай, Европада чӀехи пай диндинни акьулдин суалриз таликь тир. Еке таъсир и патай хашперес философри гана, Фома Аквавидилай эгечӀна, гьакӀни Аристотелян фикирарни къачунвай. РагъэкъечӀдай патан алимрикай психологиядикай пара фикирар авайди Ибн Сина (Авиценна) тир.




#Article 426: ЦIай (азар) (167 words)


Маляри́я (Кьуланйисара  — «пис гьава», виликра «уьрен азар» лугьузвай) — трансмиссиввилин инфекциядин азаррин кӀватӀал, Anopheles (маляриядин ветӀер) ветӀри инсандиз кьас гана ракъурзавай. Малярий кткайла инсандал зурз акъалтда, спленомегалия, (селезёнкадин екевал чӀехи хьун), гепатомегалия (лекь чӀехи хьун), анемия жеда. Вични къвез-къвез ахлатдай азар туш. Азар хкажзавайди паразит я, Plasmodium несилдай(80—90 % — Plasmodium falciparumди ийизавайди я).

Гьар йисуз 350—500 миллион сефер инсанри малярия кьазва, гьабурукай 1,3—3 миллион кьиникьал куьтягь жезва. 85—90 % крара азар Сахарадилай кьибле патахъ галай Африкада кьазвайди я. Чебни чӀехи пай жедай крара азар кьазвайбур 5 йисахъ агалкь тавунвай аялар я. Алимри гьисабзвай саягъ, къведай къад йисан къене кьиникьвал кьве сеферда чӀехи жеда. 

Са фикир ава, инсанрихъ малярия азар аваз 50 000 йисалай пара яз. Малярия акъатнавай чка, алимри гьисабзавай саягъ, РагъакӀидайни Юкьван Африка я. Молекулайринни-генетиквилин малуматди лугьузва, плазмодийдин паразитвилелай вилик гвай ата-буба вичиз кӀани саягъ юзазвай гьакӀанди тир, фотосинтез авай, цин хевквачирбурун ратара яшамиш жедай. ГьакӀни адавай Diptera несилдин 150—200 миллион йис кьулухъ туькӀуьр хьайи сифте иви жутӀадай гьашаратра яшамиш жедай, фад кьве иеси жедай мумкинвал къазанмиш ийиз.




#Article 427: Новоукраинка (195 words)


Новоукраинка (укр. Новоукраїнка) – Украинадин Кировоград областда авай райондин метлеб авай шегьер, Новоукраинка райондин администрациядин юкь я. 

Новоукраинка шегьер Чорный Ташлык вацIуз Гьрузькани Помична вацIар акахьзавай чкада ава.

Шегьерда 17945 кас яшамиш жезва (2012 йис). Агьайлирин кьадардиз гьалтайла Новоукрайинка Кировоград областда авай шегьеррикай вадлагьайди я.
Шегьердин майдан – 2060 га. Абурукай 319 га – завутрини фабрикайри кьунва, 837 га – дараматрини кIвалери кьунва.
Областдин юкьал къведалди яргъалвал: физикадин – 67 км, цIийи автомобилрин рекьелди – 65 км, цIуру автомобилрин рекьелди – 75 км, ракьунрекьелди – 53 км я.

Шегьерда 5 умуми чирвал гудай мектеб, 1 гимназия, 1 лирлидин мектеб, 1 пешекарвилин мектеб (училище), гьакIни 3 мектебдин вилик квай кIелдай чка ава.

Новоукраинкада коммунал игьтияжар 2 кIвалеринни коммунальный идаради вугузава. Абуру шегьердин 1843 квартира кирида кьазвай касдизни «Водокомунгосп» коммунал идарадиз игьтияжриз къуллугъ ийизава. И идарайри зирбилар акъудунин игьтияжар вугузава, шегьер цивди таъминарзава, канализациядин чилериз игьтияжриз къуллугъ ийизава, шегьер хъсанарзава.

Новоукраинка районда 3 массайрин алакъадин такьат кIвалахзава:

Гьукуматдин сиягьдик 3 шегьердин медениятдин кIвал, 2 ктаб-кIвални 3 музей акатзава. Клубдин идарайра 24 художестводин самодеятельностдин кIеретI кIвалахзава, абурукай 3 – гьевескардинбур я.

Шегьерда хьанвайбур:

Вичин идарадин орган – Новоукрайинка шегьердин совет (алай чка: 27100, г. Новоукраинка, ул. Воровского, 70).




#Article 428: Ингьул (425 words)


Ингьул (укр. Iнгул) - Украинадин Кировоградни Мыколайив областрай тIуз физвай вацI, Кьиблепатан Бугь вацIук авахьзавай чапла агъавацIарик виридалайни чIехиди я. Дегь чIаварин тIвар Пантикапа я. ВацIун яргъивал - 354 км, вацIун бассейндин майдан - 9880 км².

Ингьул лугьудай гаф, стIун са шакни авачиз, туьркерин чIалариз талукь я. Виридалайни чкIанвай версиядиз килигна, Ингьул тIвар туьркерин yeni göl – «цIийи вир» тIваруникай яз хьанвайди я. XVI-XVII вишйисарин документра Енгьула (Енгьул) тIвар гьатзава. XVIII-XIX вишйисара и вацIуз, Ингьулэць лугьудай вацIун аксина яз, ЧIехи Ингьул лугьузавайди тир.

ВацIун яргъивал – 355 км, бассейндин майдан – 9880 км² я. ВацIун кьил 170 м кьанкьвал авай чкада ава. Гимийривай къекъвез жедай 55 километр авай ара вацIун сивелай Пэрэсадивка хуьрел кьван я. Вини кьиле шуькIуь вацIун кьер къекъвез-къекъвез фейиди; Костычини Выногьрадивка хуьрерин арада – цIалцIамди; юкьван авахьунин пата кьер 30 метрал кьван гьяркьуь жезвайди; агъа авахьунин пата вацIун кьер 80 метрдилай пара гьяркьуьди я. ВацIун деринвал чIехи пай 07-1,2 метр, вини кьил – 1,5 м я. Авахьунин йигинвал – 0,5 м/гъв (1,8 км/с) кьванди я. ВацIун дугун трапеция хьтиндия, адан гьяркьуьвал – 4 км кьванди, деринвал – 60 м кьванди я. ВацIун алгъунвал – 0,4м/км я
Таъминвал чIехи пай живединни марфадин я. Цин юкьван харжи Новогьорожэнэ хьуруьн кьилив (вацIун сивелай 122 км) 8,84 м³/гъв я. Адетдалди яз фундукI вацра вацI муркIади кьазва, вацI муркIади кьунукь кIевиди туш; эхен вацран эхирдинни ибне вацран гатIумалдин арада муркIар цIраз эгечIзава.

Ингьул Бровковэ хуьруьн кьилив гвай тамун вирелай авахьиз гатIумзава. ВацI авахьзавай рехъ чIехи пай кьибле патанди я (вини авахьунин пата – са арада кьиблени рагъ экъечIдай патаз физавайди, агъа авахьунин пата – са арада кьиблени рагъ акIидай патаз физавайди я); Днепрдин кьакьанвилин атIунрай тIуз; агъа пата авай чкайра ЧIулав гьуьлуьн дугунрай тIуз авахьзавайдини хилериз  чара жезвайди я. Мыколайив шегьердин кьилив Кьибле Бугьдиз авахьзавайди я.
Ингьулдин агъавацIар: Сугьоклия, Гьромоклия (эрчIи патанбур); Бийанка, Аджамка, Камйанка, Бэрэзивка (чапла патанбур) ва мсб.
ВацIал са шумуд ядхуьнуьхал эцигнава: Киривогьраддин, Ингьулдин,  Докучаевэдинни Софийивкадин. Шегьерар: Кировоград, Мыколайив.

Ингьулдин ятар цивди таъминрунни чилериз яд вугун патал кардик кутазвайди я. ВацIун бассейнда 33 агъ. га майдан авай чилериз яд вугунин система эцигнава. Ингьулдин вини кьатIарни адан агъавацI къайдада тунвайбур я. Ана вирен майишатар эцигнава, гьа вирера гъетер хуьзавайди я.
Лайих авай чкаяр
Пак тир Михайлодин папарин килиса – «дугундин гевгьер», Новобугь райондик квай Пэлагьийивка хуьре чIагай акунар авай Софийивка ядхуьнуьхалин къерехдал авай килиса я.
Региондин ланшафтдин парк «Прыингьульскый» - Миколайив областда авай Софийивкани Розанивка хуьрерин арада вацI авахьзавай кьатIа авай, 3,15 агъ.га майдан авай, гьа чкадин чIагай тIебиат хуьн патал туькIуьрнавай парк я.

Лап сифте кьиляй Мыколайив шегьердин тIвар Ингьульська верф, Усть-Ингьул, Усть-Ингьульськ тир.




#Article 429: Отто фон Бисмарк (438 words)


Отто Эдуард Леопольд Карл-Вильгельм-Фердинанд фон Бисмарк-Шёнгьаузен (), фюрст (1871)арт) (, Шёнгьаузен, Пруссия — , Фридрихсру, Германия) — сифте канцлер (1871 йисан 21 март 1871 года — 1890 йисан 20 март) Германиядин империядин, гъвечӀигерман рекьяй гьукумат сад авур. Адаз накӀаб «ракьун канцлер» ганвай. Пруссияда Бисмаркахъ консерваторрин арада тӀвар акъатнавай, юнкерар хуьзвайди лугьуз. 1851—1862 йисара ада дипломатвилиз кӀвалахзавай. 1862 йиса ам Пруссиядин Регьбервилин министр-чӀехиди хьиз эцигна. Конституцивилин четинвилерин береда ада либералриз акси пад кьуна монархиядин пад кьунвай. Къецепатан крарин министр яз, ада Пруссиядикай Германияда виридалайни кӀеви къуват авуна,Даниядихъ галаз 1864 йиса дяве тухвайла.

Гуьгъуьнин йисара адахъ мадни къуват амай жемятдин фикирралди, жуван чкадал атайбуруз критика ийиз.

ХХ вишйисан юкьвалди Бисмаркакай гьамиша хъсан гафар лугьузвай, жемятдини гьукуматди адан тарифзавай. Немцарин гъвечӀи велаятар са, кӀеви, къуватлу гьукумат авун гьадан хиве тваз, жемятдиз адан гьуьрмет авай.
Бисмарк кьейила адаз пара монументар эцигзавай, кӀеви къуватдин символ хьиз. Ада цӀийи халкь туькуьрна, жемятдиз хъсанвилер гудай система ада авуна. Кайзеран пад кьаз, Бисмарка гьукумат кӀеви авуна, хъсан, чирвилер авай бюрократия туькӀуьрна. Дуьньядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ адаз пис къиметар гузвай, Германияда демократия кьулухъ ракъурна лугьуз. Адан политикадин ажуз патариз пара фикир гузвай, хъсан патарихъай рахан тийиз.

Пруссиядин ГалкӀурнавай Ландтаг кӀватӀ жедайла Бисмарк гьаник депутатвилиз экечӀна. 1847 йисан 11 майдиз ада вичин депутатдин чка кьуна, жуван мехъер чӀавуналди алудна. А чӀавуз пара къалар авай либералринни консерваторрин арада: либералри IV Фридрих Вильгельмдивай конституция кьабулун тӀалабзавай, ахпа пачагь а кардал рази тушир; адаз пул герек тир, Берлиндай РагъэкъечӀдай Пруссидиз ракьун рехъ эцигун патал. Гьавиляй ада ГалкӀурнавай ландтаг туькӀуьрнай, муьжуьд провинцийрин ландтагрикай кӀватӀнавай.

Жуван сифте рахунилай эгечӀна Бисмаркахъ къалрин тӀвар-ван хьана. Ада либералрихъ галаз пара гьуьжетар тухузвай.

Дуьз техжедай консерватордин тӀвар-ван авайвиляй Бисмаркахъ Пруссиядин Гьукуматдин КӀеретӀдик экечӀир мумкинвилер амачир, вири итимри ванер гуз хкягъзавай. Оттоди юнкеррин ихтияр хуьзвай, ятӀани гуьгъуьна ада хиве кьуна, инкъилаб вичиз аквадайдилай тӀимил пис тир. Адаз амайди кьилди вичин къеледиз фена цӀийи газет «Кройццайтунг» туькӀуьрун тир. А чӀавуз «Камарильяди» къуват кьабулзавай — консерваторрин фикирар авай политикар квай, гьабурун кьула Бисмаркни авай.

А тешкилат кӀви жез эгечӀна, 1848 йисуз пачагьди парламентдин кӀвалах акъвазарна кӀеретӀар Берлиндиз гъайила. ЯтӀани пачагьди Бисмарказ министерстводин кьилин къуллугъ ганач. Инкъилаб хьайила ада Конституция кьабулна, монархияни кьве палатадин парламент эцигъзавай. Ахпа пачагьдихъ вето ихтияр авай. Либералар рази хьанач адал, Бисмарказ ам лап къуьтуьлди яз акуна.

ЯтӀани Бисмарк са жуьре рази хьана Парламентдин агъа палатадиз физ хьана. Лап еке четинвилералди Бисмаркдивай хкягъунрин кьве паярни физ хьана. Жуван депутатдин чка ада 1849 йисан 26 февралдиз кьуна. Ахпа анда Франкфуртдин кӀеретӀдизни Германия сад хьуниз пис къимет гайивиляй адан тӀварцӀиз пис хьана. Пачагьди парламент чкӀур авурла Бисмаркахъ мад амачир мумкинвилер аник экечӀиз. Ахпа пачагьди хкягъунрин процессда вичин масакӀавилер турвиляй Бисмаркавай мад фин хьана. 7 августдиз Отто фон Бисмарка мад вичин депутатдин чка кьуна.




#Article 430: Куколивка (177 words)


Куколивка, Куколовка (укр. Куколiвка, ) — Украинада авай хуьр, Кировогьрад областдин Александриядин райондик акатзавайди я. ТӀварар сад тир хуьруьнсоветдин юкь я. Куколивкада 884 касди уьмуьр гьалзавайди я. Хуьр Запорожье тарихдинни этнографиядин региондик акатзавайди я.

Хуьруьн тӀвар Куколивка диб эцигайдан Казак Кукладин тӀварцӀиз талукь я.

Хуьр Александрия районда, «Дикэ полэ» лугьудай тарихдин областда ава. Мукьвал алай шегьерар: райондин юкь тир Олександрия шегьердилай 15 км рагъакӀидай патахъ яргъал чка кьунвайди я. РагъакӀидай патахъ алай областдин юкь тир Кировогьрад шегьердал кьван 100 км яргъалвал я. Кьиблени рагъэкъечӀдай патахъ алай Жовти Водыни Пйатыхаткы шегьеррал кьван 45 км яргъалвал я. Хуьряй тӀуз М04 рекьин E50 кьатӀ физава.

XVIII вишйисан 40-йисарра дяве ийиз къарагъунрикай галат хьанвай запорожьедин казакар гилан Александриядин арада авай чилерал ацукьариз эгечӀна. Гьа чӀавуз Казак Кукладини ина къазма эцигнава. Иниз мулкдаррин зулумдикай хкечӀнавай лежберар пара атана, гьа виляй къазма фад чӀехи хьана. Хуьрун агьалияр майишатдални малдарвилел алахъзавай тир.

Куколивка са тӀвар алай хуьруьнсоветдин юкьни виридалайни чӀехи хуьр я. Хуьруьнсовет кефер патахъ Олэксандривка, кьибле патахъ Щаслывэни Добронадийивка хуьруьнсоветрихъ галаз сергьятра ава. Чкадин вич-вичи идара ийизавай орган — Куколивкадин хуьруьн совет, адак мад Гьулэвичини Соловйивка хуьрер акатзава.




#Article 431: Роджер Федерер (166 words)


Роджер Федерер (; 8 пахун 1981 йис, Базель, Швейцария) — кьетӀен чӀехи швейцариядин теннисхъан.

Роджер Федерер 1981 йисан 8 пахундиз Швейцариядин Базель шегьерда вичин дидедиз хьана. Спортхъандин буба — Роберт Федерер — швейцариядин немцерикай, диде — Лине дю Ранд — африканеррикай я. ГъвечӀи чӀавалай немцерин, инглисни француз чӀаларал рахазава. Теннисхъанди вичи лугьузвайди хьиз, адан Roger тӀвар француз жуьреда хьиз Роже ваъ (парабуру акӀ лугьузава), инглис жуьреда хьиз Роджер сивяй акъудна кӀанзавайди я. Адаз кьве гражданинвал ава: Швейцариядинни КьАРдин, амма вири спортдин акъажунра Швейцариядин тӀаратӀдик экъечӀзава.

Паб — Мирослава Вавринец. Абур 2000 йисуз Сиднейдин олимпиадада чирхчир хьана. Мирославани виликди теннисхъан тир, амма кӀвач чӀурунин гъиляй ада чара авачиз вичин спортдин карьера акьалтӀарна. 2009 йисан 29 чилез гъуьлуьзни папаз Майла Роуз (ингл. Myla Rose) ва Шарлин Рива (ингл. Charlene Riva) тӀварар алай кьветхверар хьана.

Парталарни кӀвачеллайбур — Nike фирмадин. Ракетка — Wilson Pro Staff 6.1 90 BLX

Роджер Федерера кьилди тир ATP акъужунар 77 сеферда винел пад къачуна.

Федерера ЧӀехи Шлемдин Акъажунрин кьилди 17сеферда кӀудна:

Федерер гьар йисан акьалтӀай къугъунрин кьилди тир жуьреда ругуд сеферда винел акьалтна:




#Article 432: Воскресенское (Дубна район) (237 words)


Воскресенское — Тула вилаятдин Дубна районда авай хуьр. «Воскресенско» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин тек ва кьилин хуьр я. 

Хуьр Упа вацӀал, «Тула-Одоев» авторекьел ала. Райондин юкьвал кьван авай яргъалвал — 12,4 км, вилаятдин юкьвал кьван — 40,5 км я. 

Садлагьай тӀвар кьун — 1777 йис, Тесницкое хуьр яз (чилер-никӀер чара ийидайла). Са арадлай хуьруьз гьа чкадин клисадиз талукь тӀвар Воскресенское гана. Элкъвена къваларив гвай чкаяр Урусовар князрин иесивилик акатзавай тир.
Урусатдин лукIвал (урус. «крепостное право») гьич авурла, хуьр фад вилик физ гатӀумна. С. Н. Мальцева (1869—1931)гьакимвал авур чӀавуз ада хуьре майишат тухунин хъсанрун кьиле тухузвай тир. Ада хъсан идара ийизвай касдиз, хъсан джиджи (эрекь) чӀугвазвайдаз, тварархъандиз кӀвалахдал ша лагьана.

НикӀин кӀвалахни малдарвал менфят авайди хьана. ЦӀуру Урусоврин кӀвалин патав Мальцева къени там, са шумуд майишатдин эцигунар, чӀем хкуддай бицӀи завут, балкӀандин цур гвай пачагьдин хьтин цӀийи кӀвал эцигна.

Эхен революция гатӀумайла Мальцев Франциядиз уьмуьр гьалдайвал хъфена. Адан кӀвачихъ ихьтин эхир гафар гьисабзава: «Вири захъ авай затӀар халкьариз тазва. Чи чӀавар акьалтӀарна». Мальцеван мал-девлетар гьукуматдин иеси тир шеъ хьана, абур «кесибвилин комитетриз» (урус.комитеты бедноты)гана.

Адан усадьбада хуьруьн идара, са арадлай ирид йисан мектебни чкайрал ацукьна. 1927 йисалай кьульухъ дарамат диде-буба авачир аялар хуьдай кӀвал хьиз кардик кутазвай тир. Ватан ЧIехи дяведин чӀавуз и тешкилат Уралдиз акъудна. 70-лагьай йисарилай кьулухъ усадьба мектеб кӀвалахун патал тайинарна.

Хуьре 3 740 (2011 й.) касди уьмуьр гьалзава .

Воскресенское са тӀвар алай хуьруьнсоветдин юкь я.

Гьар йисуз Воскресенское хуьре «Веденинан лыжня» тӀвар алай фадлай адет хьанвай лыжайрин спортдин акъажунар кьиле тухузвайди я.




#Article 433: Словак чIал (335 words)


Словак чӀал (чпин тӀвар: slovenčina, slovenský jazyk) — словакрин чӀал я. Славъян чIаларин рагъакӀидайпатан агъакӀватӀалдик акатзавайди я. Виридалайни мукьва тирди — чех чIал я. Словакияда кьилди сад тир гьукуматдин ва ЕврогалкӀдин официал тирбурукай са чӀал я.

Официал делилрив кьурвал, дуьньяда словак чӀалал рахадайбурун кьадар 6 миллион касдилай пара авайди я. Абурукай 4,72 млн касди кьван, гьукуматдин вири агьалийрикай 86 % кьван яз, Словакияда уьмуьр гьалзавайди я. 2001-лагьай йисан делилриз килигайвал, пата 2,016 млн словак чӀалал рахадайди уьмуьр гьалзавайди я.

Къейдер:

Вичиз мукьва тирбурукай словак чӀал агъадик ганвай кьетӀенвилери чара ийизавайди я:

Адетдалди словак чӀал пуд рахунрин кӀватӀалдиз чара ийизва:

Тарих девирриз чара авун:

V-VI-лагьай вишйисара гилан Словакиядин чилерал славъян тайифайяр ацукьна. Гьа чӀавуз садлагьайславян чIалан фонетикадин чаравал жез гатӀумна.

Мадъярри ЧӀехи Моравия чукӀурунин кьулухъ X-лагьай вишйисуз словак чӀалан кӀалубда гьатун са шумуд славъян нугъатрин таъсирдик авайди тир.
Гилан Словакиядин чилерал администрациядин чхелда латинни словак чӀалар кӀвалахардай чӀавуз, диндин чхелда чех диндин къуллугъухъанрин куьмекралди чех чIал чкӀиз гатӀумна.

Са чӀавара кхьидайла словакри латинни чех чӀалар сад хьиз кӀвалахарзавайди тир. ГьакӀни гьикӀ хьайитӀани гьар йикъан уьмуьрда словак чӀал физ авайди тир.

Чеб словак чӀалал авур кхьинар XV—XVI вишйисариз талукь я, гьакӀни гьадалайни вилик словак чӀалан кьетӀенвилер чех, латинни немец чӀаларал авур кхьинрани гьалтзавайди я.

XVIII вишйисал кьван Словакиядин чилерал чех чӀалан къанунар литературадин чӀал хьиз гьисабзавайди тир.

XVII—XIX вишйисарра Славъян халкьарин цӀийи хъухьунин девир тир. Къвердавай пара инсанриз словак чӀал са стандартдик хъийиз кӀанзавайди тир. ТуькӀуьрунин финифда авай литературадин словак чӀал словакрин уьмуьрдиз миллетдин жувагьакьулдин чӀехи хьунин, миллет сад авунин ва миллетдин мединиятдин вилик тухунин фактор яз тир.

Садлагьай илимдалди делил авай литературадин словак чӀалан кодификациядин кирам католиквилин кешиш Антон Бернолак хьана. Кодификация ийидайла ада диб хьиз рагъакӀидайпатан рахунрин кӀватӀалар къачуна.

Ам словакни чехни латинни немецни венгер ругуд том авай гафарганда чӀал са стандартдик хъувунин садлагьай агалкьунралди авунвай алахъун хьана.

Людовит Штурани адан кӀилийри авур чӀалан реформа словак халкь вилик тухунин патал чӀехи мана квай рол къугъвана. Абуру цӀийи, юкьван рахунрин кӀватӀалдин рахунрин лексикадал диб эцигай, литературадин чӀал теклифна. Гьа и чӀалал словак миллетдин литература вилик физ гатӀумна.

i/y кхьинралди

вандайвилелди/вандай туширвилелди




#Article 434: Кашуб чIал (126 words)


Кашуб чӀал ва я Померан чӀал (чпин тӀвар: kaszëbsczi jãzëk, kaszëbskô mòwa, kaszёbizna, цӀуру: помор чӀал, поморни кашуб чӀал, кашубни словин чӀал) — кашуб халкьдин, лех агъакӀватӀалдик акатзавай рагъакӀидайпатан славъянрин чӀал я. Помор воеводвиле авай Кашубия тарихдин вилаятда чкӀанвайди я.

Са шумуд виш йисарин къене кашуб чӀалан статус веревирдерин себеб тир. Яргъалди ам Польшада поляк чӀалан нугъат хьиз гьисабзавайди тир (гьакӀ ятӀани, абуру кашуб чӀалан тарихдин кьилдивал тестикьарзавай). Гьа виляй кашуб чӀал нугъат хьиз вичи вич вилик тухузвай, гьакӀни вири чӀавара кашубар политикадин патахъай Польшадик квай тир. ЧӀалан кардик кутунар атӀунра эцигнавайди я.

 aA  ąĄ  ãÃ  bB  cC  dD  eE  éÉ  ëË  fF  gG  hH  iI  jJ  kK  lL  łŁ 
 mM  nN  ńŃ  oO  òÒ  óÓ  ôÔ  pP  rR  sS  tT  uU  ùÙ  wW  yY  zZ  żŻ




#Article 435: Англия (102 words)


Англия (ингл. England) — екетир тарихдин ва административрин са пай ЧIехибританиядин. Англиярин миллет ава 83% кас умумидин кас ЧIехибритания.

Англия садвал хьана вилик душманвилик графвалар 927 йис ва бине жуван тIвар тайифавай — англар, са пай герман тайифавай яшамиш жезва ацукьна ана V-VI виш йис. Кьилин шегьер — Лондон, екетир шегьер ЧIехибританияда ва Европада садвал.

Девиз — (фр.): Dieu et mon droit(Аллагь ва зи ихтияр). 
Гьукуматдин дин — Инглис хашпара дин(Англикан дин).
Идара авунин тегьер — дуалвилин монархия, жуван чIехи гьукуматдин идара авач.

Англия - инглис чIални Англикан дин туькIуьр хьайи чка я. Англиядин къанунвалди дуьньядин пара гьукуматрин къанунвилин гьал туькIуьрнавайди я.




#Article 436: Дубна (Тула вилаят) (109 words)


Дубна́ — Тула вилаятдик акатзавай шегьердин тегьерда кутунвай хуьр, Дубна райондин администрациядин юкь я. Упа вацӀун Дубна ва Дубенка хилерал алайди я. Вилаятдин администрациядин юкь тир Туладилай рагъакӀидай патахъ 49 км яргъал ала. Агьалийрин кьадар 5886 кас я.

Хуьруьн тӀвар Упа вацӀун эрчӀи патан Дубна тӀвар алай хилез талукь я.

Дубна вацӀун эрчӀи къерехдал алай кьакьан чкайрал дегь-урусрин дегь чӀаварин шегьер хьайи чка тир. Тарихдин делилриз килигна, XIII-лагьай вишйисан садлагьай зураз мангъулрин вигьинрин девирра и шегьер терг хьана.

Агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз ва гьар йисан къимет эцигунриз килигна туькӀуьрнавай, Дубна хуьруьн агьалийрин кьадардин динамика:

КаркӀвалер:

Гилалди амукьнавай Мосоловардин усадьба Дубна поселокдин кьилин кьетӀен чка я. Усадьба цӀуру чӀаварин дараматрин кӀватӀал я:




#Article 437: Тито Виланова (230 words)


Франсеск «Тито» Виланова-и-Байо (; , Белькайре, Каталония, Испания — , Барселона) — испаниядин футболхъан ва тренер. «Барселонадихъ» галаз кӀвалахунин патахъай йижирди я, 2012-13 йисарра адан кьилехъанвилик клубди «Примера» кӀудна.

Тито Виланова 1969-лагьай йисан 17-лагьай марадиз Каталониядин Белькайре тӀвар алай муниципалитетда вичин дидедиз хьана. Футболдин карьера «Барселонада» гатӀумна. Амма кьилин командада вичиз чка кьаз хьаначир.

Гьа виляй 1991-лагьай йисуз ада «Фигерес» кӀеретӀдиз элячӀна. Тито абурук квай сезон кӀеретӀдин тарихда виридалайни агалкьунар авай йис яз гьисабзавайди я. 1992-лагьай йисуз «Фигерес» «Примерадиз» экъечӀунин мукьвал алай тир, амма «Кадисдихъ» тухвай «ккӀидай къугъунра» кӀеретӀ кӀаник акатна.

Гьа йисуз Тито «Сельтадихъ» галаз икьрар хьана, адан гъиляй футболхъандиз «Примерада» къугъваз мумкинвал хьана. Гуьгъуьнлай атай са шумуд йисан къене Виланова «Бадахос», «Мальорка», «Йеида» ва «Эльче» кӀеретӀрик къугъвана.

Къугъвахъандин карьера Титоди 2002-лагьай йисуз «Гранамет» кӀеретӀда акьалтӀна. ТӀимил чӀавунин къене «Террасса» футболдин кӀеретӀдин техникадин директор яз кӀвалахна.

Абурун агалкьунар акваз, 2008-лагьай йисуз «Барселонадин» кьилел алайбуру Гвардиоладизни Вилановадиз кӀеретӀдин тренерар хьунухь ша лагьана. Абуру Франк Райкардинни адан ассистент Йохан Нескенсдин чка кьуна. Кьве йисан къене ам Пепе Гвардиоладин куьмекархъан яз авайди тир. Абур лап агалкьунар авай ва туькӀвей сезонар тир, кьве йисан къене кӀеретӀди рекорд тир 9 трофей кьуна.

Хосеп Гвардиола хъфейдлай кьулухъ, 2012-лагьай йисан 15-лагьай кьамугдиз Тито Виланова «Барселонадин» кьилел акъвазна. 2014-лагьай йисан 30-лагьай кьамугдал кьван къул чӀугванвай икьрардиз килигна, адан мажиб 7 миллион евро гьар йисуз хьана кӀанзавайди тир.

Сагъ тушир гьалдин гъиляй 2013-лагьай 19-лагьай чиледиз Тито чӀехи тренердин къуллугъдай хъфена.




#Article 438: ЦӀегьрекарч (117 words)


ЦӀегьрекарч (, ) — са йисан набатат я.

ЦӀегьркрчарин кьакьанвал 90 сантиметрдив агакьда. Халкьди «цӀегьрен крчар» гьавиляй лугьузва хьи, адан тум-тварар, сад-садак ккӀана, килигайла, гьакъикъатдани цӀегьрен крчариз ухшар яз аквада.

Дарман авун патал адан сифте акьалтзавай пешер вичи цуькзавай ва адал тӀурар акьалтзавай вахтунда атӀуда. Чебни лап вини кьилер ва къваларивай экъечӀавай таза хилер, яргъивални 15 сантиметрдинбур хьана кӀанда. Винел къав алай чкадик, мукьвал-мукьвал хкуьриз, кьурурда.

ЦӀегьрекрчарин дарманрихъ ихьтин къуват ава:

Агъургьандиз акси дарман яз, череда девясилдин дувулрик, паркьулдик, гьелбейрин хъчадихъ галаз, беневшадин цуькверик, гьетрецуькдик, вакӀан кӀирийрин хилерик ва цӀирицӀрик кваз кардик кутада. Ихьтин дарман хъунни ийида, бедендин винел патан дарман язни кардик кутада.

Буьвелар атайла, цӀегьрекарч, брусникадин пешерик кутуна, къаришма яз кардик кутада, какадарни барабардаказ авуна кӀанда.




#Article 439: ЧӀулавкьал (146 words)


ЧӀулавкьал (, ) — гзаф йисарин хъач я, тандал жедай вичин хилерни гуьрчег цуьквери кьуна жеда.

Адан дувуларни гзаф хилерикай ибаратбур я. ЧӀулавкьаларин (бязибуру къарачиперни лугьуда) кьакьанвал 30-90 сантиметрдив агакьда. Абуру цуьквер июндиз — июлдиз акъудда. Гьа и вахтунда абур кӀватӀна, серин чкада кьурурда. КӀватӀни абурун вини паяр ийида. ЧӀулавкьалар чуьллерин тӀулара, кулкус квай чкайрин къваларив, тамарин арайрай, векь квай ачух майданра, экъечӀда.

ЧӀулав кьаларин чӀем одеколонар, запунар, пастаяр, помадаяр, атирдин ни галай маса шейэр туькӀуьрдайлани гегьеншдиз кардик кутада.

ЧӀулавкьалар рагъакӀидайпатан уьлквейра хуьрекрин дад хъсан хьун патал гегьеншдиз кардик кутада. Месела, а уьлквейра чӀулавкьалар квай къайгъанах лезет авай зериф багьа недай хуьрек яз гьисабзава.
ЧӀулавкьаларин цуьквер сар, гъалар жегьре яру ранг алайбур авун патални кардик кутада.

ЧӀулавкьаларин пешер ширин туьнт спирт квай ички гьазурдай эрекьрин карханайра кардик кутада. Дагъустандин суварин хуьрера чӀулавкьалар тенбекдик кутада, чӀугвазвай пӀапӀрусдин гумадихъ хуш ни хьун патал, абуру гьакӀни таб акьалтдай азарни хкудда лугьуда.




#Article 440: Салигьов Эсед Бабастанан хва (236 words)


Салихрин Эсед Бабастанан хва (1919 йисан 15 тӀулдиз, Кьурагь район, КIири — 1943 йисан 17 гьерез, Калинин вилайят, Слободка) — 2-лагьай Прибалтикадин фронтдин 22-лагьай армиядин 37-лагьай тфенг ядай кӀвачи-кӀвачи дивизиядин 247-лагьай тфенг ядай кӀвачи-кӀвачи аскеррин полкдик акатзавай батальондин чӀехиди я. Совет ГалкӀдин кьегьал я (кьейидалай кьулухъ хьайи).

Ругулди хъсан кӀелзавайди тир. Ада агалкьунралди сифте хуьруьн мектеб ахпа Буйнакскдин кооперативдин техникумни акьалтӀарна. КӀелунин кьулухъ ада Кьурагь райпода гьисабрин кӀвалаххъан яз кӀвалахна.

Дяведин училищеда акьалтӀнавалди Эсед Салихрин лейтенантдин тӀварцӀихъ галаз фронтдиз фенвайди я. Ада ягъунарра, душманрихъ галаз викӀегьдиз женг чӀугваз, активдаказ иштираквал ийизвайди тир. Гьунарар къалурунин патай адаз са шумуд гьуьрметдин орден ганва.

Аскерри чӀехи мана авай «Дно — Новосокольники» рехъ ракьунин кьатӀ атӀана ва Слободка хуьре авай душманрин кӀвачи-кӀвачи къушунрин штаб чӀурна.

Немцери, чпи кьур гьужумдикай хуьдай цӀар хуьз, лап чӀехи аксивал ийизвайди тир, гьакӀни абур хуьряй чуькьвена акъуднавайди тир. Немцериз чӀехи кьиникьар хьайиди тир, саки 200 аскерни офицер кьенвайди тир.

Къведай юкъуз душманди хуьруьв артухан кьушунар чӀугвана. Эхир нетижада, немцери Эседан десте элкъуьрна кьуна. Гьа чӀавуз дестеда 10 дяве ийиз алакьдай кас амукьнавай тир.

Ягъунрин финифда Эседал кьве хер хьанва, гьа виляй ам медсанбатдиз тухун къетӀъ авуна, амма майор рекье амаз кьена. Ам Слободка хуьруьн патав стха тир сура кучуднавайди я.

Немецеринни фашистрин чапхухъанрихъ галаз ягъунарра къалурнавай викӀегьвилинни кьегьалвилин патай СССГ-дин ЧӀехи Президиумди 1944-лагьай йисан 4-лагьай кьамугдиз акъуднавай къараралди Салихрин Эсед Бабастанан хциз Кьегьалвилин тӀвар гана. Кьейидалай кьулухъ.

ГьакӀни адахъ чан аламаз адаз са шумуд гал мад ганвайди я:




#Article 441: Вичи-вич кьин (104 words)


Суицид — Инсанди вичи вичин уьмуьр фикирда кьуна кьатӀ авун. Яз, касдиз мад вичин уьмуьрдихъ мана авачиз акурла къвезвай фикир я.

Суициддихъ пара манаяр ава. ГьакӀа, умьмуьрда кьил акъат тежедай четинвилера кьурла инсанди вич рекьизва. Месала, жаваб авачир кӀанивал патал, кӀани кас кьейила, теквал, масадбуруз инсан гъавурда такьадайла, кӀвалахал четинвилер хьайила. Уьмуьрда мана акун тавурла. КӀанз-такӀанз кьиникьун — инсандиз чидайла, вичи вич кьин тавуртӀа, масадбуру ам гьадалайни пис жуьредалди рекьидайди.

ЧӀехи пай гьукуматра суицид тахсирдай кьазвач. ЯтӀани инсанди вич рекьиз кӀанз дахьайтӀа, ам клиникада твада. Ахпа инсандиз куьмек гун вич рекьиз тахсир я. Маса инсан суициддал гъинни тахсир я. Россияда суициддикай малум гегьеншарун тахсир яз кьазва.




#Article 442: Сидней (127 words)


Си́дне́й (ингл. Sydney, [ˈsɪdni] дуьз лагьана кӀанзавайди я) — Австралиядин виридалайни чӀехи ва цӀуру шегьер я. ЦIийи Кьиблепатан Вэльс штатдин кьилин шегьер я. Чилин кьадар — 12144,6 км² я. 2009-лагьай йисан делилриз кьурвал, Сиднейда 4,5 миллион касди уьмуьр гьалзавайди я.

Патай къвезвай студентар

Федерал регьбервилин информациядив кьурвал, Сидней шегьерда датӀана 50 агъур кьван маса уьлкведай атанвай студентди кӀелзава, гьа акьванни куьрел чӀаван ингилис чӀаланни маса тарсарин курсриз къвезвайди я.

Экономистрин делилрив килигайвал, къецепатан студентрин атунар шегьердиз йиса артухан 1,6 милиард доллар, гьакӀни артухан 10 агъзур кӀвалахдай чка вугузавайди я.

Тарихдиз талукь

УстӀарвализ талукь

Дяведиз талукь

Гьуьлуьз талукь

ТӀебиатдин тарихдиз талукь

Тарихдин кӀвалер

Илимар

Медицина

Масонвал

Археология

Транспорт

Технологияр

Спорт

Къанунар

Чувуд халкьдиз талукь

Нумизматика

Вири дуьньяда Сиднейдиз ругуд тарихдин, мединиятдин, жемятдинни чилкхьинин кьетӀенвилералди сад жезвай, стхавилин шегьер авайди я:




#Article 443: Гавдишан пел (483 words)


Гавдишан пел - лезги ойконимрикай сад я; дегь чIаварин тIварарик акатзава.

Са бязи алимри Гавдишан гафуниз акатайвал баянар гузва. Месела, Исамеддин Османова 2000-йисуз Бакуда азербайжан чIалалди чапдай акъудай вичин КцIар район ктабда кхьенва: Говдишан лугьудай чкадин тIвар фарсарилай амайди я ва ам фарс чIалалди яц такур дагъ лагьай чIал я.
Хъсандиз фагьум авуртIа, им къундарма баян тирди гьасятда кьатIуниз жеда. Сад лагьайди, чкадин тIвар Говдишан ваъ, Гавдишан я. Кьвед лагьайди, гав чи чIалаз фарс чIалай атай гаф туш. Ам фарсари чавай къачунвай асул лезги гаф я. Чи чIалан лексикадин лап куьгьне къатариз талукь тир гав гафуни суван яц мана гузва. Фарс чIала ам анжах яц хьиз кардик кутазва. Аквазвайвал, чна хуьруьн майишатда менфят къачузвай кIвалин гьайвандиз яц, вагьши гьайвандиз суван яц (гав) лугьузва. Муькуь патахъай, гав гафунин чи къадим Гавдиш идионимдин сад лагьай паюнихъ галаз манадин жигьетдай са алакъани авач. Гавдишан лагьай чкадин тIвар гав дибдикай ваъ, Гавдиш дибдикай арадал атанвайди я. Гавдиш чи эрадал къведалди Алупандал вегьей чапхунчийрин аксина женг чIугур лезги къагьриман я.  Пуд лагьайди, Гавдишан тIвар са чкадал ваъ, пуд чкадал ала. Кьуд лагьайди, Гавдишан дагъ туш. Дагъ чиливай лап кьакьандиз хкаж хьанвай чкадиз лугьуда. Къунши хуьрерин жемятри Гавдишан пелер лугьузвай чкаяр дуьзенлухда авай кIунтIарикай ибарат я ва къадим хуьрерни гьа кIунтIарал кутунай. И тIвар лезгийрин къадим Гавдиш идионимдикай ва ан формантдикай арадал атанва. Гавдиш + ан. Им лезги чIалан талукьвилин формани я: нин? - Гавдишан .

И гафунин фарс чIалахъ галаз са алакъани авач. Амма тарихдин чешмейрай аквазвайвал, Гавдишандин фарсарихъ галаз маса алакъа хьанай. 1741-йисуз Надир шагьди Сад лагьай Гавдишанд пеле кьуд пад виливди хуьдай постар туькIуьрнай. Инай Куьрединни Къубадин чилер хъсандиз аквадай. Гьа йисан зулуз Надир шагьди есирвиле кьур са агъзурдалай виниз лезгияр Гавдишандиз гъанай. Абурукай кьвед-пуд виш инсан вичин кьушундихъ галаз санал Хьилерин тама авай лезги кIеретIрин аксина женг чIугваз ракъурнай. Стхайрин винел фидач лагьайбурун вилер акъуднай, гъилер атIанай, са кьадар инсанар яна кьенай.
Ирандин тарихчи А.Т.Сардадвара и вакъиа кьиле фейи чкадин тIвар Кавдишбил (яни Гавдишапел) хьиз къалурнава.

Гавдишан пелер пуд я. Сад лагьай Гавдишанпелен амукьаяр Манкъулидхуьруьз мукьва чкадай жагъанва. И хуьр чиливай 13-19 метр кьакьандиз хкаж хьанвай кIунтIунал кутунвайди чиржезва. Археологиядин материалри ам чи эрадал къведалди I агъзур йисан эвел кьилера арадал атанвайди тести кьарзава.
Кьвед лагьай Гавдишанпел Манкъулидхуьруьвай 3-4 километр яргъа, кефер-рагъэкъечIдай пата, дуьзенлух чкада кутунай. И хуьр тахминан чи эрадал къведалди 1 агъзур йисан эвелра кутурди малум жезва.
Пуд лагьай Гавдишанпел генани чIехи хуьр тир. Ам кишпирдин девирдин сифте кьилера кутунай. Къадим хуьр алай кIунтI чиливай 7-12 метр кьван кьакьандиз хкаж хьанва. КIунтIунин винел патан чин 7100 квадратметр я. Инай кварквацI къванерикай, кишпирдикай, хъенчIикай раснавай къапар жагъанва. Вазайрал къадим лезги нехишар ала. Ихьтин нехишар маса хъенчIин къапарални чIугунва. Инай гьакI къуьл регъведай къванер, жуьреба-жуьре затIар хци ийидай къванер, къупуяр ва маса шейерни жагъанва. Гьа икI, - кхьизва археологри, - III Гавдишанпел кишпир девирдин сифте кьилера кутунвай хуьр я ва ада и зонадин са чкадал ацукьна яшамиш жезвай тайифайрин лежбервилин меденият гьихьтинди тиртIа къалурзава .




#Article 444: Мумбаи (112 words)


Мумбаи (гьакӀни Бомбей) (, , ) — Индиядин Магьараштра штатдин кьилин шегьер я. Гьукуматдин виридалайни пара агьалияр авай шегьер я, дуьньядин — вадлагьайди. Мумбаи Индиядин рагъэкӀидай патан къерехал алайди я.

Мумбаи Улхас вацӀун эхирдал алайди я, Бомбей, Солсетт островарни гьабурухъ галай къерех галаз. Мумбаи гьуьлелай 10-дилай 15 метрдал кьакьан чкадал ала. Мумбаидин кефер пата пара кӀунтӀар ава, шегьердин виридалайни кьакьан чка гьуьлелай 450 метр винихъ гала.

Шегьердин гьяркьуьвал 603,4 км² я. Шегьердин къене вирер ава: Тулси, Вихар, Поваи. Сифте кьведди, милли парк Боривалида авай, шегьердин пайдиз хъвадай яд гузва. Мумбаидай тӀуз пуд вацӀ авахьзава, милли паркда кьил къачузвай. Гьуьл патаг гвайвили шегьердин накьвадик пара къум ква, яргъара палчух ава. Рагаррин жуьреяр чӀулав базальт я.




#Article 445: Пурни (220 words)


Пурни (, ) — гзаф йисарин набатат я. Кьакьанвал 1 метр кьван жеда.

И набатат дарманар патал сифте Европада, Англияда кардиз кутаз эгечӀнай, вични ХII вишйиса. Инсанриз пурнияр дегьзаманайрилай инихъ чида. Чи эрадилай вилик 410-й йисуз абур Мисрида кардик кутазвай. Ана абурукай эфирдин чӀем къачузвай. И кар патал гидродистилляция ийизвай, яни цин бугъ турбайрай ракъуриз, михьиз, чӀем къачузвай.
Къадим девирдин Римда мугьманар кьабулдалди вилик абурун кефияр хъсанарун патал кӀвалин иесиди столрин винел пад таза пурнийрин пешералди михьдай, кӀвализ пурнийрин яд хъичирдай. Чи девирдин юкьвара студентриз кьилел пурнийрин хилерикайни пешерикай авунвай таж алукӀун теклифдай, мефтӀеди хъсандиз кӀвалахда лутьуз.

Истивутдин пурнияр лугьудайбурни ава. Абур чӀурубур ваъ, къенибур жеда. Пурнийрикай дарманар авун патал абурун хъач вич ва пешер каридк кутада, абурукай эфирдин ягъни хкудзава.
Пурнияр абуру цуьк акъуддай вахтунда кӀватӀда, ахъа гьавадал сериндик кьурурда. Истивутдин пурнийрихъ секинардай, дакӀур, таб акьалтай чкаяр сагъар хъийидай, туькьуьл, цвар акъуддай, гьекь гъидай, къеняй газ акъуддай, гьалар къумбар ийидай, чӀур жедай хесет хкуддай, хирер фад хъийидай, тӀал явашардай, дамар гьяркьуь ийидай, иштягь ахъайдай къуват ава. Абуру гьакӀни чӀулав лекьин къуват, ада агъу квай затӀарихъ галаз тухузвай женг гужлу ийида.

Пурнийрин гьалима кардик кутада:

Халкьдин медицинада пурнияр гьава михьун, туькьуьл ва гьекь акъудиз куьмек патал кардик кутада. ЧӀуру пурнийрин пешерин мижедикай дуркӀунра къванер хьайила ва цвар акъудун патал менфят къачузва. Ихьтин азарар квайбуру и миже лацу чехирдихъ галаз хъвана кӀанда.




#Article 446: ЧIулав гьуьл (141 words)


ЧӀулав гьуьл — Атлантик океандин бассейндин къенен гьуьл я. Босфор проливдалди Мармар гьуьлуьхъ галаз сад жезвайди, гьакӀни ахпа Дарданеллар проливдалди Эгейни Средиземный гьуьлерихъ галаз сад жезвайди я. Пара чӀавара Босфорни Дарданеллар проливриз ЧӀулав гьуьлуьнбур лугьузавайди я. Керч проливдалди Азов гьуьлуьхъ галаз сад жезвайди я. Кефер патай Крым зуростров гьуьлуьз дериндаказ сух жезвайди я. ЧӀулав гьуьлуьн винел патай тӀуз Европадинни Азиядин арада авай цин сергьят физвайди я.

ЧӀулав гьуьлуьн кьадар — 422 000 км² я. Вини кьилин деринвал — 2210 м; юкьван деринвал — 1240 м я. Вини кьилин яргъалвал: рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз — 1167 км, кефер патай кьибле патаз — 624 км я. Къерехдин цӀарцӀин яргъивал — 4090 км я. Вири санлай къачура, ЧӀулав гьуьлуьн цӀарцӀелди чӀугунвай акунар яргъивал алай элкъвей хьтинбур я. Цин къенен кьадар — 555 агъз. км3 я.

ЧӀулав гьуьлел алай виридалайни чӀехи портринни терминалрин виридан тухвай парин кьадар, млн тонн (2010й.)

