#Article 1: КӀундими (102 words)


КӀундими () — …

КӀундиннал шяравалу, хьхьичӀавасса халкьуннал мухъурттийн бувну лярхъуну дур, Ссибир бувну гьан бувсса халкь цачӀун хьуну мащив дурну тӀий. Шяравалу щаллу хъанахъисса ппурттуву диркӀун дур шанна мащи. Шинну ларгун махъ халкь чӀяву хъанай аьрщи диял къахъанай тӀий хъун хъанай дайдирхьуну дур. 1998 шинал КӀундиннал шяраву 360 къатта бивкӀун бур. Махъсса 6-7 шинал дяниву шяравалу цӀу дуклай, хъун хъанай дур.

Шяравалу дирхьуну дур шанма зунттул дяниву. ХьхьичӀава чӀирисса щарнил лагма бивкӀун бур вацӀри, амма мичча личӀи-личӀисса жанаварт буклай буну тӀий ми бакъа бувну бури.

КӀундиннал шяраву дуссар личӀи-личӀисса тяхъашивуртту. Гьарица шинал дувайссар хъарас щаврил байрам инттухуннай. Му нийн учайссар ХЪурдиккава 




#Article 2: Цала оьрму аьралущал бавхlуми (294 words)


Цала оьрму аьрали къуллугъращал бавхIуминнал цинявннал ца зумату кунма учай, рязиссара нава бувгьусса ххуллия, ххариссара аьрали къуллугъращал бавхIусса ттула кьадардания, цIуницIа пиша язи бугьан багьссаниягу, гава га пиша язи бугьантIиссия куну. Ва аьрали къуллугърал щала гужгу, сийгу, инсаннал ци нигьачIаву ялун диярчангу, ццах бакъа, ялун бивмур бухIан хIадурну ушаву бухьунссар.

Аьрали частьру чун най дурив миннащал бачайсса, цала оьрму чиваркIуннал кунма, аьрали къуллугърайн хас бувсса ккулидуш Кьурбайтаева Зоялгу увкунни: «Ттун мудангу аьрали къуллугърай зун ччан бикIайва. Ва даврийн бувкIуну махъ цалвагу пашмангу къавхьуссара нава ва пиша язи бугьаврия,»-куну. ЦIана яла кIиримур кIанттуну хIисав байсса Чачаннавун бачин нигь дакъарив? -увкусса ттул суалданунгу: «Чивчумунин чаран бакъассар, на утти вардиш хьура, тай тийхмигу ниттихъаллихха бувсса» — увкунни.

ЦIигьуртал шайсса курсругу бувккуну Зоя зий бивкIун бур пекарнилий. 2000 шинал Чачаннава жучIанма хьхьирил бахьттагьалт бивзукун, Зоягу лавгун бур гайнначIа дукра дувуну зун. Вана гьашину Зоял мукьра шин дур, Каспийскаллал зума-къирагърай аьрали къуллугъ буллалисса   хьхьирил бахьттагьалтраха къуллугърай. 

На бура военнообязанная. Хьхьувай бизан бувну бачи учирчагу, жу хIадурну бикIайссару. ЦIумадиял райондалийсса, боевиктал ххявхсса Ансалта шяраваллил чIаравсса зунттавугу буссия. Жу бавцIусса кIанттурду милицалтрал ва боевиктурал цалчинсса талатаву хьусса кIану бия Къизлардайнгу лавгссару щин ялтту ларгсса чIумал. Уттигъанну Буйнакскалийгу буссияв полигоннай (учениярттай). 

Зоя цуппа хъанниву чанну хьунабакьайсса, аьрали пишалул заллу бухьурчагу, шаппарив гъелисса, лази -лавкьусса, марцIсса, нахIушиву дусса къатлул багьайкунсса хозяйкагу бия. Зурдардий шаппа бакъа, шаппаллих мякь бувксса Зоя шаппай буххайхту, цIусса гьавасращал цила хозяйкал биялалувун буххай.

Зоял лас Кьурбайтаев Рашид дазул роталул командир ур. Ца шинал хьхьичI, аьрали дустурал тавакъюрайн бувну муная «Илчилий» чивчуссия. Му чIумал Зоя Чачаннавури тIий, Рашид буруккинттарай ия. 

Аьрали кулпатраву хъуна хъанахъисса арсналгу мува аьрали къуллугъ язи бугьлагьисса суккушинна дия. Вайннал кулпат ккуркки буллалисса 10 классраву дуклакисса душнил, ттигу пиша язи бугьан бувая.

Зун марцIсса ссавнилу паракьатсса, буллугъсса, лахъисса оьрму булуннав, дакIнийсса мурадру бартлаганнав.

Т. ХIажиевал макьалалийн бувну.




#Article 3: Лакрал авиатортал Хъун Дяъвилий (888 words)


Лакрал авиатортал Хъун дяъвилий ваниннин 2-3 шинал хьхьичӀ МахӀачкъалалив АхӀмад-Хан Султаннун гьайкал дацӀан дуллалийни, на махӀаттал хьуну уссияв, чӀивисса лакрал миллатрал 4 лехху ур, тӀий. Чансса хъирив лаяву дурукун, лявкъуна ми мукьа акъа, 36 уну. Мунияту жу пикри барду «Лакские авиаторы в Великую Отечественную» («Лакрал авиатортал Хъун дяъвилий») тӀутӀисса лу сакин бан. Лу бикӀантӀиссар оьрус мазрай, цайминнащагу буккин бюхъаншиврул. Авиатортурал сияхӀ уттигу лакьин дурассар. 

МахӀад Аьлиев Исмяиллул арс (Инишатусса, 1922 - 1983 шш). Щалла дяъви гьан бувссар лехлай. Лехлай ивкӀссар хьхьувай бомбарду бичай У-2 самолетрай. Дурссар 360 аьралул леххаву. Талай ивкӀссар Украиннал 3-мур фронтрай ва Кьиблалийми аьралуннал группалуву. Гьуртту хьуссар Кривой Рог - Никополь щуттавух кьутӀавриву, Одесса, Булгъария, Руминия, Югославия, Венгрия, Австрия мурахас бавриву. Аьлиевлун дуркссар ЯтӀул Ттугълил ва ЯтӀул ЦӀукул орденну ва аьралул медаллу.

Аьлиев МахӀад Исмяиллул арс увну ур 1922 шинал Инишав хъузалал кулпатраву. 1939 шинал къуртал бувну бур Гъумучиял дянивмур школа. Аьралул къуллугърайн увцуну ур 1940 шинал августрай. Гьан увну ур дуклан Ульяновскаллал леххултрал училищалувун. 1942 шинал га къуртал бувну, хьуну ур лехху-инструктор, яла пилот-лехху. 

Лехлай ивкӀун ур МахӀад Аьлиев У-2 самолетрай. Дяъвилул шиннардий цин «небесный тихоход» тӀисса цӀа дирзсса самолет ишла дайссар диркӀссар хьхьувай бомбарду бичлан. Циярда заманалуха лархьхьусса, амма анаварсса духьувкун, хьхьурай лагьну лехлан нигьа дусайсса нимицнал самолетирттахьхьун къадирияйсса диркӀссар, мукунна къадирияйсса диркӀссар зенит-ттупал куллардахьхьунгу. Мукун хархавар бакъа дурккун, бивчуну бомбардугу, лихъайсса диркӀссар.

Аьлиевлун янсаврал кьанкь хьхьичӀра-хьхьичӀ рирщуну дур Сталинградралу. Шикку фашист ацӀан циван къаави, цила багьайкун агума авттуссар. Сталинградралу Паулюслул ттуршазара чув усса аьрал «къаправун» бакьаврил (яъни щаллуну вивласаврил) Буттал кӀанттул цӀанийсса Хъунмасса дяъвилул ишру мархлуцӀакул баххана багьан бувссар.

МахӀадлул кулпат Сакинат буслай бур пилот Аьлиевлуяту «адигай» шаврил хавар, яъни МахӀад Аьлиевлуйн цала гьалмахчу М.Швидкийл макьалалий «адигай» учинсса савав ци хьуну диркӀссарив. «Сталинградралу, Харьковралу, Никополлай талай ивкӀсса МахӀад цакуну аьралул леххавурттай тӀайла къауклан ивкӀун ур, - тӀий, буслай бур га. - Ххал барча, командованиелун Аьлиев ци миллатрал уссарив къабувчӀлай бивкӀун. Га диркӀссар «аьйблувун багьми миллатру» бикӀлил ватандалияту бизан бай чӀун. Ахирданийгу, га я адигай, я мичиххич акъашиву, зунттал Дагъусттаннавасса лаккучу ушиву кӀул хьувкун, лехлан ивтун ур цӀунилгу» 

Билаят фашистурацӀа марцӀ буллалисса жула аьрал бувккун бур УрчӀа зуманицӀухмур Украиннайн. Талатавуртту дарчуну дур Кривой Рог шагьрулуцӀух. Аьлиевлул экипажрал дурсса ххишалану чӀярусса леххавурттал (миннул сияхӀ пилотнал кулпатрал аякьалий ябуллалисса леххавурттал луттирай лях гьан къадурну чирчуну дур) ккаккан дуллай дур талатавурттал къизгъиншиву. Шикку Аьлиевлул самолет дуртунгу дур. Щаллусса барз бувну ганал Украиннал шагьнал лачӀал хъуруннаву лаикӀлай. Шагьнал лачӀал ххасал увнугу ур га ккашил ивчӀансса. Ахиргу, украин хъудугьул кумаг бувну бур ганан партизаннащал дахӀаву дан, гайнналгу га уккан увну ур жуламинначӀан. 

ЦӀунилгу леххавуртту, цӀунилгу гьавалул талатавуртту, бомбарду бичавуртту. Аьралуннал Кьиблалулмур группалуву Аьлиевлул У-2, яла По-2 самолетру, хӀурхӀа-хӀаллих душманнал къинттуллухун духхавай, цала даву давай, душманнал техника ва базарду пӀякьа тӀутӀи буллай диркӀун дур. Фашистал экьи бивчуну, совет билаятрал кьатӀув бивхьукун, Аьлиев гьуртту хьуну ур Руминия, Булгъария, Венгрия мурахас бавриву. Лагъартуннайн кӀура даен дурсса Европанал хӀукуматирттайсса талатавурттал сурат хьхьичӀ дацӀан даншиврул гьар МахӀад Аьлиевлул ва Николай Воликлул Будапештрайн дурсса аьралул леххавурттал сияхӀрах бургаву. Леххавурттал регистрациялул луттирал ккаккан буллай бур ми дуллай щаллусса барз бувшиву: 24.12.1944, 29.12.1944, 30.12.1944, 31.12.1944, 01.01.1945. 14.01.1945, 16.01.1945, 20.01.1945.

Бомбарду бичавуртту дакъа, Аьлиевлун цаймигу масъалартту биттур бан багьайсса бивкӀун бур. Масалдаран, цал га гьан увну ур зунттал Югославиянавун тиккусса ватан тархъан дай аьралуннал бакӀчи Иосиф Броз Тито зунттавату уцин. Анжагъ У-2 ва По-2 самолетру диркӀссар биза бансса манзил чӀивисса зунттал мюрщи бизанттай ликкангу, леххангу бюхъайсса. Леххултрал хьхьичӀ бивхьусса масъала биттур бувну бур. «Цинявгу билаятирттай кьамул байвав жу ххарину, амма Веналий куннасса дазгахӀ (хъун тяхъашиву, дялахъру) чучӀав дакъая,» - тӀий, ппу буслан икӀайва, тӀар, виричунал арс Ибрагьиннул. 
Амма дяъвилул шиннардил кӀушиврул, ищавурттал цала къадурну къадиртун дур. Махъсса шиннардий Аьлиев бюхъай-шай буллай ивкӀун ур цала яруннин чани оьккину зия хьуну бушиву. Ганан самолет ликкан дангу, леххан дангу захӀмат къашайсса бивкӀун бур, ми давуртту ганал биттур дайсса диркӀун дур, яру лавкьуну. Амма цал-цал яру къянцӀа хъанай, хьхьичӀсса затру кӀи-кӀирану чӀалан дикӀайсса диркӀун дур. Микку Николай Волик ивкӀун ур ганал цамаща цал кӀану бугьан къашайсса уртакь, муксса бивкӀун бурхха гай бавкьуну зий, гай кӀиннан дакъа му диял дакъашиву ашкарану диркӀуннарагу дакъар. 

Ахиргу, багьну бур Аьлиевлун операция бан. Операция бувну бур машгьурсса Филатовлул цала. Аьлиевлул дяъвилул гьалмахчу бивкӀун бур цӀанихсса аьралуннал бакӀчи, Хъун штабрал начальник Алексей Антоновлул уссил-ссил душ. Москавлив иявривун МахӀад тӀайлана адресрай ганил шавай лавгун ур. Самолет ччурччуну, кӀусса щаву дирну махъ, ганин леххавуртту кьаритан багьну бивкӀун бур. МахӀад Аьлиевлун нуз тӀиртӀукун, ганал, ттун пулан аьркинну бур, увкуну бур. Му нарахха, куну бур ганилгу. Жагьилсса, бакӀрал ххуйсса хъамитайпа къарийн кӀура бавну лявкъуну бур. Ци ликкан буллай бурив ххал барартал дяъвилул инсантуран, куну пикри хьуну бур МахӀадлун. Ганил кумаг бувну бур Аьлиевлун Филатовлул клиникалувун агьан.

Дяъви къуртал хьуну махъ, аьралул къуллугърай Аьлиевлул хъунмасса хӀал бувну бакъар. Хъунама лейтенант гьан увну ур ВВС-рал леххаврил тактикалул школалийн лавайми хӀаписартурал курсирдайн. Лехлайгу ивкӀун ур. Амма 1947 шинал янил чаннал тагьар сававрай къуллугъ кьабитан багьну бур. 

Га зана хьуну ур ватандалийн. Шикку га лащу-щаллу хьуну ур. Къуртал бувну юрист институт. Зий ивкӀун ур МВД-лий. Фронтрал дустуран га хъама къаитайсса ивкӀун ур. Гай ганачӀан МахӀачкъалалив бучӀайсса бивкӀун бур. 

Ахиратравун лавгун ур га оьрмулул 61 шинаву. МахӀад Аьлиев ивкӀун ур уздансса, лазилавкьусса, пахру бакъасса, иминсса инсан. Дяъвилул иширттая буслан ганан къаххирасса бивкӀун бур. Так нажагьлий, дяъвилиясса кинордай нимиц карашталну ва ахӀмакьталну ккаккан буллалийни, ганал рязи акъашиву ялун личин дитайсса диркӀун дур. Мадарасса фронтал дустал бувкӀун бур личӀи-личӀисса совет шагьрурдаяту, га ивкӀукун, уччин. Дустуран ва гьалмахтуран га салахӀ изайсса ивкӀун ур дакӀ марцӀшиврухлу.

Сулайман Мусаевлул макьалалийн бувну.

 




#Article 4: Ислам (172 words)


Ислам (аьрабнал маз لإسلام‎‎‎‎ , al-Islām, «вихшал шаву») ягу Бусурманнал дин — Аллагь цари тІисса дин, дунияллий цайминнущал аьрхІал яла чІяруну кьамул дурсса дин. 

Лакрал буттахъал дин. МухІаммад Аллагьнал идавсри ва Мунал илчири цинявппагу инсантурачIан тIисса. Ислам щаллу дуллайминнайн учайссар бусурман куну ( аьрабнал маз مسلمون  муслимуна, «вихшал хьусса»).

Гьанусса яла чанми буржру, хIакьсса бусурманчувнал чара бакъа биттур бан аьркинсса.

Ислам – биттур баву Аллагьнал биттур бан ккаккан бувмур ва уруччаву Аллагьнал уруччин ккаккан бувмуния. Исламрал дуссар ххюра ттарцI. Мигу хъанахъиссар бусурмачувнал яла агьамсса, яла гьанусса буржруну.

Исламрал лу — Кьуран. Му бакъа Аллагьнал гьан бувсса ккалли байссар Тора (Таврат), Псалтырь (Забур) ва Евангелие (Инжил). Мунияту жугьутІигу кашишталгу Аллагьнайн бакъа цайми затиттайн икрам буллайминнавх ккалли къабайссарча, а байссар ккалли Луттирал агьлукунма.

МухІаммад-идавслул куну бур ислам дарцІуну дуссар ххюра зарай:

Иман, шивун духлай дуссар:

Исламрал цинярдарагу низамирттайн учайссар шариаьт куну, ва ми дуссар дарцІуну Кьурандалий, МухІаммад-идавсил сунналий ва цинявппагу бусурманнал аьлимтал бавцІумуний (иджма). 

Инсантурал тІуллу ххюра журалул дикІайссар: хІарам (къабучІимур), карагьат (къахъинмур), мубах (бучІимур), мандуб (хъинмур) ва фард (чара бакъамур).

Ислам дарцІусса луттирду:




#Article 5: Аьли Къаяев (134 words)


Аьли Къаяев (Али Каяев ягу Замир-Аьли , Замир-Али) (1878, Гъази-Гъумук — 21 декабрьданий 1943, Георгиевскалий) — дагъустаннал аьлимчу, лаккучу.

Аьлимчунаяту лирчIсса ирс хъинну хъуннасса дуссар. Амма му дунияллийн дахьра ттигъанну дуклан диркIунни. 2006-ку шинал Москавлив итабавкьунни Аьли Къаяевлул «Лакку маз ва тарих» энциклопедия. Ургансса литература дакъа, ахттаршин дуллансса, чул бищунсса документру чIарав бакъа, анжагъ дакIний ливчIмур чичлай бувсса энциклопедиялул аваданшиврий тамаша буллай бикIай лубуккулт. 

Увну ур Гъази-Гъумучиял шагьрулий — цинявппагу лакрал столицалий. Ккалай ивкІуну ур Гъази-Гъумучиял медресайлув Гъази СеидгусейновлучІа. Зий ивкІуну ур Астраханнай, Кьагьирданий, Истамбулле, муния махъ увкІун ур махъунай Дагъустаннайн. 1918 шинал тІивтІуну бур цала медреса Гъумук. Мунив лахьлай бивкІун бур математика, физика ва цайми элмурду. КІилла ивкІун ур хІукуматрал дуснакьравун авкьуну, 1940 шинал тІайла увккун ур Къазахстаннавун ххюра шинайсса. 

Аьли Къаяев ивкIуну ур тифрал къашавай хьуну Къазахстаннавува 1943-ку шинал декабрьданул 21-нний гъурбатрай.




#Article 6: Гъумук (116 words)


Гъумук ягу Гъумучи () бур цIанасса Лакрал райондалул хъунмур шагьру. Гъумук шяравалур. Му шагьру бур бувну Хъун-ниххял зуманив. ХьхьичIара, оьруснал ласуннин Гъумучиян цIа диркIун дур Гъази-Гъумучи.

Гъумук Лакку билаятрал вирдакIри.

Гъумучи бивкIун бур, инсаннан кIулсса заманалия байбивхьуну, дин-ислам дучIаннинма, цинявппагу лакрал хъунмур шагьру. Му бивкIун бур дахху-ласулун кьувтIусса хъунма шагьру. Аьрабнал Гъумучияйн чайсса бивкIун бур Гъумик куну, ва цIанияту хьуну бур цал тюркнал чайсса, яла оьрусналгу цала зумув лавсьсса Кумух тIисса цIа. (oYo)
ХьхьичIава Гъумучиял цIа дуккан дурну диркIун дур шиккусса ярагъуннил ва арцу-мусил усттартурал.
Шикку увну ур хъунасса аьлимчу Замир-Аьли (Али Каяев), муналла тIивтIун бивкIун бур Гъумук I9I8 шинал цала мадраса. ДакIний лирчIун дур гъумучиял жямятран мукунна цайми устартурал цIарду - Мунчаев, Шахшахъал ОьвдурахIман, ХIажи-МухIаммад.

  




#Article 7: ЧӀара (589 words)


ЧӀара () — …

Селение ЧIара – типичное скотоводческо-земледельческое селение. Оно находиться на востоке, 3,5 км от Казикумухского - Койсу. У лакцев каждое селение, кроме земледелия и скотоводства имеет ярко выраженную специализацию, по какому либо ремеслу. В прошлом селение ЧIара – селение сапожников. Сегодня уже скорее село зубных техников. Оно зажато между двумя хребтами, и находиться на высоте 1500 метров, среди заброшенных террас.

Происхождение названия села - Старожилы утверждают, что название села произошло от слова “ЧIарав”, что в переводе означает “Рядом”. Следует сказать, что происхождение многих названий лакских аулов можно представить при помощи народной этимологии. Например “ЧIарав” - “Рядом”, “Кунды” - “Бараны”, “Караши” - “Бей рукой” и т.д.
Селению ЧIара, в 2003 году исполнилось 860 лет, о чем свидетельствует надворотный камень одного из первых домов. По свидетельству сторожил, этот дом был построен в 1143 году. 

История - В истории нашего села много белых пятен. Множество кладбищ свидетельствуют о заселении нашей местности еще в древности. Здесь можно найти захоронения языческого обряда, захоронение Христа и, конечно же, мусульманские захоронения.( Вот только неодно христианское захоронения так и никогда небыло найденно не в Ч1ара нив окрестностях)  Наша местность была заселена еще в IV тысячелетии до н.э. Об этом убежденно говорят и многочисленные наскальные изображения в окрестностях нашего села, и остатки древней городицы, которые обнаружили археологи в шестидесятых годах XX века. Здесь на глубине 1,5-2 метра обнаружены старинные каменные сооружения, а также следы страшного пожара и обгорелые человеческие кости. Это местечко называется Шярях бакIу, что в переводе означает Холм за селом. На этом холме, по предположению археологов был дом правителя. К дворцу идет террасная дорожка, по которой можно было ездить в колесницах. В результате раскопок, археологи пришли к выводу, что село переместилось в то место, где оно расположено сейчас после этого страшного пожара. Что же случилось с селением? Почему оно оказалось под двухметровой толщей земли? Есть разные легенды: Одна из легенд, со слов сторожила, который умер в 1936 году, когда ему исполнилось 137 лет, гласит, что село было сожжено арабскими завоевателями за то, что жители добровольно не приняли Ислам. Жители села до принятия Ислама исповедовали христианскую веру армяно-григорианского толкования, о чем свидетельствуют надгробные памятники и захоронения сделанные по армяно-григориански. (И снова бредни неграмотного учителя истории из села Ч1ара. До Исламский периуд это периуд исповедывания зароастризма жителями Ч1ара тому свидетельством является Навруз что отмечают и поныне как закрепившийся обычай жгут костры и заговаривают огонь , во время свадебной церемонии когда невесту ведут в первые домой к жениху у входа так же разводят костёр с целью очистить невесту от болезней . Но нет ни одного ни григорянского ни христианского обычая что пришло из прошлого и отмечается)  Материалы археологических раскопок свидетельствуют, о том, что ране средневековое население селения Кара к периоду принятия ими Ислама, жило оседло, в каменных домах, имевших глиняную обмазку стен и крыш. Занималось оно главным образом овцеводством, разводили также лошадей и крупный рогатый скот. Значительное развитие получило террасное земледелие. В 1964-1965 годах в селении Кара работала археологическая экспедиция под руководством В.М.Котовича. Они изучали наскальные рисунки, разделяли их на группы, определяли их возраст. Им по мнению В.М.Котовича - 4000 лет. Эта обсерватория - самая крупная в Дагестане по количеству рисунков и площади самих наскальных полотен. Общая их площадь превышает тридцать квадратных метров. Насчитывается более 1100 отдельных фигур. Научные раскопки в местечке Витурзивалу, сделанные археологами, бесспорно, говорят о том, что по данной местности проходил кочевой путь первобытных людей, от Урала до Алжира и обратно. Найдены кремневые орудия труда: наконечники стрел, топорики и др.

(Множество кладбищ свидетельствуют о заселении нашей местности еще в древности. Здесь можно найти захоронения языческого обряда, захоронение Христа и, конечно же, мусульманские захоронения.)




#Article 8: Лелуххи (152 words)


Лелуххи (Лелуххант ягу Лиьлуьххаьнт латӀин Aves), хӀайвант. Лелуххун леххан кӀулссар. Муниятур ванийн лелуххи, куну, учайсса. 

Лелуххант личӀи-личӀисса бикӀайссар. Ва чӀелмур. Ванийн чӀелму, куну, учайссар. ЧӀелму чӀивисса бикӀайссар. ЧӀелму лагьну лехлай бикӀайссар. ЧӀемуллул чӀивисса къеппа бикӀайссар. Къеппа буссар мурцӀу кунмасса. Гьарца даву дайссар ганил цила къеппул. ЧӀемуллул мюрщисса ххяпригу дикӀайссар. ЧӀелму щяв щябивкӀун бур. ЧӀелму лехлай бур. 

Лелуххул ччанну дуссар, каруми дакъассар. Лелуххул дусса хъарур. Ганил кӀира хъа дуссар – урчӀамур ва куямур. Лелуххи ччаннай бацӀайссар, хъарунний леххайссар. Лелуххи лехханшиврул хъару палцӀа тӀутӀи дайссар. ЧӀивисса лелуххул хъару анаварну палцӀа тӀутӀи дайссар, хъунмасса лелуххул хъару палцӀа тӀутӀи дайссар хӀаллих. ЧӀивисса лелуххул хъаттирдал палцӀлил анаваршиврул ппур кусса чӀу хьун бай. ЧӀелму, читӀу, верчӀичӀу, булбул – ми мюрщисса лелуххантри. Барзу хъунмасса лелуххир. Барзул хъаттирдал палцӀ чӀаланвагу къабикӀай. Гьава буллалисса барзул хъару, сукку къатӀисса кунна, дикӀай. Барзу кьувват бусса лелуххи бур. Барзу щяту бигьанма гьаз шай. Га гьаз хъанахъийни, ца-кӀива хъинну кьувватсса палцӀ учай – бивссар ссавнийн.




#Article 9: ГьунчӀукьатӀи (112 words)


ГьунчӀукьатӀи ().

Щяравалу лярхъуну дур XII-XIII-мур векрай христианнал календарданий.
Лувлякъу ГьунчӀукьатӀрал ттукку ччуччаврия.
Кьинирдал ца кьини чӀун дия ххалаха зузисса. Къурату бавхӀуну нанисса ххалал гьивулущалсса ттукку шяраваллил кӀичӀиравун бувххуна. Ххалал ттуккул хъунмашиврул (кlичlирттал къумашиврул) ттукку кӀичӀирттаву бахчуну, буккан хъанай баккая. Микку аькьлу бакъасса чӀивисса оьрчӀал ххалал ттуккуцlух цӀу щуну дур. Кьавкьсса ххалал ттуккуцӀух га цӀана цӀу ларчӀун дур. Ганал пикри бивкӀун бур ххалал ттукку ччувччукун цуппа ттукку сагьну букканссар тӀисса, амма кьаркьсса тӀаннул кӀиллуцlух га цӀана цӀу ларчӀун дур. Цуппа ттуккугу микку ччувччуну бур. Муния мукьах халкьуннал бусалалувун багьну бур (ттукку ччуччай гьунчlукьатlи тlий). Мичча ляхъан бувну бур укунсса шанма:

ЦӀарайх дикӀул кьанкь рищлай
ГьунчӀукьатӀув лавгссияв.
Ттул алши бакъашиврул
Ттукку ччучлай лявкъуна.




#Article 10: Саэд Габиев (250 words)


Саэд Габиев (1882—1963). 

Миллатрал ттуй бивхьу яла хъунмур бурж
Лакъавхъун ивкӀуну гьан къаччива ттун,
Ажалданухь мажал чӀачин къахьунссар,
Амма бурж къалавхъун гьан къаччива ттун
С. Габиев

Саэд Габиев увссар майрал 28-нний 1882-кусса шинал Аьрасатнаву Опочка тӀисса шагьрулий. Опочкалийн ссивир хӀисаврай гьан увну ивкӀссар Саэдлул ппу Ибрагьим 1877 шинал.
Саэдлул оьрчӀнийсса оьрму лавгссар личӀи-личӀисса кӀанттурдай — ОпочӀкалий, Гъумук, Щурагь, Ставрополлай, Петербурглив.

Гъумук цалчинмур классгу къуртал бувну, му увхссар Щурагьиял реальный училищалувун, гиччагу — Ставрополлал гимназиялувун. Гимназиягу къуртал бувну ца шин ларгун, (1904 ш.) Саэд увхссар Петербургуллал университетрал физико-математический факультетравун.

Петербурглив дуклакисса чӀумал, Саэд хӀала увхссар революциялул иширттавух. 1905-кусса шинал ярагъгу канил бувгьуну, Путиловский заводрал зузалтращал архӀал иллай ивкӀссар паччахӀнал хӀукуматрайн къаршину. 1905-кусса шиная 1920-кусса шинайн ияннин Габиевлул дачин дурссар революционныйсса даву: зузалтрал ва хъузалтрал хӀукумат дишин кумаг буллай, Бакуй, Ттуплислив ва Дагъусттаннал шагьрурдай.

XX векрал байбихьулий Габиевлул щаллу бувну бивкӀссар «Саэдлул саз» тӀисса балайрдал жуж. «Дагъусттаннал новелларду» тӀисса лу, мукунма цаймигу. Ми луттирдугу полициянал цӀухларду бивхьуну бикӀу, граждан дяъвилул чӀумал бикӀу зевххуну, бакъа хьуну бур. Амма мунал цаппара балайрду бищайсса бивкIун бур «Дагъусттаннал ххяххабаргъ» тӀисса кказитрай. Му бакъассагу Габиевлул буккан бувну бур 1927-кусса шинал «Лакку чугурданул чӀу» тӀисса балайрдал лу, ганивусса циняв балайрдугу революция хьуннин хьхьичӀ чивчуну бур.

Саэд Габиевлул, оьрмулул угьара хьуну ивкӀун ухьурчагу, цала чичрулул даву кьакъариртссар, цувату персональный пенсиягу ласлай Ттуплислив ялапар хъанай ивкӀссар. 1963-ку сса шинал февраль зуруй Саэд ивкӀуссар.

Ттул гъаривсса нурчӀи ласунмур бара.
ДакӀнин ччи зунттаву Кьакъурув дуччин», —

тӀий.

Шаэрнал аманат барт бивгьуссар, ганал жаназа Ттуплислия ларсун бувкӀун,

ВацIилу ххалшайний, Гъумук шагьрулий» —

дурчуссар.




#Article 11: ХӀайван (138 words)


ХIайван (чIяру аьдад ХIайвант латIин Animalia)

Жунма кIулли хIайвант бикIайшиву урттулсса дукаймигу, дикIулсса дукаймигу. Му багьайссар ичIаллил хIайвантирттайнгу, вахIшиминнуйнгу. Ав, бюрх, бюрни, варани, ку, тта, гьинта, оьл, ниц, къяча, бугъа, дунгъуз, буркI, пил, ттукку, кьяца, цIуку, чу, ккацца, балчан – вай урттулсса дукайми хIайвантри. Ккаччи, барцI, цулчIа, цуша, цIиникь, аслан, къаплан – вай дикIулсса дукайми хIайвантри. Бюрх анаварну лихъайсса хIайван бур. Амма бурцIил бюрх бувгьунни. Утти бурцIил га букантIиссар. Асландалухьхьун гьинта биривунни. 

Кьяца ичIаллил хIайванни. Ва дикI дукай хIайван бакъар. Ва уртту дукай хIайванни. Кьяцлул кIива хъи буссар. Кьяцлул хъиртту бикIайссар ккуртта бивкIсса. Кьяцлул хъиртту кIура-кIура бавссагу бикIайссар. Кьяца ччаннай бавцIуну бикIайссар. ХIайвандалул хьхьичIми ччаннайн ссанну учайссар. Ссан – му хIайвандалул хьхьичIмур ччанни. Кьяцлул магъ чIириссар. Кьяцлул ссирссилтту къадикIайссар, амма чIири бикIайссар. Кьяца бурхьнисса хIайванни. Вана цIуку. ЦIуку кьяцлул чутри. ЦIуку ццуссар. Кьяцлул ва цIукул оьрчIайн гада учайссар. 

 




#Article 12: Ущущулгъи (157 words)


Ущущулгъи (Ущущулгъив латIин Insecta), хIайван.

МичIакрайн жимин, кунугу учайссар. Зимиз, най, митIикьукьу, мичIак, чIитI, суцI, чIимучIали, гъангъаратIи, хъацI, янначчуччу, бажанаттукку, барзукка, чIача, нувца, нацI – ми ущущулгъир. Зимизру, найрду, мичIакру, чIимучIалт, нувца, нацIру – ми леххайсса ущущулгъир. ЧIитIру, гъангъаратIив, янначчуччулт, щиртри, нацIру – ми ххярка тIими ущущулгъир. ХъацIру, чIакри – тIанкIа тIими ущущулгъир. Зимизирттал, митIикьукьултрал, мичIакирттал, чIитIал, хъуцIурдил, нацIурдил кьацI учайссар. Найрал дачIу ритайссар. Буссар ущущулгъи инсаннайн эпидем азарду лахъан дайссагу. Лахъай азардал цал архIал чIявусса инсантал къашай бассар. Масалдаран, мичIакирттал баргъ лачIун байссар. Баргъ лачIаврийн, бургъил азар, кунугу учайссар. ХьхьичIава инсантурал пикрилий ущущулгъи бикIайссия шанма журасса: хайр бусса, хайр бакъасса ва заралсса. Масалдаран, найрду хайр буми ущущулгъия, цанчирча найрал ницI дайсса дуну тIий. МитIикьукьулт – ми хайр бакъами ущущулгъун ккаллиссия. МичIакру, хъацIру,  чIитIру, зимизру, нацIру – ми заралми ущущулгъилун ккаллиссия. Хайр буми ябувну, бакъами, миннуярвагу заралми кьатI бан хьуну, бикIайссия инсантал. Элмулул ккаккан буллай бур му къатIайласса теория душиву – тIабиаьтраву гьарцагу хIайвандалул цинма-цинмасса кIану бугьайшиву. 




#Article 13: ТӀабиаьт (107 words)


ТӀабиаьт

Ххяххияртту, хӀайвант – ва уттарасса тӀабиаьтрал бутӀар. Уттарасса тӀабиаьтравун духхайсса затру, ххяххияртту ва хӀайвант бакъа, цаймигу гьарзассар. Жува миннуй бацӀлай бакъару. 

Лухччи – ккуза куннасса планетар. Планета Лухччинийн, Аьрщи, кунугу, учайссар, учайссар Дуниял, кунугу. Лухччинул ялалу хьхьирирдаяту ва кьирияту сакин хьуну дуссар. Лухччинул ялалу – му хьхьири ва кьирир. ХъунмурчӀинмур бутӀа буссар хьхьирихь, ливчӀмургу – кьирихь. Лухччинул ялтту гьавалул къат дуссар. Ганийнни атмосфера учайсса. Лухччинул вив мяъданну буссар. Буссар лухӀинавтлил, хъуручӀул, муххал ва цаймигу инсаннан мюнпатсса ханхъуслил мяъданну. Миннуяту дуккайссар мах, алюмин, дувсси, къалай, чӀутӀи, арцу, муси, кӀяла муси, хьуму муси, тутия ва мукунна цаймигу затру. Муххаяту байссар чувин, дайссар чаннан. Дувссилияту дайссар дукни ва чарвит.




#Article 14: Рамазан барз (103 words)


Рамaзан барз (аьрабнал маз رمضان‎ ‎‎ ‎‎‎‎) ягу Рамазан зурул, Зумадугьул барз.

Зума дугьай зурдардиву Рамазан барз яла ххирамурди, бусурмантурал ляличIину хъун байсса барзри. Рамазан барз къуртал хьуннинцIа инсантурал дакIниву дикIайссар личIийсса ххаришиву, шадшиву. Аллагьная ливксса цIимийлину, щалла тIабиаьтра дикIайссар чанна лархъун.

Рамазан барз бувкIукун Аллагьнал тIитIайсса бур Алжаннул къапурду, лакьайсса бур Дужжагьралмий къапурду, бахIайсса бур щяйтIанну ссинжирттай.

Рамазан барз Аллагьу Тааьланал жунма гьан бувсса ссайгъатри. Инсантуран кIулну диркIссания Рамазан зурул цинярдагу къулайшивуртту, мий чIа тIунссия щаллусса шинайгу Рамазан барз къуртал къашаву.

Рамазан барз – инсантурансса насихIатру (тIайласса ххуллу) ва тапаватшиву (хIакьмунил ва щялумунил) ккаккан буллалисса Кьуръан ливксса барзри» (сура 2, аят 185).




#Article 15: Раджаб барз (147 words)


Раджаб барз (аьрабнал маз رجب) 
 
Раджаб барз хъинну ххирасса, хъунмасса даража бусса барзри. Рамазан зурул хъи-
рив, мунияр ххирасса барз бакъассар. Аьфву (ялтту учIайсса), рахIму байсса, Аллагь
ялтту учIайсса барзри. Мунил аввалданийгу (байбихьулий), дянивгу, ахирданийгу Аллагьу Тааьла халкьуннах урувгун, цинявннал аьфву байссар. Шаъбан зурул ацIния мукьунния ацIния ххюннийнсса хьхьунийн Бараатрал хьхьу учайссар.

