#Article 1: Kernowek (981 words)


Kernewek yw yeth keltek Kernow. Bretonek yw y gar nessa, hag yma an dhiw yeth na, gans Kembrek, ow kul an bagas Brythonek a'n kordh keltek.

Yma kernewek ow kevrenna 80% a'y erva selvenek gans Bretonek, 75% gans Kembrek, ha 35% gans an yethow Godhelek, Iwerdhonek ha Gwydhelek an Alban. Yma Kembrek ow kevrenna 70% a'y erva selvenek gans Bretonek.

Avel yeth ranndiryel a Bow Kernow, yma kernewek dhe les dh'unn gre sodhogel, hag yma Konsel Kernow (gwelewgh Politegieth Kernow) ow ri arhans rag hwarvedhyansow y'n yeth dasserhyes.

Yma dew vagas a oberow lien kernewek, herwydh an prys. An kynsa yw an lien hengovek, hag an nessa yw lien an dasserhyans. Manahow gatholik ha pronteryon erel a skrifas oberow chyf a'n lien hengovek. An lien arnowydh yw askorras kenedhlogoryon hag erel a erviras gul devnydh a'n yeth. Y'n termyn ma, brassa yw korf an lien arnowydh ages an korf hengovek.

kernewek yw pupprys skrifys y'n lytherennek romanek, mes war-lergh manerow pals. Yn kernewek hengovek, oberow liennek o skrifys yn peswar system dre vras: huni an Vocabularium Cornicum (kernewek Koth); huni a Gernowek Kres (warbarth gans vershyon arbennek Radulphus Ton); huni a kernewek diwedhes a-dro dhe Bensans (Tonkin, Borlase, an teylu Boson h.e.); ha huni a Edward Lhuyd.

Yth esa trigoryon Vreten Veur ow kewsel yeth keltek kyns termyn Iulius Caesar. An Romanyon a asas an enys yn 410, hag an Sowson a drevesigas yn Pow Sows. Kas Dyrham yn 577 a dhiberthas an Vrythonyon yntra Brythonyon an Worlewin (an Gembroyon) ha Brythonyon an Dehow (an Gernowyon).

Yn 936 y tryghas luyow Athelstan (an myghtern sows) bro Kernow hag apoyntya Dowr Tamer avel an amal ynter tus Dewnans ha'n Gernowyon. Yma nebes skrifennow kernewek Koth ow tydhya a'n oos ma, yn arbennek an Vocabularium Cornicum.

An Pla Meur a hedhas Breten Veur yn 1349. Yth esa kemmys ankow na dhaskavas niver a Gernowegoryon nevra hwath. Y'n degbledhenyow ow tos, y skrifas hwelow chyf a lien kernewek Kres – an Ordinalia ha Beunans Meriasek – yn Kollji Glasneth (sodhva a epskobeth katholik Karesk). Mes yth esa an yeth hwath ow kelli hy hys. Kaws a Rebellyans an Lyver Pysadow yn 1549 o enebi an lyvrow pysadow protestant nowyth, skrifys yn sowsnek yn unnik.

kernewek Diwedhes a dhisplegyas yn 17ves kansblydhen yn kevrangow Pennwydh ha Kerrier. Sempelheansow gramasek hag omgerdh fonologiek o gnasow arbennek an oos ma. Yth esa an skoler brythonek Edward Lhuyd yn Kernow ow studhya an yeth y'n furv dhiwedhes ma yn 1700. Unn a'n diwettha Kernowegoryon aga mammyeth o Dolly Pentreath a Borthynys; hi a veu marow yn 1777.

A-dhia 1904, nebes aktivedhyon a omgemmeras kaskyrgh rag dyski, devnydhya ha dasvywa an yeth yn Dasserhyans kernewek. Yn 1986, an omsav kernewek a wodhevis fols yn tri bagas; mes ny lehas an niver a studhyoryon an yeth. Wosa kansblydhen a vywder tavosel, an yeth a gavas hy haswon gans Senedh an Rywvaneth Unys avel taves ranndiryel Gernow yn 2002 yn-dann an Chartour Europek rag Yethow Ranndiryel po Bian.

Y'n 17ves kansblydhen, William Scawen (1601–1689) o onan a'n kynsa tus a vynna kuntelles lavarow ha remenans an yeth kernewek. Nebes termyn wosa henna, y tisplegyas skol antikwaris Pennwydh a-dro dhe John Keigwin, an teylu Boson, William Borlase, h.e. An skoler kembrek Edward Lhuyd (onan a'n fondyers a studhyow Keltek) a obera warbarth gans eseli an bagas ma. Kansblydhen wosa henna ogatti, William Pryce (1725(?)–1790) a berhennogas hwithransow kernewek Lhuyd ha'ga dyllo avel Archaeologia Cornu-Britannica (1790). Rowedh meur esa dhe'n lyver ma y'n bledhenyow a-varr a studhyansow kernewek, kyns skoloryon dhe wodhvos bos Lhuyd an awtour chyf.

Attendya an taves kernewek a wrug moy ha moy a akademedhyon y'n 19ves kansblydhen.

Edwin Norris (1795–1872) a dhyllas an Ordinale yn 1859 (The Ancient Cornish Drama), warbarth gans treylyans Sowsnek ha gramasek kernewek. Whitley Stokes (1830–1909), den laha a Iwerdhon, o den a boos yn studhyansow Keltek; dyllansow Gwreans an Bys ha Beunans Meriasek ev a wrug warbarth gans gerva a 2000 ger. An skoler bretonek Joseph Loth (1847–1934) a studhya Bretonek ha Kembrek warbarth gans kernewek. Ev a dhylla lies erthygel a-dro dhe'n yeth Kernewek yn Revue Celtique. Henry Jenner, kynsa hembrenkyas an dasserhyans, a avowys Loth ha Stokes avel ragresegedhyon a res dhodho. Llawlyfr Cernyweg Canol o gramasek kernewek Kres gans Henry Lewis hag esa dhe les dhe A.S.D. Smith ha Kembregoryon erel. Revd Robert Williams a skrifas Lexicon Cornu-Britannicum (gerva) yn 1865, ha Dr Frederick W.P. Jago unn gerlyver Sowsnek-kernewek yn 1885.

Gramasek ha gerva kernewek o materow alhwedhel sertan rag gedyoryon an Dasserhyans: Jenner, Hal Wyn, Mordon, Caradar, h.e. Yma Ray Edwards, Oliver Padell, Nicholas Williams, Richard Gendall ha Ken George ow pesya aga hwithransow bys an dedhyow ma. A-der an Dasserhyans, kevrohow notadow dhe studhyansow an yeth kernewek a wrug Paula Neuss, Brian Murdoch, Lauren Toorians, hag erel.

Yma lies tybyans a-dro dhe fonologieth kernewek a'n eyl oos ha'n aral, ha nyns eus unnveredh war lies poynt posek. Yn-mysk an skoloryon ow studhya an maters ma lemmyn, y tegodh notya Nicholas Williams, Ken George, Charles Penglase, Richard Gendall hag Ifan Wmffre.

War-lergh Ken George, fonologieth kernewek a-dro dhe dermyn Bywnans Meryasek a via moy po lyha yndella:

Notyewgh George dhe brederi bos  bagasow kesonennow: .

Ny grys Nicholas Williams bos dyffrans ynter  hag  yn kernewek Kres, naneyl ynter  hag . Hwath pella, Mordon ha skoodhoryon Kernewek Unys a-lemmyn na grysa bos dyffrans ynter  hag  yn kernewek Kres.

Yma Iwan Wmffre ow terivas bos fonologieth Kernewek Diwedhes yndellma:

Notyewgh Wmffre dhe brederi bos /kʷ, gʷ/ bagasow a gesonennow: /k+w, g+w/, mes /ʍ/ kesonen hy honan. Nyns yw ev sertan yw po nag yw /z/ dihaval yn fonologek dhe /s/, /ʒ/ dhe /dʒ/, po /ħ/ dhe /h/.

kernewek a'n jeves lies poynt gramasek hevel dhe yethow Brythonek ha Keltek erel – rewlyans selvenek a lavarow VSO, treylyansow, kesyewa rag-geryow,  h.e.

Erthygel leun a vanylyon: Dasserhyans kernewek

Dedhyow alhwedh a dhasserhyans an yeth:




#Article 2: Kernow (734 words)


Kernow (Sowsnek: Cornwall) yw kenedhel, ranvro ha dugeth y'n soth west a Vreten Veur y'n Ruwvaneth Unys. Yma hy emlow gen an Mor Keltek dhe'n north, an Mor Bretannek dhe'n soth, ha Dewnens konteth Pow Sows dhe'n est. Truru yw hy fenncita.

An wlaskor geltek anserhek a Gernow a wrug omdhiskwedhes woja perhenegy Dumnonia gans an Sowson yn 8ves kansblydhen. A-dro dhe'n 11ves kansblydhen, Kernow a veu sugnys yn Kurun Pow Sows, kensa avel yurleth, ena avel dugeth. An 16ves kansblydhen a welas sordyansow warbynn rewl Pow Sows, ha peryl rag an yeth kenedhlek, Kernowek. Warbynn an 18ves kansblydhen, Kernow o gyllys ewngemyskys gen Pow Sows, ha namna verwis an yeth.

Hedhyw, yma Kernow ow pesya mentena hy gonisogeth, ertach ha yeth dyblans, hag yma lies bagas ha meur a Gernowyon ow kul kaskergh rag ajon a Gernow avel kenedhel ha'n Gernowyon avel pobel.

Yth esa pobel ow pewa yn desedhans Kernow arnowydh a-dhia 10,000 vledhen kyns Krist. Leun a bobel o Kernow yn Oos Brons; i a wrug an niver meur a grugow, torrow ha donsow meyn y'n pow. 

Kernow o an devedhyans chyf rag sten yn bys an Mor Kresdorel. Ena an yeth keltek o an tavas unnik kewsys yn Breten Veur. Yth esa an looth Dumnoniorum ow triga yn Dewnans ha Kernow. Yn 43 a'n Oos Kemmyn, an Romanyon a dryghas Vreten Veur, mes ny varsons i bewnansow an Gernowyon nameur. Yn 410 OK y hasas an lyjyons an enys, ha wosa henna yth o res dhe'n Geltyon defendya aga honan erbynn omsettyansow. Ny gewsir Latin gans an werin namoy, mes yeth Vrythonek an dus a Vreten Veur a worta yn few. Lies Brython a asas an enys rag Breten nowyth a-dreus an Chanel, Breten Vian.

Wosa an Romanyon dhe dhiberth, an Sowson a omsettyas Vreten Veur yn skon. Y'n keth termyn, an Wodhyli a drevesigas yn Alban, Enys Manow, ha Dehowbarth Kembra. Yth esa myghternedh Kernow (po myghternedh an Dhumnonii) ow reynya dres Dewnans ha Kernow. Yn 577 OK, kas orth Deorham, ogas dhe Vristol, a asas an Vrythonyon a-gledhbarth (an Gembroyon) a Vrythonyon a-dheghowbarth (an Gernowyon po West-Kembroyon). Yth esa an Sowson ow pyghanhe tiredh Kernow tamm ha tamm, bys 936 OK, pan dhesedhas an myghtern Sowsnek Æðelstán an amal kernowek orth an Tamer. Yn 1337, Edward III a fondyas Dugeth Kernow rag pe rentow dh'y vap, an Pryns Du.

Yth esa rebellyans yn 1497 gans Mighal an Gov ha Tommas Flamank avel hembrenkysi. Hanter kansbledhen wosa, yth esa Rebellyans an Lyver Pysadow yn 1549 erbynn an lyvrow pysadow hag o nowyth, protestant hag y'n yeth Sowsnek. An brassa rann a'n Gernowyon a skoodhya an kaws ryal erbynn Senedh Westminster y'n 17ves kansbledhen. Teyr has a veu omledhys yn Kernow yn 1642 ha 1644.

Tamm ha tamm, eglos an Vethodysi a dheuth ha bos eglos an brassa niver a'n werin Gernowek. Y'n 18ves ha 19ves kansbledhenyow, termyn Humphry Davy ha Richard Trevithick, yth esa hwel balyow ow tevi ha diwysyans Kernowek ow tisplegya. Mes an diwysyans sten a veu gwannhes y'n 19ves kansblydhen, ha lies den bal a Gernow a waya dreus an mor dhe'n Statys Unys, Ostrali (yn arbennek Konna-tir Yorke yn Soth Ostrali), Afrika Dehow, Meksiko ha gwlasow erel.

An dasserhyans Kernowek a dhallathas yn 1904. Gorsedh Kernow ha Kuntellesow Kernow Goth a avonsyas gnas geltek a Gernow y'n termyn ma. Hwel sten, pyskessa, ha gonisogeth an tir re nahas a-dhia Nessa Bresel an Bys. Ytho, erbysieth an pow yw pupprys moy serhek war dornyaseth, awos an tirwelyow arvorek bryntin usi omma. An Unyans Europek a aswonnis esow erbysiethek Kernow ow ri dhedhi savla Amkan Onan.

Yma 123 esel dhe Gonsel Kernow. Kernow yw Dugeth rynnys yn nebes ranndiryow y'n eur ma, ha kyns yn kontethow. A-dhia 2009, nyns eus parti politigeth moyha posek yn Kernow, mes yma hengov a bolitegoryon anserhek ha livrel.

Kernow yw konna-tir fest yn soth-west Enys Vreten Veur. Dowr Tamer a wra an amal yntra Kernow hag an gonteth Sowsnek a Dhewnans y'n howldrehevel. Ottomma tiredh Kernow orth ledanna, gans 75 km. A-dhehowbarth yma'n Chanel, hag a-gledhbarth hag y'n howlsedhes yma Mor Havren ha'n Mor Keltek. Tir garow yw pervedh an pow, a-ban yw ystynnans a Woon Esk ha Dartmoor Bronn Wennili, 419 m. Dowr Tamer yw an brassa avon; yn mysk an erel yma Avon Kammel, Avon Fowydh, hag Avon Fal. Kernow yw geryes da awos hy threthow ha kewer dom.




#Article 3: Bosvenegh (171 words)


Bosvenegh (Sowsnek: Bodmin) yw tre yn kres Kernow, Breten Veur, desedhys orth amal west an Hal Fowydh. Fondys veu eglos managhti omma gans Sen Petrok y'n 6ves kansblydhen; ev a ros an hanow arall dhe Vosvenegh neb yw Petrockstow. Eglos Sen Petrok a veu drehevys y'n 15ves kansblydhen, ha hi yw an brassa eglos yn Kernow. Diwysogneth sten o pennjist an erbysieth Bosvenegh dres brassa rann istori an dre. Yn 2004, yma 16 600 a drigoryon y'n dre ; an poblans yn niveryans 2001 o 12,778.

Profys re beu bos hanow an dre yn Sowsnek, Bodmin, dhiworth an geryow kernewek 'bos' ha 'menegh', mes kevys yw an hanow kyns fondyans an managhti a skoedh an profyans na. Mars yw gwir po kamm, Bosvenegh yw hanow an dre yn Kernewek hedhyw. Martesen an hanow a gampoell desedhyans menegh a-varra fondys gans Sen Guron, a gemmeras Sen Petrok avel y dyller y honan.

Yma chi Lannhydrek y'n kyrghynn; abatti Sen Petrok a biwo an stat ma kyns Terroes an Managhtiow gans Henry VIII.




#Article 4: Cambron (146 words)


Cambron yw tre yn Kernow, Breten Veur, dhe west an dre gentrevek, Resrudh. Aswonnys yn ta yw avel kresenn an dhiwysogneth sten yn Kernow. Poblans Cambron-Resrudh yn niverans 2001 o 39,937 a dus.

Awos rowedh palya metol rag an erbysieth gernewek y tevis an Skol Balyow Cambron avel an unn skol rag adhyskans karrek-gales y'n Rywvaneth Unys. Lemmyn rann a Bennskol Karesk yw. Kevys yw gradhesigyon an skol ma yn diwysogneth balyow dres oll an norvys.

Spit dh'y bysmer dreus rann bras a Gernow avel ranndir boghosek, yma Cambron, Poll, ha Resrudh orth kres towlenn dastineythyans a £150 milyon ('CPR Regeneration', avel y'n gelwir yn Sowsnek) hag a veder diswul an difyk kowethasel hag erbysiethek y'n kyns kresenn dhiwysyansek a Gernow ma. An dowlenn a vynnsa gwruthyl peder mil oberrenn ha kressya gobrow y'n ranndir tann 15%.

Sen Meryasek ha Sen Martin yw tasogyon an dre.




#Article 5: Wordhen (177 words)


Wordhen po Iwerdhon yw hanow ynys veur yn Europa. Yma gans an ynys dhiw rann gwlasek, Repoblek Wordhen ha Kledhbarth Wordhen (pow a'n Ruwvaneth Unys). Y hwrer devnydh a'n hanow Wordhen lieskweyth rag an Repoblek Wordhen y honan.

A-dhia termyn Henry VIII, yth esa myghterneth Pow Sows ow toen an titel Myghtern Wordhen. Rywvaneth hy honan o Wordhon ytho, mes yth esa finwedh ynn dhe ewnderyow an gemmynieth katholik wosa an Dasfurvyans. Rebellyans rag repoblek wordhonek ansoedhogel a dardhas yn 1798 yn mysk breseli an Domhwelans Frynkek. Governans an Rywvaneth Unys a worthybas ow kul Reyth Kevunyans yn 1801: dreus an reyth ma y teuth Wordhen ha bos rann a dernas unnik ynno Wordhen, Pow Sows, Alban, Kembra, ha Kernow.

Wosa rebellyansow yn 1916 ha 1918-1921, y tiberthas Wordhen yn dew stat: Kledhbarth Wordhen (hwegh konteth y'n north-est) ha Stat Rydh Wordhen (po Saorstát na hÉireann, an hwegh konteth arall war'n ugens). Y teuth an Stat Rydh ha bos ansoedhogel yn 1922, mes Kledhbarth Wordhen a dhewisas gwitha y'n Rywvaneth Unys. An baner gwyr, gwynn hag rudhvelyn.




#Article 6: Truru (1207 words)


Penncita Kernow yw Truru, menystrys avel cita ha pluw civil. An gresen rag menystrans, termyn syger ha kenwerth yn Kernow yw, hag an unn dre yn Kernow may feu res dhedhi an studh sodhogel a cita. Poblans an dre a veu rekordyes avel 18,766 y'n niveryans 2011, mes yma 20,332 a dus yn hy arenebedh trevek, a gomprehend rannow a bluwow yn kerghyn.

An cita a devis yn kensa avel kresen a genwerth drefen hy forth, hag a-wosa avel tre stenek rag an diwysyans sten, onen a hwegh tre stenek y'n dhuketh. Hy fenneglos a veu kowldrehevys yn 1910. Nebes tylleryow dhe les y'n cita yw an Hel rag Kernow, Gwithti Riel Kernow ha Breuslys Kernow.

Dadhlys yw devedhyans hanow Truru. Rekordyes veu avel Tryveru yn 1264, ha Craig Weatherhill a brof an styryans a 'tri gover'.

An kovadhow ha'n sewyansow hendhyskoniethel an moyha a-varr a dre fast yn arenebedh Truru a dheu a'n oos Normanek. Y feu kastel drehevys y'n 12ves kansvledhen gans Richard de Luci, Pennjustis a Bow Sows dres reyn Henry II, may feu grontyes dhodho tiredh yn Kernow rag y servisyow dhe'n lys, ow komprehendya an arenebedh yn kerghyn kemper an diw avon. An dre a devis yn skeus an kastel hag y feu grontyes dhedhi an studh a vurjestra dhe ynkressya aktivita erbysek. Gallas an kastel dhe goll termyn hir.

Yn dalleth an 14ves kansvledhen, porth posek o Truru, drefen hy desedhans pell a omsettyoryon, sewenyans an diwysyans pyskessa, ha rann nowydh avel onen a drevow stenek Kernow rag assaya ha stampya sten ha kober a valyow Kernow. An Mernans Du a dhros kilans kenwerth ha meur a'n poblans a asas an dre. Kenwerth a dhehwelis tamm ha tamm, ha'n dre a dhasgavas speda y'n oos Tudor. Governans leel a veu grontyes yn 1589 dre jartour nowydh a veu res gans Elizabeth I, ow ri dhe Druru mer etholys ha gwiryow dhe borth Aberfala.

Dres Kas an Pymp Kenedhel y'n 17ves kansvledhen, Truru a dhrehevis fors mynsek dhe vatalyas rag an myghtern, hag y feu batti selyes. Fethans gans lu an Senedh a dheuth yn 1646 hag an batti a veu removys bys yn Keresk. Diwettha y'n gansvledhen, y feu grontyes dhe Aberfala chartour hy honen, ow ri dhedhi gwiryow war hy forth hy honen hag ow talleth envi hir ynter an diw dre. Ervirys veu an vresel yn 1709 gans menystrans an Fala rynnys yntra Truru hag Aberfala.

Truru a spedyas y'n 18ves ha'n 19ves kansvledhynnyow. Diwysyans a floryshyas gras a vaynys gwellhes a valweyth ha prisyow ughella a sten, hag an dre a dennas perghenogyon rych a valyow. Treven bras joriek a veu drehevys kepar ha'n re a yllir gweles hedhyw yn Stret Lemon, henwys war-lergh an nesysydh balweyth hag ES leel Syr William Lemon. Truru a veu an gresen rag kowethas y'n wlas, ha lies den a vri a dho anedhi. Onen a'n drigoryon an moyha notys o Richard Lander, a dhiskudhas aber an Nijer yn Afrika. Y feu grontyes dhodho kensa medalen owr an Gowethas Riel Doroniethel. Yn mysk re erel, yma Humphry Davy, a veu adhyskys yn Truru hag a dhevisyas an lugarn sawder rag tus val, ha Samuel Foote, gwarier ha dramatydh a Stret Bosskawen.

Roweth Truru a ynkressyas diwettha y'n 19ves kansvledhen, pan esa dhedhi hy thylleryow hy honen rag hornweyth ha priweyth. Hyns Horn Meur an West a dheuth y'n vledhynnyow 1860 gans linen dhidro a Loundres, ha Truru a veu gwrys epskobeth yn 1876. An Vyghternes Victoria a wrontyas an studh a cita dhe Druru an nessa bledhen. Dalleth an 20ves kansvledhen a welas diwedh an diwysyans balweyth a-dro dhe'n cita, mes hi a synsis hy studh avel an gresen rag menystrans ha kenwerth yn Kernow, hag y feu meur a dhisplegyans y'n gansvledhen na.

Yma Truru y'n kres a Gernow West, neb 9 mildir (14 kilometer) a'n arvor soth orth kemper an Ydhi ha'n Dowr Alan, a gesun dhe formya an Hyldreth, onen a gevres a heylynnow, avonyow ha nansow livys ow ledya bys yn Dowr Fala, ha war y lergh, bys y'n porth naturel bras a Vorlyn an Garrek. An nansow dowr a form bolla nebes serth y emlow a-dro dhe'n cita dhe'n north, est ha west, ygor dhe'n Hyldreth dhe'n soth. An shap bolla, keffrys ha'n myns bras a lawas a hwedh an dowrow ha gorlanwes y'n dowr Fala, a gawsyas an liv yn 1988 a arnewas yn sevur kres an cita. A-dhia an termyn na, defensys liv re beu drehevys, y'ga mysk arge gorodhom yn Melinnowydh war an Ydhi ha lett lanwesek war an Hyldreth.

Yn kerghyn an cita yma niver a arenebedhow naturel difresys kepar ha'n tiryow park istorek yn Penn Klunyek, hag arenebedhow brassa a dirwedh afinus, kepar ha Lowarth Trelesik pella war an Hyldreth yn-nans. Unn arenebedh soth-est dhe'n cita, a-dro dhe hag ow komprehendya Heylyn Klunyek, re beu diskleryes Arenebedh a Dekter Naturel dres Eghen.

An cita re devis ha re dhisplegyas a-dro dhe gresen istorek an cita yn gis sprusek war ledrow an nans bolla a-hys, a-der displegyans linyek uskis war an A390 a-hys war-tu ha Mentrimildir. War-barth hag hy hevyans, Truru re ynkorforas niver a drevow erel avel ranndrevow po ranndiryow ansodhogel, kepar ha Keynwyn ha Moresk dhe'n north, Trelander dhe'n est, Trenowydh dhe'n soth, ha Trewartha, Trelosk ha Glowwydh dhe'n west.

An nas an moyha aswonadow dhe Druru yw an benneglos, desinys gans an pennser John Loughborough Pearson, hag yw 249 th (76 m) yn ughelder orth hy ughella tour. Hi a gemeras 30 bledhen dhe dhrehevel, a 1880 dhe 1910, war tyller Eglos Sen Maria, sakrys moy es 600 bledhen moy a-varr. Yma lies ensampel a bennserneth joriek y'n cita, ha leverys re beu bos an terrassow ha'n treven yn Stret Lemon ha Plas Walsingham an tekka ensamplys a bennserneth joriek west a'n cita Bath.

An chif tennvos y'n cita yw hy niver bras a shoppys, a dhastewyn hy istori avel tre varghas. Aswonnys ynwedh yw Truru rag an Hel rag Kernow, le rag artys performya ha didhan, ha Gwithti Riel Kernow, an kottha gwithti yn Kernow rag diskwedhyansow a-dro dhe istori ha gonisogeth Kernow. Yma lies park y'n cita, kepar ha Lowarth Budhik, Park Bosskawen ha Hal Daubuz. Kay Lemon yw kresen an cita rag golyow ha hwarvosow. Yma processyon lugarn paper y'n cita henwys Cita Golowys, a gemmer le a-dro dhe Nadelik.

Para unyans rugbi Kernow, Morladron Kernow, a wra removya dhe'n cita pan vo Sportva Kernow drehevys yn Mentrimildir. Yma para pel droos dhe'n cita ynwedh, ha para krycket a wari yn Park Bosskawen.

Yma Konsel an Cita Truru, konsel pluw a veu fondyes yn 1877, a-wartha yn Drehevyansow an Burjestra yn Stret Bosskawen. Omgemeryansek yw rag lyverva an cita, parkow, lowarthow ha plansow, hwarvosow an mer ha'n cita, skoodhyans a'y evellans tramor, ha kedhlow touristieth. Ev a breder ynwedh maters a dowlennans ha re beu omvyskys yn formya Towl Gentreveth Truru ha Keynwyn, war-barth ha Konsel Kernow. Rynnys yw an cita yn peder diberthva: Bosskawen, Redenek, Tregollas ha Tregavran, gans 24 konseler etholys rag termys a beder bledhen.

Yma pennplas Konsel Kernow orth Lys Kernow dhe west a gres an dre. Kelmys yw gans Chambour Kenwerth Truru ha kowethyansow leel erel.

Yma diw dre gevellys dhe Druru:




#Article 7: Kowethas an Yeth Kernewek (244 words)


Kowethas an Yeth Kernewek yw kowethyans rag avonsya an Dasserghyans Kernewek, yn arbennik an rannyeth Kernewek Kemmyn.
Skorenn eseleth werin rag Kesva an Taves Kernewek yw ev.