ЧӀулав гьуьлел алай виридалайни чӀехи шегьерар, агъзур кас




#Article 447: ЖикӀияр (146 words)


ЖикӀи (, ) - гзаф йисарин цацар алай набататрин жинс, кьакьанвилелни 2 метр кьван жеда.

Дарманар авун патал адан емишар кIватIда, чебни хъуьтIуьн мекьер тахьанмаз, кулунал хъсан битмиш хьанвай вахтунда. Бязи вахтара дарманар авун патал адан дувуларни кардик кутада.
ЖикIияр сушилкайра 80-85 градусдин чимивиле кьурурда.

Абурун дарманрихъ ихьтин къуват ава: 

атеросклероз авайла 

ЖикIийрин цилерикай гьазурай чӀем кардик кутада:

ДуркIунра, цварадин кIвале къванер авайла, абур тIарвал авачиз акъудун патал жикIийрин (емишрин) чкалрикайни менфят къачуз жеда.

Промышленностда жикIидин емишар кваз гзаф дарманар гьазурзава: жикIидин чӀем - холосас, каротолин, витаминар квай сиропар, таблеткаяр ва чай.

ЖикIидин гьалима тинидик кутазва: гьазурзавай фак аскорбин кислота ва минерал кьелерин ери девлетлу авун, фан ери, винел пад, адан тIеквенар, хъуьтуьлвал хъсанарун патал. ГьакIни фан дад, атирдин ни галай хьиз, хъсан жеда, фу гзаф вахтунда баят тахьана амукьда.

ЖикIийрин гьалима консервияр, мурабаяр, джемар, мижеяр ийидайлани кардик кутада.

ЖикIийри беденда цур, кобальт ва селена артухарда.




#Article 448: Меликов Сергей Алиман хва (227 words)


Меликов Сергей Алиман хва (;  дидедиз хьана) — Урусатдин гьукуматдин ва дяведин кар ийизвайди (деятель), Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин генерал-лейтенант. Кеферпатан-Къавкъаздин федерал округда Урусатдин Федерациядин Ихтияр ганвай Векил (2014-й йисан майдин 12-й эгечӀна).

Сергей Меликова 1965-йисуз ССРГ-дин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин полковник Алим ва Татьяна Меликоврин хизанда дидедиз хьана. Сергей Алимович Меликова сифтедай Саратовдин Ф. Э. Джерзинскийдин тӀварунихъ галай ССРГ-дин МВД-дин Краснознаменный ЧӀехи дяведин командадин келлух, гуьгъуьнлай М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай Дяведин академия акьалтӀарна. Чечняда разведкада къуллугъдайла женгинин са шумуд операция хъсандиз тухунай ам «За военные заслуги» ордендиз лайихлу хьана. 1996-йисан мартдиз са операцияда ада гьалкъада гьатнавай ОМОН-дин боецар къутармишна. И кьегьалвиляй Сергей Алимович махсус метлеб авай 7-отряддин командир полковник Игор Сёминан гъиляй махсус берет къачуниз лайихлу хьана. Им тек-туьк, викӀегьвал къалурунай, вичин уьмуьр хаталувилик кутуна, женгинин юлдашар къутармишунай гузвай награда-пишкеш я. 33 йисан яшда аваз Сергей Меликовакай Урусатдин МВД-дин оператив метлеб авай Кьилдин дивизияда полкунин командир хьана. И дивизияди гьар йисуз 9-Майдиз Москвада Яру майдандал тухузвай Гъалибвилин парадра иштиракзава, Россиядин МВД-дин къенепатан кьушунрин «чин» къалурзава. 36 йисан яшда авайла С.Меликова и соединенидиз-ОДОН-диз регьбервал гана. Яру майдандал кьиле фейи парадрилай гуьгъуьниз УФ-дин Президент В. В. Путина ОДОН-дин командир генерал-лейтенант С. А. Меликовавай доклад кьабулна. 2011-йисуз, РФ-дин Яракьлу Къуватрин Генерал штабдин дяведин Академия акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз, генерал-лейтенант С. А. Меликов Кеферпатан Кавказдин территориядал алай кьушунрин сад авунвай дестедин командующийвиле тайинарна..

Сергей Меликован чӀехи стха — Меликов Михаил Алиман хва — Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин генерал-майор я.




#Article 449: Меликов Михаил Алиман хва (138 words)


Меликов Михаил Алиман хва — Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин генерал-майор, Урусатдин Кеферпатан-Къвкъаздин Федерал округда Урусатдин Федерациядин Президентдин Ихтияр ганвай Векил генерал-лейтенант Сергей Меликован чӀехи стха я .

Михаил Меликова 1958-йисуз ССРГ-дин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин полковник Алим ва Татьяна Меликоврин хизанда дидедиз хьана, С. М. Кирован тӀварунихъ галай Ленинграддин Краснознаменный ЧӀехи умуми кьушунрин командадин кӀеллух акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз, яргъал вахтунда десантда къуллугъна, адакай комбат хьана. Закавказьеда, Чечняда «ифей чкайра» хьайи, хиве авай везифаяр жуьрэтлувилелди кьилиз акъудай Михаил Алимовичаз «За боевые заслуги» медаль гана. М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай Академия акьалтӀарай М. А. Меликова гуьгъуьнлай УРУСАТДИН МВД-дин къенепатан кьушунра Калуга, Ярославль шегьерра, машгьур ОДОН-да (Отдельная дивизия оперативного назначения МВД России), Новочеркасскда ва Санкт-Петербургда къуллугъна. Новочеркасск шегьерда оператив метлебдин дивизиядин командир тирла адаз генерал майорвилин чин гана. М. А. Меликова хейлин йисара Урусатдин МВД-дин къенепатан кьушунрин Кефердинни рагъакӀидай патан округдин кьушунрин командующийдин заместителвилин везифаяр уьтквемвилелди кьилиз акъудна.




#Article 450: Етим Эмин (942 words)


Етим Эмин (Севзиханан хва Мегьамед-Эмин) (1838 йис — 1885 йис) — чӀехи шаир ва камалэгьли, лезги ва Дагъустандин эдебиятрин 19 виш йисан машгьур классик, халис ватанперес, чӀехи устад, зурба алакьунар авай, халкьдин рикӀ алай зарийрикай сад я. Шаирди кесиб халкьдин дерди-гьал, уьмурдин залан шартӀар дериндай кьатӀана ва абур вичин иер эсерра ахъайна.

Етим Эмин виликан Куьре округдин Цилингрин хуьре лежберрикай тир Севзиханан хзанда 1838 йисуз дидедиз хьана. Эмин гьеле гъвечӀизмаз, Севзиханан хзанар Цилингай ЯлцIугъиз куьч хьанай. Гьана Эмина вичин уьмуьр тухванвай. Эминан буба Севзихан кӀел-кхьин чидай, дуьньядикай хабар авай, шариатдин къанунрин гъавурдик квай кас тир. Севзихан савад авай, дуьньядикай хабардар кас тирвиляй ва жемятдин арада адаз гьуьрмет авайвиляй ам пуд хуьруьн дувандин къазивиле тайинарнай. Чаз Севзихан гьихьтин къази хьанайтӀа малум туш, амма ам савадлувилин пад кьазвайди тирди ашкара я. ИкӀ ада вичин чӀехи кьве хцивни — Эминавни Меликав — кӀелиз тунай. ГъвечӀи хва Набидивай буба регьметдиз финикди кӀелиз хьаначир.

Эминан халисан тӀвар Мегьамед-Эмин я. «Етим» ада вичиз къачур заривилин лакӀаб я. Сифтегьан кӀел-кхьин Эмина вичин бубадивай чирнай. Эминан алакьунрал, хци зигьиндал, кьатӀунрал гьейран хьайи Севзихана вичин хва машгьур алим Гьажи Имаил-эфендидин патав Кьеанрин хуьруьз рекье туна. Гьажи Исмаил-эфендидин медресада сухтайриз мусурман диндилай алава гьа девирдин жуьреба-жуьре илимрай, РагъэкъечӀдай патан халкьарин эдебиятрай, риторикадай, поэтикадай, яни шиирар кхьидай къайдарикай чирвилер гузвай.

Кьеандал медреса куьтягьай Эмин, вичин чирвилер мадни вини дережадиз хкажунин мурад рикӀе аваз, Куьре пата тӀвар-ван авай чӀехи алим Алкьвадар Гьажи Абдуллагь-эфендидин медресадиз гьахьнай. Ина кӀелай йисара Эмина РагъэкъечӀдай патан халкьарин шииратдиз ва вичи эсеррин туькӀуьрунин кардиз чӀехи фикир гузва. Ада чӀехи гьевесдалди араб ва туьрк чӀалар чирзава. Зари арифдар кас хьайиди адан шиирай ва дувандин къазивилин везифадихъ галаз алакъалу бязи документрай чир жезва. ИкӀ, Мажалисдай тир Мусадин хва Абдуллагьа Эминаз кхьей чарчел ихьтин гафар гьалтзава: «Куьре вилаятдин марифатлу алим, зи камаллу ва рикӀин сидкьидин малла Эминаз, ваз ва вун кӀанибуруз… саламар хьуй».

Зурба алакьунар авай Эминаз лап чӀехи алимривай чирвилер къакъудай фикир авай, амма буба регьметдиз фейила, ада гъвечӀи стхайрин ва вахарин къайгъударвал авун лазим жезвай. ЯхцӀурни цӀуд лагьай йисарин эхирда хьиз Гьажи Абдуллагь-эфендидин медреса куьтягьай Эмин Ялцугъиз хквезва ва бубадин чкадал дувандин къазивиле кӀвалахзава.

Жегьил Эмина вичин гъвечӀи вахариз ва стхайриз бубавал авуна. ИкӀ ада, са чачрелай малум жезвайвал, Меликав кӀелун давамариз тунай.

Е. Эмин хьтин регьимлу къази и хуьрера гьич са чӀавузни хьайиди тушир. Шаирдин эсеррай ва маса чаз малум документрай аквазвайвал, ам гьахъ гвай, михьи, анихъ галай инсанрин рикӀикай хабар кьадай, адалатлувилелди суд-дуван ийидай, маса къачуз тежедай къази хьана.

Ам кесибрин патал алайди Кьеанрин ва Бигер хуьрерин судьяйриз ада ракъурай чарчелай хъсандиз аквазва:

Асаламу алейкум! Зи патав атанвай эмеди заз куь патан итим тир Султалидлай шикаят ийизва, ада лугьузва хьи, вичин рагьметлу гьуьлелай вичел агакьун лазим тир ирс вахчунин карда Султалиди вичиз манийвал ийизва. Гьаниз килигна за квез и кагъаз кхьизва ва куьне и кар туькӀуьрна, яни Султалидвай вахчуна а гьакь эмедив вахкун тӀалабзава. Эгер квез зини куь арадавай стхавилин къадир аватӀа, куьне геж тавуна и кар тамамара… Куь хийир кӀани, куь халис дуст Мегьамед-Эмин.

Ихьтин фактар Эминан шииррани гъиз жеда. Адан инсанпересвал себеб яз кесибриз Етим Эмин гзаф кӀандай, шаирдин патав алакьун-кагьакьун ийиз, гьар жуьредин меслятар къачуз, гьатта къунши хуьрерайни кваз инсанар къведай.

Е. Эмин вичин патав суд-дуван авун патал арза-ферза гваз атайбурун гъилиз ваъ, рикӀин михьивилиз килигдай. Гьа ина, — кхьизва А. Агъаева, — инсанрин арза-ферзадин юкьва Эминан кьил дуьньядай акъатна. Ам, дуьньядин чин ва астӀар пад акуна, адавай тух хьанвай кас тир. Иниз килигна, адан шииратдихъни яшайишдин туьнтвал ава.

Гьелбетда, гьахъвилиз къуллугъзавай, бязибуруз я вун гьамни хажалат… бящибуруз я вун девран, дуьнья гьей! — гафар лагьай суддин къази варлуйриз хуш туш, акси яз чпин гафарни ише фин тийизвайвиляй абур Е. Эминал ажугълу жезва. Эмин залан азардик ажуз хьайила, шаирдиз кьисас яз, ада хвена чӀехи авур етимриз девлетлуйри футфа гана, абур чӀехи стхадин чина акъвазарнай.

ЧӀехи заридин туькӀуьрунра са шумуд девир чара ийиз жеда. Вич тахминан ва шартӀ алай кӀвалах ятӀани, и карди, гьелбетда, чаз Е. Эмин чӀалан устад хьиз, фагьумлу арифдар хьиз, йис-сандавай гьакъикъатда кьиле физвай вакъиайрин таъсирдикди гьикӀ вилик физвайтӀа, къалурдай мумкинвал гузва.

Сад лагьай девирда (1857-1867-йисар) шаирди, акунрай, гзафни-гзаф муьгьуьббатдикай, кьвед лагьай девирда (1868-1878-йисара) халкьдин яшайишдикай, 1877 йисан бунтарикай кхьизва. Пуд лагьай девирда (1879-1885-йисар) Е. Эмина дуьньядикай философиядин хиялралди тафатлу, дерин мана-метлеб квай са жерге шиирар туькӀуьрна. Гьа са вахтунда муъмин инсан тир Е. Эмина са кьадар илагьиярни туькӀуьрнай.

ЧӀехи шаирдин эсерар печатдиз акъудунин, адан уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ ахтармишунин кӀвалах анжах советрин девирда, лезгийриз милли кхьинар арадал атайдалай гуьгъуьниз, башламиш хьана. Е. Эминакай печатда сифте гаф лагьайди, шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувуна адан сад лагьай ктаб акъудайди алим ва критик Гьажибег Гьажибегов я.

Алимди вичин макъалада Эминан уьмуьрдикай малуматар ва адан яратмишунриз умуми къимет ганай. «Е. Эмин лезги литературадин буба я» — им Гь. Гьажибегова чӀехи шаирдиз сифте ганвай дуьз къимет я. Гьелбетда Е. Эминал къведалдини лезгийрихъ зурба шаирар хьанай, амма алатай девиррин чӀалан устадрин тӀварар ва абурун эсерар Гь. Гьажибеговаз малум тушир.

Е. Эминан уьмуьр, яратмишунар ахтармишунин ва шаирдин малум тушир эсерар жагъур хъувуник Агьед Агъаева тухвай кӀвалах иллаки къиметлуди хьана. Ада Москвада ва Махачкъалада акъудай Е. Эминан шииррин кӀватӀалри, шаирдикай кхьей макъалайри ва кьилдин ктабди лезги эдабиятдин классикдикай чи чирвилер мадни гегьеншарна.

ЧӀехи шаирдикай кхьенвай ктабда А. Агъаева Е. Эмин яшамиш хьайи девирдикай ва шаирдин уьмуьрдикай, адан яратмишунрин тематикадикай ва къарагъарзавай месэлайрин важиблувиликай, адан эсеррин маналувиликай ва шаирвилин устадвиликай делилламишнавай тамам ихтилат авунва. Ада Е. Эмина хайи халкьдин меденият вилик тухуник кутур пай ва шаирди лезгийрин руьгьдин хазинада кьунвай чка къалурнава.

Шад жедай кӀвалах ам я хьи, Е. Эминан уьмуьрдин рекьиз, яратмишунриз фикир гун йис-сандавай артух жезва. 2001-йисуз профессор Р. Г. Кадимован «Поэтический мир Етима Эмина» (Магьачкъала: Изд. «Юпитер») маналу ктаб акъатзава, 2002-йисуз шаир, публицист Ф. Р. Нагъиеван «Етим Эмин: путь к истине» (Махачкала) къиметлу монография чапзава. И кьве ктабни Е. Эминан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишунин карда чӀехи агалкьун я, цӀийи кам я.




#Article 451: Ботаника (223 words)


Бота́ника ( — «набататриз талукь тир», -ай — «хъач, набатат») — набататар чирзавай илим, биологиядин са хел я.

Набататрикай дуьз чирвилерин система хьиз ботаника XVII - XVIII-н вишйисара бегьем хьана, амма набататрикай гзаф малуматар къадим инсанризни малум тир, вучиз лагьайтӀа абурун уьмуьр недай, дармандин ва агъу галай набататрихъ галаз алакъалу тир.я

Антик девирдин философар набататарин асул-мана тайин ийиз ва абур систематизация ийиз алахъзавай. Аристотелдин ученик тир Теофраст ботаникадин буба хьиз малум я - ам ботаникадин кьилди тир илим хьих бине эцигайди я. Теофраста набататрин хуьруьун маишатда ва медицинада кардик кутунихъ галаз, ада теоритик месэлаярни веревирдзавайди тир.

Европадин илимдин набататар чирдай чӀехи вакъиа Франсиско Эрнандесан «ЦӀийи Испаниядин набататрин тарих» тӀвар алай, хъсандиказ иллюстрация авунвай, еке кӀвалах хьанай - и кӀвалах Испанияди пачагь II Филиппди заказдалди арадиз атанай. И ктабдиз алайчӀаван Мексикадин чилера хьанвай авай 3000-й гзаф набататрикай ва 500-й гзаф гьайванрикай малуматар гьатнава.  Гьа а вахтунда, Бернардино де Саагуна вичин «ЦӀийи Испаниядин крарин умуми тарих» тӀвар алай фундаментал ктабда набатарикай са тӀимил куьруь малуматар ганай. Кьве кӀвалахни ацтекрин элкъвена къваларив гвай дуьньядикай малуматрин бинедаллах арадиз атанай. Ахпа Саагунан гъиливкхьин рикӀелай алатнай, амма Эрнандесаа ктабдикай са шумуд сефер маса алимри менфят къачунай: Хосе де Акоста, Нардо Антонио Рекки, Фабио Колонна, Хайме Онорато Помар, Грегорио Лопес, Федерико Чези, Хуан Барриос, Иоган де Лаэт, Иоан Эусебио Ньеремберг, Вильям Пизо, Роберт Лавэл, Джон Рэй, Джеймс Ньютон ва масабдур.




#Article 452: Къайтагъ чIал (182 words)


Къайтагъ чIал, хайдакь чIал (чпин тIвар: хайдакь /χajdaq'/) - къайтагърин хайи чIал, даргийрин чIаларикай сад я. Дагъустан Республикадин Къайтагъ районда чкIанвайди я.

Адетдалди къайтагъ чIал дарги чIалак акатзавай нугъатдин кIватIал яз гьисабзавайди я. ЧIалан къурулуш муькуь чIаларикай бегьем пара чара жезвайди я. Къайтагъ чIал дарги чIалан кьуд нугъатрин кIватIалдикай сад я. Муькуь дарги чIаларикай лап дегь чIаваринни цIуру компонентралди кьетIен жезвайди я.

Адетдалди къайтагъ чIалан нугъатар кьве кIватIалдиз сад ийизвайди я:

И кIватIалрин арада чаравилер гъвечIибур я.

Араб графикадалди авур къайтагъ чIалан кхьинар XV-лагьай виш йисан эхир кьиляй йижирди я. XX-лагьай виш йисалай инихъ къайтагъри литературадин дарги чIал кардик кутазвайди я.

Фонетика

Къайтагъ чIалан ахъа тушир ванерин системадиз ихьтин кьетIенвилер хас я:

Ахъа ванер:

Ахъа ванерин система кьуд кьилин (i, e, u, a) ва са фарингал аI (я гьарф кхьидайла).

Къайтагъа чIалаз яргъи ахъа ванер хас я. Абур кьве ахъа ванер агаж хьайила арадал къвезвайди я. Сифтени сифте - ā.

ЦIиргъидалди масакIунар авайди я - са позицийра мецин кьулухъ патан ванер шш-ийидайбуруз элячIзавайди я.

Морфология

Лексика

Муькуь дагъустан чIаларании хьиз, къайтагъ чIала пара араб, фарс, туьркни маса чIаларай къачур гафар авайди я.




#Article 453: Кубачи чIал (146 words)


Кубачи чIал, арбук чIал (чпин тIвар: гӀугъбуган [ʕūʁbugan]) - къубачийрин хайи чIал, дарги чIаларикай сад я. Уркарах райондин рагъэкъечIдай пата чкIанвайди я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 7000 кас.

Адетдалди кубачи чIал кьве нугъат кутазвайди я:

Литературадин дарги чIалан кхьинар саки кIвалахарзавач. Чпин официал кхьинар авач. Адетдалди кубачивийри урус чIалал кхьизвайди я. Кубачи чIалал чапдай акъатнавай кьилди са ктаб я. Кубачивийри чеб даргийрикай кьетIендаказ хкудзава.

Кубачи чIала гуж авай ахъа тушир ванер ава, адетдалди абур литературадин дарги чIалан вандай ахъа тушир ванерин чкадал акъатзава:

Кубачи чIала «р» ахъа тушир ван аватзава, мукьвал-мукьвал ахъа ванцин яргъивал гъиз:

Кубачи чIала хнуб жинсинин (классдин) лишан «й» я, маса дарги чIалара «р» лишан я:

Кубачи чIала глаголдин (ифинитив) акьалтIун «-ий» я, литературадин дарги чIала «-ес» акьалтIун я:

Числойрихъ «-ибил» кӀус гилигунивди арадал къвезвай къайдадин гьисабдин тӀварарни, затӀар гьисабайла абурун къайда, сад-садан гуьгъуьнлай галай-галайвал къалурзава:




#Article 454: Анатомия (101 words)


Анато́мия (-ай — мадни, винипата ва  — «атӀузва», «кукӀварзава», «гудзава») — организмрин беден ва абурун патар клеткадилай вини дережада чирзавай биологиядин ва конкретдаказ морфологиядин са пай я. Илим хьиз анатомияди тек са умуми яз организмин къецепатан туькӀуьрун чирзавач, ва гьакӀни адаз гьатзавай органрин къенепатан формани структура. АлайчӀаван анатомия анатомик препаратрин атӀунрин микроскопиядин куьмекдалди чирвилерин горизонт ахъайиз ва морфологиядин илимдин мад са аспект - микроскопик анатомия - чара ийиз алахънава. Вичел атайла, микроскопик анатомия тканьрикай илимдихъ (гистология), ва гьакӀни клеткадикай илимдихъ (цитология) галаp сихдаказ алакъада авайди я. Анатомия, гистология, цитология ва эмбриология вири санал организмдин формадикай, виликфиникай ва туькӀуьруникай умуми илим я.




#Article 455: Геология (123 words)


Геоло́гия (-ай — Чил +  — чирун) — Чилин, ва маса Ракъинин системадин планетрин ва абурун тӀебии спутникрин
квай затӀрикай, туькӀуьруникай ва виликфинин къанунрикай илим я.

Гелогиядин ахтармишна чирунин пуд асул рекь авайди я: тегьерар кхьинин, динамик ва тарихдин. И рекьерин гьар садаз вичин асул ахтармишна чирунин принципарни методар авайди я. Тегьерар кхьинин геологияди геологиядин телойрин чкайрал эцигун ва квай затӀар чирзава, гьа гьисабдик абурун форма, кьадар, сад-садахъ галаз алакъавал, кваз хьунин галай-галайвал чирзава, ва гьакӀни чара-чара минералрин ва суван жинсерин тегьерар кхьинив машгъул я. Динамик геологияди суван жинсерин барбатӀун, абур гарунив, бузлахрив, чилин винел ва кӀаник алай
ятарив тухун, къваларир кмват хьун, чилин чкалдин юзун, чилин зурзунар ва вулканрин акъудна гадрунар хьтин геологиядин процессрин эволюциядиз килигзава. Тарихдин геологияди алатай заманрин геологиядин процессрин галай-галайвилер чирзава.




#Article 456: Цур (338 words)


Цур — химиядин элементрин девирдин системадин 4-лагьай девирдин 11-лагьай кӀеретдин, 29 атомдин нумра авай химиядин элемент. Cu символдалди ишара жезва (). ГьакӀан затӀ «цур» (CAS-нумра — пластиквал авай, къизилдинни-жегьре рангунин (оксиддин пленка авачиз — жегьре рангунин) элячӀдай металл я.
Дегь чӀаварилай инсандин патай кардик кутазва.

Чилин чкалда квай цурунин юкьван кьадар — (4,7-5,5)·10−3% (массадиз килигна) я. Гьуьлуьн ва вирен це цурунин кьадар гзафни-гзаф тӀимил я: 3·10−7% ва 10−7% (массадиз килигна) кьурвал я.

ТӀебиатда цур гьам галкӀурунра, гьамни михьи кӀусар яз жагъизва. Индустриядин метлеб авай галкӀурунар халькопирит CuFeS2, цурунин колчедан хьиз малум я, халькозин Cu2S ва борнит Cu5FeS4 я. Абурухъ галаз цурунин маса минерални гьалтзава: ковеллин CuS, куприт Cu2O, азурит Cu3(CO3)2(OH)2, малахит Cu2CO3(OH)2. Са бязи вахтара цур михьи кӀусар яз гьалтзава, чара-чара кӀватӀ хьунрин масса 400 тонндав агакьзава.

Цур — къизилинни-жегьре рангунин пластиквал авай металл я, ахъа гьавада фад адаз хас тир интенсив хъипивал авай яу ранг гузвай оксиддин пленкадив кьазва. Эку чкада шуькуь пленкайриз къацувал авай аби ранг авайди я.

Цурунин са шумуд цурурна акадарун (сплав) авайди я: латун — цинкдихъ, кишпир — къеледихъ ва маса элементрихъ галаз, мельхиор — никельдихъ, баббитар — кьуркьушумдихъ ва масадбур.

Цур цурунин рудайрикай хкудзавава. Цур хкудунин асул методар — пирометаллургия, гидрометаллургия ва электролиз я.

Кьежей гьавада цур окисламиш жезва ва (II) цурунин основной карбонат арадал къвезва:

Къайи концентрироватнавай гугуртдин кислотадихъ галаз реакция ийизва:

Кудай концентрироватнавай гугуртдин кислотадихъ галаз:

Яд галачир гугуртдин кислотадихъ галаз, 200 °C-далди:

Акадарнавай гугуртдин кислотадихъ галаз, гьавадин кислород иштиракдалди ифирна :

Концентрироватнавай азотдин кислотадихъ галаз реакциядиз гьатзава:

Какадарнавай азотдин кислотадихъ галаз реакциядиз гьатзава:

Пачагьдин эрекьдихъ галаз:

Кудай концентрироватнавай хлороводороддин кислотадихъ галаз:

Какадарнавай хлороводороддин кислотадихъ галаз, килород иштиракдалди:

Газдин тегьерда авай хлороводороддихъ,500—600 °C-далди:

Бромоводороддихъ галаз:

ГьакӀни цур, концентрироватнавай сиркедин кислотадихъ кислород иштиракдалди реакйия ийизва:

Концентрироватнавай аммонийдин гидроксидда цӀрурзава ва аммиакатар арадиз къвезва:

(I) цурунин оксиддив окисламиш жезва кислород тӀимил хьайла 200 °C-далди ва (II) цурунин оксиддив окисламиш жезва кислород пара хьайла 400-500 °C-далди:

Цурунин порошок хлордихъ, гугуртдихъ кӀвалин температурада реакциядиз гьатзава:

Металлтуширбурун оксидрихъ галаз:

Калийдин цианид галаз реакциядиз гьатзава, калийдин дицианокупрат(I), щелочь ва водород арадал къвезва:

Концентрироватнавай хлорводороддин кислотадихъ ва калийдин хлоратдихъ галаз:




#Article 457: Кислород (113 words)


Кислоро́д — Химиядин элементрин девирдин системадин 2-лагьай девирдин 16-лагьай кӀеретӀдин (цӀуру классификациядалди - VI кӀеретӀдин кьилин агъакмеретӀдин) 8 атомндин нумра авай химиядин элемент я. O символдалди ишара ийизва (). Кислород - химиядин жигьетдай актив тир металлтушир я, халькагенрин кӀеретӀдин виридалайни кьезил элемент я. ГьакӀан затӀ кислород (CAS-нумра:) нормал шартӀара кислороддин молекула кьве кислороддин атомдикай ибарат тир(формула O2), ранг, тӀям ва ни галачир газ я; гьавиляй адаз гьакӀни дикислороддни лугьуда. Жими кислороддин ранг экьу аби я, кӀеви кислород лагьайтӀа - экуь вили рангунин кристаллар я.

Кислоддин маса аллотропдин формаянир авайди я, мисаля яз, озон (CAS-нумра: ) - нормал шартӀара молекула кислороддин пуд атомдикай ибарат тир (формула O3) специфик ни авай, аби рангунин газ я.




#Article 458: Межидов Къияс Межидан хва (433 words)


Межидов Къияс Межидан хва (1911—1974) — тӀвар-ван авай лезги шаир, кхьираг, драматург, Дагъустандин халкьдин кхьираг.

Къияс Межидов 1911 йисуз Самур магьалдин Ахцегьрин хуьре фяле Межидан хизанда дидедиз хьана. Ада сифтедай хайи хуьре кӀелна, гуьгъуьнлай Бакуда юкьван мектебни ругуд вацран муаллимвилин курсар акьалтӀна. Къияс Межидова пара чӀавуз Кьиблепатан Дагъустанда муаллимвални Магьачкъалада журналиствал авуна, цӀуд йисалай пара лезги районра прокурорвилени судьявиле кӀвалахна.

Кхьирагдин сифте туькӀуьрунир тежрибаяр «ЦIийи дуьнья» газетдихъ галаз алакъалу я. Адан цӀудралди шиирарни «Масан» поэма, «Партизандин хзан», «ЧӀехи бубаяр» пьесаяр литература кӀанибурун рикӀел гилани алама. Дяведилай гуьгъуьнин йисара Къияс Межидова гьикаяяр кхьиз эгечӀна.

Адан алакьунар прозада майдандиз акъатна. Хайи халкьдин уьмуьр дериндай чирун патал лезгийрин фольклор ва эдебият, урус халкьдин ва азербайжандин харусенятдин культурадин тежриба чир хьун тӀимил тир. Халкьдин юкьва хьун, жемятди яд хъвазвай булахрай яд хъун, чан алай ва алачир тӀебиат чирун, халкь къекъвезвай жигъиррай камар къачун герек хьана.

Къияс Межидов лезги хуьрера къекъвена. Адан рикӀ бахтлу уьмуьрдикай, лезги чилин чӀагайвиликай, тӀебиатдин девлетлувиликай, колхозбанрикай харусенятдин эсерар кхьинин ашкъидив ацӀанай. Гьа са чӀавуз жегьил кхьирагди хайи халкьдин фольклор, ашукьрин манияр кӀватӀна.

Кхьирагдин гьикаяйрин мэселаяр жуьреба-жуьрединбур я. Ада тӀебиатдикайни инсанрикай, кӀиливиликайни дигекӀиливиликай, зегьметдикайни кьегьалвиликай кхьизва. Къияс Межидован эсеррин дибда авай вакъиаяр уьмуьрдай къачунвайбур я, кьилин кьегьалар чаз гьамиша аквазвай лапагбанар, рукухъанар, гъуьрчехъанар ва кӀелдайбур я.

Вичин уьмуьр сувави зегьметхъанрин рекье эцигай урус духтурдин образдикай, кьадар-кьисметдикай Къияс Межидова пара йисара кьатӀунар ийиз хьанай. Ада архиврин материалар мукьуфдивди чирна. А. Н. Ефимов хъсандиз чидай ксарихъ галаз рахана. Ахпа чӀехи рикӀни ахъа гуьгьуьл авай инсанкӀилидин образ устадвилелди туькӀуьрна.

А. Ефимован къаматдалди кхьирагди урусни лезги халкьдин дуствилин темани ахъайна. Сувавийрин рикӀерик дуствилин гьиссер кутурбур Урусатдин кӀвенкӀведар интеллигенциядин векилар тирди роман кӀелзайбуруз ахъадаказ аквазва. Кьилин кьегьалдихъ галаз санал кхьирагди гьакӀан сувавийрин образарни ганва. Абурун арада Гьажимурадни Къази Мегьамед, Алванни Жават кьетӀендиз къейд авуниз лайихлубур хьанва.

Романда, зегьметхъанрин образар хьиз, пачагьдин чиновникрин, чкадин фекьи-фахрайрин гьакъикъи къаматарни ганва. Абурун образрини эсердин кьилин мана ахъагъиз куьмекзава.

Къияс Межидов инсанрални тӀебиатдал рикӀ ацукьай кхьираг я. Адахъ, кхьирагдихъ хьиз, вичиз хас къайдаяр ва харусенятдин рангар ава. Кхьирагди вичин эсерра хайи тӀебиатдикай чӀехи устадвилелди, рикӀ гваз ихтилатни ийизва.

Интересрин чкӀайвал, къарагъарзавай месэлайрин важиблувал, тӀебиатдин рангар, гьалар лап хъсандиз чир хьун, фольклордикай хийир къачун, кӀелдайдан фикир желбдайвал кхьин Къ. Меджидован кхьирагвилин лишанар яз гьисабиз жеда.

Адан туькӀуьрунрин асул-метлеб, кьилин мана инсанрин, халкьарин дуствал ва сад-садаз рекье чан эцигайвал, жемиятдин къуватдихъ агъунвал я. И фикирар адан эхиримжи йисара теснифай «Дагъларин деринрин булахар» романдиз, чӀехи шаир СтIал Сулейманакай кхьенвай «РикӀин хиялралди яшамиш хьана зун» повестдизни маса эсерриз хас я.

Къияс Межидован романар, повестар, гьикаяяр урус чӀалалди кьилдин ктабар яз ва гьакӀни литературадин журналра Москвадани акъуднава.

Къияс Меджидов «Дагъустандин халкьдин кхьираг» тӀварцӀиз, СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай Республикадин гьукуматдин премиядиз лайихлу хьана.




#Article 459: Замбиядин чIалар (186 words)


Замбияда са шумуд чкадин (вири Банту хизандик акатзавайбур) ва инглис (миллетдин яз гьиссабзавайди ва бизнесдани чирвилера кIвалахарзавайди) чIалар чкIанвайди я.

Чара-чара малуматрив кьурвал, Замбияда 46-далай 70-дал кьван чIал ава. Илимри абурукай парабур нугъатар хьиз гьисабзава. Сабуруз Замбиядин чилерихъ галаз галкIанвай яргъи тарих ава. ГьакI ятIани маса чIалар 18-19-лагьай вишйисарин миграциярин гъиляй арадиз атанвайбур я, мисал патал Лози. Вири чкадин чIалар, сад садахъ галаз кIевиз галкIанавайбур яз, Банту хизандик акатзава.

Ирид чкадин чIалахъ официал статус ква. Вири санал абур гьар провинциядин официал чIалар яз ава:

И ирид чIал, инглис чIалахъ галаз санал, лап сифтедин мектебрин чирвилерани са бязи гьукуматдин идарайра кIвалахарзава.

Са чIалара, гьа гьисабдикай яз бембадани ньянджада, чIехи йисара авай агьалийризни хуьруьн чкайриз талукь чIалан «дерин» ва «шегьердин чIал» тIвар алай жуьрейриз чара хьун ава. Гаф атай чкадал лугьун, «дерин» жуьре мадни цIуру къайдаринди я, «шегьердин чIал» лагьайтIа ада инглис чIалакай пара гафар къачуна ва гьар жуьредин тур цIийивилер къениз чIугуна.

Ньянджа чIалан шегьрдин жуьре Лусакада (Замбиядин кьилин шегьер) лингва-франка яз авайди я ва вири уьлкве тирвал Замбиядин кьведлагьай чIал хьиз чкIанвайди я. Виридалайни чкIанвай чIал яз, бембани са бязи чилерра лингва-франка хьиз аваз авайди я.




#Article 460: Шеварднадзе Эдуард Амвросиян хва (437 words)


Эдуард Амвросиян хва Шеварднадзе (, Эдуа́рд Амбро́сис дзе Шевардна́дзе, 1928 йисан 25 гьерез, Мамати хуьр, Ланчхути район, Гурия — 2014 йисан 7 чиледиз, Тбилиси) — гуржийринни советрин политикадинни гьукуматдин крархъан, Гуржистандин ССР Жемятдин къайда хуьнуьхин министр (1965—1968 й-р.); Гуржистандин ССР Къепепатан крарин министр (1968—1972 й-р); Гуржистандин КП ЮК-дин 1-лагьай секретарь (1972—1985 й-р); СССГ-дин Къецепатан крарин Министр (1985—1990 й-р); СССГ-дин Къецепатан алакъайрин Министр (1991 йисан 19 цӀехуьл — 1991 йисан 8 лагьай фундукӀ); Гуржистандин Президент (1995—2003 й-р) я. 1985—2000 йисарин къене СГКП ЮК Политбюродин член. Социализмдин зегьметдин кьегьал я, къенепатан къуллугъдин генерал-майор.

Эдуард Амвросиян хва Шеварднадзе 1928-лагьай йисан 25-лагьай гьердиз Грузиядин ССГ-дин Гуриядик акатзавай Ланчхоти райондин Мамати хуьре вичин дидедиз хьана. Адан бубади хуьруьн мектебда муаллимвиле кӀвалахзавай тир, урус чӀаланни литературадин тарсар гузвай тир. Диде-бубадин кӀеви алахъуналди ам Тбилисидин медицинадин техникумдиз гьахьна. 1946-лагьай йисуз кӀелунар акьалтӀдалай кьулухъ ада, вичин диде-бубадин кӀан хьуниз килиг тавуна, ам политикадал алахъиз гатӀумна.

ЦӀемуьжуьд йиса аваз, техникум акьалтӀнамазди, ам комсомолдин райкомдин хилен кьилел акъвазна, ахпа са арадлай Гуржистандин компартиядин ЮК-дихъ галай партиядин мектебдиз гьахьна. 1948-лагьай йисуз Эдуард Компартиядиз гьахьна. 1949-1951-лагьай йисарин къене ам Гуржистандин компартиядин ЮК-дихъ галай партиядин мектебда кӀелзавай тир. Партмектеб акьалтӀнамазди Эдуарди Гуржистандин ЛКЖГ-дин ЮК-дин инструктор хьана.

Шеварднадзедин карьера фад вилик фин ада тухур коррупциядиз аски политикадин нетижа я. Адан вилик хьайиди авай чӀавуз Грузия Советрин ГалкӀда виридалайни чӀехи дережадин коррупция авай республика тир. Василий Мжаванадзеди авур идара усал регьбервилелди, хата-хатурвилелди, зулумкарвилелди, ришветхъанвилелдини коррупциядалди тафаватлу тир.

Гьа чӀавуз Грузияда коррупция саки манийвилер авачиз вилик физвай тир. Ахьтин политика республикадин система чӀехи четинвилера туна. Мисал патал, Грузияди экспорт авур затӀаррикай кьилди са 68 вишекайди къанунрив кьур делилдалди авур тир, гьакӀ ятӀани маса советрин республикайра и къалурзавай лишан саки 100 вишекайдин дережадив кьван агакьзавай тир.

Вичин коррупциядиз акси тир тухур кампания Шеварднадзеди жемятдин фикирар чирунин рекьелди ийизвайди тир. Коррупциядихъ женг чӀугун патал ада чара авачиз гьиллер ийизвай тир. И кардин лишан тир мисал — вири къецепатан экспорт акъвазундилай кьулухъ са шумуд сеферда Шеварднадзе лежберрин парталар алаз памадуррив ацӀанвай машин сергьятдалай элячӀна. Эхир нетижада, ада саки вири сергьятхъанар къуллугърилай алудна.

Эдуард Шеварднадзеди вичи лагьайди хьиз, ада вири чӀехи чиновникривай чапла гъил къалурун тӀалабна. Эхир нетижада, «рагъакӀидайпатан» фирмайрин акъудунин сяттерин чкадал ада советринбур къачуз эмир авуна.

В. Соловьеванни Е. Клепиковадин гафариз килигна, сифте вад йисан къене вич цӀийи къуллугъдал алаз Шеварднадзеди 30 агъзурдилай пара кас дустагъ авуна (абурукай зур СГКП-дин членар тир), мадни ада 40 агъзур инсан абуру кьур къуллугърилай алудна.

Вири и крар Эдуард Шеварднадзе коррупциядихъ галаз чӀехи женг чӀугвадайди къалурзавай тир. 1981-лагьай йисан пахундин къаннируга кхьей СССГ-дин Лап-Кьилин Советдин къарардив кьурвал, Эдуард Амвросиян хциз Социализмдин зегьметдин кьегьалдин тӀвар гана (Ленинан ордендихъни «Мукални кӀута» къизил медалдихъ галаз).

Амма асул гьисабдалди Шеварднадзедин коррупциядиз акси тир кампания кьиле тефир хьана.




#Article 461: Мартин Лютер (131 words)


Мартин Лютер (, Айслебен, Мансфельд графвал — , гьа чкада) — Реформация туькӀуьр кас. Библия немцарин чӀалал таржума авуна. Лютеранвал диндин кьил кутуна Протеснтантизм эгечӀна.

Мартин Лютер виликран лежбер Ганс Лютердин хзанда дидедиз хьана. 1497 йисуз, Мартинан 14 йис тирла хайибуру ам Марбург шегьердин францисканрин школадиз гана. А чӀавуз Мартинани гьамхьтинбуру чпиз уьмуьрдал пул къазанмишзавай, дин рикӀе авай инсанрин дакӀаррик манияр лугьуз. 1501 йисуз, хайибуру кьатӀана Мартин Лютер Эрфуртдин университетдик экечӀна. Гьа чӀавузни ам, вичин дахдиз кӀан тийиз, Эрфуртдин Августин монастырдик экечӀна. Гуьгъуьна ада хиве кьазвай, вичин уьмуьр ана четин тир. ЯтӀани ада диндин рекьяй вири буржар дуьздаказ кьилиз акъудзавай. 1508 йисуз ам Виттенбергда ахъайнавай цӀийи университетдиз тарсар гуз ракъурна. 1511 йисуз ам ордендин крарин патахъай Римдиз ракъурна. Шегьердин вилик ам метерал аватна диндин фикирри рикӀ кьуна. Аниз фейила адаз пара аламат хьана.




#Article 462: ЧӀехибритания (остров) (225 words)


ЧӀехибритания (ингл. Great Britain, вэлс Prydain Fawr, гэл. Breatainn Mhòr, корнск. Breten Veur, скотс. Great Breetain) — чӀехивилел гьалтайла Европада садлагьай, дуьньяда кӀуьдлагьай остров я. Чилин кьадар — 229 946 км² я. Агьалийрин кьадар — 63 млн кьван кас я, и къалурзавай лишандал гьалтайла Великобритания дуьньяда пудлагьай остров я (Явадинни Хонсюдин гуьгъуьнилай). Британиядин островрик акатзава. ЧӀехибританиядал Садхьанвай Королвиликай 95 вишекайди ала, гьа гьисабдикай яз, Англиядин, Шотландиядин, Вэлсдин дибвилин паярни.

Кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 966 км, рагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван — 508 км я. Островдин къерехрив Атлантик гьуьл гва. Норвегиядикайни Даниядикай кьери Кеферпатан гьуьлелди чара жезва, Франциядикай — гуьтӀуь Па-де-КалениЛа-Манш проливралди, Ирландиядин островдикай — Ирландиядин гьуьлелди, Пак Георгдин, Кеферпатан проливралди.

Гилан чӀаварин къерехдин цӀарцӀин контурар гьакӀ килигайла гьа мукьвара тайин формадиз гьатна. Островдин къерехдин цӀар пара заливралди лап атӀайди я (кеферпата — фьордалди, кьиблепата — вацӀун эстуарийралди).

Кьибле пата рельеф дибвилин гьисабдалди дугундинди я. Вэлсда Кембрия сувар ава (абурун лап вини кьил — Сноудон сув, 1085 м.). Англиядин кефер пата Пеннинрин сувар (лап вини кьил — Кросс Фелл сув, 893 м.), абур рагъакӀидай пата Камберленд сувариз (лап вини кьил — Пайк сув, 978 м.) ва Кьиблепатан Шотландиядин кьакьан чкадиз (лап вини кьил — Меррик, 843 м.) элячӀзава. Эхиримжиди Юкьван Шотландиядин дугундалди уьлкведин виридалайни кьакьан тӀинкӀер гвай (Бен-Невис, 1344 м ва Бен-Макдуи, 1309 м.) Кеферпатан Шотландиядин нагорьедикай чара жезва.

Яргъивилел гьалтайла виридалайни чӀехи вацӀар Северн (220 км), Темза (215 км) я. Виридалайни чӀехи вирер — Лох-Ломонд (71 км²), Лох-Несс (56 км²).

Виридалайни чӀехи зуростровар — Вэлс, Корнуолл.




#Article 463: Париж бассейн (168 words)


Париж бассейн (), гьакӀни Кеферпатан франс дугун — Франциядин кефер пата авай кӀунтӀар алай дугун я. Уьлкведин чӀехи пай кьунвайди я.

Париж бассейндин винел пад вичин юкьдикай (Париж алай чка) къвез-къвез физ рагъэкечӀдай, кьиблени рагъакӀидай патарихъай дугун кьунвай Арденнрал, Вогезрал, Юкьван массивдални и Арморикан массивдал кьван хкаж жезвайди я. Дугун юкьван пай 100 м авай кьакьанвилел алайди я, виридалайни чӀехи цӀиргъер 500 м авай кьакьанвилел кьван агакьзавайди я (дибвилин гьисабдалди, кьибле патани кьиблени рагъэкъечӀдай пата — Лотарингиядани Шампанда). Дугунин къерехра са шумуд дуга хьтин, тик къецепатанни алгъай къенепатан гуьнеяр авай квеста цӀиргъер ава.

Париж бассейн Сена вацӀун бассейндик квай вацӀарин сигъ чилелди дренаж жезвайди я. ВацӀар цив ацӀайбур я, абур квеста цӀиргъер къеняй тӀуз акъатайла гуьтӀуь жезвайди я. Чкадин климат юкьван гьалдинди, гьуьлуьнди я. Чиле вацран юкьван температура 18 °C, гьерен вацран — 3°С кьван я. Къаваларин кьадар адетдалди 500—700 мм/йис. Квеста цӀиргъер авай чкайра чӀехи тушир, гьакӀни пара кьадардин мегъуьн, гъулцин, пипин, шамагъаждин тамун кӀапӀар амайди я.

Париж бассейн — Франциядин дибвилин индустриядинни хуьруьн майишатдин район я. И чилера нафтани газ квай мяденар жагъана.




#Article 464: Падана кьулувал (393 words)


Падана дугун тахьайтIа Падана-Венециядин дугун (итал. Pianura Padana тахьайтIа Val Padana, эмил.-ром. Pianûra Padâna) - Италиядин кефер пата авай кьулувал, Альпайрин, Аппенинринни Адриатикадин гьуьлуьн арада алайди я, асул гьисабдалди По вацIун бассейнда.

Кьулувилин тIвар Дегь чIаван Римдин девирда арадиз акъатна. Римвийри и кьулувилин асул тир По вацIуз «Padus» луьгьузвай тир. И гафуникай латин «Padaneus» тахьайтIа «Padanus» прилагательное туькIуьрна.

Кьулувилин яргъивал - 500 км, гьяркьуьвал -  200 км кьван я (рагъакIидай пата). Вич тектоникадин акIажунда авай гьуьлуьн залив алай чкадал хьана (гьуьлуьн, вацIун, ядни муркIадин гьамбардин 8 км гужлувал авай суван жинсинин къат гьасилдивди ацIурунин нетижада).

Дибвилин гьисабдалди винел пад цIалцIамдинди я, къвез-къвез рагъакIидай патай ракъэкъечIдай патаз 300-400 м авай кьакьанвиляй гьуьлуьн дережадал кьван агъуз хъижезва. Падана кьулувилин юкьван пата пара гъала (бегьер) гудай чеб квай накьвар авай агъуз дугунар ала, къерехра - къумадинни гъуьдгъвеш кьакьан дугунар ала. По вацIун агъа патар гьуьлуьн дережадилай агъуз ала.

Падана кьулувилин кьилдин паяр чпел тIвар алаз ава - Ломбардиядин аран (кьулувилин юкьван пай), Венециядин аран (кьулувилин кефердинни рагъэкъечIдай пад)

Климат элячIунинди я - субтропикрин гьалдай юкьван гьалдиз. Гьер вацран юкьван температура -  0-4 °C, чиле вацран - 22-24 °C я. Къвалар - 600-1000 мм я, адетдалди яз вини кьилер гатфариз, гатузни зулуз жезвайди я. КIеви живедин винел патан къаст арадал къвезвач.