Раджаб зурул гьарца хьхьуну, ми малаиктал цачIун хьуну, МухIаммад Идавсил умматирттал аьпа ба тIий дуаьрду дуллан бикIайссар. ХIатта, ца ракат чаклил дарча азарда дурссаксса чири буссар, ца шагьи цадакьалун булурча, азарва буллуссаксса чири буссар. Ца кьини зума дугьарча, азарда кьини дургьуссаксса чири буссар. Щалва барз бугьарчарив, маша Аллагь, мунал даража хъинну хъунмассар. Му зуруй зума дугьлай ивкIсса адиминан гьаттал аьзав дакъассар, гьаттаву цувалу къаитайссар. My Раджаб зурул хIурмат бурувччуну, му хъун бувма, кьиямасса кьинигу Аллагьнал азарда даражарал хъун айссар. My зуруй гьарца баргълагаврищал мукьцIалилла учирча «Ля хIавла ва ла кьуввата илла биллягьиль аьлиййл аьзим» хъинссар. 

  




#Article 16: Мексиканал бусурман (110 words)


Мексиканал бусурман

Мексиканаву бусурман хьхьичIвагу бивкIссар. Амма чIявучин ми бивкIссар бусурманнал хIукуматирттава шиккун бивзминнавасса. 1995-ку шинал шиккун Испаниянавасса бусурман бувкIукун, Мексиканал халкьгу байбивхьуну бур Ислам кьамул дуллай. Ца-цавайннан ххуй бизлай бакъанугу, шиккусса бусурманнал цалва мадраса, хIалалсса дукра дукан шайсса кIану, бусурманнал тучан тIивтIуну бур. ЦIуну Ислам кьамул дурсса цалва уссурвавран ва ссурвавран аьраб маз, Кьуръан лахьхьин буллай бур, шичча хIажлив лавгссагума бур.

Мексиканавусса Чиапас тIисса штатраву ялапар хъанахъисса майя ва цотциль тIисса халкьуннаву Ислам кьамул дуллалими чIяву хъанай бур. Шиккун Исламрал дин дуркIун дахьра 15-ра шин хьуну дур. Мукун бунугу, Молино де лос Аркос тIисса кIанттай Кьуръанналул аятругу чирчусса чIивисса тIаннул къатлуя бувсса мизитрава гьарца нюжмар кьини азанналул чIу баяй. 

  




#Article 17: Халифлул Бурж (120 words)


Халифлул Бурж ягу Бурудж Халиф (аьрабнал маз برج خليفة халифнал къала) 

Дунияллий яла лахъмур небоскреб – Халифлул Буржшадлугърай тӀивтӀунни Аьрабнал ЦачӀунбув Эмиратуллал яла хъунмур шагьру – Дубайрай. ЧӀюй тӀитӀин ччай бивкӀун бур 2009-ку шинал сентябрьданул 9-нний Дубайрайсса метроращал архӀал, амма дахшишру хьуну гьашинунин ливчӀун бур. ЧӀюй бур кӀура даен дурсса зурукъянттуха лавхьхьусса. 2007-ку шинал 21-мур июльдания шинмай вания бур дунияллий яла лахъмур идара хьуну.

Аьрабнал эмиратирттаву дунияллий яла лахъмий къатри Бурудж Халиф бувну бур. 162 зивулийсса къатлул лахъшиву 828 метра дур, виваллил площадь 1 миллион квадратирттал. Вай къатри буллай 5-ра шин хьуну дур ва 4 миллиард доллардал харж бувну бур. Буллай байбивхьусса чӀумал ваксса лахъсса хьуншиву щинчӀав кӀулну къабивкӀун бур. Халифнал къалалуву 1000 квартира бур, 49 зиву офисирттахьхьун дуллуну дур. 




#Article 18: ХӀаж (102 words)


ХӀаж (аьрабнал маз احج‎ ‎), бурж бушиву ккаккан дурсса чӀумал цала оьрмулий цалагу Маккалийн гьан (духьурча цӀуллушиву ва каши, ххуллурдугу нигьачӀийсса бакъахьурча).

ХӀаж бан лагаву фаризари (буржри) гьарца бусурманчувнал биттур бан аьркинсса цала оьрмулий, цал бухьурчагу. 

ХӀажлил эхӀрам дахӀаврил чӀуннугу шаввал зуруй, зуль-кьаъдалий, зульхӀижжалул ацӀвагу гьантлийри. Мунияр хьхьичӀ, махъ бахӀингу къабучӀиссар. Оьмрарив та бахӀирчагу бучӀиссар. My дахӀайсса кӀанттурдугу Мадиналия най ухьурча, Зул хӀулайфат тӀисса кӀанттаяту дахӀинссар. Тугьаматул юмналуя наниманал лам-лам тӀисса кӀаная дахӀинссар. Шамлия, Мисрилия, Магърибрая наниманал хӀажфат тӀисса кӀанттаяту дахӀинссар.

МухӀаммад Идавсил увкуну бур: «Цума най урив хӀажлин, оьккисса махъругу къатӀий, бунагьругу къабуллай, му марцӀ хьунтӀиссар бунагьирттая дахьа Дунияллин увксса куна». 

  

 




#Article 19: Оьмра (216 words)


Оьмра (аьрабнал маз عمرة‎‎‎‎‎) 

ХIаж бан ялувманай оьмрагу бан ялувссар, мугу байсса хIаж баннинни, ягу бувну махъри. Ягу мунищалва. ЛичIийну буллай ухьурча, мугу хIаж бувну махъ хъинссарча. ХIаж къуртал хьуну махъ Жяъраният тIисса, ягу ХIудайбийят тIисса кIанайн увкIун, ягу Танэм тIисса кIанайн увкIун хIажрал эхIрам дахIайний кунма гъуслугу бувну, мунил кунма оьмра бахIин нийятгу дурну, Аллагьумма инний уридул оьмрата, фаяссиргьа лий ва такьаббал гьа минниий навайтул оьмрата ва аьхIрамту бигьа лиллягьи тааьла Аьзза ва Жалла увкуну, эхIрам дахIинссар. Яла лаббайк тIий Аьишатлул мизитрачIан лавгун кIира ракааьт суннатралгу дурну, дуаьгу дурну Маккаливн кIура аянссар лаббайк тIий. Яла Масжидул хIарамравун увххун лаббайк кьабивтун аруйлла тIавап данссар, хIажлил тIавап дайсса кунма. Яла аруйлва Марва Саффагу банссар. Яла бакI чартIигу бувну къуртал хьунссар. ХIажлищал буллай ухьурча ганивунма буххайссар. My чIумал хIаж байний оьмралийнгу нийят дан аьркинссар. Амма мукун барчарив мунай аьчIа ялувссар. Тта биххансар. My къалякъирча ацIра зума дугьанссар Шанна хIажлий уна, арулла шавайн увкIукун. Оьмралул чIунгу дакъассар. Та барчагу бучIиссар цуппалу буллай ухьурча. Цимийла барчагу чIявусса бавугу хъинссар. Маккалий уссаксса тIавапчу чIявуну даву, оьмрагу чIявуну баву, замзам щингу чIуруну хIачIаву хъинссар. Байтуллагьрал вив уххан ччай бухьурчагу, ачIа ччанащал, нигьа увсун, хIурматрай ухханссар. Мивун увххукунгу мукьрагу чулухунай мурцIурдайн урувгун, Аллагьу акбаргу увкуну, щукрулул суждалийи агьанссар. Яла кIирагу ттурцIал дянив кIира ракаат суннатралгу дурну дуаьгу дурну укканссар. Расулуллагьналгу мукун байва тIар. 
 




#Article 20: Ахъулсса (200 words)


Ахъулсса

Ахъулсса хьуннин ахъулссаннул мурхь тIутIайх бичайссар. Мурхьру тIутIайх бичайссар интту чIумал. Ялар ахъулсса шайсса. Ахъулсса тIутIая шайссар. Ахъулссаннул чIяруми шайссар ссуттил. Дуссар гъинттул шайссагу ахъулсса. Бяъли шайссар гъинттул.

ТIутIал кьанкь тIааьнсса дикIайссар. Ахъулссаннул тIин хъинну нахIусса, тIааьнсса бикIайссар. Ахъулссаннул кьанкьгу цила тIутIулмуниха лархьхьусса, мукунна тIааьнсса дикIайссар.

Дунияллийсса затру кIива журалийх дачIайссар – рухI дуссагу, рухI дакъассагу. РухI думи дачIайссар ххяхиярттайх ва хIайвантирттайх. Уртту, мурхьру, къатIри – вай гьарзат ххяхиярттур. Бяъли, гьивч, хъюрт – вай мурхьирдал ва ахъулссаннул цIарду жура лархьхьуссия хьхьичIра. ХIакьину жува кIицI банну цаймигу мурхьру ва ахъулсса. 

Бигь, жунав, зайтун, инжир, ккурмуз, кякан, пуннукь, гьивхь, сунув, цIулит, чассаг, шяъванъут, щахлу, шай, гьиндусттан гьивхь – вай цинявгу ахъулссар. 

Ахъулсса дикIайссар нацIусса ва ццихь бусса, нахIусса ва кьурчIисса. Дикъарсса ахъулсса царайрагу къанахIуссар, хIатта чIявуну кьурчIиссар. ЦIулит, инжир, чассаг, хъюрт нацIусса ахъулссар. Кякан, жунав, щахлу, ккурмуз ццихь бусса ахъулссар. Бигь, зайтун, гьивхь нахIусса ахъулссар. БикIайссар тIинну нацIуну нахIуссагу, ццихь буну нахIуссагу, ццихь буну нацIуссагу. ДикIайссар ахъулсса ццихь-ццихьгу тIий, кьурчIиссагу.

Мунияту ми мурхьирдайн ахъулссаннул мурхьру учайссар. Вай мурхьирдаву буссар Лакку кIанай ххяххайссагу, къаххяххайссагу. Лакку кIанай къаххяххайминнувун багьайссар бигьлил, пуннукьул, сунуврал, чассагул, жунаврал, шяъванъутлил, зайтундалул, инжирданул, гьиндусттан гьивхьхьул мурхьру Лакку кIанай къаххяххайссар. Ккурмуз, кякан, цIулит, шай, щахлу – вай Лаккуйгу шайсса ахъулссар. 

  




#Article 21: Гьивхь (137 words)


Гьивхь (латIин Juglans) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар, нахIусса ахъулссар. 

Гьивхьхьул мурхьирал бюхттулшиву 35 метралийн дияйсса дур, му цуппагу 400 шинай яшайсса бур. Ахъулсса дуллай байбишайсса бур 8-10 шинава. Гьивхьхьул тIамагу ххуйсса дур, гьивхь цирдагу нахIусса дур, чурххан хайр бусса дур.

Гьивхь датIайссар кIийла. Цалчин июнь зуруй, макьарттуйн ххалаххи кьутIин бюхъайсса чIумал. Ва чIумал гьивхьхьуя дайссар мураппа, ликер. КIилчин датIайссар сентябрь зуруй щюлли ккири хъя-хъя тIий гьивхь щяв кьатIа тIутIийни. ЧIявусса чивчуну бур гьивхьхьул дарувсса тIабиаьтраягу.

Инсаннан дарувсса бур чIапIив, чIапIавусса затру. Миннул оьттуву нацIушиву чан дайсса дур, нерварду паракьат дайсса дур. Гьивхьхьул оьрватIуву 60% аьгъушиву, витамин С, 11-19% белокрал, каратин, витамин В, чIявусса фосфор, кальций, железо дур. Дур мукунна микроэлементру, йод ва медьгу. Гьивхьхьул оьрватIуву бур чIявусса натрий, мунияту гьивхь дуркуну хъинссар ччаруллал, къюкIлил къашайшалтран. Хъинну хъинссар гьивхь элмулуха зузиминнан, ня щурущи дайссар. Хъинссар гьивхь мукунма бучминнангу.




#Article 22: Чассаг (150 words)


Чассаг (латIин Phoenix dactylifera) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар, нацIусса ахъулссар.

Мяйжаннугу щин марцI баймурди. Зума дургьуми бусурмантурал зума ита дакъайссар чассаг бувкуну. Ххирасса МухIаммадлул зума ритайсса диркIун дур ца-кIива чассаг бувкуну хъатIан чак баннин. Чассаг бакъахьурча хIачIайсса бивкIун бур щинал ххув.

Тти заманнул элмулул ккаккан буллай бур чассагул бугьлай бушиву агьамсса кIану инсаннал дукралуву. ЧIассаграву буссар качар аьгъушиву, чIявусса витаминну.

Мяйжаннугу, чассаг канакисса щарссанил оьрчIакъатта сагъсса, гужлансса бикIайсса бур. Му иширал хьинну куклу буллай бур оьрчI бавугу, бувну махь хъамитайпа марцI бувккун цIуллуну бикIавугу. Му бакъассагу,
чассагул чIяру дайсса дур ниттил накI, гай бузсса, витаминну биялсса дикIайсса дур. Туну яла, оьрчIру бучсса, сагъсса, чIявуну къашай къашайсса бикIайсса бур.

Вай гьарзад цачIун лавсуну, хIакинтурал маслихIат бувну, ккаккан буллай бур хъаннил дукралуву, чассаг булун оьрчIангу, ми хьхьувай ххуйну шанан бикIайссар, паракьатсса шайссар, ттаркI цIакь дайссар, ччяни хъуни шайссар. Чассаг къюкIлин хъинссар, накIлихун канарча хъагь бухлагайссар, ня лаглагаву чан шайссар, чани чан къашайссар. 
 

  

 
 




#Article 23: Гьиндусттан (161 words)


Гьиндусттан (гьиндуснал маз भारत गणराज्य Bhārat Gaṇarājya) 

Хьхьирил зуманив бивкӀун бур чӀемуллул кюру. Ца кьини хьхьири гьалак бувккун, бивщусса щатӀал га кюрттаравусса чӀемуллул ккунукру лавсун бур. Хъинну къума лавгун бур чӀелму. Га миннатру буллан бивкӀун бур хьхьирихь, цила ккунукру махъунмай була, тӀий. Амма хьхьирил ганил миннатру ссанчӀав ккалли бувну бакъар, ганил мукъурттих цукунчӀавсса къулагъас дурну дакъар. ЧӀемуллул хӀукму бувну бур ци хьунгу хьхьири кьакьан бансса хӀарачат бан. Га байбивхьуну бур цила чӀивисса къеппух хьхьирил щин ласлай, экьи рутӀлай. Лагмасса циняв бивкӀун бур ганий хъяй, га тӀурча къеппа щинал буцӀлай, экьи рутӀлай, хьхьири кьакьан бансса хӀарачат буллай. Му хавар бавну бур Цува Зал Вишну буртти икӀайсса хъунмасса лелуххун – Гарудан. ЦӀими хьуну цила чӀивисса ссий, бувкӀун бур га чӀемуллучӀан, махъгу буллуну бур – ганин кумаг бан. Гарудал тавакъюв бувну бур хьхьирихь, нахӀунма ккунукру зана ба, къабарча. цуппагу чӀемулущал архӀал хьхьири кьакьан буллай байбишинна, куну. Нигьа бувсъсса хьхьирил зана бувну бур чӀемуллул ккунукру. Укун чӀивинал хӀарачатрачӀа хъунанал цӀимигу, кумаггу, муницӀунсса барачатгу чан къашайссар. 

  

 




#Article 24: Дин (101 words)


 
Дин

Дунияллий чIярусса динну дуссар. Миннуву хъуними дур ххачпараст дин, ислам, гьиндуснал дин, жугьутIнал ва цаймигу. Хъуни диннавусса ца – исламри. Ислам бусурманнал динни. Бусурман исламрайн вихссар. Ислам ца акъа акъасса Заннайн – Аллагьнайн иман дишавур. Ислам МухIаммад Идавсил динни. 

Ислам хIасул хьуну дур Аьрабусттаннай. Му дин хIасул хьуну дур VII ттуршукулий. МухIаммад идавсил дин дурккун махъ, аьрабнал чIярусса паччахIлугъру цайнна мютIий дурну дур. Тай ххяхлай бивкIун бур Баргъбуккаваллил чулухунмайгу, Баргълагаваллил чулухунмайгу. Ххяхлан бивкIун бур аьраб Дагъусттаннайнгу. Аьраб Дагъусттаннайн ххяхлан бивкIун бур VII-мур ттуршукулийва. 
Дагъусттаннал миллатирттал чIявуми бусурманни. Дунияллий миллиардрая ливчусса бусурман буссар. Миннаву буссар жула чIивисса лакрал миллатгу. Лак бусурманни. 

 




#Article 25: Лакрал кIану (134 words)


Лакрал кIану

ХIакьину жу чансса бусанну Лакку билаятрая. Лакку билаят зунттал кIанур. Лакку кIану зунттал билаятри. 

Лакку билаят учайссар Лакку кIанттайн. Лакку кIану учайссар Лакку билаятрайн. Лакку билаятрай яхъанай буссар лак. Лакку кIанай лак буссар яхъанай. Лак гъалгъа тIун бикIайссар лакку мазрай. Лакран лакку маз бакъасса, кIулссар оьрус мазгу. Лакран оьрус мазрайгу гъалгъа тIун кIулссар. Лакку мазрай гъалгъа тIун къакIулссагу буссар лак. Лакку маз къакIулну, оьрус маз кIулссагу буссар лак. Лакку маз къакIулсса лак лакку маз лахьхьин ччай бикIайссар. 

Лакку билаят – жула ватанни, жула улчари, Буттал кIанури. 

Буссар мурхьру ахъулсса шайссагу къашайссагу. Ахъулсса шайми мурхьирдайн ахъулссаннул мурхьру учайссар. Вай мурхьирдаву буссар Лакку кIанай ххяххайссагу, къаххяххайссагу. Лакку кIанай къаххяххайминнувун багьайссар бигьлил, пуннукьул, сунуврал, чассагул, жунаврал, шяъванъутлил, зайтундалул, инжирданул. Гьиндусттан гьивхьхьул мурхьру Лакку кIанай къаххяххайссар. Ккурмуз, кякан, цIулит, шай, щахлу – вай Лаккуйгу шайсса ахъулссар.

  
 




#Article 26: Ккуркуллал Щаза (165 words)


Ккуркуллал Щаза (1878 – 1932), Лакку шаэр.

Магьилавхъал Щаза бувссар 1878 шинал Ккурклив, мискинсса хъурдугьултрал кулпатраву.
Бусласаврих бурувгун, Щаза бивкIун бур авур дусса, бювхъусса. Авадансса агьулданиясса оьрчlал хъяврин бувсса Щаза нитти-буттал буккан бувну бур буттал къатлува.

Лавгун Гъумукун, вана-танал хьхьичIа зий, цинма маэшат буллай бунува, кIулсса инсантурал щар буллуну бур Ваччав. Ласгу цIими бакъасса, ябацIу буллалиса инсан лявкъуну, ссавур ялтту лагайхту, Щазан кIива мюрщисса оьрчIащал зана хьун багьну бур Гъумукунма.
Щазал хъинну ххуйсса такьва, бюххансса чIу бивкIун бур ва муницIун цила оьрмулиясса, дардиясса, бакIуйн къадурксса ччаврихасса, дакIнин къаччан хьусса ласкъатлухасса балайрдугу байсса бивкIун бур. Мунил тIаргу буккан бурну бур Щаза тачIав бакъачlинсса балайчи бивкIссар тIисса.

Вана-танал хьхьичIа зийнияргу, Щаза цила оьрмулунсса аьма-ччамал байсса бивкIун бур хъатIай, мажлисирттай балай тIий, бивкIулий зума тIий. БивкIуссар Щаза 1932 шинал буттал шяраву. Щазал балайрдаву чивчуну бур ганил щала оьрмугу, ккувхIумургу, духIин дусса, инсан инсанну итлатисса заманалухсса мякьгу. Мяйжаннугусса халкьуннал шяир-балайчи, Щаза бувккун бур лакрал халкьуннал балайлул рухIирава ва цила ляхъан бувмунийгу Щазал халкьуннал балай гьаз бувссар ца щачIанттул лавай. 




#Article 27: Хъунайннал Амма (103 words)


Хъунайннал Амма (? - ?), Лакку шаэр.

Аммал оьрмулиясса бусала жучIанма балжину бивну бакъар. Бусласаврих бурувгун, Амма яхъанай ивкIн ур Нуцал-ханнал заманнай, ванияр 120-130 шинал хьхьичI. Хъунайннал хIатталливсса ца буркIунттуй дур укунсса чичру: «Увссар 1813, ивк1уссар 1933 шш. ХIусман – Аммал арс». Бур ца укунсса бусалагу. Ханнал инсантал дишала ласун Хъунав бувкIсса чIумал, Аиммал кIиягу арснал ми, цичIавгу къадуллуну, махъунмай гьан бувну бур. Ханналгу (цума ханналлив: Нуцаллуллив, юхссагу ганал ппу Асланнуллив кIулну бакъар) гайннайн оьвкуну, кIинналагу дарвачру бивщуну бур. Азарлувсса Нуцал-ханнал, цува захIматну къашай хьусса чIмал, авадансса ссайгьатращал гьан бувну бур хIакиншиврий цIа дурксса Аммайн оьвчин. Аммалгу жавабран чирчуссар тIар хъирив рирщусса назму.




#Article 28: ПпабакӀу (107 words)


ПпабакӀу 

Лакрал хъунмур кӀанай кӀа ххал къашай, цанчирча кӀанил хьхьичӀ буч-бучсса, сайки кӀакссава бюхттулсса зунтту буну тӀий. КӀа зунттун цӀагу дур Ххяла-бакӀу, ягу Барт-бакӀу. Ххяла-бакӀу учай Лакрал райондалийсса чӀяруми шяраваллал агьулданул, Барт-бакӀу – Ккуллал райондалийминнал. Мяйжаннугу, бугу-бур кӀа мукун бусрав бансса зунтту, кӀанил ПпабакӀу кӀучӀ буллай тӀий бакъача, мяйжаннугу загълунсса зунтту буну тӀий. ПпабакӀу ялагу ххал шайссар УхӀлилаллил Ухссавнилмур чулухсса бакӀрая. Мугу мува мицӀри ххал шайсса. Мунияр чӀаланну ххал шай ПпабакӀу Лаващиял гихуннайсса Дикъалла арив, Щурагьунсса ва Ккурттайннайсса (Губден) шанбачӀулул Ккурттайннал чулухуннайсса къяртлуй, амма хъинну дарусса кьини. Ххал шай ПпабакӀу Шахьуйннал ккурчӀатугума. ПпабакӀу бур ссавруннайх кӀивунмай мицӀ кьутӀин бувсса пирамида. Ттун кӀа зунтту ттуйнма оьвтӀий чӀалан бикӀайва. 

  

 




#Article 29: Байрам-чак (267 words)


Байрам-чак ягу Эд-чак, Эдрал-чак (аьрабнал маз صلاة العيد) байссар байрамрал кьини (Ураза-байрам, Кьурбан-байрам) Байрам-чак суннатри. Амма бувну хъинссар. Жула Идавсил (с.аь.с.) тачIав къакьабитайсса бивкIун бур Байрам-чак, ва тIалав буллай икIайсса ивкIун ур цайминнаяту, бувара тIий.

My чак мизитраву бавугу – Идавсил суннатри. Мизитравун лавгун хъинссар лахъисса ххуллих, шаппай зана бивкIун кутIасса ххуллих дуаьрттугу дуллай. Шаппагу бан бучIиссар.

Байрам-чаклил дайссар кIира ракат. Чак байсса чIун – чани хъанан диркIния ахттайн бизаннин. Чак баву дайдишайссар ниятрая: «На ният дуллай ура кIира ракатрал суннат байрам-чак бан Ураза-байрам дучIаврин бувну Хъунасса Заннайн, Аллагьу акбар». Мизитраву буллай ухьурча чак, учайссар «жяматращал».

Ният дайхту учайссар, кару вичIачIан гьаз даврищал, «Аллагьу акбар». КIулминнал дуккайссар дуаь «Важжагьту» хъазамрал лув каругу дирхьуну «АльхIам» буккайсса кунна. «АльхIам» бувккуну кару гьаз дурну вичIачIан ялагу учайссар «Аллагьу акбар». Яла цIуницIа каругу хъазамрал лув дирхьуну дуккайссар: «СувхIаналлагьи вальхIамду лиллагьи ва ла илагьа Иллаллагьу ва Аллагьу акбар».

Ва дуаь дурккуну махъгу гьаз дурну кару учайссар «Аллагьу акбар». Ялагу хьхьичIра кунна каругу дирхьуну дуккайссар тара дуаь. Мукун ряххила дуккайссар «СубхIаналлагьи...» ва ряххила учайссар «Аллагьу акбар» Арулчин «Аллагьу акбар» увкуну буккайссар «АльхIам» «Аьузу...» тIий байбивхьун. Байссар цалчинмур сужда. КIилчинмур сужда къуртал хьуннин чак байссар муданмасса чак кунма. Бивзун кIилчинмур суждалия кIилчинмур ракат дан, учайссар «Аллагьу акбар» кару дишайссар хъазамрал лув, кару гьаз дурну учайссар «Аллагьу акбар». Кару цIуницIа дишайссар хъазамрал лув – буккайссар хьхьичIва кунма «СубхIаналлагьи...» My бувккуну махъ ххюлчингу гьаз дурну кару учайссар «Аллагьу акбар» каругу хъазамрал лув дирхьуну буккайссар «АльхIам» «Аьоьзу»-лия байбивхьуну. Чак къуртал байссар муданмасса чак кунма.

КIирагу ракатраву «АльхIам» бувккуну махъ буккайссар «Кьулгьува...» винна кIулсса дуаьртту. Чак къурталссар. Ца шинай кIийла байсса чакри, захIматссагу бакъассар, даражагу хъунмассар. Бувну хъинссар. 




#Article 30: СалахӀуддин Айюби (163 words)


 

СалахӀуддин Айюби  () 

Бюхттулсса, дунияллийх цӀа дурксса, Исламрал аьралуннал бакӀчи, ххачпарасная Байтул Мукьаддас тархъан бувсса, СалахӀуддин Айюби увссар 1136-ку шинал Нажмудин Айюбил кулпатраву Такрит тӀисса цӀакь къалалул комендантну зий ивкӀсса.

Нажмудин Айюби ивкӀссар Халип Имамудин Занкил яла вихшала дусса кьюкьлуву вихшала дума. ЛяличӀину, цинявннаяр гьунарду, кӀулшиву, аькьлу ххиссагу уну, вихшалагу дуну тӀий, жагьилсса оьрмулий СалахӀуддин Айюби ивтссар министрну.

СалахӀуддин Айюбил цайва цала бивхьуссар ххишала бакъа захӀматссагу, хъунмассагу бурж: бусурманнал аьрщив марцӀ дан ххачпарасная.

Цалчинмур ххувшаву ларсъссар Димяйте тӀисса шагьрулий. Га ххувшаврищал, ганал чувшиврул, кьянкьашиврул цӀа хъиннура бюхттул хьуссар, бусурмантурал дунияллий, халифатрайгу ганал кьадру, кьимат лахъ хъуссар.

 

Ва куццуй, оьттул кӀунтӀ къабагьна, СалахӀуддин Айюбил тархъан бувссар Байтул Мукьаддас ххачпарасная.

Шиннагу къархьуна Ричардлул зия дурссар икьрал. Яла СалахӀуддин Айюбил ххачпарасная марцӀ дурну канийн ларсъссар аьрщарал дянивсса хьхьирил (Средиземное море) баргъбуккавал чулийсса зумарду, хьхьичӀра ххачпарасначӀа диркӀсса.

Вана ва куццуй, СалахӀуддин Айюбил цалва цайва бивхьусса бурж щаллу бувссар бакӀуйн буккан бувну. Тархъан дурссар дуцири бусурманнал аьрщив ххачпараснацӀа.

СалахӀуддин Айюби ивкӀуссар 40мур мартрай 1193-ку шинал, увччунугу уссар Димашкьлив.

 




#Article 31: Лаччи (110 words)


Лаччи (Allium sativum) ххяххияр. 

ХьхьичIава жу ла буттахъал аьрххилийн нанисса чIу мал, хаснува аран далийн нанини, цай - ва баргъ къала чIун ласайсса бивкIссар цащалва бувту сса лаччи, цIусса нисиравух ва лагав ривух хIала бувну.

ХIисав дурсса чIумал, лаччи хIала бувсса дукия зия къархьуну лахъисса хIаллай диллай дур. Лаччи бувкусса инсанначIан мукьра-ххюра метралул манзилданий микроб гъан къашайссар тIар.

Лаччуву чIявусса даруртту бушиву аьвзал заманнайва халкьуннан кIулну бивкIссар. Хъунасса хIаким Абу-Аьш Ибн-Синалгу чIярусса цIуцIавурттан ишла байсса бивкIссар лаччун чимус.

Къутур, хъяшхъар, экзема дусса кIанайх гьарца кьини цIусса лаччи букларчан, бурчул цIуцIавурттив хъин дан бюхълай бур. Мукунма каруннай хьусса чунтIулливгу гьан бувайсса бур лаччи буклай. Яла-яла, лаччи хъинссар гриппрал азар къалахъансса профилактикалунгу. 
 




#Article 32: Ураза байрам (210 words)


Ураза байрам ягу Эд-уль-фитIр (аьрабнал маз عيد الفطر ) 

КIилчинмур ва шамулчинмур гьантригу шавваль зурул байрамрал гьантрири. Шавваль зурул ряхва гьантлий зума дугьаву суннатри. ХIадисраву бур: «Цуманал дургьурив зума щаллусса рамазан зуруй, ялагу ряхва гьанттлий шавваль зурул, мунан буссар даража щалла шинай зума дургьуманан кунмасса». Рамазан зурул махъра махъсса зума ита дакьайхту дайдишайссар Ураза-байрам.

My чIумал лахъну тIун бикIайссар такбир: «Аллагьу Акбар, Аллагьу Акбар, Аллагьу Акбар. Ла илагьа илла ллагьу ва ллагьу Акбар, Аллагьу Акбар ва лиллагьил хIамд». Укун тIун бикIайссар байрам-чак баннин Ураза-байрамрал кьини.

Гьунттий Ураза байрам дуну, хьхьу дутайссар шанан къабивкIун, эбадат дуллай Аллагьнан. Щалла хьхьу мукун рутан къахьурча, дачIи хьхьурагу рутияра, мугу къахьурча ца ссятрагу рутияра эбадатрай. ХъатIан чакгу кIюрххицIун чакгу бувара мизитраву жяматращал. Ва хьхьуну буккайссар Кьуръан, бишайссар зикри, дувайссар МухIаммадлун ссалават.

Хьхьу дачIи хьуния махъ байрам чак байбишиннин бучIиссар чурх шюшин, михьру кьукьин, байрамрайн хIадур хьун. Ураза-байрамрал кьини шания бизайссар ччяни, лаххайссар цIусса янна, бучIиссар лаххан арцул кIисса (бурхьничувнал мусил кIисса къалаххайссар – Идавсил суннатри), дайссар тIааьнсса кьанкьру, чансса нацIу – кьацIугу дуркуну лагайссар мизитравун байрамрал чак (эд-чак) бан. Ураза-байрамрал кьини бикIайссар тяхъану, барча бувайссар диндалул уссурвал ва ссурвал байрамращал, кьамул даннав тIий зумарду Аллагьу Тааьланал, цIуллушиву чIа тIий цинявннан. Лагайссар хъамалу гъанминначIан, бугьараминначIан, чIаххуврачIан ва м. ц. Ва кьини бачIайссар цадакьа мискинминнан, лагайссар хIатталлив. 
 




#Article 33: Щунудагъ-2009 (216 words)


Щунудагъ-2009

Июль зурул 9-11-нний Хъювхъиял шяраву хьунни ххюйлчинмур балайрдал фестиваль «Щунудагъ-2009» Гьашинусса фестиваль хъанахъиссар юбилейныйсса.

ХьхьичIва баян бувсса куццуй,  гьашинусса фестивальданий, так оьрчIалмур конкурсраву личIаннин, гьуртту хьунсса ихтияр дуссия Дагъусттаннал цинявппагу миллатирттал вакилтурахь. Муния баян бувну буссия республикалул цинявппагу миллатирттал кказитирттайн. Амма фестивальданий гьуртту хьунсса аьрзарду чIявуми яруссаннал миллатрал вакилтурал бия. Миннал цалва миллатрал кказит ххуйну буккайхьунссар ягу халкьуннал балайрду цалва ххуйну учайшиврий дакI кьянкьану бухьунссия, цанчирча ряхвагу аьрза халкьунналмур балайлул номинациялуву гьуртту хьунсса бия.  Ттизаманнулмур балайлул номинациялуву ца аьрза лазгиричунал бия, цагу – ссурхIиричунал. Халкьуннал инструментирттай макьанну руцаврил номинациялувугу ца аьрза яручунал бия, ца – лазгиричунал. Амма бувкIун бия так яруссаннал миллатрал вакилтал, мигу бачIи. Бюхъай дуниял дарщу-дарккуну духьувкун, дарусса чIумалгума гьан-бучIан захIматсса зунттал ххуллурдая  нигьабувсун бикIангу.

ОьрчIал конкурсраву халкьунналмур номинациялуву:

Хъювхъиял шяраватусса Оьмаева ХIаписатлун фестивальданул сакиншиннарал комитетрал чулуха дуллунни телефон «Нокиа» ва хасъсса бахшиш «Дагестан без сирот» фондрал чулуха.
 
Ттизаманнул балайлул номинациялуву:

Конкурсраву акъа балай тIий ивкIсса ЦIуссалакрал райондалиясса Каммаев МахIаммадлун дуллунни фестивальданул сакиншиннарал комитетрал чулухасса хасъсса премия.

КъавтIаврил номинациялуву:

Халкьуннал инструментирттай макьанну руцаврил номинациялуву:

МахIачкъала шагьрулул администрациялул бакIчи Саэд Амировлул чулухасса премия (5000 къ.) дуллунни Ккуллал шяраватусса Кьурбанов Сиражуттиннун.

Халкьуннал балайлул номинациялуву:

МахIачкъала шагьрулул администрациялул бакIчи Саэд Амировлул чулухасса премия (5000 къ.) дуллунни Бархъаллал шяраватусса МахIмудова Тазариятлун.

Ттизаманнул балайлул номинациялуву:

МахIачкъала шагьрулул администрациялул бакIчи Саэд Амировлул чулухасса премия (5000 къ.) дуллунни Даниял Шабановлун.   





#Article 36: Дагъусттан миллат (238 words)


 
 
 

Дагъусттан миллат ягу Дагъусттанлувтал ()– ХIакьинусса кьини Дагъусттаннал отделениялий бур 14 миллатрал мазурдил группарду. Му так личӀи-личӀисса халкьуннал дянивсса дусшивуну ккалли буллан къааьркинссарча, цинияргу хьхьичӀ му хӀисав хъанахъиссар, захӀмат-жапану диркӀун духьурчагу, амма тарихийну хӀасул хьусса,  цашиврун (цачӀушиву, сакиншин, субъект). Ча, хьхьичӀунма-хьхьичӀун жува ласлан аьркинссару «дагъусттан миллат» тӀисса калималул мяъна ва мурад. 

Дагъусттаннал дуниял тӀурча – му так республикалий ялапар хъанахъисса 2,63 млн. инсантурал бакъа, Ухссавнил Ккавкказрайсса яла хъуннамур диаспорагур, ва щала Аьрасатнавугу,  татарная ливчуну махъ, кӀилчинмур кӀанттайсса диаспоралул халкьри. Дянивну дурсса ккалданийн бувну, хӀакьинусса кьини Аьрасатнал, СНГ-лул ва архсса дазул кьатӀаллил личӀи-личӀисса субъектирдай яхъанай бур 1 млн. 300 азарунная ливчусса дагъусттанлувтал ва дагъусттаннал халкьуннаяту бивзсса инсантал. Миннавату(2002 шиналсса сияхӀрайн бувну) Москавлив яхъанай бур: ярусса – 5 азара инсан, курал – 4,5 азара, дарги – 2,5 азара, лак – 1,8 азара, къумукь – 1,6 азара; Ставрополлал крайрай яхъанай бур 90 азарунная ливчусса дагъусттанлувтал: дарги – 34 азара, нугъай – 29 азара, ярусса – 7 азара, къумукь – 6,4 азара, курал – 5,6 азара, табасаран – 4 азара, лак – 3 азара, агъул – 1,1 азара, рутӀул – 700 ва цӀахъюр – 100 инсан. Туркнаву бур 500 азарунначӀан  бивсса дагъусттанлувтал, Азирбижаннаву – 300 азара, Туркманнаву – 45 азара, Къазахъисттаннай – 30 азара, Къиргъизнаву – 20 азара, Украиннай – 16,7 азара, Гуржиянаву - 7,8 азара, Белоруснаву – 5,3 азара, Сириянаву – 9 азара, Иракьнаву – 2 азара, Ираннай – 2 азара, Яманинаву – 1 азара, США-наву – 500 инсан ва м.ц. 




#Article 37: Ибрагимова Мариам Ибрагимовна (123 words)


Мариам Ибрагимова (Оьрус маз - Мариа́м Ибраги́мовна Ибраги́мова - 28 ноября 1918, шяравалуртту Хуты, Дагъусттан - 19 августа 1993, Кисловодск, Россия) - лакрал чичур ва шаэр.

Мариам Ибрагимова увну ур 1918 шинал Хуты. Ванал ппухълу бивкIун бур хъинну дурккусса инсантал.
 

В Кисловодске первая поликлиника города названа ее именем. 

Известность к Мариам Ибрагимовой пришла в семидесятые годы, а в девяностые, после выхода романа-трилогии – главного произведения ее жизни “Имам Шамиль” – к ней пришла слава. Этот роман стал итогом многолетней творческой деятельности и колоссальной исследовательской работы. По признанию Расула Гамзатова её роман «Имам Шамиль» по праву является самым лучшим описанием Шамиля и Кавказской войны. 