An Kowethas a dhyllo an lyver-termyn An Gannas pub mis. Dyllo yw rann dhe les an ober gwrys gans an Kowethas, yn arbennik lyvrow, dydhlyvrow, hwedhlow ha daffar dyski. Lyvrow gans snodow ha plasennow arghansek yw dyllys keffrys rag gweres dhe’n studhyoryon. An Kowethas a wra kwethow-te, hanafow, arwoedhygyow karr, pluvennow, kartennow, krysyow-T ha taklow erell dhe wertha.  Dres an vlydhen an Kowethas a rester nebes dydhyow an taves, skoedhys yn fenowgh gans ilow kernewek ha donsya. Chons yw rag Kernewegoryon dhe gesvetya yn hwarvos gans Kernewek kewsys yn unnik.

An Bennseythun Gernewek yw hwarvos may ma Kernewegoryon a bub nivell ow kodriga warbarth ha kewsel an yeth.  Herwydh usadow, synsys Paskweyth yw. Yn-mysk an hwarvos erell yma kerdhow kevarwoedhys, kuntellesow Yeth an Werin (chons rag kesklappya yn Kernewek, synsys yn diwotti yw herwydh usadow) ha Dydhyow Lowender. An Kowethas a re gwasonieth derivadow digost war studhow a istori, studhyansow, henwyn tus ha tylleryow yn Kernewek, treylyans ha devnydh a Gernewek yn negysyow hag argemmynnieth.

An Kowethas a re gweres dhe’n klasow Kernewek a-hys Kernow ha pella. An Kowethas a with kevrennow gans meur a gowethasow gonisogethek, hag y’ga mysk kowethasow yeth hag adhyskans y’n powyow keltek erell. 

An Kowethas yw kowethas bodhek (niver alusen 1065527) ha'y arghans yw sevys dre nebes grontow, eseleth, gwerthow ha rohow.




#Article 8: Dasserghyans Kernewek (228 words)


Dasserghyans an taves Kernowek a dhallathas yn 1904 gans dyllans Handbook of the Cornish Language, gans Henry Jenner.

Wosa Jenner, Robert Morton Nance a wre hembrenkya an movyans a-barth Kernowek. 

Yma teyr rannyeth ha hanter y'n yeth kernowek dasserghyes:

Nebes flehes re dhyskas Kernowek dasserghyes avel mammyeth dhyworth aga herens hag yw Kernowegoryon. An Dasserghyans re askorras niver meur a hwelyow lien Kernowek ynwedh. Mes yma lies kaletter hwath rag an yeth: nyns eus plas fast rag Kernowek yn adhyskans, hag yma lies studhyer an yeth owth hedhi gul devnydh anedhi wosa diwedh aga studhyans. 

Savla nowyth an yeth avel taves ranndiryel, gwaynyes yn 2002, a wra chons rag avonsyans meur. A-dhia an vlydhen na, niver a fondyansow a-barth an taves re beu gwrys, yn arbennek Keskowethyans an Taves Kernewek, hag unn Rewlyores rag displegya an Taves Kernowek a veu dewisys. An Strateji rag an Yeth Kernowek re beu dyllys.

A-dhia 2006, yma keskusulyans tu hag unn furv skrifys savonek. Kernowek Standard a veu avonsyes gans UdnFormScrefys, unn bagas ledan a skodhyoryon skrif-komposter hengovek. Albert Bock ha Ben Bruch a wrug profya Kernowek Dasunys avel dasfurvyans a Gernewek Kemmyn. Mis Kevardhu 2007, bagas ad hoc a wrug devisya furv savonek yntra Kernewek Kemmyn ha Kernowak Standard. Wosa daswel a'n Furv Savonek Skrifys na, chanjyow (mars eus) a vydh dyllys 2013.

Lies fondyans a hwil avonsya an yeth kernowek.




#Article 9: Oos Kemmyn (120 words)


An Oos Kemmyn (po Oes Krist) yw an aray dydhyans moyha usys y'n Norvys. Dalleth an oes yw Kalann Genver yn 27ves blydhen a reyn Augustus Caesar; ytho, yth eson ni lemmyn yn 21ns kansblydhen a'n oes ma ndash; henn yw, y'n vlydhen . (Skoloryon gristyon yn Europa a wrug an aray dydhyans ma rag enesigeth Yesu Krist, mes nyns o kewar aga amontyans herwydh skoloryon arnowydh an Bibel.)

O.K. yw an hanow-lyther rag Oos Kemmyn, K.O.K yw an hanow-lyther rag Kyns Oos Kemmyn.

Blydhynnow y'n Oes Kemmyn yw usys warbarth gans dydhyow gregorek, herwydh usadow.

Yn mysk arays dydhyans erell usys y'n eur ma, yma Oes Saka (promovyes gans governans Eynda) hag Oes an Hijra (aray dydhyans a Islam).




#Article 10: Kastell Boterel (131 words)


Kastell Boterel (Sowsnek: Boscastle) yw tre vyghan desedhys orth an arvor kledh a Gernow. Yma dhedhi an unn porth naturel a-hys an arvor rag ugens mildir, gwithys gans dew fos-porth a ven drehevys yn 1584 gans Syrr Richard Grenville (kapten an Revenge). Yma kottha rannow an dre a-dro dhe’n porth neb a esporthas legh seuladhydh, hag i a ystynn nansow an avonyow Valensi ha Jordan war-vann.  Drehevyansow moy arnowydh (y’n brassa rann annedhow) a grambel an bankennow ha breow ledan a ven a-dro dhe’n porth ha’n nansow. Yma dhe Gastell Boterel onan a’n nessa ostel yownynketh dhe Gastell Dintagell, yn arbennik ow kerdhes a-hys neb pymp mildir a’n Troe’lergh Arvorek Kernewek, yw rann an hirra Troe’lergh an Sothwest. Nyns eus saw magor hedhyw an kastell a ros y hanow dhe’n dre.




#Article 11: Resrudh (190 words)


Resrudh (Sowsnek: Redruth) yw tre usi ogas hag eth mildir dhiworth Truru, dewdhek mildir dhiworth Porth Ia, ha pymp mildir dhiworth Aberfal.

Y’n termyn usi passyes yth o Resrudh tre-varghas vyghan, gorskeusys gans hy hentrevogyon bys pan esa tevyans bras yn edhomm a voen kober dhe benn an 17ves kansblydhen. An moen na a veu tewlys dhe-ves avel skoell gans tus bal seuladhydh, mes yth esa edhomm anodho rag gul brest, metol a res y’n Domhwelans Diwysyansek. Awos henna yth eth ha bos Resrudh, dres kansblydhen martesen, onan a’n ryccha ha brassa randiryow-bal yn Breten Veur. Poblans an dre a devis yn feur awos an moen kober mes pur voghosek o teyluyow an dus bal.

Orth penn an 18ves kansblydhen y feu an brassa rann a’n moen dres dhiworth tramor ha diw rann a’n dus bal a omdhivroas dhe Amerika, Ostrali hag Afrika Deghow. Yth esa dhe Gernow an diwettha bal sten y’n Europa bys mis-Meurth 1998, Krofti Deghow y hanow yn Pol (ynter Resrudh ha Cambron), mes ev a degeas awos maynys moy effeythus rag palas sten y’n Pell Est.

Yn 2004, yma 38 500 a drigoryon yn Cambron-Resrudh. 




#Article 12: Aberfala (313 words)


Aberfala (gwelewgh a-is rag henwyn erel) yw porth orth an arvor soth a Gernow ryb dhowr Fala. Meur y vry yw ystory morek an dre; porth Aberfala yw an downa in Europa west. Negys morek re dhyfegas ha tornyaseth yw moy dhe les hedhyw. An Gwithty Morek Kenedhlek a egoras yn Aberfala in mis Whevrel 2003. In 2004, th'era 18 300 a drigoryon yn Aberfala-Penryn. Lehe a wre poblans; war-lergh an nyveryans in 2001, th'era poblans a 22 658 dhe Aberfala.

Aberfala a wra radn a bastel-vro Aberfala ha Cambron yn Senedh an Ruwvaneth Unys, hag a Gerrier yn governans ranndiryel. Desedhans cres an Unyversytys Kesunys in Kernow yw Tremogh, por ogas hag Aberfala, hag y'n dre hy honan yma Coljy Unyversyta Aberfala (neb era Coljy Artow Aberfala bys 2005). Drefen an yonkers ow studhya y'n kyrhyn, Aberfala a'n jeves an moyha helyow dons yn Kernow, woja Tewyn Pleustry.

Nyns era mès nebes treven pyscadoryon kens 1613, pan fondyas Syr John Killegrew an dre arnowyth. Castel Pendynas, war dhowr Fala, o onen a'n dywettha castelly fethys i'n Bresel Civil.

Th'era lies den ow pyskessa rag hern dhyworth porth Aberfala in termyn a veu.

An hanow Sowsnek rag an dre-ma yw Falmouth. Scriforyon hengovek a ûsyas an hanow ‘Falmeth’, ‘Falmouth’ in termyn Kernowek dywedhes. I'n 20 cansbledhen, an Dasserhyans a greatys hanow nowyth, ‘Aberfal’, ow qwil devnyth a wredh Keltek. War-lergh Craig Weatherhill, war an par aral, ‘Loghfala’ a via gwell a-ban nag eus ensompel a aber in henwyn tylleryow in Kernowek hengovek. En 2011 bagas arwodhyow Maga a wrug ervira war an hanow Aberfala.

Weatherhill a brofyas ynwedh an hanow ‘Arwennak’, mès yma'n hanow-ma ow styrya lebmyn parth bian a'n dre.

Hanow coth aral an dre o Penny-come-quick in Sowsnek. Yma radn ow leverel tro an hanow-ma devedhys dhyworth Peny-cwm-cuic (‘Penn an Comm Qwyck’), mès war-lergh erel styr an hanow yw Sowsnek pur.




#Article 13: Tre war Venydh (108 words)


Tre war Venydh (po Dintagell) yw gwig war arvor kledh Kernow. Aswonnys yw yn ta rag y gevrennow gans henhwedhlow yn kever an Myghtern Arthur hag y varghogyon. Geoffroi a Venow hag Alfred, Lord Tennyson a skrifas yn y gever avel kresva a istori Arthur, ha lies tornyas a wodrig an wig rag an reson na.

Drehevys veu Kastell Tre war Venydh gans Reginald, Yurl Kernow war Benn Tre war Venydh, yn le mayth esa lys Myghternedh Kernow herwydh henhwedhlow kernewek. Arwoedhek o mynnas an kastell; nyns esa ganso bri avel ynjin breselek. An Myghtern Arthur a via genys ena herwydh derivadow y vos megys gans Myghtern Kernow.




#Article 14: Kernewek Kemmyn (152 words)


Kernewek Kemmyn yw rannyeth dhasserghys Kernewek. Ken George a'n ordenas yn 1986 avel dasfurvyans moy fonologiek ages Kernewek Unys.

Poyntys a nowydhses Kernewek Kemmyn:

Avonsya Kernewek Kemmyn a wra Kesva an Taves Kernewek ha Kowethas an Yeth Kernewek, ynter erell.

Nyns eus dyffransow meur yntra gramasegow Kernewek Kemmyn ha Kernewek Unys; dhe wir, y hyllir medhes aga bos dew lytherennans rag rannyeth unnik. Mes a-dhia 1986, yma fols nowydh yn materow gerva. Dre vras, yma Kernewek Kemmyn ow kwruthyl moy a eryow nowydh a-dhia Gembrek, Bretonek, ha garrow kernewek (r.e. steronieth yn le astronomy); hag yma Kernewek Unys ow kwitha moy a eryow Sowsnek. (Kehevel studh Hindi hag Ourdou, po Serbek ha Kroatek.)

Kehevelepter tekstennow Kernewek Unys ha Kernewek Kemmyn:

Wella Brown a skrifas lyver gramasek savonel a Gernewek Kemmyn yn 1984 (yth esa dyllansow diwedhes yn 1993 ha 2001). Ray Edwards re ros lies kevro dhe lytherennans hag usadow Kernewek Kemmyn.




#Article 15: Fowy (tre) (109 words)


Fowy yw tre yn Kernow soth, orth heyl an dowr Fowy.  Hi re beu porth dres kansblydhynyow, y'n kynsa le avel tre an lu ervys, ha wosa henna avel kresenn esperthyans pri gwynn.  Hedhyw bysi yw an porth gans skathow draylya ha goelya.  

Yma Fowy orth penn Fordh an Sens hag yma kowlbalyow a-dreus an avon bys yn Porthruan ha Bodinnik.  Yma lies drehevyans istorek y'n dre, y'ga mysk magor Kastell Sen Katherin, hag yma treth dhe Borth Rys an Men (Sowsnek: Readymoney Cove).

Yma chi Lannhydrek war an dowr Fowy.

Yn kyrghynn Fowy y kavas men Trystan ha Kastell Dor; y prederir nepprys bos pennsita Margh Kynver ena.




#Article 16: Sten (119 words)


Sten yw elven gymyk gans an arwoedh Sn ha'n niver atomek 50. Metol 'truan' yw ev, avel arghans y liw, a sevel orth kanker. Y hyllir y usya avel pil difresyas erbynn kanker war sortow erell a vetol.

Yma balyow sten dhe bymthek bro warn ugens y'n Norvys. Kynth yw skant an elvenn. Hanter a sten y'n bys a dheu a-dhiworth Asi Soth-Est. Sten o unn a'n kynsa sortow a vetol aswonnys gans tus. A-dhia 3 500 kyns OK y hwres devnydh anodho rag krevhe kober: brons yw an metol ow sywya. Yntra Kernow, Dewnans ha Rom, Pow Grew, h.e., yth esa kenwerth poesek a sten.

An diwettha bal sten yn Kernow, Crofty Deghow, a dhegeas y'n blydhynyow 1990.




#Article 17: Gorsedh Kernow (116 words)


Gorsedh Kernow (po Gorseth Kernow yn Kernewek Unyes) yw kowethyans rag avonsya studyans a'n yeth Kernewek ha rag downhe gnas keltek a Gernow. Yma kowethyansow haval yn Kembra a-dhia dermyn Iolo Morgannwg, hag yn Breten Vyghan a-dhia 1899. Aga darvos kres yw an kesstrivyans gonisogethek a hwer pub blydhen yn le arall dre Gorsedh Igor, pan guntell an verdh oll warbarth. Henry Jenner a fondyas Gorsedh Kernow yn 1928 gans solempnytys yn Boskawenn-Unn hag yth o ev an kynsa Bardh Meur. Kernewek Unys yw rannyeth soedhogol an Orsedh; mes ymons i owth aswonn kevrannow yn Kernewek Kemmyn ha Kernewek Diwedhes ynwedh. An Bardh Meur a-lemmyn yw Mick Paynter. Pub bardh a gemmer hanow bardhek yn Kernewek.




#Article 18: Bewnans Ke (226 words)


Bewnans Ke yw an diwettha diskudhans a lyenn Kernowek hengovek (henn yw, kyns an Dasserghyans). Yn 2002, Graham Thomas a gavas an dornskrif yn Lyverva Genedhlek Gembra. Nyns yw kowal an dornskrif ma: kyllys yw pymp folenn yn dalleth an gwari, diw y'n pervedh ha pymp y'n diwedh. War-lergh Oliver Padel, y skrifas kynsa vershyon Bywnans Ke a-dro dhe 1500; agan dornskrif ni a via skrifys a-dro dhe 1575.

Y'n kynsa rann a Vywnans Ke, yma Sen Ke (po Keladocus) ow tefendya y fydh kristyon erbynn an Myghtern Tewdar (Teutharus). Sen Ke a dhiank a brison an myghtern hag a wra marthusyon erell.

Hwarvedhyansow an nessa rann yw haval dhe'n re yn Historia Regum Britanniae gans Geoffroi a Venow. An Myghtern Arthur a gemmer omaj gans myghternedh lies bro. Mes an Emperour a Rom a vynn diwedha anserghogeth Vreten Veur. Y'n vresel ow sywya, Moddras a dhemmedh an vyghternes Gwynnever. Dhe Arthur war nuk yn kormeuledhek, bysi yw omladh y noy fals ev.

Bywnans Ke ha Bywnans Meryasek yw an dhew vywnans-sens unnik ow turya y'n yeth kernewek.

Yma niver a eryow Kernewek diskudhys y'n dhornskrif nag esa aswonnys kyns, r.e. 'kedhlow', 'feus', 'ystoeth', keffrys ha lies hanow tyller, r.e. 'Norgagh' ha 'Kint'. Dhe vreus Ken George, gnas an yeth usys y'n kynsa rann a'n gwari ma yw mars ughel po ughella es yeth Bywnans Meryasek.  




#Article 19: Robert Morton Nance (936 words)


Robert Morton Nance (1873-1959) o person a rowedh dres eghenn y'n Dasserghyans Kernewek. Yma tri a'n peswar vershyon skrifys a Gernewek ndash; Kernewek Unys, KUA, ha Kernewek Kemmyn ndash; yw grondys yn y ober ow savonegi Kernewek Kres.

Den klor o Robert Morton Nance na vostya nevra yn kever y wriansow ha sewenyansow.  Dres y vywnans ev o lymner, skrifer, arbenniger y’n destenn a worholyon a’n Oesow Kres, oberer rag an wonisogeth kernewek hag onan a’n hembrenkysi ndash; an brassa hembrenkyas, martesen ndash; a dhasserghyans an yeth.

Dineythys veu , ow ri dhodho y hanow bardhek, mis-Ebrel y’n vlydhen 1873 yn Tredegaville yn Kembra. Kernowyon o y dhew gerens ndash; William Edwin Nance o den dhiworth Lannwedhenek ha’y vamm, Jane Morton, o benyn dhiworth Porth Ia.  Y’n vlydhen 1878 y tiannedhis an teylu dhe Benarth, ogas dhe’n lestriva yn Kardydh, ha mevys o Mordon gans an gorholyon ow mos hag ow tos y’n porth bysi.  Ev a wrug lies patron ha lies delinyans a lestri a weli ev pup dydh hag ev ow kerdhes y’n stretow ogas dhe’n porth.  Yth esa gorholyon yn y woes, drefenn bos lies henedh a varners y’n dhew denewen a’y deylu.  Gwrier skathow o y dhehengeugh ha tas gwrier an kynsa skath-sawya yn Porth Ia.  Mordon a dhyski moy yn kever skathow dhiworth y das-gwynn pan eth ev dhe Borth Ia rag gortos ena erna dhaskavas ev wosa kleves.

Maw kosel o, neb a gara redya lyvrow, kepar hag Antiquities gans William Borlase, ha Cornish Legends gans Hunt;  hag ev a skrifa gwariow byghan, war an voes y’n stevell hansel, rag y vreder ha’y hwoer.  Mes ev a fyllis an apposyansow arsmetryk (rag entra dhe bennskolyow Rysoghen po Kargront), ha rakhenna ev eth dhe Gollji Art Kaerdydh le may hwre ev lies tenn a Gernow, Porth Ia ha’y deythogyon.  Diwettha yth eth ev dhe Skol Herkomer yn Bushey, Pow Sows, le may tyski ev delinya, hag omma ev a vetyas orth studhyores, Beatrice Michell hy hanow, an venyn hag eth ha bos y wreg yn 1895.  Difennys o dhodho pesya  y’n skol drefenn an demedhyans, ytho ev a dhewelis dhe  Benarth gans Beatrice, le may feu dineythys aga myrgh Jeniver.  Y’n termyn ma y hyllys gweles onan a’y dhelinyansow y’n Royal Academy hag y liwyansow a waynya piwasow orth an Eisteddfod Kenedhlek a Gembra.  Herwydh kusul Professor Herkomer ev a fondyas Skol Liwyans gans y wreg, mes drog o hy kleves, ha res o dhedha mos dhe Borthcawl, le mayth o gwella an ayr.

Beatrice a verwis, hag yn 1902, Mordon eth dhe Baris, Pow Frynk, rag studhya liwyans, mes ev a dhehwelis tre wosa nebes misyow drefenn bos savon y dhyskadoryon mar isel, dell grysi.

Mordon a erviras attendya orth y gerensa a worholyon, hag ev a dhiskwedha y ober y’n ‘New Gallery’ yn Loundres hag ev a dhellos nebes lyvrow ndash; Britain’s Sea Story, gans E.E. Speight (1905), The Romance of the Merchant Venturers (1906), hag ev a dhyghtyas an delinyansow rag Voyages gans Hakluyt.

Y’n vlydhen 1906 Mordon a dhemmedhis Annie Maud Cawker re vetsa ev orti y’n skol yn Bushey.  I a’s teva tri flogh, Robert, Richard ha Phoebe, hag i a driga yn Nankledra, yntra Pennsans ha Porth Ia, le may skrifas ev an ‘Gwariow Kledri’.  Ev a brenas pennti yn Trevail, ryb an arvor ogas dhe Sennen, mes yn 1914 y tiannedhas an teylu dhe Garrbons, le may pesya ev gul patronow a worholyon ha may skrifas ev lyver arall, Sailing Ship Models, dyllys yn 1924.

Hag ev ow triga yn Kernow, Mordon a oberi pur grev rag an wonisogeth kernewek.  Ev a fondyas an kynsa Kowethas Kernow Goth yn Porth Ia yn 1920, ‘Kuntellewgh an Brewyon’ hy lavar arwoedhek, hag eth ha bos kovadhor a’n unnyans a gowethasow yn 1924.  Dres y vywnans ev o Pennskrifer a’n lyver-termyn Kernow Goth, Esel-vynari a’n ‘Royal Cornwall Polytechnic’, Lywydh a’n ‘Royal Institution of Cornwall’ yntra 1951 ha 1955, Lywydh an Asrann Gernewek a’n Kuntellyans Keltek ha Lywydh an Unnyans Kowethasow Kernow Goth.

Hwath y kavas Mordon termyn dhe studhya hag oberi rag an yeth.  Ev a dhiskas nebes geryow kernewek avel flogh, pan geheveli y das an henwyn-tylleryow kembrek ha kernewek, ha pan redya ev Antiquities gans Borlase, ha Specimens of Cornish Provincial Dialect gans Sandy.  Ev a studhya an yeth dhiworth Handbook of the Cornish Language gans Henry Jenner, mes ny assaya ev kewsel po skrifa Kernewek y’n termyn na, dell skrif ev yn erthygel Cornish Beginnings yn Kernow Goth.  Ev a dhallathas kuntell geryow kernewek dhiworth an rannyeth hag ev a vetyas orth Henry Jenner pan esa ev ow kul hwithrans yn Aberfal rag y lyver Glossary of Sea Words na veu dyllys saw wosa y vernans avel lyver kovadh.  Ev eth gans Jenner dhe Dreorchy yn Kembra mis Hedra, 1928, rag mos ha bos bardh kembrek, ow kemmeres an hanow ‘Mordon’, hag yn 1929 ev a dhellos y lyver Cornish for All wosa ervira bos Kernewek kres an gwella sel rag dasserghyans an yeth.  Yn 1934 y feu ev ynstallys avel Bardh Meur.  Ev a skrifa lies erthygel yn kever an yeth ha’n tekstow koth, lies lyther yn Kernewek, ha lies lyenn, kepar ha’n gwari An Balores, ha’n hwedhel Lyver an Pymp Marthus Seleven.  Mes y vrassa ober, pur dhe-les hwath rag Kernewegoryon hedhyw, o y erlyver, Gerlyver Noweth Kernewek ha Sawsnek.

Mordon a besya oberi rag an yeth bys yn y vernans yn Heyl an 28ves a vis Me 1959. Ev a veu ynkleudhys yn Senor, ha war ven y vedh yma an geryow mar wir ‘Oberow y vewnans yw y wir kovadh’.




#Article 20: Doronieth Kernow (445 words)


Kernow yw konna-tir fest yn soth-west Ynys Vreten Veur. A Benn an Wlas dhe Borth Bud yma 120 km a bellter. Dowr Tamer a wra an amal yntra Kernow ha'n gonteth sowsnek a Dhewnens y’n howldrehevel. Ottomma tiredh Kernow orth ledanna, gans 75 km. A-dheghowbarth yma an Chanel, hag a-gledhbarth y’n howlsedhes yma Mor Havren hag an Mor Keltek. Yma 155 km yntra Kernow ha Breten Vyghan Isel a-dreus an Chanel; ha 85 km yntra Kernow ha Konteth Pennvro yn Kembra a-dreus an Vor Geltek. Wordhon yw 200 km yn kerdh a-dreus an keth mor. Enep an pow yw 3 549 km².

A-ban yw tir Kernow hirra a west dhe est ages a north dhe soth, nyns yw koynt bos dyffransow poesek yntra Howldrehevel ha Howlsedhes an pow. Dihaval yw rannyethow sowsnek kewsys y'n dhew enep ma, gans or a-dro dhe gyrghynn Truru po Sen Ostell.

Tir garow yw pervedh an pow, a-ban yw ystynnans a Woen Esk ha Dartmoor Bronn Wennili, 419 m. Is yw an tiredh owth avonsya dhe'n West. Yma klegerow serth war an arvor gledh yntra Dintagell hag an kor a Dhewnans. An niver vrassa a Gernowyon a drig y'n morrep.

Dowr Tamer yw an brassa avon; yn mysk an erell yma Avon Kammel (ow tenewi dhe'n Kledh troha Pleg-mor Lannwedhenek), Avon Fowydh, hag Avon Fal. Yma'n Tamer, an Fowydh, hag an Fal ow tenewi dhe'n Deghow.

Rann a Gernow yw Ynysek Syllan yn hengovek, mes ymons i 40 km a-dre Benn an Wlas, hag yma gnas dhiblans dhe'n ynysow. Awtorita unnik yns i a-dhia an blydhynyow 1990. Yma pymp ynys annedhys, ha nebes 140 karrek arall.

Kernow yw an toemma darn a Vreten Veur. A-gynsow yma re ow hwilas tevi gwinreun rag gwin, ha palmwydh a yll tevi y’n pow. Sten, kober, ha pri gwynn yw moen pur boesek.

Yma pymp ranndir arnowydh: Kernow Kledh, Karadon, Karrek, Rostorrmoel, Kerrier, ha Pennwydh. 

I a gollenow le an naw konteth po kevrang a Gernow goth: Kerrier, Lysnowydh, Pennwydh, Powder, Pidar, Strasnedh, Tryger, Wivelshire Est, ha Wivelshire West.

Yma ayrborthow yn Tewynn Pleustri hag yn Aberplymm, a-dreus Dhowr Tamer yn Dewnans. Aberfal ha Pennsans yw an portys an moyha poesek y’n pow.

Nebes fordhow meur a dreus Kernow. Yma an A39 owth entra an pow ogas dhe Vud ha berya dres Truru bys Aberfal. Yma an A30 ow talleth yn Pennsans hag a wra kevrenn gans Kammbronn-Rysrudh, Bosvenegh ha Lannstefan. Hag yma an A38 ow treusi an Tamer yn Essa hag ystynna dhe gyrghynn Bosvenegh; yma an A390 ow kesunya an A38 gans Sen Ostell ha Truru. 

Yma linenn hyns-horn yntra Aberplymm ha Pennsans, gans skorennow dhe Dewynn Pleustri, Aberfal, Porthia, ha Logh.