Падана кьулувилел По, Адидже, Брентани маса вацIари къалин вацIун чил арадал гъизва. ВацIун алахьун гатфаризни зулуз жезвайди я. Адриатикадин гьуьлуьз авахьзавай вацIар лап рехъ алатна къекъвез жедайбур я. Мукьвал-мукьвал яд акьалтунар жезва (эхиримжи чIехибур 1951, 1957, 1966 лагьай йисариз хьана). Абурукай хуьн патал вацIар уьцIвеларна (обвалование авуна). Чилериз яд гудай, ятар масанихъ алудна уьленар кьурурдай ва гимияр къекъведай каналрин къалин чил ава.

Фадлай чIавара Падана кьулувилел пешер гьяркьуь (мегъуьн тар, шабалтдин тар, гъулцин тар, пипин тар, къарагъаж) ва ад алахьдай векъин чкадал жедай (чинар, цIвелин тар) тамар экъечIзавай тир, амма абур саки михьиз атIанва. НацIун уьленрани торф квай чкайра набататривай хъсандиз амукьиз хьана.

По вацIун дугун - Италиядин экономикада виридалайни чIехи метлеб квай регионрикай сад я. Ина чара-чара хуьруьн майишатдинни промышленностдин хилер кIватI хьана. Вири акъудунин хилер хъсандаказ вили фенвайбур я, парани-пара кефердинни рагъакIидай районра. 

Падана кьулувал - Италиядин техилдин мяден я, дибвилин хуьруьн майишатдин магьсулар - къуьл, гьажикIа, дуьгуь, ципицIни емишрин урукар я. Им Италиядин шекердин чугъундур расунинни шекер акъудунин юкь я. Гьужлудаказ маларни лапагар хуьзва.

ГьакIни ина туризм, банкунин карни масавал чIехи дережадин вилик фин авайбур я.

Дибвилин шегьерар - Милан, Турин, Венеция, Болонья

  




#Article 465: Шхара (128 words)


Шхара (гуржи შხარა) - Кьилин Къавкъаздин цIиргъинин юкьван пата авай суван кIукI я. Гуржистандин виридалайни кьакьан тIинкI я. Чара-чара малуматрив кьурвал, суван кьанкьавал 5 068 м, 5193 м тахьайтIа 5201 м я. Суван юкьван пай Сванетияда ава, кефер пай - Безенгида, Урусатдихъ сергьятдал ала, Кутаиси шегьердилай кефер патахъ 90 км яргъал чка кьунва. Уникум тир 12 км авай Безенгидин цал тIвар алай суван массивдин пай я.

Гранитдикайни чепрекьандикай туькIуьр хьанвайди я. Гуьнеяр муркIарин гьамбарри кьунва, кеферпатан гуьнедал Безенги муркIарин гьамбар ала, кьиблепатандал - Шхара муркIарин гьамбар (адакай Ингури вацI са пай эгечIзава). Альпинизмдин тIвар-ван авай чка я. СССГ-дин альпинистри 133-лагьай йисуз сад алай сеферда Шхарадал хкаж хьана.

Шхара суван кьиблепатан гуьнедин кIане 2200 м авай кьакьандай Ушгули хуьр ала (Местиа район, Сванетия). Ам ЮНЕСКО-дин Виридуьньядин Ирсинин Сиягьдиз кутунва.




#Article 466: Кома-Педроса (205 words)


Кома-Педроса (кат. Coma Pedrosa) андоррадин Пиренейра авай сув я, Ла-Массана паррокияда алайди. Суван кIукI уьлкведин кефердинни рагъакIидай пата ава. Кьакьан - 2943 м, Кома-Педроса Андорадин виридалайни кьакьан тIинкI я. Виридалайни мукьвал алай яшамишдай чка - Аринсал я.

Сувал кIвачи-кIвачи хкажиз жезва, вич техникадин фикирдалди четин туш, гьакIни яргъал чIаван хкаж хьунухьин гъиляй ам авун патал кIевиз алахъна кIанда. ГатIумдакай кукIвал кьван кьакьавилин тафават - 1362 м я (1580 метрдикай 2942 метрдал кьван гьуьлуьн дережадилай вине), хкаж хьунин патал 4 сятни 40 декьикьа кIандайди я.

Адет тир маршрут Рибаль чарчарин кьилив гатIумзава. Чарчар Кома-Педроса суван кьиблединни рагъэкъечIдай патан кIан ала. Рекьин садлагьай километр кукIван патаз физва, ахпа рехъ чапла патахъ элкъвезва, суван кьиблепатан гуьнейрайни Кома-Педроса вацIун дугунай ва ль’Эстани де лес Труитес (Форель авайди) вирен патавай тIуз физва.

ВацIун дугун алатайла маршрут кеферпатахъ элкъвезва, Эстани Негре (ЧIулав Вир - вирен чIехи дериндин гъиляй ятар лап чIулавбур хьиз аквазва). И вирен а патахъ, мад садра кефердинни рагъэкъечIдай патахъ элкъвена, жигъир рехъ рагар-чархар авай рекьяй тIуз Андоррадин виридалайни кьакьан тIинкIедив элячIна физвайди я.

Идалай регьят тир кукIвал хкажунин саягъни ава - лыжрин хкажрагдин куьмекдалди Аринсалдикай КIукI Негрудал кьван.

ТIвар-ван кIвачи-кIвачи фидай маршрутди, Андоррадин виридалайни кьакьан суван статусдини Аринсал суван лыжайрин курортдин мукьвалвили Кома-Педросадикай тIвар-ван авай туризмдин чка ийизва.




#Article 467: Вини Арагъ (107 words)


Вини Арагъ () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай гадарнавай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 11 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Уллугъетягъ, Птидхуьр, Сайтархуьр.

XIX виш йисуз Вини Арагъ вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. ДаркIуш, КIахцугъ, Татархан ва Птидхуьр хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 308 кас тир .

Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: КIарасар, Афатар, Базияр, Мумрачар.

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 468: Сергокъала район (111 words)


Сергокъала район () — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Сергокъала хуьр я. 

Район Дагъустан Республикадин рагъэкъечIдай пата ала. Республикадин Къарабудахкент,  Къаякент, Къайтагъ, Дахада, Акуша ва Леваши районрихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 528.4 км² я.

ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1928 йисан 22 ноябрьда кьабулай къарардалди, виликан Дарги, Къайтагъ-Табасаран ва Магьачкъала округар гилигунивди Коркмазкъала кантон арадал гъанвай, адан администрациядин юкь Коркмазкъала хуьр тир. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай. 1937 йисуз Коркмазкъала райондин тIвар Сергокъаладиз дегишарнай.

Йисариз килигна Сергокъала райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Райондик 15 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 35 хуьр акатзава .

Сергокъала райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);




#Article 469: ЦIуьлуьк (411 words)


ЦIуьлуьк (лат. Lepidium sativum, урус. кресс-салат, клопо́вник посевно́й) - фад экъечIдай нез жедай са тахьайтIа кьве йисан хъчун набатат я, Келемринбур хзандин (Brassicaceae) ШутIран хъач сихилдиз талукь тир жуьре я.

Иран и набататдин диге (ватан) хьиз гьисабзавайди я. ЧIуру гьалда набатат Африкада (Эфиопия, Египет), гьакIни Азияда - Аравилин гьуьлуьн рагъэкъечIдай къерехдилай Пакистандал кьван - гьалтзава.

Пара регионра, гьа гьисабдик Урусатдин Европадин паюна, и набатат чIуру хъижезва, ам зирзибилганра ва маса инсанрин кIвалерин патав гвай чкайра, ракьун рекьерин кьантIарал гьалтзава.

Са йисан 30—60 см кьакьанвал авай, регьятдаказ акъудиз жедай дувул авай набатат я. Набатат кьецIилди я, адал мичIи-вили чар алайди я.

Агъа пешер садра тахьайтIа кьведра цIакул хьитин кьилди-кьилдинбур, юкьван пешер - пудра кьилди-кьилдинбур, вине авайбур - сагъбур, цIар хьтинбур я.

Цуьквед къавун пешер лацубур тахьайтIа къизилгуьлдинбур я.

Емиш - гьяркьуь яргъивал авай элкъвей бицIи сирсил я, вини пата къерехдай тIуз лувар квайди, вини кьилел бицIи гул авайди. ЦуькведкIвачер бицIи сирсилрихъ гала, цуькведин кIватIалар гигинихъ чукьвенвайбур я.

Кьамугни чиле вацраз цуьквер ахъа жезва. Емишар кьамугни цIехуьл варцарин арада агакьзава.

Таза пешер калийдин, кальцийдин, фосфордин, йоддин, ракьун, гугуртдин, магнийдин, цурун ва мсбурун. минерал квай кьелер бул авайбур я. Абурук аскорбин кислота, B кIватIалдин витаминар, каротин, тиамин, рутин, рибофлавин, горчицадин эфирдин ягъ ква. Эхиримжидик квай ликозид пропсолин пешериз абурун кьетIен нини тIям гъизва.

Дувулрикни набататрин чилин винел жедай паюник туькьуьл материя лепидин ква, тумарик - 50-60% вишекайдал кьван зур кьуразвай пара гъери квай ягъ (триглицеридар).

Хуш туьнтдайдини дарманар ийидайди хьиз набатат Дегь чIаван Египетда, Грециядани Римда чизвайди тир. Таша пешерик хуш сивер ритIидай, туькьуьлни кудай хренни кулампI тIям ква. Кьилди са таза гьалда салатрин, якIан, гъетрен, атIай какайрин, шурпайринни соусрин тIям хъсанрун патал кутадайди я. Кьурай гьалда вичин мас авай сифетар квадарзава.

ЦIуьлуькди хуьрек иливрунни ахвар хъсанарзава, иштагъ къарагъарзава, микробриз акси ва цвар хкатунин эсер ийизва, ивидин чуькьуьн агъузарзава, нефес къачудай рекьер начагъ хьайила вич масадалди эвез ийиз тежерди я. Уьгьуьяр хьайила хъчадикай чуькьвена хкуддай кьеж сивера экъуьрдай дарман хьиз кардик кутазва.

Вичик аскорбин кислота квай нетижада ада цингадиз акси эсер ийизва. Набататдин чилин винел жедай пайни туькьуьл материя лепидин квай дувулар фулан дарман хьиз, пешерикай чуькьвена хкуддай кьеж анемиядин дарман хьиз, гатанвай тумарикай авур порошок горчица алтаднавай мелгьемдин чкадал кардик кутазва.

Кьурурнавай гатай тумарикайни хъчарикай авур мазь халкьдин медицинада аллергия, хъутур хьайила ва хирер сагъ ийидайни бактерияр рекьидай дава хьиз кIвалахарзавай тир.

Эфиопияда цIуьлуьк пара гъери квай ягъадин набатат кIвалахарзава. Адан гъери тIуьниз (хуьреквилиз), экв гуниз, запунар авуниз виже къведайди я.

Африкадин кефердинни рагъэкъечIдай пата цIуьлуьк балкIанриз, яцариз, девериз ем хьиз гузвайди я.




#Article 470: Робин Вилиамс (880 words)


Ро́бин Макло́рин Уи́льямс (; 1951 йисан 21 чиледиз, Чикаго, Иллинойс — 2014 йисан 11 пахундиз, Тибурон, Калифорния) — америкадин актёр ва стэндап-комик я. Пудра «Оскар» премиядин номинант, виридалайни хъсан итемрин ролдин патахъай, Уильямсди «Кьегьал Уилл Хантинг» къугъванвай кьведлагьай пландин итемрин ролдин патахъай статуэтка къачуна. ГьакӀни ада кьведра «Эмми» премия, кьудра «Къизил глобус» премия, кьведра Актеррин гильдиядин премия, вадра «Грэмми» премия къачуна.

Робиназ кьве тахай стха тир: Роберт Тодд Уильямс (1938-лагьай йисан 14-лагьай кьамуг — 2007-лагьай йисан 14-лагьай пахун) ва Маклорин Смит.

Робиназ Епископал клисадин диндин тербия ганва, гьакӀ ятӀани адан диде Христианвилин илимдин патал алайди тир (са кьадар чӀавалай Робина «Епископал клисада хьун патал цӀуд себеб» тӀвар алай хъуьруьрдай сиягь акъудна).

Адан буба Детройтдиз маса кӀвалахал алудунилай кьулухъ, хзан Чикагодай Блумфилд-Хиллс (Мичиган штат) агъашегьерда авай 40 кӀвал авай кӀвализ экъечӀна. Ана Робина Детройтдин округдин йикъан мектебда кӀелиз гатӀумна. Робинан 16 йис тамам хьайила, адан буба чӀавалай вилик пенсиядиз экъечӀна ва хзандихъ галаз Вудакр шегьердиз (Марин округ, Калифорния) яшамишиз хъфена. Ана Робин мукьвал алай Ларкспурда авай Редвуддин юкьван мектебдиз гьахьна. ГьакӀни ада Клермонтдин итемрин колледжда кӀелзавай тир. Ара атӀай чӀавуз Маринан Колледжда театрдин устӀарвилин тарсар къачузвай тир.

Са арадлай, интервьюда, вичикай Робина икӀ лагьана: «зун регъуьвал муьтӀуьгъриз тежер секин аял тир», адахъ галаз санал юкьван мектебда драмадин тарсар къачузвайбуру адакай «виридалайни хъуьруьрдай ругул я» лугьузвай тир. Аял чӀавуз ягьанатрикай кьил къакъажун патал ам чара-чара рекьералди кӀвализ хъфена агакьзавай тир, хъуьруьн гъун ва фикир чӀугун патал Робина дидедиз хкетӀар ахъайзавай тир. Саки вири мажал авай чӀав ада кьилдивиле чӀехи кӀвале тухузвай тир. «Аял чӀавуз захъ кьилди сад тир галайди, зи кьилди сад тир кӀили (дуст) зи хиялар тир». Са кьадар чӀавалай Уильямсди, я адан бубадихъ, я адан дидедихъ адаз тербия гун патал мажал авачир гъиляй ам кӀвалин къуллугъчийриз «заминвиле» вугузвай тир, лагьана.

Актердин сифтени-сифте сценадал арадал акъатунар 1970-лагьай йисарин сифте паюниз талукь я. Робина стенд-ап-камеди-шоудин жанрда гатӀумзавай тир. Вичин садлагьай экъечӀун «Holy City Zoo» клубда хьана. Са кьадар чӀавалай Робина ахъазвай тир «заз наркотики ва бахтлувал вучар ятӀа чир хьана» ва «чи чӀаван виридалайни чӀехи акьул авай ксар чеб гьикӀ кьацӀурнаватӀа заз акуна». Лос-Анджелесдиз куьч хьайидалай кьулухъ, Робина чара-чара клубра экъечӀунар ийиз давамарна, гьа гьисабдик «Comedy Club»-дани. Телепродюссер Джордж Шлаттердиз Робина къалурзавай тамашаяр хуш хьана ва адан талант килигна кьатӀуз хьана. Гьавиляй Шлаттерди мад цӀийиз арадал гъанвай «Laugh-in» шоуда иштираквал авун патал Уильямсдиз эверна. Садлагьай эфир 1977-лагьай йисан эхирда хьана, ам Робинан ТВ-дебют тир. Амма шоу цӀийи хъийиз хьаначир. Уильямсди «The Roxy», «The Improv» ва маса комедиядин клубра вичин тамашаяр къалуриз давамарна. И экъечӀунри Робиназ вичин импровизациядин бажарагъвилерин хцивал хуьз куьмекарна.

Килигунин агалкьунрилай кьулухъ кьилди Робин Уильямсдин патахъай дибвилин сериалдикай шоу-чхел «Морк ва Минди» авуна. Робина Чилиз чкадин уьмуьр чирун патал Орк планетадай атанвай Моркдин къугъваз давамарна. 1979-лагьай йисан 12-лагьай ибнедиз «Time» журналдин (АСШдин кӀвенкӀве аваз фидай цӀийи чавар (хабарар) гудай журнал) вилик чинал акъатнавай Робинан шикил — сериалди жагъай агалкьунрин символ я. 1982-лагьай йисуз шоу агална, гьа чӀавалди Уильямсдикай тӀвар-ван авай актер хьанва. Адан суьретарни шикилар плакатрал, нагьаррин кьватийрал ва маса затӀарал алай тир.

ЧӀехи кинода Уильямсдин дебют 1977-лагьай йисуз хьана — жизви аквадай адвокатдин роль «Заз айнаяр герек жедалди, завай и кар ийиз жедани?» фильмда. Са шумуд эпизод тир ролрилай кьулухъ ада Роберт Олтменан «Попай» фильмда кьилин рол къугъвана — шпинатдал рикӀ алай гьуьлуьхъан Попай. Ам адан садлагьай халисдаказ рикӀел аламукьдай роль хьана. Кинокритик Роджер Эбертди|, михьиз чӀалахъардай вилер чапрас, патахъ хъвер квай Уильямсди и фильм Олтменан музыкадин комедия жанрдин виридалайни чӀехи хазинадив элкъуьруниз куьмек авуна, лугьузвай тир. Фильм килигдайбурун арада зурба агалкьун аваз тир. Месэла, бюджет 20 млн АСШдин доллар тир, гьа чӀавуз кӀватӀнавай пулар — 49 млндилай 60 млндал кьван млн АСШдин хьана.

Официал рекьелди Робин пудлагьай гъилера 2011-лагьай йисан 23-лагьай баскӀумдиз эвленмиш хьана. Адан цӀийи паб Суьзен Шнайдер графикадин дизайнер тир. Церемония Калифорния штатдин Сент-Гьелен шегьерда тухвана. Вилиамсдин фикирдалди, а цӀийи рафтарвилери вичиз депрессийрикай хкатиз куьмек гана кӀанзавай тир. Гъуьлни паб Сан-Фрациско шегьердин Сеа-Клифф лугьудай районда яшамишзавай тир.

Джулиард мектебда кӀелдайла Вилиамсни Кристофер Рив кӀилияр хьана. 1995-лагьай йисуз бахтсуз дуьшуьш хьайидалай кьулухъ (Рив балкӀандалай аватунин гъиляй фалужди ягъна) абур мадни кӀевиз кӀилияр хъхьана. Вилиамсди мукьвал-мукьвал адал кьил чӀугвазвай тир, хъуьруьрзвай тир, адан рикӀ кӀеви ийизвай тир, гьатта чӀехи депрессиядикай хкудна. 62-лагьай «Къизил глобусар» вугунин церемонияда Вилиамсди адаз Сесил Б. Де Миллан премия талукьарна. ГьакӀни ада Christopher and Dana Reeve Foundation лугьудай хзандин фондунин Директоррин шурадин уртах хьана ва кӀилидин кӀапӀалдин пад хуьзвай тир. И кардин гъиляй садакьайрин кьадар лап чӀехи хьана. Кристофер Риван медицинадин страховка акьалтӀарайдалай кьулухъ Вилиамсди адаз вири герек тир пулар гана. Кристофер Рив 2004-лагьай йисуз рагьметдиз фена. ГьакӀни, Риван хендеда, Дана, 2006-лагьай йисуз кьейидайлай кьулухъ, Вилиамсди абурун 14 йиса авай хва Вилиямдиз вири патарихъай куьмек гана.

Уильямсдиз ичкидихъни наркотикрихъ галаз проблемар авай тир. Са вацран идалай вилик Линдстром шегьерда (Миннесота) реабилитациядин юкьва «эрекь хъван тийир гьал хуьнуьхин» патахъай программа тухвана.

Актердин кьилдин публицистди Уильямсди «четин депрессиядихъ женг чӀугвазвай тиртӀа» малумат гана, амма ада жува-жув кьиникай гузвай малуматар тестикьарнач.

Робинан папа Сьюзэн Шнайдерди лагьана: «Зун зи гъуьлни рикӀин кӀили галачиз амукьна, дуьнья — виридалайни рикӀ алай артистрикай сад ва лап хъсан инсан. Зи рикӀ атӀана».

Пара тӀвар-ван ван инсанри, адан дуст комик Стив Мартин кваз, Робин Уильямсдиз гьурмет авуна. Стив Мартина твиттерда кхьена: «Робин Уильямсдин — халис, рикӀивай тир инсандин, кьетӀен чӀехи талантдин, сценадихъай зи сакарвидин — кьиникьдивай заз кӀевиз таъсир тийиз жезвачир».

АСШдин Президент Барак Обамади Робин Уильямсдикай лагьана «и жуьредин ксар мад авач» ва «ам инсанрин руьгьдин гьар бицӀи паюник кянвай кас я».




#Article 471: Джульярд мектеб (135 words)


Джульярд мектеб (ингл. Juilliard School; /ˌdʒuːliˈɑrd/) — америкадин устIарвилинни музыкадин хилик акатзавай вини дережадин кIелунин виридалайни чIехи идарайрикай сад. Нью-Йоркдин Линкольн-центрда алайди я.

Ана 850 кьван студентри ва аспирантри музыкадин, кьуьлерунринни драмадин тарсар къачузва. Джульярд мектеб дуьньяда виридалайни кIвенкIве аваз фидай музыкадин мектебрикай сад хьиз гьисабзавайди я, гьакIни мектебда эцигзавай кIелунин программаяр виридалайни престиж квайбур я .

Са регьбервилик кваз кьве институт са гьал кьилди тир, вучиз лагьайтIа Джульярд мектеб чIехи йиса авай, тайин музыкадин чирвилер авай студентриз тайин авунвай тир. Сад тир консерваториядин кьве паюнин адалай кьулухъан тир сад хьун 1946-лагьай йисуз хьана. Садхьанвай кIелунин идарадин тIвар «Джульярд музыкадин мектеб» хьана, 1969-лагьай йисалай инихъ - «Джульярд мектеб» я.

Са арадлай сифтедин академиядин музыкадин чхелдин ягъизвайдин устIарвилин хилел кьуьлерин(1951),  драмадин (1968) хилер алава авуна. 2001-лагьай йисуз Джульярд мектебда джаздин музыкантрин ягъизвайдин устIарвилин патал курс ахъана.




#Article 472: Футболдай Къатардин чемпионат (115 words)


Футболдай Къатардин чемпионат тахьайтIа Къатардин гъетерин Лига - миллетдин акъажунар, Къатардин Футболдин ассоциациядин лувак кьиле тухузавайди я.

Садлагьай Къатардин чемпионат 1963-лагьай йисуз кьиле тухвана. 1972-лагьай йисуз Къатардин футболдин федерация АФКдик экечIна. Гьа йисузни катардин футболдин лига туькIуьр хьанва (гьакIни адаз Q-лига лугьузвайди я, ингл. Q-league (Qatari league)). Q-лигадин садлагьай чемпион «Аль-Садд» хьана. Чемпионат гьар йисуз кьиле тухузвайди я (1974-1975-лагьай йисарин сезон хкатайла).

Къатардин чемпионатда кьве дивизион ава. Абурун арада ротация жезвайди я - кьведлагьай дивизионда винел пад къачурди садлагьай дивизионда сезондин къене виридалайни пис къугъванвай клубдин чка кьазва.

Къатардин чемпионатдин садлагьай дивизионда акъажунар элкъвей цIарцIин системадин тегьерда кьиле тухузвайди я (пуд чархуникай ибарат тир акъажунар цIуд клубдин арада). Вири клубар сад-садахъ галаз пудра къугъвадайди я.




#Article 473: Хорватиядин шегьерар (114 words)


Хорватиядин шегьерар

Хорватияда яшамишдай чкадиз шегьеррин статус гузва, ам агъадихъ ганвай шартIарив кьазватIа:

Град - općina-дин (лезгидал - жемят, муниципалитет) чкадин административ эквивалент я. Тафаватвал агъадихъ галайдакай ибарат я - адетдалди садлагьайбурук шегьеррин мягьлеяр (районар) акатзава, гьа чIавуз, эхиримжибур хуьрерин кIватIалрикай ибарат я. Къейд ийин, кьведни, жемятар (муниципалитетар) ва шегьерар, мукьвал-мукьвал садалай пара яшамишдай чкадикай ибарат я, административ территория хьиз къачуртIа граддик шегьердив гвай агъашегьерарни гъвечIи хуьрер кутайди я. Кьилдин яшамишдай чкаяр (Населйе, хорв. - Naselje) - виридалайни гъвечIи, Хорватиядин статистикадин бюроди гьиссаб авур, статистикадин текар я, амма абур административ текар туш - абуруз, чеб акатзавай жемятдин (муниципалитетдин) тахьайтIа шегьердин советри, регьбервал ийизва.

И сиягьдик вири 20 агъузурдилай пара кас авай Хорватиядин шегьерар кутунва:




#Article 474: Венгриядин шегьерар (121 words)


Кьуд шегьердиз (Будапешт, Мишкольц, Печ, Дйор) агломерацияр ава, идалай гъейри, Венгриядин статистикадин юкьва мад 17 агломерациядин акьалтIдай тушир гьалда аваз авай территория чара ийизва.

Виридалайни чIехи шегьер - Будапешт, виридалайни гъвечIиди - Палгаза (1038 кас, 2010) я. Виридалайни чIехи хуьр - Соймар (Solymár, агьалияр - 10 123, 2010 йис). Венгрияда 100-лай пара хуьре 100-дал кьван кас яшамишзава, 5 хуьре - 20 кас.

Уьлкведин виридалайни чIехи яшамишдай чка - кьилин шегьер Будапешт я. Виридалайни гъвечIи шегьер - Пальхаза (агьалияр - 1114 кас, 2001 йис). Виридалайни чIехи хуьр - Solymár (агьалияр - 10 043, 2009 йис), виридалайни гъвечIи хуьре 20 кас яшамиш жезва.

Сиягьдик 50 агъзурдилай пара кас авай уьлкведин шегьерар кутунва, сиягь 2012-лагьай йисан 1-лагьай гьерен малуматрив кьурвал туькIуьрнава.

Сиягь тамамди туш:




#Article 475: Фарер островрин шегьерар (152 words)


Им Фарер островрин яшамишдай чкайрин сиягь я.

Фарер островрин яшамишдай чкайрин сиягьдик вири, 2012-лагьай йисан 1-лагьай гьердин малуматрив кьурвал, островрал алай инсанар яшамишдай чкаяр кутунва. Сиягьди къалурзавай агьалийрин кьадарни гьа датадив кьурвал я. Вири санлай къачурла, островрал 120 инсанар яшамишдай чкая ала. Амма абурукай кьилди са Торсхавн ва Klaksvík шегьерар (фар. býir) хьиз гьисабзавайди я. Амайбур хуьрер (фар. bygdir) ва хуьрер хьтин яшамишдай чкаяр я.

Са бязи яшамишдай чкаяр кьилдин тир жемятар хьиз гьисабзава, амма абур михьиз тахьайтӀа са кьадар маса хуьрерихъ галаз ккӀана сад хьана. Hoyvík ва Argir, гьакъикъатда, Торнсхавн шегьердин сад садахъ галаз сигъдиз гилигнавай агъашегьерар я. Виликра Nes Vagur-дин пай тир. Skálafjørður жемят — 10 кмдиз яргъи хьанвай яшамишдай чкайрин галкӀ я, адак агъадихъ ганвай яшч акатзава: Gøtueiði, Skipanes, Søldarfjørður, Lambareiði, Glyvrar, Saltangará, Runavík, Saltnes, Toftir ва Nes. ЧӀехивилел гьалтайла Фарер островрин вири яшамишдай чкайрин галкӀрикай Skálafjørður пудлагьайди я. Kambsdalur са гьал цӀийи яшч я, адетдалди ам Фуглафьордурдик кутазвайди я.




#Article 476: Словакиядин шегьерар (130 words)


Словакиядин шегьерар — официал шегьеррин () статус гвай Словакиядин яшамишдай чкаяр. Словакия Республикадин Конституциядин 70-лагьай макъалади, къанунралди къайдада гьатдай тегьерда, жемятриз шегьеррин статус гунугин мумкинвал кӀвачихъ гилигзава. И тегьер 369/1990 Zb «Муниципалитетрикай» къанундин тартибдалди къайдада гьатзава.

Санлай къачурла Словакияда 138 шегьер ава, уьлкведин шегьеррин агьалийрин виридан кьадар — 2 939 180 кас я (вири гьукуматдин агьалийрикай 54,38 %). ЧӀехи пай 10 агъзур касдилай тӀимил авайбур я — 66 шегьер; 10-30 агъузур кас авайбур — 51 шегьер; 30-50 агъзур кас авайбур — 11 шегьер; 50-100 агъзур кас авайбур — 8 шегьер; 100 агъзур касдилай пара авайбур — 2 шегьер. Виридалайни чӀехи шегьер — Братислава (413 192 кас).

Агъадихъ ганвай сиягьда вири Словакиядин шегьерар алфавитдин къайдада къалурнава. Сиягьдик агьалийрин кьадардикай, майдандикай, шегьер диб эцигай йисакай малуматар, координатарни шикилар ква. Крайрикай кӀватӀна сад авунвай статистика ва шегьерар картадал алай чкая чараз гана.




#Article 477: КъанницӀуд йисан дяве (1378 words)


КъанницӀуд йисан дяве — Пак тир Рим импеприядани Европада вине хьун патал 1618—1640 йисара хьайи женг. Дяведа Европадин чӀехи пай гьукуматри пай кьуна. Сифте чпин арада женг католикрини протестантри тухузвай, ахпа вакъиаяр Гьабсбургарин къуват Европада кӀеви тахьунин цӀарцӀуз элкъвена. Женгерин чӀехи пай Германияда физвай. Дяведини гьадахъ галаз хьайи гишинвилерни азарри михьиз регионад ичӀизавай. Кьиблепатан Германияда кьилди гьар пудлагьайди дяведилай кьулухъ амукьна. Са шумуд чилериз виш йисалай пара чӀав герек атана инсанар дяведилай вилик алай дережа хкин патал.

Немцарин 224 гьукуматдин кьилеривай чпивай чпинни чпин гьукуматрин дин хкягъ жезвай (Лютеранвални Католиквал).

Католикрин епископри кьиле тухузвай гьукуматра яшамиш жезавй лютеранривай чпин диндихъ агъаз жеда. Лютеранривай Пассауда 1552 йисуз разивал кутӀурла кьулухъ къачунвай католикрин чилер чпиз хуьз жеда.
Лютеранвилиз элкъуьрнавай епископри чпин чилер кьулухъ гахгана кӀанзавай.

Европадин политикадин уьмуьрда XVӀ вишйисан кьилелай чӀехи чка Гьабсбургрин династидик гвай, испанринни австривийрин чхелрал пай хьайи. XVӀӀ вишйисан кьиле кӀвалин испан патахъ Испаниядилай гъейри гьакӀни Португалия, Кьибле Нидерландар, девлетлу Миландин герцогвал, Франш-Конте, Сицилия, Неапольни пара чӀехи Испаниядинни Португалиядин колонийрин империя авай. Австриядин Гьабсбургрихъ Пак тир Римдин империя, Богемия, Венгрияни Хорватия авай.

XVI вишйисан къене Европадин чӀехи гьукуматриз Гьабсбургрин гегемония Европада акъвазар ийиз кӀанзавай. Абурухъ галаз тухузвай гьуьжетрин кьиле католиквилин Франция авай — а чӀавуз ам Европадин милли гьукуматрикай виридалайни чӀехиди тир. Франциядин чилин сергьятар Гьабсбургрин чилерин арада элкъвена авай. Испаниядин маса душманар континентдин кефер пата авай — протестантвилин ГалкӀнавай провинцияр (Нидерландар), са шумуд йисарин къене дяведин къене вичин азадвал хуьзвай, мадни Англия, адан къуват гьуьлел гьуьжетдал эцигзавайни Испаниядин колонийрин чилер къачуз кӀанзавай.

Гьа душманрин интересар дуьньядин гьар жуьре регионра сад сада кьазавай. Виридалайни пара гьуьжетар Пак тир Римдин империяда кӀватӀ хьанвай. А чӀавуз ам гьамиша авай императординни фюрстрин арада авай гьуьжетрилай гъейри диндайни пай хьанвай. Реформациядин эхир гъидайла Аугсбургдин 1555 йисан диндин разивили са куьруь чӀавуналди акъвазарна Германияда лютеранринни католикрин арада авай душман акъвазарзавай. Разивилин шартӀарай, немцарин фюрстривай чпивай чпин дин хкягъ жезвай (лютеранвал дахьайтӀа католиквал) чпиз кӀанзавайвал. Абурун агьалияр чпин чилел алай диндал рази туширтӀа абурувай чпиз кӀани дин авай чилел хъфиз жезвай.

ГьакӀни империядик акатзавай маса гьуьжет — Балтик гьуьл. Скандинаврин протестант гьукуматар — сифте Дания, сакӀус геж Швеция — чпин экономикадин меденият хкаж жезвай береда авай. А чӀаварин къайдадай лап хъсан армияр аваз скандинаврин монархриз Балтика чпиз къачуз кӀанзавай, гьуьлуьн кьибле патан къерехрал чеб кӀеви авуна. Ахпа Речь Посполитаядиз абурун гьахьун акъвазар ийиз кӀанзавай. Европадин амай гьукуматриз гьакӀни Балтикада авай элверунин азад низам хуьз кӀанзавай.

Гьуьжетвилин пудлагьай регион Италия тир. Ана Италиядин дявейрилай эгечӀна Франциядинни Испаниядин интересар сад садаа кьазавай. XVӀӀ вишйисан кьиле испанри Италиядин чилин чӀехи пай кьуна Италиядин амай пай къачуз кӀанзавай. Абурун фикирра пара важиб чка кьазавай Вальтеллинади — Италиядинни Австриядин арада авай сувайрин дере, а чкади мумкинвал гузавай кьушунар, затӀарни пулар Кефер Италияда авай испанрин чилерай Рейндинни Инн вацӀарин винериз ракъуриз — гьанай Австриядиз дахьайтӀа Нидерландриз. Вальтеллиналин агьалийрин чӀехи пай католикар тир, абур кьиле тухузвай Гризонахъ галаз дуствиле авай протестантри. Дереда са шумуд къарагъунар авунвай католикри — эхиримжибур 1572ни 1607 йисара, протестантри абур кӀукӀварна.

Стадтлонда 1623-исуз гъалибвал кьурла дявеяр авачиз пара вахт фенач. Дания дяведиз гьахьна Даниядин лютеран пачагь Кристиан ӀV, Пак тир Римдин империядик квай Гьольштайн гъилик гвай, куьмекна вичин мугьманвилин Агъа Саксонияди 1625 йисуз Пак тир Римдин империядин кьушуриз акси хьайила. Даниядиз кичӀе тир мукьвара католикрин крар вилик фейивили Даниядин суверенитет протестантрин халкь хьиз сергьятна жедайди. Даниядин гьал кефер Германияда лап кӀеви тир. Гьольштайн абурун гъилени хьайила, 1621 йисуз Гьамбургни хьана. Шотландиядин 13 700 солдат Кристиан ӀVдиз куьмеквилиз ракъурнавай, Англияди 6000. ГьакӀ хьана Кристиан экечӀна дяведик 20 000 солдатдин кьиле аваз. Адан дуст-гьукуматрин пайди ам кьабулзавай Гьольштайндин герцогвилиз, Даниядин пачагьвилиз ваъ. Кристианахъ галаз дяве тухун патал Фердинанд ӀӀ кьушунар Альбрехт фон Валленштайн кьиле аваз ракъурна. А армияда 30 000—100 000 кас авай. Валленштайнан фикиррикай хабар авачир Кристиан са арадилай кьулухъ хъфиз мажбур хьана. Адан дуст-гьукуматарни чпин зегьметра акана адаз куьмек гуз жезвачир. Франциядин вичин къене дяве физавай, Швеция Польша-Литвадихъ галаз жяведа авай, Бранденбургдизни Саксониядиз кӀанзавачир Германиядин рагъэкъечӀдай пата цӀийи дявеяр эгечӀ ийиз.

Швециядин пачагь Густав II Адольфа Польшадин кампания куьтягьарна Урусатдин куьмек хвена 1630 йисуз Помераниядин къерехрин патаг гвай Узедом островдал вичин кьушунар эцигна. Германиядин протестант курфюрстривай чпин дин текдаказ хуьз тежедай чидайди Густав Адольфа вад чӀалал протестантрин ихтияр хуьдай манифест акъудна. Помераниядин чӀехи шегьер Штеттин женг тахьана 20 июндиз къачуна. Густав Адольфан гьахьун Германиядин кефер патан протестант чӀехи пай шегьерри хъсандаказ кьабулна, гьакӀни адаз куьмекна къесенвай Мекленбургдин герцогрини Бранденбургдин курфюрст Христиан Вильгьельма, адахъ Эльбадал алай виридалайни еке къеле Магдебург авай. 1630 йисан эхирда Швециядин пачагьа Гьессен-Кассельдин ландграфахъ галаз альянс туькӀуьрна, 1631 йисан январдиз Франциядихъ галаз Бервальд разивал. А разивиляй Густав Адольфа Германияда 30 агъзур кьушунар хвена кӀанзавай, Ришельёди ам патал пул гана кӀанзавай.

Июндин кьула Швециядин пачагьди курфюрстрин куьмекдихъ акъваз тавуна вичин кьушунар Бранденбургдал тухвана. Христиан Вильгьельм курфюрста 22 июндиз разивал туькӀуьрна, дяведин чӀавуз шведриз къелеяр Шпандауни Кюстрин физавай, гьакӀни Бранденбурдин материал ресурсар. Вичин къеле хьиз Магдебург кардик кутаз кӀанзавай Тилли Саксониядин сергьятрик физ мажбур хьана. Гьа саягъ Саксониядин курфюрстдивай куьмек кӀанз Тилли адан чилериз гьахьна Ляйпцигдал фена. ЯтӀани Иоганн Георг вич хьана шведривай куьмек тӀалаб ийиз, гьакӀ ада шведриз вичин кьушунар гана. Брайтенфельддин женгина 1631 йисан 18 сентябрдиз Тиллидин армия шведринни саксонрин армияди кӀукӀварна. Вичин Чехияда авай чилериз фена Валленштайна Густав Адольфаз чинебадаказ Прага хгуз теклифна. Швециядин пачагь Кьулан Германиядиз фена Богемиядиз саксонрин кьушунар Арниман гъилик ракъурна, саксонар императордихъ галаз михьиз хъилер авун патал. Октябрдин кьиле саксонрин армия Силезиядин сергьятдилай элячӀна фена, 25 октябриз — Богемиядиз. 10 ноябриз Валленштайн Прагадай хъфена, 15 ноябрдиз шегьер Арниман кьушунри кьуна.

Гьа чӀавуз Густав Адольф Пфаффенгасседиз фена — дявеяр тахьай католик епископрин чилер. Октябрдиз ада Эрфуртни Вюрцбург къачуна, ноябрдиз Ханау, Ашаффенбург, Франкфурт-Майн. 1631—1632 йисарин хъуьтӀуьз вичин кьушунар рагъэкъечӀдай патахъ тухвана Бавариядиз. Шведрин рехъ атӀуз кӀанз Тилли Бавариядин Максимилианахъ галаз санал хьана Райн къелед патаг гвай Лех вацӀал алай чка кьуна.

Прагада кутунвай разивили Бурбонринни Гьабсбургрин арада виликамаз авай гьуьжетар гьалзавачир. Франция 1635 йисан 21 майдиз дяведик экечӀна, Гьабсбургрихъ галаз бегьс тухудай дипломатиядин алатар вири кардик кутуна са затӀни арадал татайла. Испаниядиз дяве гудай тамам себеб испанри дустагъда французрин дуст Трирдин архиепископ турла хьана. Франция дяведиз гьахь авурла адакай диндин себебар эхирда гьич хкатна, вучиз лагьайтӀа французарни католикар тир. Французри Ломбардиядизни Испанрин Нидерландриз гьахьна. Жавабвилиз 1636 йисуз испанринни баваррин кьушунар Принц Фердинанд Австриядин кьиле аваз Сомма вацӀалай элячӀна Компьеньдиз атана, империядин генерал-лейтенант Галлас Бургундия къачуз кӀанз са крар ийиз хьана. Пара къуватлу, еке армия гьелелиг авачир Франция кьве фронтдал дяве тухуз мажбур хьайила ада лап четиндаказ империядин кьушунар эх хъийизавай. Гьабсбургрин армия Париждин патаг атанвай, анал абур Людовик XӀӀӀ кьиле авай армияди акъвазарна. ЯтӀани Францияди дипломатиядин рекьелни маса крар ийизавай. Гьабсбургриз аксидаказ дяведик экечӀна адан италиядин дуст-гьукуматар: Савойядин герцогвал, Мантуядинни Венециядин республикаяр. Ришельёдивай Швециядинни Речь Посполитаядин арада эгечӀ жедай цӀийи акъвазарна. Абурун арада туькӀуьрнавай Штумсдорфдин разивили Швециядиз мумкинвал гана Висладивай Германиядиз кьушунар ракъуриз. Гатуз 1636 йисуз саксонрини Париждин разивилик къулар эциг авур маса гьукуматри чпин кьушунар шведриз аксидаказ эцигна. Империядин кьушунар гваз абуру шведрин чӀехиди Банер кефер патахъ акъудна. ЯтӀани ахпа абур Виттштокдик 1636 йисан 4 октябриз катанвай. Гуьгъуьна Саксониядиз хьайи гьахьун акъвазар хьанвайтӀани, а гъалибвили шведриз Германиядин кефер пата къуват гана. 1637 йисуз невеяр авачиз Помераниядин кӀвалин эхиримжи герцог кьейила шведрин канцлер Оксеншерна Гьогьенцоллерна акси тиртӀани, Померания Швециядик артухарна. 1637 йисуз Галлас Помераниядиз гьаъхьиз эгечӀиз хьана. Адавай шведрин Банеранни Врангелян кьушунар катаз хьана остров Узедом къачуз хьана. ЯтӀани адавай акьван солдатар квахьнавай, гуьгъуьнин йисуз адавай вичин армиядин амукьаяр гваз Богемиядиз хкез мажбур хьана. Кьибле-рагъакӀидай пата французри пул гузавай Бернхард Саксен-Веймарди Фредерико Савеллидин кьушунриз акси крар ийиз хьана Вини Бургундияда. Адавай са шумуд еке шегьер къачуз хьана. 1637 йисан 24 июндиз герцог Карл Лотарингви катана Безансондин женгина. Ахпа вичин армиядин амукьаяр гваз Райнау Рейн вацӀалай элячӀна Виттенвайер хуьруьн патаг гвай островдал акъвазна. Гьана ам католикрин армияди Иоганн фон Верта тухузвай катана. КӀеви женгерилай кьулухъ герцог Саксен-Веймар хъфиз мажбур хьана.

Разивилин шартӀар:

Чилер масакӀавунилай гъейри, Вестфалиядин разивили империядин къене авай дирин гьуьжетар гьална. Кальвинизм лютеранвилихъ галаз яшамиш жедай ихтияр равай дин хьиз кьабулнавай. Реституциядин актни Париждин разивал кьабул тавуна элкъуьрнай. Фюрстриз ихтияр хьана империядин къене чпин чилера чпиз кӀани дин хкягъ ийиз (Гьабсбургрин чилерилай гъейри). Диндин чилерин сергьятар 1624 йисан 1 сентябрдин гьалдал хтана. Империядин фюрстриз ихтияр хьана маса гьукуматрихъни чпин арада галкӀар туькӀуьриз — са шартӀал, а галкӀар империядиз дахьайтӀа императордиз акси тушиз хьайитӀа. Вири хъиле авай фюрстризни шегьерриз амнистияр гузавай, дяведин чӀавуз абурал эцигнавай сергьятвилерни эмбаргояр алуднавай, Рейн вацӀай тӀуз виридавай физ жезавай. Гьа чӀавуз, вири чӀехи вацӀарин сивер маса гьукуматрин гъиле аткана. А разивиле са затӀни кхьенвачир кьушунар акъудуникай. А суалар гуьгъуьна 1649 йисан апрелдиз хьайи Нюрнбергдин когрессдал авуна.




#Article 478: Чехия (112 words)


Че́хия (чех. Česko, МФА [ˈʧɛskɔ]), официал тIвар Чех Республика (аббревиатура ЧР; чех. Česká republika (аббревиатура ČR), МФА: [ˈʧɛskaːˈrɛpuˌblɪka]) - Юкьван Европада авай гьукумат. Кефердин патахъ Польшадихъ (сергьятдин яргъивал - 658 км), кефердинни рагъакIидай ва рагъакIидай патарихъ Германиядихъ галаз (сергьятдин яргъивал - 646 км), кьиблепатахъ Австриядихъ галаз (сергьятдин яргъивал - 362 км) ва рагъэкъечIдай патахъ Словакиядихъ галаз (сергьятдин яргъивал - 214 км) сергьятдал ала. Чилин виридан яргъивал - 1880 км я. Гьукуматдин тIвар чехар халкьдин этнонимдикай арадал акъатна.

Чехиядин кьилин шегьер Прага - уьлкведин виридалайни чIехи шегьер, уьлкведин кьилин туриствилин кьетIен чка я. Гилан чIаван Чехия Чехословакиядин чукIунин нетижада арадал атана. Адак агъадик галай тарихдин вилаятар акатзава - Моравия, Богемия ва Силезиядин пай.




#Article 479: Прагьа (150 words)


Прагьа гьакӀни Прага (чех Praha [ˈpraɦa])) — Чехиядин кьилин шегьер; Юкьван Чехиядин Вилаятдин ва адак акатзавай Прагьа-РагъакIидайпад ва Прагьа-РагъэкъечIдайпад районрин административ юкь я. Уьлкведин кьилдин административ тек арадал гъизва.

Агьалияр — 1, 243 млн кас я (01.01.2014), чӀехивилел гьалтайла шегьер Европада цӀукьудлагьайди я. Влтава вацӀун къерехрал, ам вич Эльбадиз авахьундалди 40 километрдин яргъалвиле ала.

Чехиядин кьилин политикадин, экономикадинни мединиятдин юкь я. Европадин чӀехи туриствилин юкь я — 2012-лагьай йисуз Чехиядиз фейи туристрин кьадар 5,4 млн касдилай пара хьанвай.

X-лагьай вишйисалай гуьгъуьниз Чехиядин гьукуматдин кьилин шегьер тир; 1526-1918-лагьай йисарин арада Габсбургрин агъавилик квай Богемиядин кьилин шегьер тир; 1918-лагьай йисалай 1992-лагьай йисал кьван Чехословакиядин кьилин шегьер тир; 1993-лагьай йисалай инихъ — Чехия Республикадин кьилин шегьер я. Прагьадин тарихдин юкьван мягьлеяр ЮНЕСКОдин Виридуьньядин Ирсинин сиягьдик акатзава.

Прагьадив агъадихъ ганвай стхавилин шегьерар гва:

Официал Кремльдин политикадин гъиляй 2014-лагьай йисан 3-лагьай марадиз Прагьадин Шегьердин советди Москвадихъни Санкт-Петербургдихъ галаз санал кӀвалахун акъвазарнава, гила абуруз Кийивдихъ галаз официал дережада санал кар тухуз кӀанзава.




#Article 480: Братислава (409 words)


Братисла́ва ( (/ˌbrætɨˈslɑːvə/ тахьайтӀа /ˌbrɑːtɨˈslɑːvə/); (1919-лагьай йисалди — Прешпорок тахьайтӀа Пре́шпорек, Prešporok, Prešporek), , Пре́сбург, , По́жонь, юкьван виш йисарра , , Истрополис) — Юкьван Европада авай шегьер, Словакиядин кьилин шегьер я. Агьалияр — 462,6 агъ. кас. Шегьердин майдан — 368 кв. км.

Братислава уьлкведин виридалайни чӀехи шегьер я; Словакиядин политикадин, экономикадинни мединиятдин юкь я. Словакиядин Президент, Парламент ва Правительство алай чка. Братиславада са шумуд университет, музей, театр, галерей ва маса мединиятдинни кӀелунин идараяр ава. ГьакӀни кьилин шегьерда пара Словакиядин чӀехи компанийринни финансрин идарайрин штаб-кӀвалер ала.