Литературное творчество поэта, спустя годы забвения, наконец-то открывается читателям. Благодаря ее сыну вышло в свет 15-томное собрание сочинений М. Ибрагимовой.




#Total Article count: 37
#Total Word count: 6855#Article 1: Лакку маз (54 words)


Лакку маз

Лакку мазрал цӀанасса тагьарданияту тамансса чивчуну бур. Мадарасса шаттирдугу лавсун бур иш-тагьар къулай дан. 

Вай калимардаву пикри цалийн букӀлай бакъар. Чичрулул мазну я бухгъумучиял, ягу цӀугъумучиял лугъатру тачӀав къабивкӀссар, цӀанагу бакъассар. Гъумучиял лугъат буссар адабиятсса лакку мазрал (чичрулул бикӀу, гъалгъалул бикӀу) гьануну (Гьанумур гъалгъа). 

Цурдалу аьдад  – ЧӀяру аьдад 

Ва лакку алфавитри: 

 

  




#Article 2: КӀундими (102 words)


КӀундими () — …

КӀундиннал шяравалу, хьхьичӀавасса халкьуннал мухъурттийн бувну лярхъуну дур, Ссибир бувну гьан бувсса халкь цачӀун хьуну мащив дурну тӀий. Шяравалу щаллу хъанахъисса ппурттуву диркӀун дур шанна мащи. Шинну ларгун махъ халкь чӀяву хъанай аьрщи диял къахъанай тӀий хъун хъанай дайдирхьуну дур. 1998 шинал КӀундиннал шяраву 360 къатта бивкӀун бур. Махъсса 6-7 шинал дяниву шяравалу цӀу дуклай, хъун хъанай дур.

Шяравалу дирхьуну дур шанма зунттул дяниву. ХьхьичӀава чӀирисса щарнил лагма бивкӀун бур вацӀри, амма мичча личӀи-личӀисса жанаварт буклай буну тӀий ми бакъа бувну бури.

КӀундиннал шяраву дуссар личӀи-личӀисса тяхъашивуртту. Гьарица шинал дувайссар хъарас щаврил байрам инттухуннай. Му нийн учайссар ХЪурдиккава 




#Article 3: Лакрал щархъурду (90 words)


Лакрал щархъурду

Лакку билаят Дагъустаннай — 3 районналия хlасул хьуну буссар.
Лакрал ва Ккуллал районну — ччянира лакку билаятрай бивкlссар.
ЦӀусса лакрал район — му Аухуллал (Мичухъал) аьрщарайн 1944 шинал лак бизан бувну махъ хьусса районни.

ЦӀана Мах1ачкъалалия арх бакъа буссар Ц1усса мина дуллай лакран Аухуллал аьрщарая бизаншиврул.

Лакрал райондалул щархъурду:

Ккуллал райондалул щархъурду.

Ахъушиял райондалийсса лакрал шаравалтту

Чарадинский районалий дуссар Шалиб тӀисса лакрал шяравалу

Лакрал райондали Халакки тӀисса шаравалу бизан бувссар Новолакрайн

Цинярдагу лакрал щархъурду 70 лирчусса дуссар. Амма хъинну чӀявусса Лак бур Анжилив, Каспийскалий, Щурагь, Москавлив ялапар хъанай.




#Article 4: Оьрус маз (11 words)


Оьрус маз – Аьрасатнал ва оьрус халкьуннал мазри. 

Ва оьрус алфавитри:




#Article 5: Дагъусттан (57 words)


Дагъусттан ягу Дагъусттаннал Республика ()

Дагъусттан буссар Кавказнаву. Дагъусттан буссар Каспи хьхьирил зуманив. Дагъусттан Аьрасатнал бутIар. Европаналгу, Азияналгу дазуй буссар. Дагъусттаннай зунттурдугу буссар, ардугу дуссар. Ар учайссар кьасса кIанайн. Ар дуссар Дагъусттаннал Ухссавний. Зунттурду буссар Кьиблалий. 

ХIакьинусса кьини Дагъусттаннал отделениялий бур 14 миллатрал мазурдил группарду. Филологиялул факультетрал актовый залдануву хьунни му нюжмар къуртал хъанахъаврин хас дурсса шадлугъ.




#Article 6: Анжи (42 words)


Аьнжи ягу МахIачкъала () ва Дагъустаннал хъуншагьру бур. Ва Лакку билаятри.

Шагьрулуву яхъанай бур — 577,9 азара инсан (2010).

Ва МахIачкъалаллал шагьрури. Вана Каспи хьхьиригу. Каспи хьхьири МахIачкъалаллал хьхьичI бур. МахIачкъаллал махъ зунтту бур. МахIачкъала бур Тарки-тау зунттул ва Каспи хьхьирил дянив.




#Article 7: Цала оьрму аьралущал бавхlуми (294 words)


Цала оьрму аьрали къуллугъращал бавхIуминнал цинявннал ца зумату кунма учай, рязиссара нава бувгьусса ххуллия, ххариссара аьрали къуллугъращал бавхIусса ттула кьадардания, цIуницIа пиша язи бугьан багьссаниягу, гава га пиша язи бугьантIиссия куну. Ва аьрали къуллугърал щала гужгу, сийгу, инсаннал ци нигьачIаву ялун диярчангу, ццах бакъа, ялун бивмур бухIан хIадурну ушаву бухьунссар.

Аьрали частьру чун най дурив миннащал бачайсса, цала оьрму чиваркIуннал кунма, аьрали къуллугърайн хас бувсса ккулидуш Кьурбайтаева Зоялгу увкунни: «Ттун мудангу аьрали къуллугърай зун ччан бикIайва. Ва даврийн бувкIуну махъ цалвагу пашмангу къавхьуссара нава ва пиша язи бугьаврия,»-куну. ЦIана яла кIиримур кIанттуну хIисав байсса Чачаннавун бачин нигь дакъарив? -увкусса ттул суалданунгу: «Чивчумунин чаран бакъассар, на утти вардиш хьура, тай тийхмигу ниттихъаллихха бувсса» — увкунни.

ЦIигьуртал шайсса курсругу бувккуну Зоя зий бивкIун бур пекарнилий. 2000 шинал Чачаннава жучIанма хьхьирил бахьттагьалт бивзукун, Зоягу лавгун бур гайнначIа дукра дувуну зун. Вана гьашину Зоял мукьра шин дур, Каспийскаллал зума-къирагърай аьрали къуллугъ буллалисса   хьхьирил бахьттагьалтраха къуллугърай. 

На бура военнообязанная. Хьхьувай бизан бувну бачи учирчагу, жу хIадурну бикIайссару. ЦIумадиял райондалийсса, боевиктал ххявхсса Ансалта шяраваллил чIаравсса зунттавугу буссия. Жу бавцIусса кIанттурду милицалтрал ва боевиктурал цалчинсса талатаву хьусса кIану бия Къизлардайнгу лавгссару щин ялтту ларгсса чIумал. Уттигъанну Буйнакскалийгу буссияв полигоннай (учениярттай). 

Зоя цуппа хъанниву чанну хьунабакьайсса, аьрали пишалул заллу бухьурчагу, шаппарив гъелисса, лази -лавкьусса, марцIсса, нахIушиву дусса къатлул багьайкунсса хозяйкагу бия. Зурдардий шаппа бакъа, шаппаллих мякь бувксса Зоя шаппай буххайхту, цIусса гьавасращал цила хозяйкал биялалувун буххай.

Зоял лас Кьурбайтаев Рашид дазул роталул командир ур. Ца шинал хьхьичI, аьрали дустурал тавакъюрайн бувну муная «Илчилий» чивчуссия. Му чIумал Зоя Чачаннавури тIий, Рашид буруккинттарай ия. 

Аьрали кулпатраву хъуна хъанахъисса арсналгу мува аьрали къуллугъ язи бугьлагьисса суккушинна дия. Вайннал кулпат ккуркки буллалисса 10 классраву дуклакисса душнил, ттигу пиша язи бугьан бувая.

Зун марцIсса ссавнилу паракьатсса, буллугъсса, лахъисса оьрму булуннав, дакIнийсса мурадру бартлаганнав.

Т. ХIажиевал макьалалийн бувну.




#Article 8: Лакрал авиатортал Хъун Дяъвилий (888 words)


Лакрал авиатортал Хъун дяъвилий ваниннин 2-3 шинал хьхьичӀ МахӀачкъалалив АхӀмад-Хан Султаннун гьайкал дацӀан дуллалийни, на махӀаттал хьуну уссияв, чӀивисса лакрал миллатрал 4 лехху ур, тӀий. Чансса хъирив лаяву дурукун, лявкъуна ми мукьа акъа, 36 уну. Мунияту жу пикри барду «Лакские авиаторы в Великую Отечественную» («Лакрал авиатортал Хъун дяъвилий») тӀутӀисса лу сакин бан. Лу бикӀантӀиссар оьрус мазрай, цайминнащагу буккин бюхъаншиврул. Авиатортурал сияхӀ уттигу лакьин дурассар. 

МахӀад Аьлиев Исмяиллул арс (Инишатусса, 1922 - 1983 шш). Щалла дяъви гьан бувссар лехлай. Лехлай ивкӀссар хьхьувай бомбарду бичай У-2 самолетрай. Дурссар 360 аьралул леххаву. Талай ивкӀссар Украиннал 3-мур фронтрай ва Кьиблалийми аьралуннал группалуву. Гьуртту хьуссар Кривой Рог - Никополь щуттавух кьутӀавриву, Одесса, Булгъария, Руминия, Югославия, Венгрия, Австрия мурахас бавриву. Аьлиевлун дуркссар ЯтӀул Ттугълил ва ЯтӀул ЦӀукул орденну ва аьралул медаллу.

Аьлиев МахӀад Исмяиллул арс увну ур 1922 шинал Инишав хъузалал кулпатраву. 1939 шинал къуртал бувну бур Гъумучиял дянивмур школа. Аьралул къуллугърайн увцуну ур 1940 шинал августрай. Гьан увну ур дуклан Ульяновскаллал леххултрал училищалувун. 1942 шинал га къуртал бувну, хьуну ур лехху-инструктор, яла пилот-лехху. 

Лехлай ивкӀун ур МахӀад Аьлиев У-2 самолетрай. Дяъвилул шиннардий цин «небесный тихоход» тӀисса цӀа дирзсса самолет ишла дайссар диркӀссар хьхьувай бомбарду бичлан. Циярда заманалуха лархьхьусса, амма анаварсса духьувкун, хьхьурай лагьну лехлан нигьа дусайсса нимицнал самолетирттахьхьун къадирияйсса диркӀссар, мукунна къадирияйсса диркӀссар зенит-ттупал куллардахьхьунгу. Мукун хархавар бакъа дурккун, бивчуну бомбардугу, лихъайсса диркӀссар.

Аьлиевлун янсаврал кьанкь хьхьичӀра-хьхьичӀ рирщуну дур Сталинградралу. Шикку фашист ацӀан циван къаави, цила багьайкун агума авттуссар. Сталинградралу Паулюслул ттуршазара чув усса аьрал «къаправун» бакьаврил (яъни щаллуну вивласаврил) Буттал кӀанттул цӀанийсса Хъунмасса дяъвилул ишру мархлуцӀакул баххана багьан бувссар.

МахӀадлул кулпат Сакинат буслай бур пилот Аьлиевлуяту «адигай» шаврил хавар, яъни МахӀад Аьлиевлуйн цала гьалмахчу М.Швидкийл макьалалий «адигай» учинсса савав ци хьуну диркӀссарив. «Сталинградралу, Харьковралу, Никополлай талай ивкӀсса МахӀад цакуну аьралул леххавурттай тӀайла къауклан ивкӀун ур, - тӀий, буслай бур га. - Ххал барча, командованиелун Аьлиев ци миллатрал уссарив къабувчӀлай бивкӀун. Га диркӀссар «аьйблувун багьми миллатру» бикӀлил ватандалияту бизан бай чӀун. Ахирданийгу, га я адигай, я мичиххич акъашиву, зунттал Дагъусттаннавасса лаккучу ушиву кӀул хьувкун, лехлан ивтун ур цӀунилгу» 

Билаят фашистурацӀа марцӀ буллалисса жула аьрал бувккун бур УрчӀа зуманицӀухмур Украиннайн. Талатавуртту дарчуну дур Кривой Рог шагьрулуцӀух. Аьлиевлул экипажрал дурсса ххишалану чӀярусса леххавурттал (миннул сияхӀ пилотнал кулпатрал аякьалий ябуллалисса леххавурттал луттирай лях гьан къадурну чирчуну дур) ккаккан дуллай дур талатавурттал къизгъиншиву. Шикку Аьлиевлул самолет дуртунгу дур. Щаллусса барз бувну ганал Украиннал шагьнал лачӀал хъуруннаву лаикӀлай. Шагьнал лачӀал ххасал увнугу ур га ккашил ивчӀансса. Ахиргу, украин хъудугьул кумаг бувну бур ганан партизаннащал дахӀаву дан, гайнналгу га уккан увну ур жуламинначӀан. 

ЦӀунилгу леххавуртту, цӀунилгу гьавалул талатавуртту, бомбарду бичавуртту. Аьралуннал Кьиблалулмур группалуву Аьлиевлул У-2, яла По-2 самолетру, хӀурхӀа-хӀаллих душманнал къинттуллухун духхавай, цала даву давай, душманнал техника ва базарду пӀякьа тӀутӀи буллай диркӀун дур. Фашистал экьи бивчуну, совет билаятрал кьатӀув бивхьукун, Аьлиев гьуртту хьуну ур Руминия, Булгъария, Венгрия мурахас бавриву. Лагъартуннайн кӀура даен дурсса Европанал хӀукуматирттайсса талатавурттал сурат хьхьичӀ дацӀан даншиврул гьар МахӀад Аьлиевлул ва Николай Воликлул Будапештрайн дурсса аьралул леххавурттал сияхӀрах бургаву. Леххавурттал регистрациялул луттирал ккаккан буллай бур ми дуллай щаллусса барз бувшиву: 24.12.1944, 29.12.1944, 30.12.1944, 31.12.1944, 01.01.1945. 14.01.1945, 16.01.1945, 20.01.1945.

Бомбарду бичавуртту дакъа, Аьлиевлун цаймигу масъалартту биттур бан багьайсса бивкӀун бур. Масалдаран, цал га гьан увну ур зунттал Югославиянавун тиккусса ватан тархъан дай аьралуннал бакӀчи Иосиф Броз Тито зунттавату уцин. Анжагъ У-2 ва По-2 самолетру диркӀссар биза бансса манзил чӀивисса зунттал мюрщи бизанттай ликкангу, леххангу бюхъайсса. Леххултрал хьхьичӀ бивхьусса масъала биттур бувну бур. «Цинявгу билаятирттай кьамул байвав жу ххарину, амма Веналий куннасса дазгахӀ (хъун тяхъашиву, дялахъру) чучӀав дакъая,» - тӀий, ппу буслан икӀайва, тӀар, виричунал арс Ибрагьиннул. 
Амма дяъвилул шиннардил кӀушиврул, ищавурттал цала къадурну къадиртун дур. Махъсса шиннардий Аьлиев бюхъай-шай буллай ивкӀун ур цала яруннин чани оьккину зия хьуну бушиву. Ганан самолет ликкан дангу, леххан дангу захӀмат къашайсса бивкӀун бур, ми давуртту ганал биттур дайсса диркӀун дур, яру лавкьуну. Амма цал-цал яру къянцӀа хъанай, хьхьичӀсса затру кӀи-кӀирану чӀалан дикӀайсса диркӀун дур. Микку Николай Волик ивкӀун ур ганал цамаща цал кӀану бугьан къашайсса уртакь, муксса бивкӀун бурхха гай бавкьуну зий, гай кӀиннан дакъа му диял дакъашиву ашкарану диркӀуннарагу дакъар. 

Ахиргу, багьну бур Аьлиевлун операция бан. Операция бувну бур машгьурсса Филатовлул цала. Аьлиевлул дяъвилул гьалмахчу бивкӀун бур цӀанихсса аьралуннал бакӀчи, Хъун штабрал начальник Алексей Антоновлул уссил-ссил душ. Москавлив иявривун МахӀад тӀайлана адресрай ганил шавай лавгун ур. Самолет ччурччуну, кӀусса щаву дирну махъ, ганин леххавуртту кьаритан багьну бивкӀун бур. МахӀад Аьлиевлун нуз тӀиртӀукун, ганал, ттун пулан аьркинну бур, увкуну бур. Му нарахха, куну бур ганилгу. Жагьилсса, бакӀрал ххуйсса хъамитайпа къарийн кӀура бавну лявкъуну бур. Ци ликкан буллай бурив ххал барартал дяъвилул инсантуран, куну пикри хьуну бур МахӀадлун. Ганил кумаг бувну бур Аьлиевлун Филатовлул клиникалувун агьан.

Дяъви къуртал хьуну махъ, аьралул къуллугърай Аьлиевлул хъунмасса хӀал бувну бакъар. Хъунама лейтенант гьан увну ур ВВС-рал леххаврил тактикалул школалийн лавайми хӀаписартурал курсирдайн. Лехлайгу ивкӀун ур. Амма 1947 шинал янил чаннал тагьар сававрай къуллугъ кьабитан багьну бур. 

Га зана хьуну ур ватандалийн. Шикку га лащу-щаллу хьуну ур. Къуртал бувну юрист институт. Зий ивкӀун ур МВД-лий. Фронтрал дустуран га хъама къаитайсса ивкӀун ур. Гай ганачӀан МахӀачкъалалив бучӀайсса бивкӀун бур. 

Ахиратравун лавгун ур га оьрмулул 61 шинаву. МахӀад Аьлиев ивкӀун ур уздансса, лазилавкьусса, пахру бакъасса, иминсса инсан. Дяъвилул иширттая буслан ганан къаххирасса бивкӀун бур. Так нажагьлий, дяъвилиясса кинордай нимиц карашталну ва ахӀмакьталну ккаккан буллалийни, ганал рязи акъашиву ялун личин дитайсса диркӀун дур. Мадарасса фронтал дустал бувкӀун бур личӀи-личӀисса совет шагьрурдаяту, га ивкӀукун, уччин. Дустуран ва гьалмахтуран га салахӀ изайсса ивкӀун ур дакӀ марцӀшиврухлу.

Сулайман Мусаевлул макьалалийн бувну.

 




#Article 9: Дарбант (63 words)


Дaрбáнт (Чуруль, ),  Дарбанд — ворота, застава) — Дагъусттанайсса, Каспий хьхьирил зуманивсса шагьру. 

Дарбантуллал шагьру исламрал кюрттаран ккалли бай, амма махъппурттуву шагьрулийсса бусурман агьулданул куннал куннащалсса арарду къаххуйсса дия. 

Шагьрулул гьану бивзун бур V ттуршукушинал дянив Ираннал хан Иездтгер II буйругъирайн бувну. ХIукуматрал дазулий къала кунма. 567 шинал паччахIну ираннал хан Хосров I Ануширван ивкIсса чIумал, байбивхьуну бур буллай шагьруулул чIиртту ва къаларду.

  




#Article 10: Ислам (172 words)


Ислам (аьрабнал маз لإسلام‎‎‎‎ , al-Islām, «вихшал шаву») ягу Бусурманнал дин — Аллагь цари тІисса дин, дунияллий цайминнущал аьрхІал яла чІяруну кьамул дурсса дин. 

Лакрал буттахъал дин. МухІаммад Аллагьнал идавсри ва Мунал илчири цинявппагу инсантурачIан тIисса. Ислам щаллу дуллайминнайн учайссар бусурман куну ( аьрабнал маз مسلمون  муслимуна, «вихшал хьусса»).

Гьанусса яла чанми буржру, хIакьсса бусурманчувнал чара бакъа биттур бан аьркинсса.

Ислам – биттур баву Аллагьнал биттур бан ккаккан бувмур ва уруччаву Аллагьнал уруччин ккаккан бувмуния. Исламрал дуссар ххюра ттарцI. Мигу хъанахъиссар бусурмачувнал яла агьамсса, яла гьанусса буржруну.

Исламрал лу — Кьуран. Му бакъа Аллагьнал гьан бувсса ккалли байссар Тора (Таврат), Псалтырь (Забур) ва Евангелие (Инжил). Мунияту жугьутІигу кашишталгу Аллагьнайн бакъа цайми затиттайн икрам буллайминнавх ккалли къабайссарча, а байссар ккалли Луттирал агьлукунма.

МухІаммад-идавслул куну бур ислам дарцІуну дуссар ххюра зарай:

Иман, шивун духлай дуссар:

Исламрал цинярдарагу низамирттайн учайссар шариаьт куну, ва ми дуссар дарцІуну Кьурандалий, МухІаммад-идавсил сунналий ва цинявппагу бусурманнал аьлимтал бавцІумуний (иджма). 

Инсантурал тІуллу ххюра журалул дикІайссар: хІарам (къабучІимур), карагьат (къахъинмур), мубах (бучІимур), мандуб (хъинмур) ва фард (чара бакъамур).

Ислам дарцІусса луттирду:




#Article 11: Аьли Къаяев (134 words)


Аьли Къаяев (Али Каяев ягу Замир-Аьли , Замир-Али) (1878, Гъази-Гъумук — 21 декабрьданий 1943, Георгиевскалий) — дагъустаннал аьлимчу, лаккучу.

Аьлимчунаяту лирчIсса ирс хъинну хъуннасса дуссар. Амма му дунияллийн дахьра ттигъанну дуклан диркIунни. 2006-ку шинал Москавлив итабавкьунни Аьли Къаяевлул «Лакку маз ва тарих» энциклопедия. Ургансса литература дакъа, ахттаршин дуллансса, чул бищунсса документру чIарав бакъа, анжагъ дакIний ливчIмур чичлай бувсса энциклопедиялул аваданшиврий тамаша буллай бикIай лубуккулт. 

Увну ур Гъази-Гъумучиял шагьрулий — цинявппагу лакрал столицалий. Ккалай ивкІуну ур Гъази-Гъумучиял медресайлув Гъази СеидгусейновлучІа. Зий ивкІуну ур Астраханнай, Кьагьирданий, Истамбулле, муния махъ увкІун ур махъунай Дагъустаннайн. 1918 шинал тІивтІуну бур цала медреса Гъумук. Мунив лахьлай бивкІун бур математика, физика ва цайми элмурду. КІилла ивкІун ур хІукуматрал дуснакьравун авкьуну, 1940 шинал тІайла увккун ур Къазахстаннавун ххюра шинайсса. 

Аьли Къаяев ивкIуну ур тифрал къашавай хьуну Къазахстаннавува 1943-ку шинал декабрьданул 21-нний гъурбатрай.




#Article 12: Энциклопедия (12 words)


Энциклопедия — му бур цинявппагу жужрал жуж. Энциклопедиялуву бикIайссар личIи-личIисса агьамсса макьаларду.




#Article 13: ЦӀовкра-1 (11 words)


ЦӀовкра-1 () — ХЪун ЦӀувкӀулал щяравалу ягу къюлул ЦӀувкӀул, цалчинмур ЦӀувкӀул.




#Article 14: Белан, Эдуард Борисович (17 words)


Эдуард Борисович Белан (9 январь 1970, Магадан — 5 сентябрь 1999, Новолакское) — аьралуннал хIакин, виричу Россиял.




#Article 15: Ккули (19 words)


Ккули () — Ккуллал шяравалу, Дагъусттаннал зунттаву, ХЪун неххал даралуву тIитIи даркьун дуссар. Лакрал шяраваллаву яла хъунмур шяравалу дур.




#Article 16: Дучи (58 words)


КIундиннал шяравалу, хьхьичIавасса халкьуннал мухъурттийн бувну лярхъуну дур, Ссибир бувну гьан бувсса халкь цачIун хьуну мащив дурну тIий. Шяравалу щаллу хъанахъисса ппурттуву диркIун дур шанна мащи. Шинну ларгун махъ халкь чIяву хъанай аьрщи диял къахъанай тIий хъун хъанай дайдирхьуну дур. 1998 шинал КIундиннал шяраву 360 къатта бивкIун бур. Махъсса 6-7 шинал дяниву шяравалу цIу дуклай, хъун хъанай дур.




#Article 17: Ишимбай (15 words)


Ишимбай (, ) - Башкортостанайсса шагьру, Ишимбайалал райондалул центр. Агьалинал аьдад 68,1 аз. инс. (2008).




#Article 18: Гъумук (116 words)


Гъумук ягу Гъумучи () бур цIанасса Лакрал райондалул хъунмур шагьру. Гъумук шяравалур. Му шагьру бур бувну Хъун-ниххял зуманив. ХьхьичIара, оьруснал ласуннин Гъумучиян цIа диркIун дур Гъази-Гъумучи.

Гъумук Лакку билаятрал вирдакIри.

Гъумучи бивкIун бур, инсаннан кIулсса заманалия байбивхьуну, дин-ислам дучIаннинма, цинявппагу лакрал хъунмур шагьру. Му бивкIун бур дахху-ласулун кьувтIусса хъунма шагьру. Аьрабнал Гъумучияйн чайсса бивкIун бур Гъумик куну, ва цIанияту хьуну бур цал тюркнал чайсса, яла оьрусналгу цала зумув лавсьсса Кумух тIисса цIа. (oYo)
ХьхьичIава Гъумучиял цIа дуккан дурну диркIун дур шиккусса ярагъуннил ва арцу-мусил усттартурал.
Шикку увну ур хъунасса аьлимчу Замир-Аьли (Али Каяев), муналла тIивтIун бивкIун бур Гъумук I9I8 шинал цала мадраса. ДакIний лирчIун дур гъумучиял жямятран мукунна цайми устартурал цIарду - Мунчаев, Шахшахъал ОьвдурахIман, ХIажи-МухIаммад.

  




#Article 19: ЩурахӀи (33 words)


ЩураxӀи (ярусс Шура ; ) — Дагъустаннайсса  шагьру,  Буйнаксккалал райондалул центр. Агьалинал аьдад 61,5 аз. инс. (2006). Шагьру бур  Шура — оьзан неххал зуманив, Анжилия кьиблалул чулухунмай 41 км архну. Муххалххуллу бусса станция.




#Article 20: ЧӀара (598 words)


ЧӀара () — …

Селение ЧIара – типичное скотоводческо-земледельческое селение. Оно находиться на востоке, 3,5 км от Казикумухского - Койсу. У лакцев каждое селение, кроме земледелия и скотоводства имеет ярко выраженную специализацию, по какому либо ремеслу. В прошлом селение ЧIара – селение сапожников. Сегодня уже скорее село зубных техников. Оно зажато между двумя хребтами, и находиться на высоте 1500 метров, среди заброшенных террас.

Происхождение названия села - Старожилы утверждают, что название села произошло от слова “ЧIарав”, что в переводе означает “Рядом”. Следует сказать, что происхождение многих названий лакских аулов можно представить при помощи народной этимологии. Например “ЧIарав” - “Рядом”, “Кунды” - “Бараны”, “Караши” - “Бей рукой” и т.д.
Селению ЧIара, в 2003 году исполнилось 860 лет, о чем свидетельствует надворотный камень одного из первых домов. По свидетельству сторожил, этот дом был построен в 1143 году. 

История - В истории нашего села много белых пятен. Множество кладбищ свидетельствуют о заселении нашей местности еще в древности. Здесь можно найти захоронения языческого обряда, захоронение Христа и, конечно же, мусульманские захоронения.( Вот только неодно христианское захоронения так и никогда небыло найденно не в Ч1ара нив окрестностях)  Наша местность была заселена еще в IV тысячелетии до н.э. Об этом убежденно говорят и многочисленные наскальные изображения в окрестностях нашего села, и остатки древней городицы, которые обнаружили археологи в шестидесятых годах XX века. Здесь на глубине 1,5-2 метра обнаружены старинные каменные сооружения, а также следы страшного пожара и обгорелые человеческие кости. Это местечко называется Шярях бакIу, что в переводе означает Холм за селом. На этом холме, по предположению археологов был дом правителя. К дворцу идет террасная дорожка, по которой можно было ездить в колесницах. В результате раскопок, археологи пришли к выводу, что село переместилось в то место, где оно расположено сейчас после этого страшного пожара. Что же случилось с селением? Почему оно оказалось под двухметровой толщей земли? Есть разные легенды: Одна из легенд, со слов сторожила, который умер в 1936 году, когда ему исполнилось 137 лет, гласит, что село было сожжено арабскими завоевателями за то, что жители добровольно не приняли Ислам. Жители села до принятия Ислама исповедовали христианскую веру армяно-григорианского толкования, о чем свидетельствуют надгробные памятники и захоронения сделанные по армяно-григориански. (И снова бредни неграмотного учителя истории из села Ч1ара. До Исламский периуд это периуд исповедывания зароастризма жителями Ч1ара тому свидетельством является Навруз что отмечают и поныне как закрепившийся обычай жгут костры и заговаривают огонь , во время свадебной церемонии когда невесту ведут в первые домой к жениху у входа так же разводят костёр с целью очистить невесту от болезней . Но нет ни одного ни григорянского ни христианского обычая что пришло из прошлого и отмечается)  Материалы археологических раскопок свидетельствуют, о том, что ране средневековое население селения Кара к периоду принятия ими Ислама, жило оседло, в каменных домах, имевших глиняную обмазку стен и крыш. Занималось оно главным образом овцеводством, разводили также лошадей и крупный рогатый скот. Значительное развитие получило террасное земледелие. В 1964-1965 годах в селении Кара работала археологическая экспедиция под руководством В.М.Котовича. Они изучали наскальные рисунки, разделяли их на группы, определяли их возраст. Им по мнению В.М.Котовича - 4000 лет. Эта обсерватория - самая крупная в Дагестане по количеству рисунков и площади самих наскальных полотен. Общая их площадь превышает тридцать квадратных метров. Насчитывается более 1100 отдельных фигур. Научные раскопки в местечке Витурзивалу, сделанные археологами, бесспорно, говорят о том, что по данной местности проходил кочевой путь первобытных людей, от Урала до Алжира и обратно. Найдены кремневые орудия труда: наконечники стрел, топорики и др.

(Множество кладбищ свидетельствуют о заселении нашей местности еще в древности. Здесь можно найти захоронения языческого обряда, захоронение Христа и, конечно же, мусульманские захоронения.)

НЕТ НЕ ПРЯМЫХ НЕ КОСВЕННЫХ ПОДТВЕРЖДЕНИЙ О ХРИСТИАНСКИХ ЗАХОРОНЕНИЯХ




#Article 21: Москав (44 words)


Москав () ва Оьрустаннал хъуншагьру бур. 

Багьлух чIумуйну бугьайсса яла ххирамур квартира буссар Москавлив, зурухсса ганил багьа бур 1 млн. ва 555 азарда къуруш. Га бур шагьрулул дязаннив Романовский переулокрай. Гиву буссар 21 къатта, миннува 8 утту бишай къатта ва 13 къатта, 6 хIажатхана.




#Article 22: Хайхи (79 words)


Хайхи   -  (Хъюхъи )

Описание  Хайхи-лакское селение история появления, которого относится к началу 1-го тысячелетия.Селение Хайхи расположено на высоте 1600м над уровнем моря, в самом центре горного Дагестана. Это древнее лакское селение корнями, которого уходит в далекое прошлое. Название селения Хайхи произошло от двух слов «Хъю» - «двор» «хъи» - «рог». Селение Хайхи входит в состав Кулинского района, образованного в 1935 году. Расстояние до райцентра - селения Вачи -составляет 8 км., до столицы республики г. Махачкалы — 160 км.




#Article 23: Лелуххи (152 words)


Лелуххи (Лелуххант ягу Лиьлуьххаьнт латӀин Aves), хӀайвант. Лелуххун леххан кӀулссар. Муниятур ванийн лелуххи, куну, учайсса. 

Лелуххант личӀи-личӀисса бикӀайссар. Ва чӀелмур. Ванийн чӀелму, куну, учайссар. ЧӀелму чӀивисса бикӀайссар. ЧӀелму лагьну лехлай бикӀайссар. ЧӀемуллул чӀивисса къеппа бикӀайссар. Къеппа буссар мурцӀу кунмасса. Гьарца даву дайссар ганил цила къеппул. ЧӀемуллул мюрщисса ххяпригу дикӀайссар. ЧӀелму щяв щябивкӀун бур. ЧӀелму лехлай бур. 

Лелуххул ччанну дуссар, каруми дакъассар. Лелуххул дусса хъарур. Ганил кӀира хъа дуссар – урчӀамур ва куямур. Лелуххи ччаннай бацӀайссар, хъарунний леххайссар. Лелуххи лехханшиврул хъару палцӀа тӀутӀи дайссар. ЧӀивисса лелуххул хъару анаварну палцӀа тӀутӀи дайссар, хъунмасса лелуххул хъару палцӀа тӀутӀи дайссар хӀаллих. ЧӀивисса лелуххул хъаттирдал палцӀлил анаваршиврул ппур кусса чӀу хьун бай. ЧӀелму, читӀу, верчӀичӀу, булбул – ми мюрщисса лелуххантри. Барзу хъунмасса лелуххир. Барзул хъаттирдал палцӀ чӀаланвагу къабикӀай. Гьава буллалисса барзул хъару, сукку къатӀисса кунна, дикӀай. Барзу кьувват бусса лелуххи бур. Барзу щяту бигьанма гьаз шай. Га гьаз хъанахъийни, ца-кӀива хъинну кьувватсса палцӀ учай – бивссар ссавнийн.




#Article 24: Барзу (37 words)


Барзу (латIин Aquila etc. spp.) лелуххир. Барзу хъунмасса лелуххуйн учайссар. Барзул хъунмасса къеппа буссар. Къеппа буссар ккуртта бивкIсса. Барзу хъинну лахъну лехлан бикIайссар. Лехлай лахъну бунугу, барзул яру буссар щяв буруглай. КIанил яру буссар щяв хъанахъимуних буруглай.




#Article 25: ГьунчӀукьатӀи (112 words)


ГьунчӀукьатӀи ().

Щяравалу лярхъуну дур XII-XIII-мур векрай христианнал календарданий.
Лувлякъу ГьунчӀукьатӀрал ттукку ччуччаврия.
Кьинирдал ца кьини чӀун дия ххалаха зузисса. Къурату бавхӀуну нанисса ххалал гьивулущалсса ттукку шяраваллил кӀичӀиравун бувххуна. Ххалал ттуккул хъунмашиврул (кlичlирттал къумашиврул) ттукку кӀичӀирттаву бахчуну, буккан хъанай баккая. Микку аькьлу бакъасса чӀивисса оьрчӀал ххалал ттуккуцlух цӀу щуну дур. Кьавкьсса ххалал ттуккуцӀух га цӀана цӀу ларчӀун дур. Ганал пикри бивкӀун бур ххалал ттукку ччувччукун цуппа ттукку сагьну букканссар тӀисса, амма кьаркьсса тӀаннул кӀиллуцlух га цӀана цӀу ларчӀун дур. Цуппа ттуккугу микку ччувччуну бур. Муния мукьах халкьуннал бусалалувун багьну бур (ттукку ччуччай гьунчlукьатlи тlий). Мичча ляхъан бувну бур укунсса шанма:

ЦӀарайх дикӀул кьанкь рищлай
ГьунчӀукьатӀув лавгссияв.
Ттул алши бакъашиврул
Ттукку ччучлай лявкъуна.




#Article 26: Саэд Габиев (250 words)


Саэд Габиев (1882—1963). 

Миллатрал ттуй бивхьу яла хъунмур бурж
Лакъавхъун ивкӀуну гьан къаччива ттун,
Ажалданухь мажал чӀачин къахьунссар,
Амма бурж къалавхъун гьан къаччива ттун
С. Габиев

Саэд Габиев увссар майрал 28-нний 1882-кусса шинал Аьрасатнаву Опочка тӀисса шагьрулий. Опочкалийн ссивир хӀисаврай гьан увну ивкӀссар Саэдлул ппу Ибрагьим 1877 шинал.
Саэдлул оьрчӀнийсса оьрму лавгссар личӀи-личӀисса кӀанттурдай — ОпочӀкалий, Гъумук, Щурагь, Ставрополлай, Петербурглив.

Гъумук цалчинмур классгу къуртал бувну, му увхссар Щурагьиял реальный училищалувун, гиччагу — Ставрополлал гимназиялувун. Гимназиягу къуртал бувну ца шин ларгун, (1904 ш.) Саэд увхссар Петербургуллал университетрал физико-математический факультетравун.

Петербурглив дуклакисса чӀумал, Саэд хӀала увхссар революциялул иширттавух. 1905-кусса шинал ярагъгу канил бувгьуну, Путиловский заводрал зузалтращал архӀал иллай ивкӀссар паччахӀнал хӀукуматрайн къаршину. 1905-кусса шиная 1920-кусса шинайн ияннин Габиевлул дачин дурссар революционныйсса даву: зузалтрал ва хъузалтрал хӀукумат дишин кумаг буллай, Бакуй, Ттуплислив ва Дагъусттаннал шагьрурдай.

XX векрал байбихьулий Габиевлул щаллу бувну бивкӀссар «Саэдлул саз» тӀисса балайрдал жуж. «Дагъусттаннал новелларду» тӀисса лу, мукунма цаймигу. Ми луттирдугу полициянал цӀухларду бивхьуну бикӀу, граждан дяъвилул чӀумал бикӀу зевххуну, бакъа хьуну бур. Амма мунал цаппара балайрду бищайсса бивкIун бур «Дагъусттаннал ххяххабаргъ» тӀисса кказитрай. Му бакъассагу Габиевлул буккан бувну бур 1927-кусса шинал «Лакку чугурданул чӀу» тӀисса балайрдал лу, ганивусса циняв балайрдугу революция хьуннин хьхьичӀ чивчуну бур.