#Article 21: Lannwedhenek (192 words)


Lannwedhenek yw penn tornysi daromrys y'n arvor a-gledhbarth Kernow, Breten Veur, nebes 22 km dhe'n est a Dewynn Pleustri war aber Avon Kammel. An keginer Rick Stein a biw niver a voestiow hag ostelyow y'n dre.

Yma hanow Sowsnek an dre, Padstow, ow talleth gans Petrek, sans kembrek devedhys y'n kyrghynn yn 500 OK.

Diwysyans hengovek an dre yw pyskessa, hag yma re lestri pyskessa hwath. Orth niveryans 2001, poblans plyw Lannwedhenek o 3 162 a drigoryon.¹ Y hyllir tretha a-dreus an Kammel. A-dhia 1899 bys 1967, linenn hyns-horn a gevrenna Lannwedhenek dhe Vosvenegh ha Ponsrys; y'n dydhyow ma, an linenn ma yw hyns rag kerdhes po diwrosa ryb an avon.

Geryes da yw an Goel Hobihors rag Kalann Me. An goel a dhallath Nos Kalann Me, pan gan tus an dre kan an myttin. Morow, y lennir an dre a lasneth ha gorra bleujyow a-dro dhe welenn Me.

Ena y teu donsyoryon worow gwiskys yn kapa dhu ha visour boban. An Hobihors a hwil kachya morenyon yonk yn-dann y gapa. Hanternos dydh Kalann Me y kan an pobel a vernans an Hobihors bys y dhasvywnans an nos Kalann Me ow sywya.




#Article 22: Pennsans (104 words)


Pennsans yw port yn Kernow, a-dal an Howlsedhes war an Chanel. Gwrys bos korf yn 1615, yma ganso poblans a 20 900 a drigoryon a-lemmyn. 

Pennsans yw an dre jyf war Bedn an Wlas, hag onan a dhew bort chyf a Gernow (Aberfal yw an arall). Genys veu an kymyst Humphry Davy y'n dre. Yn Chi Penlee yma gwithti art, ganso lies liwyans a Skol Lulynn.

Pennsans yw an desedhans fug rag gwari Gilbert ha Sullivan, The Pirates of Penzance (An Vorladron a Bensans).

Kyrghynn an dre, Pennwydh howlsedhes, o onan a'n diwettha tylleryow yn le y kewsys Kernewek avel mamm-yeth kyns an Dasserghyans.




#Article 23: Gwlasegeth Kernow (294 words)


Yma politegieth Kernewek owth oberi war nebes nivelyow. Wostalleth, yma gans pow Kernow nivel a wovernans avel konteth a Bow Sows (ottomma Konsel Kernow yn Truru). Rann a'n Rywvaneth Unys yw Kernow, ytho yma politegieth kernewek war nivel Senedh an Rywvaneth Unys yn Westminster. Stat esel a'n Unyans Europek yw an Rywvaneth Unys ynwedh. Ha wor'tiwedh, yma yn Kernow lies korf governans teythek (rag an ranndiryow, an plywow, an trevow...).

An Parti Livrel-Werinel yw an parti politigeth moyha poesek yn Kernow, mes yma hengov a bolitegoryon anserghek ynwedh. Herwydh usadow, ymons i ow tiskwedhes gwelhevin goth teythek. Ha gensi, an Parti Gwithadorek yw krev lowr y'n pow. Yn Kammbronn yn arbennik, yma hengov lavur poesek.

Parti ranndiryel yw Mebyon Kernow (neskar a Blaid Cymru). Yth esa Parti Kenedhlogydh Kernow ynwedh. Unnveredh Kernewek hag an kaskyrgh rag Senedh Kernow yw dew vagas gwlasek heb barti.

Yma Konsel Kernow (po Cornwall Council yn sowsnek) gans 82 esel: 

An parti LivWer a waynyas leun a esedhow. Mebyon Kernow a gollas aga honsler unnik; ha'n anserghogyon ha Lavur a gollas krevder ynwedh. A-dhia an dewisyansow, John Lobb a besy yn y soedh avel lywydh an konsel.

Bys yn 2005, yth esa 79 esel y'n Konsel. Partiow an gonsloryon yntra 2001 ha 2005 o an re ma:

Lywydh Konsel Kernow o John Lobb, Livrel-Werinel, a-dhia 2001.

Yn Senedh an Rywvaneth Unys, yma gans Kernow pymp Esel an Senedh. Yn 2005, an Parti Livrel-Werinel a waynyas an esedhow oll.

Yn mysk Eseli an Senedh diworth Kernow o peswar ES LivWer hag onan Lavur. Yth esens i:

Rann a'n pastell-vro Soth-West yw Kernow yn dewisyansow rag an Eurosenedh. Y'n dewisyans europek 2004, y tewisis an Rannvro Soth-West:

Saw an partiow a-ugh, an Parti Gwyrdh a gavas an niver brassa a raglevow.




#Article 24: Goen Brenn (122 words)


Goen Brenn (yn sowsnek, Bodmin Moor) yw goen rowanek yn North-Est Kernow, 208 kmsup2; hy myns. Yma torrow growanek ow trehevel yn tramasek a-dhiwar an woen gneghek. Bronn Wennili yw ughella poynt an woen. Does esa poblans Goen Brenn yn Oos brons, hag i a wrug an krugow ha donsyow meyn keskar. Nyns eus lies triger namoy yn Goen Brenn a-der an wig vyghan a Bolventor. 

Yn deghow an woen yma Dozmary Pool, yn le may tewlis Syr Bedwyr an kledha Kalesvolgh (BK: ; yn Sowsnek, Excalibur) war-tu Arloedhes an Lynn, herwydh henhwedhlow Myghtern Arthur. Geryes da yw diw wig arall y'n kyrghynn, Dintagell ha Ryskammel, rag henhwedhlow yn kever Arthur.

Enep a Dekter Naturel Dres Eghenn yw Goen Brenn yn soedhogel.




#Article 25: Henry Jenner (213 words)


Henry Jenner (1848-1934) o hembrenkyas a dhasserghyans an yeth Kernewek a-varr. Ev a veu genys yn Sen Kolomm; pronter o y das. Wosa 1869, y'n jevo soedh yn Asrann Hen Dhornskrifow an Gwithti Predennik der gerensa y das gans Arghepskop Kargens. Jenner a bresentyas skrifenn dhe'n Kowethas Filologiek a-dro dhe'n tavas Manowek yn 1874.

Jenner a dhiskwedhas Keynskrif an Chartour orth an Gwithti Predennik yn 1877. Y hwrug ev lies kevrenn gans omsav bretonek keltek y'n blydhynyow 1890 ha 1900. Yn 1903, y hwrug ev pregoth yn Kernewek orth Lesneven, Breten Vyghan. Y'n keth vlydhen, Jenner eth ha bos bardh a Orsedh Breten Vyghan, hag a fondyas an Cowethas Kelto-Kernuak. Gras dhodho y teuth Kernow ha bos esel leun a'n Kuntelles Keltek yn 1904 ynwedh. Ev a skrifas Handbook of the Cornish Language yn 1904, an lyver a dhyskas Robert Morton Nance an yeth dhiworto. 

Yn 1909, yth omdennas Jenner ha'y wreg Kitty dhe Heyl (an dre le may feu Kitty genys). Jenner o soedhek Lyverva Morrep a 1912 dhe 1927. Gorsedh Kernow a selyas ev yn 1928, hag y teuth va ha bos kynsa Bardh Meur an Orsedh.  o y hanow bardhek kyn skrifas ev 'Gwas Myhal' y honan.

Yma sampel a skrifennow Jenner orth , h.y. an gan Dhô'm Gwrêg Gernûak.




#Article 26: Mebyon Kernow (154 words)


Mebyon Kernow (MK) yw parti politek ranndiryel yn Kernow. Y'n dewisyans dhe Westminster yn 2001, y kavsons 3 199 raglev, po 1.3% a'n sommenn. MK re gollas aga konseler Kernow unnik y'n dewisyans na. Lywydh an parti a-lemmyn yw Konseler Ranndir Dick Cole. Yma gans an parti nebes kevrennow gans Plaid Cymru yn Kembra hag an Parti Kenedhlek Albanek y'n Alban.

A-dhia an 11ves a vis Du 2004, yma peswar konseler MK yn Ranndir Kerrier, unn yn Rostorrmoel hag unn yn Kernow Kledh. Yma konseloryon erell war gonsels trevow, r.e. Kammbronn ha Lyskerrys. Yn 2005, Konseler Loveday Jenkin a junyas governans Ranndir Kerrier, an kynsa esel a MK y'n soedh na.

Yn dewisyans 2005, MK a dhewisas avel aga ombrofyoron:-

Yn Porthia, nyns esa ombrofyer awos kesunynas MK ha'n Parti Gwyrdh. Y kwaynyas MK 1.7% a'n raglevow y'n peswar esedh a jallenjsons i; an kesunyans MK/Gwyrdh warbarth a waynyas 2.0% a'n raglevow dres Kernow.




#Article 27: Historia Regum Britanniae (153 words)


Historia Regum Britanniae yw istori hengovek a Ynys Vreten Veur skrifys yn 1133 gans Jeffri a Venow. Herwydh Jeffri, an lyver yw treylyans a lyver pur goth yn yeth vrythonek. Yma an Historia ow terivas dalleth tarosvannus an dus vrythonek y'n Troys, omladh Karasek erbynn an Romanyon, ha hwedhlow an Myghtern Arthur. Yma'n istori ow turya bys an Sowson dhe drygha Ynys Breten y'n 7ves kansblydhen.

Yn mysk lies rewler kyhwedhlys y'n istori, an moyha notyadow yw:-

Dres lies kansblydhen, nyns o disputys gwiryonedh an Historia, devedhys skon. Istori Jeffri yw garow ha digyfyans, mes yma hi ow tyghtya sel rag leun a lyenn sowsnek ha kembrek. Dallethvos an istori yw skrifennow Nennius ha Gildas warbarth gans brutyow kembrek ha mammskrif gellys. Yma istorioryon arnowydh ow krysi, dre vras, bos Historia fugieth kemmyskys gans nebes elvennow a wirder. Yn The Age of Arthur, y skrif John Morris unnweyth hy bos mynnys avel ges.




#Article 28: Brythonek (156 words)


Skorenn a'n teylu yethow Keltek yw an tavosow Brythonek, usi gelwys nepprys Predennek. (Goedhelek yw an skorenn arall.) Y kewsir teyr yeth vrythonek a-lemmyn:

Yth esa an tavosow brythonek kyns kesunys bys diwedh an Oesow Kres, mes nebes dyffransow yntra Kembrek ha Kernewek-Vretonek a omdhiskwedhas y'n 8ves kansblydhen. Y kewsys rannyethow brythonek yn Dewnans bys an 10ves kansblydhen; yn Kledhbarth Pow Sows ha Deghowbarth Alban bys an 11ves kansblydhen martesen (homm yw an yeth kelesonek po Cumbrian); hag yn Deghowbarth Wordhon bys an 8ves kansblydhen.

Y fia gans an Fightyon yeth vrythonek, herwydh nebes tybyansow.

Kembrek a'n jeves an sallwa studh soedhogel. Y hyllir klywes Kembrek yn Kuntelles Kenedhlek Kembra, yn pennskolyow, eglosyow, ha war an radyo ha pellwolok. Kernewek yw aswonnys avel yeth ranndiryel Kernow a-dhia mis Du 2002; mes nyns eus an studh ma hwath dhe Vretonek. Byttegyns, governans an ranndir Breten Vyghan a selyas Ofis ar Brezhoneg rag avonsya an devnydh a Vretonek.




#Article 29: Kembra (196 words)


Kembra (Kembrek: Cymru) yw unn a'n powyow Keltek. Rann yw a'n Rywvaneth Unys. Pow Sows yw y gentrevek unnik, mes yn ogas yma Wordhen, Kernow, Alban, hag Ynys Manow (powyow keltek erell) a-dreus Mor Wordhon, an Mor Keltek, po Mor Havren. 

Kembra yw konna-tir menydhek yn Howlsedhes Breten Veur. Glow hag owr o poesek yn erbysieth Pow Kembra seulajydh, mes yma an balyow ow nagha a-dhia an blydhynyow 1970. 

Hanow usys treweythyow rag an pow yw Prynseth Kembra (Tywysogaeth Cymru yn Kembrek, Principality of Wales yn Sowsnek), mes nyns eus gans Pryns Kembra gweythres marnas arwoedhek yn governans an pow.

Yma omrewl finwedhys dhe'n pow a-dhia 1999, pan omguntellas Kuntelles Kenedhlek Kembra yn Kardydh wostalleth.

Abertawe ha Kasnowydh yw an trevow chyf wosa an benncita. Trevek ha diwysyansek yw glynnow Deghow Kembra, mes nyns eus poblans meur yn menydhyow Kres ha Gogledh Kembra.

An Normanyon a dryghas Kembra dre nebes tonnow, ha'n diwettha yn 1282. Rebellyans Owain Glyndŵr a-dhia 1400 bys 1409 a dhaswrug prynseth anserghek dres termyn. Yn 1536, Kembra a dheuth ha bos rann a Ruwvaneth Pow Sows.

Yma 22 ranndir jyf yn Kembra a-dhia 1996: 3 tre, 9 konteth, ha 10 burjestra gonteth.




#Article 30: Ryskammel (122 words)


Ryskammel (Sowsnek: Camelford) yw tre yn Kernow, Breten Veur. Avel Dintagell (gwig gentrevek), Ryskammel yw an destenn a nebes henhwedhlow yn kever an Myghtern Arthur. Rag ensompel, kas Kammlann po lys Camelot a via yn Ryskammel herwydh an hwedhlow ma.

Yma'n dre war Avon Kammel yn Kledhbarth Kernow. Kyllas o hy chyf diwysyans. Y'n eur ma, yma Gwithti Kledh Kernow y'n dre ha tornyaseth yw an diwysyans an moyha.

Yn Mis Gortheren 1998, ugens tonnas a aluminium sulphate re skoellys y'n tank kamm yn gweythva dhowr Lowermoor yn Bosvenegh, hag a dhefolas dowr Ryskammel ha'n gyrghynn. Yma hwath govynnow yn kever effeythyow an anfeusi dre'n hirneth, spit dhe gyns derivas dyllys yn Mis Genver 2005 gans desedhek govynn anserghek (furvys yn 2002).




#Article 31: Eglos Pow Sows (120 words)


Eglos Pow Sows yw an eglos kristyon selys yn soedhogel yn Pow Sows, Kernow, Ynys Manow, hag Ynysek an Chanel.

Eglos Pow Sows a dhallathas y'n gedrynn ynter Henry VIII hag an Pab yn kever torrva demmedhyans an myghtern. Yn 1536 yth esa Reyth Gorughelder ow kwarnya mayth o Henry VIII penn gorughel a'n eglos yn Pow Sows. (Yth esa diwedh an fols ma ynter Pow Sows ha Rom a-dhia 1553 bys 1559, yn termyn Maria Tudur, mes an vyghternes Elizabeth Tudur a dhasselyas an sovran avel penn gorughel a'n eglos.)

Penn an eglos yn-dann an sovran yw Arghepskop Kargens (Justin Welby a-lemmyn).

An skorrenn a Eglos Pow Sows yn Kernow yw Epskobeth Truru, diberthys yn 1877 a Epskobeth Karesk.




#Article 32: Epskobeth Truru (140 words)


Epskobeth yn Eglos Pow Sows yw an Epskobeth Truru; yma hi ow synsi ynni Kernow oll, ha nebes plywow yn Dewnans. Y tasfondyas an epskobeth yn 1877, dell esa rann a Epskobeth Karesk a-dhia gres an 11ves kansblydhen. Timothy Thornton yw an epskop a-lemmyn; an peswardhegves epskop arnowydh yw ev. Yma dhe'n epskobeth penneglos vryntin yn Truru.

Yth esa se nebes epskobow a Gernow, a lyha, yn Lannales y'n Oesow Kres. Hedhyw, yma se sufragan yn Lannales ow synsi ynno Howldrehevel Kernow oll; yma'n remenant a Gernow yn-dann epskop Truru yn ewn.

Yma Kesva an Taves Kernewek ha Konsel Ekumenek Epskop Truru rag Servisyow y'n Yeth Kernewek owth omgemmeres projekt rag treylya an Bibel oll yn Kernewek Kemmyn ha Kernewek Unys, ow chekkya an treylyans erbynn tekstow Ebrow ha Grew. Y tyllas vershyon Kernewek Kemmyn a'n Testament Nowydh yn 2004.




#Article 33: Sowsnek (101 words)


Sowsnek yw yeth ermanek kewsys gans 400 milvil a dus yn lies pow an Norvys. Yma an yeth ow talleth yn Pow Sows, Breten Veur; mes yma an niver brassa a sowsnegoryon ow triga yn Statys Unys Amerika y'n termyn ma. Nyns yw sowsnek yeth europek namoy, mes yeth treusvysek.

Synsys yn broyow gans poblansow meur a sowsnegoryon yw an re ma:

Yn lies pow, sowsnek yw yeth soedhogel kewsys avel nessa yeth dre vras (rag ensompel, Eynda, Nijeri, po Pakistan).

Gans an yethow skots ha frisek, yma sowsnek ow kul rann a'n bagas sows-frisek, eev rann a'n yethow germanek west.




#Article 34: Pow Sows (105 words)


Pow Sows (Sowsnek: England) yw unn a vroyow an Ruwvaneth Unys, war enys Breten Veur. Yma hanow an pow ow talleth gans an sowson, tus ermanek a dheuth y'n pow ma wosa eskerdh an Romanyon yn 410. Yma ganso nebes 50 milvil a drigoryon. An pennsita ha sita brassa yw Loundres. Dowr Humbyr a dreus an pow hag a dhiberth an North a'n Soth. Dowr Havren ha Dowr Tavoes yw diw avon vras arall.

Yma 38 konteth hengovek yn Pow Sows. An or howlsedhes Pow Sows yw avon Tamar.

Pow Sows o gwlaskor unnik a-dhia dermyn Athelstan bys yn 1707, pan unyas ev dhe Alban.




#Article 35: Arthur Gernow (105 words)


Arthur o hembrenkyas henhwedhlek an luyow brythonek erbynn an Sowson. Herwydh Historia Regum Britanniae gans Jeffri a Venow, Myghtern Breten o ev neb a verwis y'n vlydhen 542 OK. Geryes da yw ev yn arbennik yn henhwedhlow a Gembra, Breten Vyghan, Kernow, Pow Frynk, ha Pow Sows. 

Genys yn dinas Gorles, yurl Kernow, y fia ev herwydh Geoffroi. Margh Kynver o Myghtern Kernow yn y dermyn ev. Kalesvol o hanow y gledha. Y noy Moddras a'n ladhas yn Kas Kammlann wosa usurpya an gurun ha demmedhi an vyghternes, Gwynnever.

Yn Bywnans Ke, Arthur yw gelwys Arthur Gernow ('Arthur Gornow', 'Arthor Gurnow' yn lytherennans an vammskrif).




#Article 36: Dewnens (204 words)


Dewnens (Sowsnek: Devon) yw konteth yn Pow Sows, a-dreus Dowr Tamer a Bow Kernow. Yma'n kontethow Gwlas an Hav ha Dorset war an Howldrehevel, Mor Havren a-gledh, hag an Chanel a-dheghow. 

Yma deg ranndir yn Dewnens, mes Awtorita unnik|awtoritas unnik yw dew anedha: nyns yns i menystrys avel rannow a Dhewnans.

Yma unnek esel an Senedh gans Dewnans.

Petrek yw tasek an vro.

Wosa gasa an Romanyon, an Sowson skon a omsettyas orth Breten Veur. Y'n keth termyn, an Woedhyli a drevesigas yn Alban, Ynys Manow, ha Deghowbarth Kembra. Yn 577 OK, kas orth Deorham, ogas dhe Vristol, a dhiberthas an Vrythonyon a-gledhbarth (an Gembroyon) a Vrythonyon a-dheghowbarth (an Gernowyon po West-Kembroyon).

An Sowson a omgemmeras bresel erbynn an drigoryon vrythonek a Dhewnans (an Dumnonii) yn 614. Y teuth Dewnans ha bos rann a rywvaneth Wessex yn soedhogel yn 805. Æðelstán a Bow Sows a ordenas ladh leun a Vrythonyon dhewnansek rag klerhe an fordh dhe'n poblans sowsnek. Mes yth esa hwath tus a wodhya kewsel an tavas keltek bys yn 1400 (Risdon).

Yn 1549 yth esa Rebellyans Lyver Pysadow (yn Samford Courtenay) erbynn an lyvrow pysadow nowydh ha protestant.

Avel Gernow, yth esa Dewnans ow kemmeres sten ha kober a'n balyow y'n pervedh.




#Article 37: Tamer (137 words)


Dowr Tamer yw avon fest yn soth-west Breten Veur. An Tamer a wra an amal yntra Kernow ha Pow Sows. Pennfenten an avon yw 6 km dhiworth arvor kledh Kernow war Vor Havren, mes yma hi ow tinewi dhe'n deghow hag ow junya an Chanel yn Kammas Aberplymm.

Bys 1974, yth esa nebes gwigow y'n north a Lannstefan, war du west an avon, ow kul rann a Dhewnans, mes rann a Gernow yns i lemmyn dhe'n brassa rann.

Diskwedhys yw an or ynter Kernow ha Pow Sows yn kres an avon war mappaow hedhyw, mes an Myghtern Athelstan a settyas an or ynter an dhiw vro orth glann sowsnek an avon y'n 10ves kansblydhen. Ny veu ervirans Athelstan chanjys gans lagha vydh a-wosa, ha rakhenna y hwelir bos an avon kowal rann a Gernow.

Dowrgleudh Teyl Tamar




#Article 38: Kollji Glasneth (101 words)


Kollji Glasneth o kres a dhyskans managhek yn Kernow y'n Oesow Kres. Yth esa an kollji yn Pennrynn. Fondyes veu yn 1265 gans an epskop a Garesk. Omma y skrifas lies hwel pur-boesek a lyenn Kernewek: an Ordinalia ha Beunans Meriasek, gwariow kryjyk y'n yeth Kernewek. Terrys veu an kollji yn 1548 yn termyn an Dasfurvyans.

Dargan yn kever Kollji Glasneth yw an kottha kows leun sawyes y'n tavas Kernewek: In Polsethow ywhylyr anethow (Yn Pollsethow y hwelir anethow) ndash; Polsethow o hanow koth war Lasneth. Yma'n lavar ma ow ragresek fonyans an kollji yn 1265, herwydh Henry Jenner (Handbook, 1904).




#Article 39: Kembrek (147 words)


Kembrek (po Cymraeg y'n yeth hy honan) yw yeth keltek Kembra. Pur haval yw kembrek dhe'n yeth kelesonek hag o kewsys yn Alban deghow. Gans Bretonek ha Kernewek, yma Kembrek ow kul an bagas brythonek a'n kordh keltek.

Yma Kembrek ow kevrenna 70% a'y erva selvenek gans Bretonek, ha 75% gans Kernewek.

Herwydh niveryans 2004, yth esa 21,7% a boblans Pow Kembra ow kewsel Kembrek: hemm yw kressyans a 3% moy ages yn niveryans 1991.

Avel mammyeth, kreffa yw Kembrek yn Howlsedhes an pow: yn Gwynedh, Meryonydh, Ynys Mon, Konteth Kervyrdhin, kledhbarth Konteth Bennvro, ha Keredigyon.

Yma Kuntelles Kenedhlek Kembra ow tevnydhya kembrek avel yeth soedhogel, ha diwyethek (yn kembrek ha sowsnek) yw menystrans an pow mar rewl.

Niver a Gembroyon a drevesigas rann a Batagoni yn Deghow Arghantina y'n 19ves kansblydhen. Yma aga threvesigeth, Y Wladfa war Avon Kammwy, ow kortos diwyethek yn kembrek ha spaynek.




#Article 40: A.S.D. Smith (280 words)


A. S. D. Smith (1883-1950; y henwyn o Arthur Saxon Dennett, mes aswonnys yw pupprys avel A.S.D. Smith) o hembrenkyas a dhasserghyans an yeth Kernewek warbarth gans Robert Morton Nance. Bardh a Orsedh Kernow o ev, gans an hanow bardhek . Genys veu y'n vlydhen 1883 yn Sussex, Pow Sows, yn teylu kernewek.

Ev a studhyas Kembrek pan o ev yowynk, hag ev a skrifas dornlyver Kembrek, Welsh Made Easy y hanow, kyns ervira dyski Kernewek gans an lyver Kembrek Llawlyfr Cernyweg Canol skrifys gans Henry Lewis.  

Y'n vlydhen 1930 yth o Smith dyskador yn Tiverton le may tyski ev Kernewek dhe'n vebyon y'n skol. Pur sewen o an klassow ha rakhenna Smith a dhellos dornlyver an taves Kernewek, Lessons in Spoken Cornish y hanow.  Yn 1933 yth eth dhe driga yn Kernow le may tallathas dyski an yeth yn klassow gorthugherweyth.  Ev a oberi gans Nance rag askorra an English-Cornish Dictionary (Gerlyver Sowsnek-Kernewek) yn 1934.

Ev a askorras an kynsa lyver-termyn yn Kernewek yn tien, Kernow y hanow, mes an dyllans ma a worfennis pan dhehwelis Smith dhe Sussex yn 1936. Ev a besyas gans y studhyansow hag yn 1939 y tellos ev Cornish Simplified (Kernewek Sempelhes), lyver aswonnys yn ta.  Dyllansow erell a vri yw Nebes Whethlow Ber, The Story of the Cornish Language (Hwedhel an Yeth Kernewek), How to learn Cornish (Fatell dhyskir Kernewek), Whethlow an Seyth Den Fur A Rom hag ev re worfennsa an brassa rann a dreylyans a'n hwedhel Trystan hag Ysolt: an hirra hwel gwers y'n yeth Kernewek, pan verwis ev yn 1950.  Dyllys veu an gwers na yn 1951, unn vlydhen wosa y vernans. Ynkleudhys yw yn korflann eglos Amberley yn Sussex.




#Article 41: Bretonek (146 words)


Bretonek yw an yeth keltek a Vreten Vian Isel (kewsel yeth romanek ogas dhe frynkek, an gallo, a wre tus Breten Vyghan Ughel yn hengovek. Mes y'n eur ma, Frynkek yw an yeth kewsys gans an moyha riv a dus dres Breten Vyghan oll). Yn 1999, yth esa 265 000 a dus yn Breten Vyghan ow kodhvos kewsel Bretonek herwydh an INSEE (Fondyans Godhvos Statistikel hag Erbysiethek Pow Frynk). Yth esa neb 35 000 a vretonegoryon ow triga yn tylleryow erell yn Pow Frynk.

An nessa taves dhe Gernewek yw Bretonek. Nyns eus ganso savla soedhogel avel Kembrek, mes radyo ha pellwolok a davethel nebes towlennow yn bretonek pub dydh. Yma Ofis ar Yezh Brezhoneg, po Ofis an Yeth Vretonek (selyes gans governans Rannvro Breten Vyghan), owth oberi rag avonsya an taves.

Yma'n ensamplow a-is ow tiskwedhes kehevelepterow ynter an tavosow Kernewek, Bretonek, Gallo, ha Frynkek.