Братислава вири дуьньяда кьилди сад тир маса уьлквейрихъ галаз арада масад авачиз сергьятрал алай кьилин шегьер я. Братислава Венгриядихъни Австриядихъ галаз сергьятрал ала. Братислава шегьердин Колчянская куьче патав гвай австриядин Китзее хуьруьн Альте-Нордзюд-Ландесштрассе куьчедиз элячӀзава, гьакӀни Венадин куьче австриядин Вольфсталь коммунадай тӀуз физвай Прессбург-штрассе куьчедиз элячӀзава. 1936-лагьай йисалди Братиславадай Венадиз шегьердин трамвайда аваз ыиз жезвай тир.

Братиславадин тарих маса уьлквейрин, миллетринни динрин зурба таъсирдихъ галаз галкӀанвайди тир, яни австриявийрихъ, венгриявийрихъ, германиявийрихъ, сербрихъ, словакрихъ, чехрихъ, чувудрихъ галаз (миллетрин тӀварар алфавитдин къайдада ганва, таъсирдин дережадихъ туш). Габсбургрин монархиядин виридалайни чӀехи хкажунин девирда Братислава Венгриядин кьилин шегьер тир (1541-1684-лагьай йисаррин арада).

Братислава Дунай вацӀун кьве къерехдал ала, ГъвечӀи Карпатрин ценерив. Шегьер арада масад авачиз Австриядихъни (2007-лагьай йисан 27 фундукӀ вацрал кьван Петржалка-Берг и Яровце-Китзее сергьятдин элячӀун кӀвалахзавай тир) Венгриядихъ (2007-лагьай йисан 27 фундукӀ вацрал кьван Русовце-Райка сергьятдин элячӀун кӀвалахзавай тир) галаз сергьятрив агалтзава.

Климат — континентдинди я, юкьван гьисабдалди йисан температура 10.6 ºС, юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар — 565 мм. Юкьван гьисабдалди гьер вацӀран температура — −0,4 °C кьван я, Юкьван гьисабдалди чиле вацӀран температура — 21,3 °C. ХъуьтӀуьн чӀав — мекьивал, ламувални жив квайди я. Гад чимиди я, къати гарар квайди.

Административ паюн — 5 мягьле (okres), 17 шегьердин пай (Mestská časť).

Административ патахъай Братислава 5 мягьледиз чара жезва: Братислава I (шегьердин юкь); Братислава II (рагъаэкъечӀдай патан паяр); Братислава III (кефердинни рагъаэкъечӀдай патан паяр); Братислава IV (рагъакӀидай патанни кефердин паяр); Братислава V (кьиблепатан паяр, Дунай вацӀун эрчӀи къерехдал алаййбур, гьабурун арада Петржалка — Юкьван Европада виридалайни инсанар къалин тир яшамиш жедай мягьле).

Вич-вичи идара авун патал шегьер 17 паюниз чара жезва, абуруз гьардаз чпин кьил (starosta) ва совет авайди я. Советдик акатзавай депутатрин сан паюнин чӀехивилелайни агьалийрин кьадардилай аслу я. Гьар пай шегьердин 20 кадастрдин чилин кӀусунив кьазва, арадай акъатун: Нове-Место — Нове Место ва Виногьрады кадастрдин чилин кӀусариз чара жезва, Ружинов — Ружинов, Нивы ва Трнавка кадастрдин чилин кӀусариз чара жезва. ГьакӀни Братислава офиациал тушир (чкадин, гьакӀан халкьдин) административ паюн ава, и официал тушир чкайринни мягьлейрин тӀварар шегьердин агьалийрин арада гьалтзава.
 

Братиславадив агъадихъ ганвай стхавилин шегьерар гва:




#Article 481: Эстония (122 words)


Эстония (эст Eesti), официал тӀвар — Эст Республика (эст Eesti Vabariik) — Кеферпатан Европада авай гьукумат я. Кьибледин патахъ Латвиядихъ(сергьятдин яргъивал — 339 км) ва рагъэкъечӀдай патахъ Урусатдихъ (сергьятдин яргъивал — 294 км) галаз сергьятрал ала. Кефердин патай Финн заливдин ятари кьунвайди я, рагъакӀидай патай — Балтик гьуьлуьн ва Рига заливдин ятари кьунвайди я. Гьукуматдин чилин майдан — 45 226 км², кьилинни виридалайни чӀехи шегьер — Таллин я.

Эстония — демократиядин парламентдин республика, 15 вилаятдиз чара жезвайди я. Агьалийрин кьадар — 1, 286 млн кас (2013-лагьай йис), и къалурдай лишандал гьалтайла ам Европа ГалкIдин, НАТО-дин, Еврозонадин виридалайни гъвечӀи гьукумат я.

Эстонияди СМТ-да, ХавВФ, ВМТ, Европа ГалкIда, НАТО-да, Еврозонада, Шенгезонада, ЕХСТ-да ва маса тешкилатра иштараквал ийизвайди я.

Виликан Совет ГалкIдин республикайрин арада Эстоянидив виридалайни чӀехи агьалийрин са касдиз аватзавай Къенепатан вири бегьер гва.




#Article 482: Латвия (593 words)


Латвия () — Европадин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат я. Официал тӀвар — Латвиядин Республика (). Балтик гьуьлуьн рагъэкъечӀдайпатан къерехдал ва Европа ГалкIдин кефердинни рагъэкъечӀдай пата ала. Латвия кефердин патахъ Эстониядихъ (сергьятдин яргъивал — 339 км); рагъэкъечӀдай патахъ Урусатдихъ (сергьятдин яргъивал — 271 км); кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Беларусиядихъ (сергьятдин яргъивал — 141 км); кьибледин патахъ Литвадихъ (сергьятдин яргъивал — 453 км) галаз сергьятрал ала.

Балтик тайифайри ацукьарнавай ва герман колонистри чпин гъилик кутунвай Ливония тӀвар алай тарихдин областдин чилерин чӀехи пай кьунва. Юкьван вишйисаррани сифте чӀавара Ливондин ордендин, Реч Посполитадин, Швециядин, Курляндиядин Герцогвилин ва Урусатдин Империядин агъавилик квай тир. 1918-лагьай йисан 18-лагьай цӀехуьлдиз Урусатдилай вичин аслутуширвал малумарна. 1940-1991-лагьай йисарин арада ССРГ-дик акатзавай тир. 1991-лагьай йисан 21-лагьай пахундиз ССРГ-дин чукӀурунин нетижада Латвиядин вичин аслутуширвал жугъурна.

Латвия — унитар гьукумат, президентвилинни-парламентвилин республика я. Дибдин закон — 1922-лагьай йисан Конституция. Уьлкве 119 административ текдиз чара жезвайди я, абурукай 110 тек — вилаятар я (лат novadi, сад. к. novads), 9 вилаятрин ихтияр гвай республикадин дережадин шегьерар я.

Чилин майдан — 64 589 км², агьалияр — 1 994 300 кас (2014 й.). Майдан кьадардикай дуьньяда 122-лагьай чка кьазва, агьалийрин кьадардикай — 147-лагьай чка. Кьилин шегьер — Рига, рагъэкъечӀдайпатан Балтикадин виридалайни чӀехи шегьер я. Официал чӀал — лат чӀал я. ЧӀехи миллетар (2011 й.) — латышар (62,10 %) ва урусар (26,90 %) я. Дин — инжилхъан-луьтеранар я.

ЧӀехи метлеб авай экономикадин хилер — хуьруьн майишат, логистика, машинар акъуддай промышленность, туризм я.

Латвия СМТ-дин (1991-лагьай йисалай инихъ), ХавВФ, ВМТ (1992-лагьай йисалай инихъ), Виридуьньядин Банкдин, Европа ГалкIдин (2004-лагьай йисалай инихъ), НАТО-дин (2004-лагьай йисалай инихъ), Европадин Советдин (1995-лагьай йисалай инихъ) ва маса халкьарин арада авай тешкилатрин уртах я.

И тӀварцӀиз ухшар авай «Летия» кӀалубда авай тӀвар (Lettia, Letthia, Leththia) садлагьай сеферда 1209-лагьай йисан Генрихан Хроникада гьалтзавайди я. Сифте чӀавуз немцери икӀа латгалар яшамишдай чилериз лугьузвай тир. «Латвия» тӀвар лат чӀалаз литов чӀалай атана — гьам ана «латвяй» (лит. latviai) тӀвар алай латышрин этнонимдай арадал атана.

Латвияда 1922-лагьай йисан 15-лагьай эхендиз кьабулнавай Конституция кӀвалахарзава. Латвия — парламентдин республика я. Къанунар акъуддай орган — Сейм (). Парламент хкягъунин йикъалди 18 йисал кьван агакьнавай тамам вири ихтияр авай Латвиядин гражданри 4 йисалди хкягъзава. Виридалайни вини дережадин векилвал гьукуматдин президентди ийидайди я. Латвиядин Президент () Сеймди кьуд йисалди хкягъзава.

Виридалайни вини дережадин «кьилиз акъуддай» орган — Министрин кабинет () я, премьер-министрдикайни () министрикай ибарат тирди. Министрин Кабинетди гьукуматдин президентди векил авур чин туькӀуьрдайди я.

Латвиядин ада (азад) пешегалкӀрин галкӀ (латыш. Latvijas Brīvo arodbiedrību savienība; LBAS (гафба-гаф: Латвиядин ада масавилин ГалкӀ)) — кьилди сад тир Латвияда авай миллетдин пешекарвилин галкӀарин юкь я. Ам 1990-лагьай йисуз диб эцигна, Советрин ГалкӀдин пешекарвилин галкӀрин система цӀийикӀа туькӀуьрдайла.

LBAS — Латвиядин виридалайни чӀехи гьукуматдик квачир тешкилат я. Ада кьилдин хилен тахьайтӀа хилерин арада авай дережада пешекарвилин галкӀринни кӀвалаххъанрин интересар хуьдайди я. ЛАПГ-ди 23 аслу тушир пешегалкӀдин санал кӀвалахун сад садав кьадайвал ийизва; миллетдинни халкьарин арада авай идарайра вичик акатзавай уртахрин пад хуьзва; санал тухванвай кӀвалах кьилиз акъудзава.

LBAS — Халкьарин арада авай пешегалкӀрин конфедерациядин (ITUC), Европадин пешегалкӀрин конфедерациядин (ETUC) ва Балтик гьуьлуьн пешегалкӀрин чилинин (BASTUN) филиал я.

 
Административ патахъай Латвия 119 са дережадин вич-вичи идара ийидай текариз чара жезва — 110 вилаятдиз (латыш. novadi, с.к. novads) ва 9 республикадин дережадин шегьердиз (латыш. novadi, с.к. novads). Вилаятар районризни вилаятрин шегьерриз чараз жезва тахьайтӀа абурув стӀун къенепатан паюн гвач.

Конституциядиз килигна, Латвия кьуд тарихдинни мединиятдин областдикай ибарат я: Видземе, Латгалия, Курземе, Земгале, амма абур административ текар туш.

Регионар вилик ракъурун пландик кутун ва вич-вичи идара ийидай текал санал кӀвалахун патал патал 2006-лагьай йисуз Латвиядин пландик кутадай регионар туькӀуьрнава — Видземедин, Земгаледин, Курземедин, Латгалиядин ва Ригадин.

Агъадихъ ганвай таблицадик 10 агъзурдилай пара кас авай Латвиядин шегьерар кутунва (2012-лагьай йисан 1-лагьай гьердин малуматар). Латвияда шегьеррин статус 77 яшамиш жедай чкадиз гана, абурукай 9-див республикадин шегьеррин статус гва. Республикадин шегьерар къалин шрифтдалди чара авуна.




#Article 483: Багъдад (444 words)


Багъдад (араб بغداد‎‎, фарс чӀалай: «Аллагьдин гецӀи») — Ирак кьилинни виридалайни чӀехи шегьер, Багъдад мухафазадин административ юкь я. 2011-лагьай йисан малуматрив кьурвал, шегьерда тахминан 7 216 040 кас яшамишзава (и къалурзавай лишандал гьалтайла Араб Дуьньяда вири шегьеррикай Багъдад кьведлагьайди я (Каирдин кьулухъ), РагъакIидайпатан Азияда вири шегьеррикай Багъдадди кьведлагьай чка кьунва (Тегьрандин кьулухъ)). Агьалияр сиягьдиз къачун тухуз гьазурзавай гьакиматдин делилриз килигна, уьлкведин агьалийрин кьадар 35 миллиондал кьван агакьна, кьилин шегьердин — 9 миллиондал кьван.

Шегьер — Иракдин сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я. Багъдадда гьакимат, вири юкьван гьукуматдинни диндин идараяр, пара дипломатиядин векилвилин идараяр ава. Шегьер — улакьдин метлеб авай тӀвал я. Шегьерда пара университетар, вини дережадин чирвилерин идараяр, театрар, музеярни архитектурадин имаратар ава.

Шегьер Тигр вацӀун къерехрал ала. 8-лагьай виш йисуз шегьердин диб эцигна, адакай Аббасид Халифатдин кьилин шегьер хьана. Куьруь чӀаван къене Багъдаддикай Исламдин Дуьньядин зурба метлеб квай медениятдин, экономикадин, интеллектуал юкь хьана. ГьакӀни шегьер са шумуд кӀвенкӀве авай илимрин университетрин кӀвал тир (мисал патал, ЧIехи акьулдин кIвал). Вири и факторри Багъдаддиз «Чирвилерин юкьван» тӀвар (репутация) арадал гъана.

Юкьван виш йисарин къене Багъдад дуьньяда виридалайни чӀехи шегьер хьиз гьисабзавай тир, адан агьалияр 1,2 млн кас тир. Са археологрин фикирралди, Багдад садлагьай шегьер тир инсанрин кьадар са миллиондив агакьнавай.

Шегьердин тӀвар арадал атунин са шумуд версия ава. «Баград» лугьудай тӀвар чи эрадилай вилик кӀуьдлагьай виш йисан ассириядин кӀунакхьинин (клинопись) кхьинра ва Навуходоносор пачагьдин муьгьуьрдивди къейд авунвай вавилондин табличкайрал тӀвар кьунва (чи эрадилай вилик VI-лагьай виш йис).

Абу Джафар аль-Мансур халифди Багъдад тӀвар алай яшамишдай чкадин диб эцигайдалай кьулухъ адан мана-метлеб зурбадаказ хкаж хьана. Халифди Мадинат аль-Салаам тӀвар хкянва, араб чӀалай — «баришугъвилин шегьер». Ам официал тӀвар тир, атӀузвай монетайрал суьрет чӀугвазвай тир ва маса официал мурад-метлебдихъ агакьун патал кӀвалахарзавай тир, амма агьалийрин чӀехи пай цӀуру тӀвар кӀвалахарзамай тир. XI-лагьай виш йисав «Багъдад» вири дуьньядиз чидай мегаполисдин саки сад тир тӀвар хьана.

Шегьердин тӀвар арадал атунин виридалайни гьяркьуьдаказ чкӀанвай версия — юкьван фарс чӀалай bhaga — «Аллагь» ва dād — «гайи» гафарикай, яни «Аллагьдин гецӀи» тахьайтӀа «Аллагьди гайиди» хьиз таржума жезва. Ам, вичел атайла, дегь чIаван фарс чIалани геле гьатна чир жезва. Идалай тӀимил чкӀанвай версияди лугьузва — гаф bāgh — «урук» ва dād — «гайи» гафарин сад-садав кьуруникай (фарс чIалай «гецӀи авунвай урук» тахьайтӀа «гайи урук» хьиз тарджума жезвай) арадал атанва.

АСШ-ри тухузвай дяведин гьерекатар жедалди (2003 йис) Багъдадда 5,1 млн-адалай пара кас яшамишзавай тир. Амма агьалийрин пай кьиникьин ва гьакIни багъдадвияр маса шегьерризни уьлквейриз куьч хьунин гъиляй шегьервийрин кьадар хейлин тIимил хьана, алай чIавуз дуьз малуматар авач. Виридалайни чIехи миллет арабар я, абурал 75% гьалтзава, гьакIни шегьерда курдар, туьрквер, ассириявияр, эрменияр, чувудар ва маса миллетрин векилар яшамишзава. Араб чIал гьукуматдинди я, адалай гъейри зурбаз гегьенш тирди курд чIал я, адаз официал статус гана. Мусурманрал (шиитрални суьннитрал) дин авай ксарикай 90%-далай пара гьалтзава, шегьерда христианарни чувудар ава.




#Article 484: Богота (164 words)


Богота́ (исп. Bogotá; Са́нта-Фе-де-Богота́ исп. Santafé de Bogotá) — Колумбиядин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер, Кундинамарка департаментдин административ юкь я. Уьлкведин кьилди тир административ тек — 20 райондиз пайнавай кьилин шегьердин округ — арадал гъизва.

Агьалияр — 7,4 млн кас (2011-лагьай йис), тахьайтӀа вири уьлкведин агьалийрикай 16 % я; Кьиблепатан Америкадин виридалайни чӀехи шегьеррикай сад я. Агломерациядин сергьятрин къене 8,7 кас яшамишзава (2011-лагьай йис).

РагъэкъечӀдайпатан Кордильерадин суварин арада алай 2600 метрдилай пара авай кьакьанвал чухурда ава, гьавиляй шегьердин климат къайиди я. Мукьвал-мукьвал чилин зурзунрик акатзава.

Богота — Колумбиядин кьилин сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я. Вири уьлкведин КъВБ-дин кьудай са пай кӀватӀзава (2011-лагьай йис). Шегьеррин глобалвилин дережадал гьалтайла 2010-ни 2012-лагьай йисарра континентда кьудлагьай мукь (чка) кьазвай тир.

Шегьердин диб 1538-лагьай йисуз испаниядин конкистадорри эцигнава, цӀийи яшамишдай чка туькӀуьрун патал абуру чибча тайифадин цивилизациядин юкьван чкаяр кьунва. 1598-лагьай йисалай кьулухъ — испаниядин генерал-капитанвилин кьилин шегьер, 1819-лагьай йисалай кьулухъ — аслу тушир Колумбиядин кьилин шегьер. 1948-лагьай йисуз «Боготасо» тӀвар алай яракьар гвай къарагъунар физвай чӀавуз шегьердин юкьван мягьлеяр михьиз чукӀуруникни цӀук акатна. Тарихдин цӀурун кӀвалер тӀимил ама.




#Article 485: Киншаса (222 words)


Кинша́са (1966-лагьай йисал кьван — Леопольдви́ль, , нидер. Leopoldstad) — Конго Демократиядин Республикадин кьилин шегьер, Конго вацӀун къерехал ала, Браззавиль шегьердиз (Конго Республикадин кьилин шегьер) аксина. 2010-лагьай йисан гьалдиз килигна Киншасада 10 миллиондилай пара кас яшамишзаватӀани, адан чилеррикай 60 % тӀимил агьалияр авай хуьруьн чкаяр я, вич шегьердин административ сергьятрин къенез гьахьзава. Инсанар къалиндаказ яшамиш жезвай шегьердин мягьлейри провинциядин рагъакӀидай пата чилин ичӀи са гъвечӀи паяр кьазва.

Агьалийрин сан-гьисабдал гьалтайла Африкада Киншасадини Йоханнесбургдихъ галаз 3-лагьай чка (Лагосдинни Каирдин кьулухъ) пай ийизва. ГьакӀни франк чIалал рахадай агьалийрин сан-гьисабдал килигна ам дуьньяда кьведлагьайди я (Париждин кьулухъ). Алай чӀаван демографиядин гьал амукьиз хьайитӀа 2020-лагьай йисуз Киншаса агьалийралди Париждилай виниз жеда.

ДРК-да, нин кьилин шегьер Киншаса я, официал яз франк чIал кьабулнава. Гьа идаз килигна, Киншаса Франкофонияда виридалайни чӀехи шегьер, гьакӀни франк чӀалал рахадайбурун агьалийрин сан-гьисабдал гьалтайла ам кьведлагьайди я. Амма лингала рахунрин чӀал яз гьяркьуьдаказ кӀвалахарзава.

Франк чӀал администрацияда, маарифда, документар кьил кьиле ягъунра, рекьерин лишанра, прессада, ТВ-да, миллетринни жемятрин арада авай акахьунра кӀвалахарзава. Амма жемятринни миллетрин кӀапӀалрин къене авай гьакӀан акахьунра мукьдин (чкадин) африкадин чӀалари (киконго, лингала, луба и суахили) кьилин пай кьазва.

Гьа идаз килигна, медениятда франк чӀала артухвал кьазватӀани, пара чӀалар хьун Киншасадин уьмуьрдин хас тир лишан яз амукьзава.

Тайин чӀавара акъатдайбур (франк чӀалал)

Информагенствар

Конгодин чапдай акъудунин агенство (Agence Congolaise de Presse — ACP). Гьакиматдин информагенства, 1960-лагьай йисан 12-лагьай пахундиз адан диб эцигнава.

Радио, телевидение




#Article 486: Бангкок (121 words)


Бангко́к, Банкок тахьайтӀа Крунгте́п (Тай กรุงเทพฯ, กรุงเทพมหานคร, гьакӀни Крунг Тхеп тахьайтӀа Крунг Тхеп Маха Накхон) — Таиланддин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер я. Агьалийрин сан-гьисаб — 8 млн кас (2010-лагьай йис). Бангкокди 1,5 агъзур квадратдин километрдилай пара авай майдан кьунва.
Шегьер Чаупрхрая вацӀун рагъэкъечӀдайпатан къерехал, вацӀ Сиам заливдиз авахьзавай чкадилай яргъа туш экӀя хьанва.

Кьилин шегьердин округдини 5 къвалав гвай провинцияди (Нонтабури, Самутпракан, Патумтхани, Самутсакхон и Наконпатом) санал ЧIехи Бангкок агломерация арадал гъизва.

Бангкок — Кьиблединни РагъэкъечIдайпатан Азиядин виридалайни фад чӀехи хъижезвай (гьа гьисабдик экономикадин патахъайни) шегьеррикай сад я.

Шегьердиз ам вич арадал атайла гайи тӀвар Гиннессан рекордрин улубдик (ктабдиз) акатна дуьньяда виридалайни яргъи шегьеррин тӀвар хьиз.

Агьалийриз иер аквазва чпин шегьердикай арадал къвезвай вилаятдин юкьвакай хьиз фикир ийиз, Сингапурни Гонконг шегьеррихъ глаз гекъигиз (акъатиз) жедай.




#Article 487: Дакка (852 words)


Дакка тахьайтӀа Дака (бенг. ঢাকা; ингл. Dhaka, виликра Dacca хьиз кхьизвай тир) — Бангладешдин кьилин шегьер я. Дакка тӀвар алай дивизиондин ва Дакка тӀвар алай округдин административ юкь я. Уьлкведа виридалайни къалиндаказ ацукьарнавай шегьер я, агьалидин гьисабдал гьалтайла дуьньяда цӀудлагьай чкадал ала. Кьиблепатан Азиядан виридалайни чӀехи шегьеррикай сад я.

ЧIехи Дакка тӀвар алай агломерациядин юкь я. Буриганга вацӀун рагъэкъечӀдайпатан къерехдал чка кьунва. Бангладешдин сиясатдин, экономикадинни медениятдин «рикӀ» я.

МискӀинрин Шегьер хьиз йижир тир, гьакӀни Рикшайрин дуьньядин кьилин шегьер лугьудай лакӀабдалди машгьур тир (гьар йикъан кьил кьиле ягъун — 500 агъзурдилай пара рикша).

XVII-лагьай виш йисуз ЧӀехи Магъулрин регьбервилик кваз шегьер Джагьангир Нагар (виликан Джагьангир императордин тӀварунихъ) тӀвар алаз йижир тир. ЧӀехи Магъулрик квай Бенгалиядин кьилин шегьер ва вири дуьньядин муслин савдадин юкь тир.

Амма гилан чӀаван шегьер асул гьисабдалди британиядин регьбервилик XIX-лагьай виш йисуз эцигнавай. 1905-1911-лагьай йисарин арада яргъалди уьмуьр авачир РагъэкъечIдайпатан Бенгалияни Ассам провинциядин кьилин шегьер яз авайди тир. 1947-лагьай йисуз Британиядин Индия чара хьайидалай кьулухъ Дакка РагъэкъечIдайпатан Пакистандин административ юкь тир. 1971-лагьай йисалай инихъ аслу тушир Бангладешдин кьилин шегьер я.

Даккади портунин Читтагонг шегьердихъ галаз санал Бангладешдин экономикада юкьван рол къугъвазва. Шегьер уьлкведин сиясатдин, медениятдинни илимдин юкь я. Дакка пара кьабул хьанвай памятникрин кӀвал я, гьа гьисабдик: Jatiyo Sangsad Bhaban, Даккадин Университет, Азад авун патал тир Дяведин музей, Миллетдин музей, Шагьид Минар, ЛалбахВири юкьван гьалдин йисан къваларин кьадардикай 80% кьван тІулдинни марадин варцарин арада къвадайди я. КIумпарикайни индустриядин хкатайрикай хкатзавай ятарни гьаваяр кьацІурун - Даккадин зурба проблема я. Ада жемятдин сагъвилизни уьмуьрдин еридиз лап пис таъсир йизвайди я. Даккадин арада авай цин объектарни уьленар терг хьун мумкин я, вучиз лагьайтІа абур алай мукьарал (чкайрал) пара гьавайрин кІвалерни маса дараматар эцигзавайди я. Элкъвена къваларив гвай гьалар кьацІурунихъ галкIанвай тІебии тир яшамишдай мукьарин эрозияди мукьан (чкадин) биофаунадин чІехи паюниз терг авунин хатавал ийизава..

Шегьерда вири уьлкведин индустриядикай чIехи пай мукь (чка) кьувайди я. Дакка джутар акъудунин, памбаг ишлемишдай, металл ишлемишдай, недай-хъвадай затIарин ва маса индустрияр авай мукь я. ГьакIни ина муслин акъуддайди я. Дакка авай регион джутни дуьгуь цана агакьрунив магьшур я.

Даккадин (шегьердин администрациядик акатзавай чилера) агьалийрин сан-гьисаб — 7 млн кас я. 2013-лагьай йисан малуматрив кьурвал, кьилин шегьрдин вилаятдик акатзавай яшамишдай чкайрихъ галаз санал Дакка 15 миллиондилай пара касдиз кӀвал я. Гьар йисуз агьалийрин кьадар 4,2 процентдал чӀехи жезва, им Азиядин шегьердин арада виридалайни чӀехи къалурзавай лишанрикай сад я.

Агьалийрин чӀехи хъижезмай агьалийрин сан-гьисабди хуьруьн вилаятрай давай жезвай миграция къалурзава — 60-70-лагьай йисарра хьанвай чӀехи хьуникай 60 % хуьруьн агьалийрал гьалтна.
Агьалийрин кьадар 1980-лагьай йисалай кьулухъ хьанвай Дакка шегьердин сергьятар са шумуд сеферда масакӀа авунин гъиляй лап тӀимилдай са миллиондал чӀехи хьана.

Far Eastern Economic Review-дин малуматрив килигна, 2025-лагьай йисуз Дакка 25 миллиондилай пара кас яшамишна кӀанда.

Дакка шегьердин агьалийрин арада кӀел-кхьиз чирвилин дережани хкаж жезва. Мисал патал, 2001-лагьай йисуз вири агьалийрикай кӀел-кхьиз чидайбур 62,3 % тир, 2010-лагьай йисуз — 72,7 % хьана. И къалурзавай лишан вири уьлкведин юкьван кӀел-кхьиз чирвилин дережадилай (56,5 %) хейлин чӀехи я.

Дакка шегьердин миллетрин ибарат саки са жинсининди я, вучиз лагьайтӀа адак квайбурукай 96 % — бенгалар, 2 % — катай бигьарар я. Амайбур хъсан уьмуьр жугъурун патал куьч хьанвай Бангладешдин куьлуь халкьарин — мейт, кгьаси, санталар, чакма, гьара, ораонарни мунда — векилар я.

Ибурулай гъейри Даккада пара кореявияр, китайвияр, индиявияр, пакистанвияр, непалвияр, бирмавияр, шри-ланкавияр ва маса уьлкведай тирбур яшамишзава. Абур жуьреба-жуьре индустрияра кьилиз тухудай къулугърал кӀвалахзава.

Саки гьар Даккадин агьали Бангладешдин миллетдин тир бенгали чIалал рахазава. Пара шегьердин агьали жуьреба-жуьре бенгалидин нугъатрин ва уьлкведин регионал тир чӀаларин гъавурда акьазава, мисал патал, Читтагониан (Chittagonian) ва Силгьети (Sylheti) — абур бенгали ва асам чӀаларин нугъатдин акахьун я. Шегьерда чпин тайифаррин чӀаларал рахадай уьлкведин регионрай тирбур гьалтзава — бишнуприя манипури, араканар, чакма, гаро, хо, кокборок ва курукх.

Шегьерда урдудал рахадай жемятни ава, адак Индиядайни Пакистандай куьч хьанвай мусурманар ква. ГьакӀни Дакка 300 агъзурдилай пара бигьаридиз кӀвал я. Абур 1947-лагьай йисалай кьулухъ РагъэкъечӀдайпатан Индияда авай чилерилай масанал алуднавай ва РагъэкъечIдайпатан Пакистанда чпиз са далда жедай чка жагъанвай мусурманрин несилар я.
Абурун дуьз кьадар тийиджир я. Официал малуматрив кьурвал, гьич тахьайтӀа 40 агъзур кас я. Вири Бангладешда 300 000 урду чӀалал рахадайбур ава фикирнава, абурукай чӀехи пай Даккада авай катайбурун лагерра ава.

Инглис чIал — кьведлагьай асул тир чӀал я. Ам Дакка шегьердин жемятдин лап вини дережадин къатарра кӀвалахарзава, гьакӀни адетдалди коммерцияда, масавиле (алишверишда), ихтияр хуьдай системайрани маарифда кӀвалахарзавайди я.

Ислам — Дакка шегьерда агъавал ийизвай дин, мусурманрикай чӀехи пай — 83 % — суьннияр я. ГьакӀни чӀехи тушир шиитрин уммани ава. Шегьерда агьмадитрин сектадини — Мирза Гъулам Агьмадан пад кьазвайбур — векилвал ийизава.

Индуизм — пад хуьдайбурун кьадардал гьалтайла шегьердик кьведлагьай дин я — 16 % кьван я. Даккада буддистрин ва христианвилин гъвечӀи уммаярни ава.

Ибуралай гъейри Даккада лап са тӀимил исмаилитар, сикхар, багьаяр ва исламдилай вилик тир адет динрин векилар яшамишзава.

Гьар гьи конфессиядин гьал хьайитӀани, макьамар, кьуьлерни эдебиат Дакка шегьердин диндиз талукь тир уьмуьрда зурба метлеб квай аспектар яз амукьзава.

Эхиримжи йисарра диндин дибдикди ийизвай гуж авунин дережадин хкажун мукьвал-мукьвал малуматзава.

Даккада 52 университетди мукь кьунвайди я, абурукай виридалайни цІуруди - Dhaka College я, ам Британиядин Индиядин кІелдай мукьарикай виридалайни цІурубурукай сад я, адан бине 1840 йисуз кутуна. Гьа гьана Бангладешдин виридалайни чІехиди тир Даккадин университетди мукь кьунвайди, ана 30 агъзурдилай пара студентди кІелзава. Маса Даккадин кьетІен чІехи метлеб авай кІелдай мукьар ибур я: Jahangirnagar University, Bangladesh University of Engineering and Technology (BUET), The Dhaka Medical College, Sir Salimullah Medical College ва мсб. 




#Article 488: Вила-Нова-ди-Гая (141 words)


Ви́ла-Но́ва-ди-Га́я (; [vilɐ 'nɔvɐ dɨ 'gaiɐ]) — Португалияда авай шегьер, Порту округдик акатзавай сад тӀвар алай муниципалитетдин юкь я. Шегьердин агьалийрин сан-гьисаб — 178,3 агъзур кас, муниципалитетдин — 307,4 агъзур кас я. Шегьерни муниципалитет Кеферпатан экономикадинни статистикадин региондик ва ЧIехи Порту субрегиондик акатзава. ЦӀуру административ паюнив кьурвал, шегьер Дору-Литорал провинциядик квай тир.

Шегьер Дору вацӀун чапла патан (кьиблепатан) къерехал, эрчӀи къерехал алай округдин административ юкь тир Порту шегьердилай акси пата чка кьунва.

Ви́ла-Но́ва-ди-Га́я муниципалитет нихъ галаз сергьятра аватӀа агъадихъ ганва:

Яшамишдай чка дегь чӀаварилай аваз ава. Арабри Иберия къачурла яргъал чӀаван къене (1000-лагьай йисал кьван) сергьят Дору вацӀай тӀуз физвай тир, амма христианривай 1035-лагьай йисуз яшамишдай гахчуз хьана. Адаз Порту-Кале тӀвар гана, и тӀварцӀикай Португалиядин тӀвар арадал атана.

Са арадлай 1255-лагьай йисуз Вила-Нова-ди-Гая шегьердин диб эцигнава.

Лап гьа ина, Портуда туш, садбурун гъалатӀ тир фикирралди хьиз, Португалиядин портвейн хуьдай тӀвар-ван авай чехирдин гьамбарханаяр ава.




#Article 489: Амадора (156 words)


Амадора (порт. Amadora; [ɐmɐ'doɾɐ]) - Португалияда авай шегьер, Лиссабон округдин квай са тIвар алай муниципалитетдин юкь я. Агьалийрин сан-гьисаб - 175 135 жителей (шегьерни муниципалитет). Шегьерни муниципалитет Лиссабон региондикни ЧIехи Лиссабон субрегиондик акатзава. ЧIехи Лиссабон агломерациядик ква. ЦIуру административ паюнив кьурвал, шегьер Эштремадура провинциядик квай тир.

Амадоради Лиссабон шегьердин юкьвалай 10 км кефердинни рагъакIидай патахъ чка кьунва, ам Португалиядин кьилин шегьердин сарекьинви (спутник) я. ЧIехи Лиссабон агломерациядин ибаратдик ква.

Яргъалвал:

Амадора муниципалитет нихъ галаз сергьятра аватIа агъадихъ ганва:

Муниципалитетдин диб 1979-лагьай йисуз эцигнава.

Гьар йисуз Амадора шегьерда Халкьарин арада ава Амадорадин комикрин фестиваль кьиле тухузва.

Португалиядин виридалайни инсанар къалиндаказ яшамиш жезвай муниципал гьасил я. Амадора кьилин шегьердин «ксудай мягьле» я. Асул гьисабдалди архитектурадин артухар гвачир блокдин кIвалерикай ибарат я. Амма ина  XVII—XVIII-лагьай виш йисариз талукь тир лап чIагай архитектурадин памятникарни ава. Шегьерда пара чеб Африкадай тир инсанар яшамишзава.

Ина Эштрела-де-Амадора стадионди мукь (чка) кьунва, адал са тIвар алай клубди - Португалиядин Лигадик иштиракхъан «Эштрела» - экъечIзава.




#Article 490: Иогьанн Вольфганг фон Гёте (313 words)


Иогьанн Вольфганг фон Гёте (, 1749, Франкфурт-Майндал — 1832, Веймар) — немцарин шаир, гьукуматвилин кӀвалаххъан, фикирхъан.

Гёте дидедиз 1749 йисуз немцарин цӀуру масагунарин шегьер Франкфурт-Майндал хьана. Буба адвокат, императордин куьмекхъан тир, диде — шегьердин кьилин руш. Абурун кӀвале еке библиотека авай, гьавиляй гъвечӀи чӀаварилай эгечӀна Гётедивай гьар жуьре ктабар кӀел жезвай. Вичин хайи немцарин чӀалалай гъейри ада француз, латин, итални грек чӀалар чирна. 1765 йисуз ам фена кӀелер ийиз Лейпцигдин университетдиз. 1770 йисуз Страссбургдин университетдик экечӀна. Кьулухъ Франкфуртдиз хтайла ада адвокатрин идара туькӀуьрна. ЯтӀани къанунрин рекьелай адаз пара шаирвал хуш тир. 1775 йисан ноябрдиз Гёте Веймар шегьердик агакьна, Заксен-Веймар-Айзенах герцогвилин кьилин шегьер, 6000 агьали яшамиш жезвай. А чӀавуз Гёте Европада тӀвар-ван авай шаир тир. 1776 йисан июньдиз ам гьукуматхъан хьана, Чинеба консилиумдин уртах хьиз.

Гётедихъни адан папахъ Христианадихъ вад аял авай. Са аял кьена дуьньядал акъатна, амайбур са шумуд йикъалай, гьафтейрилай кьена. Виридалайни чӀехи Август кьилди амукьна. Августдихъ пуд аял авай: Валтер Волфганг (9 апрел 1818 — 15 апрел 1885), Волфганг Максимилиан (18 сентябр 1820 — 20 январ 1883) мад Алма Седина (29 октябр 1827 — 29 сентябр 1844). Август вичин кьена вичин дахдилай кьве йисан вилик Римда. Адан папа Оттили фон Гётеди ам кьейила мад са аял (Агустдилай ваъ) Анна Сибилла, са йисалай гьамни кьена. Абурун аялар мехъверар тавуна амукьна, гьавиляй 1885 йисуз адан тум хкатна. Адан вахахъ Корнелиядихъ кьве аял (Гётедин хтулар), абурун аялар исятдани яшамиш жезва.

Гёте 1776 йисан 11 июндиз Гёте чинебавилин Легатионсратдизни Чинебавилин консилиумдин сад хьана, Герцогдин Консултатив кӀеретӀдик квай, йисуз 1200 талер кьабулиз. Чарарай Гёте а Консилиумдик ам 1815 йисуз кӀевидалди кмай. 1780 йисан 14 майдиз Кестнерда гьукуматдин къуллугърик квайла ада кхьизвай шиирар кхьизвай, вичи кхьизвай саягъ, «ЧӀехи пачагьди ийизавай саягъ, гьар юкъуз са шумуд сятдиз флейтадал къугъвазвай» Вилик чӀаварин дустарикай Штурм, Дранг чӀаварикай амай, Ленцни Клингер хьти, 1776 йисуз Ваймарда хьайи, яргъи чӀавалди гьана амукьнавай, Гётедивай еке пулун куьмек къачур, ам сад лагьана патахъ элкъвена. Ленц ада гьич тийижир себебрай къисена Герцогвалдай.




#Article 491: Липецк (143 words)


Липецк () — Урусатда авай шегьер, Липецк вилаятдин административ, сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я. Воронеж вацӀун къерехрал, Москвадилай кьибле патахъ 445 км яргъал мукь (чка) кьунвайди я.

Климат юкьван гьалдиндини континенталди, Москвада авайдаз тешпигь тирди. Липец Берлинни Амстердам шегьеррихъ галаз са гьяркьуьвилел аватӀани, хъуьтӀуьз ина дурумлу живедин винел алай къат жедайди я, гьер вацран юкьван температура −8 °C. Гад чимиди я, чиле вацран юкьван температура +20 °C. Йисан къене 500 мм кьван къвалар къвазва, максимум — чиле вацра.

Вилаятдин юкьван везифайрикай гъейри шегьер Липецк райондинни административ юкь я. ГьакӀни, вилаятдин гъилик квай шегьер яз, ада вилаятдин ибаратдик квай кьилди тир административ тек — шегьердин округ Липецк шегьер — арадал гъизва.

Гилан чӀаван сергьятра Липецкдин майдан 318,12 км² (01.06.2013-ан малуматар). Им бегьем чӀехи кьадар, Москвадин майдандилай (МТАР-дин сергьятрин къене) вирини-вири пудра гъвечӀиди я.

Шегьер кьуд округдиз — «Левобережный», «Октябрьский», «Правобережный», «Советский» — чара ийизва.

Шегьердин ибаратда адетдалди агъадихъ ганвай паяр (тарихдин мягьлеяр) чара жезва:




#Article 492: Ариэль Шарон (216 words)


Ариэ́ль «Арик» Шаро́н (, сифте кьиляй Шейнерман тир; 1928-лагьай йисан 26-лагьай эхен, Кфар-Савадин патав гвай Кфар-Малал хир (поселка) — 2014-лагьай йисан 11-лагьай гьер, Рамат-Ган) — Израильдин дяведин, сиясатдинни гьукуматдин крархъан я, 2001-2006-лагьай йисаррин къене Израилдин премьер-министр тир. 2006-лагьай йисан 4-лагьай гьердай инихъ вегетативдин гьалда авай тир.

Ариэль Шаронан улу-бубаяр Урусатдин Империядай тирбур я. Адан чӀехи буба Мордехай Шейнерман Брест-Литовскда кантонистдин хзанда вичин дидедиз хьанва ва чӀехи хьана. Ариэль Шаронан улу буба 25 йисан къене пачагьдин армияда кьуллугъ авуна, яргъал чӀаван къуллугъдин патахъай адаз пишкеш яз чилин пай гана. Мордехай Шейнерман инандишмирзавай сионист тир, Брест-Литовскда туькӀуьрай сионизмдин тешкилатадин диб эцигайбурукай сад тир. ГьакӀни ада Зеэв Бегиндихъ (жезмай Израильдин премьер-министр Менахем Бегиндин буба, гьамани сионист ва Брест-Литовскда туькӀуьрай сионизмдин тешкилатадин диб эцигайбурукай сад тир) галаз кӀиливал тухузвай тир. Шаронан чӀехи буба ва Бегиндин буба садлагьай сионизмдин конгрессрин депутатар тир. 1910-лагьай йисуз Шейнерман вичин хзандихъ галаз гьамиша яшмиш хьун патал Палестинадиз куьч хьана. Ина ам Реховот лугьудай хуьруьн майишатдин хире (поселкада) яшамиш жез ацукьна ва муаллимвиле кӀвалахиз эгечӀна. Палестинад хзан кьве йисан къене яшамиш хьана, амма четин шартӀарин гъиляй ва пул бес тир кьадарда авачирвиляй абур Урусатдин хтана.

Тифлисда Мордехай Шейнермандин хва Тифлиссдин университетдин хуьруьн майишатдин факультетдиз гьахьна. Тифлисда ам вичин жезмай папал гьалтнава. Вера (Двойра) Шнейерова Могилев шегьердай тир девлет авайдан руш тир. Адани Тифлиссдин университетдин медицинадин факультетда кӀелзавай тир.




#Article 493: Виктор Гюго (290 words)


Викто́р Мари́ Гюго́ фр. Victor Marie Hugo (26 феврал 1802, Безансон — 22 мая 1885, Париж)- француз тӀвар-ван авай шаир. Вири дуьньядиз чидай «Нотр дам де Пари» кхьенвайди я. Аялвилин чӀавуз ам гьар жуьре чкайра яшамиж жезвай - Марсел, Корсика, Эльба, Италия, Испания, вучиз лагьайтӀа анра адан дахди кӀвалахзавай. Вични гьар сефердиз абур анай Париждиз хкезвай. 1814-1818 йисара ада Людовик ЧӀехидан лицейда кӀелзавай. Кьена ам 1885 йисан 22 майдиз 83 йисуз пневмониядивай. ЦӀуд йикъан къене ам кучукзавай. Миллион касди ам ээхиримжи рекье хутазвай.

Гюго пуд рухвайрикай виридалайни жегьилди тир, 1809 йиса Наполеона генералвилиз кьабул авур графвилиз хкаж авур Жлзеф Леопольд Сигисберт Гюгодинни (1773-1828) адан папан Софи Требушедин (1772–1821) хзанда. Стхайрин аялвал секинтушиз акъатна. Буба чӀехи къуллугърик квайди хьиз кӀвале авачиз дидени кӀан хьайила аялрилай элячӀзавай. 1812 йисуз бубани диде чара хьайила, амни адан юкьван стха Евген Парижда чпин дидедихъ галаз яшамиш жезвай. 1815 йисуз чӀехи стха Абель Париждиз атайла бубади пуд стхани санал са интернатдиз (пансион) гана.

Мумкин гьич 10 йисуз Гюгоди кхьиз эгечӀна, фадмаз вичин къаст „Chateaubriand хьун дахьайтӀа затӀни“ кхьена. 15 йис хьайила ам са шаиракъажунрик акатна „хъсандиз тӀвар кьун“ гана. Адан 16 йис хьайила, адан диде гьелелиг чан кмайла, Евгенахъ галаз къанунхъанвилиз кӀелериз фена. 1819 йисуз адаз цӀеирид хьайила ада кьве стхайрихъни галаз санал (гьабурни авай шиирар кхьиз кӀанз), са литературвилин журнал Le Conservateur littéraire туькӀуьрна. А чӀавуз абур чпин дидедин фикиррик каткана роялистар тир. 1819 йисуз Гюгодиз са шаиракъажунра 1819 адаз пишкеш гана Париждин литературвилин арада сифте ксар чир авуна вичиз.

Гюгодин шиирвиле пара шиирар ава, муьжуьд роман, кӀуьд драма, гьабурулай гъейри лап пара куьлуь шииратар. 1849 йисалай геж кхьенвайбурун са кьудлагьай пай вири политикадиз талкуь я. Сифте килигунай адан фикир вич вичиз аксиз аквазва. Инсанрин пис, ажуз фикиррикай хъсандаказ кхьиз ада жемятдин арада гьахъуникай кхьизва.




#Article 494: Сокольническая цӀар (252 words)


Сокольническая цӀар (), 1990-лагьай йисал кьван Ки́ровско-Фру́нзенская цӀар (урус Ки́ровско-Фру́нзенская линия) — Москвадин метрополитендин садлагьай цӀар я. ЦӀарцӀи шегьердин юкьвай тӀуз Сокольники ва Богородское москвадин тарихдин районар Хамовникидихъ, Воробьевы кӀунтӀарал Москвадин гьукуматдин университетдихъ, Вернадскидин проспектдихъ галаз алакъалу ийизава. Схемайрал яру рангуналди къейд ийизва.

ЦӀарцӀел я дерин эцигунин, я даяз эцигунин кьатӀар (паяр) ава, гьакӀни Преображенский метро муькъуьн арайра чӀехи тушир ахъа кьатӀ (пай) ава. Адалай гъейри, «Воробьёвы горы» станция Лужнецкий метро муькъвел чка кьунва.

Москвадин метрополитендин цӀарарин арада ТупӀалдин цӀарцӀин сергьятрин къецел пата маса цӀарарал эвичӀна акьахьунар авачирди тек сад я.

ЦӀарцӀин яргъивал — 20 км, адав 20 станция гва. АкьалтӀай кьилера авай станциядин арада рекьин чӀав — 43 декьикьа я. 2011-лагьай йисуз цӀарцӀин юкьван гьисабдалди йифни йикъан пассажиррин «авахьал» 649 агъзур кас тир.

Москвадин метрополитендин садлагьай кьатӀ эцигун «Красносельская» ва «Сокольники» станцийрин арада 1931-лагьай йисуз Русаковская куьчедал гатӀумна. 1935 йисан 15 тӀулдиз садлагьай 8,4 км яргъивал авай, «Сокольники» станциядай «Парк Культуры» станциядал кьван физвай кьатӀ ахъа хьанва. 1938 йисал кьван «Охотный ряд» станциядай поездар шиш хьтин схемадалди къекъвезвай тир — са пай «Парк Культуры» станциядал кьван, муькуь пай — «Улица Коминтерна» (1990 йисалай инихъ — «Александровский сад») ва «Арбатская» станциярай тӀуз «Смоленская» станциядал кьван.

Сифте кьиляй цӀарцӀихъ ичӀи са депо — «Северное» — гелкъвезвай тир, 1990-лагьай йисуз «Черкизово» кӀвалахаруник кутуна. 2015-лагьай йисуз цӀийи электродепо «Саларьево» эксплуатациядик кутун фикирда ава. 2010-лагьай йисан гьалдив кьурвал, цӀарцӀе 420 вагон къекъвезвай тир.

Сокольническая цӀарцӀи кьадардилай пара гуж гун авачиз кӀвалахзава, гьавиляй алай чӀавуз 8 вагон квай поездар эксплуатациядик кутун фикирда авач.

Сокольническая цӀарцӀиз вири Москвадин метрополитенда виридалайни буй тир тӀварар алай поездрин хьвид (парк) ава.