Саэд Габиевлул, оьрмулул угьара хьуну ивкӀун ухьурчагу, цала чичрулул даву кьакъариртссар, цувату персональный пенсиягу ласлай Ттуплислив ялапар хъанай ивкӀссар. 1963-ку сса шинал февраль зуруй Саэд ивкӀуссар.

Ттул гъаривсса нурчӀи ласунмур бара.
ДакӀнин ччи зунттаву Кьакъурув дуччин», —

тӀий.

Шаэрнал аманат барт бивгьуссар, ганал жаназа Ттуплислия ларсун бувкӀун,

ВацIилу ххалшайний, Гъумук шагьрулий» —

дурчуссар.




#Article 27: Жаннакъатта (28 words)


Къатта (жаннакъатта ягу жандалул къатта) — микроскоправух бакъа ххалкъа-шайсса, гъарца уттарамунил чIанмачIивимур бутIа. Инсаннал чурххаву буссар миллиардру ттуршрахъул журалул куццуйсса къатрал. Оьттул къатри, нервардал къатри ва м. ц.




#Article 28: Рентгендалул тIинтту (54 words)


Рентгендалул тIинтту — ххал къашай тIинттаватумири, ссавух-дунугу дуккан бюхъайсса. Мунийну тIиссар миннуща бюхъайшиву кIукIлуми чурххал видугьурдавух дуккан, учинну, бишив ва ххюттука. Амма, ттаркIру куннасса кьян-кьами, чIуруми видугьурурдавух миннуща тиха личин къабюхъайссар. Муниятур рентгенограммалий (рентген суратрай) ттаркIру кIялану дагьайсса.

Рентгендалул ккаккан баврийн бувну, жунма кIулсса «Мона Лизал» махъгу дусса дур гара суратрал 3 цалчинми вариантру.




#Article 29: ТтаркI (28 words)


ТтаркI — чурхал кIукIлуми, тарталами ви-дугьрурду дайгьусса, цIакьсса, кьянкасса чурхал бутIа. Чурхай дуссар 206 цирда-цирдалусса ттаркI. Ми хьуну дикIлайссар, хьунмурчIин, коллагенналияту ва минераллал (кальйийлул ва фосфорданул цIил) кристаллаяту.




#Article 30: Барз (68 words)


Барз ягу Зурул.

Календарьданул барзру ккаккан байссар. Ванил кьинирдугу ккаккан дайссар. Шинай ацIния кIива барз буссар. Шинай шанттуршлий ряхцIаллий ххюра (365) кьини дуссар. Высокосный шинай шанттуршлий ряхцIаллий ряхра (366) кьин дуссар. Календарьданул барз ккаккан байссар. Ванил ккаккан дайссар кьинигу. 

Шинай ацIния кIива барз буссар. 

Ца, кIи, шан, мукь, ххю, рях, арул, мяй, урчI, ацI, ацIния ца, ацIния кIи. Календарьданий буссар ацIния кIива барз. 

Вана шинал барзру ягу зурдардил: 




#Article 31: Мурхь (77 words)


Мурхь

Мурхьру бикIайссар дукайсса ахъулсса дулайссагу, къадулайссагу. Зунттаву ххяххайссар укунсса ттарлил, кIялагьилул, хьхьирилул мурхьру. ЦIусса шин хьуна дакьайни, ттарлил мурхь бищай. Гъумучиял Хъун бярнил лагмасса бярниккурккай ххаллилсса кIялагьив ххяххан бувну буссар. Хьхьирилул мурхь хъинну кIукIлуссар. 

Чансса гъелими кIанттаву ххяххайссар щавщи, хIави, мажи, пялут, чинар. Щавщи цила къяртри кьус риртун бур. ХIави лакрал поэзиялул мурхьри. Лакрал поэзиялуву бювхъусса душру, хъами хIавираха лащин бувну бикIайссар. Мажирал чIапIив – Канадаллал хокеистътурал лишанни. Пялут – цIакьсса мурхьри. Чинар хъинну хъунмасса мурхьри. 




#Article 32: ХӀави (15 words)


ХӀави (латӀин Populus) лакрал поэзиялул мурхьри. Лакрал поэзиялуву бювхъусса душру, хъами хӀавираха лащин бувну бикӀайссар. 




#Article 33: Ттарлил мурхь (11 words)


Ттарлил мурхь (латIин Pinophyta)

ЦIусса шин хьуна дакьайни, ттарлил мурхь бищай. 




#Article 34: Щавщи (10 words)


Щавщи (латIин Salix), мурхь.

Щавщи цила къяртри кьус риртун бур. 




#Article 35: ИчӀаллил хӀайван (11 words)


ИчӀаллил хӀайвант

Оьл, ттукку, чу, ккаччи, аьнакӀив, ччиту – ичӀаллил хӀайвантрур.

 




#Article 36: Чак (69 words)


Чак (аьрабнал маз صلاة‎‎‎), бурж бушиву гьарца кьини ххюва (фариза) чак бан. 

ТIайлану бувсса ва цила чIумал бувсса чак – Аллагьнан яла ххирамур аьмалли. Чак бан байбихьлахьини ва чак буллалини чара бакъа дуруччин аьркинссар дагьайсса низам.

Нажасран ккаллиссар оьт, кIущалу ва цаймигу аьвратрава дуклакимур (мани личIаннин) – лал, оь, кIарчIанну, нажасри хIан аьракьи, дикI дукан къабучIисса хIайвандалул, накI, цукунсса дунугу дикI, дунгъуз, ккаччи ва чапурну бивкIусса хIайван м. ц.




#Article 37: ХӀайван (138 words)


ХIайван (чIяру аьдад ХIайвант латIин Animalia)

Жунма кIулли хIайвант бикIайшиву урттулсса дукаймигу, дикIулсса дукаймигу. Му багьайссар ичIаллил хIайвантирттайнгу, вахIшиминнуйнгу. Ав, бюрх, бюрни, варани, ку, тта, гьинта, оьл, ниц, къяча, бугъа, дунгъуз, буркI, пил, ттукку, кьяца, цIуку, чу, ккацца, балчан – вай урттулсса дукайми хIайвантри. Ккаччи, барцI, цулчIа, цуша, цIиникь, аслан, къаплан – вай дикIулсса дукайми хIайвантри. Бюрх анаварну лихъайсса хIайван бур. Амма бурцIил бюрх бувгьунни. Утти бурцIил га букантIиссар. Асландалухьхьун гьинта биривунни. 

Кьяца ичIаллил хIайванни. Ва дикI дукай хIайван бакъар. Ва уртту дукай хIайванни. Кьяцлул кIива хъи буссар. Кьяцлул хъиртту бикIайссар ккуртта бивкIсса. Кьяцлул хъиртту кIура-кIура бавссагу бикIайссар. Кьяца ччаннай бавцIуну бикIайссар. ХIайвандалул хьхьичIми ччаннайн ссанну учайссар. Ссан – му хIайвандалул хьхьичIмур ччанни. Кьяцлул магъ чIириссар. Кьяцлул ссирссилтту къадикIайссар, амма чIири бикIайссар. Кьяца бурхьнисса хIайванни. Вана цIуку. ЦIуку кьяцлул чутри. ЦIуку ццуссар. Кьяцлул ва цIукул оьрчIайн гада учайссар. 

 




#Article 38: Аслан (15 words)


Аслан ягу ГъалбарцI (латIин Panthera leo) –  Felidae кулпат Африканал ва Азиянал хъунасса вахӀшисса хIайван.




#Article 39: Къаплан (11 words)


ЦIиникь (латIин Panthera tigris) — Felidae кулпат Азиянал хъунасса вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 40: Мажнуннул яруннивухсса Лайла (70 words)


Мажнуннул яруннивухсса Лайла (аьрабнал маз مجنون و ليلى‎‎‎‎)

Аьрабусттаннал паччахIнал ивкIун ур Мажнун тIисса гьалмахчу. Мажнун ивкIун ур тяхъасса инсан. Хъярчру буллай, хаварду буслай, ганал цала дус –паччахI бизар хьун къаитайсса ивкIун ур. Амма ца чIумал Мажнун лап аххана хьуну, аьжаив хьуну ур. Ванан цивхьуссар, ва циванни хьхьичIва куна тяхъану акъасса, тIий, ивкIун ур паччахI. «Вин цивхьур, вийн ци ливкри», – тIий, Мажнун цичIав бусан ангу паччахIнаща бюхълай бивкIун бакъар. 




#Article 41: Каспи хьхьири (11 words)


Каспи хьхьири ягу Анжиллал хьхьири, хьхьири.

Дагъусттан буссар Каспи хьхьирил зуманив.




#Article 42: Гуржисттан (12 words)


Гуржисттан (гуржиял маз საქართველო)

Гуржистттан гуржиял билаятри. Гуржисттаннай гуржи буссар ялапар хъанай.




#Article 43: Гъазигъумуксса шамхаллугъ (56 words)


Гъазигъумуксса шамхаллугъ ягу Лаксса шамхаллугъ — тарихрсса лакрал паччахIлугъ. Тимурдущалсса дяъвилул лакрал паччахIлугъ гъагъан дурну, куччу дурну дакъар. Щалагу ХV-мур ттуршукулий Гъази-Гъумучиял паччахIлугърал бакIчитал (шамхалтал) Дагъусттаннал зунттал кIанай ислам ппив дуллайнна бивкIун бур. Мукун ислам ппив дуллай бусурман бувссар зунттал агьлу миннал. ХVI-мур ттуршукулий тIурча Гъази-Гъумучиял шамхалнал канилу бивкIун бур щаллагу зунттал билаят Гуржисттаннал дазурдайн бияннин. 




#Article 44: Туркнал маз (19 words)


Туркнал маз () —  Туркиянал ва Турк халкьуннал мазри. 

Ва туркнал алфавитри:

цурдалу аьдад – чIяру аьдад 

чил мазру:




#Article 45: Ущущулгъи (157 words)


Ущущулгъи (Ущущулгъив латIин Insecta), хIайван.

МичIакрайн жимин, кунугу учайссар. Зимиз, най, митIикьукьу, мичIак, чIитI, суцI, чIимучIали, гъангъаратIи, хъацI, янначчуччу, бажанаттукку, барзукка, чIача, нувца, нацI – ми ущущулгъир. Зимизру, найрду, мичIакру, чIимучIалт, нувца, нацIру – ми леххайсса ущущулгъир. ЧIитIру, гъангъаратIив, янначчуччулт, щиртри, нацIру – ми ххярка тIими ущущулгъир. ХъацIру, чIакри – тIанкIа тIими ущущулгъир. Зимизирттал, митIикьукьултрал, мичIакирттал, чIитIал, хъуцIурдил, нацIурдил кьацI учайссар. Найрал дачIу ритайссар. Буссар ущущулгъи инсаннайн эпидем азарду лахъан дайссагу. Лахъай азардал цал архIал чIявусса инсантал къашай бассар. Масалдаран, мичIакирттал баргъ лачIун байссар. Баргъ лачIаврийн, бургъил азар, кунугу учайссар. ХьхьичIава инсантурал пикрилий ущущулгъи бикIайссия шанма журасса: хайр бусса, хайр бакъасса ва заралсса. Масалдаран, найрду хайр буми ущущулгъия, цанчирча найрал ницI дайсса дуну тIий. МитIикьукьулт – ми хайр бакъами ущущулгъун ккаллиссия. МичIакру, хъацIру,  чIитIру, зимизру, нацIру – ми заралми ущущулгъилун ккаллиссия. Хайр буми ябувну, бакъами, миннуярвагу заралми кьатI бан хьуну, бикIайссия инсантал. Элмулул ккаккан буллай бур му къатIайласса теория душиву – тIабиаьтраву гьарцагу хIайвандалул цинма-цинмасса кIану бугьайшиву. 




#Article 46: Ясин (17 words)


Ясин (аьрабнал маз سورة يس‎‎‎‎)

ЧIявусса хьуну бур «АлхIам», «Ясин» къабувккуну, сурув къабивхьуну, цайрасса янналувува гьаттаву бивхьусса. 




#Article 47: Азаллий ца хьхьу (25 words)


Азаллий ца хьхьу (аьрабнал маз كتاب ألف ليلة وليلة‎‎ ‎‎‎‎)

Шуаьнат, ина хавар бяличIан бара, «Азаллий ца хьхьу» магьлуйсса Шагьру-задал кунма, яла ххуй бивзмур кIанай.




#Article 48: Инсан (65 words)


Инсан ()

Инсаннал (адиминал ва хъамитайпалул) чурх. 

Инсаннал чурххал хьхьичӀалу: ХьхьичIалу тӀисса хьхьичӀмур чул тӀиссар. Чурххал хьхьичӀмур чулий буссар хъазам, яларай – лякьа. Лякьа кӀидарчӀусса куннасса дуссар. Лякьа кӀидачӀлачӀисса кӀанайн лялу учайссар. 

Инсаннал чурххал махъалу: Махъмур чулийн махъалу учайссар. Ялагу учайссар махъмур чулийн, ттиликӀ, куну. Махъмур чулий буссар бархӀ. БурхӀалмур чулул дяниваллийн бянивсса учайссар. Бянивссаннуяр ялавай буссар бухчӀинсса. 

БакӀ, чурх, кару, ччанну – инсаннал базурдур.




#Article 49: ЦIусса шин (10 words)


ЦIусса шин ()

ЦIусса шин хьуна дакьайни, ттарлил мурхь бищай.
 




#Article 50: Шинал чIун (15 words)


Шинал чIун ()

Шин мукьра чIумуяту сакин хьуну дуссар. Инт, гъи, ссут, кIи шинал чIуннур.
 




#Article 51: Инт (10 words)


Инт — шинал чIунни. 

Инт дикIайссар март, апрель, май зурдардий.




#Article 52: Къама (94 words)


Къама ххяххияр. Къама бикӀайссар личӀи-личӀисса. ЛачӀа, хъа, у, сус, нехъа, ппиринж – къамар. 

ЛачӀая ччатӀ байссар. Ччат баншиврул, лачӀа гьавну, иникIма дан аьркинссар. Увал ини нахӀуссарини нахӀуссар. Амма ини баннин, увая щивщу бан аьркинссар, яла щивщу гьавукун, шайссар ини. КӀут байссар увая ягу хъалуя. КӀут байссар увая ягу хъалуя. КӀут баншиврул у ягу хъа хъатан байссар, яла чансса ххяххан байссар, яла гьаейссар. КӀуттал ккурч виврахун тӀааьнсса дукрар. Вивра баншиврул туртул къама гьаен аьркинссар. Туртул къама гьавукун, шайссар турт. Вивра баншиврул турт нагьливу ягу ххяххиярттал агъушивруву бяххин бан аьркинссар. ДукьрахӀан даншиврул зинигу, инигу, кӀутгу аьркинссар. 

 

 




#Article 53: ЛачӀа (16 words)


ЛачӀа (латIин Triticum) къамар ва  ххяххияр.   

ЛачӀая ччатӀ байссар. Ччат баншиврул, лачӀа гьавну, иникӀма дан аьркинссар. 

 

 




#Article 54: Хъа (26 words)


 

Хъа (латIин Hordeum) къамар ва  ххяххияр.   

Увал  ини нахIуссар. Амма ини баннин, увая щивщу бан аьркинссар, яла щивщу гьавукун, шайссар ини. КIут байссар увая ягу хъалуя. 

  

 

 




#Article 55: КӀут (23 words)


КӀут байссар увая ягу хъалуя. КӀут баншиврул у ягу хъа хъатан байссар, яла чансса ххяххан байссар, яла гьаейссар. КӀуттал ккурч виврахун тӀааьнсса дукрар. 




#Article 56: Чул (12 words)


Чул

Масалдаран, Сахара чарттарисса чулли, Къара-къум ва Къизил-къум – ми къундалул чуллур. 




#Article 57: Хъюрув (68 words)


Хъюрув ххяххияр. 

НацIусса щюлли хъюрув. Ва Хъюрув дурккун дур махъ, 16-мур ттуршукулий. Европанаву хьхьичIва-хьхьичI гай дугьлай сукку хьуну бур Голландиянаву, яла Англиянаву, Франциянаву, Германиянаву, яла вайннал хъирив Аьрасатнаву. 

Шиву чIявусса бур витаминну, минерал цIу, чIявур В группалул витамин, аскорбинка, мунияту анемиялул къашайшалтран хъинсса дусса дур мюрш Хъюрув. Хъюрувраву бур йод, зобрая организм дуручлачисса.

Хъюрувгу личIи-личIисса дикIайссар: лухIи хъюрув, нухутI хъюрув, шагьнал хъюрув. 

Шагьнал хъюрув дакъа шагьнал лачIагур бусса. 




#Article 58: Шагьнал лачӀа (15 words)


Шагьнал лачӀа (латӀин Zea mays) къамар. ва ххяххияр. 
 
Шагьнал хъюрув дакъа шагьнал лачӀа гур бусса. 




#Article 59: Мичихичнал маз (19 words)


Мичихичнал ягу Чачаннал маз (мичихичнал маз Нохчийн мотт / Noxçiyn mott) 

цурдалу аьдад – чӀяру аьдад 

Ва Мичихичнал алфавитри:




#Article 60: ТӀабиаьт (107 words)


ТӀабиаьт

Ххяххияртту, хӀайвант – ва уттарасса тӀабиаьтрал бутӀар. Уттарасса тӀабиаьтравун духхайсса затру, ххяххияртту ва хӀайвант бакъа, цаймигу гьарзассар. Жува миннуй бацӀлай бакъару. 

Лухччи – ккуза куннасса планетар. Планета Лухччинийн, Аьрщи, кунугу, учайссар, учайссар Дуниял, кунугу. Лухччинул ялалу хьхьирирдаяту ва кьирияту сакин хьуну дуссар. Лухччинул ялалу – му хьхьири ва кьирир. ХъунмурчӀинмур бутӀа буссар хьхьирихь, ливчӀмургу – кьирихь. Лухччинул ялтту гьавалул къат дуссар. Ганийнни атмосфера учайсса. Лухччинул вив мяъданну буссар. Буссар лухӀинавтлил, хъуручӀул, муххал ва цаймигу инсаннан мюнпатсса ханхъуслил мяъданну. Миннуяту дуккайссар мах, алюмин, дувсси, къалай, чӀутӀи, арцу, муси, кӀяла муси, хьуму муси, тутия ва мукунна цаймигу затру. Муххаяту байссар чувин, дайссар чаннан. Дувссилияту дайссар дукни ва чарвит.




#Article 61: Мажи (12 words)


Мажи (латIин Acer), мурхь.

Мажирал чIапIив – Канадаллал (Acer saccharum) хокеистътурал лишанни. 




#Article 62: Адабият (60 words)


Адабият  ягу Литература  , насрулий, шеърирдай, драмалий чивчусса ягу цайми элмурдан хасъсса асарду.
 

Поэзия, проза ва драма литературалул журардур. 

Шеъри, Назму поэзияр. Масалдаран, Хан-Муртаза-Аьли поэмар. Поэма поэзияр. 

Хавар прозар. Кьисса прозар. «Хъявринсса ччаву» Курди Закуевлул чивчусса кьиссар. Роман прозар. «Дяъви ва дакьаву» Лев Толстойл чивчусса романни. «Кавказ» Александр Пушкиннул чирчусса назмур.

Къямадия ва трагедия драмардур. «Къалайчитал» Гьарун Саэдовлул чивчусса драмар. 

 




#Article 63: Театр (97 words)


Театр
 
Театрдануву най бур спектакль. Спектакль най бур сценалий. Лакку мазрай сценалийн сахIнагу учайссар. СахIна тIисса лакку мазрай сцена тIиссар. СахIналийсса спектакль бачин бувну бур артистътал. Спектакль сакин бувну бур Гьарун Саэдовлул чивчусса «Къалайчитал» пьесалийн бувну. Артистътал бур пьесалул персонажирттал рольлу дургьуну. 

Залдануву бур тамашачитал. Тамашачитал бур сахIналий хъанахъимуних буруглай. Тамашачитал бур спектакльданий хъанахъимуний тамаша буллай. Тамашачитал бур артистътурал бусласимуних вичIилий. Тамашачитал спектакльданул хIайран бувну бур. 

Къуртал хьунни спектакль, дагьунни пардав. Тамашачитал хъатру ришлан бивкIунни. Артистал тIурча, сахIналийн бувккун, икрамру буллан бивкIунни. Тамашачитал тIурча, лавай бивзун, хъиннура гужну хъатру ришлан бивкIунни. Цаппара тамашачитурал артистътуран тIутIал кацIру буллунни. 

  

 




#Article 64: Календарь (71 words)


Календарь

Календарьданул барз ккаккан байссар. Ванил ккаккан дайссар кьини

Календарьданий буссар ацIния кIива барз. 

Гьантта сакин хьуну буссар кIива бутIуя. Гьантта сакин хьуну буссар кьинилияту ва хьхьунияту. Кьини чани думур бутIар. Хьхьурай цIан дикIайссар. Хьхьу ва кьини гьанттари. Кьинилийн дяхттагу учайссар. Кьини – гьантлул бутIар. Хьхьугу гьантлул бутIар. Хьхьу ва кьини гьантлул бутIрир. Кьини гьантлул чаннамур бутIар. Хьхьу – гьантлул цIанмур бутIар. 

КIюрх, ахттайн, ахттакьун, маркIачIан, хъатIан – вай гьантлул чIуннури. 




#Article 65: Курди Закуев (72 words)


Курди Закуев (1888—1968) ( ) лакрал чичур. Курди Закуев ххаллилсса шаэргур. Лакрал ванайн Закухъал Курди учайссар.

Закухъал Курди увну ур 1888 шинал Гъумучи. Ванал ппухълу бивкIун бур хъинну дурккусса инсантал. Курдигу ивкIун ур дурккусса инсан хьун ччай. Мунияту Курдигу чIявусса шагьрурдай дуклай ивкIун ур: Щурагь, Асттарханнай, Къазаннай, Уфалий. 

Курди Закуевлул элмулул луттирду чивчуну бур. Чивчуну бур шеърирдугу, «Хъявринсса ччаву» повестьгу. КъачIявусса бур ванал чивчумур. Амма Курди Закуев лакрал чичултраву яла ххаллилминнавасса цари.

  

 




#Article 66: Рамазан барз (103 words)


Рамaзан барз (аьрабнал маз رمضان‎ ‎‎ ‎‎‎‎) ягу Рамазан зурул, Зумадугьул барз.

Зума дугьай зурдардиву Рамазан барз яла ххирамурди, бусурмантурал ляличIину хъун байсса барзри. Рамазан барз къуртал хьуннинцIа инсантурал дакIниву дикIайссар личIийсса ххаришиву, шадшиву. Аллагьная ливксса цIимийлину, щалла тIабиаьтра дикIайссар чанна лархъун.

Рамазан барз бувкIукун Аллагьнал тIитIайсса бур Алжаннул къапурду, лакьайсса бур Дужжагьралмий къапурду, бахIайсса бур щяйтIанну ссинжирттай.

Рамазан барз Аллагьу Тааьланал жунма гьан бувсса ссайгъатри. Инсантуран кIулну диркIссания Рамазан зурул цинярдагу къулайшивуртту, мий чIа тIунссия щаллусса шинайгу Рамазан барз къуртал къашаву.

Рамазан барз – инсантурансса насихIатру (тIайласса ххуллу) ва тапаватшиву (хIакьмунил ва щялумунил) ккаккан буллалисса Кьуръан ливксса барзри» (сура 2, аят 185).




#Article 67: Зуль-хӏижжа (85 words)


Зуль-хӏижжа (аьрабнал маз ذو الحجة) 

Зуль-хӏижжа зуруй дуссар яла хъунмур бусурманнал байрам – Эд-аль Аьдхӏа (Кьурбан байрам). Кьурбан-байрам дагьайссар 10-чинмур кьинилин Зуль-хӏижжа зурул. Ва зуруй бусурмантал лагайссар хӏажлин – биттур дан Исламрал агьамсса тӏалавшинна – Исламрал ца ттарцӏ, ва зуруву дуссар ялагу ца ххирасса кьини – Аьрафат кьини. Зуль-хӏижжа зурул 9 чинмур кьини хӏажлин лавгмий бацӏайссар Аьрафат зунттуй. Аьрафат – кьини хъинну хъинссар бувккуну азарилла сура «Ихлас» (Кьулгьу) байбивхьуну «Бисмиллагьи ррахӏмани ррахӏим» тӏисса мукъурттия. Аьрафат – кьини дугьайссар зума (хӏажлий лавгминнал му кьини зума къадугьайссар).




#Article 68: Бусурманнал календарь (67 words)


Бусурманнал календарь байбивхьуссар Мухӏаммад Идавс Маккалия Ясриблив ивзсса чӏумуя шинмай (гьижра). Муния махъ Яcрибран цӏагу Мадина дирзссар (Идавсил Шагьру). Му гьижра бувссар 622-ку шинал. Бусурманнал календарьданул гьануну лавсъссар 12 барз бусса зурул шин. Му календарьданийсса ца зуруву бикӏайссар 29 гьантта, 12 ссят ва 44 минут. Бусурманнал шинаву бикӏайссар 354 ягу 355 гьантта. Бусурманнал календарьданийн бувну цӏусса кьини дайдишайссар хьхьурай, маркӏачан чаклил чӏун дуркӏукун. 

Бусурманнал барзру (ягу зурдардил): 




#Article 69: Шаъбан барз (55 words)


Шаъбан барз (аьрабнал маз شعبان) 

Шаъбан зуруй буллалисса ххуймур чIяву шайссар арулцIалилла ва бахчу бакъа гьаз шайссар ссавруннайн. МухIаммадлул  зума дугьайсса диркIун дур щалва Шаъбан зуруй. Щалва зуруй зума дугьан къабюхълахъиманан бучIиссар шанна зума дугьан зурул байбихьулий, ялагу шанна зума дугьан зурул дянив - 13, 14, 15 - гьантрай ва шанна зума дугьан зурул ахирданий.

  




#Article 70: Раджаб барз (147 words)


Раджаб барз (аьрабнал маз رجب) 
 
Раджаб барз хъинну ххирасса, хъунмасса даража бусса барзри. Рамазан зурул хъи-
рив, мунияр ххирасса барз бакъассар. Аьфву (ялтту учIайсса), рахIму байсса, Аллагь
ялтту учIайсса барзри. Мунил аввалданийгу (байбихьулий), дянивгу, ахирданийгу Аллагьу Тааьла халкьуннах урувгун, цинявннал аьфву байссар. Шаъбан зурул ацIния мукьунния ацIния ххюннийнсса хьхьунийн Бараатрал хьхьу учайссар.

Раджаб зурул гьарца хьхьуну, ми малаиктал цачIун хьуну, МухIаммад Идавсил умматирттал аьпа ба тIий дуаьрду дуллан бикIайссар. ХIатта, ца ракат чаклил дарча азарда дурссаксса чири буссар, ца шагьи цадакьалун булурча, азарва буллуссаксса чири буссар. Ца кьини зума дугьарча, азарда кьини дургьуссаксса чири буссар. Щалва барз бугьарчарив, маша Аллагь, мунал даража хъинну хъунмассар. Му зуруй зума дугьлай ивкIсса адиминан гьаттал аьзав дакъассар, гьаттаву цувалу къаитайссар. My Раджаб зурул хIурмат бурувччуну, му хъун бувма, кьиямасса кьинигу Аллагьнал азарда даражарал хъун айссар. My зуруй гьарца баргълагаврищал мукьцIалилла учирча «Ля хIавла ва ла кьуввата илла биллягьиль аьлиййл аьзим» хъинссар. 

  




#Article 71: Гьамлет (42 words)


Гьамлет

Утти лахъи бакъасса ссапар бахIинну Вильям Шекспирдул сонетирттавун. ЧIявуминнан Шекспир, драматург хIисаврай акъа, шаэр хIисаврай чанну кIулну унугу, гьарцаннан балжисса за бур ганал драматургиялуву бюхттулсса, гьаваслансса поэзия бушиву. Му бакъассагу, элмийну ххал бигьлагьисса асардаву сонетирттаяминнул ккалданул Гьамлетлуяминнул хъиривмур кIану бугьлай дур.

  




#Article 72: Яруссаннал маз (15 words)


Яруссаннал маз (Ярусс. магӀарул мацӀ, авар мацӀ). 
 

цурдалу аьдад – чIяру аьдад 

Ва Яруссаннал алфавитри:




#Article 73: Футбол (13 words)


Футбол () — ччаннах ттуплий буккайсса тӀуркӀур. Футболданий буккайссар майданнив (: футболданул майдан).




#Article 74: Мизит (74 words)


Мизит

Мизитру – Аллагьнал къатрир, Аллагьнайн эбадат дан ишла бай кIанттур. Жугу, жул оьрчIругу кьатI буллалаву къагьану, израильнал аьрал жул мизитругу ххит буккан буллай бур. Ми яла оьхIалми преступлениярду хъанахъиссар.

Дуклай ивкIун ур га мизитраву. Ччясса мутталий мизитравусса дуккаву къуртал дурну, ялагу элмурду лахьлай ивкIун ур личIи-личIисса аьлимтурачIа

Гьухъаллал Ччиккуллал мизитравунгу  бувххун, тайннал хъа бувну бивкIун бур, я жаннай, я хъуслий дакI мяш къадурну талан. Тай циняв ливтIуну бур, та мизит ябуллай. 

ЦIубадиял мизит

 




#Article 75: Мексиканал бусурман (110 words)


Мексиканал бусурман

Мексиканаву бусурман хьхьичIвагу бивкIссар. Амма чIявучин ми бивкIссар бусурманнал хIукуматирттава шиккун бивзминнавасса. 1995-ку шинал шиккун Испаниянавасса бусурман бувкIукун, Мексиканал халкьгу байбивхьуну бур Ислам кьамул дуллай. Ца-цавайннан ххуй бизлай бакъанугу, шиккусса бусурманнал цалва мадраса, хIалалсса дукра дукан шайсса кIану, бусурманнал тучан тIивтIуну бур. ЦIуну Ислам кьамул дурсса цалва уссурвавран ва ссурвавран аьраб маз, Кьуръан лахьхьин буллай бур, шичча хIажлив лавгссагума бур.

Мексиканавусса Чиапас тIисса штатраву ялапар хъанахъисса майя ва цотциль тIисса халкьуннаву Ислам кьамул дуллалими чIяву хъанай бур. Шиккун Исламрал дин дуркIун дахьра 15-ра шин хьуну дур. Мукун бунугу, Молино де лос Аркос тIисса кIанттай Кьуръанналул аятругу чирчусса чIивисса тIаннул къатлуя бувсса мизитрава гьарца нюжмар кьини азанналул чIу баяй. 

  




#Article 76: Халифлул Бурж (120 words)


Халифлул Бурж ягу Бурудж Халиф (аьрабнал маз برج خليفة халифнал къала) 

Дунияллий яла лахъмур небоскреб – Халифлул Буржшадлугърай тӀивтӀунни Аьрабнал ЦачӀунбув Эмиратуллал яла хъунмур шагьру – Дубайрай. ЧӀюй тӀитӀин ччай бивкӀун бур 2009-ку шинал сентябрьданул 9-нний Дубайрайсса метроращал архӀал, амма дахшишру хьуну гьашинунин ливчӀун бур. ЧӀюй бур кӀура даен дурсса зурукъянттуха лавхьхьусса. 2007-ку шинал 21-мур июльдания шинмай вания бур дунияллий яла лахъмур идара хьуну.

Аьрабнал эмиратирттаву дунияллий яла лахъмий къатри Бурудж Халиф бувну бур. 162 зивулийсса къатлул лахъшиву 828 метра дур, виваллил площадь 1 миллион квадратирттал. Вай къатри буллай 5-ра шин хьуну дур ва 4 миллиард доллардал харж бувну бур. Буллай байбивхьусса чӀумал ваксса лахъсса хьуншиву щинчӀав кӀулну къабивкӀун бур. Халифнал къалалуву 1000 квартира бур, 49 зиву офисирттахьхьун дуллуну дур. 




#Article 77: Адам идавс (46 words)


Адам Идавс (аьрабнал маз آدم‎) Аллагьнал идавсри. 

Аллагьнан Адам ляхъан ан ччан бивкIукун, аьрщарайн вахIий ликкан увну: «На аьрщараяту цавай халкь ляхъан бан тIий ура, гайннаву бикIантIиссар Ттуйн мютIи хьунтIиссагу, Ттуйн аьсив хьунтIиссагу. Гайннава Ттуйн мютIий хьума Алжаннавун уххан анна, аьсив хьума Дуржагьравун уххан анна» -куну. 

  




#Article 78: Имам Аш-Шафиъ (60 words)


Имам Аш-Шафиъ (аьрабнал маз ابو عبدالله محمد بن إدريس الشافعيّ‎) увссар Гьижралул 150-ку шинал Гъазза тIисса кIанай. Ганан кIира шин хьусса чIумал мунал нину ФатIимат Маккалив бивзссар. Шикку имам аш-Шафиъ айивхьуссар элму лахьлай. Арулла шинаву ганан щалва Кьуръан дакIних кIулну бивкIссар, ацIра шинаву имам Маликлул чивчусса хIадисирттал лу «Муватаъ» дакних лавхьхьуссар. Оьрмулул 15-ра шинаву имам аш-ШафиъначIа фатва булунсса изну бивкIссар. 

 




#Article 79: ХӀаж (102 words)


ХӀаж (аьрабнал маз احج‎ ‎), бурж бушиву ккаккан дурсса чӀумал цала оьрмулий цалагу Маккалийн гьан (духьурча цӀуллушиву ва каши, ххуллурдугу нигьачӀийсса бакъахьурча).

ХӀаж бан лагаву фаризари (буржри) гьарца бусурманчувнал биттур бан аьркинсса цала оьрмулий, цал бухьурчагу. 

ХӀажлил эхӀрам дахӀаврил чӀуннугу шаввал зуруй, зуль-кьаъдалий, зульхӀижжалул ацӀвагу гьантлийри. Мунияр хьхьичӀ, махъ бахӀингу къабучӀиссар. Оьмрарив та бахӀирчагу бучӀиссар. My дахӀайсса кӀанттурдугу Мадиналия най ухьурча, Зул хӀулайфат тӀисса кӀанттаяту дахӀинссар. Тугьаматул юмналуя наниманал лам-лам тӀисса кӀаная дахӀинссар. Шамлия, Мисрилия, Магърибрая наниманал хӀажфат тӀисса кӀанттаяту дахӀинссар.

МухӀаммад Идавсил увкуну бур: «Цума най урив хӀажлин, оьккисса махъругу къатӀий, бунагьругу къабуллай, му марцӀ хьунтӀиссар бунагьирттая дахьа Дунияллин увксса куна». 

  

 




#Article 80: Кьурбан Байрам (85 words)


Кьурбан Байрам (аьрабнал маз عيد الأضحى‎ ‎) 

Аьрафатрал кьини кIюрххил чаклияту байбивхьуну гьарца чаклил хъирив фариза бикIу, ссуннатсса бикIу, хIатта жаназалул чаклил, хъирив лавхъун буллалисса чаклил хъирив бикIу такбир бишаву суннатссар ххюкусса кьини ахттакьун чак баннин. Мукун биширча, миннул бувцири бунагьру яла гьан байссар. Кьурбаннул хьхьуну баргъ лавгун махъ кIичIирттаву, мизитирттаву бишавугу суннатссар эдрал чак булланнин, хIажи акъаманан. Мурив «лаббайк» тIунссар. 

Кьурбаннул шаннагу хьхьу-кьини дуркуну, ларххуну ххи хьунсса зад дусса адаминан Кьурбан биххаву суннатун муаккадри. Париза бакъахьурчагу чанссавагу аьхIвал бусса, каши дусса инсаннал къабиххаву къахъинссар. 




#Article 81: ЭхӀрам (52 words)


ЭхӀрам (аьрабнал маз إحرام ) 

ХӀаж бан кьасттирай нанисса адамина мувва бахӀайсса, эхӀрам дахӀайсса кӀанттайн бивукун, эхӀрам дахӀиннин цал цалва чурх марцӀ бан аьркинссар, михьру кьувкьуну, аьврат марцӀ дурну, хъаралалугу бивттуну, ссирссилттал ссуннатгу бувну, яла эхӀрамдалул гъуслу бан нийятрай чурхгу шювшуну, гъуслу бан къахьурча таяммум бувну, бакӀгу чӀиригу зевххуну, нахӀу кьанкьгу дурну. 

  

 




#Article 82: МухӀаррам барз (46 words)


МухӀаррам барз (аьрабнал маз محرم) 

Мунил хьхьичӀра-хьхьичӀсса кьини шин дайдихьулул кьинири. МухӀаррам барзгу занначӀа ххирраса барзри. АцӀния кӀивагу зурул хьхьичӀва хьичӀмургу ди. 

Хъун аву Аллагьнан, жуй цӀими бивхьусса. КӀанал бувцуну най буру жува ххирасса зурдардийн, ххирасса кьинирдайн, хьун баншиврул Цала ЦӀаний буллалимур ва хъун хьуншиврул Цува. 

  

 




#Article 83: Владимир Путин (12 words)


Владимир Владимирович Путин (1952 - ) Аьрасатнал Федерациялул ХIукуматрал председатель. Президент России.