#Article 42: Wordhonek (123 words)


Wordhenek, Godhalek po Iwerdhonek (Gaeilge) yw yeth keltek Wordhen. Gans an yethow Manowek ha Albanek, yma Wordhonek ow kul bagas goedhelek an kordh keltek.

Y tyskir Wordhenek yn skolyow elvennek oll y'n Repoblek; ytho, yma gans niver bras a Wydhyli (moy ages milvil) aswonnvos a'ga thaves kenedhlek. Adhyskans ha governans y'n Repoblek yw dew enep yn le mayth usi savla krev dhe'n yeth. Yma gans an tylleryow yn Wordhen may ma an rann vrassa a'n dus ow klappya Wordhenek aswonnvos soedhogel. Gylwys An Ghaeltacht yns; ranndiryow byghan yn seyth konteth dhyffrans.

Táim i mo chónaí i mBaile Dhún na nGall

Wordhenek Koth yw yeth an brassa hwelyow a lyenn keltek, ow synsi ynno magnum opus a lyenn henhwedhlek yn Keltia, Táin Bó Cuailgne.




#Article 43: Trelawny (206 words)


Trelawny (po Kan an Dus West) yw hymna gwlasek a Bow Kernow. Yma'n gan ow kovhe an epskop Jonathan Trelawny, prisonyes yn Tour Loundres gans an myghtern James VII. Lu gernewek a omladha rag y rydhhe. Yma mater an hymna ma ow ri y hanow dhe Lu Trelawny, an para rygbi kenedhlek.

An hymna kenedhlek ansoedhogel arall a Gernow yw Bro Goth Agan Tasow.

Yma dew versyon ow pewa:

A good sword and a trusty hand!
A merry heart and true! 
King James's men shall understand 
What Cornish lads can do! 
And have they fixed the where and when? 
And shall Trelawny die?
Here's twenty thousand Cornish men 
Will know the reason why!

 
Out spake their Captain brave and bold: 
A merry wight was he: 
'If London Tower were Michael's hold, 
We'd set Trelawny free! 
'We'll cross the Tamar, land to land: 
The Severn is no stay:
With one and all, and hand in hand; 
And who shall bid us nay?

And when we come to London Wall, 
A pleasant sight to view, 
Come forth! come forth! ye cowards all: 
Here's men as good as you. 
'Trelawny he's in keep and hold; 
Trelawny he may die: 
But twenty thousand Cornish bold 
Will know the reason why




#Article 44: Syllan (125 words)


Syllan (Sowsnek: Isles of Scilly) yw awtorita unnik y’n gonteth solempnytel a Gernow. Pymp enys y’n Keynvor Atlantek (ha nebes 140 ynys vyghan heb boblans), a wra an enesow. An pymp enys yw:

Yma an enysow ow kul niver meur a vleujow rag esperthyans dhe Enys Vreten Veur (an lili Korawys yn arbennik). Awelyow gwyls a’n Atlantek a skwaty an enysow nepprys.

Tornyaseth ha pyskessa yw diwysyanow poesek an enysow. Y hyllir mires orth lies edhen anusadow, yn mis Hedra yn arbennik. Tro-eskelli ha trethyow a hedh an enysow a Bennsans, hag yma jynn-ebrenn ow tremena ynter ayrborth Ennor hag ayrborthow trevow erell y’n Rywvaneth Unys.

Dugeth Kernow a biw an enysow. Yth esa tus Syllan ow kewsel an Kernowek bys an 17ves kansblydhen martesen.




#Article 45: Alban (218 words)


Alban yw bro geltek yn Breten Veur ha synsys ynni an tir meur dhe gledh an or hag a ystynn ynter an avon Solway ha’n dre sowsnek Berwick, warbarth gans an ynysow Heledh, Orgh ha Shetlond. Y’n west yma an keynvor Atlantek, hag y’n est yma an Mor Kledh.

Yma moy ages pymp milvil a drigoryon yn Alban, ha neb 80 mil anedha a woer kewsel Gwydhelek, yeth keltek.

Kyns trygh an Romanyon, trigoryon Alban o Fightyon ha Keltyon (erell). Y trevesigas Goedhelegoryon a Wordhon (an Scotti) yn west an wlas dres an Oesow Kres, ha tus gansa yeth ermanek (aswonnys moy diwedhes avel Skots) y'n soth-est. An Ankredoryon mor a omsettyans an ynysow. 

An Sowson a omsettyas war Alban y'n 14ves kansblydhen, mes an myghtern Robert I po Robert Bruce a waynyas an vresel erbyn an Sowson hag Alban a synsys hy franketh. Trygh Alban yn kas Bannockburn yn 1314 a veu an trygh moyha a vern y'n vresel-ma.

Alban o rywvaneth krev lowr bys yn 1603, pan wrug hy maghtern James VI kemmeres kurun Pow Sows. Senedhow Alban ha Pow Sows a veu unys yn 1707. Hedhyw Alban yw unn a bedwar pow an Rywvaneth Unys. Byttegyns, yma dhedhi omrewl ledan lowr a-dhia 1998. Yn 2007, Parti Kenedhlogel Alban a wrug waynya dewisyansow dhe Senedh Alban.




#Article 46: Handbook of the Cornish Language (138 words)


Skrifys veu A Handbook of the Cornish Language (Dornlyver an Yeth Kernewek) gans Henry Jenner yn kynsa blydhynyow an 20ves kansblydhen, ha dyllys veu gans David Nutt yn Loundres yn-dann arwoedh an Phoenix yn 1904. L.C.R. Duncombe-Jewell a wovynnas Jenner dhe skrifa an lyver ma rag krevhe studh Kernow avel pow Keltek.
 
An Handbook yw aswonnys avel an pyth a gennerthas yn feur dasserghyans an yeth kernewek.

Yma diw rann warnodho: Rann I yw istori an taves Kernewek (yn Sowsnek sur): y dhisplegyans, derivadow istorek yn y gever, ha'y lyenn y honan. Rann II yw gramasek, skrifys yn Sowsnek ha vershyon war Gernewek Diwedhes yn lytherennans ow kemmyska elvennow a skrifennow Eduard Lhuyd, an teylu Boson, ha'n Ordinalia, yn mysk erell. Jenner a grysa nag o an diffransow yntra Kernewek Kres ha Diwedhes mar boesek avel aga semlant.




#Article 47: Bro Goth Agan Tasow (196 words)


Bro Goth Agan Tasow yw kenys orth penn an Orsedh, pan doch an verdh an cledha Myghtern Arthur (po bardh aral a doch an cledha).  An ilow yw an kethsam ilow ages an gan gembrek Hen Wlad fy Nhadau mes nyns yw an geryow (scrifys y’n kynsa le gans Henry Jenner mes nebes amendys a-wosa) treylyans an can na. Y clewir an keth ilow ynwedh y’n hymna kenedhlek bretonek, Bro Gozh Ma Zadoù, hag an hymna kenedhlek kembrek, Hen Wlad Fy Nhadau. Ny dal esedha pan genir an gan ma, ha res yw garma 'Kernow bys Vykken' wosa gorfenna. 

An hymna kenedhlek ansodhogel aral a Gernow yw Trelawny.

Bro goth agan tasow, dha fleghes a’th car,
Gwlas ker an howlsedhes, pan vro yw dha bar?
War oll an norvys ’th on ni scollys a-les,
Mes agan kerensa yw dhis.

Gwlascor Myghtern Arthur, an Sens kens, ha’n Gral
Moy kerys genen nyns yw tiredh aral,
Ynnos sy pub carn, nans, menydh ha chi
A gews yn Kernowek dhyn ni.

Yn tewlder an bal ha war donnow an mor,
Pan esen ow qwandra dre diryow tramor
Yn pub le pynag, hag yn keniver bro
Y treylyn colonnow dhiso. 




#Article 48: Pri gwynn (157 words)


Pri gwynn yw growan podrek devnydhys yn diwysyans paper, cheni ha medhygneth.  Kevys veu yn Bre Tregonin (po Tregonning), ogas dhe Eglosvreg (po Breage) gans kymyst dhiworth Aberplymm, William Cookworthy y hanow, yn 1746.  Nyns o an pri gwynn na da, byttegyns, hag yn 1748 ev a gavas proviyans gwella war an Hensbarrow ogas dhe Sen Ostell.  Fondys veu an kynsa Kowethas Pri Gwynn Kernewek yn 1782, ha pri gwynn kernewek a veu dannvenys ganso, yn gorholyon dhiworth an porthow Porth (Par) ha Porthmeur (Charlestown), dhe lies priweythva dhe vri (kepar ha Wedgewood) yn kres Pow Sows.

Kyn tegeas an balyow sten ha kober, hwath yn fyw yw an diwysyans pri gwynn ha pur boesek yw rag erbysieth kernewek hedhyw, yn-dann rewl a gowethas henwys Pri Gwynn Sowsnek (sic).  Menydhyow a skoellyon dhiworth an diwysyans ma yw tremynn aswonnys yn ta yn ranndir Sen Ostell.

Yma'n Edenva yn mengleudh kyns rag pri gwynn ogas dhe Sen Ostell.




#Article 49: Pedn an Wlas (201 words)


Pedn an Wlas yw penn tir ha trev vyhan y'n west a Gernow. An tyller an moyha dhe'n howlsedhes yn Kernow ha Breten Veur yw. Yma war an konna tir Pennwydh, a-dro dhe 8 mildir (13 km) west-sothwest a Bennsans. Dhyworth an alsyow a goodh y'n Keynvor Atlantek y hwelir an Golowji Longships ha Syllan neb 28 mildir (45 km) yn pellder. Herwydh an henhwedhel, yma tiredh kellys Ker Is yn-dann an mor yntra Pedn an Wlas ha Syllan.
  
Lies den re gerdhas dhyworth Pedn an Wlas dres Breten Veur bys yn John O’Groats, an 'diwettha' tyller yn Alban.

Pedn an Wlas a'n jeves heglowans arbennek drefen y'n devnydhir yn fenowgh rag kewsel a-dro dhe bellder. Pedn an Wlas dhe John O'Groats yw pellder a 838 mildir (1,349 km) dre fordh, hag y tevnydhir an pellder kemmyn Pedn an Wlas dhe John O'Groats yn fenowgh rag styrya resegow, kerdhow po hwarvosow a jerita yn Breten Veur.

Yma an Longships, bagas a enesigow karygek, unn mildir dhyworth Pedn an Wlas, hag yma Syllan a-dro dhe 28 mildir (45 km) dhe'n soth-west. An penn tir re beu res an titel a Tyller Plansow Posek gans an kowethyans Plantlife, rag ehennow tanow a flora.




#Article 50: Kesva an Taves Kernewek (161 words)


Kesva an Taves Kernewek a veu fondys yn 1967 gans an Orsedh ha'n Kuntellesow Kernow Goth rag avonsya an yeth Kernewek ow tewlel towl yeth ha menystra apposyansow. Yn 1987, an Gesva a dhegemmeras Kernewek Kemmyn avel hy furv yeth soedhogel, mes hi a wra hwath usya Kernewek Unys rag apponsyansow ha gwertha lyvrow koth skrifys yn KU. 

Yma 21 esel a'n Gesva, y'ga mysk:

An Gesva a rester apposyansow y'n yeth pub blydhen. An ughella gradh y'n apposyansow yw an peswara gradh, ha synsys ynno galloes y'n yeth, istori an yeth, ha lyenn hengovek hag arnowydh kernewek. Nebes tus hag a sewenas y'n peswara gradh, ha wosa bos kommendys dhe Gonsel an Orsedh, re beu degemmerys yn-mysk berdh an Orsedh dres apposyans yn taves kernewek. Hy skorenn eseleth werin yw Kowethas an Yeth Kernewek.

Yma'n Gesva ow resseva grontys arghansek dhiworth Konsel Kernow, an Unyans Europek, Fondyans Dug Kernow, h.e.

Kowethas an Yeth Kernewek yw hy bagas a eseleth efan.




#Article 51: Peran (177 words)


Peran yw an sans tasek a stenoryon. Herwydh an henhwedhel, Peran a dhiskudhas sten pan enowas ev tan – an sten a resegas dhiworth an moen esa y’n kyrghynn. An baner kernewek, aswonnys avel baner Peran ynwedh, yw selys war an henhwedhel ma – an grows wynn yw an sten, ha’n du yw an moen leskys.

Genys yn Wordhon, Peran o tewlys dhiworth als hag ev a dheuth dhe Gernow, dres an mor, war ven-melin. Wosa tira yn Kernow ev a dhrehevis oratri y’n tewynnow yntra Porthpyran ha Tewynn Pleustri. Yma oratri hwath ena, kudhys gans tewes.

Y leverir Peran dhe verwel pan goedhas ev yn puth wosa eva re – medhow o ev. Hedhyw yma lavar yw kemmyn hwath ow kul vri a'n hwarvos ma – mar vedhow avel Peraner!

Peran yw aswonnys yn ta avel sans tasek Kernow, mes nepprys Myghal po Petrok a biw an titel ma. Dydh goel Peran yw an 5es a vis Meurth.

Yma tre Porthpyran owth hostya goel Lowender Peran pub blydhen gelwys der enor dhe sans tasek an dre.




#Article 52: Myhal an Gof (129 words)


Mighal Josep an Gov o hembrenkyas an Gernowyon a geskerdhas dhe Loundres yn 1497. Serrys awos an myghtern dhe vynnes kavoes toll rag omsettya erbynn Alban, Mighal an Gov, trigys yn Lannaghevren, a erviras mos dhe Loundres rag protestya. Lies den eth ganso, ha’n lu na eth ha bos brassa war an fordh, yn arbennik pan omjunyas gansa Tommas Flamank, den an lagha yn Bosvenegh.  

Yth esa bresel vyghan yn Guildford, Pow Sows, mes sewen lowr o an Gernowyon. Byttegyns fethys vons gans lu bras an myghtern yn Rosdhu (Blackheath) yn Loundres. Ledhys veu lies Kernow, ha Mighal an Gov a veu kregys, tennys ha kwartronys.

Y’n dydhyow ma yma solempnytys pub blydhen yn Lannaghevren ha Marble Arch yn Loundres, rag kovhe mernans Mighal an Gov ha’n hwarvosow ma.




#Article 53: Wordhen Gledh (136 words)


Pow a'n Rywvaneth Unys yn Ynys Wordhen yw Wordhen Gledh po Iwerdhon Gledh (Northern Ireland yn Sowsnek, Tuaisceart na hÉireann yn Wordhonek, ha Norlin Airlan y'n Skots a Ulster). Enep an pow yw 14 139 km², hag yma ynno poblans a 1 710 300 a dus (1 685 000 yn termyn an niveryans yn mis Ebryl 2001).

Wosa anserghogeth Stat Rydh Wordhen (Repoblek Wordhen a-lemmyn) yn 1921, Wordhen Gledh a dhewisas gortos y'n Rywvaneth Unys. An brassa niver a'n poblans yw unyansydh, mes yma kemmynieth kenedhlogydh ow hwilas Wordhen unys.

Belfast (an benn-sita) ha Ker Dherow yw an brassa sitys yn Wordhen Gledh.

Yn 2007, Wordhen Gledh a waynyas omrewl wosa keskolonn istorek an DUP, Sinn Féin, partiow erell, ha governansow an RU ha'n Repoblek. Ian Paisley ha Martin McGuinness yw lemmyn lywydhyon a wovernans nerth-kevranna.




#Article 54: Ostrali (159 words)


Ostrali (sowsnek: Australia) yw gwlas veur yn Ostralasi ow kul brastir hy honan. Sowsnek yw hy yeth soedhogel. Hy foblans yw 20 181 000 a drigoryon, gans enep a 7 686 850 km2, heb akontya tireth challenjyes yn Antarktik. An bennsita yw Canberra, mes Sydney ha Melbourne yw an sitys brassa. Rywvaneth werinek yw Ostrali, gans pennmenyster (Kevin Rudd y'n eur ma) avel penn an governans.

Powyow kentrevek a Ostrali a-dreus an mor yw Indonesi, Mordir Nowydh, Papoua Gyni Nowydh, Timor Est, ha Kelesoni Nowydh.

Difeythtir tewesek yw 40% a enep an pow. Yma koesow glawek y'n kledh, mes yma gwresenn demprek yn soth-est ha soth-west an pow: ena y trig niver vrassa an poblans.

Lies den bal kernewek a drevesigas yn Ostrali y'n 19ves kansblydhen, ha hwath hedhyw yma trevow kepar ha Moonta ha Kadina (yn Soth Ostrali) yw leun a dus ha dhedha gorhengeughow gernewek. Yma 25 bardh Gorsedh Kernow ow triga yn Ostrali y'n termyn ma.




#Article 55: Pow Frynk (113 words)


Pow Frynk yw repoblek yn howlsedhes Europa. Yma rannow a Bow Frynk yn Mor Karib, yn Amerika Dheghow, hag yn ynys afrikanek y'n Keynvor Eyndek ynwedh. Stat esel a'n Unyans Europek ha'n Kenedhlow Unys yw hi. Frynkek yw an yeth soedhogel unnik. François Hollande yw Lywydh an Repoblek. An mona kemmyn yw an euro. Yn 2014, yth esa poblans a 63,929,000 a drigoryon y'n gwlas (66,616,416 ow komprehendya an ranndiryow tramor).

Breten Vyghan yw pow keltek war an konna-tir arvorek dhe'n howlsedhes a Bow Frynk.

Kentrevogyon an wlas yw Pow Belg, Luksembourg, Almayn, Swistir, hag Itali y'n howldrevel; ha Monako, Spayn hag Andorra y'n soth. Yma Pow Sows (ha Kernow) a-dreus an Chanel.




#Article 56: Repoblek Wordhen (179 words)


Repoblek Wordhen po Repoblek Iwerdhon (Wordhenek: Poblacht na hÉireann; Sowsnek: Republic of Ireland) yw stat yn deghow enys Wordhen yn kledhbarth Europa. Stat esel a'n Unyans Europek ha'n Kenedhlow Unys yw hi. An wlas kentrevek unnik yw Kledhbarth Wordhen, pow a'n Rywvaneth Unys.

Yn 2004 poblans an pow o 4 040 000. An bennsita ha sita voyha yw Dulyn (Wordhenek: Baile Átha Cliath). Leo Varadkar (Fine Gael) yw an taoiseach (pennmenyster). An arghans kemmyn yw an euro. Wordhenek yw an yeth kenedhlek ha kynsa yeth soedhogel an stat, mes Sowsnek yw yeth usadow an brassa niver a Wydheli. Enep an pow yw 70 273 km².

Wosa rebellyansow yn 1916 ha 1918–1921, y tiberthas Wordhen yn dew stat: Kledhbarth Wordhen (6 konteth y'n north-est) ha Stat Rydh Wordhen. Y teuth an Stat Rydh ha bos ansoedhogel yn 1921. An korf-lagha dewisys yn 1937 a janjyas hanow kemmyn an stat dhe Éire (Wordhen), hag yn 1949 y tiskleryas Éire hy bos repoblek.

Yn blydhynyow 1990 erbys Wordhen a devi yn uskis, ha'n Repoblek a waynyas hy les-hanow avel an Tiger Keltek.




#Article 57: Keryer (ranndir) (110 words)


Keryer o onan a'n hwegh ranndir yn Kernow. An ranndir a veu dileys yn 2009 pan wrug awtorita unnik Kernow dalleth. Yn deghow an ranndir yth esa konna-tir an Lysardh. Darn a Bennwydh (ranndir kentrevek) o arvor kledh an kevrang yn hengovek. A-berth an oryon arnowydh yma kres koth a bastell-vro balyow sten, yn Kammbronn ha Rysrudh.

Yth esa ranndir Karrek war amal est Keryer.

Yth esa soedhvaow an ranndir yn Kammbronn. Yn 2001, 92 000 a dus a driga y'n ranndir.

Trevow esa yn ranndir Keryer:

Yn Mis Me 2005, wosa profyans Kslr Loveday Jenkin, Konsel Keryer a votyas rag diwyethogeth yn arwoedh an Konsel ha nebes arwoedhyow fordh.




#Article 58: Skol Lulyn (147 words)


An hanow skol Lulynn yw devnydhys rag styrya dew vagas a dus ow kesober yn Howlsedhes Kernow: lymnoryon an 19ves kansblydhen ha yethonydhyon an 18ves kansblydhen. An kynsa styr yw moy kemmyn dre bell.

Eseli a Skol Lulynn o bagas a lymnoryon a driga yn Lulynn, po ogas dhedhi, a-dro dhe dhiwedh an 19ves kansblydhen. I a dhewisas Lulynn awos an golow bryntin ha'n bywnans a bris isel. Lymnansow dhiworth an 'Skol Lulynn' a dhiskwa bywnans kemmyn an dus a driga yn Lulynn y'n dydhyow na.  'Skol Lymnans' a veu fondys gans Stanhope Forbes ha'y wreg Elizabeth y'n vlydhen 1899.

Yma nebes eseli an Dasserghyans Kernewek (r.e. Ken George) ow tevnydhya an kethsam hanow rag styrya an skol a antikwaris Kernewek a Gernow West y'n 17ves ha kansblydhynyow. Aga skrifow yw an pennfeynten selvenek rag aswonnvos Kernewek Diwedhes, rag an yethonydh Edward Lhuyd avel ragon ni hedhyw.




#Article 59: Ilow (129 words)


Ilow, po musik, yw furv a art; semlant a amovyansow der menowghteryow kessenyansek. Ynwedh ilow yw furv a didhanedh ow junya sonyow yn fordh tus a gar, dhe les po da rag donsya. Moyha ilow a gomprehend tus ow kana gans aga levow po seni daffar ilow, rag ensampel piano, gitar, tabouryow po krowd.

An ger ilow yw ger tarosvan dhyworth miskemeryans gans geryow rannyeth Sowsnek lew ha muzzick gans styr niwl ha'n ger Kembrek eilio (komposya). 

Menestouthi yw ilow senys gans daffar ilow.

Ilow yw son ordenys gans rhythm, melodi po kessenyans. Mars eus nebonan ow kweskel padellow ha kegina, henn yw tros. Mars eus person ow kweskel padellow yn fordh rhythmek, ev a wra gul furv sempel a ilow.

Dell yw usys ilow a's teves peswar tra:




#Article 60: Ilow Kernow (174 words)


Yma ilow Kernow ow synsi ynni hengovyow bandyow brest ha keuryow mebyon ow talleth yn ertach diwysyansek trevow bal. Yma dasvywnans a wonisogeth keltek a-dhia Nessa Bresel an Bys ow krevhe kevrennow ynter ilow Kernow ha'n powyow keltek erell. Band teylu Anao Atao yw gwrythyoryon kan werin keryes gwella, dell hevel.

Ilewydhyon gernewek res usas maynys divers, hag y'ga mysk an mandolin, an banjo, an accordion, an bazouki, ha maynys hengovek keltek. An kroeder kroen (sort a bhodhrán kernewek) yw tambour meur y hanow.

Troyllyow po goelyow ilow o kemmyn, ha haval dhe'n festoù-noz bretonek, an ceilidh(ean) gaelek ha'n céilí gwydhelek. Keryes da yw ilow dons kernewek yn arbennik rag dons pluvek a'n 19ves kansblydhen, grondys yn dons an lys frynkek.

Yth esa Richard Gendall ha Brenda Wootton ow kul kanow y'n yeth kernewek dres lies blydhen. Y'n eur ma, yma niver a vandyow ow kul ilow y'n taves kernewek, y'ga mysk Dalla (keltek), Skwardya (rokk 'karrji'), Krena (rokk po punk), Sowena (jazz), Covath (hengovek, gans fyll), Bolingey Troyl Band, hag Anao Atao (keltek).




#Article 61: Henhwedhlow Kernewek (177 words)


Yma lies henhwedhel yn Kernow. Y'ga mysk yma korf hwedhlow yn kever an Myghtern Arthur, y geffresysi hag y varghogyon (henn yw an mater a Vreten po matiere de Bretaigne dell y'n gelwys y'n Oesow Kres). An kynsa skrif a'n mater a Vreten y'n yeth kernewek yw Bewnans Ke (15ves po 16ves kansblydhen), mes y prederir gans nebes skoloryon y fia kynsskrif Historia Regum Britanniae martesen yn kernewek (mar pedha kynsskrif a'n par na!). Yma hwedhlow genesik, mes martesen diwedhes, owth henwel Dintagell, Ryskammel, Dozmary Pool, hag erell, avel desedhyansow a hwarvedhyansow y'n mater a Vreten. Gorles, Margh Kynver, ha Trystan yw tus gansa kevrennow arbennik gans Kernow y'n lyenn ma.

Ker Is (po Lyonesse yn sowsnek) yw gwlas veudhys yn Keynvor Atlantek, herwydh henhwedhel kemmyn yn Howlsedhes Kernow.

An Elligesow yw mater a henhwedhlow erell. Spyrysyon dhiwysek yw an re ma.

Hwedhel koth yw Dzhûan Tshei an Hɐr, kuntellys gans Nicolas Boson hag Eduard Lhuyd. Yma mester ow ri dh'y was, Jowann, tri foynt a skians a as dhodho sawya y gothmans ha diank nebes peryllow.




#Article 62: Steronieth (139 words)


Steronieth yw skians an ster, planettys ha spas. Steronieth yw skians pur goth yn istori mab-den. Movyans an planettys erbynn an ster stag, o studhys gans tus Babylon, ha hen sivilisasyonow erell. 

Yn kothenep hag an oosow kres, nyns o steronieth diblans orth sterdhewynyeth. Displegyans posek y'n gwrians skians steronieth arnowydh o dismygyans pellweler. Yn nownsegves kansblydhen, spektroskopieth a dhallethas a vos usys yn steronieth. Henn o displegyans pur boosek, y teuth ha bos possybyl dhe dhiskudha natur gwir an ster, movyans gwradhek an ster, hag lesans an ollvys.

Y'n 20es ha 21a kansblydhenyow, displegyans posek yw an igeryans tonhesow yn-mes golow neb a yll bos gwelys gans lagas mab-den dhe studh gans steronieth. Rag ensomple tonhesow radyo, is-rudh, ughviolet, X-golowenn, gamma-golowenn. Dhe les yw dhe usya loerellow rakhenna, drefenn bos lies an tonhesow lettys gans ayrgylgh an dor. 




#Article 63: Tredan (199 words)


Tredan yw teythi nebes manylyon materyel le es atomow a gaws yntredha nerthow ow tenna ha herdhya. Y kryjir bos nerth tredanek-tennvenek onan a'n nerthow selvenek yn Natur (an re erell yw gravedh, nerth nuklerek krev ha nerth nuklerek gwann). 
Diw sort kargow tredanel a usi: an garg boesedhek (gans protonow ha positronow) ha negedhek (gans elektronow). Manylyon gans an keth sort karg a herdh an eyl an arall dhe-ves; manylyon. Myns an herdhyans po tennva na yw dargenys der lagha Couloumb.

Y hyllir kavoes tredan yn furv lughes, tennveyn, hag erell. Y'n dydhyow ma, wosa dismygyansow Benjamin Franklin, Alessandro Volta, Thomas Edison, Nikola Tesla, h.e., tredan yw kemmyn yn jynnow divers, y'ga mysk jynnow-amontya, bollennow, pellwologow, ha yeynellow.