#Article 495: Экономика (737 words)


Экономика — жемятди тухузвай кӀвалах, вичихъ авай хийир кьиле тухунни, кардик кутуниз талукь тир, гьакӀни жемятдин къене авай сад садахъ галаз тухунар, затӀар акъудайлани, пайдайлани, дехгишунарни кьабул авуна жезвай. Сифте а гаф арадал дегьгрек алим Ксенофонта акъудна ч.э.в. ӀV вишйисуз. Экономикадин чӀехи къаст жемятдиз герек авай хийирар арадиз акъудун я. А системади вири жемятдиз санални гьар са касдиз кьилди уьмуьр тухуз куьмекзава. Са гьукуматдин экономика гьамиша са кьадар процессрин эхир я — адак квазва меденият, адетар, чирвилер, технологияр, история, жемят туькӀуьрнавайвални къанунрин системаяр, мад маса важиб факторар. Гьа факторри туькӀуьрзава экономика хкаж хьун патал авай шартӀар. Экономика гьамиша зегьмет, ада арадал гъизвай хийирни, ам жемятдин арада пай авун я. Базардин къанунрал эцигнавай экономикадин мана язва базардин уртахри гъизвайни герек авай хийирар пай авун. Гьабурун алакъади вичи кӀватӀзава экономикадин система.

Тарихдин рекьел инсанри са шумуд экономикадин система туькӀуьрнава. Абурукай виридалайни пара авайбур — базардинни (капитализм) гьукуматдин (социализм). Политикадинни ихтиярдин гьалдиз, экономикадиз сергьятар гузвай, Экономикадин низам лугьузвайди я. Экономикадин гьалар:

ГьакӀни маса экономикадин гьалар авайди я и сиягьдик квачир: феодализм, протекционизм, Мутуализм, Экономикадин демократияни автаркия.

Информациядин экономика гьукуматдин контроль алачир экономика я. А далай гьакьар кӀватӀзавайди туш. Формально тушир экономика ВНПдик квайи туш. Адай халис статистика авайди туш. Формал тушир пара гегьеншдаказ экономика кесиб гьукуматрихъ жезвайди я. ЯтӀани гьар гьукуматда са пай Формал тушир экономика авайди я, садбура тӀимил, садбура пара. Гьам авайвиляй формал тушир экономика алцумар ийиз пара четин затӀ я, вучиз лагьайтӀа ам са саягъни кхьизавач жемятдик алакъа жедайвал. Виридаз «ЧӀулав базар» хьиз чизавай затӀ формал тушир экономикадин пай я. Формал тушир экономикадикай формал экономика хъувун пара гьукуматрин гьална кӀандай четинвал я.

Инсанри чпин гъилериг зтӀар акъудиз абур маса затӀарихъ, сервисдал дегишиз эгечӀайла экономика дуьньядал акъатна лагьайтӀа жеда. Экономикадин рекьяй къанунар туькӀуьр авур сифте цивилизацийрик дегь Вавилон ква. Абурун системада дусахар, дуванар, регьберар авай. Дегь чӀаван экономика чӀехи пай лежбервилел алай. А системадин пулуниз шекел лугьузавай. Сифте сефердиз а гафунин тӀвар чи эрадилай вилик 3000 йисуз кьунвай. ЧӀехи пай халакьариз затӀар дегишун жемятдин къене авай тухунрихъ галаз галкӀанвай. Ахпа, система хкаж жедайвал кьван, масагудайбур хьана, затӀар къачуз-маса гузвай. Дегь Грецияда, «экономика» гаф дуньядал акъатнавай чилел, пара лукӀар авай. Гьар сефер Экономикадин патахъай цӀийи ихтилатар эгечӀзавай гьар жуьре затӀар акъакь тийидайла. Юкьван вишйисара чна исятда экономика лугьузвай тухунар чи дережадиз мукьуг тир. ЧӀехи пай дегишунар жемятрин кьула жезвай. Гьа чӀавуз инвестициярни арадал атана. ЦӀийи дуьньядиз пуларни затӀар ракъурзавай, са яргъи чӀавунилай гьанай хийир кьулухъ хтун патал. Маса гудайбур, Якоб Фуггер (1459—1525), Джованни Медичи (1360—1428) — сифте банкар туькӀуьрнавай ксар я. Европади къачунвай чилерикай адан колонияр хьана. Хкаж жезвай гьукуматар, Испания, Португалия, Франция, ЧӀехибритания, Нидерландар — абуруз сергьятрал пул къачуналди элвер контролдик хуьз кӀанзавай. Европада секуляризация фидайла гьукуматри хашперес вакф чилерни кӀвалер кардик кутуна шегьерар чӀехи жез хьана. Жемятдин виридалайни вини жергейрин къуват гъвечӀи жез хьана. Гьукуматрихъ экономикадин министрар жез хьана. Банкирри эгечӀна гьукуматдин проектра, дявейрани инфраструктурада чпин пул тваз.

Исятда авай дережадин фикирдай сифте халис экономист Шотландиядин Адам Смит (1723—1790) тир. Адан фикирар вилик тухвайди физиократиядин теория, меркантилизмдиз хьайи реакцияни гуьгъуьна хьайи экономикадин студент Адам Мари тир. Ада гьукуматдин экономикадин элементар акъудна: хийирар теклифзава конкуренцияди арадал гъизвай халис къиметдай, мад зегьмет пай авун. Ада кьатӀунавай, инсандин ахъа элверин мана жуван важибвал хьун я. Гьа фикир, инсанди элвер вичин манаяр патал хуьзвайди, экономикадин кьиле гьатна. Томас Мальтуса (1766—1834) теклифиднни жузунин фикир пара халкь хьунин четинвилиз элкъуьрна. Индустриядин революцияди чка кьунвай XVIII-дилай XIX-лай вишйисалди, а чӀавуз чӀехи масакӀавилер кьиле физвай чилел алай кӀвалахра, индустрияда, дагъдикай хийир хкудуникайни транспортда. А процессдин кьил кутуна ЧӀехибританияда, ахпа фена Европадиз, Кефер патан Америкадиз, гуьгъуьна вири дуьньяда гегьеншар хьана. Индустриядин революцияди дуьньядин тарих дегишарна. Гьар инсандин уьмуьрда ада вичин гел туна. Европада вагьши капитализмди меркантилизмдин чка кьуна. Исятда а чӀавуз Индустриядин революция лугьузва, вучиз лагьайтӀа акъуд авунни зегьмет пай авунин системади хийирар гегьеншдаказ акъуд ийидай мумкинвал гана. Исятда авай «экономикадин» концепт жемятда гегьеншдаказ чизвачир 1930-й йисара Америкадин ЧӀехи Депрессия къведалди. Кьве дуьньядин дявеярни ЧӀехи депрессия хьайила кьулухъ, политикри экономикадин цӀийи рекъинихъ килигзавай. А тема чирна, суьгьбетар тухвайбур Фридрих Август фон Хайек (1899-1992) мад Милтон Фридман (1912-2006) тир, дуьньядин ахъа элверунин пад кьаз неолиберализмдин бубаяр хьиз кьунвайбур.

Экономикадин социологияидк экономикадин социологвилин анализни экономикадин чирвилер ква. Темаяр сетяр эцигун я, базардин юзунар чир авун, бегьем базаррин месалайралин саягъдалди, мад къачузвайдан гереквилер чир авун.

Дуьньядин виридалайни чӀехи экономикаяр 2008 йисуз ВВПдай (США миллион долларрал) МВФдин малумдай.

Экономикадин хкаж хьун лагьай чӀал я са гьукуматдин экономикада са кьунвай чӀавуз акъудзавай продукция пара хьун. Ам гьамиша цифрадалди алцумзавайди я. ГьакӀни экономикадин хкажунихъ галайди я уьмуьрдин гьал хъсан хьун, медицина, чирвилер, кӀвалахдай кьван сятарни маса зтӀар.




#Article 496: ГъвечIи тIвех-тIвех лекь (103 words)


ГъвечIи тIвех-тIвех лекь (лат. Aquila pomarina) - чинеругдинбурун хзандик квай чIехи рагъэкъечIдайпатаневропадин йиртижи нуькI я.

Бедендин яргъивал - 62 — 65 см, луван яргъивал - 44 — 51 см, заланвал 1 500—1 800 грамм я.

Урусатда кьве чара авунвай чкада яшамиш жезва. Садлагьай чка - рагъакIидай патан сергьятра авай акахьай тамар ва абурулай рагъэкъечIдай патахъ Санкт-Петербургдин ва Новгороддин арадал кьван, Москва вилаятдин ва Тула вилаятдин рагъакIидай патарал кьван, кефер патахъ Санкт-Петербургдал кьван. ГьакIни жуьре рагъакIидайпата Эльба вацIун дугунал кьван, Венгриядал, Македонидал, Грециядал кьван, кьибле патахъ ЧIулав гьуьлел кьван, Туьркиядал, Иракдал, Индиядал кьван гьалтзава.

Категория: 3 - гъвечIи тир ареал авай кьери жуьре я.

 




#Article 497: Ренат Маликан хва Саидрин (174 words)


Ренат Маликан хва Саидрин тахьайтIа Ренат Маликан хва Саидов (урус Ренат Маликович Саидов; 27 мара, 1988, Ставрополь, ССРГ) - урусатдин дзюдохъан, Дуьньядин Кубокдин дережайра гъалиб хьайиди, Дуьньядин чемпионатра призар къачурди я. 100 кг + категорияда экъечІзава. 2014 -лагьай йисан мара вацран сифте кьилин гьалдив кьурвал, вири дуьньядин акьалтІай заланвал авай дзюдохъанрин рейтингда 5-лагьай мукь (чка) кьунва (IJF Senior World Ranking List +100 kg). Халкьдин арада авай дережадин устІар я.

Ренат 1988-лагьай йисан 27-лагьай марадиз Ставрополь шегьерда вичин дидедиз хьанва. Ам пара миллетрин хзанда хьанва, адан буба - лезги, диде - абазави я. Малик Саидрин, спортсмендин дах, Магьарамдхуьруьн райондин Бутахуьруьн Къазмайрилай я. Ренатаз лезгини абазин чІалар чизва. Аял тир чIавуз ам хизандихъ галаз Къарачай-Черкессиядиз куьч хьанва. 

Черкесск шегьерда дидедин кIевивиляй дзюдодин секциядиз фенва. Садлагьай тренер - Вячеслав Иванович Пчелкин тир. Гила Александр Миллеран гъилик вердишарзава. Ренат Саидрин — Урусатдин халкьдин арада авай дережадин устІар я. «Явара-Нева» клубдин патал экъечIзава.

Челябинскда хьайи Дуьньядин чемпионатда Ренат ичIи са кукIуна кIаник акатнава (Тедди Ринерахъ галаз). Пудлагьай мукь (чка) патахъай хьайи кукIуна ада бразилви Давид Моура михьи-михьелай кIаник кутунва.




#Article 498: Эседуллагь Эмирагъайрин (117 words)


Эседуллагь Эмирагъайрин (Кьвевар, Дагъустан, ССРГ; урус Эседулла Эмирагаев) - асулдай лезги тир урусатдин самбохъан, кьведра Урусатдин чемпион, Дуьньядин чемпионатда призар къачурди (2008), халкьарин арада авай акъажунрин пара сефердин гъалиб я. Халкьдин арада авай дережадин устІар я.

Эседуллагьдини Шамиль Завурова 2011-лагьай йисуз Кьвевара «Чемпион» тIвар алай спортклубдин диб эцигнава. Алай чIавуз гьана 20-25 дуьньядин кIвенкIве аваз фидай дивизионра экъечIзавай пешекарвилин спортмен вердишарзава. ГьакIни залда 80 кьван спортсмен кIватIалриз кIватIна вердишарзава.

Эседуллагь - Абдулманап Нурмугьаммадован (Эмирагъайрин вич спортсмен тирла адан тренер тир) залрани клубра чIехи тренер я. ГьакIни Эседуллагь пара тIвар-ван авай дагъустандин ягъунархъанрин тренер я, гьа гьисабдик, мисал патал, UFC, Bellator, ProFC ва маса тешкилатра экъечIзавай Гьабиб Нурмугьаммадов, Рустам Гьабилов, Мугьаммадрасул Гьасбулаев ва мсб акатзава.

АСШ-дани Кьвевара яшамишзава.




#Article 499: Дели (264 words)


Де́ли (, , урду دِلّی, ) — чӀехивилел гьалтайла Индиядин кьведлагьай шегьер я (Мумбаидин гуьгъуьна), адав галкӀин территориядин (Миллетдин кьилин шегьердин округ Дели) статус гва. Ана 11 млн кьван кас яшамишзава, кьилин шегьердин округда — 16,3 млн кьван кас. Делидин урбанизациядин тӀебиат агъадихъ галайдакай ибарат я — анлай анихъ къвезмай чӀехи хьун кьилин шегьердин сергьятрин къеце пата авай (маса территорияридин) шегьерар кутун арадал гъизва. 2015-лагьай йисан гьалдив кьурвал, агьалийрин сан-гьисаб вини кьил 25 млн кьван кас хьана кӀанда. Вичин тарихдин чӀехи паюнин къене ада жуьреба-жуьре пачагьвилеринни империярин кьилин шегьер хьиз къулугъ ийизвай тир. Ам са шумудра кьунва, тарашнава ва цӀийи кьилелай ахцигнава, кьетӀендаказ юкьван виш йисарра. Алай чӀаван Дели са шумуд вири кьилин шегьердин вилаят тирвал чукӀурнавай шегьеррикай ибарат тир кӀватӀал я.

Дели — пара миллетрин шегьер, чара-чара медениятар сад садак акахьнавай мукь (чка). Гьар халкьди шегьердин экономикада вичин рол къугъвазвайди я.

Шегьердин тӀвар «Дели» Дагьлиз (урду دہلیز; урусдал — сергьят, атӀун) лугьудай фарс гафуникай арадал атанва, маса версиядив килигайвал — Морьян, Раджи Дхайллу королдин тӀварцӀикай. Делидин агьалийриз деливияр лугьузва. ГьакӀни шегьердин тӀвар Диллиуоалей (урду دلی والے) лугьудай уммадин тӀварцӀихъ галаз алакъалу ийизва (умуьрдин хас тир къайда авай уммаяр я, ихьтин жемятар патав гвай хуьреррани пакистандин шегьерра амукьнава).

Дели агломерация идара авун гьакӀни адан проблемаяр гьялун патал 1985-лагьай йисуз сад тир регьбервал ийизвай шура авай Миллетдин кьилин шегьердин вилаят туькӀуьрнава ().

Агломерациядин виридан майдан 33 578 км², 2001-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, 13,7 млн кас, 2007-лагьай йисан къиметрив килигайвал — 16 862 735. Миллетдин кьилин шегьердин территория Дели квачиз, Миллетдин кьилин шегьердин вилаятдик агъадихъ ганвай округар ква:

Гургаон, Фаридабад, Ноида ва Гъазиабад кьилин шегьердин вилаятдин виридалайни чӀехи шегьерар я.

Партнервилин шегьерарни вилаятар:




#Article 500: Гъазиабад (224 words)


Гъазиабад (, ) — индиядин Уттар-Прадеш штатдин рагъакIидай пата авай шегьер, са тIвар алай округдин административ юкь, Делидин агломерациядин пай я.

Шегьердин тIвар адан диб эцигнавай Гъази-уд-динан тIварцIикай арадал атанва, ада шегьердал Гъазиуддинагъар тIвар эцигна, амма са арадлай тIвар куьруь хъувунва.

Делидилай рагъэкъечIдай патахъ 19 км яргъал ва Мератх шегьердилай кьиблединни рагъакIидай патахъ 46 км яргъал (мукь) чка кьунва. Абсолют тир кьакьанвал - гьуьлуьн дережадилай 209 метр вине я. Шегьерди ам Делидихъ галаз чара ийизвай Хиндон (Джамнадин бассейндик квай) вацIун къерехдал мукь (чка) кьунва.

ЧIехи йисара авай агьалийрин арада авай кIел-кхьинин дережа - 99 %. Гъазиабадда жинсерин гекъигайвал - 1000 итимдал 887 хнуб (паб) гьалтзава.

Йисариз килигна шегьердин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Шегьер B категориядин B1 агъакатегориядик акатзава, маса гафаралди Гъазиабаддин жемятдинни экономикадин къалурзавай лишанар вири гьукуматдин юкьван гьалдилай агъуз я. Шегьерда авай метлеб квай чкаяр: Navyug Market, Delhi Gate,Goel Market, Mukand Nagar, Sarai Nazar Ali, Rajendra Nagar, Shalimar Garden, Turab Nagar, Indirapuram, Raj Nagar Extension, Loni, India and Crossings Republik я.

Им Кефердин Индиядин виридалайни чIехи индустриал тир шегьеррикай сад я, сифтени-сифте вилик фенвай металлар расунин ва электроникадин индустрия къейд авуна кIанда. Гила шегьер чIехи индустриал юкь, рекьин ва ни ракьун рекьин улакьдин тIвал я. Ана ракьун рекьин вагонар, дизелдин моторар, велосипедар, яргъанар, шуьшединни хъенчIин къапар, лакарни ширер, электроника, яракьар ва мсб акъудзава. 21-лагьай виш йисан сифте кьиле ана пара цIийи алишверишдин юкьвар ахъанва.




#Article 501: Гьарйяна (231 words)


Гьарйяна акӀни Хьарйана (, , ) — Индиядин кефер пата авай штат я. Кьилин шегьер — Чандигаргь (кьилдин галкӀдин чил (вилаят) яз, административ патахъай ам Гьарйянадик акатзавач), виридалайни чӀехи шегьер — Фаридабад я. 2011-лагьай йисан малуматрив кьурвал, агьалийрин сан-гьисаб — 25 353 081 кас (вири штатрин арада 17-лагьай чка кьунва). Гьарйяна кьилдин штат хьиз Пенджаб штатдин ибаратдай 1966-лагьай йисуз чара авунва. Гилалди Чандигаргь кьве штатдин — Гьарйянани Пенджаб — кьилин шегьер яз ава. «Гьарйяна» лугьудай гаф хинди чӀалай «Гъуцран кӀвал» хьиз таржума жезва — «Гьари» Вишну гъуцран тӀварарикай сад, «айяна» — кӀвал я.

Чилин майдан — 44 212 км² (20-лагьай мукь (чка)). Гьарйянади агъадихъ галай штатрихъ галаз сергьят сад ийизва:

Гангни Джамна вацӀарин кьулувили Гьарйяна штатдин чиликай чӀехи пай кьунва. Шивалик кӀунтӀар кефердинни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва, кьиблединни рагъакӀидай пата къумлух хьтин кьулувили чка кьунва, кьибле пата Аравали суван цӀиргъ виниз акъатзава. Чилер гьуьлуьн дережадилай 200—1200 м вине ава. Штатдин рагъэкъечӀдай патан сергьят Джамна вацӀай тӀуз физва.

Гьарйянадин климат кеферпатан кьулувилерал чка кьур маса Индиядин штатрин хьтинди я. Гад лап чимиди, 45 °C (113 °F) кьван агакьзава; кьуьд «хъуьтуьлди» я. Виридалайни чими варцар — тӀулни кьамуг, виридалайни мекьи варцар — фундукӀни гьер я. Къваларин кьадар дегиш жедайди — Шиваликдин араяр виридалайни кьеж квай чкаяр, Аравали кӀунтӀарин арайра — виридалайни кьурай чкаяр я. Вири къваларикай 80 % муссонрин сезондиз жезва (чиле-мара), са бязи вахтара абуру локал тир яд акьалтун гъизва.

Гьарйянада агъадихъ галай хуьнуьхдик квай вагьши тӀебиатдин объектар ава:

Абуруз виридаз Гьарйяна штатдин гьакимвилик квай Тамун департаментди регьебервал ийизва.




#Article 502: Абдусамад Гьамидов (106 words)


Абдусамад Мустафадин хва Гьамидов тахьайтӀа Абдусамад Мустафадин хва ХIамидов (дарги Абдусамад Мустапаевич ХIамидов, ; 1966 йисан 21 апрелдиз, Мекеги, Леваши район,) — урусатдин жемятдинни сиясатдин крархъан, Дагъустан Республикадин Гьакимвилин кьил я. Дагъустандин Республикадин Юкьварар кьунин федерациядин кьил я. Миллетдай дарги я.

Абдусамад ХIамидов 1966-лагьай йисан 21-лагьай навадиз Леваши райондин Мекеги хуьре вичин дидедиз хьанва. Ада Мекеги хуьруьн юкьван мектеб акьалтӀарна, ахпа Дагъустандин политехничекадин институтдиз гьахьнава. 1989-лагьай йисуз Дагъстандин политехничекадин институт акьалтӀарна, пеше: «Индустриални гражданвилин эцигун» (урус «Промышленное и гражданское строительство»).

Институт акьалтӀарайдалай кьулухъ ада «Динамо» спорткӀапӀалдин Дагъшурадихъ галай спортдараматрихъай инструкторвиле кӀвалахзавай тир.

Паб авайди. Ругуд аялдиз тербия гузва.

Ам сирнавдал, эцигунал, проектированиедал ва ландшафт дизайндал машгъул я.




#Article 503: Асалийрин Асали Мугьаммадалидин хва (106 words)


Асалийрин Асали Мугьаммадалидин хва ва я АсгIалийрин АсгIали МухIаммадгIалидин хва (; 1955 йисан 31 тӀул, Хъулидар, Рутул район, Дагъустандин АССР) — урусатдин экономикадинни жемятдин крархъан, Г.В. Плеханован тIварунихъ галай Урусатдин экономикадин университетдин «Зегьметдин экономикадин ва социал вилик финин кафедрадин» кьил, экономикадин илимрин духтур, профессор, Урусатдин тIебиатдин илимрин академиядин член-корреспондент я. «Энтузиаст-Банк» коммерциядин банкунин идарадин кьил я. ЛММФДА-дин шурадик ква.

Асалийрин Асалиди агъадихъ ганвай курсар гузва:

Хасвал:

Адан илимдин гъилик 17 илимрин кандидат гьазурнава, 1 илимрин духтур. Алай чӀавуз адаз 1 духтурантдиз, 2 аспирантдизни 2 алахъзавадайз регьбервал ийизва. Адав 30 публикация (виридан объем 191,85 п.л.) гва, гьа гьасибдик эхиримжи 5 йисан къене 3 публикация (объем 21,85 п.л.) ква.




#Article 504: Арчияр (492 words)


Арчияр (чпин чIалал — аршишттиб, , ) — Дагъустандин Чарода районда уьмуьр тухузвай, Къавкъаздин бинедин суван гъвечIи халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. 

Дегь Алпандин халкьарикай сад я. Милли ва чIалан жигьетдай арчияр виридалайни пара лезги халкьариз мукьва я, амма тарихдин къене лезги халкьарилай къакъатна аваррин юкьва хьана ассимиляция хьанва виляй абуру чпи чеб аварар хьиз кьатIузва ва аварринри яхулрин адетарни культура кьабулнава. Алай аямдани гуькуматдин официал документра арчияр авар халкьдин этник группа хьиз физва.

Диндал гьалтайла суни — мусурманар я.

Арчияр дегь Алпандин тайифайрин несилар я . Садлагьай сеферда арчи халкьдин тIвар Ширванви Мугьаммед Рафидин XIII виш йисан эхирриз талукь тир тарихдин хроникада кьунвай. Арчи халкь аваррин Дусрах (ва я Риссиб) жемиятдик акатзавай ва вахт-вахтунлай къазикумух ханриз харжияр вугузвай.

Брокгаузан ва Ефронан энциклопедиядин гафарганда авай малуматрикай аквазва хьи, 1886 йисуз Къазикъумух округда 802 арчи яшамиш жезвай . 1926 йисан СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, СССР-да 863 арчи яшамиш жезвай. Гуьгъуьнин йисарин сиягьра арчийри чеб кьилдин халкь хьиз къалур тавуна аваррин кьадардик кутунай. 1959 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрикай чир хьанай хьи, арчийри чеб аварар хьиз къед авуртIани абуру чпин хайи чIал ва са кьадар милли кьетIенвал хвенай.

Арчияр яшамиш жезвай хуьрер:

Чарода района: Арчиб, Алчинуб, Кубатль, Хилих, Кесериб, Хитаб, Калиб.

Арчи чIал Кеферпатан Къавкъаздин чIаларин нах-дагъустан чIаларин хзандин лезги чIаларин группадиз талукь я. Им са кьве-хуьре райхазвай, литература авачир чIал я. Арчийри хайи чIалалай гъейри авар ва яхул чIаларикайни менфят къачузва. Кхьинар кириллицадал ийизвади я. Империя чIавуз лезги чIаларин винел илимдин жагъурунар тухузвай Пётр Карлович Услара арчи чIалан арадал атуникай са кьиса гъанвай:

  Гъуцра халкьарни чIалар туькIуьрнай. ЧIалар халкьарин кьадардилай лап тIимил тир. Гъуцра са шумуд халкьдиз са умуми чIал гузвай, амма халкьарин вирида сад хьиз дуьньяда виридалайни четин са чIал кьабулначир. Гьа а четин чIал дуьньядин виридалайни бицIи халкьарикай садан кьисметдал атана: им арчи халкь ва арчи чIал я . 

Арчи чIалакай лап сифтегьан малуматар 1863 йисуз Пётр Услара Антон Шифнераз ракъурай «Яхул чIалан грамматика» улубдихъ гилигнавай алавада ганвай .

Е. М. Шиллинга кхьизвайвал: 

  Арчийрин милли культуради, чкадин культурайрин акахьунин лап геж формадин шикил гузва. Къунши халкьарин, иллаки аваррин, культурайрихъ пара галкIанвайтIани ада тек са вичиз хас тир махсусвилер квадарнач, месела кьетIен чIал ва адетра, уьмуьр гьалунин тегьерда ва майишат тухунин карда кьетIен лишанар . 

Абурун асул крар — малдарвал ва лежбервал тир. Сун пекер ва гамар хрунин, кIарасдикай кIвалин затIар, алатар, къапар атIунин кеспиярни вилик фенвай. Арчийрин хуьрер суварал ала ва сад садаз гзаф мукьвал ала. КIвалер къванцин, кьулу къав ва кIама цурни маийшатдин комнатаяр галай са, кьве ва са шумуд гьавадинбур я. Совет береда гьавайрин кьадар ва майдан тIимил хьанвай ва кIвалин чиник галереяяр (яни яргъи айванар) галай кIвалер туькIуьрзавай.

Алай чIаван арчи хзанар гъвечIи, гзафни-гзаф кьве несилдинбур я, хзанда чIехибуруз гьуьрмет, сад-садаз куьмек гун ва мукьвабурухъ галаз хъсан араяр хуьнин адетар хуьзвайди я. Вилик мукьвабурухъ галаз некягьар виниз тир. Адетрин чIехи пай чIаваргандин ва майишатдин циклдихъ алакъалу я. Арчийриз мусурманвал кьабулунилай вилик девирдин диндилай амукьай адетарни ава, месела тарариз пинеяр кутIунун, къванерикай пIирер эцигун.

 




#Article 505: Будугъар (603 words)


Будугъар (будугъ. Будуубер) — дегь Алпандин бицIи халкьарикай сад. Тарихдин къене Азербайжандин Къуба районда уьмуьр гьалзавай, Къавкъаздин бинедин суван халкь. Будугърин кьадар тахминан 1000 кас я. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Милли жигьетдай будугъар виридалайни пара лезги халкьариз мукьва тиртIани, гила абур азербайжанарихъ галаз акахьна чпин милли кьетIенвал саки квадарна.

Диндал гьалтайла будугъар суни — мусурманар я.

Тарихда ахьтин са фикир ава хьи, Алпандин девирда будугъар чпин гьукумат авай халкьарикай сад тир. Будугъ халкьдиз пара дегь ва девлетлу тарих ава. И халкьдикай малуматар сефеви шагьрин, къубадин ханрин, урусрин царьрин официал документра ва А.Бакиханов, Ф.Шнитников, Гербер, Иоганн Густав, Ф.Симонович, И.Березин хьтин зурба тарихдин алимрин кIвалахра гьалтзава. Тарихдин чешмейра авай малуматрив кьурвал, XIII виш йисалай эгечIна лезги халкьар гегьенш хьанвай чкаяр дуьньядиз Лезгистан тIварцIелди малум хьанай. Гьа девирдин чешмейра суварин гьакимриз «Лезгистандин эмирар» лугьузвайди тир.

Будугъ хуьруьн тIвар, хуьр лен (харжи) хьиз Улуг Агъа бегдиз ва Неймет бегдиз вугунин XVI ва XVII виш йисарин арадиз талукь тир документда гьалтнай. 1607 йисуз Ирандин шагь Аббас I-а Будугъ хуьруьз регьбервал ийиз Мелик Давудов тайинарнай, гуьгъуьнлай дуьз XX виш йисал кьван хуьруьз регьбервал Меликан хци Сабир Давудова кьиле тухузвай. Будугъ хуьре авай цIуру мискIин цIийи кьилелай туькIуьрунин карда Сабир Давудован паталай чIехи куьмекар хьанай. Къуба ханвалда бегвал ийиз официал ихтиярар къачунвай пуд несилрикай сад гьа будугъдин бегар тир.

XIX виш йисан къене Будугъ хуьруьн агьалидин кьадар 2300 - 3500 арада дегиш жезвай. 1839 йисан официал малуматриз килигна, хуьре 286 майишатар авай, 1863 йисуз 329 майишатни 2155 кас агьалияр, 1870 йисузни 393 майишатни 2411 кас агьалияр авай.

Хуьре цан цадай чилерин кимивиляй будугъвияр фад вахтарилай хайи хуьр туна мукьув галай чилериз куьч жезвай. ГьакI XIX виш йисан 30-40 йисарилай кьил кутуна, гьапутар, будугъар ва къирицIар чпин тарихдин хуьрерай Муьшкуьр ва Шабран магьалрин (гилан Хъачмаз район), Гуьйчай ва Шамахи уездрин чилерал куьч хьана. Абуру Къубада, гьакIни и магьалра ва уездра цIийи хуьрер (убаяр ва хъишлахар) кутунай. 60 - 70 йис алатайла и лезги халкьарихъ Азербайжанда цIудралди хуьрер авай. XIX виш йисан эхирриз талукь чешмейра чпин тIварар гьатнавай Азербайжандин будугъ хуьрерин тIварар: Будугъ, Къарадагъ Будугъ, Будугълу, Агъязи Будугъ (Азизуба), Будугълу Велиуба, Къырхларуба, Рамазан хъишлах, Кьасумтала хъишлах, Къаракъыз, Къаракъызхъишлах, Гуьне Будугъ (Къарабулах), Далыкъая, Ялаванж, Шерифуба.

Ю.Д. Дешериевди кхьенвайвал, будугъ ва къирицI чIалар сад-садаз ухшар я, вичин нубатдани и кьве чIал генетикадин жигьетдай лезги чIалаз мукьва я.

Будугъар азербайжан чIалан лап къатIи таъсирдик акатна ассимиляция хьанва лугьуз абурун виридаз азербайжан чIал чизва. Будугъ чIалан чирвилер авай будугърин кьадар азербайжан чIалалди рахазвай будугърин кьадардилай лап тIимил я. Хайи чIал анжах Къуба райондин Будугъ хуьруьн эгьлийриз чизвайди я (тахминан 1000 кас). Маса хуьрера, месела Хъачмаз райондин будугъ хуьрера, яшамиш жезвай будугърин арада хайи чIал анжах лап кьуьзуь несилрин рикIел ама, жегьилри азербайжан чIалакай менфят къачузва. Гьатта, акахьай агьалияр авай шегьерра ва хуьрера, месела Хъачмаз шегьерда яшамиш жезвай будугърин несилриз чеб са мус ятIани будугъар тир чIал чизва, амма чпи чеб азербайжан миллетдиз талукьарзава. Ахьтин ксарин веледриз чеб будугъар тир чIал гьич малум туш.

Брокгаузан ва Ефронан Энциклопедиядин гафарганди гузвай малуматриз килигна, будугъри Къуба уезддин вири агьалидин 1,5 % пай туькIуьрзавай ва уезддилай къеце пата санани гьалтзвачир. Энциклопедияди будугъар, гьапутрихъ, къирицIрихъ, жекрихъ ва маса халкьарихъ галаз санал умуми «лезги» тIварцIелди малум тирди ва абурун чIал чечен чIалаз ухшар тирди лугьузва.

Исятда, Азербайжанда XIX виш йисуз будугъар яшамиш хьайи хуьрерин са пай амач. Са бязи хуьрер чкIана арадай акъатнава ва абурун тIварар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Са кьадар хуьрерин тIварар масакIа хьанва. 1837 йисуз Къуба уезддин Будугъ магьалдик 19 хуьр акатзавай. Абурукай 12 будугърин хуьрер тир. Гила и хуьрерикай 3 ама: Къубада Будугъ хуьр, Хъачмаза Къарадагъ Будугъ ва Агъязи Будугъ хуьрер.

Алай чIавуз Азербайжанда авай будугърин кьадар тахминан 1000 кас тирди къимет гузва.




#Article 506: Шамил район (249 words)


Шамил район (1960 йисал кьван — Кахиб район, 1994 йисал кьван — Советский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Хебда хуьр я.

Район Дагъустандин рагъакIидай пата ала ва Ахвах, Хунзах, Гуниб, ЧIарода, Тлярата ва ЦIумада районрихъ галаз са сергьятра ава. 

Райондин майдан 920 км² я.

ЦИК ДАССР-дин Президиумдин 1928 йисан 22 ноябрьдин къарардив, виликан Авар, Анди ва Гуниб округар алай чилерал, администрациядин юкь Урада хуьр алаз Кахиб район арадал гъанвай. 1932 йисуз райондин администрация Кахиб хуьруьз тухванай. 1960 йисуз РСФСР ПВС-дин къарардалди райондин тIвар Советскийдиз дегишарнай ва администрациядин юкь хьиз Советское хуьр тайинарнай. 1994 йисуз Дагъустан Республикадин Вини Советдин Президиумдин къарардалди райондиз Шамил район тIвар эцигнай ва Советское хуьруьн тIвар Хебдадиз дегишарнай.

Йисариз килигна Шамил райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Къейд: Агьалияр сиягьдиз къачудайла ахвахар аварар хьиз къейд авунай.

Райондик 25 муниципалитетар (хуьруьнсоветар) ва 52 хуьр акатзава (яцIу шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

Райондин экономикадин асул хилерикай сад хуьруьн майишат я. 

Районда республикадин метлеб авай 25 тарихдин имаратар ава: XII — XVII виш йисарин сурар, чилин кIаник галай дараматар, шейгьрин сурун къванер, XI — XV виш йисариз талукь тир петроглифар.

Районда 80 архитектурадин имаратар ава, абурукай 17 федерал, амайбурни республикадин метлеб авайбур я. Абурун арада XVI — XVII виш йисарин къаравулдин минараяр, ХI виш йисан Датун клиса ва мсб.

Районда XVII — XVIII виш йисарин къене эцигнай 20 кьван мискIинар ава. 30 пара археологиядин имаратар ава: Гинчи сурар, Занати сурар, Хотодинское поселение, Росох ва Чолод инсанар яшамиш хьайи чкаяр ва мсб.




#Article 507: Цунта район (182 words)


Цунта район — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Кидеро хуьр я.

Район Дагъустандин лап рагъакIидай пата ала ва ЦIумада, Тлярата районрихъ, Бежта белгендихъ ва Гуржистандихъ галаз са сергьятра ава. 

Райондин майдан 1327 км² я. 

СССР-дин ВЦИК-дин Президиумдин 1930 йисан 25 декабрь тарихдин къарардалди, ЦIумада райондин ирид хуьруьнсоветрикай администрациядин юкь Кидеро хуьре аваз Цунта район арадал гъанай. 1935 йисуз райцентр Шаури хуьруьз акъуднай. 

Чеченрин ва ингушрин депортациядилай кьулухъ, 1944 йисуз райондин вири агьали ЧИАССР-дин Ведено райондиз акъудна куьчарнай ва КПСС Дагобкоман къарардалди Цунта район терг авунай ва адан чилер ЦIумада райондин ихтиярдиз вуганвай. 

Гуьгъуьнлай, Чеченарни ингушар элкъвена чпин хайи чилер хтайла, 1955 йисан 15 ноябрьда РСФСР-дин Вини Советдин Президиумдин Къарардалди администрациядин юкь Бежта хуьре аваз Цунта район гуьнгуьна хъхтунай. 1992 йисуз райондин администрациядин юкь Кидеро хуьруьз акъуднай.

Йисариз килигна Цунта райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Къейд: Агьалияр сиягьдиз къачудайла дидояр, бежтинар, гунзибар, гинухар, андияр, аварар хьиз къейд авунай.

Райондик 12 муниципалитетар (хуьруьнсоветар) ва 57 хуьр акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

Шаитли хуьре гьар йисуз февраль вацра дидо халкьдин «игби» сувар кьиле тухузвайди я.




#Article 508: ЦIумада район (123 words)


ЦIумада район — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Агвали хуьр я.

Район Дагъустандин лап рагъакIидай пата ала ва Ботлих, Тлярата, Ахвах, Шамил, Цунта районрихъ галаз са сергьятра ава. 

Райондин майдан 1178 км² я. 

Йисариз килигна ЦIумада райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Къейд: Агьалияр сиягьдиз къачудайла тиндалар, хваршияр, чамалалар, багулалар, дидояр хьтин бицIи миллетар аварар хьиз къейд авунай.

XIX виш йисуз юкьван Дагъустандин районрай иниз куьч хьанвай Кеди, Саситли, Сильди, Гакко, Метрада, Агъа Хваршини, Вини Хваршини, Цихалах хуьрерин авар эгьлийрилай гъейри вининихъ тIвар кьунвай бицIи халкьар ЦIумада райондин бинедин агьалияр я.

Райондик, вичик 58 хуьр квай 23 муниципалитетар акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

Агвали хуьре авар чIалал «ЦІумадисезул гьаракь» (ЦIумададин ван) райондин газет акъатзава.




#Article 509: Унцукул район (192 words)


Унцукул район (, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Унцукул хуьр я.

Унцукул район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала ва Буйнакск, Леваши, Гергебиль, Хунзах ва Гьумбет районрихъ са сергьятра ава. 

Чилерин майдан — 560 км².

Дагъустандин маса районрив гекъигайла 2011 йисуз криминалдин жигьетдай Унцукул районда гьалар лап тIарам тир. Шумуд са йис яз ана шариатдин «Жемият» группировкадин кьил тир Ибрагьим Гьажидадаева чкадин агьалидин арада къалабулух кутунай. 2009 йисуз райондин кьил Къазимбег Агьмедов яна кьинай, 2011 йисуз цIийиз тайин хьанвай райондин кьил Магомедгаджи Тагировахъ кIеви херер галукьнай, ва адан хва яна кьинай. Идалай гъейри, районда муькуь чиновникрал, бизнесменрал ва гьукуматдин махсус къуватра кIвалахзавай ксарал къаст авунин алахъунарни къейд авунай . 2011 йисан августдин 9-риз Унцукул райондин Унцукул ва Гимры хуьрерин эгьлийрин арада яракьарлу гуьжет хьанай, нетижада 7 кас кьенай . Органрин малуматриз килигна, гуьжетдин кьил кутур кас бандадин кьил унцукулви Мегьамед Абдулмежидов тир .

Йисариз килигна Унцукул райондин агьалийрин динамика:

Райондик 12 муниципалитет ва 21 хуьр акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

Райондин экономика асул гьисабдалди хуьруьн майишатдал бинеламиш хьанва, районда 4 емишрин завод, 4 колхоз, 5 совхоз ва гъетерин консерваяр гьазурзавай завод кардик ква.




#Article 510: Ингилис Премьер-лига (535 words)


Премье́р-лига () — анжах ингилис клубар къугъвазвай пешекарвилин футболдин лига (гьакӀни лигада Велсдин клубриз къугъвадай ихтияр ава). Англиядин футболдин лигайрин системада виридалайни вини кьилин дивизион я. Ана 20 клубди иштиракзава. Чемпионат пахун вацралай тӀул вацрал кьван физава, гьар кIеретIди 38 матч тухузавайди я.

Премьер-Лигадин официал спонсор — Barclays Bank, гьавиляй акъажунрин официал тӀвар — Премьер-лига Barclays я (Barclays Premier League). Англиядин сергьятрин къеце акъажунриз мукьвал-мукьвал «ингилис Премьер-лига» (English Premier League) лугьузвайди я.

Акъажунрин бине 1992 йисан 20-лагьай эхендиз кутунай. Адалай вилик гьалдив гекъигайла мадни пара финансрин менфят къачун патал (сифтени-сифте ТВ трансляциярай ихтияр маса гунугай артухан менфят къачудайвал) Садлагьай дивизиондин клубри Футболдин лигадай экъечӀуникай къетӀ авунвай. Турнирдин сифте тӀвар «Футболдин ассоциациядин Премьер-лига» (FA Premier League) тир. Гьа чӀавалай инихъ Премьер-лига дуьньяда виридалайни машгьур спортдин чемпионат яз гьисабзавайди я. ГьакӀни ам дуьньяда виридалайни чӀехи менфятар къачудай футболдин лига я — 2007/2008-лагьай сезонда клубрин умуми менфят 1,93 млрд фунт тир. Алай чӀавуз, УЕФА коэффициентрин таблицадиз килигайла, Премьер-лига къуватлувилел гьалтайла Европада кьведлагьай чемпионат я, ам анжах испаниядин «Примерадилай» агъуз я.

Премьер-лигада 45 клубди иштиракна, амма абурукай анжах 5-да чемпиондин титул къачунва: «Манчестер Юнайтед» (цӀипудра), «Арсенал» (пудра), «Челси» (пудра), «Манчестер Сити» (кьведра) ва «Блэкберн Роверс» (садра). Алай чӀаван чемпион — Манчестер Сити, абуру 2013/2014 сезонда вичин кьведлагьай титул къачунва.

Футболдин лигадин Садлагьай дивизион (1888 йисалай кьулухъ ам ингилис футболда виридалайни чІехи дережадин дивизион тир) италиядин Серия А-дин ва испаниядин Ла Лига-дин кьулухъ галумукьзавай тир. Иллаки гзаф атунин ва къвезавай пулунин кьадардин къалурзавай лишандихъай. Гьа идан гъиляй квайни квай футболхъанар масаниз хъфизавай тир.

Амма 1990 йисаррин сифте кьиле гьал хъсан патахъ масакІа хъижез хьана: Англиядин миллетдин кІеретІ 1990 йисан Дуьньядин чемпионатда хъсанз экъечІна (зурфиналдал кьван агакьна); вад йисан къадагъадин кьулухъ УЕФА-ди ингилис клубриз еврокубокра иштираквал авуниз развивал гана.

Хиллсбородин мусибат хьайидалай кьулухъ Тейлоран Доклад чапдай акъатнава. Докладди шартIар эцигзавай тир, месэла, футболдин стадионрал хатасузвилин дережа хкажуникай са шумуд серенжем кьабулна кIанда - сифтени сифте, вири стадионрин трибунаяр михьиз ацукьай чкайривди дуьзмишун.

Премьер-лигадин диб 22 клубди эцигнава: «Арсенал», «Астон Вилла», «Блэкберн Роверс», «Челси», «Ковентри Сити», «Кристал Пэлас», «Эвертон», «Ипсвич Таун», «Лидс Юнайтед», «Ливерпуль», «Манчестер Сити», «Манчестер Юнайтед», «Мидлсбро», «Норвич Сити», «Ноттингем Форест», « Атлетик», «Куинз Парк Рейнджерс», «Шеффилд Юнайтед», «Шеффилд Уэнсдей», «Саутгемптон», «Тоттенхэм Хотспур» и «Уимблдон».

Садлагьай 1992/93-лагьай сезонда Премьер-лигада 22 кІеретІди иштираквал ийизвай тир. Турнирдин тарихда садлагьай гол «Шеффилд Юнайтед» паталай экъечІзавай Брайан Динди «Манчестер Юнайтеддин» варариз ягъна.

ФИФАди кьабулнавай къарариз килигна, вири миллетрин чемпионатри иштираквал ийизавай кІеретІрин сан-гьисаб тІимиларна кІанзавай тир. ГьакІ месэла, 1995 йисуз Премьер-лигада кІеретІрин сан-гьисаб 20-дал тІимил хьанва (сезондин нетижайрив кьурвал, чемпионатдай 4 кІеретI акъатна, абурун чкадал 2 кІеретI атана).

Премьер-лигади корпорация хьиз кӀвалахзава, адан иесияр 20 иштиракзавай клуб я. Гьар клуб акционер я, адаз акъажунар тухунин къанунар дегишуникай ва спонсоррин икьраррикай «ван» ава. Премьер-лигадиз идара авун патал клубри кьил, къарар бегьемардай ва директоррин совет хкягъзавайди я. Футболдин ассоциацияди Премьер-лигадин гьар йикъан кӀвалахик хкуьрзавач, амма, махсус акционер яз, Премьер-лигадин кьил ва къарар бегьемердайди хкягъайла, гьакӀни акъажунрин цӀийи къанунар хкягъайла адав «вето» ихтияр гва.

Премьер-лигади УЕФА-дин Европадин клубрин кимел вичин векилар ракъурзавайди я; клубрин патай тайин тир векилар ва абурун кьадар УЕФА-дин коэффициентрин таблицадив кьурвал тайин жезва. УЕФА Европадин клубрин кими УЕФА-дин клубрин турниррин комитетдиз пуд иштиракдар хкягъзава (и комитетди УЕФА-дин Чемпионрин лигадинни УЕФА-дин Европадин лигадин кӀвалахдикай месэлаяр кьилиз тухуниз алахъзава).

Премьер-лигадин виридалайни чӀехи мас авай трансферар.

Премьер-лигадин къене:

Масанай Премьер-лигадиз:

Премьер-лигадай масаниз:




#Article 511: Гъугъанар (789 words)


Гъугъанар, Вини Гъугъанар () — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай гадарнавай хуьр.

Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакIидай пата, Азербайжандин КцIар райондихъ галаз сергьятдин лап мукьвал, Кьулан вацIун чапла кьерел ала.

Сувун хурал алай хуьр 
мал-хеб хуьдай хевлет я.
Инсандиз къулай уьмуьр
кьиле тухудай женнет я.

Ви чуьлерал, никIерал 
ашукь тушир вуж ава!
Жархарин булахдин яд 
дадмиш тавур вуж ама?

Зи хайи хуьр Гъугъанар,
гьикьван хуш я зи рикIиз.
Зи хайи хуьр Гъугъанар,
икрамзава ви чилиз.

Агьмедова Бесбажи

Гъугъанар Куьре округдин чIехи хуьрерикай сад тир. Ам Кетин сувун ценерив, Самур вацIун къерехдал, тахминан 1200 метр гьуьлелай кьакьанда, тик гуьнедин кьилел кьулу чкадал ала. Ам мус арадал атайди ятIа, тарихдин са жуьрединни делилар авач. Са шумуд гектарда экIя хьанвай сурари ва абурун кьилихъ галай къванери шагьидвалзавайвал, хуьруьн 800 йисалай гзаф хьун мумкин я. Адан чIурар Филерин, Эхнигрин, КIирийрин, КьепIиррин ва КIама Кучунрин мулкарихъ галаз са сергьятра алай. 

Хуьрьун тIвар гьикI ва квелай арадал атанатIа, квехъ галаз алакъалу ятIа лугьун четин я. Ам кьулу чкадал экIя хьанва. Са мус ятIа инал, жегьилар кIватI жез, къугъунар тешкилдай лугьуда. Анал хуьр кутурла, мумкин я, тIварни гьа гафунилай Къугъунар - Гъугъанар эцигна жеди.

Гъугъанвияр куьре нугъатдал рахазва. Мукьвавилер вилик девирра Филерихъ, КьепIиррихъ, Макьарихъ (Докъузпара район) галаз гзаф тир. Анра къавум-стхаяр, халу-хтулар гзаф авай. Гъугъандал кьисметди машгьур заи Етим Эминан вах акъуднай. Идан патахъай вичин Гъалиб Садыкьиди «Вил атIудач дуьньядихъай» ктабда кхьенва. Хуьруьнвийрихъ хейлин сивин эсерар ава. КьепIир Айисатни Гъугъандал гъуьлуьк квай. Гьайиф хьи, адан вири шиирар кIватIиз хьанач. Гзаф хуьрерин жемятар хьиз, гъугъанвиярни фадлай гьарнихъ чкIанва. ИкI, КцIар райондин Мучугърин хуьре хуьре гъугъанвийрикай 24 кIвал ава, Чепелрик, Къуйсундал ва масанрани гъугъанвийри уьмуьр ийизва. Санлай къачуртIа, абурун кьадар 3000-далай алатнава. Революциядилай виликан йисара хуьряй са шумуд касди Бакуда нафтIадин мяденра кIвлахзавай. Абурун арада тIвар -ван авай буругърин устIар Дашди, хуьре садлагьай большевик Жарсов Селимхан ва масабур авай. Граждан дяведа хуьряй пуд касди иштиракна: Ягъибегов Кичигеба, Мегьамедов Агъарзади ва Жалилов Жалила. Абуру Советрин гьукум паталай зегьметар чIугуна. 