#Article 84: Замзам (36 words)


Замзам (аьрабнал маз زمزم‎) 

Европанал лабораториярдаву дурсса элмийсса хъиривлаявурттайн бувну, Замзам щаращул щин цайми щинах бурувгун хъинну дарувсса дусса дур. Американаву дурсса хъиривлаявурттал исват бувну бур микроорганизмарду ва бактериярду бакъасса щин дунияллий так замзам щин душиву. 

 
 




#Article 85: Аьрафат (46 words)


Аьрафат (аьрабнал маз عرفات‎‎) 

ХIаж баврил яла хъунмур мяъна — Аьрафат зунттуйн лахъавури. Аьрафат зунттуйн лавхъманал хьхьичI бацIайссар цала бувтусса оьрму — оьккисса бунугу, ххуйсса бунугу, дурчIайссар цала оьрмулул мяъна, ци дуллантIиссарив, чун наниссарив. Аьрафат зунттуй дуртусса кьини, куртIну пикри барча, лархьхьуссар Кьиямасса Кьинилуха, аьзав дакъанугу. 

  




#Article 86: Бараатрал хьхьу (60 words)


Бараатрал хьхьу (аьрабнал маз ليلة البارات‎‎‎‎) 

Шаъбан зурул ацIния мукьунния ацIния ххюннийнсса хьхьунийн Бараатрал хьхьу учайссар. Аьрабрай мунийн Лайлат-уль-Бараат учайссар, Кьуръандалийгу мубараксса хьхьу хIисаврай ккаккан дурну дуссар. Мугьарца бусурманчунан, бусурманщарнин ляличIисса хьхьур, муъминтал му хьхьуну Аллагьнайн дуаьрттай бикIайссар цала бунагьирттал ялтту учIу тIий.

Бараат тIисса «марцI буккаву»,  тIиссар. Му хьхьуну бунагьру буми Алжанная личIи байссар, бунагьру бакъами – Дужжагьрал цIарая. 

 

  




#Article 87: Къур (66 words)


Къур (латIин Daucus carota) ххяххияр. 

КIулну бивкIун бур къурул оьтту цIулаган бувну ххуй байшиву. Утти заманнайгу хIакинтурал къурул щин хIачIан маслихIат буллай бур, оьтту чан хьусса чIумал, чурххал хIал кIюла бувксса чIумал. Къур хIисав дуллай бур качарданул мяъданну – 15 %, муниву бур витамину В1, В2, С, РР. Хъиннува чIявусса бур каротин, мунияту инсаннал чурххаву витамин А шайсса бунутIий. Мунийн бувну чайссар чурх лахъи буву куну. 




#Article 88: Оьмра (216 words)


Оьмра (аьрабнал маз عمرة‎‎‎‎‎) 

ХIаж бан ялувманай оьмрагу бан ялувссар, мугу байсса хIаж баннинни, ягу бувну махъри. Ягу мунищалва. ЛичIийну буллай ухьурча, мугу хIаж бувну махъ хъинссарча. ХIаж къуртал хьуну махъ Жяъраният тIисса, ягу ХIудайбийят тIисса кIанайн увкIун, ягу Танэм тIисса кIанайн увкIун хIажрал эхIрам дахIайний кунма гъуслугу бувну, мунил кунма оьмра бахIин нийятгу дурну, Аллагьумма инний уридул оьмрата, фаяссиргьа лий ва такьаббал гьа минниий навайтул оьмрата ва аьхIрамту бигьа лиллягьи тааьла Аьзза ва Жалла увкуну, эхIрам дахIинссар. Яла лаббайк тIий Аьишатлул мизитрачIан лавгун кIира ракааьт суннатралгу дурну, дуаьгу дурну Маккаливн кIура аянссар лаббайк тIий. Яла Масжидул хIарамравун увххун лаббайк кьабивтун аруйлла тIавап данссар, хIажлил тIавап дайсса кунма. Яла аруйлва Марва Саффагу банссар. Яла бакI чартIигу бувну къуртал хьунссар. ХIажлищал буллай ухьурча ганивунма буххайссар. My чIумал хIаж байний оьмралийнгу нийят дан аьркинссар. Амма мукун барчарив мунай аьчIа ялувссар. Тта биххансар. My къалякъирча ацIра зума дугьанссар Шанна хIажлий уна, арулла шавайн увкIукун. Оьмралул чIунгу дакъассар. Та барчагу бучIиссар цуппалу буллай ухьурча. Цимийла барчагу чIявусса бавугу хъинссар. Маккалий уссаксса тIавапчу чIявуну даву, оьмрагу чIявуну баву, замзам щингу чIуруну хIачIаву хъинссар. Байтуллагьрал вив уххан ччай бухьурчагу, ачIа ччанащал, нигьа увсун, хIурматрай ухханссар. Мивун увххукунгу мукьрагу чулухунай мурцIурдайн урувгун, Аллагьу акбаргу увкуну, щукрулул суждалийи агьанссар. Яла кIирагу ттурцIал дянив кIира ракаат суннатралгу дурну дуаьгу дурну укканссар. Расулуллагьналгу мукун байва тIар. 
 




#Article 89: Сунна (20 words)


Сунна (аьрабнал маз سنة ) бусурманчувнан ялунгу бувну хъинмур. МухIаммад Идавсил цалагу байсса бивкIсса, цайминнал барчагу хъинну рязий шайсса ивкIсса.

 




#Article 90: ИхӀсан (25 words)


ИхӀсан (аьрабнал маз احسان ) дакӀнил куртӀнива мукӀруну бикӀаву Аллагьнан жува чӀалачӀишиврий, жула чӀу баллалишиврий, кӀулшиврий циняв ппагу жула бакӀравусса пикрирду, жуна КӀа чӀалай акъанугу.

 




#Article 91: Тавба (33 words)


Тавба (аьрабнал маз توبة) 
 
Шагьадат дурккуну махъ дувайссар тавба, КIанахь багъишла бува тIий инава бувсса бунагьру ва нийят дуллай ххишала бунагьру къабансса. Яла кутIану дайсса тавбалий учайссар: «Астагьфируллагь» – ялтту учIу ина, Аллагь.

 




#Article 92: Шагьадат (61 words)


Шагьадат (аьрабнал маз الشهادة), дакI дарцIусса барашиву Аллагь ца акъа цама акъашиврий ва МухIаммад ушиврий КIанал гьан увма, лахьхьин дан инсантурал хIакьсса дин.

Шагьадатралли личIий айсса бусурманчув чапурчувная. 

Шагьадат –  Ашгьаду Алла илагьа илла ллагь ва ашгьаду анна МухIаммада-р-расулуллагь.

Мяъна: На барашиву дуллай ура акъашиврий зал цама Ца Аллагь акъасса ва ялагу барашиву дуллай ура мяйжаннугу МухIаммад ушиврий Аллагьнал гьан увма.




#Article 93: Иман (40 words)


Иман (аьрабнал маз إيمان‎) Аллагьнайн вихшаву ва вихшаврил шартIру.

Иман – вихшаву, МухIаммад Идавсил Аллагьу Тааьланаяту баян бувмунин, КIанал увкумунин.

Имандалул дуссар ряхра аркан.

ХIакьну Аллагьнайн виххьусса бусурманчув, щак бакъа, вихну икIан аьркинссар Имандалул ряхрагу арканнайн, царагу лях гьан къариртун.

  

 




#Article 94: Закат (16 words)


Закат (аьрабнал маз زكاة‎), бурж бушиву мискин кьариднан булун вила хъуслия ккаккан бувсса бутIа, хъуслих бурувгун.




#Article 95: Иссаву (68 words)


Иссаву (аьрабнал маз الوضوء вузуъ) 

Чак баннин хьхьичI дайссар чIиримур иссаву, хьхьичI дурмур иссаву зия хьуну духьурча. ЧIиримур иссаву даннин хьхьичI:

Ислай айивхьукун хъинссар учирча «Аоьзубиллагьи мина щайтIани ражим. Бисмиллагьи ррахIмани ррахIим». Гьарца шюшлашисса базу шюшайссар шан-шамила, дуссар дуккайсса дуаьрттугу. БучIиссар мий къадурккуну так «Бисмиллагьи ррахIмани ррахIим. Аллагьу акбар» учирчагу. Ислай айивхьуни «шагьадат» дуккавугу гьассар.

Иссаву (вузуъ) зия шайссар:

Ялагу, иссаву (щаллумур ягу чIиримур) тIайлану даврин ккаллиссар, агарда:

  




#Article 96: Щаллуну иссаву (37 words)


Щаллуну ягу Хъунмур иссаву (аьрабнал маз غسل гъуслу) му чурх аьдатрай шюшавур. 

Чурх шюшайссар:

Щаллуну иссаву (гъуслу) тIайласса хьуншиврул аьркинссар:

Щин диян дайссар гьарца базурдайн. ЧIарарду шюшайссар чIануйн дияннин, михьирттал лувалу так атил баву къагьассар, шюшин аьркинссар.

  




#Article 97: Алоэ (53 words)


Алоэ (латIин Aloe vera), яруннин дарувсса ххяххияр

Алоэлул чIапIив мюрш бувну хIувин бувну 1 хъун къуса миннул хIадур дувара. Миннуйн рутIара 200 мл дякъин дурсса щаралархъсса щинал, ряхра ссятрайсса ка къаларну ритира. Яла кисайлувух дигьара. Настой хIадурссар. Яру цIуцIиний, ятIул лавгний ягу иттав пицIу () хьуний алоэлул настойраву атил дурсса ацци дишайссар яруннай.




#Article 98: Жаназалул чак (46 words)


Жаназалул чак (аьрабнал маз صلاة الجنازة) 

Бусурмансса инсан ивкIукун, адамина икIу, щарсса дикIу, чIивисса икIу, хъунасса икIу, жаназалул чак бан ялувссар. Му фарз-уль-кифая хъанахъиссар, цаннал барчагу гьарцанная яла лагайссар, бувагу къабарча, циняв бунагьралун багьайссар. ХIатта бансса ца акъа акъахьурча, мунай бан фарзульаьйнни. Къабарча мури бунагьралу личIантIисса. 




#Article 99: Имам Шамил (79 words)


Имам Шамил (1797 - 1871) 
 
Имам Шамил оьруснал ясир увну ивкIссар, му мунал гъалатIри, му ахир цукунсса хьурчагу талан аьркинссия тIий бур. Мукун тIутIиминнаву инсаншиврул кьанкьрагу лирчIун дакъар, гъазават буллалиссару тIий, халкьуннал дяниву фитнарду дуллай бур.

Имам Шамиллул оьруснал паччахIнал, Туркиянал ханнал, Маккаллал шарифнал бувсса хIурмат, га увччусса кIану кIул хьукун, чIявусса га къаххирану бивкIсса инсантуал тавба дурссар. ХIатта ганайн къаршину бивкIсса аьлимтурал цаллагу тавба дурну, цайминнахьгу насихIат бувссар тавба дан, га Аллагьнал лагътурава яла хъинминнавасса ивкIшиву тасттикь буллай.

  

 




#Article 100: Сунув (10 words)


Сунув ягу Суну (латIин Punica granatum) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар. 




#Article 101: Ахъулсса (200 words)


Ахъулсса

Ахъулсса хьуннин ахъулссаннул мурхь тIутIайх бичайссар. Мурхьру тIутIайх бичайссар интту чIумал. Ялар ахъулсса шайсса. Ахъулсса тIутIая шайссар. Ахъулссаннул чIяруми шайссар ссуттил. Дуссар гъинттул шайссагу ахъулсса. Бяъли шайссар гъинттул.

ТIутIал кьанкь тIааьнсса дикIайссар. Ахъулссаннул тIин хъинну нахIусса, тIааьнсса бикIайссар. Ахъулссаннул кьанкьгу цила тIутIулмуниха лархьхьусса, мукунна тIааьнсса дикIайссар.

Дунияллийсса затру кIива журалийх дачIайссар – рухI дуссагу, рухI дакъассагу. РухI думи дачIайссар ххяхиярттайх ва хIайвантирттайх. Уртту, мурхьру, къатIри – вай гьарзат ххяхиярттур. Бяъли, гьивч, хъюрт – вай мурхьирдал ва ахъулссаннул цIарду жура лархьхьуссия хьхьичIра. ХIакьину жува кIицI банну цаймигу мурхьру ва ахъулсса. 

Бигь, жунав, зайтун, инжир, ккурмуз, кякан, пуннукь, гьивхь, сунув, цIулит, чассаг, шяъванъут, щахлу, шай, гьиндусттан гьивхь – вай цинявгу ахъулссар. 

Ахъулсса дикIайссар нацIусса ва ццихь бусса, нахIусса ва кьурчIисса. Дикъарсса ахъулсса царайрагу къанахIуссар, хIатта чIявуну кьурчIиссар. ЦIулит, инжир, чассаг, хъюрт нацIусса ахъулссар. Кякан, жунав, щахлу, ккурмуз ццихь бусса ахъулссар. Бигь, зайтун, гьивхь нахIусса ахъулссар. БикIайссар тIинну нацIуну нахIуссагу, ццихь буну нахIуссагу, ццихь буну нацIуссагу. ДикIайссар ахъулсса ццихь-ццихьгу тIий, кьурчIиссагу.

Мунияту ми мурхьирдайн ахъулссаннул мурхьру учайссар. Вай мурхьирдаву буссар Лакку кIанай ххяххайссагу, къаххяххайссагу. Лакку кIанай къаххяххайминнувун багьайссар бигьлил, пуннукьул, сунуврал, чассагул, жунаврал, шяъванъутлил, зайтундалул, инжирданул, гьиндусттан гьивхьхьул мурхьру Лакку кIанай къаххяххайссар. Ккурмуз, кякан, цIулит, шай, щахлу – вай Лаккуйгу шайсса ахъулссар. 

  




#Article 102: Зайтун (28 words)


Зайтун (латIин Olea europaea) ххяххияр. Гъели билаятирттай ххяххайсса, ялун урган ккурмузуха лархьхьусса ахъулсса дулайсса мурхь. Ва цинявгу ахъулссар, нахIусса ахъулссар. Зайтунданул ахъулссаннуя зайтун ягъ, яни зайтуннул аьгъушиву дуккайссар.
 

 
 




#Article 103: Гьивхь (137 words)


Гьивхь (латIин Juglans) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар, нахIусса ахъулссар. 

Гьивхьхьул мурхьирал бюхттулшиву 35 метралийн дияйсса дур, му цуппагу 400 шинай яшайсса бур. Ахъулсса дуллай байбишайсса бур 8-10 шинава. Гьивхьхьул тIамагу ххуйсса дур, гьивхь цирдагу нахIусса дур, чурххан хайр бусса дур.

Гьивхь датIайссар кIийла. Цалчин июнь зуруй, макьарттуйн ххалаххи кьутIин бюхъайсса чIумал. Ва чIумал гьивхьхьуя дайссар мураппа, ликер. КIилчин датIайссар сентябрь зуруй щюлли ккири хъя-хъя тIий гьивхь щяв кьатIа тIутIийни. ЧIявусса чивчуну бур гьивхьхьул дарувсса тIабиаьтраягу.

Инсаннан дарувсса бур чIапIив, чIапIавусса затру. Миннул оьттуву нацIушиву чан дайсса дур, нерварду паракьат дайсса дур. Гьивхьхьул оьрватIуву 60% аьгъушиву, витамин С, 11-19% белокрал, каратин, витамин В, чIявусса фосфор, кальций, железо дур. Дур мукунна микроэлементру, йод ва медьгу. Гьивхьхьул оьрватIуву бур чIявусса натрий, мунияту гьивхь дуркуну хъинссар ччаруллал, къюкIлил къашайшалтран. Хъинну хъинссар гьивхь элмулуха зузиминнан, ня щурущи дайссар. Хъинссар гьивхь мукунма бучминнангу.




#Article 104: Кякан (11 words)


Кякан (латIин Prunus domestica) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар, ццихь бусса ахъулссар.




#Article 105: Жунав (11 words)


Жунав (латIин Cornus mas) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар, ццихь бусса ахъулссар.




#Article 106: Щахлу (12 words)


Щахлу (латIин Hippophae rhamnoides ) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар, ццихь бусса ахъулссар.

 

 
 




#Article 107: Ккурмуз (12 words)


Ккурмуз (латIин Prunus cerasifera ) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар, ццихь бусса ахъулссар.

 

 
 




#Article 108: ЦIулит (10 words)


ЦIулит (латIин Prunus persica) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар, нацIусса ахъулссар.




#Article 109: Инжир (10 words)


Инжир (латIин Ficus carica) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар, нацIусса ахъулссар.

 

 
 




#Article 110: Чассаг (150 words)


Чассаг (латIин Phoenix dactylifera) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар, нацIусса ахъулссар.

Мяйжаннугу щин марцI баймурди. Зума дургьуми бусурмантурал зума ита дакъайссар чассаг бувкуну. Ххирасса МухIаммадлул зума ритайсса диркIун дур ца-кIива чассаг бувкуну хъатIан чак баннин. Чассаг бакъахьурча хIачIайсса бивкIун бур щинал ххув.

Тти заманнул элмулул ккаккан буллай бур чассагул бугьлай бушиву агьамсса кIану инсаннал дукралуву. ЧIассаграву буссар качар аьгъушиву, чIявусса витаминну.

Мяйжаннугу, чассаг канакисса щарссанил оьрчIакъатта сагъсса, гужлансса бикIайсса бур. Му иширал хьинну куклу буллай бур оьрчI бавугу, бувну махь хъамитайпа марцI бувккун цIуллуну бикIавугу. Му бакъассагу,
чассагул чIяру дайсса дур ниттил накI, гай бузсса, витаминну биялсса дикIайсса дур. Туну яла, оьрчIру бучсса, сагъсса, чIявуну къашай къашайсса бикIайсса бур.

Вай гьарзад цачIун лавсуну, хIакинтурал маслихIат бувну, ккаккан буллай бур хъаннил дукралуву, чассаг булун оьрчIангу, ми хьхьувай ххуйну шанан бикIайссар, паракьатсса шайссар, ттаркI цIакь дайссар, ччяни хъуни шайссар. Чассаг къюкIлин хъинссар, накIлихун канарча хъагь бухлагайссар, ня лаглагаву чан шайссар, чани чан къашайссар. 
 

  

 
 




#Article 111: Хъюрт (10 words)


Хъюрт (латIин Pyrus communis) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар, нацIусса ахъулссар.

 

 
 




#Article 112: Гьиндусттан гьивхь (15 words)


Гьиндусттан гьивхь (латIин Cocos nucifera) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар.

Гьиндусттан гьивхьхьул мурхьру Лакку кIанай къаххяххайссар. 




#Article 113: Гьиндусттан (161 words)


Гьиндусттан (гьиндуснал маз भारत गणराज्य Bhārat Gaṇarājya) 

Хьхьирил зуманив бивкӀун бур чӀемуллул кюру. Ца кьини хьхьири гьалак бувккун, бивщусса щатӀал га кюрттаравусса чӀемуллул ккунукру лавсун бур. Хъинну къума лавгун бур чӀелму. Га миннатру буллан бивкӀун бур хьхьирихь, цила ккунукру махъунмай була, тӀий. Амма хьхьирил ганил миннатру ссанчӀав ккалли бувну бакъар, ганил мукъурттих цукунчӀавсса къулагъас дурну дакъар. ЧӀемуллул хӀукму бувну бур ци хьунгу хьхьири кьакьан бансса хӀарачат бан. Га байбивхьуну бур цила чӀивисса къеппух хьхьирил щин ласлай, экьи рутӀлай. Лагмасса циняв бивкӀун бур ганий хъяй, га тӀурча къеппа щинал буцӀлай, экьи рутӀлай, хьхьири кьакьан бансса хӀарачат буллай. Му хавар бавну бур Цува Зал Вишну буртти икӀайсса хъунмасса лелуххун – Гарудан. ЦӀими хьуну цила чӀивисса ссий, бувкӀун бур га чӀемуллучӀан, махъгу буллуну бур – ганин кумаг бан. Гарудал тавакъюв бувну бур хьхьирихь, нахӀунма ккунукру зана ба, къабарча. цуппагу чӀемулущал архӀал хьхьири кьакьан буллай байбишинна, куну. Нигьа бувсъсса хьхьирил зана бувну бур чӀемуллул ккунукру. Укун чӀивинал хӀарачатрачӀа хъунанал цӀимигу, кумаггу, муницӀунсса барачатгу чан къашайссар. 

  

 




#Article 114: Дин (101 words)


 
Дин

Дунияллий чIярусса динну дуссар. Миннуву хъуними дур ххачпараст дин, ислам, гьиндуснал дин, жугьутIнал ва цаймигу. Хъуни диннавусса ца – исламри. Ислам бусурманнал динни. Бусурман исламрайн вихссар. Ислам ца акъа акъасса Заннайн – Аллагьнайн иман дишавур. Ислам МухIаммад Идавсил динни. 

Ислам хIасул хьуну дур Аьрабусттаннай. Му дин хIасул хьуну дур VII ттуршукулий. МухIаммад идавсил дин дурккун махъ, аьрабнал чIярусса паччахIлугъру цайнна мютIий дурну дур. Тай ххяхлай бивкIун бур Баргъбуккаваллил чулухунмайгу, Баргълагаваллил чулухунмайгу. Ххяхлан бивкIун бур аьраб Дагъусттаннайнгу. Аьраб Дагъусттаннайн ххяхлан бивкIун бур VII-мур ттуршукулийва. 
Дагъусттаннал миллатирттал чIявуми бусурманни. Дунияллий миллиардрая ливчусса бусурман буссар. Миннаву буссар жула чIивисса лакрал миллатгу. Лак бусурманни. 

 




#Article 115: Лакрал кIану (134 words)


Лакрал кIану

ХIакьину жу чансса бусанну Лакку билаятрая. Лакку билаят зунттал кIанур. Лакку кIану зунттал билаятри. 

Лакку билаят учайссар Лакку кIанттайн. Лакку кIану учайссар Лакку билаятрайн. Лакку билаятрай яхъанай буссар лак. Лакку кIанай лак буссар яхъанай. Лак гъалгъа тIун бикIайссар лакку мазрай. Лакран лакку маз бакъасса, кIулссар оьрус мазгу. Лакран оьрус мазрайгу гъалгъа тIун кIулссар. Лакку мазрай гъалгъа тIун къакIулссагу буссар лак. Лакку маз къакIулну, оьрус маз кIулссагу буссар лак. Лакку маз къакIулсса лак лакку маз лахьхьин ччай бикIайссар. 

Лакку билаят – жула ватанни, жула улчари, Буттал кIанури. 

Буссар мурхьру ахъулсса шайссагу къашайссагу. Ахъулсса шайми мурхьирдайн ахъулссаннул мурхьру учайссар. Вай мурхьирдаву буссар Лакку кIанай ххяххайссагу, къаххяххайссагу. Лакку кIанай къаххяххайминнувун багьайссар бигьлил, пуннукьул, сунуврал, чассагул, жунаврал, шяъванъутлил, зайтундалул, инжирданул. Гьиндусттан гьивхьхьул мурхьру Лакку кIанай къаххяххайссар. Ккурмуз, кякан, цIулит, шай, щахлу – вай Лаккуйгу шайсса ахъулссар.

  
 




#Article 116: Щинал айгьур (12 words)


 

Щинал айгьур (латIин Hippopotamus amphibius) – Hippopotamidae кулпат Африканал хъунасса вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 117: Таврат (21 words)


Таврат , Библиялул, Бух Аманатрал цалчинми (Муса идавсилми) ххюва лу: БикI (בראשית), Гьижра (שמות), Левит (ויקרא), Аьдад (במדבר), КIилчинмур Кьанун (דברים).

 




#Article 118: Ккуркуллал Щаза (165 words)


Ккуркуллал Щаза (1878 – 1932), Лакку шаэр.

Магьилавхъал Щаза бувссар 1878 шинал Ккурклив, мискинсса хъурдугьултрал кулпатраву.
Бусласаврих бурувгун, Щаза бивкIун бур авур дусса, бювхъусса. Авадансса агьулданиясса оьрчlал хъяврин бувсса Щаза нитти-буттал буккан бувну бур буттал къатлува.

Лавгун Гъумукун, вана-танал хьхьичIа зий, цинма маэшат буллай бунува, кIулсса инсантурал щар буллуну бур Ваччав. Ласгу цIими бакъасса, ябацIу буллалиса инсан лявкъуну, ссавур ялтту лагайхту, Щазан кIива мюрщисса оьрчIащал зана хьун багьну бур Гъумукунма.
Щазал хъинну ххуйсса такьва, бюххансса чIу бивкIун бур ва муницIун цила оьрмулиясса, дардиясса, бакIуйн къадурксса ччаврихасса, дакIнин къаччан хьусса ласкъатлухасса балайрдугу байсса бивкIун бур. Мунил тIаргу буккан бурну бур Щаза тачIав бакъачlинсса балайчи бивкIссар тIисса.

Вана-танал хьхьичIа зийнияргу, Щаза цила оьрмулунсса аьма-ччамал байсса бивкIун бур хъатIай, мажлисирттай балай тIий, бивкIулий зума тIий. БивкIуссар Щаза 1932 шинал буттал шяраву. Щазал балайрдаву чивчуну бур ганил щала оьрмугу, ккувхIумургу, духIин дусса, инсан инсанну итлатисса заманалухсса мякьгу. Мяйжаннугусса халкьуннал шяир-балайчи, Щаза бувккун бур лакрал халкьуннал балайлул рухIирава ва цила ляхъан бувмунийгу Щазал халкьуннал балай гьаз бувссар ца щачIанттул лавай. 




#Article 119: Урдал МахIаммад (84 words)


Урдал МахIаммад (Убри) (1681 – 1733), Лакку шаэр.

Аьлил арс Урдал МахIаммад-апанни увну ур 1681 шинал. Га ивкIун ур дурккусса, чIявусса мазру кIулсса, личIи-личIисса элмурдая хавар бусса, щалагу Дагъустаннай машгьурсса инсан. Ганая ливчIун бур аьрабнал, парснал, туркнал ва цаймигу мазурдий чивчусса тамансса луттирду. Ми луттирдал хIашиярттай дурсса чичрурдал буслай бур Убри хъунасса аьлимчув ивкIшиву. XVIII векрал 20-кусса шиннардий Чулахъ Сурхай, Щамаххуллал хан хьуну, Ширваннай каялувшиву дуллалиса чIумал, МахIаммад-апанни увцуну ивкIун ур Щамаххуллал мадрасавулуву дарс дихьлан. МахIаммад-апаннинал чивчусса шеърирдая хъинну чансса бакъа жучIанма бивну бакъар. 




#Article 120: Ххалла (93 words)


Ххалла (? - ?) , Лакку шаэр.

Ххаллал тIайласса цIа – Азал Усухъал Ххадижат (Ххажи). Та бувссарив, та бивкIуссарив кIулну бакъар. Бусласаврих бурувгун, мискинса кулпатрава бувксса бивкIун бур. Аьв ццуццул къарду дуллай, хъут датIлай, ванал-танал давурттив дуллай, цинма маэшат буллалисса Ххалла зирангсса бивкIун бур балай учавривугу, найбуна шаммарду ляхъан бавривугу. Нукартуращал нанисса Агълар-хан ккавккукун, ганахагу балайрду буллай, Ххаллал ганал итталун багьну бур ва цанма кайп-шайпран тяхъашивуртту дувултравух бикIан бувцуну бур. Яла Ххалла Агьлардул ттухъаннивунгу багьну бур. Ханнал къатраву ганин цавагу талихI къавхьунугу бур, чIявуну ганийн цила мина-гьану, агьлу-авлад, пиша лавхъуни байсса бивкIун бур.




#Article 121: Хъунайннал Амма (103 words)


Хъунайннал Амма (? - ?), Лакку шаэр.

Аммал оьрмулиясса бусала жучIанма балжину бивну бакъар. Бусласаврих бурувгун, Амма яхъанай ивкIн ур Нуцал-ханнал заманнай, ванияр 120-130 шинал хьхьичI. Хъунайннал хIатталливсса ца буркIунттуй дур укунсса чичру: «Увссар 1813, ивк1уссар 1933 шш. ХIусман – Аммал арс». Бур ца укунсса бусалагу. Ханнал инсантал дишала ласун Хъунав бувкIсса чIумал, Аиммал кIиягу арснал ми, цичIавгу къадуллуну, махъунмай гьан бувну бур. Ханналгу (цума ханналлив: Нуцаллуллив, юхссагу ганал ппу Асланнуллив кIулну бакъар) гайннайн оьвкуну, кIинналагу дарвачру бивщуну бур. Азарлувсса Нуцал-ханнал, цува захIматну къашай хьусса чIмал, авадансса ссайгьатращал гьан бувну бур хIакиншиврий цIа дурксса Аммайн оьвчин. Аммалгу жавабран чирчуссар тIар хъирив рирщусса назму.




#Article 122: Ккурккулал Зайду (89 words)


Ккурккулал Зайду (? – 1882), Лакку шаэр.

Ислам-Булатлул арс Ккурккулал Зайду увсса чIун кIул хьун дурар. ИвкIуссар 1882 шинал ссивирлив, Томский губерниялий. Дуклай ивкIун ур Гъумук, цIанасса Рутуллал райондалийсса Щиназиял щяраву. Зайдул ххуйну лархьхьуссар алгебра, геометрия, астрономия, логика ва цаймигу элмурду. Зайду цачIава къуллугърай ивтун ивкIсар Агълар-ханнал. Зайдул чивчуссар личIи-личIисса элмурдал луттирду, аьраб терминну лакку мазрайн таржума дурсса «Якьут алмикьат» тIисса словарь.

Ми чагъардал ссивирливминнал хIасратру чIалачIи даву дакъассагу, асар хьунну хьхьичI дацIан дуллай дур та чIумул сурат: багьу-бизу, бунтравух гьуртту хьуминнал пикри-зикри, паччахIнал бас бувну гьан бувминнал тагьар.




#Article 123: ХIуллал-ХIажихъал МахIаммада (87 words)


ХIуллал-ХIажихъал МахIаммада (1826-1896), Лакку шаэр.

Увссар I826 шинал Гъумук. ЧIивину унува чагуртну лавгун, хьуну ур цIадурксса заргал.
Цала хамавну накьичирттай дурсса МахIммадал арцу-мусил давурттив, басласавурттах бурувгун, цимилагу ларсун дур выставкардай ккаккан дан.

МахIаммада ивкIун ур дунияллия хавар бусса: кказитру, журналлу бучIан байсса, оьрус, парс ва турк маз кIулсса, чIявуну личIи-личIисса билаятирттайн лагайсса инсан.
Га шава Гъумук усса чIумал, ваца клубравун кунма, ганачIан дуссухун батIайсса бивкIун бур назмурду ляхъан дайсса, миннух шавкь дусса инсантал.

Цала заргалнал сянатрал бувсса кунма, МахIаммадал махъ бур аьщуйн щусса, итталу дацIансса сурат дуллалисса. 




#Article 124: ЦIу Аманат (12 words)


ЦIу Аманат, Инжил ва цаймигу Эса идавс увккун мукьах бувксса ххачпарастнал луттирду.




#Article 125: Дарвиш (23 words)


Дарвиш ягу Давриш , пакьирну оьрму бутлатаву лайкьну ккаккан буллалисса, тIарикьатрахун дагьсса ца журалул бусурман ккурандалул вакил дана-гьан — чассарив, цурив бусласисса хавар.




#Article 126: Эса идавс (19 words)


 

Эса ягу Ися идавс (РухIуллагь) (аьрабнал маз عيسي) Аллагьнал идавсри. Ххачпарас дин Эса идавсил динни. Ххачпарас Эса идавсил уммат.




#Article 127: Агьрам (геометрия) (12 words)


Агьрам , лув чIявумурцIу, чуллах шанмурцIурду бусса чIярухъачIунттал вив ларсъсса геометриялул фигура.




#Article 128: Агьрам (Мисри) (14 words)


Агьрам, мукунсса куц бусса хъинну хъуннасса гьайкал — хьхьичIазаманнул Мисриллал пиръаьнтурал (Египетнал паччахIтурал) гьав.

 




#Article 129: Истамбул (18 words)


Истамбул (туркнал маз İstanbul), Туркиянал хъунмур шагьру ва Анкъара ильданул центр. Агьалинал аьдад 14 957 851 инсан (2010). 




#Article 130: Ххачпарас дин (93 words)


 

Ххачпарас дин ягу Ххачпараст дин (Къанчпараст дин)

Ххачпарас ягу Ххачпараст (Къанчпараст): ххачлийн (къанчлийн) иман дирхьуми, Эса (Ися) идавсийн зал тIий, мунайн иман дирхьума, Ися идавсил уммат.

Бух Аманатравун бухлахисса Таврат, Забур ва цаймигу луттирду, мукунма ЦIу Аманатну хъанахъисса Инжил ва чIявусса цаймигу ххачпараснал диндалул луттирду латIин мазрая ингилис мазрайн таржума бувну бивкIссар Реформация дайдишиннинна. Реформация ххув хьуну мукьахрив, ингилиснал дин католикийсса Румуллая яла дагьссар ва ингилиснал цIусса литературалул латIин мазращалсса дахIаву духларгшиврун ккалли дан бучIиссар. Шанмазрайсса литературалул кIану бувгьусса, паранг ва латIин мукъурттил ва каламирттал авадан бувсса ингилиснал мазрайсса литературагу шанххарххурдай лядуклай дарчуссар.




#Article 131: ЦIурттал элму (24 words)


ЦIурттал элму ягу Астрономия

цIурттал аьлимчу (ягу астроном)

нужум элму — цIурттах уругун кьадар, бучIантIимур личIайсса, бувчIайсса элму (астрология); аьмну цIурттал элмулийнгу учайссар (астрономия).




#Article 132: Шяравалу (18 words)


Шяравалу

Къумукъ ва лакрал шяравалу: Буйнахъ, Ваччи, Гьухъал, КIулушацIи, Кьукун, Ххут, Хъанар, Хъусращи, ЦIийши, ЦIувкIул, ЧIурттащи, ЧIяйми, Читтур.




#Article 133: Олимп (13 words)


Олимп, нукIу заманнул Юнаннал (Грекнал) мифологиялул, Олимп зунттуй залтурал мина дуссар, тIий бивкIссар.




#Article 134: Зунтту (11 words)


Зунтту (чIяру аьдад Зунттурду)

Дагъусттаннай зунттурдугу буссар. Лакку кIану зунттал билаятри. 




#Article 135: Тарки-тау (13 words)


Тарки-тау

МахIачкъала бур Тарки-тау зунттул ва Каспи хьхьирил дянив. Та зунттун цIа Тарки-таури. 

 




#Article 136: АьнакӀи (32 words)


АьнакӀи (хъаннил) ва Ажари (арантурал) (латӀин Gallus gallus domesticus) ичӀаллил хӀайванни. 

АьнакӀал къатлуву бур аьнакӀив ва ажари. Ажари кӀюрххи-кӀюрххила бизай. Ажарттул, цуппа бизайхту, эоь увкуну, циняв чантӀ учин бай. АьнакӀул ккунукру байссар. 

 

 




#Article 137: ЦӀуку (11 words)


ЦӀуку (хъаннил) ва Кьяца (арантурал) (латӀин Capra aegagrus hircus) ичӀаллил хӀайванни. 




#Article 138: Оьрус аьнакӀи (12 words)


Оьрус аьнакӀи (хъаннил) ва Оьрус ажари (арантурал) (латӀин Meleagris gallopavo) ичӀаллил хӀайванни. 




#Article 139: Гьавккури (63 words)


Гьавккури () 

Лакрал яла ххирамур дукра гьавккурир. Гьавккури лаккучушиврул лишан хьуну дур. 

Гьавккури баншиврул аьркинссар кIункIур, щин, дикI ягу ккурккимай, иникIма, цIу, лаччи. Цал лахъайссар газ. Бизайссар щин дуртIуну кIункIур. КIункIурдувун дутайссар дикI. Дайссар иникIма. ИникIма дуллалийни, ганивун чансса цIугу бичайссар. ИникIма ххуйну дяргъайссар. Дишайссар лаласун. Яла кьукьайссар лисри. Лисри ккуру ритайссар. Яла лисри дурусайссар. Яла кIисса щуну кIункIурдувун бичайссар. Шавхьукун, гьавккури хIадурссар. 

  

 




#Article 140: ПпабакӀу (107 words)


ПпабакӀу 

Лакрал хъунмур кӀанай кӀа ххал къашай, цанчирча кӀанил хьхьичӀ буч-бучсса, сайки кӀакссава бюхттулсса зунтту буну тӀий. КӀа зунттун цӀагу дур Ххяла-бакӀу, ягу Барт-бакӀу. Ххяла-бакӀу учай Лакрал райондалийсса чӀяруми шяраваллал агьулданул, Барт-бакӀу – Ккуллал райондалийминнал. Мяйжаннугу, бугу-бур кӀа мукун бусрав бансса зунтту, кӀанил ПпабакӀу кӀучӀ буллай тӀий бакъача, мяйжаннугу загълунсса зунтту буну тӀий. ПпабакӀу ялагу ххал шайссар УхӀлилаллил Ухссавнилмур чулухсса бакӀрая. Мугу мува мицӀри ххал шайсса. Мунияр чӀаланну ххал шай ПпабакӀу Лаващиял гихуннайсса Дикъалла арив, Щурагьунсса ва Ккурттайннайсса (Губден) шанбачӀулул Ккурттайннал чулухуннайсса къяртлуй, амма хъинну дарусса кьини. Ххал шай ПпабакӀу Шахьуйннал ккурчӀатугума. ПпабакӀу бур ссавруннайх кӀивунмай мицӀ кьутӀин бувсса пирамида. Ттун кӀа зунтту ттуйнма оьвтӀий чӀалан бикӀайва. 