Tus a dhineyth tredan dre durbinys treylys gans ethenn, dowr, gwyns po linyow erell. Dell vydh moyha usys, y leskir oyl, gas-dor, po glow rag gul an ethenn na. Yn fenowgh, dowr ow passya der dommennow a dreyl an turbinys; hag yn tredanvaow nuklerek, an wres gwrys dre fara nuklerek a wra an ethenn a's treyl. Melinyow-gwyns, batriow howlek, ha starnyow an mordid na wra marnas myns byghan a'n dredan devnydhys y'n Norvys.

Tredan a gaws menowgh tanyow ha jagys.




#Article 64: Aberplymm (123 words)


Aberplymm (yn Kernewek Kemmyn) po Plymouth (yn Sowsnek ha nepprys yn Kernewek) yw sita boesek yn soth west Breten Veur. An sita yw rann hengovek a Dhewnans, mes awtorita unnik yw hi a-dhia 1998. 

Yma Aberplymm a-dreus an Tamer a Essa ha Penntorr yn Pow Kernow. Poblans an awtorita unnik o 240 467 a drigoryon yn 2002; henn yw ogas ha hanter a boblans Kernow oll.

Krev yw hengovyow morek an dre ma, port sows poesek orth an Chanel. Gras dhe Bons Tamer, Aberplymm yw onan a'n chyf fordhow rag entra Kernow.

Universita Aberplymm yw an vrassa yn Soth West Breten Veur; moy es 30 000 skollik a wra studhya ena.

Warbarth gans Bristol, Aberplymm yw onan a bennsitys an Rannvro Soth West.




#Article 65: Phylologyl (149 words)


Phylologyl yu studhyans testennow ha yethow coth. An hanow a styryas y'n dallethvos kerensa (Grekek philo-) a skentoleth, lyen ha geryow (Grekek -logia). Phylologyl o onen a'n kensa assay scyensek y'n 19ves cansvledhen dhe studhya yeth denus, mes ev a omros dhe'n scyens arnoweth yethydhyeth y'n 20ves cansvledhen avar yndan an scodhyans a Ferdinand de Saussure neb a argyas fatel goth an yeth kewsys cafos an kensa plas.

Un scoren a phylologyl yu yethydhyeth ystorek. Hevelepterow ynter Sanskrit ha'n yethow europek a vue notyes yn kensa y'n 18ves cansvledhen avar, hag a ledyas dhe'n dyskevrans a proto-yndo-europek. Bern phylologyl yn hen yethow a hembronkyas dhe'n studhyans a byu y'n 19ves cansvledhen o yethow estranjek rag an golow a allsons y tewlel y'n understondyans ha dyskevrans y'n cotha testennow.

Y'n SUA, an Jornal Amerycanek rak Phylologyl a vue fundyes yn 1880 gans Basil Lanneau Gildersleeve professor yn unyversyta Johns Hopkins.




#Article 66: Etymologyl (130 words)


Etymologyl yu an studhyans a dhevedhyans geryow. Nebes geryow re bu tennys dyworth yethow erel, martesen yn shappa chanjyes (an geryow kenegen yu henwys etymons). Dre destennow coth ha comparyans gans yethow erel, etymologydhyon a assay dasdhrehevel an ystory a eryow. Pan entrons dhe un yeth, dyworth pypar kenegen, ha fatel janjyas aga shap ha styr.

Etymologydhyon a assay keffrys dasdhrehevel aswonvos yn kever yethow hag yu re goth rak nep aswonvos dhe vos aswonys. Dre gomparya geryow yn yethow tyluek, y hyllir dysky yn kever aga yeth kerens sharyes. Y'n forth ma, gwrethyl geryow re bu kefys a yl bos sewys dhe dhallethvos an tylu yeth yndo-europek.

An ger etymologyl y honen a dhe dyworth an Grekek etymos, ow styrya styr ger ha logos, ow styrya scyens po ger.




#Article 67: Naoned (218 words)


Naoned (hemm yw hy hanow bretonek; y's helwir Naunnt yn gallo ha Nantes yn frynkek) yw sita vretonek yn département frynkek Liger-Atlantek. Port ogas hag aber Dowr Liger yw Naoned. 

Yma an dre ow tenna hy hanow a'n Namnetes, loeth gallek ow triga y'n Liger-Atlantek arnowydh a-dhia termyn kyns Iulius Caesar. Omma yn 937 OK y fondyas Alain Barbe-Tort dugeth Vreten Vyghan. An bennsita a Vreten Veur o Naoned y'n Oesow Kres; yma kastell an Dhugys hwath y'n sita. Yeth an niver vrassa a werin Naoned o gallo yn hengovek, hag frynkek a-wosa.

Y'n 18ves kansblydhen y teuth Naoned ha bos kres poesek a'n kenwerth trehornek ow kevrenna Europa, Afrika ha trevesigethow an Mor Karib. Kenwerth kethow o selvenek, hag awos keryow kethow Senegal y teuth an port ha bos golusek.

Yth esa an Almanyon ow kevannedhi an sita a-dhia 1940 bys 1944. Yn 1943, tanbellennans gans Lu Ayr an Statys Unys a dhistruis kresenn an sita ow ladha 1 463 person hag owth aperya 2 500 arall.

Kres diwysyansek ha gonisogethek yw Naoned hedhyw; yma Pennskol Vreten Vyghan Ughel omma ynwedh. An Parti Sosialistek yw an parti kreffa y'n dre. Yth esa 270 251 a dus ow triga y'n sita yn 1999, ha 632 475 y'n gemmynieth trevek.

Yn mysk an dus eryes da a-dhiworth Naoned, attendyn:




#Article 68: Katalanek (164 words)


An yeth katalanek (yn katalanek: català) yw yeth romanek kewsys yn Kataloni, Pow Valensinek, Ynys Balearek hag Aragon (Spayn), Andorra, Rossello (Pow Frynk) hag Alghero (Itali) gans 7 milvil a dus. 

Katalanek yw yeth soedhogel yn Kataloni a-dhia 1979, warbarth gans Spaynek; yma gans an yeth savla soedhogel yn ranndiryow erell ow kewsel katalanek ynwedh.

Katalanek savonel yw fondys war rannyeth Barcelona, honn yw sort a Gatalanek Est. Y promovir nepprys Valensinek avel yeth diberth, mes y preder yethonydhyon erell hy bos unnweyth rannyeth a Gatalanek West.

Ottomma ensompel a dekst katalanek, h.y. an Pader:

Pare nostre que esteu en el cel.
Sigui santificat el vostre nom,
vingui a nosaltres el vostre regne,
faci's la vostra voluntat,
així a la terra com es fa en el cel.
El nostre pa de cada dia,
doneu-nos senyor el dia d'avui,
i perdoneu les nostres culpes,
així com nosaltres perdonem als nostres deutors.
I no permeteu que caiguem a la temptació
ans deslliureu-nos de qualsevol mal.

Amén.




#Article 69: Amerika (118 words)


Amerika yw brastir (po bagas a vrastiryow) ynter an Keynvor Atlantek (y'n howldrehevel) ha'n Keynvor Hebask (y'n howlsedhes). Yma an Mor Karib ow tiberth Amerika Dheghow hag Amerika Gledh. Rakhenna, yma kuldir owth aga kevrenna yn Pow Panama.

Spaynek, Sowsnek ha Portyngalek yw an yethow moyha kewsys yn Amerika.

Yma 34 pow anserghek ha lies tiredh arall yn Amerika. Amerika Latin yw an re le'ma tus ow kewsel Spaynek po Portyngalek avel yeth soedhogel. Kledh-barth Amerika yw an re yn le'ma dhe Sowsnek po Frynkek an studh ma. Mes yma styryansow divers dhe'n termow ma; rag ensampel, an ynysek Karib a via martesen y'n eyl po an arall.

Herwydh an Kenedhlow Unys, yma peder ranndir veur yn Amerika:




#Article 70: Cofscryvaow y'n newodhow 20040928 (234 words)


    Yma'n caskergh dhe wytha mernansow morhoghas dyworth an arvor Dewnans ha Pow Kernow ow pésya, del gemer ES kernewek an omlath dhe Europe. 
    Candy Atherton yú ran consel DEFRA neb a vyn assaya trélya  ervyrans an Comun Europek ma na dhyfen pyskessa draylya copel. 
    An Comun a leverys an deryvadow scýensek a bresentyas Governans An Gwlascor Kesünyes na wrük avowa dyfen desempys. 

    Mes Ms Atherton a lever y tegóth dhe'n byskessva bós degés. 
    Pyskessa draylya copel, le mayth yú rós vrás, serghak dhe dheu scath, draylys der an dowr, yú cablys rak mylyow a vernansow mórhoghas pup bledhen. 
    An mayn yú usys yn chýf gans scathow estrennek. 
    Moy ages 300 carynyas ó cefys marow war dréthow y'n vro y'n vledhen 2002 dhe 2003. 
    An ES rak Aberfal ha Cambron neb a gaderyas kessedhek senedhek neb a nótyas yn kever mernansow mórhoghas, a leverys: We are taking this fight to the heart of Europe.

    We must change European public opinion, so the maximum pressure is put on politicians in other countries. The fishery should be closed. 
    An gorholeth bretennek rak dyfen a vue gwres gans Menyster a-barth Pyskessa, ES rag Keresk, Ben Bradshaw. 
    Yma breseloryon wlasegethek ow quarnya an Gwlascor Kesünyes y hyll gweryn an mórhoghas bós ledhys yn tien. 
    Yth yu amontyes neb 10,000 mórhoghes dhe verwel pup yn kerghyn An Gwlascor Kesünyes hag arvorow Frynkek, lýes anedhans wosa bos meglys yn rósow yown.




#Article 71: Kanada (152 words)


Kanada yw rywvaneth werinel keffrysyes yn Amerika Gledh. Yma'n Keffrysyans ow tydhya a-dhia 1867 hag ynno 10 pow ha 3 tiredh y'n eur ma. Trevesigethow frynkek ha predennek o niver a'n powyow ma.

Powyow Kanada:

Tiredhow: 

An brassa sitys yw Toronto ha Montréal, mes Ottawa yw pennsita an Keffrysyans. Vancouver yw an vrassa sita y'n Howlsedhes. Sowsnek ha Frynkek yw yethow soedhogel an Keffrysyans; y kewsir Frynkek gans an vrassa niver a dus yn Pow Québec, ha gans niveryow le yn tylleryow erell (yn arbennik Ontario ha Brunswick Nowydh). Yma an yeth Sowsnek ow kwarthevya y'n naw pow saw Québec.

Nyns eus dhe Ganada gwlas kentrevik saw onan, an Statys Unys. 

An Emperoureth Predennek a dryghas powyow est Kanada a'n Frynkyon yn 1713 (pow Acadie) ha 1759-1760 (pow Canada). Tus Kanada a omladha erbynn an Amerikanyon y'n Domhwelans Amerikan ha Bresel 1812. Kanada yw anserghek yn soedhogel a-dhia Reyth Westminster yn 1931.




#Article 72: Yethow germanek (124 words)


Teylu a yethow eyndo-europek yw an yethow germanek. Sowsnek yw an esel moyha kewsys a'n teylu ma; mes yma gans almaynek poes arbennik yn Europa ynwedh. Gnas poesek an bagas ma yw Lagha Grimm, h.y. treylyans a'n sonyow proto-eyndo-europek *p *t *k dhe f þ x, *b *d *g dhe p t k, ha *bh, *dh, *gh dhe b, d, g.

Y kewsir an yethow ma oll yn Europa, saw Afrikaans (kewsys yn Afrika Deghow ha nebes powyow erell yn deghowbarth Afrika). Mes yma'n niver brassa a sowsnegoryon owth omgavoes yn Amerika Gledh (yn arbennik y'n Statys Unys ha Kanada). Dhe wir, yma sowsnegoryon Amerika Gledh ow kul moyhavriv a dus ow kowsel yethow germanek.

Ottomma an klasyans usadow a'n yethow y'n teylu ma:




#Article 73: Dugeth Kernow (318 words)


Dugeth Kernow yw fondyans gans savla korf-laghel disputys.
Herwydh kenedhlogoryon gernewek, Kernow hy honan yw Dugeth sovran (palatine state); yma an savla ma ow terivas orth unnikter Kernow yn korf-lagha an Rywvaneth Unys. Mes herwydh negesydhyon an Dugeth, nyns yw an Dugeth moy ages kowethyans kerthow synsys yn trest rag dyghtya rentow rag er kurun an Rywvaneth Unys (lemmyn Charlys, Pryns Kembra).

Yma derivadow selvenek yn kever Kernow yn erthygel chyf y honan. An erthygel ma yw desynys ytho rag derivadow yn kever (1) styryans korf-laghel a Dhugeth Kernow rag an pow, ha (2) kerthow trest an Dugeth.

An Dugeth a veu fondys yn 1337 gans Edward III a Bow Sows a-barth y vab, Edward, an Pryns Du. Nyns yw keth offisyow Pryns Kembra ha Dug Kernow, a-ban yw res gwruthyl Pryns Kembra pub gweyth, mes eritir an dugeth yn sempel.

Nyns usi an Dugeth ow pe toll-dir. Sommenn a gerthow an Dugeth yw 571 kmsup2;, ha hanter anodho yn Dewnans (285 kmsup2;, yn arbennik yn Dartmoor). Yma leun a gerthow an trest yn Kernow hag Ynysek Syllan (93 kmsup2;), Gwlas an Hav (60 kmsup2;), ha Herefordshire (54 kmsup2;) ynwedh. Dugethow ryal unnik y'n Rywvaneth Unys yw Dugeth Kernow ha Dugeth Lancashire. Yn hengovek, yth esa rentow an Dugeth ow talleth yn balyow sten.

Yma kenedhlogoryon Gernewek (ha ken Kernowyon pals) ow nagha bos Pow Kernow konteth (shire county) y'n styryans usadow, ha poesek yw bosva an Dugeth rag igeri an tybyans ma. Y leverir menowgh, rag ensampel, bos Kernow dugeth a-der konteth ha gensi kontethow hy honan. Hwath pella, yth esa dhe Dhug Kernow gweythres korf-laghel ow kelwel Senedh an Stenegow. Dug Kernow a via ytho penn an stat yn Kernow. Ny vern bos gans an dugeth kerthow yn Pow Sows ha Kembra, herwydh an argyans ma: Kurun an Rywvaneth Unys a yll synsi kerthow yn powyow erell heb chanjya savla an Vyghternes y'n Rywvaneth hy honan.




#Article 74: Iseldiryek (126 words)


Iseldiryek (y'n yeth hy honan, Nederlands) yw taves germanek kewsys gans nebes 21 milvil a dus, yn arbennik yn Iseldiryow ha Pow Belg. Mes Iseldiryek yw yeth soedhogel ynwedh yn Surinam, an Ynysek Antillek Iseldiryek hag Aruba; hag yma niveryow a Iseldiryegoryon yn gogledh Pow Frynk hag Indonesi. An Nederlandse Taalunie (Kesunyans an Yeth Iseldiryek), ow synsi ynno Iseldiryow, Pow Belg, ha Surinam, a dhesin savon an yeth. Yn Pow Belg, y kelwir an yeth menowgh Flamanek: mes homm yw deskrifans ethnek hag istorek a-der yethoniek.

Trevesigoryon iseldiryek yn Afrika Deghow a selyas an yeth Afrikaans ena. Yma Afrikaans haval dh'Iseldiryek hwath, mes yma dyffransow yn gramasek, gis-leveryans ha lytherennans (ha hengov lyennek diberth) ow surhe bos Afrikaans yeth y honan.

FL. Flevoland

Zeeuws/West Flamanek

Is-Almaynek




#Article 75: Ynys Manow (100 words)


Manow po Ynys Manow (FSS: Manow po Enys Vanow; Manowek: Mannin po Ellan Vannin; Sowsnek: Mann po Isle of Man) yw ynys yn Mor Wordhon gensi omrewl. Manowek yw yeth keltek kenedhlek an ynys. Poblans an ynys o 84,497 yn niveryans 2011.

Nyns usi Ynys Manow ow kul rann a naneyl Rywvaneth Unys nag Unyans Europek, mes yma kevrennow krev ynter ynysow Manow ha Breten Veur, a-ban yw an ynys serghek dhe Gurun an Rywvaneth Unys. Titel an Vyghternes y'n ynys yw Arloedh Manow, hag yma'n Rywvaneth Unys ow kwayta ammok an ynys. Sowson yw niver bras a drigoryon Manow.




#Article 76: Tommas Flamank (172 words)


Tommas Flamank (marow 1497) o den an lagha a Bow Kernow a hembrenkyas an Rebellyans Kernewek erbynn tollow yn 1497 warbarth gans Mighal an Gov. Tas Flamank o perghennek tiryow yn Bosvenegh.

Praga an tollow ma o pe bel erbynn Alban; hag an Gernowyon a grysys na’ga deur an bresel ma awos aga pellter dhiworth Alban. Ytho y skonyas tus Kernow a be an doll. Yn Lannaghevran y teuth an omsav ma ha bones rebellyans igor, ha Flamank ha’n Gov a ledyas routh a gemmynyon dhe Loundres rag protestya ha kompella diswul an doll gans Henry VII.

Wosa hedhes Blackheath a-der Loundres, res o dhe Flamank ha’n rebellysi erell omladh yn igor erbynn lu an Myghtern orth Kas Pons Deptford. Hemm o fethans diblans rag an rebellyans; Flamank a gavas y worra orth an gaslann ha kemmeres dhe Dour Loundres. Orth Tyburn y’n kregys ha’n tennys ha’n kwartronys, 24es a vis Metheven, warbarth gans an Gov.

Y trehevyas delow Flamank ha’n Gov yn Lannaghevran yn 1997, rag solempnya 500ves penn-bloedh an rebellyans.




#Article 77: Rebellyans Kernow 1497 (209 words)


Rebellyans Kernow o omsav tus bal ha tiogyon a Bow Kernow ha Pow Sows erbynn tollow yn 1497. Hembrenkysi gernewek an Rebellyans o Mighal an Gov ha Tommas Flamank, mes James Tuchet, an Arloedh Audley a gemmeras arghadow ughella yn Gwlas an Hav.

Yth esa an tollow ma rag pe bel erbynn Alban. An Gernowyon a skonyas a be toll rag an vresel ma awos aga pellder dhiworth Alban. Yn Lannaghevran y teuth an omsav ma ha bones rebellyans igor, ha Flamank ha’n Gov a ledyas routh a gemmynyon dhe Loundres rag protestya ha kompella diswul an doll gans Henry VII. Yth esa neb milyow a dus yn rebellyans pan hedhons i yn Blackheath a-der Loundres.

Deg mil souder yn lu an Myghtern yn-dann Giles, an Arloedh Daubney a gylghyas an rebellysi orth Kas Bons Deptford. Hemm o fethans diblans rag an rebellyans, gans marow a 200 rebellyas. Gorrys o Audley ha Flamank orth an gaslann hag y's prisonyas yn Tour Loundres; an Gov a's junyas wosa kavoes y brena yn Greenwich. Orth Tyburn y krogas ha tennas ha kwartronas an Gov ha Flamank, 27ves a vis Metheven 1497. Y tibennas Audley ternos.

Y trehevis delow Flamank ha’n Gov yn Lannaghevran yn 1997, rag solempnya 500ves penn-bloedh an rebellyans.




#Article 78: Jowan Kernow (121 words)


Jowann Kernow (yn Latin Iohannes Cornubiensis po Iohannes de Sancto Germano) o skoler ha dyskador ow triga yn Paris a-dro dhe'n vlydhen 1176.  

Ny wodhor nameur yn kever y vywnans, mes y horfennir awos y henwyn y vos genys yn Lannales (St Germans) yn Kernow. Ev a studhyas gans Peder a Lombardi yn Paris, hag a skrifas Eulogium ad Alexandrum Papam III, quod Christus sit aliquis homo, derivas ow naga dyskas Abelard yth esa denses Yesu Krist hepken mantell ow kwiska an Logos. 

Y tyllas an Eulogium (gans dydhyans 1176 po a-wosa) gans Edmond Martène yn Thesaurus novus anecdotum (Paris, 1717), ha gans Jean-Paul Migne yn Patrologiae Latinae Cursus Completus (1844-55), vol. CXCIX. Yn-mysk an lyvrow erell skrifys ganso martesen, usi:




#Article 79: Yesu Krist (247 words)


Yesu, po Yesus (genys 6-4 kyns OK, marow 29-33 OK), o pregowther yedhowek yn termyn an Emperoureth Romanek; ev yw person kres Kristoneth. Herwydh Kristonyon, yma Yesu ow kul unn a dri person y'n Drynses Sans, warbarth gans Dyw an Tas ha'n Spyrys Sans. Yn Gwrians an Bys, tybyans an Drynses yw styrys a'n par ma: try ython in vn Substance/
comprehendys in vdn dew (tri yth on yn unn substans, komprehendys yn unn dyw ). Mes den o va keffrys, ha mab Maria Wynn. War-lergh an Aweylys, Dyw an Maw a dheuth ha bos den rag prena denses a'y beghes. An oberenn ma ev a gowlwrys der y dhughan ha krowsyans, herwydh an Bibel.

War-lergh kryjyansow erell, profoes o Yesu (homm yw an dyskas rag ensampel a Islam hag a'n Fay Bahá'í). Yesu yw profoes a vri yn Islam; yth aswonnys ev avel عيسى (Isa). Yma nebes 74 gwers a'n Qur'án ow kampoella Isa/Yesu avel profoes a Islam hag a dhehwelsa Dydh Breus.

Krist yw titel ow styrya olewys (gans Dyw); an titel ma yw devedhys a'n ger Grew χριστός (leverys ghristos), ha styry an ger Ebrow משיח (mashiah).

Hanow Yesu yw devedhys a'n ger Greka Ιησούς yesous. Dell grys lies skoloryon, an hanow Greka yw devedhys a-dhia furv Aramek hag Ebrow ישוע Yeshoua. Yn tekstow Kernewek hengovek, Yesu yw berrhes avel IHC, henn yw an teyr hynsa lytherenn a'n hanow Grew: Η yw η veur, ha Σσ o skrifys avel Cc menowgh y'n Oesow Kres.




#Article 80: Ordinalia (226 words)


An Ordinalia yw bagas a dri gwari gwers Kernewek, skrifys yn kwirhaval gans managhow yn Kollji Glasneth y'n 14ves kansblydhen. Mater chyf an gwariow ma yw kryjyans kristyon: yma themow dhiworth an Bibel hag a'n henhwedhlow kryjyansek a o kemmyn yn Europa y'n Oesow Kres. Y's gwariys onan pub dydh yn plenys an gwari rownd hag o igor dhe'n ayr.

Aswonnvos an Ordinale re besya bys yn termyn Kernewek Diwedhes. William Jordan a dreylya Origo Mundi yn furv nowydh (Gwryans an Bys) y'n 17ves kansblydhen, ha'n antikwaris a Skol Lulynn a aswonni an gwariow ha gwitha aga mammskrifow. Yn 1859, Edwin Norris a dhyllas an Ordinale yn-dann an hanow The Ancient Cornish Drama, warbarth gans Sowsnekheans ha gramasek Kernewek. 

Origo Mundi (an hanow Latin rag Gwrians an Bys po Dallethvos an Bys) yw an Kynsa rann a'n Ordinale.
Yma mater an gwari ow synsi ynno lies hwarvedhyans a'n Testament Koth, h.y.:

Hanow an gwari a styr Passhyon Krist yn tiblans.
Mater an gwari ma yw enebieth Yesu Krist ha Satnas, trial Yesu, ha'y dhugan ha mernans war an Grows. Y skrifas vershyon moy diwedhes a'n gwari avel Passhyon agan Arloedh.

Yma Resurrectio Domini (Dasserghyans Agan Arloedh) a-dro dhe dhasvywnans Yesu.

A-dhiwedhar Dr Ken George ha Keith Syed re brofyas yth esa unnweyth unn peswara gwari yn kever oberow Yesu pan ova flogh. (An Gannas, mis-Hedra 2005)




#Article 81: Eynda (163 words)


Eynda yw repoblek meur yn Asi Soth. Gans moy ages mil vilvil a dus, hi yw an brassa gwerinieth y'n Norvys. Yma 28 stat ha 7 tiredh y'n kesunyans. Yn-mysk hy hentrevogyon yma  Pakistan, Nepal, Bangladesh, ha China. Peder sita pur vras yw Mumbai, Kolkata, Delhi, ha Chennai. Yn-mysk an sitys erell a vri, merkyewgh Bengalour, Hyderabad, Kanpur, Ludhiana h.e.

Yma'n mynydhyow Himalaya yn gogledh an wlas; a-is yth ystynn plenys an Indus ha Ganga. 

Yma kryjyansow Eyndek ow synsi ynna Hindoueth hag Islam, Kristoneth ha Bouddhisteth, Sikheth, Zoroastrianeth, ha lies kryjyans arall. An wlas ma yw an tyller le may tallathas an kryjyansow Jayna, Bouddhistek, Hindou ha Sikh.

An taves chyf a Eynda Gledh yw Hindik, mes yma yethow ranndiryel erell ha gansa milyonow pals a gewsoryon: Marathek, Telougou, Tamil, Bengalek, Goujaratek, Kannadek, Panjabi, Oriya, Malayalam, Assamek, Maythili, Kashmiri, h.e. Yma studh soedhogel dhe'n tavosow ma, warbarth gans Sowsnek (kewsys gans lies person avel nessa yeth), Sindhi, Nepalek, Dogari, Santali ha Sanskrit.




#Article 82: Symon Harner (180 words)


Genys veu Symon Harner yn Eglos Velyan, ogas dhe Hellys yn Kernow yn 1970. Ev a dhallathas dyski Kernewek pan ova 16 bloedh y oes y'n vlydhen kyns Kesva an Taves Kernewek dhe ervira holya Kernewek Kemmyn. Res o dhodho hedhi studhya Kernewek awos adhyskans pella ha dalleth oberi avel teknydh golowedh an wariva yn Aberplymm hag a-wosa Birmingham bys yn 1993 pan dhallathas unnweyth arta dyski gans Kernewek dre Lyther ha'y dhyskador Ray Edwards.

Ev a sewenas gans bri yn ughella gradh an apposyans settys gans an Gesva yn 1997 hag eth ha bos dyskador KDL ha Bardh Gorsedh Kernow y'n keth vlydhen. 

Yn 1998 y hwedhel berr Unn Jydh yn Mis Du a waynyas an Hanaf Morgarer, kynsa piwas rag yeth plen y'n Esedhvos Kernow hag a veu dyllys gans KDL nebes misyow diwettha.

Ray Edwards a omdennas avel Ordenor KDL yn 2001, kyn hwra dyghtya hwath Dyllansow KDL, ha Symon a gemmeras y le, gweresys y'n eur ma gans para a naw dyskador dres an bys dien. Gelwys veu dhe oberi gans Kesva an Taves yn 2003.




#Article 83: Beunans Meriasek (209 words)


Beunans Meriasek (Latin: Ordinale de Sancti Mereadoci Episcopi et Confessoris) yw gwari gwers Kernowek gorfennys yn 1504. Hanow an prydydh (po onan anedha) yw Mester Rad(ulphus) Ton, po Mester Hadton, herwydh redyans an tekst. Bywnans ha hwelyow Sen Meryasek yw mater an gwari. Kernewek yw yeth an tekst oll, saw niver a lavarow yn Latin, Sowsnek ha Frynkek (yma notennow routyans yn latin ynwedh). Yma'n gwari owth ystynna bys 4 568 a linyow, diberthys yn diw rann ow kasa gwrythyans dres dhew jorna. Y skrifys ev orth Kollji Glasneth, herwydh tybyansow pals.