Ватандин ЧIехи дяведиз хуьряй 95 кас фена, абурукай 45-даз элкъвена хтун кьисмет хьанач. Абур гьамишанда рикIел хуьн яз, хуьруьн юкьни-юкьвал гуьмбет хкажнава. Дяведин йисара хуьруьнвийрикай 23 касдикай офицерар хьана, абуру женгера кьегьалвтлелди иштиракна. Гзафбуруз гьукуматдин орденар, медалар ва маса пишкешар гана. Талибов Талиб, Мамедов Неби, Медетов Эмираслан, Мегьамедов Мегьамедшерив «Яру Гъед» ордендиз лайих хьана.

Дяведилай гуьгъуьнин йисарни гзаф четинбур тир. Майишат гуьн-гуьниз хкана кIанзавай. И карда чIехиз къуьн кутуна гъугъанви Даштемиров Расул Даштиевича. Ада сифте яз 1932 йисуз хуьруьн майишатдин институт куьтягьна. Дяведин ва адалай гуьгъуьнин йисара ам Докъузпара райондин кьилин агроном тир. Ам кьиле аваз районда сифте яз Гъугъандал кеспиятдин жуьреда гзаф иер багъ кутунай. И багъдин емишрин тариф виринриз акъатнай. Машгьур алим, ципицIбан тир ада гуьгъуьнлай яргъал йисара Дербентдин ципицIбанвилин тежрибадин станциядиз регьбервал гана. Гьукуматдин гзаф орденринни медалрин сагьиб 1983 йисуз рагьметдиз фена. Дербентда ада уьмуьр авур кIвалин цлал (Буйнакский 36) мемориал плита алкIурнава.

Гъугъанар арандиз чпин уьруьшрал куьч хьана, кьве вацIун арада (Самур ва СтIал) ери-бине кутунва. И кардин тарих ихьтинди я. Вини Гъугъандал мал-къара хуьдай чIурарикай са кьадар дарвал авай. Гзаф хуьруьнвияр кьуьд акъудун патал арандиз къвезвай. Ина бес кьадар чил ава. Абур аранда пуд чкадал пай пай хьана: 12-13 хзан Кучун Къазмайрин патав гвай. Ина абурун сурарни ама. 30-далай виниз хзанар Уружбайрин хуьруьвай са километр агъадихъ, 14-15 хзан ракьун-рекьин кIаник пата, къазмаяр атIана, уьмуьр гьализ хьана. Гатун береда вири сувуз Гъугъандал хъфидай.

ЦIийи чкадал хуьр кутадайла, гьелбетда, четинвилерни хьана. Гъугъанар куьч хьанвай чкадин патахъай чIехи гьуьжетар авай. Жемятди къейдзавайвал, гъугъанви Багъир лугьудай кас виликрай Темир-Хан-Шурадиз арза гваз фенай. Ана арзадиз яб гана, месэла рази жедайвал гьялна, ганвай чилин сергьятарни тестикьарна. Жемятдиз аранда чил хъуьтIуьн чIур яз вугана, кIвалер эцигдай ихтияр авачиз. Гъугъанрин хуьруьн сергьятар аранда ихьтинбур хьана: Уружба хуьруьн кIанелай агъадихъ Ярукьваларив агакьадалди кьве вацIун арада 1150 гектар чил. ЦIийиз абуру хуьр Самур вацIун къерехдал кутуна. Районар арадал атайла, гъугъанвийрин 14-15 хзан Кьасумхуьруьн райондик, амай 150 хзан Докъузпара райондик, абурухъни аранда 450 га чил туна. 1961 йисуз хуьр куьчарунин къарар кьабулна ва цIийи хуьр жемятди арада авай чпин чилел кутуна. Исятда хуьр авадан хьанва. Ина юкьван мектеб, клуб, медпункт ава. Агьалийри Гъугъанрин тежибадинни чирна-жагъурунрин майишатда (ОПХ Гоганское) зегьмет чIугвазва. ЦIуру хуьруьн чилерни жемятдин ихтиярда ава. Сувал авай чилер вахчун, чи жемятдин ихтиярда хъхьун Жарасов Агьмедханан, Агьмедов Сулейманан ва райондин кIватIалдин депутат яз хьайи Мамед Мегьамедован зегьметрин нетижа я. 

Алай аямда Вини Гъугъандал пуд кIвалер арадал хканва. ЦIуру хуьр арадал хкун патал зегьметар Яралиев Букара чIугвазва. Ада вичин гадайриз ана кьве гьавадин цIийи кьве кIвалер эцигна. Гъугъанвийри сувал алай хуьруькай кIвач атIанвач, фин-хтун авазва. Умуд ийизва, хуьр арадал хкведа. И жигьетдай алахъунар хуьруьн администрациядин кьил Яралиев Элмарани гзаф ийизва. Вири четинвилер алуддай бес кьадар къуватар хуьре ава.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 634 тир .

Алай чIавуз хуьр харапIайриз элкъвена. 




#Article 512: Макьар (СтIал Сулейман район) (102 words)


Макьарар () — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай тунвай хуьр.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакIидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал, Макьарарин вирин мукьув чка кьунвайди я.

XIX виш йисуз Макьарар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Бигер, ЦицIер, ХпитIар ва ЯлцIугъ хуьрерихъ галаз ЯлцIугърин хуьруьнжемятдик квай.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 20 майишатар авай, агьалийрин кьадар 115 кас тир: 61 итим ва 54 паб. 

Алай чIавуз хуьр ичIизва.




#Article 513: Сократес (210 words)


Со́кратес Бразиле́йру Сампа́йу ди Со́за Вие́йра ди Оливе́йра ва я Со́кратес () (, Белен, Пара штат — , Сан-Паулу) — бразилиядин футболист, зур хуьдайди, 1982 ва 1986 йисара хьайи дуьньядин чемпионатра Бразилиядин кӀватӀи командадин капитан тир.

World Soccer журналди гузвай къиметриз килигна Сократес XX виш йисан виридалайни хъсан футболистрин сиягьда 63-й чкадал ала. ФИФА 100 иштиракчи я.

Профессионал карьера туькӀуьрай футболист ятӀани ада Бразилиядин Сан-Паулу университетда духтухвилин диплом къачунай, ва спортдин карьера акьалтайдалай гуьгъуьниз ада философиядин доктордин дережа къачунай.

Сократес 1954-йисуз Бразилиядин Пара штатдин Белен кьилин шегьер дидедиз хьана.

Сократес философия илимдал рикӀ алай налогрин агент тир Раймундодин хзанда дидедиз хьанай. Адан пуд стха, Софоклус, Состенес ва Раймундо авай. Гъуьгъуьнлай Раймундодикайни профессионал футболист хьанвай. Сократесан ругуд йис хьайила адан хзан Рибейран-Претудиз куьч хьанай.

Футболдин майдандин патав дидедиз хьанвай Сократесан рикӀ аял чӀавалай футболдал алай. Ам къугъвай садлагьай команда чкадин «Рано де Оуро» хьанвай. Амма адан буба хци футболдиз чӀехи гьевес кутунив рази тушир ва къугъваз къадагъа авунай. Гьавиляй Сократеса чинеба къугъвазвай ва идахъ галаз санал медицинадин чирвилер къачузвай. КӀелзавай бередани ада вичин колледждин «Колежио Мариста» командадин паталай къугъвазвай.

Сократесан 16 йис хьайила адан колледждин тренердиз чкадин «Ботафого» клубда кӀвалахиз эвернай, адани вичихъ галаз кьуд тафаватлу футболистар тухванай, абурун арада Сократесни кваз.

Сократес Сан-Паулуда 57 йисан яшда аваз кечмиш хьана.

КIватIи командадин статистика




#Article 514: Кирпич-кутан (129 words)


Кирпич-кутан — Дагъустан республикадин Хасавюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин хуьр. Вини Инхело хуьруьнсоветдик акатзава. 

Хуьр Хасавюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хасавюрт шегьердилай 23 км яргъал ала.

Романовка хуьруьн бине Бессарабиядай куьч хьана атанвай немецри 1897 йисуз кутунай. Чеченрин и хуьруьз мукьвал-мукьвал вигьинрин, тарашунрин гъиляй чара атIанвай немецар 1918 — 1919 йисарин къене вири хъфенай. Абурун чкадал чеченар секин хьанвай ва хуьруьн тIвар дегишарна Керпич-Котан эцигнай. 1926 йисан малуматриз килигна хуьре, вири чеченар яз, 36 касди уьмуьр гьалзавай. Вилик хуьр Хасавюрт округдин Бабаюрт хуьруьнсоветдик акатзавай. Чеченар депортация авур береда, 1944 йисуз и хуьруьн эгьлияр вири Къазакъстандиз акъуднай. 1950-й йисарин юкьвара хуьруьн чилер Ахвах райондин колхозрин ихтиярдиз вуганай. Гуьгъуьнлай иниз Ахвах райондин хуьрерай аварар куьч хьана чпиз хуьр кутунай.

Йисариз килигна Кирпич-кутан хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:




#Article 515: Камыш-кутан (104 words)


Камыш-кутан — Дагъустан республикадин Хасавюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин хуьр. 

Хуьр Хасавюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хасавюрт шегьердилай 25 км яргъал ала.

Татьяновка хуьруьн бине Бессарабиядай куьч хьана атанвай немецри 1898 йисуз кутунай. Чеченрин и хуьруьз мукьвал-мукьвал вигьинрин, тарашунрин гъиляй чара атIанвай немецар 1918 — 1919 йисарин къене вири хъфенай. Абурун чкадал чеченар секин хьанвай. Чеченар депортация авур береда, 1944 йисуз и хуьруьн эгьлияр вири Къазакъстандиз акъуднай. 1950-й йисарин юкьвара хуьруьн чилер Ахвах райондин колхозрин ихтиярдиз вуганай. Гуьгъуьнлай иниз Ахвах райондин Изано, Кудиябросо ва Лологонитль хуьрерай ахвахар куьч хьана чпиз хуьр кутунай.

Йисариз килигна Камыш-кутан хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:




#Article 516: Дагъустандин вилаят (203 words)


Дагъустандин вилаят — вилик Урусатдин империяда ва Советрин Урусатда авай, Кеферпатан Къавкъазда чка кьунвай администрациядин тек.

Кьилин шегьер — Темир-Хан-Шура я (гилан Буйнакск шегьер).

Вилаят Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин кефердинни-рагъэкъечIдай патан хушарал, гилан Сувун Дагъустанда, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала.

Чилерин чIехи пай сувари кьунва, анжах гьуьлуьн кьерелайтIуз уьленар, къумар ва шуьрекатар авай арандин зул экIя хьанва. Сувун Дагъустанда кьве чIехи вацIун системаяр ава, ибур: Самур ва Сулак вацIар я.

Сувун Дагъустандиз континентал жуьредин гьава хас я. Дугунра гад гзаф чими ва зегьем кваз, сувара серин алатзава. Каспий гьуьлуьз мукьвал алай арандин гьава гзаф чими ва ламу я, инагар къацу гегьенш тамарив ва ацIана набататривни векьин чкайрив девлетлу я.

Вилаятдин кьилин везифадал дяведин губернатор акъваззавай.

ГьакI, XX виш йисуз Дагъустандин вилаят 9 округрикай (округар наибвилериз пай жезвай), 532 волостьрикай, 3 шегьердикай ва тахминан 1 214 хуьрерикай ибарат тир. 

Вилаятдик агъадихъ галай округар квай: 

Къенепатан паюнин и жуьре тегьер вилаят терг жедалди дуьз 1921 йисал кьван давам хьанай.

Къейдер:  1. Агьалияр сиягьриз къачудайла вири анди-цез халкьар (мес. андияр, каратаяр, гунзибар ва мсб.) аварар хьиз къалурнай ва аваррин кьадардик кутунай. 2. Агьалияр сиягьриз къачудайла вири дарги халкьар (мес. кубачияр, къайтагъар ва мсб.) умуми дарги тIварцIелди къалурнай ва даргийрин кьадардик кутунай. 3. Ина татарни сувун чувудар санал къалурнава.




#Article 517: Явакьан (173 words)


Явакьан () - гзафйисарин набатат я, адан кьакьанвал 50-150 сантиметрдив агакьда. Пешерни винелай лап къацубур, кIаник падни рехи рангунинбур я.
Дарманар авун патал и хъач ада цуьк ахъагъайла кIватIда. Адан кьилер ва цIийи хилер, цуьрцер таза вахтунда атIуда, яргъивални 30-40 сантиметридинбур хьана кIанда. Абурук цуькверни, пешерни кутада. КIватIдай вахтни июндинни августдин варцар я. Сериндик кьурурда.

И набататдин дарманри дакIур, таб акьалтай чкаяр сагъарда, цвар акъудда, рикIи фад-фад кIвалахун секинарда, хуквадинни ратарин кIвалах лазим тирвал къайдада твада, ивида глюкоза, холестерин гзаф хьайила, абурун кьадар тIимиларда, беден ладзарин дегиш хьун чIур хьайила, ам чкадал хкида, климактерик (вацран кьилерин) вахт дуьздаказ кьиле финиз куьмекда. Явакьандин дарманар, адакай ийизвай настойкаяр рикIин нервийрик къал, инсандик нервийдин азар акатайла, секинарун, ивидин давление сифте хкаж хьанвай вахтунда, рикIин азарар авайла куьмекун, хуквада, ратара къал твадай азарар гьатай чIавуз, четин тIалар гьатай чкаяр секинарун патал ва маса азарриз акси яз, гьакIни хуквада, 12-перстный ратара хер хьайила, хамунин азарар арадал атайлани, маса набататарни кваз кардик кутада.
И набататдин тварар (тум) цвар регьятдиз акъатун патал ва глаукома - вилерин азар  акатайлани кардик кутада.




#Article 518: Инсбрук (188 words)


Вена () — Австриядин Тирол бундесланддин кьилин шегьер. Адан тӀвар кьве гафуникай ибарат я - немец чӀалал «Brücke» - муьгъ, Ӏnn - шегьердайтIуз физвай вацӀун тӀвар. 

Инсбрук кефер патахъай Карвендель цӀиргъини сергьятзава, кьибле патахъай Альпайрин кьулан цӀиргъерин (Партшекркофель) вилик гвай сувайри. Инсбрукдилай са шумуд километр рагъакӀидай патахъ Мелах вацӀ Инндик акахьзава. Кьулан темпертура ина 9,7 °C я, йисан аватунар 912,1 мм. Виридалайни чими варцар Июльни Август я, 18,1ни 17,4 °C гваз. Виридалайни микьи варцар Декабрни Январ я −1,1 −2,8 °C гваз. Виридалайни пара аватунар июльдиз аватзава, 137,2 мм гваз, виридалайни тӀимил февралдиз я - 41,4 мм.

Инсбрук шегьер алай чкадал инсанар яшамиш хьунин гелер Неолит чӀавалди ава. Римдилай вилик девирдиз авай яшамиш жедай чкаярни сурар Вильтен, Амрас, Гьёттингни Мюлаудани Фундеда Латен чӀавун алайда лугьузва, ина инсанар 3000 йисалай пара авайди. Кефер патахъай сергьят хуьн патални Ретарни Норикар къачун патал римари Август императордин чӀавуз Верона-Бреннер-Аугсбург рехъ хуьн патал 15 йисуз ч.э.в. кьушунрин акъваздай чка Велдидена (Вильтен) эцигна, 600 йисуз кӀукӀвар авур.

Римдин империя чкӀайла и чилер Бавариядин къуватдик акатна, 788 йисуз Бавария Франкрин империядик акат тавунмаз. Гуьгъуьнин вишйисара Инсбрук алай чилер цӀийи кьиляй Бавариядик акатна, ахпа Андек графрин къуватдик хьана.




#Article 519: Евгений Максиман хва Примаков (184 words)


Евгений Максиман хва Примаков (, , Киев — , Москва) — шурайринни урусатдин экономист, рагъэкъечӀдай патахъай алим, арабист, сиясатдинни гьукуматдин крархъан, экономикадин илимрин духтур (1969), профессор (1972), акьалтӀай чӀехи ва тамам ихтияр авай векил (1996) я. «РТИ» АЖТ-дин директоррин шурадин регьбер; «Меркурий-клубдин» президент, шурадин регьбер ; УИА-дин Ситуациядин анализдин юкьван регьбер я.

СССГ-дин ИА-дин академик (1979, член-корреспондент 1974). СССГ-дин гьукуматдин премиядин (1980) ва Урусатдин гьукуматдин премиядин (2014) лауреат я. 1959-лагьай йисалай гатӀумна ШГ-дин КП член я.

УИА-дин президиумдин член, Урусатдин Федерациядин Президентдихъ галай Илимдихъайни маарифдихъай шурадин президиумдин член, Урусатдин Федерациядин Федерал АлтӀушундин Федерациядин АлтӀушундин регьбердихъ галай Илимдинни экспертрин шурадин член, Халкьарин арада авай крарихъай Урусатдин шурадин Килигунин шурадин регьбер я.

СССГ-дин Лап кьилин Шурадин ГалкӀдин Шурадин регьбер (1989—1990); СССГ-дин Килигна чирунин юкьван къуллугъдин регьбер (1991); Урусатдин Къецепатан килигна чирунин къуллугъдин директор (1991—1996); УФ-дин къецепатан крарин министр (1996—1998); Урусатдин Федерациядин Гьакиматдин кьил (1998—1999); Урусатдин Алишверишдинни индустриядин палатадин президент (2001—2011) я.

ШГКП-дин Юкьван комитет член (1989—1990; 1986—1989 йисаррин арада ЮК-дин членриз кандидат) я. Гьукуматдин думадин ІІІ-лагьай кӀватӀунин депутат (2000—2001) я.

Къецепатан уьлквейриз ракъурзавай радиовещаниедин Кьилин управлениеда авай араб редакциядин кьилин редактор Сергея Каверина Примаковаз вичин редакцияда кӀвалахиз эверна.




#Article 520: СССГ-дин Илимрин академия (164 words)


СССГ-дин Илимрин академия (СССГ-дин ИА) (урус Академия наук СССР (АН СССР)) ― СССГ-дин вини дережадин илимдин идара. Ада уьлкведин чIехи метлеб авай ва кIвенкIве аваз фидай алимар сад ийидайди я. Ам СССГ-дин Министрдин шурадик (СССГ-дин Халкьарин комиссарин шурадик) акатзавай тир.

СССГ-дин ИА органар анжах хкягъунин бинедал туькIуьрзавай тир. Лап кьилин орган - Академикринни член-корреспондентрин виридан алтIушун я. Академиядиз регьебервал авун патал Виридан алтIушунин сессийрин арада ада СССГ-дин ИА-дин Президиум хкягъзавайди я.

Шурайрин девирда хьайи Илимрин академиядин президентар:

СССГ-дин Илимрин академиядин ибаратдик акатзавай ибур тир: цIукьуд (1956-лагьай йисалай инихъ)республикадин академия (УСФСР-диз вичин академия авачир) ва РСФСР-да авай пуд региондин хел: Сибирдин (1957), Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан (1987) и Уралдин (1987).

 СССГ-дин ИА-дин 220 йис
File:Stamp of USSR 0977.jpg|СССГ-дин Почтунин марка, 1945 йис:  СССГ-дин ИА-дин 220 йис
File:Stamp of USSR 1862.jpg|СССГ-дин Почтунин марка, 1955 йис: дуьньядин садлагьай СССГ-дин ИА-дин атомрин электростанциядин дарамат
File:Stamp of USSR 1864.jpg|СССГ-дин Почтунин марка, 1955 йис: дуьньядин садлагьай СССГ-дин ИА-дин атомрин электростанциядин дарамат

ГьакIни пара археологиядин жигъин тийир хьтин затIар ва тарихдикай кIвалахар.




#Article 521: Андияр (682 words)


Андияр (анд. андал) — тарихдин къене Дагъустандин рагъакIидай пата, Анди цIиргъинин кьиблепатан хилерал алай хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава. Кьилдин бицIи халкь ятIани, гьеле совет береда гьукуматди андияр ва вири анди халкьар фад квадарун патал абур чIехи авар халкьдин этник группа хьиз къейд авунай. Мектебра абуруз хайи чIалан чкадал авар чIал чирзавай.

Андияр Дагъустандин бицIи халкьарикай сад я. Абур Дагъустандин Ботлих райондин: Анди, Ашали, Гагатли, Гунха, Джугут, Зило, Кванхидатли, Мехетури, Муни, Риквани, Хандо, Цибилта, Чанко, Шивор хуьрера; Хасавюрт райондин: ЦIийи Гагатли ва Андийский посёлокда; Бабаюрт райондин: Бутуш хуьре ва маса халкьарихъ галаз акахьна Кизилюрт, Бабаюрт, ЦIийилак, Кизляр ва Тарумовка районрин хуьрера уьмуьр ийизвайди я. 

Урусатдин Илимрин Академиядин алим тир С. А. Лугуева тестикьарзава хьи, виш йисаралди къунши чIехи авар халкьдин таъсирдик квай андийри чпин милли махсусвал квадарзава ва къвез-къвез авар халкьдихъ галаз акахьна сад жезва. Гила абурун жегьил несилрин чIехи пайди чеб аварар хьиз кьатIузва . Гьавиляй андийрин гьакъикъи кьадар малум туш, амма са бязи малуматрикай абурун кьадар 30 000-дилай пара тирди чир жезва.

Анди халкьдин ва «Андиу» уьлкведин тIвар сифте яз чи. э. вилик IX виш ийисуз ассириядин царь II Саргона вичин пак тир кхьинра кьунвайди гьисабзава. Ада кхьенай хьи: «За андийрин уьлкве тир Телусина дяведалди къачуна ва анай 4200 кас ва абурун мал-лапагар есир кьуна.». Саргона тIвар кьунвай андияр дагъустандин андийриз талукь тирни тахьайтIа ваъ, чIехи академикар Г. М. Меликишвилиди ва Играр Алиева абур сад-садав гутуна килигнай. Чи эрадин сифте кьилериз талукь тир тарихдин чарара грекви тарихдар Страбона ва римви кхьираг Плиний ЧIехида андийрин тIвар «анияр» - «андакар» хьиз кьунай.

Исятда Дагъустандин рагъэкъечIдай пата авай хуьрерин тIварариз килигайтIа, вилик девирра андияр гзаф гегьенш чилерал уьмуьр авурди малум жезва. Мисал патал, Мехельта (Мелъелт1а), Аргвани (Аргъвани), Шабадух (Щаб- духъ), Ичичали (ИчичIали), Инхо, Игали (Игьали), Тлянтляри (Лъанлъари), Чирката (ЧIиркъатIа), Бетли (Бекьиль), Унцукуль (Онсо-коло) ва маса авар хуьрерин ва чIурарин чкайрин тIварар анди чIалакай туькIуьр хьайи топонимар я. Гила гьа хуьрера авай аварар, вахтунин къене ассимиляция хьана аварриз элкъвенай андияр я .

Урусатдин этнограф И. Г. Гербера гайи малуматра андияр «таулияр» тIварцIелди къалурнай ва абурукай агъадихъ галайвал кхьенай: «Йисан къене живери кьунвай къванцин сувара, гуржийрин, аваррин, лезгийрин ва дагъустанвийрин арада уьмуьр йизвай халкь» .

Брокгаузан ва Ефронан Энциклопедиядин гафарганда андияр лезги халкьарикай сад тирди ва андийрин чилер Лезгистандик квай тирди лугьузва ref.

  Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачудайла 30 агъзурдилай пара андийри чеб анди миллетдиз талукь тир векилар хьиз къейд авунай. ХХ виш йисан 40-й йисара муькуь бицIи халкьарни хьиз андиярни сиягьриз «авар» тIварцIелди акатнай. Идан нетижада зур виш йисан къене социални-экономикадин ва культурадинни-тарихдин жигьетрай анди халкь гзаф кьулухъ амукьнава. Чи халкьдихъ 2500 йисалай пара яшар авай девлетлу тарих гала. Чаз кIандай хьи, анди халкьдин тарих са бязи алимрин азад фикирар хьиз ваъ, Дагъустадин тарихдин асул чIук хьиз гьукуматдин дережада гьисабрай. Политикада разивилер ва компромиссар хьана кIанзавайди чна гъавурда акьазва, амма гьа чIавуз вири халкьдин марагъриз ва гьахъдиз кIур гун виже къвезвайди туш. Андийри кIватIидаказ уьмуьр ийизвай районрин гьукуматдин органра ва чкадин идарайра гьалар гьихьтинбур я? Магьачкъалада 3 — 3,5 агъзур кьван анди халкьдин векилди уьмуьр ийизва, амма шегьердин гьукуматдин ва муниципалитетдин структурайра вирини-вири 3-4 андиди векилвал ийизва. Кизилюрт районда  5 — 5,5 агъзур кас анди авайтIани, районда кардик квай структурайрин санани анди векил авач. Хасавюрт районда андийрин гьалар виридалайни усалбур я. Районда 12 агъзурдалай виниз андияр ава. Мисал патал, Аксай хуьре 2,5 агъзур анди авайтIани (им вири хуьруьн агьалидин 30 % я), хуьре авай 24 чара-чара организациярикай анжах са почтунин идарада са анди кIвалахзава. Ва икI маса. Чна теклифзава хьи, Ботлих район пайна ана кьилдин Анди район арадал гъин, гьакIни Хасавюрт ва Кизилюрт районра чи халкьдин культурадин милли автономия туькIуьрун. Проблемадин и рекьелди гьял авуни саданни ихтиярар чуькьуьзвач, аксина анди халкьдиз гьукуматди чпиз къалурзавай къайгъу аквада, културадинни-тарихдин агъузвал вини дережайриз хкажиз куьмек жеда ва маса халкьар хьиз дагъустандин вири ихтиярар авай халкьарин жергедик экъечIда. 

Андияр нах-дагъустандин чIалариз талукь тир анди чIаларин хилек квай анди чIалал рахазва. ЧIал кьве нугъатдиз пай хьана: вини анди нугъат ва агъа анди нугъат. Андийриз чпин хайи чалалай гъейри гьакIни авар, урус ва са кьадар чечен чIалар чизва. Кхьинар кирилл графикадалди ийизва.

Диндал гьалтайла андияр суни мусурманар я.

 




#Article 522: Пьер Айджо (141 words)


Пьер Айджо — дидедилай Камерунда хьанай Дагъустандин къумрал манидар.

Африкадин Камерун уьлкведа хайи Пьер Айджо Урусатда вини дережадин чирвилер къачунин мураддалди Дагъустандин Магьачкъаладин университеддиз экечIна нафтIадинни-газдин факультетда кIелзавай.

Манияр лугьунин хъсан алакьунар авай Пьер вичин ватан тир Камерунда агалкьай рэппер тир. Дагъустандиз хтайла кьулухъ ам манияр лугьуз кIеви межлисриз ва мугьманвилериз эверзавай. Вичин кьетIен ва хуш ванцив ада дагъустандин продюсерар желб авуна. Са тIимил вахтунилай ам чIехи сегьнедал экъечIна ва дагъустандин тIвар-ван авай манидаррихъ галаз санал манияр лугьуз хьана. Вичин зарб машгьурвал ада дагъустандин чIаларал манияр лугьунивди къазанмишна. Пьеран репертуарда лезги, табасаран, агъул, яхул ва дарги чIаларал манияр ава. ОРТ каналдиз гайи интервьюда ада лагьанай хьи: «Завай дагъустандин саки вири чIаларал манияр лугьуз жезва, амма са авар чIалалай гъейри, гзаф четин тирвиляй. Авар чIалан са бязи ванер завай лугьуз жезвач.»

Магьачкъалада ада дарги руш гъанай, гила абуру са хва чIехи ийизва.




#Article 523: Ризаев Марсел Ислеманан хва (140 words)


Ризаев Марсел Ислеманан хва (Испикви Марсел) (1984 йисан 29 апрель, СтIал Сулейманан район, ЦIийи Испик хуьр) — лезги зари.

Ризаев Марсел 1984 йисан 29 апрелдиз СтIал Сулейманан райондин ЦIийи Испикрин хуьре дидедиз хьанва. Гьеле хуьруьн мектебда кӀелзавай аял вахтарилай эгечӀна Марсел Ризаева вич хайи чӀалал, литературадал, тарихдал, медениятдал рикӀ алайди яз чирна. Гьа икӀ, 6-классда ада сифтегьан «Марф» шиир кхьена, 9-классдилай адан шиирар «Лезги газетдиз», гуьгъуьнлайни «Самур» журналдиз акъатиз хьана.

Университетда кӀелдай йисар жегьил заридин туькӀуьрунарин рекье мадни бегьер гъайибур хьана; кӀелунин сифтегьан йисарилай кьил кутуна Марсел Ризаев Дагъустандин газетринни журналрин карханайрихъ галаз кӀеви алакъайра хьана, интеллигенциядихъ галаз мукьувай таниш хьана. Алай чӀавуз Марсел Ризаева Испикрин хуьруьн мектебда лезги чӀаланни литературадин тарсар гузва, «Хважамжам» тӀвар алай литера­ту­ра­дин кружокдин регьберни я. Райондин телевидениеда (КТВ) лезги халкьдин культурадиз, литературадиз, тарихдиз талукьарна лезги чӀалалди вич кирам яз «Ачух суьгьбет» тӀвар алай телегунугни арадал гъизва.




#Article 524: Стивен Джеррард (224 words)


Сти́вен Джордж Дже́ррард (; , Уистон, Мерсисайд, ЧIехибритания) — инглис футболхъан, Британиядин империядин ордендин кавалер я. MLS лигадин «Лос-Анджелес Гэлакси» кӀеретӀдин къугъвадайди я. Вичин карьерадин чӀехи паюнин къене ам юкьван зур-хуьдайди яз авай тир, гьакӀни агалтдай, флангдихъай авай, гьужумдай юкьван зур-хуьдайди яз ва чӀугванвай гьужумхъан яз экъечӀзавай тир. Адалай гъейри, са бязи вахтара Стивена гьакӀни агалкьунралди эрчӀи патан хуьдайди яз къугъвазвай тир.

Вири вичин карьерадин къене ам са кӀеретӀдик квай тир. 1998-лагьай йисуз кӀеретӀдин кьилин ибаратдик кваз ам садлагьай сеферда никӀел экъечӀна, 2000-лагьай йисуз ам «бинедин» къугъвадайди хьана. 2003-лагьай йисуз Сами Гьуьюпиядикай капитанрин чӀук кьабулнава. «Эндфилдал» экъечӀунин чӀаван къене ада кьве Англиядин кубок, пуд Футболдин лигадин кубок, кьве Англиядин суперкубок, Чемпионрин лига, УЕФА-дин кубок, кьве Европадин суперкубок гъалиб авуна.

Вири дуьньяда «Ливерпульдин» фанатрин арада тухузвай хабар кьунив кьурвал, «Коп-диз кьетӀен таъсир авур 100 къугъвадайди» лугьудай эхиримжи сиягьда легенда тир Кенни Далглишдилай алудна Стивена садлагьай мукь (чка) кьунва. Зинедин Зидана ам 2009-лагьай йисан вири дуьньядин квайни квай футболхъан я лагьана. 2005-лагьай йисуз Стивен УЕФА-дин версиядай йисан квайни квай къугъвадайди яз гьисабна, . Адалай гъейри, ам 7 сеферда ПФА-дин версиядай символир тир кӀватӀалдик кутуна, пуд-пуд сеферда УЕФА-дин ва FIFPro-дин символ символир тир кӀватӀалрик кутуна.

Адалай гъейри, ам 2006-лагьай йисуз ПФА-дин версиядай ва 2009-лагьай йисуз Пешекарвилин журналистрин ассоциациациядин версиядай йисан квайни-квай футболхъан яз гьисабна. 2010-лагьай йисуз The Guardian газетди адан гьуьрметдай вири чӀаварин символ тир кӀватӀалдал тӀвар эцигна..




#Article 525: Арчан (150 words)


Арчан () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр. «СтIурин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

Хуьр КцIар райондин рагъакIидай пата, ЧIехи Къавкъаздин хушарал, Гъенер вацIун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 65 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцIарилай акьванни яргъал алачиртIани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцIар райондин гьа и Арчан, СтIур, Кьуьхуьр, Яргъи КIек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтIа гъалатI жедач. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтIуьз жив къвадайла и жигъирайтIуз уьцIуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атIанвай хьиз жезва.

Хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тIебиатдин, кьакьан суварин, къацу чIурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чIугуда.

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

ЧIурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава.




#Article 526: Илихъ (150 words)


Илихъ () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр. «СтIурин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

Хуьр КцIар райондин рагъакIидай пата, ЧIехи Къавкъаздин хушарал, Гъенер вацIун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 76 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцIарилай акьванни яргъал алачиртIани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ кьуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцIар райондин гьа и Арчан, СтIур, Кьуьхуьр, Яргъи КIек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтIа гъалатI жедач. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтIуьз жив къвадайла и жигъирайтIуз уьцIуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атIанвай хьиз жезва.

Хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тIебиатдин, кьакьан суварин, къацу чIурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чIугуда.

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

ЧIурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава.




#Article 527: ГъенервацI (185 words)


ГъенервацI () — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр. «СтIурин» хуьруьнсоветдик акатзава. 

Хуьр КцIар райондин рагъакIидай пата, ЧIехи Къавкъаздин хушарал, Гъенер вацIун кьере са пад кьакьан кьвалар, яргъанар тир чкадал экIя хьанва. Райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 76 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцIарилай акьванни яргъал алачиртIани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пьуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцIар райондин гьа и Арчан, СтIур, Кьуьхуьр, Яргъи КIек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтIа гъалатI жедач. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтIуьз жив къвадайла и жигъирайтIуз уьцIуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атIанвай хьиз жезва.

Хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тIебиатдин, кьакьан суварин, къацу чIурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чIугуда.

ГъенервацI хуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): Агъа кьер, Муьгьуьбан мягьле, Къакъуман мягьле, Дуьзен, Гуьне.

Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

ЧIурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава.

ГъенервацI хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Шихар, Ашурар, Мустафаяр, Исмаилар .




#Article 528: Марк Твен (100 words)


Марк Твен (, халисан тIвар Сэ́мюэл Лэ́нгхорн Кле́менс, ; , Флорида, Миссури, АСШ — , Реддинг, Коннектикут, АСШ) — кьетIен чIехи американ кхьираг, журналист ва жемятдин крархъа я. Адан яратмишунди жуьреба-жуьре жанрар желб чIугвазава - юмор, сатиру, философиядин фантастика, публицистика ва мсб, гьакIни вири жанра ада гьамиша жув гуманист ва демократ хьиз къалурзава.

Уильям Фолкнердин фикирдалди, Марк Твен «садлагьай халисан американ кхьираг я, гьакIни чун вири адан ирс гьалтайбур я». Эрнест Хемингуэйди лагьайвал, вири алай чIаван американ эдебият Марка Твенан Гекльберри Финнан кьилел атай вакъиаяр» тIвар алай са ктабдай акъатна. Урус кхьирагрикай Максим Горький ва Александр Куприн Марк Твенакай рикIин чимивилелди рахана.




#Article 529: Александр Сергеевич Пушкин (1035 words)


Александр Сергеевич Пушкин (1799 йисан 26 май, Москва — 1837 йисан 29 январь, Санкт-Петербург) — XIX виш йисан виридалайни нуфус авай ва машгуьр урус зари, драматург ва прозаик, эдебиятдин критик ва теоретик, урус литературада гьакъикъат ва авай гьалар авайвал вири патарихъай къалурдай — «реализм» рекьин бине кутур кас.

Пушкинан эсерар Урусатдин гъакъикъатдин харусенятдин энциклопедия гьисабзавайди я. Вичин эсерра ада декабристрин са бязи фикирриз дестек ганай ва гьа девирдин жемиятдин кьилин проблемаяр къалурнай, месела: монархия ва халкь, гьукумат ва касвал, Къизил виш йисан дворянрин вини къатарин кьилдинвал.

Гьеле чан аламаз Пушкинан тӀвар виридалайни зурба урус милли зари хьиз акъатнай. Къенин эдеби урус чӀалан бине эцигай касни Пушкин гьисабзавайди я.

Адан тӀвар Дуьньядин 100 виридалайни хъсандиз чирнавай ксарин сиягьдик ква.

Александр Сергеевич Пушкин асулдай дворянар тир Пушкинрин сихилдикай я. И сихилдикай Пушкина шумудни са сеферра вичин эсерра кхьенвайди я, ада вичин сихил халис аристократиядин чешме хьиз, хайи дигедиз вафалудаказ къуллугъ авур ва дегь несил хьиз къелемдиз ганай. Адан дидедин чӀехи бубадин дах — Абрам Петрович Ганнибал асулдай африкави негр тир. Сифте ам I-й Пётрдин къуллугъчи тир, гуьгъуьнлайни дяведин инженер ва генерал хьанай.

Пушкинан буба патай чӀехи буба — Лев Александрович Пушкин, артиллериядин полковник ва гвардиядин капитан тир. Буба Сергей Львович Пушкин — гьевескар-зари ва аристократиядин зарафатчи тир. Диде — Надежда Осиповна, Ганнибалан хтул тир. Ими Василий Львович — Карамзиндин дестедин арада авай машгьур шаир тир. Пушкиназ са вах — Ольга, ва стха Лев авай.

А. С. Пушкин 1799 йисан 26 майдиз Москва шегьердин Немецкая слободада дидедиз хьанай. Июньдин 8-даз хашунин цяй акъуднай. 1805—1910 йисарин гатун варцар Пушкина Подмосковьедин Захарово хуьре вичин чӀехи дидедин патав тухузвай. Сифте эсерра Пушкина вичин аял чӀаварин кьатӀар къалурнава, месела «Монах» (1813 йис); «Бова» (1814 йис), лицейдин шиирар «Послание к Юдину» (1815 йис), «Сон» (1816 йис). Пушкинан баде Мария Алексеевна Ганнибалди вичин хтулдикай икӀ кхьенай:

Зи чӀехи хтулдикай вуч акъатдатӀа чидач. Ам акьулдиз хци ва ктабар кӀелунрал рикӀ алай гада я, амма тарсар пис чирзава. Ацукьна вичин тарсар бегьемарун кьери гьал я, гагь кагьулзава лугьуз ам таярихъ галаз къугъваз куьчедизни экъечӀдач, гагь адак ахьтин зарб акатда хьи, секинардай кьван чара атӀуда. Адаз «юкьван гьалар» хас туш.

Ругуд йис Пушкина Царское Село хуьруьн лицейда кӀелнай. Ина жегьил зариди 1812 йисан Ватандин дяведин вакъиаяр уьмуьр гьалнай. Пушкинан шаирвилин алакьунар ина дуьздал акъатнай ва абуруз сифте чӀехи къимет гьа и лицейда ганвай. Лицейда кӀелай береда Пушкина пара кьадар шииррин эсерар кхьенай. Адак руьгь кутазвайбур Франциядин XVII—XVIII виш йисарин зарияр тир. Абурун эсеррихъ галаз жегьил зари вичин бубадин ктабханада таниш хьанай. Адан вирибурулайни рикӀ алай француз кирамар Вольтер ва Парни тир. Пушкинан шииратдин муаллимар Батюшков ва романтизмдин устад Жуковский хьанай. 1814 йисан июль вацра Пушкинан эсер садлагьай сеферда Москвада акъатзавай «Вестник Европы» журналда чапдай акъатнай. Журналдин цӀипудлагьай номерда, вичин дуст Кюхельбекераз талукьарнай «Шаир дустуниз» (К другу-стихотворцу) тӀвар алай шиир акъатнай. Гьеле лицейдин шакӀурт яз, Пушкин эдебиятдин «Арзамас» жемиятдик акатнай. И жемият милли эдебиятдик квай архаизмдин ва куьгьнечивилин аксиниз экъечӀзавай.

Гурзуфда Пушкина «Къавкъаздин есир» эсер давамарнай ва са шумуд лирик шиирар кхьенай. Абур ада Н. Н. Раевскийдин рушариз — Екатеринадиз, Еленадиз ва Мариядиз талукьарнай. Ина зариди «Бахчасарайдин фонтан» поэма ва «Евгений Онегин» роман кхьин къаст авунай. 1820 йисан сентябрьда Симферопольдиз фидай рекье ам Бахчасарайда акъвазнай. Йикъарин са юкъуз пачагьдин кӀвалерин гьаятда экъведайла ада кьве марвард цуьк кьатӀна «Накъварин фонтан»-дин кӀаник эцигнай, гуьгъуьнлай ада и фонтандиз «Бахчасарайдин фонтан» тӀвар алай шиирар ва поэма теснифнай.

А. С. Пушкин Дантесахъ галаз хьайи дуьэльда къачур залан хирен себебдалди кьенай. И кьве касдин араяр чӀурна дуэльдиз гъанвай себебар пара авай. Дантеса Пушкинан паб Наталья Николаевнадихъ гелкъвезвайди виридаз малум хьанай ва и кьве аристократ хзанрин арада кӀеви къалар гьатнай. Са тӀимил вахтунилай тийижир касдин паталай Пушкиназ ва адан дустариз адан папан хатурда хкӀадай айгьамар квай чарар ракъурнай. Пушкина ибур Дантесан ва адан тахай буба Геккернан гъилин кӀвалахар тирди кьатӀанай. Намус хуьн паталди, 1836 йисан 4 ноябрьдин нянихъ Пушкина Дантесас дуэльдиз эверун ракъурнай. Геккернан куьмекдалди и дуэльдин муьгьлет кьве гьафте кьулухъ янай. Шаирдин дустарин, иллаки Жуковскийдин ва адан юлдаш Наталья Николаевнадин алахъунрин нетижада дуэль терг ийиз хьанай. 17 ноябрьдиз Дантеса Наталья Николаевнадин вахаз вичиз ша лагьана теклифнай. Гьа юкъуз Пушкина вичин эверун кьулухъ къахчунай. Амма и никагьдикай абурун арада авай къал къанвачир. Дантеса адан вах Натальядин нуфус чӀур тийин паталди къастуналди гъанвайди я лугьудай ванер чкӀанай. Папа Пушкиназ и интригаяр куьтягь жедалди Санкт-Петербургдиз хъфин теклифзавай, амма Пушкина и кардиз вичиз кӀандайвал эхир эцигиз кьетӀъ авуна. 1837 йисуз ада Луи Геккерназ «акьалтӀай векъи» чар кхьена ракъурнай. И чарчиз жаваб анжах дуэльдиз эверун мумкин тир ва Пушкиназ им хъсан чизвай. Къанунрин къайдайрив кьадай дуэльдиз эверун Пушкиназ гьа юкъуз атанай. Амма Геккерн чара уьлкведин посол тир виляй, адаз дуэльра иштирак ийидай ихтияр авачир, тахьайтӀа адан карьерадиз эхир къведай. Адан чкадал Дантес экъечӀнай. 27 январьдиз ЧӀулав вацӀун кьерел дуэль кьиле фенай. Пушкинахъ залан хер галукьнай. Гуьлле ятурдилай гьатна руфунив агакьнай. А аямдиз килигна им кьиникьал гъидай хер тир. И кардикай Пушкиназ адан лукьман Арендтди гьакъикъат чуьнуьхар тавуна хабар ганай. Кьиникьиз мукьва Пушкина вичин кӀвалахар къайдада кухтазвай. Буржар вахгузвай, веледрин арада ирс пайнай, ва икӀ маса. 29 январьдиз сятдин 14:45 зари перитонитдикай рагьметдиз фена. Александр Сергеевич Пушкин Псков губерниядин Святогорск монастырьда кучуднай.

Пушкинан кьуд аялдикай анжах кьведа ада несил давамарнай — хва Александрди ва руш Натальяди. Заридин пара кьадарда авай несилар къе дуьньядин гьар пата гьалтда: АСШ, Англия, Германия, Бельгия ва маса уьлквеяр. Абурукай тахминан 50 касди Урусатда уьмуьр тухузва. Пушкинан дуьз ва эхиримжи несил тир Александр Александрович Пушкин Бельгияда ава.

А. С. Пушкинан буй 166,7 см тир, гьа девирда им итимрин юкьван дережадин буй гьисабзавай. Адан папан буй 173 см тир. Пушкинан акунрикай чара-чара кирамри чпин фикирар къалурнава ва чӀехи пай дуьшуьшра абур сад садав кьазвач. Умуми шикилда къачуртӀа садани ам иер тирди лагьанач, амма гзафбуру къейднай хьи, адак зариятдин гьевес кткидайла адан чинин акунар гьейбатлу жедай ва рикӀе авай гьиссер ва теспачвал эхъен хьиз къалурдай. 1833 йисуз Нижний Новгороддин губернатордин межлисда Пушкин акур Л. П. Никольскаяди икӀ кхьенай: Адан са кӀус къумрал чин акьванни иер тушир, амма кьери жуьредин чин тир: гзаф чӀехи ахъа пел, яргъи нер, яцӀу пӀузарар — гьич дуьз къайдадин лишанар туш. Амма цавун нур алай мичӀи вили, чӀехи ва михьи вилери инсан гьейранардай. Адан вилери гузвай таъсир са гафаривни лугьуз жедач: абурук къати цӀайни квай, гьа вахтунда хушвилин ва рикӀиз чими гьиссерни чкӀурдай. Заз ихьтин акьуллу, ахъа ва хуш къилихрин чин садрани акурди туш. Адаз пара иер ва акьуллу рахунар хас тир. Ам гьикьван шад, гуьгьуьл ахъайдай ва дикъет гудай тир хьи… Ам инсандиз хуш татун мумкин тушир.




#Article 530: Гьапутар (227 words)


Гьапутар (гьап. Гьерад) — бинедилай Азербайжандин Къуба райондин кьакьан сувун Гьапут хуьряй тир дегь Алпандин бицӀи халкьарикай сад. Абур алпандин 26 тайифадикай сад тир гьерар тайифадин несилар я. Абуру къенин йикъалди чпи-чпиз гьерад, яни гьерар лугьузвайди я. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Милли жигьетдай гьапутриз виридалайни мукьва халкь къирицIар я. Гьапутрин вири санлай кьадар тахминан 5000 кас я.

Диндал гьалтайла суни — мусурманар я.

Алай чӀавуз гьапутвияр чпин тарихдин хуьр тир Къуба райондин Гьапут хуьре ва Исмаиллы райондин пуд хуьре Гьапутли, Моллаисагьли ва Гьажигьетемли хуьрера уьмуьр ийизва. И хуьрериз абур Къуба райондай тахминан XX виш йисан сифте кьилера куьч хьанай. Абурун бинедин Гьапутлу хуьруьхъ галаз алакъаяр фадлай атӀанва. Моллаисагьли ва Гьажигьетемли хуьрерин гзаф пай гилалди къирицӀ чӀалалди райхазва, амма чпи гьапут чӀалалди рахазвайди гьисабзава. Амма Гьапутли хуьруьн эгьлияр цӀап чӀалал элячӀнава. азербайжанарин юкьва гьатай и хуьрер райондин центрдиз мукьва тир виляй ва авто магистральрин къерехдихъ къулай чка кьунвайвиляй чкадин агьалидихъ галаз кӀеви алакъайра ава, идаз килигна абуру чпин милли кьетӀенвал ва чӀал къвердавай квадариз цӀаплашмиш жезва.

Гьапутрин хайи чӀал лезги чIаларин группадик акатзавай къирицI чIал я. Амма гьапутвийриз чеб кьилдин гьапут чӀалалди рахазвайди хьиз ава. Гьакъикъатда, гьапут чӀал гьа къирицӀ чӀал я. Амма Гьапут хуьруьн эгьлийри рахазвай къирицӀ чӀалан ва къирицӀ халкьди рахазвай чӀаларин арада са жизви тафават ава. Гьавиляй, бязи лингвисти «гьапут чӀал» къирицӀ чӀалан са нугъат тирди гьисабзава. Гьапутрин чӀехи пай цӀап чӀалалди рахазва.