  

 




#Article 141: Дукра (16 words)


Дукра

Кафелуву дайсса дур лакку дукрарду: гьавккури, буркив, къячIив, урттул ва дикӀул ххункӀру, мукунма ккунукрал ххункӀру. 

 




#Article 142: Самолет (37 words)


Самолет (айрипIалан ягу айлипIалан)

ГъартIуща цащава леххан къавхьунугу, ганал жунма кьабивтссар ссавнийн леххаврихсса гъира, леххаврил хиял. ХХ-мур ттуршукулул дайдихьулий 1903-ку шинал Американал цачIунхьу штатирттавасса кIия уссил Уилбер ва Орбилл Райтхъал бувссар дунияллий цалчинсса леххай машина – аэроплан.

  

 




#Article 143: ХIасан КIурух (77 words)


ХIасан КIурух , Лакку шаэр.

Шаэр ХIасан КIуруховлул цIа ччянира цIакьхьунни лакралгу, Дагъусттанналгу ттизаманнул литературалуву. Най бунува хъап увкуну бувгьунни ванал цалвамур кIантту жулва бур чинсса шаэртурал дянив. ТIабиаьтрал цилва масаллатI бувмур гьунар бакъассагу, ванал творчествалуву ялун ливчуну най чIалан бикIай дунияллул литературалия ва ттинин цачIун хьусса мунил луртандарая биялну хавар бусса инсаннал хатIгу, пикри-зикрирдал даражагу. Най дунурасса филологнал кIулшиву ласаву дакъассагу, муния махъ ХIасаннул бувккуссар М. Горькийл цIанийсса Москавуллал Литературалул институтгу - бувккуссар цуппагу хъинну ххаллилну. 

  




#Article 144: Булбул Оьмариева (95 words)


Булбул Оьмариева , Лакку шаэр.

Булбул Оьмариевал шеърирду буккайва журналлай, кказитирттай. Вана утти буккан бувну басмалий бивщумигу, къабивщумигу цачIун бувну, канил бугьангу куклусса, ябитангу исвагьисса шеърирдал жуж. Учин бюхъанссар, жуж чIивинугу чIан куртIсса лу бур куну. Шивун цачIун бувну бур ттуршуннийн биявайсса шеърирду. Мадарасса шеърирду хас бувну бур Лакрал зунттурдахсса, Дагъусттаннал зунттурдахсса, Буттал кIанттул улклухсса ччаврин. Буттал кIанттун, зунттурдан увкуну Дагъусттаннал шаэртурал чIярусса назмурду, балайрду чивчуну бур. Амма Булбуллул чивчуну бур гайннаяр ляличIину, личIисса суратру, сипатру сакин дурну, бюхханну, инсаннал дакIниву личIансса куццуй. Цайминнал инсантурал сипатру тIабиаьтраха лащан дуллалиний Булбуллул тIабиаьт лащан дуллай бур инсантураха. 

  




#Article 145: МахӀаммадаьли МахӀаммадов (11 words)


МахӀаммадаьли МахӀаммадов ягу МахӀаммадаьли МахӀаммадович МахӀаммадов (1930 -), Дагъусттаннал президент. дарги

 




#Article 146: Юнус-Бек Евкуров (10 words)


Анус-пук Евкуров (1963 -), бывший Ингушетиянал президент, ныне просто казнокрад. 




#Article 147: Зума дугьаву (14 words)


Зума дугьаву

Зума дугьаврия инсаннал чурххан хъунмасса хайр-мюнпат бушиву исват бувну бур дунияллул аьлимтуралгу.

 




#Article 148: Байрам-чак (267 words)


Байрам-чак ягу Эд-чак, Эдрал-чак (аьрабнал маз صلاة العيد) байссар байрамрал кьини (Ураза-байрам, Кьурбан-байрам) Байрам-чак суннатри. Амма бувну хъинссар. Жула Идавсил (с.аь.с.) тачIав къакьабитайсса бивкIун бур Байрам-чак, ва тIалав буллай икIайсса ивкIун ур цайминнаяту, бувара тIий.

My чак мизитраву бавугу – Идавсил суннатри. Мизитравун лавгун хъинссар лахъисса ххуллих, шаппай зана бивкIун кутIасса ххуллих дуаьрттугу дуллай. Шаппагу бан бучIиссар.

Байрам-чаклил дайссар кIира ракат. Чак байсса чIун – чани хъанан диркIния ахттайн бизаннин. Чак баву дайдишайссар ниятрая: «На ният дуллай ура кIира ракатрал суннат байрам-чак бан Ураза-байрам дучIаврин бувну Хъунасса Заннайн, Аллагьу акбар». Мизитраву буллай ухьурча чак, учайссар «жяматращал».

Ният дайхту учайссар, кару вичIачIан гьаз даврищал, «Аллагьу акбар». КIулминнал дуккайссар дуаь «Важжагьту» хъазамрал лув каругу дирхьуну «АльхIам» буккайсса кунна. «АльхIам» бувккуну кару гьаз дурну вичIачIан ялагу учайссар «Аллагьу акбар». Яла цIуницIа каругу хъазамрал лув дирхьуну дуккайссар: «СувхIаналлагьи вальхIамду лиллагьи ва ла илагьа Иллаллагьу ва Аллагьу акбар».

Ва дуаь дурккуну махъгу гьаз дурну кару учайссар «Аллагьу акбар». Ялагу хьхьичIра кунна каругу дирхьуну дуккайссар тара дуаь. Мукун ряххила дуккайссар «СубхIаналлагьи...» ва ряххила учайссар «Аллагьу акбар» Арулчин «Аллагьу акбар» увкуну буккайссар «АльхIам» «Аьузу...» тIий байбивхьун. Байссар цалчинмур сужда. КIилчинмур сужда къуртал хьуннин чак байссар муданмасса чак кунма. Бивзун кIилчинмур суждалия кIилчинмур ракат дан, учайссар «Аллагьу акбар» кару дишайссар хъазамрал лув, кару гьаз дурну учайссар «Аллагьу акбар». Кару цIуницIа дишайссар хъазамрал лув – буккайссар хьхьичIва кунма «СубхIаналлагьи...» My бувккуну махъ ххюлчингу гьаз дурну кару учайссар «Аллагьу акбар» каругу хъазамрал лув дирхьуну буккайссар «АльхIам» «Аьоьзу»-лия байбивхьуну. Чак къуртал байссар муданмасса чак кунма.

КIирагу ракатраву «АльхIам» бувккуну махъ буккайссар «Кьулгьува...» винна кIулсса дуаьртту. Чак къурталссар. Ца шинай кIийла байсса чакри, захIматссагу бакъассар, даражагу хъунмассар. Бувну хъинссар. 




#Article 149: СалахӀуддин Айюби (163 words)


 

СалахӀуддин Айюби  () 

Бюхттулсса, дунияллийх цӀа дурксса, Исламрал аьралуннал бакӀчи, ххачпарасная Байтул Мукьаддас тархъан бувсса, СалахӀуддин Айюби увссар 1136-ку шинал Нажмудин Айюбил кулпатраву Такрит тӀисса цӀакь къалалул комендантну зий ивкӀсса.

Нажмудин Айюби ивкӀссар Халип Имамудин Занкил яла вихшала дусса кьюкьлуву вихшала дума. ЛяличӀину, цинявннаяр гьунарду, кӀулшиву, аькьлу ххиссагу уну, вихшалагу дуну тӀий, жагьилсса оьрмулий СалахӀуддин Айюби ивтссар министрну.

СалахӀуддин Айюбил цайва цала бивхьуссар ххишала бакъа захӀматссагу, хъунмассагу бурж: бусурманнал аьрщив марцӀ дан ххачпарасная.

Цалчинмур ххувшаву ларсъссар Димяйте тӀисса шагьрулий. Га ххувшаврищал, ганал чувшиврул, кьянкьашиврул цӀа хъиннура бюхттул хьуссар, бусурмантурал дунияллий, халифатрайгу ганал кьадру, кьимат лахъ хъуссар.

 

Ва куццуй, оьттул кӀунтӀ къабагьна, СалахӀуддин Айюбил тархъан бувссар Байтул Мукьаддас ххачпарасная.

Шиннагу къархьуна Ричардлул зия дурссар икьрал. Яла СалахӀуддин Айюбил ххачпарасная марцӀ дурну канийн ларсъссар аьрщарал дянивсса хьхьирил (Средиземное море) баргъбуккавал чулийсса зумарду, хьхьичӀра ххачпарасначӀа диркӀсса.

Вана ва куццуй, СалахӀуддин Айюбил цалва цайва бивхьусса бурж щаллу бувссар бакӀуйн буккан бувну. Тархъан дурссар дуцири бусурманнал аьрщив ххачпараснацӀа.

СалахӀуддин Айюби ивкӀуссар 40мур мартрай 1193-ку шинал, увччунугу уссар Димашкьлив.

 




#Article 150: ЧаннацӀуку (кказит) (12 words)


ЧаннацӀуку (), Дагъусттан Республикалул кказит. Ккуллал районналул администрация, редакциялул захӀматрал коллектив (1951).

 

 




#Article 151: Ххяхха баргь (кказит) (13 words)


Ххяхха баргь (), Дагъусттан Республикалул кказит. Лакрал райондалул администрация, редакциялул захIматрал  коллектив (1922) 

 

 




#Article 152: Лаччи (110 words)


Лаччи (Allium sativum) ххяххияр. 

ХьхьичIава жу ла буттахъал аьрххилийн нанисса чIу мал, хаснува аран далийн нанини, цай - ва баргъ къала чIун ласайсса бивкIссар цащалва бувту сса лаччи, цIусса нисиравух ва лагав ривух хIала бувну.

ХIисав дурсса чIумал, лаччи хIала бувсса дукия зия къархьуну лахъисса хIаллай диллай дур. Лаччи бувкусса инсанначIан мукьра-ххюра метралул манзилданий микроб гъан къашайссар тIар.

Лаччуву чIявусса даруртту бушиву аьвзал заманнайва халкьуннан кIулну бивкIссар. Хъунасса хIаким Абу-Аьш Ибн-Синалгу чIярусса цIуцIавурттан ишла байсса бивкIссар лаччун чимус.

Къутур, хъяшхъар, экзема дусса кIанайх гьарца кьини цIусса лаччи букларчан, бурчул цIуцIавурттив хъин дан бюхълай бур. Мукунма каруннай хьусса чунтIулливгу гьан бувайсса бур лаччи буклай. Яла-яла, лаччи хъинссар гриппрал азар къалахъансса профилактикалунгу. 
 




#Article 153: Ураза байрам (210 words)


Ураза байрам ягу Эд-уль-фитIр (аьрабнал маз عيد الفطر ) 

КIилчинмур ва шамулчинмур гьантригу шавваль зурул байрамрал гьантрири. Шавваль зурул ряхва гьантлий зума дугьаву суннатри. ХIадисраву бур: «Цуманал дургьурив зума щаллусса рамазан зуруй, ялагу ряхва гьанттлий шавваль зурул, мунан буссар даража щалла шинай зума дургьуманан кунмасса». Рамазан зурул махъра махъсса зума ита дакьайхту дайдишайссар Ураза-байрам.

My чIумал лахъну тIун бикIайссар такбир: «Аллагьу Акбар, Аллагьу Акбар, Аллагьу Акбар. Ла илагьа илла ллагьу ва ллагьу Акбар, Аллагьу Акбар ва лиллагьил хIамд». Укун тIун бикIайссар байрам-чак баннин Ураза-байрамрал кьини.

Гьунттий Ураза байрам дуну, хьхьу дутайссар шанан къабивкIун, эбадат дуллай Аллагьнан. Щалла хьхьу мукун рутан къахьурча, дачIи хьхьурагу рутияра, мугу къахьурча ца ссятрагу рутияра эбадатрай. ХъатIан чакгу кIюрххицIун чакгу бувара мизитраву жяматращал. Ва хьхьуну буккайссар Кьуръан, бишайссар зикри, дувайссар МухIаммадлун ссалават.

Хьхьу дачIи хьуния махъ байрам чак байбишиннин бучIиссар чурх шюшин, михьру кьукьин, байрамрайн хIадур хьун. Ураза-байрамрал кьини шания бизайссар ччяни, лаххайссар цIусса янна, бучIиссар лаххан арцул кIисса (бурхьничувнал мусил кIисса къалаххайссар – Идавсил суннатри), дайссар тIааьнсса кьанкьру, чансса нацIу – кьацIугу дуркуну лагайссар мизитравун байрамрал чак (эд-чак) бан. Ураза-байрамрал кьини бикIайссар тяхъану, барча бувайссар диндалул уссурвал ва ссурвал байрамращал, кьамул даннав тIий зумарду Аллагьу Тааьланал, цIуллушиву чIа тIий цинявннан. Лагайссар хъамалу гъанминначIан, бугьараминначIан, чIаххуврачIан ва м. ц. Ва кьини бачIайссар цадакьа мискинминнан, лагайссар хIатталлив. 
 




#Article 154: Сафар барз (60 words)


Сафар барз (аьрабнал маз شهر صفر) ягу Сафар зурул.

Ахир арвахI кьини Сафар зурул хIисав дайссар къадаркьусса кьинилун. Ва кьини 4-ракаат дусса чакгу, бувну дуаьгу дурккуну хъинссар. Чак бансса ният дикIан аьркинссар укунсса: На буван най ура суннатсса чак уруччиншиврул оьккимуния Аллагьнал цIанийну. Гьарца ракаатраву сура аль-ФатихIа дуккин аьркинссар 17-ва аль-Кавсар (Ина аьтIайнака), 5-ла сура аль-Ихлас, цал аль-Фалакь ва ан-Нас. 

 

  




#Article 155: Жума-чак (35 words)


Жума-чак (аьрабнал маз صلاة الجمعة ) 

Жума-чак байссар шяраваллил вив, гикку мизит бунугу, бакъанугу. Жума-чак баншиврул аьркинссар: инсантуран ца кIанттай цачIун батIин; балугъравун бивсса арантал мукьцIаллуннияр чан бакъасса бикIан, имамгу хIалану; чак бан шяраваллил вив. 
 

  




#Article 156: Щунудагъ-2009 (216 words)


Щунудагъ-2009

Июль зурул 9-11-нний Хъювхъиял шяраву хьунни ххюйлчинмур балайрдал фестиваль «Щунудагъ-2009» Гьашинусса фестиваль хъанахъиссар юбилейныйсса.

ХьхьичIва баян бувсса куццуй,  гьашинусса фестивальданий, так оьрчIалмур конкурсраву личIаннин, гьуртту хьунсса ихтияр дуссия Дагъусттаннал цинявппагу миллатирттал вакилтурахь. Муния баян бувну буссия республикалул цинявппагу миллатирттал кказитирттайн. Амма фестивальданий гьуртту хьунсса аьрзарду чIявуми яруссаннал миллатрал вакилтурал бия. Миннал цалва миллатрал кказит ххуйну буккайхьунссар ягу халкьуннал балайрду цалва ххуйну учайшиврий дакI кьянкьану бухьунссия, цанчирча ряхвагу аьрза халкьунналмур балайлул номинациялуву гьуртту хьунсса бия.  Ттизаманнулмур балайлул номинациялуву ца аьрза лазгиричунал бия, цагу – ссурхIиричунал. Халкьуннал инструментирттай макьанну руцаврил номинациялувугу ца аьрза яручунал бия, ца – лазгиричунал. Амма бувкIун бия так яруссаннал миллатрал вакилтал, мигу бачIи. Бюхъай дуниял дарщу-дарккуну духьувкун, дарусса чIумалгума гьан-бучIан захIматсса зунттал ххуллурдая  нигьабувсун бикIангу.

ОьрчIал конкурсраву халкьунналмур номинациялуву:

Хъювхъиял шяраватусса Оьмаева ХIаписатлун фестивальданул сакиншиннарал комитетрал чулуха дуллунни телефон «Нокиа» ва хасъсса бахшиш «Дагестан без сирот» фондрал чулуха.
 
Ттизаманнул балайлул номинациялуву:

Конкурсраву акъа балай тIий ивкIсса ЦIуссалакрал райондалиясса Каммаев МахIаммадлун дуллунни фестивальданул сакиншиннарал комитетрал чулухасса хасъсса премия.

КъавтIаврил номинациялуву:

Халкьуннал инструментирттай макьанну руцаврил номинациялуву:

МахIачкъала шагьрулул администрациялул бакIчи Саэд Амировлул чулухасса премия (5000 къ.) дуллунни Ккуллал шяраватусса Кьурбанов Сиражуттиннун.

Халкьуннал балайлул номинациялуву:

МахIачкъала шагьрулул администрациялул бакIчи Саэд Амировлул чулухасса премия (5000 къ.) дуллунни Бархъаллал шяраватусса МахIмудова Тазариятлун.

Ттизаманнул балайлул номинациялуву:

МахIачкъала шагьрулул администрациялул бакIчи Саэд Амировлул чулухасса премия (5000 къ.) дуллунни Даниял Шабановлун.   




#Article 157: Регби (47 words)


Регби () — карунних ва ччаннах ттуплий буккайсса тӀуркӀур.

Регби тIисса спортрал тIуркIу цалчин Ингилиснал шагьру Регбилий сакин хьуну бур. Ва тIуркIулул жура хъинну ДагъусттаннацIун бавкьусса бур. Цанчирча, мунил инсаннал яхI, къирият, кьянкьасса хасият цIакь дуллай дур. Му бакъассагу лачIун буккаву ва  куклу атлетикагу регбилувунгу духлай дур. 

 




#Article 158: Гимнастика (89 words)


Гимнастика

ХьхьичIра Дагъусттаннай гимнастикалул дарсру дуккаврил идарарттаву лицейраву, гимназиярдаву дуккаврил пландалувун дирчуну дикIайссия. Республикалул школардаву институтирттаву гимнастикалух хъуннасса къулагъас дия. Мюрщи оьрчIансса школардаву дувайссия бяс-ччаллу, вузирдаву дувайссия спортакиадарду. Гьарца бяс-ччаллаву ва дуссия яла агьаммур спортрал журану. Гимнастика сий дуну дуссия МахIачкъалалив, Щурагь, Хасавюртрай. ЛичIи бувну учин ччай ура, гьарца зоналий буллалисса бяс-ччаллайн дагъусттаннал гимнастътал лагайсса бивкIшиву. 1938 шинал жула пагьламантал, тIанкI укухъул чIявуну лагайссия щаллагу аьрасатнал бяс-ччаллайн, бивкIссар жувува хьхьичIунсса спортсментал, Совет ХIукуматрал чемпионтал. Ва аьдат ххуйну дарчунни, Дагъусттаннайн бувкIуна жагьилсса пишакартал хIадур бувуна плеяда спортрал мастертурал, мастершиврул кандидатътурал. 




#Article 159: Бяъли (13 words)


Бяъли (латIин Prunus cerasus) ххяххияр. Ва цинявгу ахъулссар, нацIусса ахъулссар. Бяъли шайссар гъинттул.




#Article 160: Мавлуд (78 words)


Мавлуд (аьрабнал маз مَوْلِدُ النَبِيِّ‎ ‎‎‎‎ )

Мавлуд учайссар Аллагьу Тааьланал МухIаммад Идавсин (с.аь.с.) дуллусса хасшивурттая, оьрмулия бусан, Идавс (с.аь.с.) хъун ан, Аллагьнал жува МухIаммадлул (с.аь.с.) умматрава бувну тIий ххаришиву дан бусурман бавтIсса мажлисрайн. Идавсил асхIабтуралгу мукунма бавтIун Идавсия (с.аь.с.) буслай, Идавс (с.аь.с.) хъун уллай бивкIссар. 

Мавлудрайн наниманал марцIсса нийят дикIан аьркинссар диндалул мажлисрайн лавгун МухIаммад Идавсил (с.аь.с.) оьрмулия кIул бан, салават дуккин, зикри буккин, Кьуръан буккин, эбадат дан. Дукра дукансса, аьлахъансса мурадрал зия дурсса нийят дикIан къабучIиссар.




#Article 161: Пил (13 words)


Пил (латIин Elephantidae ) – Elephantidae кулпат Африканал ва Азиянал хъунасса вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 162: Каргадан (13 words)


Каргадан (латIин Rhinocerotidae spp.) — Rhinocerotidae кулпат Азиянал ва Африканал хъунасса вахӀшисса хӀайванни. 

 




#Article 163: ВацӀлул дунгъуз (12 words)


ВацӀлул дунгъуз ягу Къаван (латIин Sus scrofa ) Suidae кулпат вахӀшисса хIайванни. 




#Article 164: Чяйдан (22 words)


Чяйдан 

Чяйдан щинал буцIара, щин дуртIуну. Чяйдан щинал бувцIувкун, бишара газрай. Чяйдан газрай бивхьувкун, на лагара ваннийлувун. Чяй хIачIан стакан ягу пинжан.




#Article 165: Чяй (14 words)


Чяй 

Чяй хIачIан стакан ягу пинжан, накь дутIин бушкъап, гьавккури бичин кIичIу аьркин байссар. 




#Article 166: Алясканал ттугъ (10 words)


Алясканал ттугъ () 

Алясканал ттугъ дузал бувссар 13 шинавусса оьрчIал.




#Article 167: Ранг (35 words)


Ранг

ЛухӀисса, кӀяласса, някӀсса, хъахъисса, ятIулсса, шагьраисса, банавшасса, михак рангсса – жура-журасса. Юбкарду бия лахъиссагу, хъинну лахъиссагу, кутӀассагу, хӀатта къантӀассагу. 

Агьамми рангру: агьамми рангирдая гайми рангру дан шайссар. ЯтӀулсса, хъахъисса, някӀсса – вай агьамми рангрури.




#Article 168: Цуша (10 words)


Цуша (латIин Ursidae spp.) – Ursidae кулпат хъунасса вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 169: Лак (118 words)


  

Лакрал миллат - Гьаннил Капказрал гьанулувсса миллат хъанахъиссар. 

Тарихраву лак Дагъусттаннал зунттурдал дянив ялапар хъанай бивкiссар. Цала миналин лакрал чайссар Лакрал кIану ягу Лакку билаят. Лакрал тахшагьру бур Гъази-Гъумучи.

XIII никирай Дагъусттаннал зунттав сакин хьуссар Гъазигъумуксса шамхалтурал хIукумат (махъ Гъазигъумуксса ханлугъ). Гиву яхъанай бивкIссар лак, агъул, лазги, ва мукунма цаппара ярусса ва дарги. Ханлугъ 1820 ку шинай Аьрасатнавун дурхссар. Лак яхъанахъисса аьрщи 1935 шинаву дарчIуссар Лакрал ва Ккуллал районнайх.

Лакрал кIану: Гази-Гъумучи (Кази-Кумух), Кьуби, ЧIари, Ккуркли, Куми, КIунди, Хьараши, Унчукатль, Хъуна, Хьури, Кьубра, Ури, Шовкра, Щара, Хурхи, КIулушацI, ЧIуртащи, Ххюлисма, Бурши 

Ккуллал кIану: Къяни, Вихьли, Ккули, Хъювхъи, ЦIийши, Ваччи, Кая, СумбатIул, ЦIущар, ЦIовкра-2, Хъусращи, ЦIовкра-1 

ЦIуссалакрал кIану: ТIюхчар, Гьамиящи, Цlусса Чlурттащи, Дучlи, Аьхъар, Цlусса Ккул, Новолакское, Чапаево, Шушия.




#Article 170: Хъурхъи (14 words)


Хъурхъи () — … Дагъустаннай, Лакрал райондалувсса шяравалу. Хъурхъи дуссар Гъумучияту 12 км. аралий.




#Article 171: Най (19 words)


 

Най (латIин Apis mellifera )  ущущулгъир. Найрал дачIу ритайссар. Найрду хайр буми ущущулгъия, цанчирча найрал ницI дайсса дуну тIий. 

 




#Article 172: ЧӀитӀ (14 words)


 
 

ЧӀитӀ (латӀин Cimex lectularius )  ущущулгъир. ЧӀитӀру ми заралми ущущулгъилун ккаллиссия, ххярка тӀими ущущулгъир.




#Article 173: ЧӀимучӀали (10 words)


ЧӀимучӀали (латӀин Lepidoptera partim: Rhopalocera) ущущулгъир. ЧӀимучӀалт, ми леххайсса ущущулгъир. 




#Article 174: Янначчуччу (10 words)


 

 

Янначчуччу (латIин Lepidoptera larvae)  ущущулгъир. Янначчуччулт, ми ххярка тIими ущущулгъир.




#Article 175: Аьнхъа (10 words)


 

Аьнхъа (латIин Chilopoda )   хIайванни. Аьнхъри, ми ххярка тIими ущущулгъир. 




#Article 176: Паранг (31 words)


Паранг ягу Паранк —  Франциянал миллат (словарданий Паланг тIий бикIай. Паланг цIиникьри. Паранк тIисса махъ – турк мазрай френк аьрабрай фаранк, парс мазрай фаранк ягу фаранг — франк тIисса мукъуя хъуссар)




#Article 177: НухӀ идавс (35 words)


НухӀ идавс (аьрабнал маз نوح) Аллагьнал идавсри. 

НухӀлул Аллагьнайн иман дирхьусса Эмрат тӀисса щарсса дурцуну дур. Ганияту шама арсгу увну ур: Шам, ХӀам ва Яфис тӀисса. Шанма душгу бувну бур: ХӀасват, Сарат ва БахӀайвурат тӀисса.

 
  




#Article 178: Муса идавс (12 words)


Муса идавс (аьрабнал маз موسى) Аллагьнал идавсри. ЖугьутIнал дин Муса идавсил динни.




#Article 179: МухӀаммад идавс (87 words)


МухӀаммад идавс (аьрабнал маз محمد ) Аллагьнал идавсри ва Мунал илчири цинявппагу инсантурачӀан тӀисса. Ислам МухӀаммад идавсил динни. 

Ца кьини Аминат МухӀаммадгу увцуну Мадиналийн гъан-маччаминначӀан хъамалугу бивну зана хьуну най буна, къашавай хьуну бивкӀуну бур. Му аль-Абва тӀисса кIанай бувччуну бур. МухӀаммадрив ца хъамитайпалул буттал буттачӀан АьбдулмутӀаллиблучӀан иян увну ур. Идавс цала буттал буттачӀа мяйра шин хьуннин ялапар хъанай ивкӀун ур. АьбдулмутӀаллиблул цува ивчӀан хьхьичӀ васият дурну дур, цува накьлу шайхту МухӀаммад АбутӀалиблул цачIана уцин. АбутӀалиб Идавсил буттауссу ивкӀун ур, мунал МухӀаммад хъинну ххарину кьамул увну ур.




#Article 180: Юсуп идавс (13 words)


Юсуп идавс (аьрабнал маз يوسف) Аллагьнал идавсри. 

Алжаннаву Юсуп идавсил u гьалмахчунугу икIайссар.




#Article 181: Гьарун ар-Рашид (12 words)


 

Гьарун ар-Рашид (аьрабнал маз هارون الرشيد بن محمد بن المنصور) Исламрал халифри. 




#Article 182: Къазан (Анкъара) (22 words)


Къазан () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 38 731 инсан (адимина: 19 947; хъамитайпа: 18 784)  (2008). 

  

 




#Article 183: Анкъара (18 words)


Анкъара (туркнал маз Ankara) — Туркиянал хъуншагьру ва Анкъара ильданул центр. Агьалинал аьдад 4 431 719 инсан (2010). 




#Article 184: Закария идавс (15 words)


Закария идавс (аьрабнал маз زكريا) Аллагьнал идавсри. 

Шамулчинмур кьини Закария идавсил дуаь кьамул дурсса кьинири.




#Article 185: ХхунххутӀи (10 words)


 

ХхунххутӀи (латӀин Papaver rhoeas  ) ххяххияр. КӀийннай дия ятӀу-лухӀи ххунххутӀи. 




#Article 186: СсурухӀи (27 words)


 

СсурухӀи (латӀин Giraffa camelopardalis  )  –  хӀайванни. Европанал халкьуннан цалчин ссурухӀи (жираф) ккавксса чӀумал ганин цӀа «варанипаланг» (camelopardalis) дирзун диркӀссар, га варанттуя ва паланграя (леопард) лявхъусса ххай.




#Article 187: Маймун (12 words)


Маймун (латIин Primates ex Homo  )  – хъунасса ва чӀириссар вахӀшисса хIайванни. 

 




#Article 188: АльясагӀ идавс (11 words)


ЯсагӀ идавс ягу  АльясагӀ идавс (аьрабнал маз اليسع ) Аллагьнал идавсри. 




#Article 189: Ухссавнил Кипр (11 words)


Ухссавнил Кипр (туркнал маз Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) – туркнал билаятри. 




#Article 190: Адана (28 words)


Адана () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул центр (Юрегъир, Къараисалы, Сарычам, Сейгьан, Чукъурова) район. Агьалинал аьдад 1 591 518 инсан (адимина: 790 461; хъамитайпа: 801 057)  (2010). 




#Article 191: Анталья (27 words)


Анталья () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул центр (Къоньяалты, Кепез, Муратпаша, Акъсу, Доьшемеалты) район. Агьалинал аьдад 955 573 инсан (адимина: 479 603; хъамитайпа: 475 970)  (2009). 




#Article 192: Бабако (12 words)


Бабако (латIин Vasconcellea × heilbornii , Carica pentagona) –  мурхь ва ахъулссар.

 

 
 




#Article 193: Бакупари (12 words)


Бакупари (латIин Garcinia gardneriana ягу Rheedia brasiliensis )  —  мурхь ва ахъулссар.

 

 
 




#Article 194: Атемойя (16 words)


Атемойя (латIин Annona ×atemoya ; гибрид  Annona squamosa × Annona cherimola)  –  аннона мурхь ва ахъулссар.

 

 
 




#Article 195: Имбу (10 words)


Имбу (латIин Spondias tuberosa ) –  момбин мурхь ва ахъулссар.

 

 
 




#Article 196: Пекуи (10 words)


Пекуи (латӀин Caryocar brasiliense ) –  кариокар мурхь ва ахъулссар.

 

 
 




#Article 197: Амбарелла (10 words)


Амбарелла (латӀин Spondias dulcis ) –  момбин мурхь ва ахъулссар.

 

 
 




#Article 198: Нектарин (12 words)


Нектарин (латӀин Prunus persica var. nectarina ) –  ЦIулитул мурхь ва ахъулссар.

 

 
 




#Article 199: Салак (11 words)


Салак (латӀин Salacca zalacca, Salacca edulis ) –  мурхь ва ахъулссар.

 

 
 




#Article 200: Тамарилло (11 words)


Тамарилло (латӀин Solanum betaceum, Cyphomandra betacea ) – мурхь ва ахъулссар.




#Article 201: Чекен (10 words)


Чекен  (латӀин Luma chequen ) –  Люма мурхь ва ахъулссар.

 

 
 




#Article 202: Эрдогъан, Ражаб ТIайип (17 words)


 

Ражаб ТIайип Эрдогъан ягу Реджеп ТIайип Эрдоган () (1954 - ), Туркиянал Республикалул кьуния ххюлчинмур (2003—2011) премьер-министр.




#Article 203: Иналжыкъ, Халил (13 words)


Халил Иналжыкъ ягу Халил Иналджик (, 26 май 1916, Истамбул) — туркиянал тарихчи.




#Article 204: Ортайлы, Ильбер (11 words)


Ильбер Ортайлы ( ; 1947-, Брегенц, Австрия) — машгьурсса туркиянал тарихчи.




#Article 205: Ттуплис (16 words)


Ттуплис (гурж. თბილისი) — Гуржисттаннал хъуншагьру ва хъунмур шагьру. Агьалинал аьдад 1 485 293 инсан (2010).




#Article 206: Бардакъчы, Мурат (12 words)


Мурат Бардакъчы  ( ; 1955- Истамбул) — машгьурсса Туркиянал тарихчи ва кказитчи.

 




#Article 207: Кечиоьрен (22 words)


 

Кечиоьрен () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 779 905 инсан (адимина: 385 062; хъамитайпа: 394 843)  (2008). 

 
 




#Article 208: КъызылджахӀамам (20 words)


КъызылджахӀамам () —  Туркиясса шагьру Анкъара ильданул район. Агьалинал аьдад 25 900 инсан (адимина: 12 680; хъамитайпа: 13 220)  (2008). 

  




#Article 209: Анкъара (иль) (39 words)


Анкара () —  Туркиянал иль. Агьалинал аьдад 4 548 939 инсан (адимина: 2 267 779; хъамитайпа: 2 281 160)  (2008). 

Анкъара шагьру = Акъюрт, Алтындагъ, Аяш, Баля, Чанкъая, Чубукъ, Элмадагъ, Этимесгут, Гоьльбашы, Къаледжик, Къазан, Кечиоьрен, Мамакъ, Синджан, Пурсакълар, ЕнимахӀалле.




#Article 210: Наллыхан (21 words)


Наллыхан () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул район. Агьалинал аьдад 31 323 инсан (адимина: 15 387; хъамитайпа: 15 936)  (2008). 




#Article 211: Элмадагъ (28 words)


Элмадаг ( ;  elma 'гьивч' + dağ 'зунтту') —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 42 511 инсан (адимина: 21 516; хъамитайпа: 20 995)  (2008). 

  




#Article 212: Алтындагъ (28 words)


Алтындагъ ( ;  altın 'муси' + dağ 'зунтту') —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 367 812 инсан (адимина: 184 329; хъамитайпа: 183 483)  (2008). 

  




#Article 213: ШерефликъочхӀисар (22 words)


 

ШерефликъочхӀисар () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 35 353 инсан (адимина: 17 643; хъамитайпа: 17 710)  (2008). 

  




#Article 214: Туркиянал районну (143 words)


Туркиянал районну, ильче ягу къаза () — 

Адана шагьру = Юрегъир, Къараисалы, Сарычам, Сейгьан, Чукъурова 

 

Анкъара шагьру = Акъюрт, Алтындагъ, Аяш, Баля, Чанкъая, Чубукъ, Элмадагъ, Этимесгут, Гоьльбашы, Къаледжик, Къазан, Кечиоьрен, Мамакъ, Синджан, Пурсакълар, ЕнимахӀалле.

 Анталья  шагьру = Аксу, Доьшемеалты, Кепез, Коньяалты, Муратпаша 

 

 

 
Бурса кар : Гемлик, Гюрсу, Кестель, Муданья, Нилюфер, Османгази, Йылдырым.

Гъазиантеп кар : Огузели, Шахинбей, Шехиткамиль.

Диярбакыр кар : Баглар, Каяпынар, Сур.

 
Измир кар : Балчова, Байраклы, Борнова, Буджа, Чигли, Газиэмир, Гюзелбахче, Карабаглар, Каршыяка, Конак, Менемен, Нарлыдере.

Истанбул кар : Авджылар, Багджылар, Бахчелиэвлер, Бакыркоьй, Байрампаша, Бешикташ, Бейоглу, Фатих, Газиосманпаша, Гюнгоьрен, Кадыкоьй, Кягытхане, Кючюкчекмедже, Шишли, Ускюдар, Зейтинбурну

Къайсери кар : Хаджылар, Инджесу, Коджасинан, Меликгази, Талас.

 

 
Конья кар : Каратай, Мерам, Сельчуклу.

Мерсин кар : Акдениз, Мезитли, Торослар, Енишехир.

 

Адапазары  кар : Арифие, Эренлер, Сердиван

Самсун кар : Атакум, Джаник, Илкадым, Теккекоьй.

 
Эрзурум кар : Паландоькен, Азизие, Якутие.

Эскишехир кар : Одунпазары, Тепебашы.




#Article 215: Гоьльбашы (Анкъара) (22 words)


 

Гоьльбашы () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 85 499 инсан (адимина: 44 008; хъамитайпа: 41 491)  (2008). 

  




#Article 216: Чубукъ (22 words)


Чубукъ () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 80 123 инсан (адимина: 40 051; хъамитайпа: 40 072)  (2008). 
 

  




#Article 217: Къаледжик (22 words)


Къаледжик () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 16 071 инсан (адимина: 7 947; хъамитайпа: 8 124)  (2008). 

  




#Article 218: Мамакъ (22 words)


Мамак () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 520 446 инсан (адимина: 263 156; хъамитайпа: 257 290)  (2008). 

 




#Article 219: Бейпазары (21 words)


Бейпазары  () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул район. Агьалинал аьдад 46 768 инсан (адимина: 23 058; хъамитайпа: 23 710)  (2008). 

  




#Article 220: Чамлыдере (22 words)


 

Чамлыдере () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 9 862 инсан (адимина: 4 944; хъамитайпа: 4 918)  (2008). 

 

  




#Article 221: Чанкъая (22 words)


Чанкъая () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 785 330 инсан (адимина: 383 654; хъамитайпа: 401 676)  (2008). 

  




#Article 222: ЕнимахӀалле (22 words)


ЕнимахӀалле () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 609 887 инсан (адимина: 299 146; хъамитайпа: 310 741)  (2008). 

  




#Article 223: Пурсакълар (22 words)


Пурсакълар () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 91 742 инсан (адимина: 46 204; хъамитайпа: 45 538)  (2008). 

 




#Article 224: Синджан (22 words)


 

Синджан () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 434 064 инсан (адимина: 219 394; хъамитайпа: 214 670)  (2008). 

  




#Article 225: Этимесгут (22 words)


Этимесгут () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 313 770 инсан (адимина: 161. 982; хъамитайпа: 151 788)  (2008). 