Kollys o an gwari dreus lies blydhen kyns das-dyskudhans an tekst yn 1869 yn Pennyarth, konteth Meryonydh, yn Kembra, gans W. W. E. Wynne. Whitley Stokes, skoler keltek a Wordhon, a dhyllas treusskrif gans treylyans sowsnek yn 1872, ha'n dyllans ma a furv sel rag das-dyllans gans Ray Edwards ha Keith Syed (1996) gans lies ewnans ha treusskrif Kernewek Kemmyn. Myrna Combellack-Harris a wrug treylyans sowsnek nowydh ynwedh.

Bywnans Meryasek yw hwel pur boesek rag dasserghyans Kernewek. Warbarth gans an Ordinalia, ev yw pennfenten chyf rag geryow ha gramasek Kernewek Kres. Ha Kernewek Kemmyn a dhiskwa, dre vras, studh fonologiek an yeth yn termyn an gwari ma.

Ottomma berrskrif a hwarvedhyansow an gwari:

KYNSA RANN

NESSA RANN

 




#Article 84: Eglos Katholik Romanek (188 words)


An Eglos Katholik Romanek yw unn eglos a Gristonyon a-dreus an bys ma yn komunyans leun gans an Pab (Epskop Rom) hag owth holya kryjyansow a gonsels an Eglos koth.
Yma hi ow terivas kevrenn heb dorr a-dhia an Eglos fondys y'n 1sa kansblydhen gans Yesu Krist ha'n abostel Peder (deskrifys avel an kynsa Pab).
Yth usi moy ages 1,200 vilyon a bobel eseli a'n Eglos ma.

An Eglos yw urdhas mayth yw klerji ordenys po epskobow, po pronteryon, po dyagonyon. Diwedh 2004, an bys yw diberthys yn 2755 epskobeth katholik. Penn oll an epskobethow ma yw huni Rom, se an Pab.

Yn Breten Veur, tus katholik a veu persekutys wosa reyn Maria Tudur, ha Jamys VII a gollas y gurun rag own y fydh katholik an deylu ryal. (Y'n keth oes, gwlaskordhow katholik a bersekutya Protestans ynwedh, r.e. yn Spayn ha Pow Frynk.) An Eglos Katholik a besya krev yn Wordhon, yn despit dhe bersekuytans, ha rag henna y tannvenis trevesigoryon protestant dhe'n ynys yn termyn Elizabeth I.

Kryjygyon katholik a bys war lies sans rag gweres. An sans moyha kerys yw Maria, mamm Yesu yn tevri.




#Article 85: Meryasek (251 words)


Sen Meryasek (Meriadeg yn bretonek) o sans kristyon a'n 4ves kansblydhen OK, moy po le. Yth aswonnys y vywnans dre Vywnans Meryasek, gwari kernewek, ha nebes kampoellansow erell. Ev yw tasek Kammbronn, ha'y dhydh goel yw an kynsa dy' Gwener yn mis Metheven herwydh y destament diwettha.

Breton a deylu dugys o Meryasek. Konan, myghtern a Vreten Vyghan y'n eur na, a vynn araya demmedhyans politek ragdho; mes gwell yw dhe Veryasek mos ha bos pronter. Y eretons ev a nagh ynwedh, hag a-dreus an Chanel yth a ev rag fondya oratri yn Kammbronn, Kernow Veur. Yn spys y vyaj, y tiserr ev tewedh dre bysadow. An glevyon ev a saw, ha fenten dowr dhiworth karrek ev a wra. Mes yma turant ha pagan ow rewlya an rannvro – Tewdar, y lys yn Menek – ha Tewdar a'n chas a Gernow. 

Dhe-dre yn Breten Vyghan, y hwra ev chapel yn Josselin, yn bro Yurl Rohan. An Yurl a'n dervynn fesya an ladron a Josselin. Meryasek a bys, ha niver a ladron a ha bos kristyon; an erell a fi. Yma Meryasek hwath ow sawya klevyon hag evredhogyon, heb kemmeres gober y'n bys. Ofis a epskop Venetens a nagh ev wostalleth; mes epskop Kernow Vyghan, yurlys, h.e. a der y vos ha bos epskop. Hevis reun a hwisk ev hwath, ha gwell yw dhodho kowethyans klavorogyon es ugheloryon. Eledh a'n mag. Kyn' marow, Meryasek a dhiskler y fydh tyller sans y japel yn Kammbronn, le y hyll tus pysi dhodho rag yaghus.




#Article 86: Massen Wlesik (383 words)


Massen Wlesik (gwelowgh a-is rag henwyn erell)  (c. 335ndash;28ves a vis Gortheren, 388) o emperour a Emperoureth Romanek y'n howlsedhes a-dhia 383 bys y vernans yn 388. 

Herwydh Jeffri a Venow, myghtern an Vrythonyon o ev wosa mernans Owdav Hen. Kelt kristyon a Spayn, Massen a gavas y dhisklerya emperour gans y soudoryon yn 383 ow servya gans an lu yn Breten Veur.

Herwydh an Mabinogion, Massen a dhemmedhas Helen, myrgh penntern y lys yn Segontium (Karnarvon). Y hyllir aswonn an penntern ma avel Owdav, a vynnys trovya gorti poesek romanek rag y vyrgh herwydh Jeffri.

Yn Historia Regum Britanniae, lu meur Massen a guntellas rag pylla trevow an Frankys. Wosa tirans orth Southampton, ev a gavas myghternses a Vreten, hag Owdav owth omdenna. Herwydh henhwedhlow kembrek, Massen a wrug kildenna luyow romanek dhiworth Kembra, ugens blydhen kyns eskerdh an Romanyon a'n remenent a Vreten Veur.

Y'n pymes blydhen a'y vyghternedh (herwydh Jeffri ynwedh), Massen a guntellas lu lestri meur rag trygh Bro Gall. Breten Veur ev a asas yn-dann rewl Karasek. Devedhys yn Armorica, an lu a fethas an myghtern hag a ladhas milyow a drigoryon. Massen a ordenas Konan Meryasek, noy Owdav, avel myghtern an pow. Armorica a veu gelwys Breten Vyghan wosa henna.

Yn Bywnans Meryasek fethyans orth kas byghan yn Breten Vyghan a gavas Massen erbynn turant pagan. Onan a'y gowetha o dalghennys avel prisner.

Wosa trygh Breten Vyghan, Massen a fethas y eskar chyf, Gratianus, ogas ha Paris. Y ladhas Gratianus ow fia orth Lugdunum (Lyon) 25es a vis Est, 383. Massen a fesyas Valentinianus II a-dhiworth Rom bys Theodosius I. An bennsita a emperoureth Massen o Augusta Treverorum (Trier) yn Bro Gall. Emperour kerys gans an werin o ev, spit dhe bersekutyans gorthkryjygyon ganso.

Theodosius, emperour romanek y'n Howldrehevel, a fethas Massen hag a'n dibennas warbarth gans y vab. Yth euth Valentinianus II a-dre ha bos emperour y'n Howlsedhes (ha herwydh Jeffri, Dionotus broder Karasek a waynyas myghternses an Vrythonyon).

Dafydd Iwan a ganas a-dro dhodho y'n gan genedhlogydh geryes da yn Kembra, Yma o Hyd.

Magnus Maximus po Maximianus o hanow Massen yn Latin. Yn skrifow Kembrek kres, Maxen Wledig yw y hanow (‘Macsen Wledig’ yn skrifa-komposter arnowydh). ‘Massen’ yw furv Kernewek an hanow yn Bywnans Meryasek. Edward Lhuyd a skrifas y hanow avel ‘Maksen Ulezek’.




#Article 87: Kristoneth (118 words)


Kristoneth yw kryjyans poesek y'n bys ma, gans moy ages diw vil vilvil a gryjygyon. An Drynses yw dyskas chyf Kristoneth: henn yw, yma Dyw unnik gans tri ferson – Dyw an Tas, Yesu Krist, ha'n Spyrys Sans. Yma lies eglos kristyon; an moyha anedha yw an Eglos Katholik Romanek. Kristoneth yw kryjyans an brassa niver a dus yn Europa, Amerika, Afrika Is-Sahara, Ostralasi, ha'n Filipinys.

Kepar ha kryjyans yedhowek hag Islam, Kristoneth yw fay unndywyel a linyeth Abrahamek.

An Pader yw an gologhas aswonnys yn kwell gans Kristonyon. Lyver sans a Gristonyon oll yw an Bibel; yma lyvrow erell degemmerys avel skryptor gans nebes bagasow kristyon, r.e. Lyver Mormon gans eseli Eglos Yesu Krist a Sens Dhiwedhes.




#Article 88: Venetens (163 words)


Venetens (Bretonek: Bro-Wened; Frynkek: Vannes) yw cita ystorek war arvor dehow Breten Vian. Y foblans yn 1999 o 51 759 heb nyveryansow dewblek, hag yth esa 118 029 a dus y’n randir drevek. Yma nyver a bennskolyow kevrennys dhe’n Université de Bretagne Sud. Penncita a département Mor Byhan yw Venetens.

Yma hanow an cita ow talleth gans huni an looth keltek neb a driga a-dro dhe’n cita, an Veneti. Kyns termyn Julius Caesar, yth esa dhodha morlu posek ha kevrennow kenwerth gans Breten Veur. An cita romanek, henwys Dariorigum, a veu selyes omma. Yth esa tus Venetens ow kewsel Latin kyns devedhyans an Vrythonyon yn Breten Vian; wosa henna, ’eth an cita ha’y hyrhyn o Bretonek bys termyn Nessa Bresel an Bys.

Y’n Osow Cres Venetens o penncita Bro Venetens. Padern rug selya epskobeth Venetens a-dro dhe'n vledhen 500.

Yn lien Kernewek, Meryasek a gyv menehi ogas dhe Venetens yn Josselin, ha Yurl Venetens a’n pys heb seweni a vos epskop an dre.




#Article 89: Dor (187 words)


An Nor (po an Norvys, an bys) yw an planet y'n system howlek yn le may fyw tus. An tressa planet dhiworth an howl yw hi, brassa yn mysk an planetys fast. Furvys o an nor nans yw 4500 milvil a vlydhynyow. Hy arwoedh steroniethek yw ⊕ po ♁ yn Unicode. 

Myns enep an Nor yw 510,067,420 km², warnedhi 29.2 % a dir (148,847,000 km²) ha 70.8 % a dhowr (361,220,420 km²).

An Loer yw an loer unnik ow kul resegva a-dro an bys ma.

Oes an Norvys yw dismygrivys y'n eur ma orth 4,550 milvil vlydhen. Nebes 4,000 milyon vloedh yw gans an kottha kerrek aswonnys, ha tanow yw an re kottha ages 3,000 milvil vloedh. An kottha remenans a groaduryon a veu treylys yn meyn nans yw le ages 3,900 milvil vlydhen.

An Nor yw furvys a weliow dibarow: krevenn an nor, an pall ughel (ow kul, warbarth gans an grevenn, an karngylgh po lithosfer), an gwanngylgh po asthenosfer, an pall isel, ha kolonnenn an nor. A-ugh an grevenn, po gweli enep an planet, yma'n ayrgylgh po atmosfer gonedhys dre vras a nitrojen hag oksyjen.




#Article 90: Fay Bahá'í (129 words)


An Fay Bahá'í yw kryjyans ow tyski unnsys a Dhyw hag a gryjyansow oll. An Vahá'ísi a syw preseptys Bahá'u'lláh, an profoes a fondys an kryjyans yn 1863. Ev a dhyskas bos kannasethow an brofoesi — Moyses, Kryshna, an Bouddha, Zarathushtra, Yesu, Mahomm ha'n Báb — ow tiskwedhes displegyans a hwarheans tamm ha tamm. Herwydh Bahá'ísi, Bahá'u'lláh yw an profoes an moyha diwedhes y'n linaja ma ha ev wosa ri dyskansow rag esow an bys arnowydh. 

Yma nebes 6 milvil a Vahá'ísi a-dreus 247 gwlasow ha powyow y'n norvys. Chyf skryptor an Fay yw Kitáb-i-Aqdas, po an Sanssa Lyver, mes Bahá'ísi a enor skryptors a bub fydh. Yma seyth chi gordhyans, po tempel bahá'í, a-dreus an bys y'n eur ma. Kres menystrans an Fay Bahá'í usi yn Hefa, Ysrael.




#Article 91: Mahomm (156 words)


Mahomm (po محمد, Muhammad, yn arabek) yw an diwettha ha moyha profoes a Islam. Genys y'n vlydhen 570 OK, moy po le, yn Mekka, Arabi, ev a gavas y gynsa hunros dhiworth an el Gabriel yn 610, herwydh hwedhel hengovek y vywnans. Gabriel a'n erghis kovhe ha dythya an gwersow a wra hedhyw an Qur'án, lyver sans a Vuslimyon. Yn 622 y eskerens a'n fesyas a-dhiworth Mekka, mes Mahomm a wrug kres gordhyans nowydh yn Medina. A-dhiworth Medina, Mahomm a unyas Arabi oll yn-dann vaner Islam. Y ferwis ev yn 632 yn Medina, Arabi. 

Yn Europa y'n Oesow Kres, Kristonyon a dhispresyas Mahomm avel arwoedh a 'dhiskryjyans' an Sarsyns. Yn lyenn an oes ma, yma tus pagan ow kordhya Mahomm warbarth gans Satnas avel dywow. Y'n for' ma, Mahomm yw gordhys gans an arloedh Tewdar yn Bywnans Meryasek. Byttegyns, nyns usi Muslimyon ow kordhya Mahomm dhe wir – enorys yw ev unnweyth avel sel an brofoesi.




#Article 92: Arabi (157 words)


Arabi yw rannvro veur ynni lies gwlaskor anserghek. Yma Arabi ow styrya an konna-tir arabek yn le may tallethas an pobel arabek; po an powyow oll ynna poblans arabek hedhyw.

Yma'n mappa ma ow tiskwedhes an statys eseli a'n Unyans Arabek, h.y. nessa styryans an term Arabi. 

(Nyns yw Israel ow kul rann a'n Unyans politek ma, mes yma poblans arabek meur ena. Nyns yw arab moyha tus yn Komoros na Somali, hag yma kemmyniethow meur a dus nag yns arab y'n Maghreb (h.y. an Berbers); Moritani ha Soudan (bagasow afrikanek du); Irak ha Surri (Kurdyon); ha statow an Gammas Persek (Eyndogyon hag erell).)

Yma Islam ow talleth y'n konna-tir arabek, yn le ma yma hwath an sitys pur sans Mekka ha Medina; hag a-ban yw skrifys yn arabek an Qur'án, yma Muslimyon a-dreus an bys ow studhya an yeth arabek rag aga dyskansow kryjyk. Byttegyns, le es 33% a boblans Muslim an bys yw Arabys hedhyw.




#Article 93: Afrika Dhyhow (177 words)


Africa Dhehow yw repoblek anserhek orth pedn dhehow Africa. In 2002 yth esa poblans a 43 647 658 a drygoryon i'n pow. An gwlasow kentrevek yw Lesotho, Swaziland, Moçambique, Zimbabwe, Botswana, ha Namibi. Yma nyver veur a dus wydn (europek aga hendeuhyon) hag Eyndogyon, mes tus Afrikek a furvy an brassa nyver a dus. 

Balyow an Witwatersrand (a-dro dhe Johannesburg) yw jynn chyf a erbys Afrika Deghow. 

Yma unnek ’eth sodhogel, y'ga mysk sowsnek, afrikanek, zoulou, xhosa, sotho ha tswana.

A-dhia 1994, yma governans gorth-ahel, h.y. an Kuntelles Kenedhlek Afrikek (ANC) neb a omladho erbydn wovernans apartheid an dus wydn. Nelson Mandela veu kensa lewyth an repoblek wosa devedhyans gwerynieth. Ev a lewya an repoblek dres pemp bledhen yn udnyk; Thabo Mbeki a'y sywyas a-dhia 1999 bys 2008. Jacob Zuma a dhysputyas lywyans an ANC, ha wosa budhugoleth Zuma, an ANC a wovydnas Mbeki dhe asa y soodh. In mis Gwyngala 2008, Kgalema Motlanthe a veu tressa lewyth an repoblek; cothman Zuma ywa. Wosa dewysyans 2009, Zuma a veu peswara lewyth an repoblek in mis Me 2009.




#Article 94: Islam (108 words)


Islām (arabek الإسلام, obayans (dhe Dhyw)) yw fay unndywyel ha'n nessa moyha kryjyans y'n nor. Yma kryjygyon Islam, aswonnys avel Muslimyon, ow krysi y tiskudhas Dyw (po, yn arabek, Allāh) y volonjedh dhe Vahomm (c. 570–632 OK) ha profoesi erell, y'ga mysk Adam, Abraham, Moyses, ha Yesu. Herwydh Muslimyon, an Qur'an yw kovnotenn chyf a dhiskudhans dhe dus.

Yma Islam ow tyski bos kryjyans Yedhewon ha Kristonyon furvow iselhes war gryjyans an brofoesi oll. Yma diw skorenn veur a Islam: Sunni ha Shia.

Y hyllir kavoes sel a gryjyans muslimek y'n shahādatan (dew dherivas): lā ilāhā illā-llāhu; muḥammadur-rasūlu-llāhi — Nyns eus dyw saw Dyw; Mahomm yw kannas Dyw.




#Article 95: Omar Khayyám (121 words)


Omar Khayyám (1048–1123; yn persek, عمر خیام) o bardh ha kalkor genys yn Nishapur, Iran. Y hanow leun o Ghiyath al-Din Abu'l-Fath Umar ibn Ibrahim Al-Nisaburi al-Khayyami. (Yma al-Khayyami ow styrya gwrier tyldow).

Geryes da o Omar Khayyam yn bywnans y honan avel kalkor ha steronydh a wrug gwellheans dhe'n lyver-dydhyow persek. An Sodon Jalal ad-Din Malekshah Saljuqi a selyas an lyver-dydhyow dasfurvyes yn soedhogel 15 mis Meurth 1079.

Mes an lyenn a skrifas Omar Khayyám yw aswonnys yn kwell hedhyw. Nebes mil gwersow a beswar linenn a skrifas ev. Treylyans Edward Fitzgerald (1809-1883) a'y Rubáiyát a wrug Omar Khayyám awtour a vri y'n bys ow kewsel sowsnek, rag ensompel. Yn 1990, Jowann Richards a dhyllas treylyans an Rubáiyát yn kernewek.




#Article 96: Jowan Bolitho (103 words)


John Bolitho (1930-2005) o kenedhleger kernewek a vri, genys yn Bud. Ev a omjunnyas y'n Morlu Ryal hag ganso 16 bloedh; y'n Morlu y pesya deg blydhen. Wosa henna, Bolitho a gana menowgh der an bellwolok.
Yth eth ev ha bos bardh an Orsedh yn 1981 wosa dyski an taves Kernewek. Bardh Meur o va a-dhia 2000 bys yn 2003. Hwath pella, avel konseler Mebyon Kernow y servya ev yn Konsel Ranndir Kernow Kledh a-barth Bud-Strasnedh hag yn konsel an dre na bys termyn y vernans.  o y hanow bardhek. Y ferwis ev an 5 a vis Kevardhu 2005 gans kanker an kolodhyon.




#Article 97: Radulphus Ton (164 words)


Radulphus Ton (a vywa a-dro dhe 1504) yw hanow possybyl war awtour Beunans Meriasek. Y hyllir redya an hanow yn mammskrif avel Dominus Hadton, Dominus Nadton, po Dominus Rad. Ton (hemm yw an styryans a yw gwell gans Ken George). Managh katholik o ev, dell hevel, yn Kollji Glasneth ogas hag Aberfal, mes Ray Edwards a brofyas y vos dhe wir triger a Gammbronn wostalleth. Ton a junyas niver a hwedhlow rag furvya Beunans Meriasek ndash; hwedhel Sen Sylvester, hwedhel Massen Wlesik, hag erell ndash; hag henna heb sleyneth lyennek, devri. Mes yma'n hwedhlow ma ow tiskwedhes omdalghow Kernowyon an oes na yn kever lies testenn: istori romanek, Yedhewon ha Muslimyon, renkasow.

Nyns yw usadow an gis lytherennans a eus dhodho, a-ban yw gwell ganso dhiskwedhes hys bogalennow der gesunyans a lytherenn holyes gans y mdash; rag ensompel, tayl, breys, ponfoys yn le tal, brys, ha poenvoes (yn lytherennans KK arnowydh). Rag henna y tisputyas George bos Beunans Meriasek an fondyans rag Kernewek Kemmyn.




#Article 98: Æðelstán a Bow Sows (202 words)


Æðelstán (po Athelstan yn sowsnek arnowydh; tu hag 895 bys 939) o myghtern Pow Sows oll a-dhia 924 bys termyn y vernans. Ev o genys yn Wessex, Edward Hen y das ha Egwina y vamm. (Egwina o bugeles voghosek wostalleth.) Lies budhogoleth o gans y luyow erbynn Ankredoryon Mor, Kembroyon, ha Kernowyon. 

Orth Kas Brunanburh o y vudhogoleth vrassa: ena yn 937 y fethas ev an kesunyans hembrenkyes gans Kostennin II, myghtern Alban. Dowr Tamer a wrug ev an or yntra Kernow ha Dewnens, wosa ladhva lies Brython yn Dewnens. 

Unn mab-meythrin dhodho o Håkon Dha, hag eth ha bos myghtern Norgagh. Y kwitha lys Æðelstán yn kestav gans an gwlaskordhow erell yn Ewrop: y hanter-hwerydh a dhemmedhas eseli teyluyow ryal, ha godrigoryon estren a'n hwila – y'ga mysk Egill Skallagrímsson, testunn a Egils Saga yn Islendek.

Den kryjyk o Æðelstán hag a ros yn hel dhe'n eglos yn Wessex. Y tewisas ev ynkleudhyas orth Malmesbury, y vohya faverys abatti, yn Gloucester. Nyns esa fleghes ganso, ha'y vroder Eadmund a'n holyas avel maghtern.

War-tu hag yn 2000, an band rokk Skwardya a skrifas 'Athelstan', kan Gernewek yn kever an glanheans ethnek wrug gans Æðelstán erbynn dus Vrythonek a Dhewnens ha tylleryow erell.




#Article 99: Petrek (176 words)


Sen Petrok (aswonnys avel Pedrog yn Kembrek, Pereg yn Bretonek ha Perreux yn Frynkek (c.468ndash;564 OK) yw sans kristyon a'n 6ves kansblydhen. Awos dineythyans yn Kembra, dhe Vrythonyon a Dhewnans, Kernow, ha Gwlas an Hav y fenystras ev kyns oll.

Tasek Dewnans yw ev, ha baner nowydh Dewnans yw aswonnys avel baner Sen Petrok. Y dhydh goel ev yw an 4a a vis Metheven. Yma lymnoryon orth y dhiskwedhes warbarth gans karow, herwydh usadow.

Tas Petrok herwydh henhwedhlow kembrek o Glywys Kernow penntern Glywysing. Y studhyas Petrok yn Wordhon, yn le mayth o ev dyskador a Caomhghín Sans. Wosa henna, yn Kernow y tallathas ev y venystrans orth managhtiow Lannwedhenek ha Bosvenegh. Yn Lannwedhenek yth esa ev ow kortos dres prys hir, hag yma hanow sowsnek an dre (Padstow) ow mos dhiworth y hanow ev (Padrock-stowe). Yn haval, yma y hanow war Petrockstow, Newton St Petroc, ha nebes trevow erell yn Dewnans. Tasek Timberscome yn Gwlas yn Hav yw Petrok ynwedh.

Wosa deg blydhen warn ugens, yth eth ev dhe Rom ow passya dre Vreten Vyghan.




#Article 100: Grew (119 words)


Grew, po Greka (Ελληνικά /ɛˌliniˈka/ y'n yeth hy honan), yw yeth eyndo-europek kewsys yn Europa (Pow Grek, Kyproes ha deghowbarth Albani) ha tramor (gans Grekys yn Ostrali, an Statys Unys, Pow Frynk ha gwlasow erell) gans nebes pymthek milvil a dus. Y'n lytherennek rew yth yw Grew skrifys.

Yma tus ow kewsel Grew y'n konna-tir balkanek a-dhia an sekond milvlydhen kyns OK. Yma dhe Rew gerva a 600 000 ger, onan a'n vrassa y'n norvys. An taves grew yw huni Homer, lyenn Grekys an Oes Klasek, an Emperoureth gonedhys gans Aleksander ha'y hembrenkysi, ha'n Testament Nowydh.

Hedhyw, yeth soedhogel yw Grew yn Pow Grek, Kyproes, ha'n Unyans Europek.

An versyon ma yw huni Aweyl Mathew (6:9-13):

Yn lytherennans romanek:




#Article 101: Kostentin I a Rom (126 words)


Kostentin Veur (yn latin, Flauius Ualerius Constantinus; 272-337) o rewlyer Romanek a-dhia 306 OK. Y dhyneydhyans o yn Serbi arnowydh; Helen o y vamm. Yn 306, y kwarnyas y luyow yn Evrek, Breten Veur, y vos Emperour. Yn 313 ev a removyas an laghys erbynn Kristonyon der Warnyans Milan. Kynsa Konsel Nicaea ev a elwis yn 325, ha gans henna y tallathas an gis romanek rag promovya Kristoneth. Yn 330, ev a wrug Byzantion po Sita Kostentin (İstanbul arnoywdh) pennsita an emperoureth.

Y'n bys brythonek, Kostentin o geryes da awos tybyans bos Helen a Vreten Veur. Jeffri a Venow a lesas an tybyans bos Kostentin myghtern predennek.

Yma hwedhel yn kever Kostentin ha'n den supposys dh'y sawya a'n kleves meur, Pab Sylvester I, yn Beunans Meriasek.




#Article 102: Senedh Kernow (297 words)


Senedh Kernow yw kynnik rag kuntelles gul-lagha digresennys yn Kernow, hevelep dhe Senedh Alban, Senedh Kembra ha Senedh Wordhen Gledh.

An kaskyrgh rag digresennans yn Kernow a dhallathas yn 2000 orth fondyans a Guntellyans Selreth Kernow, kowethas dreus-barti ha treus-rann a gaskyrgh rag digresennans dhe Gernow. Yn 2001 y tanvonas an Guntellyans 50,000 diskleryans sinys gans an bobel ow kelwel rag senedh dhe 10 Downing Street, dres assay governans an termyn dhe gomendya kuntellesow ranndiryel, byttegyns yth eth an galow heb gorthyp. Selyes veu an gwrians a dreylya Konsel Konteth Kernow dhe awtorita unnik yn 2009 war dybyans may rosa dhe Gernow lev kreffa ha may fo men kerdhes dhe senedh rag Kernow, hag yth esa reken Governans Kernow komendys dhe Senedh an Ruvaneth Unys an keth bledhen gans an ES a Gernow, mes ny sewenas.