#Article 531: Грем Сунесс (108 words)


Гейлард Джеймс Су́нис (; ; Эдинбург, Шотландия) — шотландиядин футболхъанни тренер я.

зур-хуьдайдан позициядал къугъвазавай тир, 1980-лагьай йисаррин эвел кьиляй ам «Ливерпулдин» капитан тир. ГьакӀни 1980-лагьай йисаррин эхирда ам «Рейнджерсдин» къугъвадайдини тренер тир, ва гьакӀни Футболдай Шотландиядин миллетдин кIеретIдин капитан тир. ГьакӀни «Тоттенхэм Хотспур», «Мидлсбро» ва Сампдория клубрин патахъай экъечӀзавай тир. Са кьадар вахтунилай ада «Рейнджерс», «Ливерпуль», «Галатасарай», «Саутгемптон», «Бенфику», «Блекберн Роверс» ва «Ньюкасл Юнайтед» вердишарзавай тир.

Грем Сунесс вири футболдин тарихдин къене квайни квай агалтдай зур-хуьдайбурукай сад яз гьисабзава.

Алай чӀаван футболдин тарихда Грем Сунесс виридалайни кӀеви, векъи, кичӀевал тийиджир къугъвадайбурукай сад яз гьисабзава.

Гила ТВ-дин аналитик яз RTÉ, ESPN, Sky Sports ва Al Jazeera Sports каналрал кӀвалахзава.




#Article 532: Лезги фу (216 words)


Лезги фу — лезги халкьдин адетдин фар. Адак са шумуд жуьре фар акатзава. Адетдалди и фар хьрак ва я тIанурда чразвайди я.

Лезги фу ракъиниз ухшар жеда. Имни чи мифологиядихъ галаз алакъалу я. Алпандин кьилин гъуц тир Ракъиниз икрамзавай лезгийри фу гьадаз ухшарарда. Ам гъвар галай ва галачир тинидикай чрада. Гъвар галайдаз къатай фу, галачирдаз тIили фу лугьуда. Ихьтин фу тинидикай 1см-дин яцIувиле лавашар акьална, винел цIакулрив нехишар атIана, хкяйнек ва я кака галай це куьцIуьрнавай гъил къекъуьрна чрада. Хьран фу гъвел-гъвел жедач, ам 10-15 юкъуз баят жедач.
Лезгийрихъ агъадихъ галай фарин жуьреяр ава: хьу (лап дегь чIаван фу), хьул, чар-фу, къакъвацI, лаваш, базламач, сачун фу, акат фу, къулан фу, чар авай фу, шткар, ниси квай фу, мукаш квай фу, хвех авай фу, тIунутI, ширин фу, гузан, алуга, цIалуг, баклук, черекун ва мсб.
Фу чран кьилди процесс я, ада гзаф инсанри иштиракда. Гьар кIвале хьар аватIани, сада фу чрадайла, нубатдалди къунши дишегьлиярни хьрак къведа. Ифей хьра фу чран регьят тирвиляй инсанар сад садан хьрак фида. ВерцIи ихтилатар патал идалай хъсан чка жагъидач. Сусар хкягъзавайбурни гагь-гагь хьрарик фида. Ина фу чразвай рушан акьул, камал, адан алакьунар гьасятда винел акъатда.
Хьран кIвал адет яз михьиз хуьда. Адан чилиз хамар, цIуру сумаг экIяда. Фу чрана куьтягьайла, дишегьлийри санал я цикIен, я афарар, я шакIукIа, яни чар авай фу чрада.




#Article 533: Видади Юсибов (178 words)


Видади Юсибов (Кьвепеле район, Эмирван хуьр) — америкадин тIвар-ван авай лезги алим. Илимдин машгьур Esquirer журналди къейд авурвал, В. Юсибов Америкадин илимда виридалайни умуд кутунай ва машгьурвал къазанмишнавай 10 касдин жергеда ава.

Видади Юсибов Азербайжандин Кьвепеле райондин Эмирван хуьре хайиди я. 1991-йисалай Америкада уьмуьр гьалзава.

Илимдин машгьур Esquirer журналди къейд авурвал, В. Юсибов Америкадин илимда виридалайни умудлу ва машгьурвал къазанмишнавай 10 касдин жергеда ава. 

Пуд йисуз Азербайжандин гьукуматдин университетдин биологиядин факультетда кIел авурдалай кьулухъ, Видади Ленинграддин гьукуматдин университетдиз кIелунар давамариз фена, ам яру дипломдалди куьтягьна. Бакудиз хтана, саки зур йисуз академик Жалал Алиеван гъилик кIвалахна, жегьил пешекар Москвадиз хъфена, ана 1989-йисуз биологиядин илимрин кандидатвилин диссертация хвена. Кьве йисалай, Америкадай теклиф атана, ам Штатриз куьч хьана. Мадни кьве йисалай Видади Юсибова Франхофердин молекулринни биотехнологиядин Центрдин Кьилин директорвилин везифаяр кьиле тухуз эгечIна ва алай чIавузни а кIвалах давамарзава. И Центрда алай девирда инсаният телеф ийизвай гриппдин жуьрейриз, ракдиз ва маса азарриз акси тIебии вакцинаяр акъудзава, лап виликди фенвай илимдин технологияр кардик кутазва. Бакуда кьиле физвай илимдин мярекатра иштирак авун патал хтайла, саки гьар йисуз, хайи ватан тир Эмирвандал кьил чIугвазва.




#Article 534: Deep Purple (110 words)


Deep Purple - Гьартфурдда (Англия) 1968-лагьай йисан эхен вацраз арадал атанвай британиядин рок-цIвал я. Ам 1970-лагьай йисарин гьард-рокдин виридалайни чIехи ва рок макьаматдиз зурба таъсир къалурай цIваларикай сад тирди гьисабзава. Музыкадин критикрин фикирралди, Deep Purple хард-рокдин бине кутунвайбурукай сад я, гьакIни абуру прогрессив-рок ва хэви-метал вилик ракъуруник кутур чIехи метлеб авай кардиз критикри кьакьан къимет гузава.. Deep Purple «классикадин» ибаратдик квай музыкантар (месэла, гитарахъан Ричи Блэкмор, клавишархъан Джон Лорд, далдамхъан Ян Пейс) инструменталистар-виртуозар яз гьисабзава. Дуьньяда абурун албумрин 100 миллиондилай пара копия маса ганва.

 Mark 1 

 Mark 2 

 Mark 3 

 Mark 4 

 Mark 5 (2.2) 

 Mark 6 (5) 

 Mark 7 (2.3) 

 Mark 8 (6) 

 Mark 9 (7)

 Mark 10 (8) 




#Article 535: Вишйисан дяве (1630 words)


Вишйисан дяве (, ) — 1337—1453 йисара фейи са шумуд дявеяр, Англияни адан дуст-гьукуматар са патахъайни Францияни адан дуст-гьукуматар маса. Дявейрин себеб Англиядин пачагьрин династи Плантагенетриз Франциядин престолдал чпин ихтияр хуьз кӀан хьун тир. ГьакӀни абуруз Европада континентдал алай чпин чилер къахчуз кӀанзавай. Мадни, Плантагенетар француз пачагь династи Капетингрихъ галаз мукьвавилин алакъаяр авай. Вичин патахъай, Франциядиз англивияр 1259 йисан Париж разивиляй абурун кӀвачихъ галай Гиендай акъуд ийиз кӀанзавай. Сифте чӀавуз абуруз вири хъсан физавайтӀани, Англиядивай вичин къастар дяведа кьаз тахьана амукьна эхирда кьилди порт Кале гваз, 1558 йисалди адан гъиле амай.

Дяве 116 йис физавай (кьатӀаралди). Яз ам кьилди фейи са шумуд дяве тир:

Франциядин пачагьвилин династия Капетингриз гьамиша чпин англи-француз вассалрин къуват атӀуз кӀанзавай. Къвез-къвез абурувай чпиз дакӀан вассалрин къуват сергьятар ийиз хьана. XIII вишйисан кьиле французрин пачагь ӀӀ Филиппанни адан англиви вассал Иоанн Чилавачирдан арада дяве хьана. Гуьгъуьна 1202 йиса Турэнни Анжу графвилер, 1204 йисуз герцогвал НормадияЮ 1205 йиса графвал Мэн англивийрикай хкатна. Ахпа 1213 йисуз Англиядикай Бретань хкатна. Къведай йисара англи пачагьриз къакъатнавай чилер сакӀани кьулухъ къахчуз тежез амукьнавай. 1224 йиса ӀӀӀ Луьдвиг пачагьди Аквитаниядин чӀехи пай къачуна. Эхирни Англиядин пачагь ӀӀӀ Генриха кьабулна чилер мад виинбур туширди 1259 йиса Парижда ктӀунвай разивиле. Аквитанияда тӀимилдаказ амукьнавай чилер Гасконьдихъ галаз галкӀурна цӀийи герцогвал Гийень туькӀуьрна.

Гуьгъуьнин цӀудйисара рафтарвилер кьве пачагьрин арада — Ӏ Эддарданни ӀV Филиппан — хъсан хьана дявеяр куьтягь хьанвайтӀани, абурун чилерин суал кӀевидаказ кьуна амай. ӀӀ Эдвардан чӀавуз англивийрин патахъайни X Луьдвиган, V Филиппанни ӀV Карлан чӀавуз французрин пата кьве гьукуматри н арада авай гьуьжетар 1307 йисалай эгечӀна мадни хкаж хьана. ЧӀехи суал тир Англиядин пачагьди Гийеньдин герцогдаказ француз пачагьдин гудай пулун екевал тир, вучиз лагьайтӀа англивийрин пачагьди ам вичиз лап агъуз кар хьиз гьисабзавай. Англиядин пулар, чпин пачагьдин чин алай, Франциядин чилел кардик квайвилини дуванрин суал патал рафтарвилер лап пис хьана.

Дяве Англиядин пачагь III Эдуарда эгечӀна, дидед патай француз Капетингрин династиядин пачагь ӀV Филипп Иердан хтул тир. 1328 йисуз а династиядин эхиримжи кас Карл ӀV кьена Валуа династиядин пачагь VӀ Филиппаз салик къанундай коронаци авурла, Эдуарда ам кьабул тавуна вичин ихтиярдикай лагьана француз престолдал. Гьадалай гъейри кьве монархди пара важиб авай Англиядин пачагьдин кӀвачихъ галай, французрин гъиле авай Гасконь велаят патал гьуьжетунар авуна. Мадни Эдуардаз вичин бубадивай гакъатнавай чилер кьулухъ къахчуз кӀанзавай. Вичин патай VI Филиппаз III Эдуарда вич халис пачагь тирди кьабулна кӀанзавай. 1329 йисан разивилел садни рази хьанач. Ахпа 1331 йисуз къенепатан четинвилера кьурла Эдуарда Филипп Франциядин пачагь тирди кьабулна французрин престолдал вичин фикирар туна, Гасконьдал вичин ихтияр хвена гьам патал.

Англиядин пачагьриз са чӀавуз Шотландия къачуз кӀанзавай, гьавиляй Шотландиядикай вич вичиз Франциядин дуст-гьукумат хьана. 1295 йисуз Филипп пачагьдин чӀавуз французни шотланд пачагьри разивал ктӀуна. 1326 йисуз ӀV Шарльди разивал цӀийи кьиляй ктӀуна гаф гана, Англия мад Шотландиядал гьалт авуртӀа Францияди адаз куьмек ийида. Гьа саягъни шотландри гаф ганвай чпи Франциядиз куьмек гудайди эгера абурун гьукуматдал масад гьалт ийиз хьайитӀа. Эдварддивай вичин планар Шотландиядин патахъай кьилиз акъуд жедачир эгера абуруз Франциядин патай куьмек атайтӀа. ӀV Филиппа Марсельда еке флот туькӀуьрнавай вичин планар Пак тир чилиз (Палестина) кьилиз акъудун патал. Ахпа фикирар дегиш хьана а флот, галай шотландрин флотни гваз Нормандия алай чкадал Ла Маншдиз фена, Англиядиз зур гун патал. И кар гьал авун патал Эдварда кьве армия туькӀуьрна — сад Шотландиядин крар гьал авун патал, кьведлагьайди Гасконьда са кар хьайитӀа эциг авун патал. Гьа чӀавуз Франциядиз француз пачагьдиз разивал теклифар авун патал дипломатар ракъурнавай.

ЯтӀани 1369 йисалай эгечӀна французрин пачагь V Карла цӀийи кьиляй дяве эгечӀарна. Са тӀимил йисарин къене адан кьушунри виликра гакъатнавай чилер гьукуматдик кухтуна. 1372 йисуз Кастилиядин куьмекдалди абуру англивийрин флот Ла Рошельдал катана, Бертран дуь Гескленан гъилелди Гасконьдин чӀехи пай кьулухъ къачуна англивияр Нормандиядайни Бретаньдай акъудна. 1376 йисуз Эдвард Вудсток фад кьейивиляйни адан буба ӀӀӀ Эдвард кьейивиляй къведай йисара англивийрин крар пис физавай. Ахпа 1377 йисуз трон къачудайдан хва Англиядин трондал ӀӀ Ричард хьайила адан цӀуд йис тир, гьавиляй гьукумат регентрин шурадин гъиле авай. Францияди вичин чилерин чӀехи пай кьулухъ къачурла 1386 йисуз дяве акъвазарна, 28 йисуз женгерни дявеяр авачир. ЯтӀани халис разивал чарчел лап 1396 йисуз туькӀуьрнавай.

V Карл пачагьдин политикадалди Франция куьруь чӀавуналди кӀеви хьайила, са шумуд себебар паталди крар мад пис хьана адан чкадал хтай пачагь VӀ Карл ажуз тирвили, дофин Луьдвиг лап фад кьейивили, гьукуматдин вине авай ксарин арада душманвал хьайивили — Орлеандин (Арманьякдин) герцогни Бургундиядин (Бургиньон) герцогдин паталди. Кьве патарин чӀехибур кьейивили 1414 йисуз бургундар Англиядихъ галаз дуствиле хьана. 1413 йисуз Англиядин трондал пачагь V Генрих хьана, ӀӀӀ Эдвардан гутул тиртӀани Ланкстеррин династиядикай тир. Ада цӀийи кьиляй вичин ихтияр французрин трондал лагьана. Ада Францияда авай четинвилер вичин хийирдиз элкъуьрна 1415 йисуз вичин кьушунралди Гьарфлёр кьуна Нормандия къачуз кӀанзавай. Шарль д’Альберт француз кьушунар гваз англивийрин патаг атайла, абур фена кьулухъ Каледин патаг. Ахпа французри абур фад хкьуна женг тухуз мажбурна.

Зурба марфар къвайла 1415 йисан 25 октябрдиз хьана Азенкурдин женг. Англивийрихъ тӀимил солдатар авай (2:3). Ана V Генрихан кьушунрин чӀехи пай гьар жуьре писвилерикай тӀимил хьанвай. ЯтӀани, французрин арбалетхъанари пис чка кьунвайвили, мад, марфар патал чил кьеженвайвили французрин залан риттерар палчухда акана. ГьакӀа французрин атака англивийри чпи яна. Женгина абур кат ийиз хьана, англивийрин хьелехъанарини абур кӀевиз кӀукӀвар хъувуна. Женг французриз са катастрофа хьана. Французрин гьукуматдин вине авай инсанрикайни риттерикай 5000 кас кьена, амай 1000 дустагъда кьуна. Англивийрихъ 100 кас кьенвайбур авай.

Англивийри Франциядин кефер пад Луарадалди къачуна 1428 йисуз кьибле Франциядиз кьуьлег тир Орлеандив акъвазна, Боргеда дофин кьуна. Гьа ихьтин четин крара акана французриз са жегьил рушай — Орлеанви Жаннадай цӀийи руьгь атана. Жемятди дофин а саягъ гъавурда туна, Жаннади французар гъалибдик тухудайди. Адан женгинан эхирда Орлеан англивийрин гъиляй акъатна. 1429 йисуз VӀӀ Карл Реймсда пачагьвилиз кьабулна. Гьукуматдин вине авай ксариз дявеяр акъвазар ийиз кӀанзавайвили Бургундиядин пачагь Филипп Хъсандахъ галаз дяве къвазардай разивилер ктӀуна.

 И кар Филиппа вичин хийирдиз элкъуьрна Париж кӀеви авуна. Эхиримжи сефер Парижал душманрин кьушунар гьалт авурла французрихъ пара ксар кьенатӀани, шегьер чпихъ хвена. Карлазни адан куьмекчийриз чидай, англивиярни абурун бургундви дуствал лап къуватлу тирди, гьавиляй ам абуруз чкӀана кӀанзавай. VӀӀ Карла Орлеанви Жаннадиз лагьана мад кьушунрин кампанияр тухун тавун патал, вучиз лагьайтӀа адаз бургундрихъ галаз разивал ктӀаз кӀанзавай. Жаннадини вичиз чидайвал авуна душманриз акси акъвазна. ГьакӀ хьайила Карла ам Компьеньда хгана бургундриз, гьабуруни Жанна англивийриз 10 агъзур франк патал маса гана. Гуьгъуьна хьайи Инквизициядин дувандал Жаннадин хиве тунвай, ада шайтӀандихъ галаз разивал ктӀуна итимрин пекер алукмиз чӀарар куьруьдаказ хуьзвайвили. Эхирни адаз еретиквал хиве туна 1431 йисан 30 майдиз Руанда цӀайал кана. Ахпа VӀӀ Карла римдин папа ӀV Евгенахъ галаз разивал кьуна 1435 йисуз Аррасда разивиляй хкудна бургундарни англивияр сад садакай.

ЯтӀани Жаннадин кьиникьдалди Англиядин кумукьун Вишйисан дяведа акъвазар жедайди тушир. VӀ Генрихал гьа йисуз пачагьвилиз корона эцигнавайтӀани, Карлди Реймсда авур саягъ кьабулнач жемятди. 1435 йисуз Бургундиядин герцогди Англиядизх галаз авай галкӀ чӀур авурла французрин крар лап хъсан физавай. 1436 йисалай чӀехи хьанвай, ятӀани пара дугъру Англиядин пачагь VӀ Генрихавай са затӀни ийиз хьанач. 1436—1441 йисара французри Иль де Франс кьулухъ къахчуна, Прагерия хьанвайтӀани 1437 йисуз гъалибхъан пачагь VӀӀ Карл Париждиз атана. Ахпа французрин кьушунар гьукуматдин кьибле-рагъакӀидай патаз фена 1442 йисуз, Нормандиядиз 1443 йисуз. 1444—1450 йисара дяведин акъвазун куьтягь хьайила а чилер вири Франциядик акатна.

Англиядин разивилер ктӀадай мумкинвилерни сергьятарнавай, вучиз лагьайтӀа пачагьдин виридалайни важиб куьмекчи Парламентди кьиникьвилиз эциг авунвай, мадни 1451 йисан къарагъун патални 1452 йисуз Йоркдин герцогдиз вири пачагьвиле къуват къачуз кӀанзавайвили. 1453 йисуз пачагь кӀевиз начагь хьана. Чпин плацдарм Кале хуьн патал англивийри кьушунар вилик тухвана. Гьамни англивийри писдаказ куьтягь хьана Джон Талбот Кастильондал кьейила. 1453 йисуз французри Бордо къачуна. Гьа гъалибдалди виликра англивийрин къуватдик гвай вири француз чилер абуру кьулухъ къахчуна. Кьилди са Кале 1559 йисалди англивийрик гваз амукьна. Вишйисан дяве куьтягь хьайила Англиядиз пара солдатар хтана гьакӀа кӀвалах авачиз амай. Гуьгъунин 31 йисан къене Ланкастерринни Йоркрин арада хьайи Розайрин дяведа абур кьена.

Яракьар акъваз авунвайтӀани, дяве мад 20 йисан къене физавай. Яз Англиядивай женгер тухуз къуватар авачир, вучиз лагьайтӀа гьукуматдин къене жезвай крари Англия ажузарна. Дяведа кумукьурла, Англиядиз мад континентдал алай чилерикай хийирар текъвез абурун гьал амайдилайни пис хьана. Гьа кар ахпа эгечӀ авур Розайрин дяведин себебрикай я. СакӀус амай 1474 йисуз дяве цӀийи кьиляй эгечӀ ийиз. А чӀавуз Бургундиядин герцог Шарльдиз англивийрин куьмекдалди Франциядин пачагь XӀ Луидиз аксиз кьушунар хкаж ийиз кӀанзавай. Луиди англивийриз пара пул гана абуру бургундриз куьмек тагудайвал авуна. 1475 йисуз ктӀуна Пиквиньи разивал. Гьа разивили дяве куьтягьарна. Эдварда вичин Франциядин престолдал авай ихтияр чӀурна. ЯтӀани гуьгъуьна Англиядинни ЧӀехибританиядин пачагьри хуьзвай чпин титулда а ихтияр.

Вишйисан дяве яракьарни кьушунар фад хкаж жедай чӀав тир. Яракьар, тактика, армиядин къенепадни дяведикай жемятдиз хьайи манади вири масакӀа авуна. Феодал система къвез-къвез квахьзавай дяве физвай чӀавуз. Дяведилай вилик залан балкӀанкьушунар (риттерар) армияда виридалайни къуватлу пай хьиз кьазвай, дяведин эхирда а саягъ мад фикирзавачир. Залан балкӀанкьушунарни хьелехъанар къвез-къвез акъатзавай армиядай. Мадни акъатна залан риттерар, аристократия мад политикадин къуватдаказ амачир.

Дяве паталди националиствилин фикирар хкаж хьана. Дяведи Франция гьукумат хьиз пара хатаяр гъана, ахпа са миллет хьиз садарна. Вишйисан дяве патал Франциядикай феодал монархиядай саднавай гьукумат хьана. 1445 йисуз Римдин чӀаварилай эгечӀна сифте гьамишан армия Францияда туькӀуьрна, чуьнуьхвилерик квай инсанрин кӀеретӀрин суал гьал авун патал. Пулунихъ кӀвалахзавай армийриз ганвай ихтияр хкягъ ийиз — пачагьдин армиядик акатун, дахьайтӀа кӀукӀвар хьун. ЦӀийи армия куьгьнедилай пара къуватлуни тир, гьабурулай хъсан женгерни тухузвай.

Дяве а саягъ физавай, абура пай кьазвабур халкьар чеб тир, гьакӀа пачагьар тушир. Англияда пара сесер тунвай, французриз чпин чилел атана чӀал чӀур ийиз кӀанзавайди. А сесери миллет сад жедайвал ийизавай. Вишйисан эхирда француз чӀални Англияда мад кардик кутазвачир. А чӀавалди француз чӀалал Англияда элвер тухузвай, мад гьукуматдин чӀехи къуллугъхъанари рахазвай. А низам гьукуматда норманнри къачурла эгечӀна 1362 йисалди хьанвай.

А чӀавуз бубон чумадини дявейри Европадин агьалийрин кьадар лап пара атӀана. Франциядивай адан агьалийрин зур квахьна. Нормандиядивай адан агьалийрин 3/4 квахьна, Париждивай 2/3. Англиядин агьилийрин 20-33 процент кьена гьа чӀавуз. Дяве куьтягь хьайила Англиядихъ континентдал мад амукьнач чилер (Кале квачиз). Европадин къерехдал алай островдин гьукумат хьуни англивийрин жемятдин фикирар зурбадаказ дегишарна. Гуьгъуьна Англияди а крарикай вичиз хийир хкудна ам дуьньядин маса чилериз килигиз хьана. Гьуьлерхъанарин миллетди вичин географидикай вичиз хийир кьуна эгечӀна маса яргъа чкайриз гьуьляй тӀуз физ, ахпа дуьньядин лап еке патар къачуз.




#Article 536: Мекка (1814 words)


Мекка (араб. مكة‎‎ Макка, гьакӀни مكة المكرمة Макка ал-Мукъаррама) — Сауди Арабистандин Гьиджазда авай шегьер я. Макка велаятдин кьилин шегьер я. Вич Джедда шегьердилай 70 километрдал ала, шкӀуь дереда 277 метр гьуьлелай вине. 2012 йисуз шегьерда 2 миллион кас яшамиш жезвай, Гьадждал къвезвай кьван инсанар а цифрадилай пуд сефер пара я.

Мугьаммад пайгъамбардин, салли Аллагьу алейгьи ва салам, хайи чка я. Гьана адаз Кьуръандин сифте аятар атайди я. Мекка Ислам диндин виридалайни пак тир шегьер я, гьакӀни вири мусурманри капӀ ийидайла кьил элкъуьрзавай пад. Гьар йисуз шегьердиз мусурман календардин Зуль-Гьиджа вацра вири дуьньяда Аллагьдихъ агъунвай мусурманар Гьадждал къвезвайди я. Меккада Кааба авайди я. Пара чӀавуз Мекка Мугьаммад пайгъамбардин, салли Аллагьу алейгьи ва салам, невеяр шарифри кьиле тухузвай, маса чӀехибурун вассалар хьиз, дахьайтӀа чеб чпиз. 1925 йисуз шегьер Ибн Сауда къачуна. Къенин чӀавуз Мекка лап зурбадаказ еке хьана, инфраструктурани вилик физ. Вири дуьньядал тӀвар-ван ава Абрадж аль-Байтдихъ, маса тӀвар Макка Роял Клок Тауэр Гьотел алай, кьакьанвиляй дуьньядин пудлагьай кӀвални дуьньядин виридалайни еке гьяркьуьвал авайди хьиз.

Гьа цӀийилер эцигайла Меккадин тарихвилин гьални кӀвалер квахьна. Гьабурун арада Аджйад къала ава. Къе гьар йисуз шегьердиз 15 миллион мусурмандилай пара кас къвезва, Гьадждин са шумуд йикъал къвезвайбурни кваз. ГьакӀ хьана Мекка мусурман дуьньядин виридалайни акахьнавай шегьеррик кваз хьана, мусурманар туширбуруз аниз къвез ихтияр авачтӀани.

Меккадин халкь авай кьадардин кӀевивал пара еке я. Лап яргъи чӀавалди шегьерда яшмиш жедайбурук ЦӀуру шегьерда яшамишжедайбур ква. Парабур Гьадж-индустриядик ква. Ильйад Мадани, Сауди Арабиядин Гьадж министрди лагьана «чна гьич стӀунни акъваззавач гьадждик гьазур жез». Йисан къене къвезва мусурманар шегьердиз Умра кьилиз акъудун патал. Зуль-Гьиджа вацран эхиримжи гьафтейра 4 миллион мусурман къвезва Меккадиз Гьаджда пай кьун патал.

Мусурманар къвезва аниз гьар жуьре патайра — чӀехи пай Кьулан Азия, Кьибле Азия, Кьибле-рагъэкъечӀдай Азия, Европа, Кьулан РагъэкъечӀдай патайни Африкадай. Гьабурукай парабур шегьерда амукьаз адан агьалияр жезва. Гьабурухъ галазни нафт акъудзавайвили шегьердиз виш агъзурар ксар атана кӀвалахариз. Меккадин агьалийрин 100 % мусурманар я. Маса динрик квайбуруз Сауди Арабиядин къанунрал аслудаказ Меккадиз къвез ихтияр авайди туш. ЧӀуру чара гваз са инсанди вич мусурман я лагьана шегьердиз гьахьна ам мусурман тушиз хьайитӀа ам полицияди кьуна дувандал тухуда. ГьакӀни Меккадиз къвез Агьмадийе джамаатдик квайбуруз авач ихтияр, вучиз лагьайтӀа гьукуматди абур мусурманар тушиз гьисабзава. ЯтӀани шегьердиз пара мусурман туширбурни Агьмадийедик квайбур атанвай. Сифте ахьтин кас мусурман тушиз Меккадиз атайди Луьдовико ди Вартема Болонви тир 1503 йисуз шегьердиз атай.

Меккадин экономика кӀевиз Гьадждал аслу я. Тарихвилелди Гьадждилай пара хийир жезвай Меккадинни вири Араб зуростровдин экономикадиз. А хийир са шумуд рекьяй къвезвай. Сад абурукай мугьаджиррал эцинавай гьакьар тир. ЧӀехи депрессиядин чӀавуз гьакьар хкажнавай. Гьа гьакьар 1972 йисалди карда амай. Маса пул къазанмишдай жуьре мугьаджирриз сервис гун тир. Месала, Саудиа эйрлайндиз адан йисан хийирдин 12 % мугьаджиррикай къезва. Чилелай къвезвай мугьаджиррикайни хийир жезва, вучиз лагьайтӀа абур отельрани фу недай чкайрин сервис ишлемишзава.

Шегьерди 100 миллион доллардилай пара кьабулзава, ахпа Сауди Арабиядин къуватри Гьадж сервисдал чпи 50 миллион доллар харжзава. Мадни са шумуд фабрикаярни заводар ава шегьерда, ятӀани Меккади вири гьукуматдин экономикада чӀехи чка кьазвач, вучиз лагьайтӀа ам кӀевиз нафтадилай аслу я. Меккадин индустриядик ква текстил, мебел, къапар. Экономикадин чӀехи пай сервис я.

ЯтӀани Меккада пара гьар жуьре индустрия туькӀуьрнавай. Абурукай са шумуд 1970 йисалай эгечӀна хьайиди я: элкъвенвай ракь, цурун къатухъанар, рухар маса гун, векьерин чем гьазурун, верцӀи затӀар, регъведайбур, фу гьазурдай чкаяр, верчер хуьн, тӀакьурнавай тӀуьнар импорт авун, шикилар ягъун, муркӀад фабрикаяр, китабрин туькенар, банкарни туризм агентствояр. Шегьер лап кӀевиз хкаж хьана 20, 21 вишйисара. Самолетарни маса фад юзурдай затӀар туькӀуьр хьайила мугьаджирриз пара регьет хьана Гьадж ийиз. Саудитрикай агъзурри вири йисан къене кӀвалахзава Гьадж-сервисда — гьабурук отелярни туькенар ква. Гьа кӀвалахзавайбуру хкажзава кӀвалерин сферани гьар жуьре маса сервисар. Шегьерда пара чӀехи рекьерни, гиппермаркетарни небоскрёбар ава.

Мекка гьуьлуьн дережадилай 277 метр кьакьан я. Яру гьуьлуькай 80 километр яргъал я. Меккадин юкьв суварин арада авай дигедал ала, муьквал адаз тӀвар гуда «Меккадин ичӀинаг». А чкади кьунва Аль-Таним, Баккани Абкъар дигеяр. И сувавилин чкади къалурзава шегьердиз гьи патарихъ адавай вилик физ жедатӀа. Шегьердин юкьв Аль-Гьарам мискӀин алай чкадал алайди я, а чка амай шегьердилай агъухъ гала. МискӀиндихъ галай чилер цӀуру шегьердик ква. ЧӀехи куьчеяр Аль-Муддани Сукъ аль-Ляйль (мискӀиндилай кефер патахъ гала), Ас-Суг Ассагъир кьибле патахъ. Саудри Аль-Гьарам мискӀин шегьердин юкьа еке ийидайла са шумуд виш кӀвалер, гьяркьуь куьчеярни майданар алай чкайрилай алудна. Тарихвилин кӀвалер гьа арайрик гвай къванерикай кьвед-пуд этаждин эцигнавайбур я. Исятда Меккадин майдан 1200 км2 я. Виликра Меккада са шумуд булахарни къуяр авай. Абурукай лап сифтебурук ква месала Замзам къуй, ада уьцӀуь яд гузавай. Кьведлагьайди Айн Зубайда булах тир. Адан кьилер Джабаль Арафадихъай са шумуд километр рагъэкъечӀдай патахъ, дахьайтӀа Меккадихъай 20 километр аргъал галай Джабаль Саъдни Джабаль Кабкаб сувара ава. Яд а чкайрилай чилин кӀаник гвай хуларай физавай. Яд къведай маса жуьре марф тир. Инсанри ам гъвечӀи затӀарани къапара хуьзавай. ЯтӀани марфарикай пара хатаярни хьун мумкин тир, цел вири ацӀурна. Аль-Курдиди кхьизвайвал, тарихвилелди 1965 йисалди Мекка 89 сефер циг ацӀур хьайиди я. Эхиримжи вишйиса виридалайни кӀевидаказ циг ацӀайди 1942 йис тир. А чӀаварилай инихъ мад а саягъ дамбаяр эциг авурвили хьайиди туш.

Меккадин климат пара кузвайди я. Сауди Арабистандин амай шегьерра хьти, Меккадани гьич хъуьтӀуьзни кваз пара чими хьун мумкин я. Юкъуз температура 30 градус хьун мумкин я, йифиз 18. Гатуз Меккада лап пара чими я. Юкъуз 40 градусдилай винихъ, нянихъ 30 градусдал къвез. Марфар ноябрдилай январдал къведалди къвазвайди я.

Мугьаммад пайгъамбар, салли Аллагьу алейгьи ва салим, Меккада 570 йиса дидедиз хьанвай. Гьавиляй Ислам дин и шегьердихъ галаз а саягъ кӀевидаказ галкӀнава. Ам къуватдик гвай Къурайш халкьдин Гьашемит жемятдик квай. Меккадин патаг гвай Джабаль аль-Нур суварин Гьира кьветӀе 610 йисуз Мугьаммад пайгъамбардиз, салли Аллагьу алейгьи ва салим, Аллагьдивай сифте хабарар атанвай, гьа ара Ислам дин дуьньядал акъатнавай чӀав я. Мушрикри 13 йисан къене ам къесиз хьайила Мугьаммад пайгъамбар, салли Аллагьу алейгьи ва салим, 622 йисуз вичин сагьабар, муджагьирун, галаз Ясрибдиз (гуьгъуьна Медина тӀвар алай) фена. Къурайшринни мусурманрин арада хьайи къал ятӀани физмай. Абурун арада Бадр женг хьана, мусурманри мушрикар Мединадин къецепата катай. Ахпа Угьуддин женг са жуьрежакз куьтягь хьана. Эхирда Меккадивай Ислам дин чӀур сакӀни хьанач. 627 йисуз хьайи Тренч женгина Арабистандин галкӀурнавай кьушунривай Мугьаммадан, салли Аллагьу алейгьи ва салим, кьушунар сакӀани катаз хьанач.

Мугьаммад пайгъамбар, салли Аллагьу алейгьи ва салим, 632 йисуз регьметриз фена. ЯтӀани, ада чилел тунвай крар патал гуьгъуьна Ислам сад лагьана гегьенш жез хьана къведай са шумуд вишйисан къене Кефер патан Африкадилай Азиядизни сакӀус Европадиз атана. Мусурманрин халифат чӀехи жедай кьван, Меккадиз вири мусурман дуьньядай мугьаджирар къвезвай Гьадж ийиз. ГьакӀни Меккадиз пара алимар къвезвай, рикӀ михьи мусурманарни къвезвай, Каабадик мукьвал яшамиш жез кӀанз. Гьадждин четинвални багьавал патал мугьаджирар гьуьляй Джеддадиз къвезвай, гьанай чилелай Меккадиз физ, дахьайтӀа гьар йисуз Иракдайни Сириядай физвай караванрихъ галаз къвезвай.

Мекка са мусурман гьукуматдинни кьилин шегьер хьайиди туш, ятӀани чӀехибуру шегьер патал пара крар ийизавай. Умардинни (634-644 йисар) Утман Ибн Аффанан (644-656 йисар) чӀавар ици шегьер ацӀур тавун патал халифри агъа патара авай магьлейра эцигна дамбаяр эцигна. Мугьаммад пайгъамбар Меккадай Мединадиз хъфейила Мекка юкьан фикиррай сифте акъатна. А кар мадни кӀевиз феа Али халифа кьилин шегьер Куфадиз тухвайла. Умаййад халифатди кьилин шегьер Дамаскдиз тухвана. Аббасид халифатди тухвана Багдаддиз. Гуьгъуьна шегьер 500 йисал мусурманрин гьукуматдин кьилин шегьер тир. Мадни Мекка мусурманрин политикадин  тарихдиз хкезва Мусурманрин Кьведлагьай Къенепатан Дявед береда, ам Абд Аллагь ибн аль-Зубайра, Умаййад халифриз аксиз акъвазнавай. Шегьер кьве сеферда 683, 692 йисара Умаййадриз кьаз кӀанзавай. Ахпана шегьер гагь-гагь политикадик кваз авай, чӀехи пай диндинни алимрин шегьерадаказ амай, Гьашемитрин чӀехибурун къуватдик кваз.

Дуьньядин Сифте дяведа Осман империя ЧӀехибританиядихъни адан дуст-гьукуматрихъ галаз душманвиле авай, Германиядин патал алайвили. Турцияди хъсандаказ вич хвена британриз Галлиполи операцияда Истанбулдал гьалт ийиз кӀанзавайлани Багдаддални Кутдал гьат авурла. Британрин агент Лоуренса Меккадин шериф Гьуссаин бин Алидихъ галаз кӀвалахзавай. Ахпа Гьуссейн бин Али 1916 йисуз османрин къуватдикай къарагъна. Мекка ада къачунвай сифте шегьер тир. Шарифан къарагъунихъ еке мана авай рагъэкъечӀдай патан фронтдиз. Шариф Гьуссейна цӀийи гьукумат туькӀуьрна, Гьеджаз пачагьвал, Мекка адан кьилин шегьер хьиз эцигна.

Меккадин женгинилай (1924) Меккадин шариф саудийри ада кьунвай къуллугъдилай алудна шегьер чпин гьукуматдик кутуна. Саудийрин къуватдик Меккадин тарихвилин кӀвалерин чӀехи пай чӀурнавай. 1979 йисан 20 ноябрдиз Джугьайман аль-Утайби алимахъ галай яракьар гвай кьве виш радикалди Масджид аль-Гьарам кьуна. Абуру лугьузвай, пачагьрин Сауди хзанди мад михьи Ислам тухузвач, гьавиляй Каабани ЧӀехи мискӀин михьи Исламдихъ агъазвайбурун гъиле хьана кӀанда лугьуз. Къарагънавайбуру цӀутӀар агъзур ксарни кьуна чеб мискӀинда кӀевина. Гьа саягъ кьве гьафте фена эхирда са шумуд виш кас кьена мискӀиндиз пара хатаяр хьана. Пакистандин къуватри эхиримжи женгер тухвана мискӀинда, абуруз куьмек французрин коммандоди гана.

Алай чӀаван жемятдин гъавурда авайвал чирвилер Меккада Осман империядин чӀавара хкаж жез эгечӀна Гьашемит девирдиз фена. Сифтедаказ чирвилер вилик тухузавайбурук Джеддадин элверхъан Мугьаммад Али Зайнал Рида квай. Ада Меккада Мадрасат аль-Фалягь туькӀуьрна 1911-1912 йисара, £400 000 харжна. Меккадин чирвилерин системадик пара приватни жемятдин мектебар ава, итимризни папариз тарсар кьилди гузавай. 2005 йиса итимриз 532 мектеб авай, 681 папариз. Гьамиша авайвал, мектебра гузва тарсар араб чӀалал, англи чӀал кьведлагьайди хьиз кардик кутаз. ЯтӀани авазва са пай приват мектебар, гъурбатдин тешкилатри туькӀуьрзавай, абуру сифте чӀалан чкадал англис кардик кутазва. ГьакӀни абуру ихтияр гузва чпин мектебра тарсар гадайризни рушариз санал гуз. Вини дережадин чирвилер къачун патал шегьерда кьилди са 1949 йисуз колледж хьиз туькӀуьрна 1979 йисуз университет хьайи Умм аль-Къура Университет ава.

Меккада дуьньядин виридалайни еке мискӀин Масджид аль-Гьарам ава. МискӀиндин къене Кааба ава. ГьакӀни а мискӀиндиз ЧӀехи МискӀиндин Гьарам лугьузва. Эхиримжи чӀавара шегьерда авай пара цӀуру кӀвалер чӀурнавай. Шегьер къвез-къвез чӀехи жез, 601 метр кьакьан Абрадж Аль-Байт Тауэрс эцигнава. 2012 йиса ам дуьньядин пудлагьай кьакьан кӀвал тир. Ам эциг ийидайла туьрк Аджйад къала чӀурна. Замзам хъсандаказ чизавай чка я анин яд патал. Меккадин Къишла шегьер душманрикай хуьзавай осман чӀаварин къеле тир. Ахпа Сауди Арабистандин гьукуматди а къеле чӀурна адан чкадал бизнес-кӀвалерни отеляр эцигна. Меккадин патаг гвай Сауди Арабистандин Тигьмагь велаятда авай Джабаль аль-Нур сувара Гьира кьветӀ ава. А чка Мугьаммад пайгъамбардиз, салли Аллагьу алейгьи ва салим, Аллагьдивай хабар Джабраил малаикди ганвай чка я. Кьуръандин ракарар Джедда-Мекка рекьел алайди я. Анал мусурманриз къвез ихтияр авачирди лугьузвай лишан алай чка я. Ам Мугьаммад пайгъамбар, салли Аллагьу алейгьи ва салим, дидедиз хьанвай чка я, гьакӀни Меккадин ракарар. А ракарар Египетдин архитектор Самир Элабда 1979 йисуз туькӀуьрнавайди тир.

Меккадихъ кьилди са аэропорт ава - Мекка РагъэкъечӀдай патан аэропорт, лап кесиб сервис авай. Гьавиляй Меккадиз фидайбуру маса аэропорт кардик кутазва, Джеддада авай, Меккадин юквьвалай са виш километрдал яргъал алай. А аэропортдихъ вичин мугьаджиррин терминал ава, Гьадждин чӀавуз адавай са сятдиз 3800 кас кьабул жезва.

Аль-Машаер аль Мугаддассагь метро 2010 йисан 13 ноябрдиз ахъайнавай метродин линия я. Ам 18.1 километр яргъи рехъ я, мугьаджирар патал Арафат сувдин, Муздалифагьни Мина пак чкадал тухун патал, амай рекьерилай кӀвалах алудун патал.

Меккадин метро, тамам тӀвар Макка Масс Рэйл Транзит тир, шегьердин кьуд линиядин метро система я. Ам вине кхьенвай Аль-Машаер аль-Мугаддас Метродиз артухдаказ эцигнавайди я, мугьаджирар тухун патал.

Фад йигинвилин шегьеррин арада физавай ракьун рекьи линия (Гьарамаин Гьай Спид Рэйл Проджект, гьакӀни «Вестерн Рэйлвей») исятда эцигзава Сауди Арабияда. 444 километрдин яргъивилелди ада мусурманрин кьве пак тир шегьер - Меккани Медина галкӀурда. Адан рехъ Абдуллагь пачагьдин Экономик Ситидай, Рабигъдай, Джеддадайни Абдулазиз пачагьдин аэропортдай фида. А ракьун рекьел инсанривай регьетдаказ физ жеда, сятдиз 320 километр кьулухъ таз. ГьакӀ хьайила, рекьин са кьиляй масадаз фин патал кьве сятдилай тӀимил чӀав акъатзава. Рехъ Испаниядин са бизнес-консорциумди эцигда.




#Article 537: Кариб гьуьл (1815 words)


Кариб гьуьл (, ) — Атлантик океандик квай, чилеринни островрин арада авай гьуьл я. Океандик кьулан-рагъакӀидай патахъай квайди я. РагъакӀидайни кьибле патай Кьуланни Кьибле патан Америкади сергьятзава, кеферни рагъэкъечӀдай патай ЧӀехини ГъвечӀи Антил островари. Кефер-рагъакӀидай пата Юкатан проливдай Мексикадин заливдихъ галаз галкӀурнава, кьибле-рагъакӀидай пата — Панам къанавдайтӀуз Лас океандихъ галаз. Кариб гьуьлуьн гьяркьуьвал 2 753 000 км² я. Адан кьибле пата Венесуэла, Колумбияни Панама ава. РагъакӀидай пата — Коста-Рика, Никарагуа, Гондурас, Гватемала, Белизни мексикадин зуростров Юкатан гва. Кефер пата — Куба, Гаити, Ямайкани Пуэрто-Рико. РагъэкъечӀдай пата ГъвечӀи Антил островар ава.

Испанар Антил островрал атайла абурал таино халкь яшамиш жезвай, I вишйис чи эрадилай вилик аниз Кьибле Америкадай атай. 1492 йиса Христофор Колумбан сифте экспедиция Багамрал фена, абуруз чпиз Азиядин рехъ акунвай хьти тир. Эспаньола тӀвар къачур островдал (исятда Гаити), сифте испан хуьр эцигнавай, Испаниядин къуватдин кьил кутуна. 1506—1511 йисара Эрнан Кортесани Диего Веласкес де Куэльяра Эспаньолани Куба къачуна анин агьалияр лукӀвилиз къачуна. 1517 йиса Франциско Эрнандес де Кордовади Юкатан зуростров ахъайна, испанриз сифте сеферда цивилизаци авай халкь майя гьалт авур. Гуьгъуьна хьайи экспедицияр, Хуан де Грихальва (1518), Эрнан Кортес (1519) Мексика къачунин кьил кутуна. Европадин маса империяр гьакӀни гегьенш жез хьана рагъакӀидай патахъ, корабляр ЦӀийи Дуьньядиз ракъуриз. Сифте британ колонияр Бермуд островрал хьана (1612), Сент-Китс (1623), Барбадос (1627), ахпа маса островар колонизаци авун патал кардик кутазвай. Французрин Вест-Индия гьакӀни Сент-Китс островдилай эгечӀна (1624), ахпа Гваделупани Мартиника островрал эцигна колонияр (1635). Британиядини Францияди ажуз жезвай Испаниядивай адан чилер къачузвай: 1655 йисуз англивийри Ямайка къачуна, 1697 йисуз французри Эспаньола островдин рагъакӀидай пад къачуна. XVӀӀ вишйиса Кюрасао, Пак Мартинанни Аруба островрални мад маса голланд колонияр хьана, гуьгъуьна Нидерландрин Антил островрин пай хьайи. Даниядихъни вичин колонияр хьана 1672 йисуз Сент-Джонсдални Сент-Томасдал. Европадин гьукуматри аниз Африкадай лукӀар гъиз, чилин кӀвалахрин затӀар (табак, шекер, шур), металлар (къизил) анай тухузвай, флотилияр кардик кутаз. Кариб гьуьлуьн регион Европадиз цӀийи тир затӀар маса гудай чка хьана, пиратвал арадал гъиз.

Кариб гьуьле пиратвал XVII вишйиса эгечӀ авурди я. Абурун чӀехи юкьар Тортугани Порт-Роял тир. ЧӀехибританиядал кӀвалахзавайбурукай сифтебурук квай Фрэнсис Дрейк, 1572 йиса Номбре-де-Диос портда авай испанрин караван къачунвай. Адан рекьяйтӀуз Генри Морган фена, 1671 йисуз Панамадиз фена, гуьгъуьна Ямайкадин вице-губернатор хьайи. Пиратвал лап пара гегьенш хьайи чӀавар 1700—1730 йисар тир, а чӀавуз пиратвилин къизил вишйиса лугьуда. А девирдиз тӀвар-ван хьайибур ЧӀулав чуруярни Стид Боннет тир, Кариб гьуьле 1716—1718 йисара авай, гьакӀни Чарльз Вейн, 1716—1719 йисара пиратвиле авай. ТӀвар-ван хьайи ЧӀулав Барт, Джек Рэкхемни адан дуст-руш Энн Бонни, Мэри Рид Вест-Индияда 1820 йисалди авай. Пиратрин уьмуьрдикай малум гузвай чӀехи мана авай ктабрикай сад тир Чарльз Джонсонан ктаб, 1724 йисуз акъат авур «Виридалайни тӀвар-ван авай пиратри авур чуьнуьхунарни кьиникьар».