 




#Article 226: Аяш (22 words)


 

Аяш () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 13 502 инсан (адимина: 6 670; хъамитайпа: 6 832)  (2008). 

 




#Article 227: Акъюрт (22 words)


Акъюрт () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 24 986 инсан (адимина: 12 676; хъамитайпа: 12 310)  (2008). 

  




#Article 228: Баля (22 words)


 
 

Баля () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул центр район. Агьалинал аьдад 29 239 инсан (адимина: 14 749; хъамитайпа: 14 490)  (2008). 
  

  




#Article 229: ХӀаймана (21 words)


ХӀаймана () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул район. Агьалинал аьдад 40 537 инсан (адимина: 20 306; хъамитайпа: 20 231)  (2008). 

  




#Article 230: Эврен (21 words)


Эврен () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул район. Агьалинал аьдад 4 513 инсан (адимина: 2 253; хъамитайпа: 2 260)  (2008). 

  




#Article 231: Гюдюл (21 words)


Гюдюл () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул район. Агьалинал аьдад 10 075 инсан (адимина: 4 897; хъамитайпа: 5 178)  (2008). 

  




#Article 232: Полатлы (21 words)


	

Полатлы () —  Туркиясса шагьру ва Анкъара ильданул район. Агьалинал аьдад 110 990 инсан (адимина: 56 120; хъамитайпа: 54 870)  (2008). 

  




#Article 233: Агъры (иль) (17 words)


Агъры () —  Туркиянал иль. Агьалинал аьдад 532 180 инсан (адимина: 276 508; хъамитайпа: 255 672)  (2008). 




#Article 234: Агъры (32 words)


Агъры () —  Туркиясса шагьру ва Агъры ильданул центр район. Агьалинал аьдад шагьру 91 817 инсан (адимина: 47 527; хъамитайпа: 44 290), район 97 839 инсан (адимина: 67 587; хъамитайпа: 63.517)  (2008). 




#Article 235: Диядин (21 words)


Диядин () —  Туркиясса шагьру ва Агъры ильданул район. Агьалинал аьдад 46 137 инсан (адимина: 23 787; хъамитайпа: 22 350)  (2008). 

 




#Article 236: Догъубаязыт (21 words)


Догубаязыт  () —  Туркиясса шагьру ва Агъры ильданул район. Агьалинал аьдад 113 048 инсан (адимина: 59 550; хъамитайпа: 53 498)  (2008). 

 




#Article 237: Элешкирт (20 words)


Элешкирт () —  Туркиясса шагьру ва Агъры ильданул район. Агьалинал аьдад 39 532 инсан (адимина: 20 165; хъамитайпа: 19.367)  (2008). 

 




#Article 238: ХӀамур (21 words)


ХӀамур () —  Туркиясса шагьру ва Агъры ильданул район. Агьалинал аьдад 22 875 инсан (адимина: 11 798; хъамитайпа: 11 077)  (2008). 

 




#Article 239: Патнос (21 words)


 

Патнос () —  Туркиясса шагьру ва Агъры ильданул район. Агьалинал аьдад 122 231 инсан (адимина: 64 222; хъамитайпа: 58 009)  (2008). 

 




#Article 240: Ташлычай (21 words)


Ташлычай () —  Туркиясса шагьру ва Агъры ильданул район. Агьалинал аьдад 23 421 инсан (адимина: 12 024; хъамитайпа: 11 397)  (2008). 

 




#Article 241: Тутакъ (21 words)


Тутакъ () —  Туркиясса шагьру ва Агъры ильданул район. Агьалинал аьдад 33 832 инсан (адимина: 17 375; хъамитайпа: 16 457)  (2008). 

 




#Article 242: Аладагъ (27 words)


Аладагъ ( ;  ala 'оьрчӀикӀурисса' + dağ 'зунтту') —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул район. Агьалинал аьдад 17 494 инсан (адимина: 8 768; хъамитайпа: 8 726)  (2009). 
       

 




#Article 243: Адана (иль) (27 words)


Адана () —  Туркиянал иль. Агьалинал аьдад  2 006 650 инсан (адимина: 994 864; хъамитайпа: 1 011 786)  (2010). 

Адана шагьру = Юрегъир, Къараисалы, Сарычам, Сейгьан, Чукъурова 




#Article 244: Джейгьан (21 words)


Джейгьан () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул район. Агьалинал аьдад 158 729 инсан (адимина: 79 243; хъамитайпа: 79 486)  (2010). 

 




#Article 245: Сейгьан (22 words)


 

Сейгьан () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул центр район. Агьалинал аьдад 723 277 инсан (адимина: 359 249; хъамитайпа: 364 028)  (2010). 
 

 




#Article 246: Феке (21 words)


Феке () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул район. Агьалинал аьдад 18 996 инсан (адимина: 9 813; хъамитайпа: 9 183)  (2010). 

 




#Article 247: Къараисалы (22 words)


Къараисалы () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул центр район. Агьалинал аьдад 22 981 инсан (адимина: 11 422; хъамитайпа: 11 559)  (2010). 

 




#Article 248: Къараташ (27 words)


Къараташ ( ;  kara 'лухӀисса' + taş 'чару') —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул район. Агьалинал аьдад 21 260 инсан (адимина: 10 576; хъамитайпа: 10 684)  (2010). 

 




#Article 249: Къозан (21 words)


Къозан () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул район. Агьалинал аьдад 127 100 инсан (адимина: 63 891; хъамитайпа: 63 209)  (2010). 

 




#Article 250: Позанты (21 words)


Позанты () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул район. Агьалинал аьдад 20 279 инсан (адимина: 10 335; хъамитайпа: 9 944)  (2010). 

 




#Article 251: Саимбейли (21 words)


Саимбейли () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул район. Агьалинал аьдад 17 355 инсан (адимина: 8 884; хъамитайпа: 8 471)  (2010). 

 




#Article 252: Туфанбейли (21 words)


Туфанбейли () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул район. Агьалинал аьдад 18 072 инсан (адимина: 9 211; хъамитайпа: 8 861)  (2010). 

 




#Article 253: Юмурталыкъ (21 words)


Юмурталыкъ () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул район. Агьалинал аьдад 18 660 инсан (адимина: 9 440; хъамитайпа: 9 220)  (2010). 

  




#Article 254: Юрегъир (22 words)


Юрегъир () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул центр район. Агьалинал аьдад 422 529 инсан (адимина: 210 449; хъамитайпа: 212 080)  (2010). 

 




#Article 255: Имамогълу (21 words)


Имамогълу () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул район. Агьалинал аьдад 30 552 инсан (адимина: 15 241; хъамитайпа: 15 311)  (2010). 

 




#Article 256: Сарычам (22 words)


Сарычам () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул центр район. Агьалинал аьдад 120 325 инсан (адимина: 61 699; хъамитайпа: 58 626)  (2010). 

 




#Article 257: Чукъурова (22 words)


Чукъурова () —  Туркиясса шагьру ва Адана ильданул центр район. Агьалинал аьдад 347 941 инсан (адимина: 170 469; хъамитайпа: 177 472)  (2010). 

 




#Article 258: Адыяман (иль) (17 words)


Адыяман () —  Туркиянал иль. Агьалинал аьдад  585 067 инсан (адимина: 291 660; хъамитайпа: 293 407)  (2008). 




#Article 259: Адыяман (34 words)


Адыяман () —  Туркиясса шагьру ва Адыяман ильданул центр район. Агьалинал аьдад шагьру шагьру 193 250 инсан (адимина: 96 543; хъамитайпа: 96 707), район 256 247 инсан (адимина: 127 976; хъамитайпа: 128 271)  (2008).

 




#Article 260: Мичихич (18 words)


 

Мичихич ягу Мичихичнал халкь (мич. Hохчи Noxçi)  –  ккавкказуллал халкьри. Мичихичнал аьдад 1 550 000 инсан. Мичихич бусурманни. 




#Article 261: Ингуш (17 words)


 

Ингуш ягу Ингушнал халкь (ингуш. ГӀалгӀай Ghalghai) – ккавкказуллал халкьри. Ингушнал аьдад 500 000 инсан. Ингуш бусурманни.




#Article 262: Къалмукь (15 words)


 

Къалмукь ягу Къалмукьнал халкь (къалм. Хальмгуд )  –  ккавкказуллал халкьри. Къалмукьнал аьдад 178 000 инсан.




#Article 263: Къарачай (18 words)


 

Къарачай ягу Къарачайнал халкь (къарач. Къарачайлыла )  –  ккавкказуллал тюркнал халкьри. Къарачайнал аьдад 200 000 инсан. Къарачай бусурманни. 




#Article 264: Балкъар (19 words)


Балкъар ягу Балкъарнал халкь (къарач. Таулула  )  –  ккавкказуллал тюркнал халкьри. Балкъарнал аьдад 110 000 инсан. Балкъарнал халкь бусурманни. 




#Article 265: Къумукь (16 words)


 

Къумукь ягу Къумукь халкь (къум. Къумукълар )  –  ккавкказуллал тюркнал халкьри. Къумукьнал аьдад 505 000 инсан.




#Article 266: Тат (16 words)


Тат ягу Татнал халкь (къарач. Тати ) – ккавкказуллал халкьри. Татнал аьдад 10 900-22 041 инсан.




#Article 267: АсатӀин (15 words)


 

АсатӀин ягу АсатӀин халкь (асатӀ. ирӕттӕ )  –  ккавкказуллал халкьри. АсатӀин аьдад 720 000 инсан.




#Article 268: Турк (18 words)


Турк ягу Туркнал халкь () – Туркиянал тюркнал халкьри. Туркнал аьдад 77 - 83 млн. инсан. Турк бусурманни.




#Article 269: Ярусса (51 words)


Ярусса (яр. МагӀарулал ягу Аварал)  –  ккавкказуллал халкьри. Яруссаннал аьдад 1 млн. инсан. Ярусса бусурманни. 

Азирбижан49 800 (2009) по неофициальным данным — 260 000 

Гуржисттан1 996 (2002) 

Туркия  53 000

Украина1 496 (2001)

Казахстан2 202 (2009)В 1989 году в Казахской ССР было 2 777 аварцев: [Демоскоп. Этносостав Казахской ССР в 1989




#Article 270: Агъул (14 words)


Агъул (агъул. Агулар )  –  ккавкказуллал халкьри. Агъуллал аьдад 35 000 инсан. Агъул бусурманни. 




#Article 271: Дарги (16 words)


Дарги ягу СурхIи (дарг. Дарганти )  –  ккавкказуллал халкьри. Даргиял аьдад 600 000 инсан. Дарги бусурманни. 




#Article 272: Нугъай (16 words)


 
 

Нугъай (нугъай. Ногъайлар, Nogaylar )  –  ккавкказуллал тюркнал халкьри. Нугъайнал аьдад 128 000 инсан. Нугъай бусурманни. 




#Article 273: Табасаран (13 words)


 

Табасаран (табас. Табасаран)  —  ккавкказуллал халкьри. Табасараннал аьдад 150 азара инсан. Табасаран бусурманни. 




#Article 274: РутӀул (14 words)


РутӀул (рутӀул. мыхӀадабыр ) – ккавкказуллал халкьри. РутӀуллал аьдад 55 азара инсан. РутӀул бусурманни.




#Article 275: ЦӀахъюр (14 words)


ЦӀахъюр (цӀахъ. йихъбы )  –  ккавкказуллал халкьри. ЦӀахъюррал аьдад 45 азара инсан. ЦӀахъюр бусурманни. 




#Article 276: Дагъусттан миллат (238 words)


 
 
 

Дагъусттан миллат ягу Дагъусттанлувтал ()– ХIакьинусса кьини Дагъусттаннал отделениялий бур 14 миллатрал мазурдил группарду. Му так личӀи-личӀисса халкьуннал дянивсса дусшивуну ккалли буллан къааьркинссарча, цинияргу хьхьичӀ му хӀисав хъанахъиссар, захӀмат-жапану диркӀун духьурчагу, амма тарихийну хӀасул хьусса,  цашиврун (цачӀушиву, сакиншин, субъект). Ча, хьхьичӀунма-хьхьичӀун жува ласлан аьркинссару «дагъусттан миллат» тӀисса калималул мяъна ва мурад. 

Дагъусттаннал дуниял тӀурча – му так республикалий ялапар хъанахъисса 2,63 млн. инсантурал бакъа, Ухссавнил Ккавкказрайсса яла хъуннамур диаспорагур, ва щала Аьрасатнавугу,  татарная ливчуну махъ, кӀилчинмур кӀанттайсса диаспоралул халкьри. Дянивну дурсса ккалданийн бувну, хӀакьинусса кьини Аьрасатнал, СНГ-лул ва архсса дазул кьатӀаллил личӀи-личӀисса субъектирдай яхъанай бур 1 млн. 300 азарунная ливчусса дагъусттанлувтал ва дагъусттаннал халкьуннаяту бивзсса инсантал. Миннавату(2002 шиналсса сияхӀрайн бувну) Москавлив яхъанай бур: ярусса – 5 азара инсан, курал – 4,5 азара, дарги – 2,5 азара, лак – 1,8 азара, къумукь – 1,6 азара; Ставрополлал крайрай яхъанай бур 90 азарунная ливчусса дагъусттанлувтал: дарги – 34 азара, нугъай – 29 азара, ярусса – 7 азара, къумукь – 6,4 азара, курал – 5,6 азара, табасаран – 4 азара, лак – 3 азара, агъул – 1,1 азара, рутӀул – 700 ва цӀахъюр – 100 инсан. Туркнаву бур 500 азарунначӀан  бивсса дагъусттанлувтал, Азирбижаннаву – 300 азара, Туркманнаву – 45 азара, Къазахъисттаннай – 30 азара, Къиргъизнаву – 20 азара, Украиннай – 16,7 азара, Гуржиянаву - 7,8 азара, Белоруснаву – 5,3 азара, Сириянаву – 9 азара, Иракьнаву – 2 азара, Ираннай – 2 азара, Яманинаву – 1 азара, США-наву – 500 инсан ва м.ц. 




#Article 277: Бесни (21 words)


Бесни () —  Туркиясса шагьру ва Адыяман ильданул район. Агьалинал аьдад 80 651 инсан (адимина: 40 391; хъамитайпа: 40 260)  (2008). 

 




#Article 278: Челикхан (21 words)


Челикхан () —  Туркиясса шагьру ва Адыяман ильданул район. Агьалинал аьдад 15 540 инсан (адимина: 7 903; хъамитайпа: 7 637)  (2008). 

 




#Article 279: Гергер (21 words)


Гергер () —  Туркиясса шагьру ва Адыяман ильданул район. Агьалинал аьдад 25 769 инсан (адимина: 12 509; хъамитайпа: 13 260)  (2008). 

 




#Article 280: Гоьльбашы (Адыяман) (21 words)


 

Гоьльбашы  () —  Туркиясса шагьру ва Адыяман ильданул район. Агьалинал аьдад 47 599 инсан (адимина: 23 844; хъамитайпа: 23 755)  (2008). 

  




#Article 281: Кяхта (Адыяман) (21 words)


Кяхта () —  Туркиясса шагьру ва Адыяман ильданул район. Агьалинал аьдад 116 049 инсан (адимина: 57 691; хъамитайпа: 58 358)  (2008). 

 




#Article 282: Самсат (21 words)


Самсат () —  Туркиясса шагьру ва Адыяман ильданул район. Агьалинал аьдад 10 253 инсан (адимина: 5 021; хъамитайпа: 5 232)  (2008). 

 




#Article 283: Синджик (22 words)


Синджик () —  Туркиясса шагьру ва Адыяман ильданул район. Агьалинал аьдад 21 131 инсан (адимина: 10 277 ; хъамитайпа: 10 854)  (2008). 

 




#Article 284: Тут (шагьру) (20 words)


Тут () —  Туркиясса шагьру ва Адыяман ильданул район. Агьалинал аьдад 11 502 инсан (адимина: 5 800; хъамитайпа: 5,702)  (2008). 

 




#Article 285: Айдын (34 words)


Айдын () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул центр район. Агьалинал аьдад шагьру шагьру 171 242 инсан (адимина: 84 967; хъамитайпа: 86 275), район 235 376 инсан (адимина: 116 901; хъамитайпа: 118 475)  (2008).




#Article 286: Айдын (иль) (17 words)


Айдын () —  Туркиянал иль. Агьалинал аьдад  965 500 инсан (адимина: 482 434; хъамитайпа: 483 066)  (2008). 




#Article 287: Боздогъан (28 words)


Боздогъан ( ;  «boz» 'луххал рангсса' + «doğan» 'лачин') —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 36 445 инсан (адимина: 18 345; хъамитайпа: 18 100)  (2008). 

 




#Article 288: Бухаркент (28 words)


Бухаркент ( ;  «buhar» 'ссихӀ, бугъ' + «kent» 'шагьру') —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 12 705 инсан (адимина: 6 258; хъамитайпа: 6 447)  (2008). 

 




#Article 289: Чине (21 words)


 

Чине () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 53 694 инсан (адимина: 26 823; хъамитайпа: 26 871)  (2008). 

 

 




#Article 290: Дидим (Айдын) (21 words)


Дидим () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 50 941 инсан (адимина: 26 528; хъамитайпа: 24 413)  (2008). 

 




#Article 291: Герменджик (21 words)


Герменджик () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 43 524 инсан (адимина: 21 435; хъамитайпа: 22 089)  (2008). 

 

 




#Article 292: Инджирлиова (21 words)


Инджирлиова () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 42 293 инсан (адимина: 21 041; хъамитайпа: 21 252)  (2008). 

 

 




#Article 293: Къараджасу (21 words)


Къараджасу () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 21 089 инсан (адимина: 10 406; хъамитайпа: 10 683)  (2008). 

 

 




#Article 294: Къарпузлу (21 words)


Карпузлу () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 12 701 инсан (адимина: 6 384; хъамитайпа: 6 317)  (2008). 

 

 




#Article 295: Къочарлы (21 words)


 

Къочарлы () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 27 071 инсан (адимина: 13 451; хъамитайпа: 13 620)  (2008). 

 

 




#Article 296: Коьшк (21 words)


Коьшк () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 27 168 инсан (адимина: 13 679; хъамитайпа: 13 489)  (2008). 

 

 




#Article 297: Къушадасы (21 words)


Къушадасы () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 78 793 инсан (адимина: 40 301; хъамитайпа: 38 492)  (2008). 

 




#Article 298: Къуюджакь (21 words)


Къуюджакь () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 29 891 инсан (адимина: 14 741; хъамитайпа: 15 150)  (2008). 

 

 




#Article 299: Назилли (21 words)


Назилли () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 143 627 инсан (адимина: 71 045; хъамитайпа: 72 582)  (2008). 

 




#Article 300: Соьке (21 words)


Соьке  () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 115 490 инсан (адимина: 58 016; хъамитайпа: 57 474)  (2008). 

 

 




#Article 301: СултанхӀисар (21 words)


СултанхӀисар () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 21 077 инсан (адимина: 10 411; хъамитайпа: 10 666)  (2008). 

 

 




#Article 302: Енипазар (Айдын) (21 words)


	

Енипазар () —  Туркиясса шагьру ва Айдын ильданул район. Агьалинал аьдад 13 615 инсан (адимина: 6 669; хъамитайпа: 6 946)  (2008). 

 

 




#Article 303: Акъсарай (иль) (17 words)


Акъсарай  () —  Туркиянал иль. Агьалинал аьдад  377 505 инсан (адимина: 186 956; хъамитайпа: 190 549)  (2010). 




#Article 304: Акъсарай (41 words)


Акъсарай  ( ;  «ak» 'кӀяласса' + «saray» 'чӀалъаь, къатри') —  Туркиясса шагьру ва Акъсарай ильданул центр район. Агьалинал аьдад шагьру шагьру 176 504 инсан (адимина: 87 605; хъамитайпа: 88 899), район 262 581 инсан (адимина: 130 174; хъамитайпа: 132 407)  (2010).




#Article 305: Агъачоьрен (21 words)


Агъачоьрен () —  Туркиясса шагьру ва Акъсарай ильданул район. Агьалинал аьдад 10 448 инсан (адимина: 5 173; хъамитайпа: 5 275)  (2010). 

 

 




#Article 306: Эскил (21 words)


Эскил () —  Туркиясса шагьру ва Акъсарай ильданул район. Агьалинал аьдад 26 073 инсан (адимина: 12 916; хъамитайпа: 13 157)  (2010). 

 




#Article 307: Гюлагъач (28 words)


Гюлагъач ( ;  «gül» 'хъункӀул тӀутӀи' + «ağaç» 'мурхь') —  Туркиясса шагьру ва Акъсарай ильданул район. Агьалинал аьдад 21 202 инсан (адимина: 10 555; хъамитайпа: 10 647)  (2010). 

 




#Article 308: Гюзельюрт (Туркия) (21 words)


Гюзельюрт  () —  Туркиясса шагьру ва Акъсарай ильданул район. Агьалинал аьдад 13 302 инсан (адимина: 6 563; хъамитайпа: 6 739)  (2010). 

 




#Article 309: Оьрус (14 words)


 

Оьрус ягу Оьрус халкь () – Аьрасатнал халкьри. Оьрус халкьуннал аьдад 160 млн. инсан.




#Article 310: Армани (17 words)


Армани ягу Армани халкь (арм. հայեր, hayer ) – ккавкказуллал халкьри. Армани халкьуннал аьдад 8-12 млн. инсан.




#Article 311: Азирбижан халкь (27 words)


Азирбижан халкь (азирб. Azərbaycanlılar, آزربایجانلیلار, Azərbaycan Türkləri, Azərilər, آذری لر )  –  ккавкказуллал, Азирбижаннал ва Ираннал тюркнал халкьри. Азирбижан халкьуннал аьдад 35-40 млн. инсан. Азирбижан халкь бусурманни. 




#Article 312: Азирбижан (16 words)


Азирбижан ягу Азирбижаннал Республика (азирб. Azərbaycan Respublikası) — азирбижан халкьуннал билаятри. Азирбижан аьдад ~9 млн. инсан. 




#Article 313: Иран (18 words)


Иран ягу Ираннал Исламрал Республика (Перс جمهوری اسلامی ایران) — билаятри. Агьалинал аьдад 75 млн. 330 азара инсан.




#Article 314: Ортакоьй (Акъсарай) (21 words)


Ортакӧй () —  Туркиясса шагьру ва Акъсарай ильданул район. Агьалинал аьдад 10 743 инсан (адимина: 5 245; хъамитайпа: 5 498)  (2010). 

 




#Article 315: Сарыяхши (21 words)


Сарыяхши () —  Туркиясса шагьру ва Акъсарай ильданул район. Агьалинал аьдад 6 304 инсан (адимина: 3 090; хъамитайпа: 3 214)  (2010). 

 




#Article 316: Амасья (иль) (16 words)


Амасья () —  Туркиянал иль. Агьалинал аьдад  334 786 инсан (адимина: 171 382; хъамитайпа: 163 404)  




#Article 317: Амасья (33 words)


Амасья () —  Туркиясса шагьру ва Амасья ильданул центр район. Агьалинал аьдад шагьру 82 200 инсан (адимина: 41 288; хъамитайпа: 40 912), район 128 703 инсан (адимина: 64 617; хъамитайпа: 64 086)  (2008).




#Article 318: Гоьйнюджек (21 words)


Гоьйнюджек () —  Туркиясса шагьру ва Амасья ильданул район. Агьалинал аьдад 13 062 инсан (адимина: 6 518; хъамитайпа: 6 544)  (2008). 

 




#Article 319: ГюмюшхӀажыкоьй (21 words)


ГюмюшхӀаджыкоьй () —  Туркиясса шагьру ва Амасья ильданул район. Агьалинал аьдад 25 823 инсан (адимина: 12 554; хъамитайпа: 13 269)  (2008). 

 




#Article 320: ХӀамамоьзю (21 words)


ХӀамамоьзю () —  Туркиясса шагьру ва Амасья ильданул район. Агьалинал аьдад 4 670 инсан (адимина: 2 306; хъамитайпа: 2 364)  (2008). 

 




#Article 321: Мерзифон (21 words)


Мерзифон () —  Туркиясса шагьру ва Амасья ильданул район. Агьалинал аьдад 69 035 инсан (адимина: 34 728; хъамитайпа: 34 307)  (2008). 

 




#Article 322: Сулуова (21 words)


Сулуова () —  Туркиясса шагьру ва Амасья ильданул район. Агьалинал аьдад 47 955 инсан (адимина: 23 927; хъамитайпа: 24 028)  (2008). 

 




#Article 323: Ташова (21 words)


Ташова () —  Туркиясса шагьру ва Амасья ильданул район. Агьалинал аьдад 34 427 инсан (адимина: 16 730; хъамитайпа: 17 697)  (2008). 

 




#Article 324: ЧӀарарду (13 words)


 
 

ЧӀара ягу ЧӀарарду (латӀин pili, capillus, crinis, coma) — инсаннал ва хӀайваннал чурхри. 




#Article 325: ХхутӀи (11 words)


 

ХхутӀи (латӀин Dens caninus, Dentes canini) — инсаннал ва хӀайваннал чурхри. 




#Article 326: Январь (12 words)


Январь ягу Цалчинмур барз — шинал цалчинмур барзри ва кӀинтнил кӀилчинмур барзри.




#Article 327: Февраль (12 words)


Февраль ягу КӀилчинмур барз — шинал кӀилчинмур барзри ва кӀинтнил шамилчинмур барзри.




#Article 328: Март (12 words)


Март ягу Шамилчинмур барз — шинал шамилчинмур барзри ва интнил цалчинмур барзри.




#Article 329: Апрель (12 words)


Апрель ягу Мукьилчинмур барз —  шинал мукьилчинмур барзри ва интнил кӀилчинмур барзри.

 




#Article 330: Май (барз) (12 words)


Май ягу Ххюлчинмур барз — шинал ххюлчинмур барзри ва интнил шамилчинмур барзри.




#Article 331: Июнь (12 words)


 
Июнь ягу Ряххилчинмур барз — шинал ряххилчинмур барзри ва гъинтнил цалчинмур барзри.




#Article 332: Июль (12 words)


  
Июль ягу Арулчинмур барз — шинал арулчинмур барзри ва гъинтнил кӀилчинмур барзри.




#Article 333: Август (12 words)


  
Август ягу Мяйлчинмур барз —  шинал мяйлчинмур барзри ва гъинтнил шамилчинмур барзри.

 




#Article 334: Сентябрь (12 words)


  
Сентябрь ягу УрчӀилчинмур барз — шинал урчӀилчинмур барзри ва ссутнил цалчинмур барзри.




#Article 335: Октябрь (12 words)


Октябрь ягу АцӀилчинмур барз — шинал ацӀилчинмур барзри ва ссутнил кӀилчинмур барзри.




#Article 336: Ноябрь (14 words)


Ноябрь ягу АцӀния цалчинмур барз — шинал ацӀния цалчинмур барзри ва ссутнил шамилчинмур барзри.




#Article 337: Декабрь (14 words)


Декабрь ягу АцӀния кӀилчинмур барз —  шинал ацӀния кӀилчинмур барзри ва кӀинтнил цалчинмур барзри.

 




#Article 338: Дукралул ххуллу (10 words)


 

Дукралул ххуллу (латӀин Oesophagus ) —  инсаннал ва хӀайваннал  чурхри. 

 




#Article 339: Чурх (14 words)


Чурх (латӀин Corpus ) — инсаннал ва хӀайваннал ...

Чурх-2 ( ;  ) —  




#Article 340: Щинал я (10 words)


 

Щинал я (латӀин cornea) —  инсаннал ва хӀайваннал  янил чурхри. 

 




#Article 341: КьучӀ (10 words)


 

КьучӀ (латӀин lien, splen ) — инсаннал ва хӀайваннал базур. 




#Article 342: ЧӀаврил ттаркӀ (13 words)


 

ЧӀаврил ттаркӀ (латӀин Os zygomaticum, Os jugale ) —  инсаннал ва хӀайваннал  чурхри. 

 




#Article 343: ТтаркӀ-базу (10 words)


 

ТтаркӀ-базу (латӀин articulatio sinovialis ) —  инсаннал ва хӀайваннал  чурхри. 

 




#Article 344: Ссирссилтту (10 words)


 

Ссирссилтту (латӀин mustacium ) —  инсаннал (Арамтуннал) ва хӀайваннал  чурхри. 

 




#Article 345: Канил ттаркӀру (10 words)


 

Канил ттаркӀру (латӀин phalanx; phalanges) —  инсаннал ва хӀайваннал  чурхри. 

 




#Article 346: БакӀрал ттаркӀ (10 words)


БакӀрал ттаркӀ (латӀин cranium ) —  инсаннал ва хӀайваннал  чурхри. 

 




#Article 347: Лакрал дукрарду (24 words)


Лакрал аьдатирттайсса дукрарду шайссар: гьавккури, ххункӀ, вивра, нис ва ччатӀ, бувцӀу ххункӀ, кьурчӀи накь, щей ини, хӀалтӀама, буркив, кIартту ччатI, хьхьахьхьари, кIюла ччатI, къурч.




#Article 348: Нис ва ччатӀ (10 words)


Нис ва ччатӀ () —  ккавкказуллал ва лакрал аьдатирттайсса дукрар. 

 




#Article 349: ХӀан (15 words)


 

ХӀан —  

Бусурманнал бакӀ къацӀуншиврул хӀан хӀачӀан къабучӀи бувну буссар, яъни хӀанттий къадагъа дирхьуну дуссар.

 




#Article 350: Бусурман (12 words)


 

Бусурман ( муслимуна, «вихшал хьусса») —  Ислам щаллу дуллайминнайн учайссар бусурман куну.




#Article 351: Чахир (19 words)


 

Чахир (латӀин vinum) —  хӀанни. Чахир хӀанттил ца журар. ЧӀярусса хӀан хӀачӀарча, увччу шайссар. Увччу хьувкун, бакӀ цӀун бикӀайссар. 

 




#Article 352: Къоньяалты (22 words)


Къоньяалты () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул центр район. Агьалинал аьдад 112 647 инсан (адимина: 56 148; хъамитайпа: 56 499)  (2010). 

 




#Article 353: Кепез (22 words)


Кепез () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул центр район. Агьалинал аьдад 399 006 инсан (адимина: 202 706; хъамитайпа: 196 300)  (2010). 

 




#Article 354: Муратпаша (21 words)


	
Муратпаша () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 416 576 инсан (адимина: 206 612; хъамитайпа: 209 964)  (2010). 

  




#Article 355: Акъсу (Анталья) (22 words)


Аксу () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул центр район. Агьалинал аьдад 45 094 инсан (адимина: 22 990; хъамитайпа: 22 104)  (2010). 
 

 




#Article 356: Доьшемеалты (22 words)


Дӧшемеалты () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул центр район. Агьалинал аьдад 27 995 инсан (адимина: 14 035; хъамитайпа: 13 960)  (2010). 

 




#Article 357: Акъсеки (21 words)


 

Аксеки  () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 15 828  инсан (адимина: 7 998; хъамитайпа: 7 830)  (2008). 
 

 




#Article 358: Анталья (иль) (26 words)


Анталья () —  Туркиянал иль. Агьалинал аьдад  1 859 275 инсан (адимина: 942 262; хъамитайпа: 917 013)  (2008). 

 Анталья  шагьру = Аксу, Доьшемеалты, Кепез, Коньяалты, Муратпаша 




#Article 359: Аьраб маз (23 words)


Аьраб маз ягу Аьрабнал маз () — Саоьдуллал Аьрабусттаннал ва Аьраб халкьуннал мазри. Му хъанай бур Кьурандалул ва исламрал маз. 

Ва аьрабнал алфавитри:




#Article 360: Саоьдуллал Аьрабусттан (13 words)


Саоьдуллал Аьрабусттан () —  Аьрабусттаннал билаятри. Агьалинал аьдад 27 136 977 млн. инсан.




#Article 361: ХӀуциннал Нажмуттин (37 words)


ХӀуциннал Нажмуттин ягу ХӀуцциял Нажмуттин (яру. ХӀоцоса Нажмудин;   ; 1859 - 1925) —  дагъустаннал аьлимчу ва политик. 

Граждан дяъвилул чӀумал Къаяев ХӀуциннал Нажмуттиннул цува Дагъусттаннал имамну хъанахъишиву баян бувкун, ванал ккаккан бувну бур цукунчӀавсса имам аьркин акъашиву. 

  

 




#Article 362: Аланья (21 words)


Аланья () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 233 919 инсан (адимина: 119 773; хъамитайпа: 114 146)  (2008). 




#Article 363: Мантикь (14 words)


Мантикь () ягу Логика ()  —  пикри тӀайлану цукун бан аьркинссарив лахьхьин буллалисса элмур.

 




#Article 364: Къаймакъам (11 words)


Къаймакъам ( , ) —  Туркиянал ва Ливаннал райондалул администрациялул бакIчи.




#Article 365: АхӀмад-Хан Султан (23 words)


АхӀмад-Хан Султан (кърим татар Amet-han Sultan; октябрь зурул 20-нний 1920 шинал — февраль зурул 1-нний 1971 шинал) —  Кърим татарнал ва лак лехху.




#Article 366: Ататюрк, Мустапа Камал (46 words)


Мустапа Камал Ататюрк ( ; май зурул 19-нний 1881 шинал — ноябрь зурул 10-нний 1938 шинал) —  Туркиянал Республикалул цалчинмур (30-нний апрель зурул 1920 шинал – 24-нний январь зурул 1921 шинал) премьер-министр ва цалчинмур (29-нний октябрь зурул 1923 шинал – 10-нний ноябрь зурул 1938 шинал) президент.




#Article 367: Абасыянык, Саит Фаик (21 words)


Саит Фаик Абасыянык ( ; ноябрь зурул 18-нний 1906 шинал, Адапазары — май зурул 10-нний 1954 шинал, Истамбул) —  туркнал чичур. 
 




#Article 368: Аьзиз Несин (22 words)


Азиз Несин ( ; декабрь зурул 20-нний 1920 шинал, Хейбелиада, Истамбул — июль зурул 6-нний 1995 шинал, Чешме, Измир) —  туркнал чичур. 




#Article 369: Гюнтекин, Решад Нури (21 words)


Решад Нури Гюнтекин ( ; ноябр зурул 25-нний 1889 шинал, Истамбул — декабр зурул 13-нний 1956 шинал, Лондон) —  туркнал чичур. 




#Article 370: Камал, Намикь (23 words)


Намикь Камал ( ; декабрр зурул 21-нний 1840 шинал, Текирдагъ — декабр зурул 2-нний 1888 шинал, Хиос) —  туркнал чичур, шаэр ва кказитчи.




#Article 371: Къысакюрек, Нажиб Пазил (23 words)


Нажиб Пазил Къысакюрек ( ; май зурул 26-нний 1904 шинал, Истамбул — май зурул 25-нний 1956 шинал, Истамбул) —  туркнал чичур ва шаэр. 

 




#Article 372: Расим, АхӀмад (20 words)


АхӀмад Расим ( ; 1864 шинал, Истамбул — июль зурул 21-нний 1932 шинал, Истамбул) —  туркнал чичур, кказитчи ва тарихчи. 
 

 




#Article 373: Брейвик, Андерс Беринг (20 words)


Андерс Беринг Брейвик (норв. Anders Behring Breivik ; февраль зурул 13-нний 1979 шинал, Осло- ) — Норвегиянал террорист ва организатор.




#Article 374: Ахыскъа Турк (30 words)


Ахыскъа Турк ягу Турк-месхетин ( ;  ; гурж. თურქი მესხები, თურქი მესხი) — ккавкказуллал (Гуржисттаннал ва Туркиянал) тюркнал халкьри. Ахыскъа Туркнал аьдад 425 - 629 азара инсан. Ахыскъа Турк бусурманни.




#Article 375: Таркан (13 words)


Таркъан Теветогълу ( ; октябрь зурул 17-нний 1972 шинал, Германия) —  туркнал балайчир. 




#Article 376: Инюпиак (25 words)


 
 

Инюпиак халкь (инюп. цурдалу аьдад: Iñupiaq;  кӀива аьдад: Iñupiak; чIяру аьдад: Iñupiat)  –  Алясканал инуит халкьри. Инюпиак халкьуннал аьдад 13 500 инсан. Инюпиак халкь ххачпарасти. 




#Article 377: Супик (32 words)


 

Супик ягу Алютик (суп. цурдалу аьдад: Sugpiaq ягу Alutiiq;  кӀива аьдад: Sugpiak ягу Alutiik; чIяру аьдад: Sugpiat ягу Alutiit)  –  Алясканал эскимос халкьри. Супик халкьуннал аьдад 3 азара инсан. Супик халкь ххачпарасти. 




#Article 378: Нунивакнал Чупик (27 words)


 
 

Нунивакнал Чупик (чуп. цурдалу аьдад: Cupʼig;  кӀива аьдад: Cupiik; чIяру аьдад: Cupiit ягу Nuniwarmiut)  –  Алясканал (Нунивакнал) юпик халкьри. Чупик халкьуннал аьдад 215 инсан. Чупик халкь ххачпарасти. 




#Article 379: Эскимос (17 words)


 

Эскимос  –  Сибирьнал, Алясканал, Канаданал ва Гренландиянал халкьри. Эскимос халкьуннал аьдад 150 азара инсан. Эскимос халкь ххачпарасти. 