Ow sewya deklaryans an pobelsondyans 2014 war anserghogeth Alban, war-barth hag ambosow a voy digresennans a-dreus an RU dhyworth politegoryon Westminster, y feu galowow nowedhys rag digresennans dhe Gernow. Yn mis Du 2014 y feu lonchys govenek war wiasva wovenegow an governans ow kaskyrgh rag senedh. Polici a'n parti yw senedh gul-lagha rag Kernow herwydh an Parti Livrel Werinel, Mebyon Kernow ha'n re Wer.

Kuntellyans Selreth Kernow yw bagas owth oberi rag senedh. An omsav a dhallathas yn mis Gortheren 2000 yn Truru hag yma ynni eseli a'n Parti Livrel Werinel, Parti Lavur, an Withadoryon, Mebyon Kernow, Unnveredh Kernow, hag anserghogyon. An konseler anserghek Julyan German yw kaderyor an Guntellyans. Yn 2000 y huntellas an bagas hanowskrifow a 50,546 a dus (41,650 anedha trigys yn Kernow) ow tisklerya aga skoodhyans rag senedh yn Kernow. Yn 2001 y ros negesydhyon an Guntellyans (Andrew George, Bert Biscoe, Richard Ford, Dick Cole, David Fieldsend hag Andrew Climo Thompson) an rol a hanowskrifow dhe'n pennmenyster.




#Article 103: Jowann Richards (133 words)


John Willis Richards (14ves a vis Metheven 1926 ndash; 28ns a vis Genver 2005), po Jowann Richards dell yth aswonnys pup-prys yn kernewek, o onan a'n awtours yeth kernewek an moyha askorradow yn termyn an Dasserghyans Kernewek. Ev o ynjinor, genys yn Dorset, Pow Sows. Yn 1986 yth eth ev ha bos bardh an Orsedh,  y hanow bardhek, dre apposyans wosa seweni yn steus Kernewek Dre Lyther. Y tyllis ev vershyon war Yowann, Chi an Hordh yn lytherennans Kernewek Kemmyn yn 1987, ha treylyans Peder Skorenn an Mabinogion yn 1989. Y kwaynyas Richards pymp piwas yn 1985-1989 ha 1993 der gesstrivansow lyennek y'n tavosow Kernewek ha Kembrek. Yn 1990 y kernewekhas ev an Rubaiyat gans Omar Khayyam. Y ferwis Jowann Richards awos shorr kolonn yn 2005. Yn Hampshire yth esa ev ow triga. 




#Article 104: Lushaborg (137 words)


Luksembourg (lushaborgek: Lëtzebuerg; almaynek: Luxemburg; frynkek: Luxembourg) yw dugeth anserghek byghan yn Howlsedhes Europa. Stat esel an Unyans Europek ha'n Kenedhlow Unys yw ev. Almayn, Pow Frynk, ha Pow Belg yw kentrevogyon an dugeth. Poblans an pow yw nebes 514,862 a dus (niver ogas ha trigoryon Kernow).

Pennsita Luksembourg yw sita gans an keth hanow, dhedhi boblans a 103,641 a dus yn 2013.

Yma teyr yeth soedhogel kewsys yn Luksembourg. Almaynek yw an chyf yeth a adhyskans ha'n nowodhow. Adhyskans ughella, an Senedh, ha'n lysow lagha a wra devnydh a Frynkek, dre vras. Ha'n yeth Luksembourgek yw an tavas kemmyn yn mysk kowetha hag y'n deylu. 

Dur, arghansereth, ha kymygieth yw poesekka diwysyansow an pow sewen ma.

Yma myns meur a weythoryon bortyngalek, spaynek, h.e. ow triga y'n Dhugeth.

Rag an sosialydh geryes da, gwelewgh Rosa Luxemburg.




#Article 105: Aberfal ha Cambron (257 words)


Aberfal ha Cambron (Sowsnek: Falmouth and Camborne) a veu onen a bemp dyberthas gwlasek in Kernow rag Seneth an Ruwvaneth Unys bys in 2010. Th'era an sedh ow synsy eta an radn a Gernow gans an vrassa nyver a drigoryon trevow, rag ensompel Cambron-Rysrudh, Aberfal-Penryn, hag erell. Th'era leun a dus balyow i'n tyller ma kens dywedh whelyow sten yn Kernow, hag ytho th'era lies scodhyer Lavur. Bytegens, an partiow LivWer ha Tory era crev y'n kyrhyn ynwedh.

An bastel-vro veu creatyes in 1950. Frank Hayman ha John Dunwoody a wythas an sedh bys yn 1950 a-barth Party Lavur. Mes in 1970, David Mudd a gemeras an sedh a-barth an Wythadoryon. Mudd ha Sebastian Coe a venja gwytha hy i'n coloven Tory bys 1997. I'n vledhen na, Candy Atherton veu dewysys avell Esel an Senedh a-barth Party Lavur.

In dewysyans 2005, Aberfal ha Cambron era sedh dhe les a-dreus Breten Veur awos gwander politek Atherton ha ger drog erbydn Lavur woja Bresel Irak. Th'era Julia Goldsworthy (LivWer) hag Ashley Crossley (Gwythador) ow kesstryvya i'n sedh, warbarth gans ombrofyoryon Livrel, UKIP, Mebyon Kernow, Veritas hag anserhek. Th'era disputyans erbydn Ashley Crossley a-jy dhe Barty Gwythadorek awos y vos kethreythek. Julia Goldsworthy a waynyas an sedh gans 16,747 raglev erbydn 14 861 rag Atherton, 12 644 rag Crossley, ha 3 673 rag an ombrofyoryon erel oll.

Desedhek Oryon a-barth Pow Sows re rug ervyra pastel-vro Cambron ha Resrudh dhe gemeres le Aberfal ha Cambron dre vrâs i'n dewysyans in 2010. Aberfal a junyas udn sedh nowyth, Trùrù hag Aberfal.




#Article 106: Tornyaseth yn Kernow (247 words)


Tornyaseth yw jynn posek in erbys Kernow arnoweth. Yma milyow a havysy ow codryga Kernow, hag yn arbednek hy morrebow, rag omlowenhe i'n tobma hin in Breten Veur oll. Serhek war dornyaseth yw leun a drevow in Kernow, r.e. Lanwedhenek, Logh, Tewyn Plestra, Falmeth, hag erel.

War-lergh Bord Tornyaseth Kernow, 4.6 milvil dornyas a wrug ostya in Kernow in 2006. An tornyas men a wrug spendya 5.5 nos i'n Dugeth ha pea £46 pùb nos. Yma aga ostyans ow provia whel rag 38,000 a dus. Yma moy ages cans mil tornyas ow qweles an Enesek Syllan pùb bledhen, kynth eus scantlowr dyw vil treger i'n enesow.

Yma lies tornyas ow medna prena treven in Kernow rag gallos dewheles pùb bledhen dhe'n keth teller. Yma'n desir rag treven Kernow ow cressya prisyow treven rag pùbhuny. Yma nebes Kernowyon ow crejy na dal kevrohow havysy oy dhe'n gemmynieth leel, hag y ow tesa wàr an treth, gasa atal ena, ha dewheles dhe Bow Sows. Herwyth an breusow ma, tornysy a via danjer dhe wonisogeth Kernow. 

Erbydn henna (yn-medh dadhelwer tornyaseth yn Kernow), yma tornysy ow ry bêwder erbysek dhe'n Dugeth wosa degeans dewysyansow sten ha kober; gwell yw dhe Gernow kemeres prow dhyworta, ages gortos avell kyns lownyow balyow yn Rosow Kembra po Conteth Evrek, rag ensompel. Ha gonysogeth Kernow hy honen yw dhe les a nyver veur a dornysy.

In 2006, UNESCO a wrug aswon tiryow whel balyow in Kernow ha Densher west avell deller eretons an bës.




#Article 107: Charlys, Pryns Kembra (116 words)


Y Ughelder Ryal Charlys Mountbatten-Windsor (14ves a vis Du 1948– ) yw Pryns Kembra, Dug Kernow (hag erell), hag er dhe gurun an Rywvaneth Unys ha moy ages dewdhek Gwlaskor Les an Gemmyn arall (r.e. Kanada, Ostrali, ha Papoua Gyni Nowydh). Y vamm yw Elizabeth II, ha'y das yw Philip, Dug Dinedin. 

Y havas an Pryns y adhyskans orth Pennskol Kargront warbarth gans yn Ostrali hag Aberystoeth, Kembra. Elians Charlys avel Pryns Kembra orth Kastell Karnarvon, Kembra Gogledh, o solempnyta afinys. A-dhia 1981 bys 1996, yth o ev demmedhys dhe Diana, Prynses Kembra; Pryns Wella ha Pryns Harry yw aga mebyon. Yn 2005, y tasdemmedhys Charlys gans Camilla Parker Bowles, y gowethes nans o lies blydhen.




#Article 108: Konsel Kernow (106 words)


Konsel Kernow yw an awtorita udnik rag Kernow. Yma 123 esel an konsel owth esedha en Lys Kernow en Truru.

Kens mis Ebrel 2009, yth esa hwegh ranndir dhe Gernow: Penwyth, Keryer, Karrek, Rostormol, Karn ha'n Tiredh Uhel. War 1a mis Ebrel, an hwegh ranndir a veu dileys ha'n awtorita udnik a wrug dalleth.

Woja dowisyans leel en 2009, nyns esa parti udnik ow rowlya an konsel. Kabynet an konsel yw gwres a gesgovernans a withadoregyon hag anserhegyon.

Yn 2015, yth esa nowodhow a-dhyworth Governans Westminster bos Kernow ow tegemmeres galloes nowydh y'ga mysk galloes may hyllo an konsel restra an kyttrinyow ha'n arghans Europek dhedha. 




#Article 109: Dzhûan Tshei an Hɐr (202 words)


Dzhûan Tshei an Hɐr, po Jooan Chei a Horr (Jowann Chi an Hordh yn Kernewek Kemmyn, Jowan Chy an Horth yn Kernewek Unys) yw hwedhel berr an werin yn Kernewek diwedhes. Nicholas Boson hag Edward Lhuyd a skrifas vershyons war an hwedhel ma. Yma tekst Edward Lhuyd yn Archaeologia Britannica (1707). William Pryce a dhyllas an tekst hwath yn Archaeologia Cornu-Britannica (1790) yn-dann y hanow y honan.

Yn termyn an Dasserghyans, John Page a dhyllas dielvennans gramasek a'n hwedhel (Jowan Chy an Horth Examined, 1982). Jowann Richards a skrifas dyllans nowydh a'n hwedhel ma gans tekst an vammskrif ha 'treylyans' yn lytherennans Kernewek Kemmyn (Yowann Chi an Hordh, 1987).

Jowann a as y ji ha'y wreg rag hwilas hwel dhe wul. Ev a drov mester a ri dhodho tri 'foynt a skians' yn le gobrow. Wosa servya an mester ma dres teyr blydhen, Jowann a dehwel dh'y ji. Gans sywya an poyntow a skians, Jowann a sawy y gowetha (omsettys gans ladron). Yn tre dhe-rag, Jowann a drov bos gobrow y hwel yn y boket ndash; y vester re'ga ros dhodho yn hwir. Hag yth esa y wreg gans flogh pan asas ev, heb godhvos an pyth; ytho, yma baban nowydh dhodho.




#Article 110: Graham Sandercock (185 words)


Graham Sandercock yw dyskador, kenedhloger Kernewek, ha skrifer y'n taves Kernewek. Ev yw penn asrann doronieth yn Skol Nessa Devonport rag Mebyon.

Sandercock yw person a boes yn Dasserghyans Kernewek y'n eur ma. Ev yw awtour a skrifennow pals y'n taves Kernewek, y'ga mysk lyvrow gramasek (r.e. Holyewgh an Lergh 1999 ha Kernewek Mar Plek 1998, warbarth gans Crysten Fudge), treylyans a dhew lyver an Bibel (Eksodus 2000, An Lyther dhe'n Ebrowyon 1999) , hwedhlow berr (r.e. An Wedhwes 1994), ha dyllansow a dekstow hengovek (Passio Christi, Resurrexio Domini, ha Silvester ha'n Dhragon dhiworth Vywnans Meryasek: y'n skrifennow ma, Sandercock a dreylys yn Kernewek Kemmyn an vershyons gwrys yn Kernewek Unys gans Mordon). 

Ev a bennskrif An Gannas, ha kyns kaderyor Kesva an Taves Kernewek ha Kowethas an Yeth Kernewek yw ev hwath pella. Sandercock re wrug niver a ganow yn Kernewek, hag a dhyllas diw blasenn arghansek (sidi), Poll Pri hag Yn Gwynn ha Du.

Yth esa Sandercock owth ombrofya esedh Senedh Kernow Soth-Est yn dewisyans 2005 rag Mebyon Kernow. Sandercock a waynyas 1.4 % a'n raglevow ow kelli an esedh dhe Golin Breed.




#Article 111: Dy' Lun (124 words)


Dy' Lun (po de' Lun) yw dydh an seythun yntra dy' Sul ha dy' Meurth. Y talleth y hanow a luna, an ger Latin rag an Loer. 

Dy' Lun yw kynsa dydh an seythun, herwydh an brassa niver a dus y'n bys ma. Rag ensampel, yn Europa hag Amerika Latin, yma'n seythun ow talleth dy' Lun, hag yn China hanow an dydh ma yw Dydh Onan hogen (Xingqi Yi). Yma savon keswlasek ISO 8601 ow styrya dy' Lun avel kynsa dydh an seythun.

Yn tylleryow erel, dy' Lun yw an nessa dydh, rag ensampel y'n Statys Unys. Hanow an dydh yw nessa dydh yn Arabek, Grew, ha Portyngalek. Byttegyns, dy' Lun yw hwath an kynsa dydh a seythun lavur yn gwlasow a'n par ma.




#Article 112: Edmund Bonner (198 words)


Edmund Bonner (?1500 ndash; 5ves Gwynngala 1569) o Epskop Loundres yn-dann Henry VIII ha'n Vyghternes Maria. Wostalleth, yth esa ev ow promovya an gorughelder ryal dres an Eglos, ha negysydh Henry VIII o ev yn Rom. Mes nyns o da ganso an dasfurvyansow gwrys yn termyn Dug Gwlas an Hav. Lyver Pysadow Kemmyn ev a enebas, hag y tehwelas ev orth an Eglos Katholik Romanek. Prisner o Bonner dres reyn Edward I. Yn-dann Varia, y servya ev avel Epskop Loundres ynwedh, ha persekutya Protestans avel 'kammgryjygyon' mar vilus hag ev dhe waynya an titel Bloody Bonner (Bonner Goesek).

Yn 1555, y skrifas ev dewdhek pregoth gelwys Homelies sette forth by Eddmune Byshop of London, ... to be read within his diocese of London of all Parsons, vycars and curates, unto their parishioners upon Sondayes and holy days. Nebes blydhen wosa henna, John Tregear a'ga hernewekhas: ottomma an Pregothow Treger (gwelewgh an ) a yw mar boesek yn Dasserghyans Kernewek (yn arbennik rag Kernewek Unys Amendys ha Kernewek Dewedhes). 

Elizabeth yw devedhys myghternes yn 1558, hag yn 1560 y tehwelas Bonner dhe brison rag mentenya an Oferenn yn y benneglos. Naw blydhen wosa henna y ferwis ev, hwath prisner.




#Article 113: Whitley Stokes (223 words)


Whitley Stokes (1830-1909) o den lagha ha skoler Keltek a dhiwedhans Wordhonek (genys yn Dulynn y feu). Yth eth ev ha bos laghyas yn 1855 wosa studhya orth Trinity College, Dulynn. Stokes a obera yn Eynda a 1862 dhe 1882 avel gonisyas yn mater an lagha; yn 1877 an is-myghtern a'n wrug esel laghel a'y gonsel, hag ev a dhesinyas an godenn sivil ha kodenn drogober.

Mes Whitley Stokes yw geryes gwell avel skoler Keltek. Ev a studhya tekstow Wordhonek, Bretonek ha Kernewek (yn Eynda hag y'n RU). Yn mysk y lies skrifenn a-dro dhe lyenn keltek yma Three Irish Glossaries (1862), Three Middle-Irish Homilies (1877), hag Old Irish Glosses at Merzburg and Carlsruhe (1887). Ev o onan a bennskriforyon Irische Texte, dyllys orth Leipzig (1880-1900); hag ev a bennskrifas ha treylya Lives of Saints dhiworth Lyver Lios Mór (1890). Warbath gans Professor A Bezzenberger y skrifas ev Urkeltischer Sprachschatz (1894). 

Yn mysk y skrifennow Kernewek yma: dyllans a Bascon Agan Arluth (1862); an kynsa dyllans a Veunans Meriasek (1872); gwellheansow dhe'n treylyans a Geynskrif an Chartour gwrys gans Henry Jenner (c.1877); dyllans a'n mater Kernewek y'n Boke of the Introduction of Knowledge gans Andrew Borde; ha dyllans a'n delivransow yn Aweylys Bosvenegh (yn Revue Celtique yth omdhiskwedhas an tri skrif ma).

An chyf skrifenn laghel gans Stokes o The Anglo-Indian Codes (1887).




#Article 114: L.C.R. Duncombe-Jewell (107 words)


Louis Charles Richard Duncombe-Jewell (po Ludovico Cameron Duncombe-Jewell avel y kelwys ev nepprys) o romanseger Keltek ha kenedhleger kernewek. Genys yn Loundres veu ev. Yn 1901-03 Duncombe-Jewell o skrifennyas an Cowethas Kelto-Kernuak. Ev yw awtour an kynsa sonnet y'n taves Kernewek y'n lyver-termyn Celtia (1901). Drefenn y wovynn eev y skrifas Henry Jenner Handbook of the Cornish Language yn 1904. Jakobitydh diogel ova, ha war-lergh Aleister Crowley (kevrinek keryes da a o koweth dhodho) Duncombe-Jewell a vynna kesunya an powyow Keltek oll rag gul emperoureth. Y treylyas ev ha bos Katholik Romanek. Onan a'n kynsa berdh yn Gorsedh Kernow o ev, ha ganso an hanow bardhek .




#Article 115: John Keigwin (203 words)


Restren:Arvow Keigwin.png|right|170px|thumb|Cota arvow Keigwin.

John Keigwin (1641-1716) o antiqwary ha Kernoweger, genys in Porth Enys, Kernow. Uheldas o va a'n antiqwarys in Penwyth West, i'ga mysk teylu Boson, Wella Gwavas, Thomas Tonkin, William Borlase, Oliver Pender, ha James Jenkins a Alverton. War-lergh Lhuyd ha Borlase, skentoleth Keigwin a-dro dhe'n tavas Kernowek o down ha cowal (profound and complete). Den deskys fur o va war-lergh John Boson. Th'era va ajon Frenkek, Latyn, Grew, hag Ebrow ynwedh.

Keigwin a wrug an treylyansow Sowsnek a Pascon Agan Arluth (rag Syr Jonathan Trelawny, Epscop Caresk) ha Creacon of the World a venja bos dyllys gans Davies Gilbert yn 1826 ha 1827. Dew gernowekheans an Pader ev a wrug (onen yn Kernowek Cres ha'n eyl yn Kernowek Dewedhes), warbarth gans kernowekheansow an Deg Lavar Duw, an kensa chaptra a Lever Jenesis, ha lether Charlys I dhe'n Gernowyon.
War-lergh Henry Jenner, th'era nyver a gabmwreansow coynt (extraordinary mistakes) yn treylyans Keigwin a'n gwariow Pascon ha Creacon. Jenner ha P. Berresford Ellis rug merkya Keigwin dhe ûsya an ger Ebrow milchamath rag war in treylyans lether Charlys. Jenner a bredery ynwedh bos Keigwin re wothus a-dro dh'y aswonvos.

John Boson a screfas screfen-bedh Keigwin: can a beder linen yn Kernowek:




#Article 116: Charlys I a Pow Sows hag Alban (178 words)


Charlys I (19ves Du 1600–30ns Genver 1649) o Myghtern Pow Sows, Alban ha Wordhon a-dhia 27ns Meurth 1625 bys y vernans. Yth esa ev ow kwynnel rag galloes erbynn an Senedh; y skoedhya ev 'ewnder dywyel myghternedh', ha lies Senedheger a dhoutya y kwaynnya ev nerth pur. Yth esa enebieth efan orth y wriansow, r.e. tolli heb bodh an Senedh. 

Charlys o eskarek orth Puredhydhieth, hag a skoedhya solempnytys Eglos Pow Sows kowal yn Lyver Pysadow Kemmyn.

Fog an diwettha blydhynyow a reyn Charlys o Bresel Sivil Pow Sows. Charlys o fethys, gwrys prisner, ha dibennys avel traytour. Y teuth Pow Sows ha bos repoblek (po turanneth an lu). Mab Charlys, Charlys II, a dhehwela yn Restoryans an Myghternses yn 1660.

Kernowyon a skoedhas an Myghtern, dre vras, ha teyrgweyth an Senedhegoryon a omsettyas Kernow. Charlys a skrifas lyther geryes da ow kormel an Gernowyon rag aga lelduri (an lyther ma John Keigwin a dreylyas yn Kernewek). Yn Eglos Pow Sows, y prederir Charlys yn merthyr ha sans. Eglos unn plyw yn Aberfal yw omres dhe Jarlys Myghtern.




#Article 117: William Borlase (198 words)


An Revrond Dr William Borlase (2sa Hwevrer 1695 ndash; 31ns Est 1772) o pronter hag antikwari Kernewek. Genys veu yn Penndin (pluw Lannyust) ha kavoes y adhyskans orth Pennsans, Aberplymm, ha Rysoghen. Y sakrys ev yn 1720 hag appoyntya pronter a Lusowan ndash; y turya ev y'n soedh ma dre dhiw vlydhen war hanterkans. Yn 1732 y kavas ev prontereth Lannyust ynwedh. 

Yn 1749 y skrifas Borlase erthygel a-dro dhe adamantys Kernow, ha rag henna yth eth ev ha bos esel a'n Kowethas Ryal. Y tellos ev Cornish Antiquities yn 1754, akont a-dro dhe Syllan yn 1756, ha Natural History of Cornwall yn 1758. Y ros ev dhe'n Gwithti Ashmolean, Rysoghen, niver a enyvales gyllys yn meyn ha traow erell. Borlase a aswonni niver a dus lettrys a'y dermyn, yn arbennik Alexander Pope.

Borlase a witha lies dornskrif gernewek a'y gowetha (John Boson, John Keigwin, Thomas Tonkin, h.e.), rag ensampel Nebbaz Gerriau dro tho Carnoack ha browsyon a The Duchesse of Cornwall's Progress gans John Boson. Y ferwis ev yn Lusowan.

Diyskynnyas dhodho, William Copeland Borlase, a dhellos y dhornskrifow yn-dann an hanow A Collection of hitherto unpublished Proverbs and Rhymes in the ancient Cornish Language yn 1866.




#Article 118: Edward Lhuyd (222 words)


Edward Lhuyd (po Llwyd) (1660ndash;30ns Metheven, 1709) o naturor, losonydh, yethonydh, dorydh hag antikwari a Gembra. 

Genys veu ev yn Keredigyon; y havas ev adhyskans yn Kroes Oswald ha Pennskol Rysoghen yn 1682. Yn 1684, y kwaynyas ev soedh avel darbarer dhe Withyas an Gwithti Ashmolean. Yth esa Lhuyd y honan Gwithyas an Gwithti a-dhia 1690 bys 1709.

Yth esa Lhuyd ow vyajya a-les. Yn 1688, y hwrug ev rol a loson leel yn Eryri, Kembra Gogledh. (Yma lili Eryri, Lloydia serotina, ow toen y hanow hwath.) Wosa 1697, Lhuyd a wodrigas pub konteth yn Kembra, hag a-wosa Alban, Wordhon, Kernow, ha Breten Vyghan. Yn 1699, gans gweres arghansek a Isaac Newton, y tyllas ev rol a enyvales gyllys yn meyn kuntellys a-derdro Pow Sows. Pennskol Rysoghen a'n gwrug Mester Artys yn 1701.

Yn 1707 y tyllas ev an kynsa lyver a Archaeologia Britannica: an Account of the Languages, Histories and Customs of Great Britain, from Travels through Wales, Cornwall, Bas-Bretagne, Ireland and Scotland. Yma'n lyver ma ow preservya lies flourenn a Gernewek, warbarth gans akontys gramasek hir a'n yethow Keltek oll. Yma y skrifennow Kembrek, Kernewek, h.e. ow kul devnydh a lytherennans fonologiek a-varr. (Gwelewgh Dzhûan Tshei an Hɐr rag .)

Blydhen a-wosa, ev a veu dewisys avel esel an Kowethas Ryal. Y ferwis ev a fagel an skevens yn 1709.




#Article 119: Eglos an Vethodysi (120 words)


Yma'n movyans Medhodek ow kul rann a Gristoneth Protestantek. John Wesley a dhallathas an movyans yn Pow Sows y'n 18ves kansblydhen. An Vethodysi a bregowtha orth kuntellyansow plen, hag a dheuth ha bos sywys a-les yn Kembra, Gogledh Pow Sows, Kernow, ha tylleryow erell. Gweythoryon Vethodek o dhe les y'n kesunyansow lavur y'n 19ves kansblydhen.

Y'n termyn eus passys, yth esa niver vras a eglosyow y'n movyans Methodek: an Vethodysi Elvenek (Sowsnek: Primitive Methodists), Kristonyon an Bibel, Eglos Unys an Vedhodysi, an Vethodysi Galvinistek, ha'n Vethodysi Wesleyanek, h.e. An teyr hynsa eglos ma a furvyas Eglos an Vethodysi a Vreten Veur; mes yma eglosyow erell ow turya. Korf kres a Eglos an Vethodysi y'n Gwlaskor Unys yw an Junnyas (Connexion). 




#Article 120: Maria I a Bow Sows (109 words)


Maria Tudur (1516-1558) o myghternes Pow Sows (warbarth gans Kembra ha Kernow) ha myghternes Wordhon ow reynya a-dhia 1553 bys termyn hy mernans. Mergh Henry VIII, hi yw kevys yn kwella rag assaya selya arta an Eglos Katholik Romanek. Yn 1533, hy dineythyans o deklarys mes a dhemmedhyans wosa torrva Henry gans hy mamm, Katrin a Aragon. Mes mernans hy les-vroder Edward a's gasas erita an Gurun. Hi a dhemmedhis Felipe II, myghtern Spayn, ha persekutya Protestans (nebes 300 anedha a veu leskys avel kammgryjyogyon – rag henna y's gelwys hi yn Sowsnek Bloody Mary). Yn mysk an epskobow owth holya an polisi fronnadow ma yth esa Edmund Bonner.




#Article 121: Kelliwik (117 words)


Kelliwik (Sowsnek Callington) yw tre yn soth-est Kernow, Breten Veur, yn Ranndir Karadon. Desedhans an wig yw yntra Goen Brenn ha Bronn Kit. Kowethyans pastiow Ginsters a's peus y hweythva omma. Poblans Kelliwik o 4,048 yn 2001 ha 3,511 yn 1996.