XIX вишйисалай эгечӀна колонияр империйрикай хкатзавай. 1804 йисуз сифте колонияди гъалибвал кьуна азад хьана, ам Франциядикай хкатнавай Сан-Доминго тир, ана лукӀар къарагънавай. Эспаньоладин амай пай патал гаитивийри 1821 йисуз къачуна. 1844 йисуз а чилел Доминикадин Республика туькӀуьр хьана. Са шумуд дявеяр хьайила АСШ-дин куьмекдалди Куба 1898 йисуз Испаниядикай хкатна, Пуэрто-Рико АСШдик фена, а регионда чӀехи мана хьайи. 1903 йисуз АСШдин куьмекдалди Панама Колумбиядикай хкатайла Панамадин къанав эцигнай, Кариб гьуьл Лас океандихъ галаз галкӀур авур. Ам 1914 йисан 15 августдилай 1999 йисан 31 декабрдалди АСШдин гъилик квай. 1917 йисуз Данияди вичин чилер АСШдиз маса гайила абурун тӀвар Америкадин Виргин островар хьана. 1958—1962 йисара ЧӀехибританиядин гъилик квай чилер Вест-Индиядин Федерациядик кваз хьана, ахпа гьар сад чеб чпиз гьукуматралди пай хьана. 2001 йисан 12 декабрдиз Венесуэладин Маргарита островдал кӀватӀ хьайи Кариб гьукуматрин Ассамблеядик квай гьукуматрин чӀехибуруни регьбервилери «Маргаритадин декларация» туькӀуьрна, Кариб гьуьл виридан гьуьл тирди кьабул авур, гьакӀни сада садахъ галаз масагунар ийизни чпи чпиз куьмек гудай чка хьиз. 2005 йисуз Панамади абуру чпин фикирри кӀвалахзавайди лагьана.

Региондин виридалайни пара мана авай патар Христофоор Колумба вичин кӀвалахар ийидайла кӀватӀна. Сифте кьве экспедицийра (1492, 1493 йисара) ада Багамар, ЧӀехи Антиларни ГъвечӀи Антил островрин кефер пад ахъайна. Пудлагьай экспедицияда (1498) Тринидад островни Пария залив ахъайна. Кьудлагьай экспедицияда, 1502—1504 йисара фейи, Колумбаз эхиримжиди хьана. Ада рагъакӀидай патахъ фена Индиядин океандиз рекьихъ къекъвез. А чӀавуз Гондурас, Москитарни, Коста-Рикани Панамани Дарьендин заливдин кефер пад ахъайнавай. Сифте экспедициядин са корабл кьиле тухузвай Хуан де ла Косади Колумбан, Америго Веспуччидин (1497, 1498), гьакӀни Джонанни Себастьян Каботадин (1497, 1498) 1500 йисуз ЦӀийи дуьньядин сифте карта туькӀуьрна.

ЦӀийи чилер мадни ахъай ийиз, испан конкистадор Алонсо де Охедади 1499 йиса Кюрасао островни Маракайбо вир ахъайна. Родриго де Бастидасадинни Васкодин экспедицияди Магдалена вацӀун сивни къерехдин 1000 км ахъайна, Дарьенни Ураба заливар кваз. 1507 йиса Мартин Вальдземюллера и вири ахъаюнрин эхирвилиз дуьньядин вичин карта туькӀуьрна. Адал сифте сеферда тӀвар «Америка» алай. СакӀус геж, 1538 йисуз фламанд картограф Герард Меркатора карта туькӀуьрна, адал цӀийи континентдиз виридаз Америка тӀвар ганвай.

XVII вишйисан эхирда Кариб гьуьлуьн тӀебиатдикай чирвилер кӀватӀуниз еке кӀвалах авуна англиви буканир Вильям Дампира авуна. Александр фон Гумбольдта са шумуд йисан къене (1799—1804) региондин география, геология, климатни биология чир ийиз. 1856 йисуз французрин навигацидин низамда Кариб гьуьлуьн дуьз карта хьана, ятар физавай саягъни кваз.

Къерехрин цӀар кӀевиз атӀанвайди я, чкайралди къерехар суварик ква, чкайралди агъадихъ гва (Карибрин агъавал). Куьлуь ятарин арайра гьар жуьре кораллрин амукьаярни пара жуьре рифрин эцигунар. Континентдин къерехал (гьуьлуьн рагъакӀидайни кьибле патар) са шумуд залив ава. Абурукай виридалайни екебур Гондурас, Москитос, дарьен, Венесуэладинни Кариако я. Кефер пата Батабано, Ана-Марияни Гуаканаябо (Куба островдин кьибле къерех) ава, гьакӀни Гонав залив (Гаити островдин рагъакӀидай пата). Юкатандин рагъэкъечӀдай пата са шумуд бухта ава, гьакӀни Асенсьон, Эспириту-Сантони Четумаль. Гондурас залив Гватемаладинни Белиздин сергьятдал алай Аматике бухтадалди куьтягь жезвайди я. Гондурасдин кефер патан сергьят тӀимилдаказ атӀанвайди я, Москитрин къерехриз са шумуд лагуна гьахьзава, абурук Каратаска, Бисмуна, Перлас лагунаярни Блуфилдс бухта ква. Панамадин рагъэкъечӀдай пата еке лагуна Чирики ава. Кьибле патан Америкадин къерехрик Дарьен залив Ураба заливдалди куьтягь жезва, Гуахира зуростровдалди сергьятнавай Венесуэла залив Маракайбо вирелди, Кариако залив рагъакӀидай пата Кодера мусдалдини рагъэкъечӀдай пата Арайя зуростровдин арайра ава. Тринидад островдилай рагъакӀидай пата Пария залив ава, ам Атлантик океан пай яз гьисабзавайди я.

Вест-Индиядин манадик Антилни Багам островар кутазвайди я. Кариб гуьулуь Антил островар чуьхуьзава, абур чебни ЧӀехи Антилни ГъвечӀи Антилрал пай жезва. ЧӀехи Антил островри гьуьлуьн кефер пад кӀеви ийизава, абурук кьуд чӀехи остров ква: Куба, Гаити (виликра адаз Эспаньола лугьузвай), Ямайкани Пуэрто-Рико, гьакӀни патаг гвай гъвечӀи островар — Лос-Канарреос архипелагни (виридалайни чӀехи остров Хувентуд я) Хардинес-де-ла-Рейна я, Кубадин кьибле патан къерехрихъ кваз. ГъвечӀи Антил островар Гардаллайбурални Гарукквайбурал (Кьибел Антил островар) пай жезва, тӀвар абуруз кефер-рагъакӀидай патай килигна ганвайди я. Сифте кӀеретӀ гьуьлуьн рагъэкъечӀдай сергьятдал алаз 50 островрикай кӀватӀ хьанвайди я, абурукай виридалайни екебур Санта-Крус, Сент-Томас (Виргин островар), Ангилья, Пак Мартинан, Сент-Китс, Барбуда, Антигуа (Антигуани Барбуда), Гранд-Терни Бас-Тер (Гваделупа), Доминика, Мартиника, Сент-Люсия, Сент-Винсент, Барбадос, Гренада, Тобагони Тринидад я. Кьибле Антил островар Кьибле Америкадин къерехар галайвал алайбур я. Абурук Аруба, Кюрасао, Бонайре (Нидерландрин чил), Маргарита, Лас-Авесни Лос-Рокес (Венесуэла) островар ква, екевиляй абурулай гъвечӀи. Кариб гьуьлуьн рагъакӀидай пата са шумуд архипелаг ава, Кайманрин остров, Тернефф, Ислас-де-ла-Баияни Мискитос, мадни кьилди авай островар (Провиденсия, Сан-Андреас) рифар (Лайтхаус, Гловер, Медия-Лунани масадбур).

Кариб гьуьлуьн бассейн Юкьванни Кьулан Америкадин чилерал алайди я. Кариб гьуьлуьн виридалайни чӀехи вацӀ Магдалена (1550 км) я, адан притокар Каукани Сесар гваз. Йисан къене ада гузвай вацӀун екевал 228 км³ я, дахьайткм³а 7,2 тыс. м³/с (1940—2002 йисара кьунвай малум). Дарьен заливдин Ураба заливдиз Атрато (йисан яд — 81 81 км³), Леон (2,1 км³) мад Турбо (12 км³) вацкм³ар я. Кьибле Америкадин амай вацӀарикай Дике (9,4 км³), Сину (11,8 км³) мад Кататумбони Чама я, чебни абур вири Маракайбо вацӀуз авахьзавайбур я. Кьибле Америкадин амай вацӀарин арада Дике континентдин виридалайни еке вир я. Кефер патан Америкадин къерехал Кариб гьуьлуьз авахьзава вацӀар Белен, Крикамола (Чирики лагунадиз авахьзава), Терибени Сиксаола, Чиррипо-Атлантико, Ревентасонни Сан-Хуан (Коста-Рика) я, Индио, Пунта-Горда, Рио-Эскондидони Куринуас, Рио-Гранде-де-Метагальпа, Принсаполька, Бамбана, Кукалая, Уауани Коко (Никарагуа), Патука, Сико-Тинто, Агуан, Улуани Чамелекон (Гондурас), Мотагуани Рио-Дульсе (Гватемала), Белиз вацӀ, Нью-Ривер, Рио-Ондо (Белиз). Островрал алай вацӀар: Каутони Саса (Куба), Артибонитни Яке-дель-Сур (Гаити остров), Блэк-Риверни Милк-Ривер (Ямайка) я.

Кариб гьуьл тропик климатдин арада ава, адал гьалтзава пассатрин гьавайри. Гьаван вацран кьулан чимивал 23-27 °C я. Цифервал 4-5 балл я. Йисан кьулан къвадайбур Бонайре островдал 250 ммдилай Доминикадин гарар авай патара 9000 ммдалди. Чебни чӀехи пай кефер-рагъэкъечӀдай пата пассатар я 16-32 км/ч гваз, ятӀани гьуьлуьн кефер патара тропик зурба гарар акъатда, абурун йигинвал 120 км/чдилай пара хьун мумкин я. Са йисан къене июньдилай ноябрдал 8-9 ахьтин кӀеви гарар акъатавазйди я, чебни сентябрдилай октябрдалди абур лап мукьал жедайбур я. АСШдин Милли гарарин юкьди малумдайвал, 1491—1900 йисара Кариб бассейндал 385 кӀеви гар хьана, 1900—1991 йисара ахьтин 235 кӀеви гар хьана. Кариб гьуьлуьн регионда Мексикадин заливдилай, дахьайтӀа Лас океандин рагъакӀидай паталай (майдилай ноябрдалди тайфунар жезвай) пара мукьвал ахьтин ураганар жезвайди я. Гарарин чӀехи пай Къацу мусдин островдин паташ туькӀуьр жез пассатрин патаг физвайди я, Америкадин къерехрин патаг, ятӀани гьамиша гар фидай рехъ виликамаз гьисаб жезвайди туш. КӀеви гарари инсанрин кьиникрик гъизвайди я. 1780 йисан чӀехи гару, гьа йисан 10-16 октябрдиз хьайи, ГъвечӀи Антил островриз, Пуэрто-Рикодиз, Доминикадин Республикадизни мад, мумкин Флорида зуростровдиз лап еке хатаяр гана 22-24 агъзур кас кьена. 1998 йисан 22 октябрдиз Колумбиядин къерехрик хьайи Митч гару Кьулан Америкадай, Юкатандайни Флоридадай фена, 40 млн доллар хата гана 11-18 агъзур кас кьена. Галвестонни (1900) Фифи гарари гьакӀни пара еке хатаяр гана региондиз.

Кариб гьуьлуьн къерехрал (къерехдилай 100 километр) 116 миллиондилай пара кас яшамиш жезва, абурун пул къазанмишзавай сифте рехъ туризм я (15,5 % вири кӀвалахрикай). Балугъар кьадай сферада 300 агъзур касди кӀвалахзава. Балугъар кьадай кьадар йиса миллиондин зуралай тӀимил туш. Балугърин сифте жуьреяр: карибрин лангустар (PanuӀirus argus), чӀехи стромбус (Strombus gigas), жгутикар квай креветкаяр (Penaeidae), макрель-кавалла (Scomberomorus Cavalla), испан макрель (S. maculatus), чӀехи корифена (Coryphaena hippurus), сериолаяр (Seriola spp.) мад масадбур. ГьакӀни парабуру жемчугар кӀватӀзава.

Экономикадин патай Кариб гьуьл Атлантик океандин портрин виридалайни куьруь рехъ я Панам къанавдай Лас океандиз фин патал. Кариб гьуьлуьн сифте портар: Маракайбони Ла-Гуайра (Венесуэла), Картахена (Колумбия), Лимон (Коста-Рика), Санто-Доминго (Доминикадин Республика), Колон (Панама), Сантьяго-де-Куба (Куба) мад масадбур.

Гегьенш алакъа системади Карибра пара затӀарни сервис тухуз мумкинвал гузва. ЯтӀани абурун чӀехи пай региондин къецепатан гьукуматриз физва. Региондин вичин къене физавай затӀарни сервис акьван пара авайди туш: дуьгуь Гайанадай, тахта Белиздай, бензин Тринидаддайни Кюрасаодай, кьел, химикатар, векьен чем, маъар рагъэкъечӀдай патан островрай, мадни индустриядин затӀарин гъвечӀи кьатӀ. Регионда туькӀуьрзавай затӀар (бананар, шекер, кофе, ром, бокситар, никельни нафт)к ъачузвайбурун чӀехи пай АСШни Канада я.

Чими гьаваярни иер пляжар авайвили Кариб гьуьлуьн регион дуьньядин виридалайни пара важиб авай курортрин арайрик акатзава. Гегьенш гьуьлуьн фаунади иниз дайверар гъизава. ТӀебиатдин иервилерилай гъейри регионда гьакӀни Колумбдилай вилик авай цивилизацийринни колонийрин берейрин затӀар пара ава. Туризм индустрия Кариб региондин гьукуматрин экономикадин пара важиб авай пай я, Аргентина, АСШ, Канадани Бразилиядай къведайбуруз сервис гуз. Гьавайрин алакъа Кефер Америкадинни Карибрин арада пара хъсан туькӀуьрнава, региондин къене авайдилай. Крибрин турист тешкилатди малумарнайвал, 2007 йиса региондиз 22,7 миллион турист атана, мадни 19,2 миллион кас круизвилин туррик квай. Виридалайни пара ксар къведай патарик ква Доминикадин Республика, Куба, Мексика (Канкун, Ривьера-Майя), Ямайка, Багамарни Пуэрто-Рико. 2004 йисан малумдай туризмдик Карибрин островар авай чкайра 2,4 миллион кас кӀвалахзава (15.5 %, дуьньядин кьулан дережадилай кьве сефер пара), региондин ВВПдиз туризмди 28,4 миллиард доллар гузва (13 %). Экспортнавай затӀаринни сервисдин кьадар 19 миллиард я (16 %), капитал инвестицийрин 21,7 % туризмдал хьана (дуьньядин кьулан дережадилай кьве сефердилай пара). ГьакӀни туризмдиз пара важиб я кораллрин рифар. Анра яшамиш жезвай гьайванар — балугъар кьазни ана сирнавар ийиз региондиз пара туристар къвезва. 2000 йисуз балугъ кьуни дайвингди региондиз гьар йисуз 3,1-4,6 миллиард доллар гъизвай.




#Article 538: Юкьван федерал округ (252 words)


Юкьван федерал округ (), куьрелди ЮФО () — Урусатдин рагъакIидай пата (европа пата) алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькIуьрнай.

Округдин составдик вилаятар ва уьлкведин кьилин ва федерал метлебдин шегьер тир — Москва акатзава. Ам округдин виридалайни чIехи шегьер я. Округдин къене республикаяр авач.

Округ тамамдаказ къураматда ава ва гьуьлерихъни океанрихъ галаз са сергьятра авач. Агьалидин ва вичик квай субъектрин кьадардиз килигна муькуь округрин арада ЮФО садлагьай чкадал ала.

Округдин майдан 650 205 км² я, им вири уьлкведин чилерин 3.8 % пай я.

Округ РагъакIидай-Европадин кьулувилел ала. Округ алай чилерал Валдай ва Смоленскни-Москвадин кьакьанвилер, гьакIни Мещёр ва Окскни-Дондин аранар ава. Виридалайни вине авай чка 347 метр кьакьанвал авай Валдайдин кIукI я.

Округдин чIехи вирер (скобкайра абурун хилер): Волга (Ока), Дон (Воронеж), Днепр (Десна, Сейм), РагъакIидай Двина. Гьуьлуьхъ галаз сергьятар авач.

Округдин кефер патай кьибле патаз сад садан гуьгъуьналлаз къвезвай тIебиатдин зонаяр: акахьай тамар, гьяркьуь пешер галай тарарин тамар, чуьлдин тамар, чуьлер.

Климат хъуьтуьл континенталдинди я. Юкьван гьисабдалди январь вацран температура −7 — −14°С, июль вацран — +16 — +22°С.

Урусатдин маса округрив гекъигайла ЮФО-да агьалийрин чуькьуьнвал виридалайни чIехиди я — 60,12 кас./км² (2016 йис). Агьалидин кьадардиз килигна округ Урусатда кIвенкIве ава — 39 091 231 кас (2016 йис) (им вири Урусатдин агьалидин 26.68 % я). ГьакIни, маса округрилай тафаватлу яз ЮФО-да урус эгьлидин процентдин кьадар виридалайни чIехиди я — 89 % (2010 йис). Им милли республика авачир тек сад тир округ я. Округдин агьалидин зур пай Москва шегьерда ва Подмосковьеда уьмуьр гьалзава.

Вири — 38 427 539 кас.




#Article 539: Кьиблепатан федерал округ (103 words)


Кьиблепатан федерал округ (), куьрелди КьФО () — Урусатдин кьибле пата (европа пата) алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай.

Округдик ругуд субъект акатзава. Администрациядин юкь ва виридалайни чӀехи шегьер Ростов-на-Дону я.

Урусатдин президент тир Д. А. Медведева 2010 йисан 19 январьдиз кьабулнавай къарардалди КьФО-дин составдивай Кеферпатан-Къавкъаздин округ чара авунай.

Округ уьлкведин кьибле пата ала. Адаз Крымдин федерал округдихъ галаз гьуьлуьн сергьятар ава. Округ кьибледа Кеферпатан-Къавкъаздин округдихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Къазахстандихъ галаз, кефер пата Юкьван ва Приволжье округрихъ галаз са сергьятра ава.

РагъэкъечӀдай пата округ Каспи гьуьлуьн ва рагъакӀидай пата Азовни ЧӀулав гьуьлерин ятари кьунва.

Вири — 13 854 334 кас




#Article 540: Кефердинни-рагъакIидай патан федерал округ (299 words)


Кефердинни-РагъакӀидай патан федерал округ (), куьрелди КРФО () — Урусатдин кефер пата алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькIуьрнай.

Округдин администрациядин юкь ва виридалайни чӀехи шегьер Санкт-Петербург я.

Округ уьлкведин кефер пата ала, адан чӀехи пай Европадал къвезва. Округдин майдан 1 686 968 км² я, им вири уьлкведин 9,87 % пай я.

Климат хъуьтуьл субарктик я. Гьава гзаф ламу я. Къвазвай къваларин чӀIехи пай бугъадиз элкъуьн тийизвай виляй и чилерал пара кьадар уьленар, вирер ва вацӀар арадал къвезва. Округдин климатдиз чӀехи таъсир гузвайди, кефер патай адан къерехар чуьхуьзвай Кеферпатан-МуркӀарин океандинни Атлантик океандин ятар я. Кефердинни-рагъакIидай пата адет яз кьуд чими, гад серин, кефер патара кьуьд къати, гад куьруь ва чимиз алатзава. Федерал округдин климат къулай тирди гьисабзавайди я.

Округдин чилерин чIехи пай арандал ала. Ина акахьай тамар, тайгаяр, тундраяр ва тамун тундраяр хьтин тIебиатдин зонаяр ава. Тамарин майдандиз килигна КРФО кIвенкIве аваз физвай округрикай сад я. Урусатдин Европа пата авай тамарин дуьз 50 % пай Кефердинни-РагъакIидай патан федерал округдал къвезва.

Округдин чилерайтIуз пара кьадарда къен гьяркьуь, гимийрин рекьер тир вацIар авахьзава. Абурукай виридалайни чIехибур Кеферпатан Двина, адан хилер тир Вычегда ва Сухоной, ва Печора вацIар я. Округдин иллаки рагъакIидай пад пара кьадар вирерив девлетлу я, абурун арада Европадин виридалайни чIехи вирер тир Ладожское ва Онежское вирер я.

Кефердинни-РагъакIидай патан федерал округ кьве районрикай ибарат я: ибур Кеферпатан ва Кефердинни-РагъакIидай патан районар я. 

Вири Урусатдин апатитрин 72 %, титандин 77 %, бокситрин 45%, минералар квай ятарин 19 % ва алмаздинни никельдин 18 % игьтиятар Кефердинни-РагъакIидай патан округда акъудзавайди я. Округдин экономикада нафтI ва газ акъудунин кеспиди кьетIен чка кьунва.

НафтIадин ва цIивиндин акъудунар асул гьисабдалди Коми республикада тухузва.  Региондин нафтIадин 88 % Усинское ва Возейское мяденрай акъудзавайди я. Газдин 90 % Вуктыльское мяденди гузва. НафтIадинни газдин мяденар гьакIни Калининград вилаятда, Баренцево ва Карское гьуьлерин кьерерал ава.




#Article 541: Байкал (492 words)


Байка́л (, ) — РагъэкъечІдайпатан Сибирдин кьибледин пата авай вир, дуьньяда виридалайни дегьнеди я. Виридалайни чӀIехи тӀIебии тир кьел квачир цин гьамбархана я. Ам тектоникадин финифрин нетижада арадал акъатнавайди я.

Вир ва адан къерехдив гвай чилер надир тир флорадинни фаунадин жуьреба-жуьревилелди тафаватлу я, гьайванрин жуьрейрикай чӀехи пай эндемар язва. Гьа мукьан агьалийрини Урусатда парабуру Байкалдиз гьуьл лугьузава.

Байкал Азиядин юкьва экӀя хьанвайди я, Урусатдин Федерациядин Иркутск вилаятдини Бурятия Республикади сергьят сад ийизвай мукьа (чкада). Вацран зур паюнин шикилда аваз вир кьиблединни рагъакӀидай патай кефердинни рагъэкъечӀдай патаз 620 км-дал яргъи хьанвайди я. Адан гьяркьуьвал 24 — 79 километрин арада авайди я. Байкалдин кӀан Дуьньядин океандин дережадилай 1167 метр агъуз я, амма адан ятарин гуьзгуь — 456 метр виниз я.

Байкалдин цин чинин майдан — 31 772 (островар квачиз), яни, месэла, Бельгияни Нидерландар хьтин уьлквейрин майдандиз барабар я. Гуьзгуьдин майдандал гьалтайла дуьньядин виридалайни ири вирерикай Байкал иридлагьай мукь кьунвайди я.

Къерехдин цӀарцӀин яргъивал — 2100 км я.

Вири суван цӀиргъери ва кӀунтӀарин арада авай чухурда мукь кьунвайди я. Вирен рагъакӀидай къерех рагар-чархар авайди ва кьвал квайди, амма рагъэкъечӀдай къерехдин рельеф адалай пара алгъайди я (чка-чкадилай сувар са шумуд цӀуд километририз кьерелай къакъатзава).

Байкал цин кьадар лап зурбади я — 23 615,39 км³, яни вири дуьньядин кьел квачир цин кьадардикай (123 агъзур км³) 19 % кьван я. Дуьньяда авай вири вирерин арада цин кьадардал гьалтайла Байкалди кьведлагьай мукь кьунвайди я, ам анжах Каспи гьуьлелай агъуз язва, амма эхиримжидан ятар уьцӀуьбур я. Байкалда авай цин кьадар Кеферпатан Америкадин вири ЧӀехи вирерин (Вини вир, Мичиган, Гурон, Эри, Онтарио) умуми кьадардилай чӀехиди я, гьакӀни ам 25 сеферда Ладога вирелай чӀехиди я.

И.Д. Черскийдан ахтармишунрин малуматралди (XIX виш йис), Байкалдиз 336 вацIни булах акахьзавай тир, амма гьа гьисабдик анжах гьамишан авахьунар квай тир. Абурулай гъейри и месэладикай мад цІийи малуматар авач, амма бязи вахтара 544 ва 1123 кьадар гъизва (абур гьамишан авахьунар гьисабунин нетижада ваъ, вацIарни булахар чара хьунар гьисабунин нетижада гъизва). ГьакIни, са бязи алимрин фикирдалди, эхиримжи XIX виш йисуз йисалай гатІумна инсанрин кІвалахунин ва климат дегишунин нетижада 150 Байкалдик акахьзавай авахьун квахьна..

Байкалдик акахьзавай виридалайни чІехи вацIар ибур я: Селенга, Вини Ангара, Баргузин, Турка, Снежная, Кичера, Тыя, Голоустная, Бугульдейка. Байкалдикай хкатзавай кьилди са Ангара вацI я.

Байкалдал 27 остров ава (Ушкан островар, Ольхон, Ярки и другие). Ольхон остров абурукай виридалайни чӀехиди я (адан яргъивал — 71 км, гьяркьуьвал — 2 км я, адан саки вирен юкьва, рагъакӀидай патан къерехдин патав мукь кьунвайди я, адан чилин майдан — 729 км², маса малуматралди — 700 км²).

Виридалайни ири зуростров — Святой Нос я.

Вирен тIварцIин этимология дуьздиз чирнавач. «Байкал» топонимдин этимологиядин виридалайни чкIанвай версияр ибур я:

Вирекай рахадайла садлагьай урусрин чилер ахъадайбуру эвенкрин «Ламу» («гьуьл») тIвар ишлемишзавай тир. XVII-лагьай виш йисан кьведлагьай паюнилай гатIумна урусар бурятрин арада адет хьанвай Байгал тIварцIел элячIна. Амма абуру ам чпин чIалав кьадайвал туькIуьрна: бурятриз хас тир «г» урусриз вердиш тир «к»-диз дегишарна, адан нетижада алай чIаван тІвар туькIуьрнава. Китайдин картайрал ва шикил лугьунрал вирез «Байхэ» — «Кеферпатан гьуьл» лагьана; Снежная вацIуз — «Удулхэ» («Пара балугъ авай вацI»); Лена вацIуз — «Зулхэ» (эхиримжи кьвед и топонимрин бурят тIварарив кьазва).




#Article 542: Яргъал-РагъэкъечӀдай патан федерал округ (134 words)


Яргъал-РагъэкъэчӀдай патан федерал округ (), куьрелди ЯРФО () — Урусатдин лап рагъэкъэчӀдай пата алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай. Округ уьлкведин лап рагъэкъэчӀдай къерехдал алай виляй адаз «Яргъал» округ лугьузва.

Округдин администрациядин юкь ва виридалайни чӀӀехи шегьер Хабаровск я.

Им, майдандиз килигна Урусатдин виридалайни чӀехи округ я. Округда са миллионер-шегьерни авач.

Округдин майдан 6 169 329 км² я, им вири Урусатдин 36 % я. Окугдин саки вири субъектриз, Амур вилаятдилайни Чувудрин АВ-дилай гъейри, гьуьлуьхъ галаз сергьятар ава. Са тӀварцӀин островдал алай ва административвилелди округдик акатзавай Сахалин вилаят Урусатдилай чараз ала. ЧӀехи чилихъ галаз алакъа гьуьлелайтӀуз гимийрин куьмекдалди хуьзвайди я.

ГьакӀни, округдиз Китайдихъ ва Кеферпатан Кореядихъ галаз къураматдин сергьятар ава.

Вири — 6 293 129 кас

Федерал округрин институт арадал гъунар авурдалай кьулухъ, округда 6 Президентдин тамам ихтияр гвай векил авай:




#Article 543: Сибирдин федерал округ (121 words)


Сибирдин федерал округ (), куьрелди СФО () — Урусатдин кьулан пата алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькIуьрнай.

Округдик 12 субъект акатзава. Абурун арада республикаяр, автономиядин ва милли регионар ава. Администрациядин юкь ва виридалайни чIехи шегьер Новосибирск я.

Округ уьлкведин юкьван пата, Азияда ава. Адан майдан 5 144 953 км² я, им вири уьлкведин 30.09 % туькIуьрзава. ЧIехивилиз килигна округрин арада кьведлагьай чкадал ала (садлагьай чкадал ЯРФО ала).

Вири санал— 19 256 426 кас.

Вири Урусатдин кьуркьушумдин ва платинадин 85 %, цIивиндин ва молибдендин 80 %, никельдин 71 %, цурцин 69 %, гимишдин 44 %, къизилдин 40 % игьтиятар гьа и округдал къвезва.

Округдин къене авай ракьун-рекьерин вири санал яргъивал, вири Урусатдин ракьун-рекьерин 17,5 % туькIуьрзава.




#Article 544: Дмитрий Иванович Донской (199 words)


Дмитрий Иванович I (дегь-урус. Дмитрей Ивановичь) (1350 йисан 12 октябрь, Москва — 1389 йисан 19 май, Москва) — 1359–1389 йисарин къене гьукум гьалай Москвадин князь ва Владимирдин Зурба Князьрикай сад. Куликовдин женгина гъалиб хьанвай виляй адаз Донской лакIаб ганай. Адан дах II Иван Красный Москвадин, Звенигороддин ва Новгороддин князь тир.

Дмитрий Донской Урусатдин тарихда чIехи гел тунвай ва зурба нуфус авай ксарикай сад я.

Вичи гьукум гьалзавай чIавуз ада вири урус чилер сад авунай ва Москвадин Князьвал вири урусатдин кьилин юкь хьиз тайинарнай. Ада муькуь князьрихъ галаз кутIуннавай икьрардалди Владимиррин Князьрин династия Москвадин тек сад тир ирсинин иесияр хьанай ва тахт несилдай несилдиз вугузвай. АкI ятIани Твердин ва Смоленскдин князьвилер абурун таъсирдикай хкъечIнай.

Дмитриян регьбервилик кваз урусри Къизилдин Кьушунрихъ ва татаррихъ галаз хьайи къати женгерай гъалиб акъатнай. Амма татаррин урус чилерал вигьинар идалай гуьгъуьниз гьеле кьве виш йис давам дезвай.

ГьакIни, Дмитриян гьукумдин чIавуз Москвада садлагьай Кремль эцигнай.

Вичин кьве хцизни Иван Красныйди ирс яз мулк-девлетар тунай. ГъвечIи стхадин мукьвал кьиникьилай кьулухъ вири ирс Дмитрийдин гъилик акатнай.

Дмитриян тек сад тир паб, Суздальско-Нижегороддин ЧIехи Князьвилин князь тир  Дмитрий Константиновичан руш Евдокия тир. Дмитрийдизни Евдокиядиз цIикьвед аял авай:

Дмитрий Донскойдин тIвар са шумуд виш йисарин къене урусрин дяведа кьегьалвилин лишан хьанай.




#Article 545: Иван Грозный (676 words)


IV Иван Васильевич, адан лакIаб Грозный тир (1530 йисан 25 август, Коломенское хуьре хьана – 1584 йисан 18 март, Москва шегьерда кьена) — Москвадин ЧIехи Князвилин князь, гуьгъуьнлай, 1533 йисалай вири Урусатдин пачагь. Уьтквемвилиз, викIегьвилиз, кIеве гьатай береда фад къарар кьабулдай алакьуниз ва регьим авачирвилиз килигна халкьди адаз Грозный (яни гъазаб квай, кичIерар кутадай) лакIаб ганай.

Ивандин дах III Василий Москвадин ЧIехи князь тир, адан диде Елена Глинская княгиня тир. Асулдай абур буба патай Рюриковичрин, диде патай Мамайрин сихилрикай тир. Мамай – литвадин князяр тир Глинскияр сихилдин бине кутурди гьисабзавайди я. Иван Грозныйдин баде София Палеолог – византиядин императоррин несилдикай я.

Ивандин пуд йис хьайила ам кьуру тIвар алаз гьаким хьанай.

Ада вири Земской Соборар эверна кIватIал кьиле тухванай, «1550 йисан Судебник» лугьудай къанунрин ктаб акъуднай (сифтегьан конституция). 

Иван Грозныйди гьукум гьалай девирда дяведин къулугъда, дуванханадин ва гьукуматдин идарада реформаяр авунай, гьакIни администрациядин текрин чпи чеб идара авунин системадик, чкадин дережада цIийи элементар кутунай. Ада Казаньдин ва Астраханьдин ханвилер муьтIуьгъарнай, РагъакIидай патан Сибирь, Дондин чилер, Башкирия, Нугъай Кьушундин чилер сад авуна вичин мулкарик кутунай.

И тегьерда, Иван IV пачагь тир чIавуз Русьдин чилер 2,8 млн км²-дилай 5,4 млн км²-дал кьван кьведра  чIехи хьанай. Адан гьукум акьалтI хьуниз мукьвал Урусатдин майдан вири Европадилай чIехи тир.

Урусатдин кьилел хьайи пачагьрилай виридалайни яргъалди гьукум гьалайди IV Иван Грозный тир — 50 йисни 105 югъ.

 

Иван Грозныйдиз хьайи папарин кьадар дуьз малум туш, амма бязи тарихдарри чпин гъиливкхьинра адаз ругуд ва я ирид паб авайди къейдзава . Абурукай анжах кьудахъ галаз Ивана никагь кутIуннай. Клисадин къанунралди пуд папалай пара хуьдай ихтияр авачиртIани, кьудлагьайдахъ галаз никагь кутIун паталай адаз махсус ихтияр ганвай.

Иван Грозныйдин папарин сиягь:

Алимрин паталай Иван Грозныйдин амукьаяр чирайла малум хьанай хьи, уьмуьрдин эхиримжи ругуд йисуз адан кIарабриз остеофитар акъатнай. Чебни инсан кIвачин кьилел экъвез тежедай кьван дережада акъатнай, пачагь занбураг алаз тухузвай.

Амукьайриз килигзавай антрополог М. М. Герасимова къейд авунай хьи, икьван къатиз акьалтIнавай азар адаз гьатта лап кьуьзуьбурал акуначир. Гьерекат квачиз гьализ мажбур уьмуьрди, фикиррикай жедай теспачвили ва даим стрессри гьадаз гъанвай хьи, вичин 50 йисара пачагь чрай кьуьзек хьиз аквазай.

Мартдин 16 адан гьалар мадни чIур хъхьанай, вацран 17 ва 18 кьабулай чими гьамамрикай пачагьдиз са кIус регьят хьанай. Амма нисинилай кьулухъ ам рагьметдиз фена. Адан жендек дакIунай ва ктIизвай ивидикай нагьакьан ял къвезвай .

Пачагьдин кьиникьин себеб тIебии азар тирни ва я душмандин къаст исятда лугьуз четин я. Амма чав кьведлагьай версияни тестикьарзавай чарар-документар агакьнава.

XVII виш йисан тарих кхьидай касди малумарнай, хьи «пачагьдиз агъу адаз мукьва тир инсанри ганай». 

Дьяк Иван Тимофеева шагьидвалзавайвал, Иван Грозныйдин эрчIи гъилер тир Борис Годунов ва Богдан Бельскийди «пачагьдиз чинеба къаст авуналди адан фад кьиникьиз гъанай.»

Польшадин гетман Жолкевскийдини Годуновал тахсир кутазвай: «Ада пачагь сагъарзавай лукьман пулуналди маса къачуна, дарманрик агъу кутунивди адан уьмуьрдиз къаст авунай, тIа лагьайтIа ада икI авуначиртIа пачагьди адаз муькуь девлетлу къуллугъэгьлийрихъ галаз кьиникьин жаза гудай.» . 

Голландви дипломат ва савдагар Исаак Массади кхьенай хьи, Бельскийди пачагьдин дармандик агъу акадарнай.

Чара-чара хабардаррикай атанай ихьтин ва муькуь сад-садав кьазвай фактар пара ава. Гьатта, пачагь ни ятIани бамишайди лугьузвай чешмеярни ава .

Иван Грозныйдиз агъу гана кьинайди лугьузвай версиядин дуьзвал чирун паталди 1963 йисуз СССР-дин антропологрин паталай пачагьдин сурар ахъайна мийитдин амукьаяр анализрай акъуднай. Анализрин нетижайри гайи малуматри къалурнай хьи, амукьайра мышьякдин ва живедин дережа адетдиндилай виниз я, амма идан себеб агъу ваъ, пачагьди кьабулзавай дарманар тир. XVI виш йисуз сифилис сагъарзавай дарманрин виридак квай мышьякдинни живедин дережа виниз тир. ГьакI, кьиникьин и версия гиман яз амукьнай .

Иван, бояринрин арада гьукум гьалун паталай гьужетар, чинебан чIуру къастар хьайи береда чIехи хьанай. Аял чIаварилай аквазвай зулуматди, кьиникьри ва фитнейри элкъуьрна кьунвай пачагьдин къилихдиз пис таъсир ганвайди гьисабзава. Ам кьисасар къахчудай, регьимвал авачир ва масабурал шак гъидай инсан тир. 

Гьа девирдин къайдайри Иван Грозныйдин тIулариз гайи таъсир веревирдзавай алим С. Соловьёва лагьанай хьи, «вичин халкьдин арада адалат ва гьахъ тайинарун паталди пачагьди диндин ва инсанвилин къанунриз амал тавуна, зулумдикай, жазадикай ва кичI кутуникай менфят къачузвай.»

Амма, «Хкягъай Рада»-дин девирда вирида пачагь тарифарзавай, вучиз лагьайтIа адакай чIуру гаф лагьайди гьасятда терг ийидай.

Гьа заманадин са касди 30 йисавай Иванакай кхьенай: 

VI Иванакай зурба урус кхьирагри агъадихъ галай эсерар кхьенвайди я.




#Article 546: Лев Николаевич Толстой (631 words)


Граф Лев Николаевич Толстой (, Урусатдин Империядин, Туладин губерниядин, Ясная Поляна хуьре хьанва — , Урусатдин Империядин, Рязаньдин губерниядин, станция Астаповода кьенва) — Урусатдин ва гьакӀни вири дуьньядин виридалайни тӀвар-ван ва нуфус авай кхьирагрикай ва фагьумдаррикай сад я. Севастопольдин хуьнуьхра иштирак авур кас. Ам халкьдин арада илим чӀукурзавай кас, публицист, диндин фагьумдар тир, адан фикирриз халкьдин арада гзаф чӀехи нуфус аваз хьунин нетижада — «толстовство» лугьудай эдебдинни-диндин цӀийи рехъ арадал атанай.

Гьеле сагъзамаз кхьирагдиз «урус эдебиятдин кьил» статус ганвай. Лев Толстоян эсерар дуьньядин ва урусатдин реализмда цӀийи этап хьанай ва XIX вишсан классикадин романрин ва XX вишсан эдебиятдин арада авай муькъуьн роль къугъванай. Адан эсерри европадин гуманизмдиз ва гьакӀни, дуьньядин литературада реализмдин адетриз чӀехи таъсир ганай.

Ада кхьей эсерар гзаф сеферда СССР-дани гъурбатда экранриз ва сегьнейриз акъатнавай. Адан пьесаяр саки вири дуьньядин сегьнейра къугъванайди я.

Адан вири дуьньядиз тӀвар акъатнай эсерар — «Дявени ислягьвал» (урус. Война и мир), «Анна Каренина», «Чан хкун» (урус. Воскресение) хьтин романар, «Аялвал» (урус. Детство), «Отрочество», «Жегьилвал» (урус. Юность) хьтин автобиографиядин трилогия, «Казакар», «Иван Ильичан кьиникь», «Крейцерован соната», «Гьажи Мурад» гьикаяяр, «Севостопольдикай кьисаяр» очеркар, «Чан алай мийит» ва «МичӀивилин гьукум» драмаяр, «Туба» ва «Зи иман вуч я?» тӀварар алай диндинни-философиядин автобиографиядин эсерар ва мсб.

Лев Толстой, I Пётрдин наибрикай сад тир П. А. Толстойди бине кутур Толстояр сихилдин графрикай тир. Кхьирагдиз вини аристократиядин алемда хъсан мукьвавилин алакъаяр авай. Месела, адан халуяр ва эмеяр — авантюрист ва бретер Ф. И. Толстой, чӀугвар ф. П. Толстой, камер-фрейлина А. А. Толстая ва мсб. Зари А. К. Толстой Лев Толстояз бубадин амлед хцин гада жезвай. Диде патай кхьирагдиз — генерал-лейтенант Д. М. Волконский ва гзаф девлетлу эмигрант Н. И. Трубецкой хьтин миресар авай. Лев Толстойдин ва А. С. Пушкинан умуми мукьвади, I-й Пётрдиз урус флот туькӀуьриз куьмекар авур — адмирал Иван Головин тир.

Адан чӀехи буба тир Илья Андреевичан къилихар кхьирагди вичин машгьур «Дявени ислягьвал» эсерда, хъуьтӀуьл тӀуларин, кардин мукьуфар авачир граф Ростован къаматда къалурнай.

Леван дах Николай Ильич Толстой тир (1794—1837). Вичин бубадилай тафаватлу яз, Николай хъсан савад авай ва кӀеви къилихрин инсан тир. Ам урус кьушундин Наполеондин винел дяведалди финифра ва Лейпцигдин мукьвал хьайи женгера иштиракнай, французрин есирвиле гьатнай, амма анлай катиз алакьнай. Дяве кутягь хьайидилай кьулухъ Николай Павлограддин гусаррин полкдин подполковник хьиз отставкадиз экъечӀнай.

Отставкадиз экъечӀайдалай кьулухъ са тӀимил вахт алатайла ам, рагьметдиз фейи бубадин буржариз килигна дустагъда гьат тавун паталди чиновниквилин къуллугъдал акъатнай. Адан бубадик, вичин къуллугъдилай менфят къачуна къанун чӀурай крар авунин тахсир кутунай. Силисар къачурла ам кьенай. Ихьтин гъалатӀар авур бубадин уьмуьрдикай тарс къачур Николаян къилихар хсан патаз дегиш хьанай, ада азад уьмуьр ва хзандин шадвилериз винизвал ганай. Вичин крар къайдадиз хкун паталди 1822 йисуз ада, Волконскияр сихилдикай тир жегьил тушир княгиня Мария Николаевнадихъ галаз мехъерар авунай. Бахтар авай никагь хьанай. Абуруз вад веледар авай: Николай (1823—1860), Сергей (1826—1904), Дмитрий (1827—1856), Лев, Мария (1830—1912).

Лев Толстой 1928 йисан 28 августдиз Тула губерниядин, Крапивенск уезддин дидедин ирсинин мулк тир — Ясная Поляна тӀвар алай чкада дидедиз хьанай. Хзанда кьудлагьай аял тир. 1830 йисуз адан дидеди руш хьайидилай кьулухъ регьметдиз фейила Леван кьве йис тир.

Етим хьанвай аялриз абурун яргъал мукьвади Т. А. Ерогольскаяди килигзавай. ЧӀехи стха университетдиз акатиз гьазур жезвай виляй 1837 йисуз абурун хзан Москва шегьердиз куьч хьанвай. 1837 йисуз абурун буба Николай Ильич, хзандиз талукь тир мулкар ва крар къанундив кутугай тегьерда къайдадиз хкиз агакь тавуна садлагьана рагьметдиз фена, ва абур цӀийи кьилелай Ясная Полянадиз элкъвез мажбур хьанай. Абуруз къаюмвал, Ергольскийдин куьмекдалди, чпин бубадин эме тир графиня А. М. Остен-Сакена ийизвай. Ина Лев Толстой 1840 йисалди амукьнай, гуьгъуьнлай, Остен-Сакен рагьметдиз фейила кьулухъ аялар Казаньдиз куьч хьанай, чпин цӀийи къаюм — эме П. И. Юшкован патав.

Казань шегьерда абурун хзан виридаз шад хзан хьиз чидай. Пулунин ва мумкинвилерин патахъай кьитвал такур хзанди чӀагай уьмуьр гьалзавай. Жегьил Левазни жемиятдин къене вич хъсан патахъай къалуриз ва вилик физ кӀанзавай, амма тӀулариз хас тир регъуьвили ва мешреб алачир акунри адаз пара манийвалзавай. Ахпа вич Лев Толстоя лагьайвал, жегьил чӀавуз бахтлувиликай, кьиникьикай, Аллагьдикай, кӀанивиликай ва эбедивиликай авур пара кьван фикирри адан къилихра алуд тежер гел танай.




#Article 547: Магадан (371 words)


Магадан — Урусатдин Яргъа РагъэкъечӀдай пата авай порт-шегьер. Магадан областдин административ юкь я. Шегьерда 92 974 агьали яшамиш жезва. Вич Охот гьуьлуьн Тауй губадин къерехал сопкайрин арада ава, Старицкийдин полуостров материкдихъ галаз Нагаеванни Гертнеран бухтайралди галкӀурзавай чкадал. Климат пара заланди я куьруь гад аваз, а чӀавуз лацу йиферин бере къвезвайди я. Шегьердик кьил кутунвайди тир кӀвалахардайбурун хуьр хьиз Колыма крайдин чилик квай хийирар акъудун патал 1929 йиса. 1939 йисуз хуьруьз шегьердин дережа гана. Магаданка вацӀу шегьер кьвенал пайзава. Шегьердин округда авайбурукай виридалайни еке вацӀ Дукча я, адан дередихъ хуьруьн майишатрин патахъайни шегьердин экономикадиз важиб мана ава. Тарихвилин юкьа Ленинграддин архитекторри неоклассицизм стильда 1950 йисара кӀвалер эцигнавай.

Магадан гаф гьинай атайди ятӀа халис малум авач. Садбуру лугьуда, ам эвенк гафуникай «монгодан» хьанвайди я (гьуьлуь гъизвайди), маса версиядай — «монгот» — кьурай тар, «монгодан» — са шумуд кьурай тарар, пудлагьайди — са кесиб эвенк Магдадин накӀабдилай — «чкӀизавай тарцин кьатӀ», виликра а чкайра яшамиш жезвай.
Авай мад са версиядай шегьердин тӀвар эвенкрин гаф монгдандикай я — гарун чка.

XX вишйиса багьа металлар авай чкайрихъ къекъведайла Россиядин регьбервилин фикира Чукоткани Охот гьуьлуьн къерехар гьатна. Россиядин яргъа пӀипӀериз са шумуд экспедицияр ракъурзавай, ахпа къизилар пара авай чкаяр агъур хьаначир. 1915 йисуз Среднеканан бассейнда къизил къекъведай сад Шафигуллина Колымадал сифте къизил акуна. 1926 йисуз Обручеван экспедициядиз а металл алай чкадиз хъсан шартӀар акуна. 1928 йисан 13 октябрдиз Оладин райисполкомди РагъэкъечӀдай-Эвенк (Нагаеван) культбаза эцигаз кьатӀуна. 1929 йисан 22 июндиз цӀийи кӀвалер, мектебар, ветеринар чкаяр, болницаярни интернатар эцигиз хьана. Магадан вичин чкадал 1929 йисуз эцигнавай, адакай шегьер хьана 1939 йисан 14 июлдиз, 1954 йисалай эгечӀна адакай Магадан областдин административ юкь хьана. 1930—1934 йисара ам Охот-Эвенк милли округдин юкь хьана.

Магадандай областдин чӀехи хуьрерайтӀуз област Якутиядихъни «еке чилихъ» галаз галкӀурзавай федерацидин дережадин авторехъ Р504 «Колыма» физава. Ракьун рехъ Магаданда авач. Магадан Россиядин кефер-рагъэкъечӀдай патан чӀехивиляй кьведлагьай гьуьлуьн порт я (Петропавловск-Камчаткадилай): вири йисан къене кӀвалахзава (декабрдилай майдалди — муркӀад рехъ — сад, дахьайтӀа са шумуд ледокол, корабляр чпихъ галаз тухудай). Гьукуматринарадин аэропорт «Магадан» (Сокол) — Россиядин кефер-рагъэкъечӀдай патан виридалайни чӀехиди я, гьамни авай са транспортдин юкь я, инсанарни затӀар тухудай. Кьведлагьай аэропорт (Магадан-13) 1990—2000 йисара вичин мана квахьна гила тӀимилдаказ кардик кваз ава.

Магадандин авиаремонт заводди Ми-8 варвалагар дуьз хъийизвайди я.

Магадандин автовокзалди рейсар Ола, Армань, Палатка, Сокол, Уптар, Ягодное, Сусуман, Усть-Омчуг, Матросово чкайриз тухузва. ГьакӀни шегьердайтӀуз маршрутрин такси физава.




#Total Article count: 546
#Total Word count: 199860