 




#Article 380: Алясканал юпик (29 words)


 
 

Юпик ягу Алясканал Юпик (юп. цурдалу аьдад: Yupʼik ягу Yupʼiaq;  кӀива аьдад: Yupiik; чIяру аьдад: Yupiit)  –  Алясканал эскимос халкьри. Юпик халкьуннал аьдад 23 азара инсан. Юпик халкь ххачпарасти. 




#Article 381: Зунттал марий (26 words)


 

Зунттал марий (зунттал мар. Кырык мары; луговомар. Курык марий)  –  Аьрасатнал марий халкьри. Зунттал марий халкьуннал аьдад 50 ягу 135 азара инсан. Зунттал марий халкь ххачпарасти. 




#Article 382: Коми-пермяк (26 words)


 

Коми-пермяк (коми-перм. цурдалу аьдад: Перем коми; чIяру аьдад: Перем комиэз ягу коми пермяккез)  –  Аьрасатнал финно-угорнал халкьри. Коми-пермяк халкьуннал аьдад 130 азара инсан. Коми-пермяк халкь ххачпарасти. 




#Article 383: Удмурт (21 words)


  

Удмурт (удм. цурдалу аьдад: Удмурт; чIяру аьдад: Удмуртъёс)  –  Аьрасатнал финно-угорнал халкьри. Удмурт халкьуннал аьдад 660 азара инсан. Удмурт халкь ххачпарасти. 




#Article 384: Бесерман (22 words)


Бесерман (удм. цурдалу аьдад: бесерман; чIяру аьдад: бесерманъёс)  –  Аьрасатнал финно-угорнал удмурт халкьри. Бесерман халкьуннал аьдад 3 азара инсан. Бесерман халкь бусурманни. 




#Article 385: Финн (18 words)


 

Финн (фин. чӀяру аьдад: suomalaiset) – Финляндиянал финно-угорнал халкьри. Финн халкьуннал аьдад 6,5 млн. инсан. Финн халкь ххачпарасти. 




#Article 386: Манси (17 words)


  

Манси (ман. меньдси, моансь)  –  Аьрасатнал финно-угорнал халкьри. Манси халкьуннал аьдад 12 азара инсан. Манси халкь ххачпарасти. 




#Article 387: Ханти (18 words)


  

Ханти (хан. ханти, хандэ, кантэк)  –  Аьрасатнал финно-угорнал халкьри. Ханти халкьуннал аьдад 29 азара инсан. Ханти халкь ххачпарасти. 




#Article 388: Эстон (18 words)


 

Эстон (эст. чӀяру аьдад: eestlased) – Эстониянал финно-угорнал халкьри. Эстон халкьуннал аьдад 1,1 млн. инсан. Эстон халкь ххачпарасти. 




#Article 389: Лив (15 words)


 

Лив (лив. līvlizt)  –  Латвиянал финно-угорнал халкьри. Лив халкьуннал аьдад 400 инсан. Лив халкь ххачпарасти. 




#Article 390: Сету (18 words)


 
 

Сету (сет. setokõsõ; эст. setud)  –  Эстониянал финно-угорнал халкьри. Сету халкьуннал аьдад 10 азара инсан. Сету халкь ххачпарасти. 




#Article 391: Мокша (16 words)


 

Мокша (мокш. Мокшет) – Аьрасатнал финно-угорнал халкьри. Мокша халкьуннал аьдад 297 азара инсан. Мокша халкь ххачпарасти. 




#Article 392: Эрзя (16 words)


 

Эрзя (эрз. Эрзят) – Аьрасатнал финно-угорнал халкьри. Эрзя халкьуннал аьдад 517 575 инсан. Эрзя халкь ххачпарасти. 




#Article 393: Карел (20 words)


 
 

Карел (кар. чӀяру аьдад: karjalaižet) – Аьрасатнал ва Финляндиянал финно-угорнал халкьри. Карел халкьуннал аьдад 106 азара инсан. Карел халкь ххачпарасти. 




#Article 394: Шалом (кказит) (13 words)


Шалом (, жугь. שלום‎ «дакьаву») –  Туркия республикалул ЖугьутӀнал жяматийсса ва сиясийсса кказит.




#Article 395: ХӀуриет (кказит) (10 words)


ХӀуриет ( «азадшиву») –  Туркнал жяматийсса ва сиясийсса кказит (1948).

 




#Article 396: Лакку мазрал Википедия (24 words)


 

Лакку мазрал википедия —  Википедиялул лакку мазрайсса интернетрал энциклопедияр. Октябрь зурул 2006 шинал. Декабрь зурул 24-нний 2011 шинал 1000 макьала. ЖучӀара шиву дуссар  макьала

 




#Article 397: Яруссаннал мазрал Википедия (18 words)


 

Яруссаннал мазрал википедия —  Википедиянал яруссаннал мазрайсса интернетнал энциклопедияр. Апрель зурул 2005 шинал. ЖучӀава шиву дуссар 1380 макьала.

 




#Article 398: Удмурт мазрал Википедия (22 words)


 

Удмурт мазрал википедия (удм.  Удмурт Википедия)  —  Википедиянал удмурт мазрайсса интернетнал энциклопедияр. Октябрь зурул 24-нний 2005 шинал. ЖучӀава шиву дуссар 3011 макьала. 

 




#Article 399: Зунттал марий мазрал Википедия (25 words)


 

Зунттал марий мазрал википедия (зун.мар.  Кырык марла Википеди)  —  Википедиянал зунттал марий мазрайсса интернетнал энциклопедияр. Октябрь зурул 17-нний 2010 шинал. ЖучӀава шиву дуссар 5000 макьала. 

 




#Article 400: Азирбижан мазрал Википедия (16 words)


 

Азирбижан мазрал википедия (азирб.  Azərbaycanca Vikipediya)  —  Википедиянал азирбижан мазрайсса интернетнал энциклопедияр. Декабрь зурул 2004 шинал

 




#Article 401: Туркнал мазрал Википедия (16 words)


 

Туркнал мазрал википедия (турк.  Türkçe Vikipedi)  —  Википедиянал туркнал мазрайсса интернетнал энциклопедияр. Ноябрь зурул 2002 шинал

 




#Article 402: Мичихичнал мазрал Википедия (16 words)


 

Мичихичнал мазрал википедия (мич.  Нохчийн Википеди)  —  Википедиянал мичихичнал мазрайсса интернетнал энциклопедияр. Апрель зурул 2005 шинал

 




#Article 403: Коми-пермяк мазрал Википедия (17 words)


 

Коми-пермяк мазрал википедия (коми-перм.  Перем коми Википедия)  —  Википедиянал коми-пермяк мазрайсса интернетнал энциклопедияр. Октябрь зурул 2010 шинал

 




#Article 404: АсатӀин мазрал Википедия (16 words)


 

АсатӀин мазрал википедия (асатӀ.  Ирон Википеди)  —  Википедиянал асатӀин мазрайсса интернетнал энциклопедияр. Февраль зурул 2005 шинал

 




#Article 405: Инюпиак мазрал Википедия (13 words)


Инюпиак мазрал  википедия (инюп.  ?)  —  Википедиянал инюпиак мазрайсса интернетнал энциклопедияр. 2006 шинал

 




#Article 406: Руанда мазрал Википедия (15 words)


Руанда мазрал  википедия (руанда.  Wikipediya mu Kinyarwanda)  —  Википедиянал руанда мазрайсса интернетнал энциклопедияр. 2006 шинал

 




#Article 407: Эрзя мазрал Википедия (16 words)


 

Эрзя мазрал  википедия (эрз.  Эрзянь Википедиясь)  —  Википедиянал эрзя мазрайсса интернетнал энциклопедияр. Февраль 26-зурул 2008 шинал

 




#Article 408: Эстон мазрал Википедия (17 words)


 

Эстон мазрал википедия (эст. Eestikeelne Vikipeedia) — Википедиянал эстон мазрайсса интернетнал энциклопедияр. Август зурул 24-нний 2002 шинал




#Article 409: Мокша мазрал Википедия (17 words)


 

Мокша мазрал википедия (мокш.  Мокшекс Википедиесь)  —  Википедиянал мокша мазрайсса интернетнал энциклопедияр. Май зурул 26-нний 2008 шинал

 




#Article 410: Демре (23 words)


Демре ягу Къала () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 25 076 инсан (адимина: 12 691; хъамитайпа: 12 385)  (2008). 
  

  




#Article 411: Къоркъутели (21 words)


Къоркъутели () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 49 553 инсан (адимина: 24 674; хъамитайпа: 24 879)  (2008). 




#Article 412: Хауса халкь (15 words)


 

Хауса халкь (хау. Hausawa)  — Африканал халкьри. Хауса халкьнал аьдад 30-35 млн. инсан. Хауса бусурманни. 




#Article 413: Ибибио халкь (16 words)


 

Ибибио халкь (ибиб. ? )  — Африканал халкьри. Ибибио аьдад 5 млн. инсан. Ибибио халкь ххачпарасти. 




#Article 414: Игала халкь (16 words)


 

Игала халкь (ига. ? )  — Нигериянал халкьри. Игаланал аьдад 2 млн. инсан. Игала халкь бусурманни. 




#Article 415: Игбо халкь (15 words)


 
 

Игбо халкь (игб. Ndị Igbọ  )  — Африканал халкьри. Игбо халкьнал аьдад 15–30 млн. инсан.




#Article 416: Иджо халкь (14 words)


 
 

Иджо халкь (идж. ? )  — Нигериянал халкьри. Иджо халкьнал аьдад 15 млн. инсан.




#Article 417: Йоруба халкь (23 words)


 
 

Йоруба халкь (йор. Àwọn ọmọ Yorùbá  )  — Африканал халкьри. Йоруба халкь аьдад 30 млн. инсан. Йоруба халкь бусурманни (50%) ва ххачпарасти (40%). 




#Article 418: Урхобо халкь (14 words)


 

Урхобо халкь (урхо. ? )  — Нигериянал халкьри. Урхобо халкьнал аьдад 1 млн. инсан.




#Article 419: Фульбе халкь (43 words)


 
 

Фульбе ягу Фулани халкь (фуль. sg: Pullo pl: Fulɓe  )  — Баргълагавал Африканал (Гвинея, Камерун, Нигерия, Сенегал, Central Африка Республика, Буркина Фасо, Бенин, Мали, Нигер, Гамбия, Гвинея-Бисау, Гана, Чад, Сьерра-Леоне, Мавритания ва Судан) халкьри. Фульбе халкьнал аьдад 27 млн. инсан. Фульбе халкь бусурманни. 




#Article 420: Элмалы (21 words)


Элмалы () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 49 553 инсан (адимина: 24 674; хъамитайпа: 24 879)  (2008). 




#Article 421: Финике (21 words)


Финике () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 46 520 инсан (адимина: 23 374; хъамитайпа: 23 146)  (2008). 

 




#Article 422: Гъазипаша (21 words)


Гъазипаша () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 48 675 инсан (адимина: 24 680; хъамитайпа: 23 995)  (2008). 

 




#Article 423: Къумлуджа (21 words)


Къумлуджа () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 65 109 инсан (адимина: 33 040; хъамитайпа: 32 069)  (2008). 

 




#Article 424: Шона (16 words)


 
 

Шона (шон. AmaShona) — Кьилвалул Африканал (Зимбабве ва Мозамбик) банту халкьри. Шона халкьнал аьдад 13 млн.  




#Article 425: Банту халкьру (16 words)


 

Банту халкьру — Кьилвалул Африканал халкьри. Банту халкьру 335 млн. инсан. Банту халкьру ххачпарасти ва бусурманни. 




#Article 426: Тсонга (24 words)


 

Тсонга ягу Шангаан (тсо. Vatsonga )  — Кьилвалул Африканал (Кьилвалул Африка ва Зимбабве) банту халкьри. Тсонга халкьнал аьдад 6 млн. инсан. Тсонга халкь ххачпарасти. 




#Article 427: Тсвана (19 words)


 
 

Тсвана (тсва. Batswana )  — Кьилвалул Африканал (Ботсвана ва Кьилвалул Африка) банту халкьри. Тсвана халкьнал аьдад 1 400 000




#Article 428: Свази (24 words)


 
 

Свази (сва. amaSwati )  — Кьилвалул Африканал (Свазиленд, Кьилвалул Африка ва Мозамбик) банту халкьри. Свази халкьнал аьдад 1 185 000 инсан. Свази халкь ххачпарасти. 




#Article 429: Буби (19 words)


 

Буби (буб. ? )  — Экваториаль Гвинейнал (Биоко) банту халкьри. Буби халкьнал аьдад 60 азара инсан. Буби халкь ххачпарасти. 




#Article 430: Венда (18 words)


 

Венда (венд. Vhavhenda )  — Кьилвалул Африканал (Кьилвалул Африка ва Зимбабве) банту халкьри. Венда халкьнал аьдад 600 азара  




#Article 431: Дуала (17 words)


 

Дуала (дуал. Vatsonga )  — Камеруннал банту халкьри. Дуала халкьнал аьдад 400 азара инсан. Дуала халкь ххачпарасти. 




#Article 432: Зулу (20 words)


 

 

Зулу (тсо. amaZulu )  — Кьилвалул Африканал банту халкьри. Зулу халкьнал аьдад 10 - 11 млн. инсан. Зулу халкь ххачпарасти. 




#Article 433: Коса (21 words)


 
 

Коса ягу Хоса (кос. amaXhosa )  — Кьилвалул Африканал банту халкьри. Коса халкьнал аьдад 7 900 000 инсан. Коса халкь ххачпарасти. 




#Article 434: Ньянджа (26 words)


 
 

Ньянджа ягу Чева (тсо. Chicheŵa ягу Chinyanja)  — Кьилвалул Африканал (Замбия, Малавия, Мозамбик ва Зимбабве) банту халкьри. Ньянджа халкьнал аьдад 9.3 млн. инсан. Ньянджа халкь ххачпарасти. 




#Article 435: Ухссавнил фриз мазрал Википедия (20 words)


 

Ухссавнил фриз мазрал Википедия (фриз.  Nordfriisk Wikipedia )  —  Википедиянал ухссавнил фриз мазрайсса интернетнал энциклопедияр. Август зурул 19-нний 2010 шинал

 




#Article 436: Ухссавнил фриз маз (27 words)


 

Ухссавнил фриз маз (фриз. Frasch / Fresk / Freesk / Friisk) — Германиясса Ухссавнил фриз халкьуннал Гьинд-Европа ниттил мазри. Ухссавнил фриз ниттил мазрал аьдад 10 азара инсан.

 




#Article 437: Алеут маз (33 words)


Алеут маз ягу Унанган маз - (але. Unangam Tunuu ; ISO 639-3: ale) — Американал ЦачӀунхьу Штатрусса (Аляска) ва Аьрасатсса (Командор жазира) Алеут халкьуннал эскимос-алеут ниттил мазри. Алеут ниттил мазрал аьдад 150 инсан.

 




#Article 438: Эскимос-алеут мазру (21 words)


Эскимос-алеут мазру — Аьрасатсса (Сибирьсса) ва Ухссавнил Америкасса мазрурди. Эскимос-алеут халкьру халкьуннал ниттил мазрал аьдад 10 маз ва 102 азара инсан.

 




#Article 439: Гюндогъмуш (21 words)


	
Гюндогъмуш () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 9 246 инсан (адимина: 4 539; хъамитайпа: 4 707)  (2008). 

 

 




#Article 440: Ибрады (21 words)


Ибрады () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 3 979 инсан (адимина: 2 011; хъамитайпа: 1 968)  (2008). 

 




#Article 441: Къаш (21 words)


Къаш () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 50 786 инсан (адимина: 25 994; хъамитайпа: 24 792)  (2008). 

 




#Article 442: Кемер (Анталья) (21 words)


Кемер  () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 35 639 инсан (адимина: 19 719; хъамитайпа: 15 920)  (2008). 

 




#Article 443: Манавгат (шагьру) (21 words)


Манавгат  () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 179 311 инсан (адимина: 93 507; хъамитайпа: 85 804)  (2008). 

 




#Article 444: Къызылырмакь (нех) (11 words)


Къызылырмакь (  «kızıl» 'ятӀулсса' ва «ırmak» 'нех') — Туркиясса хъунасса нех. 
 




#Article 445: Мазама (10 words)


Мазама (латӀин Mazama )  –  Cervidae кулпат Американал чӀириссар бюрнир. 




#Article 446: Пуду (10 words)


Пуду (латӀин Pudu )  –  Cervidae кулпат Американал чӀириссар бюрнир. 




#Article 447: Мунтжак (10 words)


Мунтжак (латӀин Muntiacus )  –  Cervidae кулпат Азиянал чӀириссар бюрнир. 




#Article 448: Пурссукь (13 words)


 

Пурссукь (латӀин Meles meles)  –  Mustelidae кулпат Европанал ва Кьилвалул-Баргълагавал Азиянал чӀириссар хӀайванни. 




#Article 449: Антилопа (12 words)


Антилопа (латӀин Antilopinae etc. sufamilies) – Bovidae кулпат чӀириссар ва хъунасса хӀайванни. 




#Article 450: Къундуз (10 words)


Къундуз (латӀин Castor fiber )  –  Castoridae кулпат Евразиянал хӀайванни. 




#Article 451: Ухссавнил Американал къундуз (12 words)


Ухссавнил Американал къундуз (латӀин Castor canadensis ) – Castoridae кулпат Американал къундузри. 




#Article 452: БарцӀ (12 words)


БарцӀ () — (латӀин Canis lupus )  –  Canidae кулпат вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 453: ЦцацкӀулу (10 words)


ЦцацкӀулу (латӀин Erinaceidae spp.)  –  Erinaceidae кулпат чӀириссар вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 454: АьрцӀан кӀулу (11 words)


АьрцӀан кӀулу (латӀин Talpidae spp.)  –  Talpidae кулпат чӀириссар вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 455: Азиянал пил (13 words)


Азиянал пил (латIин Elephas maximus ) – Elephantidae кулпат Азиянал хъунасса вахӀшисса пилри. 




#Article 456: Африканал пил (13 words)


Африканал пил (латIин Loxodonta africana ) –  Elephantidae кулпат Африканал хъунасса вахӀшисса пилри. 




#Article 457: Хъунасса панда (13 words)


Хъунасса панда (латӀин Ailuropoda melanoleuca )  –  Ursidae кулпат Азиянал хъунасса вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 458: ЧӀириссар панда (16 words)


ЧӀириссар панда ягу ЯтӀулсса панда (латӀин Ailurus fulgens ) – Ailuridae кулпат Азиянал чӀириссар вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 459: ЦӀиникь (14 words)


ЦӀиникь (латӀин Lynx )  –  Felidae кулпат Евразиянал ва Ухссавнил Американал чӀириссар вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 460: ЯтӀулсса цӀиникь (14 words)


ЯтӀулсса цӀиникь (латӀин Lynx rufus ) – Felidae кулпат Ухссавнил Американал чӀириссар вахӀшисса цӀиникьри. 




#Article 461: Канаданал цӀиникь (14 words)


Канаданал цӀиникь (латӀин Lynx canadensis  ) – Felidae кулпат Ухссавнил Американал чӀириссар вахӀшисса цӀиникьри. 




#Article 462: Испаниянал цӀиникь (15 words)


Испаниянал цӀиникь (латӀин Lynx pardinus )  –  Felidae кулпат Испаниянал ва Португалиянал чӀириссар вахӀшисса цӀиникьри.  




#Article 463: Евразиянал цӀиникь (12 words)


Евразиянал цӀиникь (латӀин Lynx lynx) – Felidae кулпат Евразиянал чӀириссар вахӀшисса цӀиникьри. 




#Article 464: НуххулкӀулу (12 words)


НуххулкӀулу (латӀин Mustela lutreola ) – Mustelidae кулпат Евразиянал чӀириссар вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 465: Американал нуххулкӀулу (14 words)


Американал нуххулкӀулу (латӀин Neovison vison )  –  Mustelidae кулпат Ухссавнил Американал чӀириссар вахӀшисса нуххулкӀулури. 




#Article 466: Тталак (14 words)


Тталак (латӀин Martes ) – Mustelidae кулпат Евразиянал ва Ухссавнил Американал чӀириссар вахӀшисса хӀайванни.




#Article 467: Американал тталак (14 words)


Американал тталак (латӀин Martes americana )  –  Mustelidae кулпат Ухссавнил Американал чӀириссар вахӀшисса тталакри. 




#Article 468: Япониянал тталак (13 words)


Япониянал тталак (латӀин Martes melampus )  –  Mustelidae кулпат Япониянал чӀириссар вахӀшисса тталакри. 




#Article 469: Суматранал каргадан (12 words)


Суматранал каргадан (латӀин Dicerorhinus sumatrensis) — Rhinocerotidae кулпат Азиянал хъунасса вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 470: ЛухӀисса каргадан (12 words)


ЛухӀисса каргадан (латӀин Diceros bicornis) — Rhinocerotidae кулпат Африканал хъунасса вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 471: Гьиндусттаннал каргадан (15 words)


Гьиндусттаннал каргадан (латӀин Rhinoceros unicornis )  — Rhinocerotidae кулпат Гьиндусттаннал ва Непалнал хъунасса вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 472: Яванал каргадан (12 words)


Яванал каргадан (латӀин Rhinoceros sondaicus) — Rhinocerotidae кулпат Азиянал хъунасса вахӀшисса хӀайванни.




#Article 473: КӀяласса каргадан (13 words)


КӀяласса каргадан (латӀин Ceratotherium simum )  — Rhinocerotidae кулпат Африканал хъунасса вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 474: ЦулчӀа (10 words)


ЦулчӀа (латӀин Vulpes vulpes)  — Canidae кулпат чӀириссар вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 475: Ов (15 words)


Ов (латӀин Capra cylindricornis )  — Bovidae кулпат Дагъусттаннал, Гуржисттаннал ва Азирбижаннал хъунасса вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 476: Чакъал (13 words)


Чакъал (латӀин Canis aureus) — Canidae кулпат Евразиянал ва Африканал чӀириссар вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 477: Кьуран (10 words)


Кьуран (аьрабнал маз القرآن) — Аллагьнал лу. Бусурманнал мубараксса лу.




#Article 478: ХхюнчӀа (10 words)


ХхюнчӀа (латӀин Coturnix coturnix )  — Phasianidae кулпат чӀириссар лелуххир. 




#Article 479: Ччикку (14 words)


Ччикку (латӀин Cuculus canorus ) — Cuculidae кулпат Евразиянал ва Африканал чӀириссар вахӀшисса лелуххир. 




#Article 480: Ччиккумяв (14 words)


Ччиккумяв (латӀин Athene noctua )  — Strigidae кулпат Евразиянал ва Африканал чӀириссар вахӀшисса лелуххир. 




#Article 481: Урттил къаз (11 words)


Урттил къаз (латӀин Cygnus  )  — Anseridae кулпат хъунасса вахӀшисса хӀайванни. 




#Article 482: ТӀавс лелуххи (14 words)


ТӀавс лелуххи (латӀин Pavo )  — Phasianidae кулпат Азиянал ва Африканал хъунасса вахӀшисса лелуххир. 




#Article 483: Серик (21 words)


Серик () —  Туркиясса шагьру ва Анталья ильданул район. Агьалинал аьдад 101 961 инсан (адимина: 51 874; хъамитайпа: 50 087)  (2008). 

 




#Article 484: Эрзурум (иль) (23 words)


Эрзурум () —  Баргъбуккаваллил Туркиянал иль. Агьалинал аьдад  774 967 инсан (адимина: 391 588; хъамитайпа: 383 379)  (2008). 

Эрзурум шагьру: Паландоькен, Азизие, Якутие.




#Article 485: Тортум (22 words)


 
Тортум () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул ухссавнил район. Агьалинал аьдад 23 435 инсан (адимина: 11 732; хъамитайпа: 11 703)  (2008). 
 

 




#Article 486: Испир (22 words)


 

Испир () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул ухссавнил-баргълагавал район. Агьалинал аьдад 17 622 инсан (адимина: 8 611; хъамитайпа: 9 011)  (2008). 
 

 




#Article 487: Къараязы (22 words)


 

Къараязы () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул кьилвалул-баргъбуккаваллил район. Агьалинал аьдад 33 623 инсан (адимина: 16 941; хъамитайпа: 16 682)  (2008). 
 

 




#Article 488: Хыныс (22 words)


 

Хыныс () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул кьилвалул район. Агьалинал аьдад 31 479 инсан (адимина: 15 753; хъамитайпа: 15 726)  (2008). 
 

  




#Article 489: Текман (22 words)


 

Текман () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул кьилвалул район. Агьалинал аьдад 31 190 инсан (адимина: 15 755; хъамитайпа: 15 435)  (2008). 
 

 




#Article 490: Къарачобан (21 words)


 

Къарачобан () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул район. Агьалинал аьдад 25 755 инсан (адимина: 12 999; хъамитайпа: 12 756)  (2008). 
 

 




#Article 491: Хорасан (Эрзурум) (22 words)


 

Хорасан  () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул баргъбуккаваллил район. Агьалинал аьдад 44 588 инсан (адимина: 22 535; хъамитайпа: 22 053)  (2008). 
 

  




#Article 492: Коьпрюкоьй (22 words)


 

Коьпрюкоьй () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул баргъбуккаваллил район. Агьалинал аьдад 18 700 инсан (адимина: 9 450; хъамитайпа: 9 250)  (2008).  
 

 




#Article 493: Пасинлер (21 words)


 

Пасинлер () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул район. Агьалинал аьдад 33 267 инсан (адимина: 17 175; хъамитайпа: 16 092)  (2008). 
 

  




#Article 494: Ашкъале (21 words)


 

Ашкъале () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул район. Агьалинал аьдад 25 027 инсан (адимина: 12 483; хъамитайпа: 12 544)  (2008). 
 

  




#Article 495: Нарман (23 words)


 

Нарман () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул ухссавнил-баргъбуккаваллил район. Агьалинал аьдад 18 231 инсан (адимина: 9 031; хъамитайпа: 9 200)  (2008). . 
 

 




#Article 496: Узундере (22 words)


 

Узундере () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул ухссавнил район. Агьалинал аьдад 9 209 инсан (адимина: 4 533; хъамитайпа: 4 676)  (2008). 
 

  




#Article 497: Пазарйолу (22 words)


 

Пазарйолу () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул ухссавнил-аргълагавал район. Агьалинал аьдад 5 281 инсан (адимина: 2 618; хъамитайпа: 2 663)  (2008). 
 

  




#Article 498: Чат (22 words)


 

Чат () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул кьилвалул-аргълагавал район. Агьалинал аьдад 20 756 инсан (адимина: 10 595; хъамитайпа: 10 161)  (2008). 
 

  




#Article 499: Олту (22 words)


 

Олту () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул ухссавнил-баргъбуккаваллил район. Агьалинал аьдад 32 218 инсан (адимина: 16 551; хъамитайпа: 15 667)  (2008). 
 

  




#Article 500: Олур (21 words)


	
 

Олур () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул район. Агьалинал аьдад 8 327 инсан (адимина: 4 112; хъамитайпа: 4 215)  (2008). 
 

 




#Article 501: Шенкая (21 words)


 

Шенкая () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул район. Агьалинал аьдад 22 520 инсан (адимина: 11 280; хъамитайпа: 11 240)  (2008). 
 

 




#Article 502: Эрзурум (22 words)


Эрзурум  () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул центр район. Агьалинал аьдад 359 752 инсан (адимина: 182 483; хъамитайпа: 167 269)  (2008).




#Article 503: Азизие (43 words)


	
 

Азизие () ягу хъунав хьусса цIа Ылыджа () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул аргълагавал район ва Эрзурум шагьрулул центр. Агьалинал аьдад шагьру 40 350 инсан (адимина: 20 602; хъамитайпа: 19 748), район 52 403 инсан (адимина: 26 585; хъамитайпа: 25 818)  (2008).
 

 




#Article 504: Паландоькен (37 words)


 

Паландоькен () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул аргълагавал район ва Эрзурум шагьрулул центр. Агьалинал аьдад шагьру 150 282 инсан (адимина: 76 678; хъамитайпа: 73 604), район 150 638 инсан (адимина: 76 875; хъамитайпа: 73 763)  (2008).
 

 




#Article 505: Якутие (37 words)


	
 

Якутие () —  Туркиясса шагьру ва Эрзурум ильданул аргълагавал район ва Эрзурум шагьрулул центр. Агьалинал аьдад шагьру 169 120 инсан (адимина: 85 203; хъамитайпа: 83 917), район 170 698 инсан (адимина: 85 974; хъамитайпа: 84 724)  (2008).
 

 




#Article 506: Паландоькен зунтту (10 words)


 

Паландоькен зунтту () —  Туркиясса Эрзурум ильданул Паландоькен райондалул зунтту.
  




#Article 507: Ардахан (иль) (17 words)


Ардахан  () —  Туркиянал иль. Агьалинал аьдад  112 242 инсан (адимина: 58 673; хъамитайпа: 53 569)  (2008). 




#Article 508: Ардахан (38 words)


	

Ардахан () —  Туркиясса шагьру ва Ардахан ильданул центр район. Агьалинал аьдад шагьру (Ardahan şehri) 16 923 инсан (адимина: 9 307; хъамитайпа: 7 616), район (Ardahan merkez ilçesi) 40 875 инсан (адимина: 21 624; хъамитайпа: 19 251)  (2008).




#Article 509: Чылдыр (шагьру) (21 words)


Чылдыр () —  Туркиясса шагьру ва Ардахан ильданул район. Агьалинал аьдад 11 800 инсан (адимина: 6 070; хъамитайпа: 5 730)  (2008). 

 




#Article 510: Дамал (21 words)


Дамал () —  Туркиясса шагьру ва Ардахан ильданул район. Агьалинал аьдад 7 108 инсан (адимина: 3 654; хъамитайпа: 3 454)  (2008). 

 




#Article 511: Гоьле (21 words)


	
 

Гоьле () —  Туркиясса шагьру ва Ардахан ильданул район. Агьалинал аьдад 32 578 инсан (адимина: 17 352; хъамитайпа: 15 226)  (2008). 

 




#Article 512: Ханак (21 words)


	

Ханак () —  Туркиясса шагьру ва Ардахан ильданул район. Агьалинал аьдад 10 666 инсан (адимина: 5 409; хъамитайпа: 5 257)  (2008). 

 




#Article 513: Пософ (21 words)


Пософ () —  Туркиясса шагьру ва Ардахан ильданул район. Агьалинал аьдад 9 215 инсан (адимина: 4 564; хъамитайпа: 4 651)  (2008). 

 




#Article 514: Артвин (иль) (17 words)


Артвин () —  Туркиянал иль. Агьалинал аьдад  165 580 инсан (адимина: 83 139; хъамитайпа: 82 441)  (2009). 




#Article 515: Лаз (22 words)


Лаз (лаз. Lazepe ;  ; гурж. ლაზი / ჭანი ) — ккавкказуллал (Туркиянал ва Гуржисттаннал) халкьри. Лазнал аьдад 92  (ниттил маз: 30   




#Article 516: Гуржи (25 words)


Гуржи ягу Гуржи халкь (гурж. ქართველები картвелеби; ) — ккавкказуллал (Гуржисттаннал ва Туркиянал) халкьри. Гуржи халкьнал аьдад 4—5 млн. инсан. Гуржи халкь ххачпарасти ягу бусурманни. 




#Article 517: Артвин (33 words)


Артвин () —  Туркиясса шагьру ва Артвин ильданул центр район. Агьалинал аьдад шагьру 23 527 инсан (адимина: 12 110; хъамитайпа: 11 417), район 32 272 инсан (адимина: 16 543; хъамитайпа: 15 729)  (2008).

  




#Article 518: Ардануч (21 words)


 
	

Ардануч () —  Туркиясса шагьру ва Артвин ильданул район. Агьалинал аьдад 11 813 инсан (адимина: 6 006; хъамитайпа: 5 807)  (2009). 

 




#Article 519: Архави (21 words)


 

Архави () —  Туркиясса шагьру ва Артвин ильданул район. Агьалинал аьдад 19 132 инсан (адимина: 9 389; хъамитайпа: 9 743)  (2009). 

 




#Article 520: Борчка (21 words)


 

Борчка () —  Туркиясса шагьру ва Артвин ильданул район. Агьалинал аьдад 24 343 инсан (адимина: 12 351; хъамитайпа: 11 992)  (2009). 

 




#Article 521: Хопа (21 words)


 

Хопа () —  Туркиясса шагьру ва Артвин ильданул район. Агьалинал аьдад 31 496 инсан (адимина: 15 677; хъамитайпа: 15 819)  (2009). 

 




#Article 522: Лазгиял (10 words)


Лазги–  ккавкказуллал халкьри. Лазги аьдад 700 000 инсантал. Лазги бусурманни. 




#Article 523: Лезгилал маз (18 words)


Лезгиал маз (Лезги чӀал) — мазрал цӀанасса тагьарданияту тамансса чивчуну бур. Мадарасса шаттирдугу лавсун бур иш-тагьар къулай дан.




#Article 524: Дашгын Гюульмаммадов (15 words)


Дашгын Гюульмаммадов (, , 12.09.1977 Грузия, Маренуль, Гачаган) Украйна Гарапапах Тюрклари Националь Советилул (УГТНС) председатель.





#Article 526: Хан-Муртаза-Аьли (75 words)


 На хавар бусанна, вич1и дишара,
 На дак1нин дутанна нартьтурал ц1арду,
 Гьарцаннан к1ул данна вирттаврал т1уллу,
 Жула ттаттахъая, лавг заманнуя,
 Къажарнал аьраллу цал ккуччу бувсса,
 Бусала буванна Муртазалия,
 Дуньяллийх ц1а дурксса Надир-шахная.

 Истамлив гьан бувну ттупангру бувну,
 Та Къиримнавату къиримру лавсун,
 Мисрилив гьан бувну турду дан дурну,
 Та Ттуплислияту ттупругу лавсун,
 Ираваннавату къажаргу бавт1ун,
 Аьрабусттанная бидавртту бавт1ун,
 Бак1ялавай битай жазаирдащал,
 Бак1лавай битайсса гунпарардащал,
 Арцувун бахьлавгсса аьралуннащал,
 Дунияллул зал ва заллу хьунна т1ий,
 Найнугу авчури къажар Надир-шагь.




#Article 527: Тарих (92 words)


Гъумучи аьрабнал к1унттихьхьун ласаврия: ...Абу-Муслиннул (цайми тарихрал ч1ап1ай Марваннул т1ий бур) бюхъайссаксса гужну ц1акь бувну Дербент{д}гу, ва лавгуна аьралунащал Кумукиял {Гъумучиял} чулухунай ...  Ва дирк1ун дур 733-ку шин. Дербент-наме 8-мур лажин.
 

   
Лезгины (лезги)-баргъбуккавал чулухсса Къапкъазуллал халкьуннал цlа, хаснува Дагъусттаннай ялапар хъанайсса. Лезгиявн буххайссар:ярусса,аьнди,дарги,кюринцы, лак, табасаран ва м. ц. ...Вара цlа (лезги) ишла дайсса диркlссар Дагъусттанная чичлачини баргъ буккавал билаятирттал тарихчитуралгу. (Энцикл. словарь Брокгауза и Ефрона)
  
Лак - Дагъусттаннай ялапср хъанахъисса халкь. Хьхьичlава кlулну бивкlссар гъази-гъумучи тlий. Лак Дагъусттаннал мархлул халкьну хlисавссар. 9-10 ттурш. шиннардий аьрабнал тарихчитурал чичрурдаву  лакрайн гумик (гумук) куну бур.




#Article 528: Эстон маз (14 words)


Эстон маз (эст. eesti keel) —  Эстониянал ва Эстон халкьуннал мазри.

Ва эстонннал алфавитри:




#Article 529: Лобез (12 words)


Лобез (, ) - Польша шагьру. Агьалинал аьдад 10 409 инсан (2015).

  




#Article 530: Лайал Аббуд (22 words)


Лайал Аббуд (:; 15-май 1982) поп-ырчы, элдик музыка артист, үн-лирикалык акын, концерт бийчи, туура модель, Лебанондон тартып мусулман гуманитардык жана ишкер аял.




#Article 531: Детликон (10 words)


Детликон () - Швайцарие шагьру. Агьалинал аьдад 745 инсан (2015).




#Article 532: Ибрагимова Мариам Ибрагимовна (123 words)


Мариам Ибрагимова (Оьрус маз - Мариа́м Ибраги́мовна Ибраги́мова - 28 ноября 1918, шяравалуртту Хуты, Дагъусттан - 19 августа 1993, Кисловодск, Россия) - лакрал чичур ва шаэр.

Мариам Ибрагимова увну ур 1918 шинал Хуты. Ванал ппухълу бивкIун бур хъинну дурккусса инсантал.
 

В Кисловодске первая поликлиника города названа ее именем. 

Известность к Мариам Ибрагимовой пришла в семидесятые годы, а в девяностые, после выхода романа-трилогии – главного произведения ее жизни “Имам Шамиль” – к ней пришла слава. Этот роман стал итогом многолетней творческой деятельности и колоссальной исследовательской работы. По признанию Расула Гамзатова её роман «Имам Шамиль» по праву является самым лучшим описанием Шамиля и Кавказской войны. 

Литературное творчество поэта, спустя годы забвения, наконец-то открывается читателям. Благодаря ее сыну вышло в свет 15-томное собрание сочинений М. Ибрагимовой.




#Article 533: Перс маз (13 words)


Перс маз (Перс: پارسی) – Иран, Афганистан ва Таджикистан халкьуннал мазри.

Перс алфавитри:

  




#Total Article count: 533
#Total Word count: 18903