Y'n 18ves kansblydhen, kyrghynn Kelliwik o onan a'n poesikka ranndiryow balyow y'n Ynysek Predennik. Y hevis arghans y'n Nans Arghans kentrevik. Y'n eur ma, y hyllir gweles lies bern bal y'n dirwel, mes nyns eus balyow snell namoy saw mengleudh growan war Woen Hingston.

Yma'n kyns tre varghas ammeth orth le kuntellyans fordh Plymouth-Bud (ow mos a-gledhbarth hag a-dheghowbarth der Essa (Saltash) ha Lannstefan) (Launceston) ha fordh Tavistock-Lyskerrys (Liskeard) (ow mos dhe'n howlsedhes ha dhe'n howldrehevel).




#Article 122: 19ves kansbledhen (120 words)


An 19ves kansblydhen o spys a amser ow talleth an 1sa a vis Genver 1801 hag ow tiwedh an 31ns a vis Kevardhu 1900. Yma lies tus owth usya an lavar ma gans an keth styryans ha'n blydhynyow 1800, h.y. an prys a-dhia 1800 bys 1899. 

An gansblydhen ma o an oes owr a jatelydhieth, mes a sosialisteth ha kemmynieth ynwedh. Yth ystynnas rewl Predennik a-dreus an vrassa rann a Eynda hag est ha soth Afrika; an nerth Frynkek a ystynnas dreus north ha west Afrika hag Asi Soth-Est. Powyow Amerika Latin a waynyas aga anserghogeth, ow talleth gans Hayti yn 1804. An hyns horn, tredan, ha papurow nowodhow a wrug chanjys meur yn bywnans pub-dydhyek a vilvilyow a dus.




#Article 123: Manowek (107 words)


Manowek (Gaelg po Gailck) yw yêth keltek Manow. Gans an yêthow Wordhonek hag Albanek. Yêth dasserghys kepar ha Kernowek yw, mès an gowsoryon deythyek a besyas bys yn kres an 20ves kansblydhen. Ned Maddrell a veu an diwettha kowser genesik.

Manowek: Ta dagh ooilley pheiagh ruggit seyr as corrym ayns ard-cheim as kiartyn. Ren Jee feoiltaghey resoon as cooinsheanse orroo as by chair daue ymmyrkey ry cheilley myr braaraghyn.

Kernowek: Pub den oll yw genys rydh hag kehaval yn dynita ha gwiryow. Yth yns i kemynnys gans reson ha kowses hag y tal dhedha gul dhe unn orth y gila yn spyrys a vrederedh.

Manowek: 

Ayr ain t'ayns niau,




#Article 124: Malta (120 words)


Malta yw bro anserhek war dhiw enys veur (Malta ha Gozo) ha nyver a enesygow bian, y'n mor ynter Itali ha Tunisi.

Marhogyon Sen Jowan a wovernyas an enesow a-dhia 1530 bys 1798, pan gemeras Napoléon Bonaparte rewl anodha. Yn 1814, kevambos Vienna a ros Malta dhe'n Emperoureth Predenek. An enys a veu anserhek yn 1964.

Malta a omjunyans an Unyans Europek yn 2004. Yn 2008, Malta ha Kobros a gemeras an euro avell aga mona kemmyn yn le lira maltek (MTL) ha peuns Kobros.

War-lergh statistigow an Unyans Europek, yma 100% a dus Malta ow kewsel Maltek, an taves Semitek nacyonal; 88% Sowsnek, an taves sodhogel aral; 66% Italek, unn taves sodhogel bys an bledhynyow 1930s; ha 17% Frenkek.




#Article 125: Island (358 words)


Island (Islandek: Ísland [ˈistlant]), henwys ynwedh Rewenys po Repoblek Island yw pow enysek europek y’n Keynvor Atlantek Kledh, hag yw prederys dhe vos onan a’n Powyow Nordek. 329,100 yw y boblans, ha 103,000 km² y enep. Reykjavík yw an penncita, hag ynni hag y’n ranndir a-dro dhedhi yw trigys moy ha 60% poblans an pow.

Yma dhe Rewenys efander usel; nebes a-woles dhe’n Kylgh Arktek yw y dyller. Hemma a styr yn despit dh’y vos tommys gans an Strem Morblek, yma dhe Rewenys ayredh goyeyn; yma ytho dhodho an tanowa poblans yn Europa. Byw yw y dhororieth, hag yma y’n pows loskvenydhyow. Diannedh yw an pervedh gans y ayredh tundra; ev a gonsyst dre vras a dewes, mes lava, menydhyow ha rewivaow.

Herwydh derivas a’n lyver Landnámabók y tallathas an trevesigyans Rewenys yn 874 O.K. pan dheuth ha bos an chiften norgaghek Ingólfr Arnarson an kynsa trevesiger war an enys. Y’n kansvledhynnyow ow sewya y trevesigas yn Island Norgahysi ha tus a bowyow erel yn Skandinavi, keffrys ha kethyon wodhalek. Ynter 1262 ha 1814 yth o Island rewlys gans Norgagh, hag a’y wosa gans Danmark. Bys y’n 20ves kansvledhen y trestyas an pow dre vras dhe byskessa hag ammeth.

Island a dheuth ha bos anserhek yn 1918 ha Repoblek yn 1944. Y'n termyn a sewyas Nessa Bresel an Bys y teu ha bos Island onan a’n powyow moy golusek ha moy displegys y’n norvys. Hemm yw awos gweres a’n Plan Marshall ha jynnweythekheans an diwysyans pyskessa. 1994 yth o hi rann a Ranndir Erbysek Europa. Yn termyn an terosa arhansek treusvysek, yn 2008, y fyllis an kevreyth arhantti yn Rewenys, hag a gawsya iselweyth erbysek hag ankres politek. An erbysiedh a dhallathas omwellhe awos tornyasedh.

Yma dhe Rewenys erbysiedh marhas gans tollow isel yn ferthinek. Yma dhedhi kevreyth les Nordek gans y yeheswith universel hag adhyskans pennskol rag pub burjes. Usel yw yn renkyow parder, faster erbysek ha faster kowethasek. Dasnowedhadow yw ogas hag oll an tredan yw usys yn Rewenys.

An yeth kenedhlek ha sodhogel yw Islandek po Rewenysek. Yeth ermanek kledh yw hi. Faroyek ha nebes rannyethow a’n west a Norgagh yw an yethow ogassa dhedhi.




#Article 126: Kobros (100 words)


Kobros yw enys yn dehow-barth Europa (po howlsedhes Asi war-lergh nebes doronydhyon). Yma'n rann gledh a'n enys yn-dann governans Repoblek Turkek Kobros Kledh, nag yw aswonnys gans gwlaskor vydh saw Turki. Turkek yw klappyes y'n gogledh, ha Muslimyon yw an vrassa rann a'n dus ena. Yn rann dehow an enys, Grew yw taves kemmyn an pobel, neb yw Krystonyon Orthodoks, dre vras. Yma governans Repoblek Kobros ow challenjya rewl an enys oll. Esel a'n Unyans Europek yw an repoblek.

Yn 2008, Kobros ha Malta a gemeras an euro avell aga mona kemmyn yn le peuns Kobros (CYP) ha lira Malta.




#Article 127: Poloni (122 words)


Poloni yw stat yn Kres Europa. Yma moyha tus Poloni ow kewsel yethow Slavek – Polonek dell vydh usys, po yeth unnwoes gelwys Kashoubek. Bys 1945, Almanyon pals a driga yn gogledh ha howlsedhes Poloni (Prussi, Silesi, ha Mecklenburg), mes Polonyon a drevesigas an tiredhow ma wosa Nessa Bresel an Bys. Meur a dus polonek a driga yn powyow kentrevik kyns an bresel na – Lithywani, Belarous, Ukrayn, h.e. – mes an vrassa rann anedha a veu dasleys tro ha'n tiredhow kyns almaynek. Eglos moyha Polonyon yw an Eglos Romanek Katholik – ha sur o an Pab Jowann Pawl II y honan polonek. Yn 2004, Poloni re dheuth ha bos an brassa esel nowydh a'n Unyans Europek a-dhia omjunnyans Spayn yn 1986.




#Article 128: Dulyn (113 words)


Dulyn (Wordhonek: Baile Átha Cliath) yw an voyha sita yn Wordhon. Pennsita an Repoblek Wordhon yw hi. Yth esa 495,000 a drigoryon y'n sita yn 2002. 

Y'n 10ves kansblydhen, yth esa trevesigeth Ankredoryon Mor orth Dulyn (Dyflinn hy hanow) ha gwig Goedhyli ynwedh (Áth Cliath). 
A-dhia 1171, Dulyn yw pennsita an drevesigeth Sowsnek ha Normanek yn Ynys Wordhon. Yth esa Senedh Wordhon owth esedha y'n dre, ha Kastell Dulyn o kres an galloes Predennik y'n ynys. Elisabeth I a igeris Kollji an Trynses Dulynn (po TCD, Trinity College Dublin) yn 1595 avel pennskol Protestant rag an gwellhevin a Wordhon. Wosa anserghogeth Stat Rydh Wordhon, Dulyn a dheuth ha bos pennsita an stat na.




#Article 129: Dalleth (114 words)


Dalleth o bagaz skoedhyans rag teyluyow ow mage fleghez dre Gernewek. Ordenyz o kampow hav keffryz ha hwarvozow erell, dre vras yn termyn goelyow Kernewek ha Keltek. Ynwedh, gweres a wrug darbari lyvrow ha devnydh dyski yn Kernewek, y'ga mysk treylyansow dhiworth yethow Keltek erell.

Pan ove kreffa, Dalleth a synsis a-dro dhe neb dewdhek teylu, mez awoz i dhe voz skoellyz a-lez dres Kernow yn tien, ny allaz ordene yn sewen hwarvozow menowgh avel bagazow gwari. Gwannhez veu Dalleth worth devedhyans Kernewek Kemmyn, ha nebez a'y eseli a'n moya diwyzek ow pezye gans  Kernewek Unyyz. Wortiwedh omjunye a wrug Dalleth arte yn Kowethas an Yeth Kernewek, ha nynj ywe na moy bagaz arbennik.




#Article 130: Kardydh (211 words)


Kardydh (Kembrek: Caerdydd) yw pennsita Kembra, yn le 'ma Avon Tav owth omwaghe yn Mor Havren. Poblans an sita yn 2001 o 305,340 a drigoryon; ytho, homm o an 16ves brassa trevesigeth y'n Wlaskor Unys.

An hembronkyas romanek Aulus Didius a fondyas an sita, hag yma'n gastell romanek hwath orth kres an dre. Kardydh a waynyas leun a les y'n 19ves kansblydhen, pan esa hi kres poesek a garyans glo. Port Kardydh, aswonnys avel Tiger Bay, a veu unnweyth onan a'n moyha bysi porth y'n norvys ha'n poesekka port glo y'n bys dreus neb prys. Yn 1905, Kardydh a dheuth ha bos 'sita' soedhogel. 

Erbysieth an sita re dheuth pur wann wosa diwedh Nessa Bresel an Bys yn 1945. Kardydh a veu henwys avel pennsita Kembra yn 1955, hag a-dhia 1999, yma Kuntelles Kenedhlek Kembra owth esedh omma. Wosa termyn a wall hir, Tiger Bay a gav y dhasserghi avel kwartron artys, didhan ha donsya. Baya Kardydh, mordidek kyns bos drehevys Arge Baya Kardydh yn 1999, yw leun a dhowr frysk pupprys lemmyn, lenwys gans dew avon, Tav hag Eli. 

Yn gwlasegeth trevek, nyns eus maystri dres oll gans parti vydh lemmyn, mes yma'n LivWer an parti chyf. Yn kyrghynn an sita yma Pennskol Kardydh ha dew gollji a Bennskol Kembra.




#Article 131: Statys Unys (182 words)


Statys Unys Amerika (Sowsnek: United States of America) yw stat yn Amerika Gledh, yntra Kanada ha Meksiko. I yw repoblek ow kesunya hanterkans stat gans omrewl. Dydh soedhogel a fondyans an SUA yw an 4a a vis Gortheren, 1776. A-dhia gres an 20ves kansblydhen, an Statys Unys a's teves kevoeth leun dres materow erbysieth, gwlasegeth, nell lu, skians, teknegolieth ha gonisogeth y'n bys ma.

Yma 94,882,000 a vughes y'n Statys Unys, herwydh Asrann Agrikoleth an SU.

Yma 50 stat (pow) y'n Statys Unys, unn ranndir a-barth an bennsita, ha niver a bowyow enesek tramor.

Sowsnek yw an yeth kemmyn a-dreus an brassa rann a'n wlas. Milyonow a dus a gews Spaynek ynwedh, yn arbennik y'n Soth-West (ogas dhe or meksikan), yn sitys, hag yn Florida dheghow. An trysa taves herwydh niver a gewsoryon yw Chinek (rannyeth Kantonek dre vras) hag a gewsir yn arbennik y'n sitys ha ryb arvor an Keynvor Hebask. Frynkek a gewsir yn Louisiana ha Pow Sows Nowydh; hag y hyllir klewes Almaynek yn statys an gogledh – yma hwath rannyeth arbennik, henwys Pennsilfaanisch, yn Pennsylvani ha statys erell.




#Article 132: Ray Edwards (109 words)


Ray Edwards yw skoler hag awtour Kernewek a vri veur y'n Dasserghyans arnowydh. Ev o dyskador tavosow kyns omdenna a-varr yn 1980; ena y tallathas ev studhya Kernewek. Geryes gwell yw Edwards awos dyllo Kernewek Dre Lyther bys 2001. Edwards re bennskrifas hwelow bardhonieth hengovek (Passyon agan Arleth yn 1972 ha Keynskrif an Chartour yn 1994), ha re skrifas niver a hwedhlow y honan: An Asyn, Dew Hwedhel Istorek, An Teyr Myghternes, ha Whethlow dyworth an Kesskryfer. Yn 1986, Edwards a dyllas treylyansow nebes lyvrow an Bibel, ha treylyans a Alys y'n Vro a Varthusyon gans Lewis Caroll yn 1998. Symon Harner re-n sywyas avel Ordener Kernewek Dre Lyther.




#Article 133: Tus (262 words)


Tus, po pobel (unnplek den), yw eseli an ehen Homo sapiens. Gnasow kemmyn a dus a-dreus an norvys yw skientoleth ha godhvos, yeth, kowethas, ha gonisogeth. Yth esplegyas an ehen dhenel yn Afrika, ha'y wosa omystynna a-dreus an bes oll saw Antarktik. Yma nebes 6,450 milvil a dus y'n bes y'n eur ma. 

Esel tevesik a'n ehen ma a'n gelwir gour (liesek gwer), (ha'n ger den a styr person gorow treweythyow ynwedh). Esel tevesiges a Homo sapiens yw benyn (liesek benenes), po hwath gwreg. Esel yonk yw flogh (liesplek flehes) po baban rag tus pur yonk; y hellir leverel mowes mars yw an flogh benow po maw mars yw gorow.

An ehen dhenel a via a-dro dhe 400,000 bloodh, war-lergh tus skiensek y'n eur ma. Y hwra tus rann a'n urdh Primates, unn bagas a vronviles ow komprehendya appys, simes, lemours ha tarsirs keffrys. An nessa ehennow dhe dus y'n urdh ma yw Pan troglodytes (an chimpansi kemmyn) ha Pan paniscus (an bonobo).

War dhiw war y hell tus kerdhes – ottomma gnas posek a'gan linyeth esplegyansek. Tus a's peus garrow pur hir may's kehevelir dhe re Primates erel. Hirder kresek tevesigesow an bes yw a-dro dhe 159 cm (y'n Gwlaskor Unys, 164 cm); huni tevesigyon yw adro dhe 172 cm (y'n Gwlaskor Unys, 178 cm). 

Govenek bewnans a dus a-dreus an bes yw 65 bloodh rag benynes ha 61 bloodh rag gwer; mes yma dyffransow meur y'n niverow-ma y'n eyl gwlas ha'n aral. Govenek bewnans yn Japan yw 81 bloodh; huni yn Zambia yw 37 bloodh (gras yn arbennek dhe AIDS).




#Article 134: Mor Cosel (230 words)


An Mor Cosel po (Keynvor Hebask e'n FSS) ew an broassa keynvor e'n Nor. Ma ev owth ystydna dhort an Arctek e'n noor dhe Mor an Soth (po herwydh tybyans, dhe Antarctica) e'n soth, gen Asya hag Australya dhe'n west, hag America dhe'n est.

Orth 165.2 milvil kilometer pedrek (63.8 milvil mil pedrek) en enep, ma'n broassa radn-ma Keynvor an Bys ow cudha neb 46% a vejeth dowr an Nor hag a-dro dhe dressa radn a'y vejeth en sobm, orth y cul broassa avel enep tir an Nor oll war-barth. Ma'n creskelgh orth y radna dhe'n Mor Cosel Noor ha'n Mor Cosel Soth, gen diw dorva rowl: an Enesow Galápagos ha'n Enesow Gilbert. Kyn fon'jei war an creskelgh, mon'jei prederys avel bos a-jei en tien an Cosel Soth. An Cledh Mariana e'n Cosel Noor westek ew an downna poynt e'n bys, ow trehedhes downder a 10,911 meter.

An Mor Cosel a veu gwelys gen Europians a-varr e'n 16ves cansvledhen, kensa gen an whithrer tiryow Vasco Núñez de Balboa a wrug tremena Ros Panama en 1513 hag y henwel Mar del Sur (Mor an Soth). Y hanow noweja a veu res gen an whithrer tiryow a Bortyngal Ferdinand Magellan dres caskerdh Spayn a wolyans a-dro dhe'n bys en 1521, a wrug cavos gwynsow ewn hag ev ow trehedhes an mor hag y elwel Mar Pacifico en Portyngalek, ow styrya mor cosel.




#Article 135: Dy' Merher (107 words)


Dy' Merher (po De Merher) yw dydh an seythun yntra dy' Meurth ha dy' Yow. An dydh ma yw gelwys war-lergh an planet Merher ha'n duw a'n keth hanow. Y teuth an henwyn ma dhe'n yeth Kernowek diworth an geryow Latin Mercurius ha dies Mercurii.

Dy' Merher yw tressa dydh an seythun, herwydh an brassa niver a dus y'n bys ma – rag ensampel, yn Europa (dre vras) hag Amerika Latin. Yn tylleryow erel, dy' Mergher yw an peswara dydh, rag ensampel y'n Statys Unys. Hanow an dydh yw peswara dydh yn Arabek, Grew, ha Portyngalek. Yn kettep kas, yma dy' Merher orth kres an seythun ober.




#Article 136: Dy' Yow (120 words)


Dy' Yow (po De' Yow) yw dydh an seythun yntra dy' Merher ha dy' Gwener. An dydh ma yw gelwys war-lergh an planet Yow ha'n duw a'n keth hanow. (Hanow tre Marhasyow a'n jeves an kethsam talleth.) Y teuth an henwyn ma dhe'n yeth Kernowek dhyworth an geryow Latin Iouem (po Jovem) ha dies Iouis/Jovis.

Dy' Yow yw peswara dydh an seythun, herwydh an brassa niver a dus y'n bys ma – rag ensampel, yn Europa (dre vras) hag Amerika Latin. Yn tylleryow erel, dy' Yow yw an pympes dydh, rag ensampel y'n Statys Unys. Hanow an dydh yw pympes dydh yn Arabek, Grew, ha Portyngalek. 

Y'n Ruwvaneth Unys, yma dewisyansow senedhek oll owth hwarvos war dhy' Yow a-dhia 1935.




#Article 137: Dy' Gwener (116 words)


Dy' Gwener (po De' Gwener) yw dydh an seythun yntra dy' Yow ha dy' Sadorn. An dydh ma yw gelwys war-lergh an planet Gwener ha'n dhuwes a'n keth hanow. Y teuth an henwyn ma dhe'n yeth Kernowek dhyworth an geryow Latin Venus ha dies Veneris.

Dy' Gwener yw pympes dydh an seythun, herwydh an brassa niver a dus y'n bys ma – rag ensampel, yn Europa (dre vras) hag Amerika Latin. Yn tylleryow erel, dy' Gwener yw an hweghves dydh, rag ensampel y'n Statys Unys. Hanow an dydh yw hweghes dydh yn Arabek, Grew, ha Portyngalek. 

Herwydh an hengov kristyon, Yesu Krist a veu ledhys war dhy' Gwener.

Dy' Gwener yw diwettha dydh an seythun ober.




#Article 138: Dy' Sadorn (115 words)


Dy' Sadorn (po De' Sadorn) yw dydh an seythun yntra dy' Gwener ha dy' Sul. 
Dy' Sadorn yw kynsa dydh an bennseythun. An dydh ma yw gelwys war-lergh an planet Sadorn ha'n duw a'n keth hanow. Y teuth an henwyn ma dhe'n yeth Kernowek dhyworth an geryow Latin Saturnus ha dies Saturni.

Dy' Sadorn yw hweghes dydh an seythun, herwydh an brassa niver a dus y'n bys ma – rag ensampel, yn Europa (dre vras) hag Amerika Latin. Yn tylleryow erel, dy' Sadorn yw an seythves dydh, rag ensampel y'n Statys Unys. Hanow an dydh yw seythves dydh yn Arabek, Grew, ha Portyngalek. 

Herwydh an hengov yedhowek, dy' Sadorn ha nos Gwener yw an Saboth.




#Article 139: Hayti (105 words)


Hayti yw repoblek ynysek y'n Mor Karib. Y teuth hi ha bos anserghek wosa omsav kethyon afrikan erbynn aga mesters frynkek (1791-1803). An sekond gwlaskor anserghek yn Amerika veu hi ytho. Governans an Statys Unys a gevannedhi an ynys 1915-1934. Nyns o lies blydhen a'y wosa, an lywydhyon Duvalier a gemmeris galloes avel turans. Yn 2006, pobel Hayti a dhewisis René Préval avel aga lywydh wosa termyn a wovernans yn-mes a'n lagha. Yma hwath soudoryon an Kenedhlow Unys y'n wlas a-dhia 2004 dhe witha kres. An soudoryon ma, yn kaskyrgh henwys MINUSTAH, yw gedyes gans Brasil; yth esa nebes 7,500 anedha yn mis Ebryl 2005.




#Article 140: Henry VII a Bow Sows (111 words)


Henry VII (1457–1509) o Myghtern Pow Sows hag Arloedh Wordhon a-dhia 1485 bys termyn y vernans. Ev a veu genys yn Pennvro, Kembra; y dhevedhyans o Frynkek, Kembrek ha Sowsnek warbarth. Tas Henry o Edmond Tudur, Yurl Richmond, a verwis awos an Pla Meur kyns dineythyans y vab. Dama-wynn Henry Tudur o unn kyns myghternes Pow Sows, Katrin a Valois. Hag eev flogh, y triga Henry yn Breten Vyghan. Yn 1485, ewnter Henry, Jasper Tudur, a hembrenkyas trygh sewen yn Kembra. An myghtern y'n eur na, Hykka III, a fethsons ynsi orth Kas Bosworth, ha Henry eth ha bos myghtern.

Yth esa seyth flogh dhe Henry ha'y vyghternes, Elizabeth a Evrok:




#Article 141: Bugh (269 words)


Chatel (Bos taurus) yw enyvales bras y'n teylu Bovidae. Y kelwir esel benow an eghenn ma bugh, hag esel gorow tarow po oghen. 
Drefenn aga leth, kig, ledher ha nerth owth aras, milvilyow a jatel a vydh megys gans tus yn bargen-tiryow ha ken tylleryow. Ymons i ow tybri gwels ha plansow greun erell. Avel vronnviles, yma bughes ow bronna aga yowynkes (gelwys leughi) der sagh bras ynter aga diwarr helergh. Leth bughes a'n veus bri veur yn erbys denel.
Yn mysk askorr lethek poesek gwrys a-dhia leth bughes, yma keus, yogort, kowles, dyenn, hag amanenn. Bughes yw enyvalow sans yn Hindoueth; war-lergh unn lavar Eyndek, An vugh yw agan mamm drefenn aga ri leth. Hanow kig chatel yw bewin.

Yma lies aghow a jatel y'n bys ma, r.e. an sebou Eyndek neb yw bothek rag durya yn kwell an bros trovannel. Chatel Frisek po Holstein yw an moyha agh lethek y'n bys. Chatel Hereford a'n megir yn kynsa le rag bewin.
Chatel gornek a's gelwir gwarthek. 

An Tarow (, Latin Taurus) yw bagas sterennow y'n arwoedhkylgh, es y weles y'n Gwav. Y dhesedhans usi ynter an Evellyon dhe'n West ha'n Hordh dhe'n Est. Perseus hag Auriga usi dhe'n North. Aldebaran yw an splanna sterenn y'n bagas. 

Yn sterorieth an Howlsedhes, yma arwoedh an Tarow ow talleth an 20ves a vis Ebryl ha gorfenna an 20ves a vis Me. Mes y'n sterorieth Hindou yma'n arwoedh ow talleth an 14ves a vis Me ha gorfenna an 19ves a vis Metheven. Y tybir bos an Tarow unn 'arwoedh an dor' (avel an Wyrghes ha'n Aver). Gwener a's teves hy threveth ynno. 




#Article 142: Hindoueth (785 words)


Hindoueth (aswonnys ynwedh avel सनातन धर्म Sanātana Dharma, po an fydh ow turya bynari) yw kryjyans dharmek ow talleth yn Eynda. Yma a-dro dhe 940 milyon a dhyskyblon y'n nor, gelwys Hindouyon, ha 94 kansrann anedha yn Eynda hag Asi Soth. Gnas arbennik a Hindoueth yw dyversita kryjyansow, praktisyow ha skryptors. Byttegyns, yma unnses yn mysk an dyffransow ma, dell dheriv an linenn ma a'n Ryg Veda (Lyver I, Hymna CLXIV, Gwers 46):

An Vedas yw hen skryptors an wonisogeth Eyndo-Aryanek. Yth yns i kuntelles hymnys ha dyskansow gwrys a-dro dhe'n vlydhen 1000 kyns an Oes Kemmyn, hag i holys hwath gans Hindouyon. Mes skryptors pals re devis a-dhia an oes Vedek, y'ga mysk kampoellasow skyansek (r.e. an Upanishads ha Brahmanas) ha dew vardhonek meur mythologiek, Mahabharata ha Ramayana. Rann boesek an Mahabharata yw an Bhagavad Gita, yn le'ma Kryshna ow tisplegya dhe Arjuna lies poynt selvenek a dybyans Hindou.

War-lergh moyha Hindouyon, Dywses yw onan. Vayshnavydhyon a aswonn Dywses avel Kryshna, Rama, po ken enep a Vishnou. Shayvydhyon ha Shaktydhyon a'n aswonn avel Shiva warbarth gans y gowethes ha “galloes” Shakti. Yma Smartydhyon ow tyski bos Dywses yn puptra ha pubonan. Yma leun a hwedhlow sans a-dro dhe dhywow hag a yw enebow an Dywses. Ganesha, Sarasvati, Skanda, Hanuman, ha Lakshmi yw dywow erell a vri arbennik. 

Herwydh Hindouyon, mernans yw sywys gans dasvywnans dres troweyth a bes, gelwys samsara. Rag diank an droweyth ma hag omgesunya y'n gwynnvys a Dhywses (studh gelwys moksha), res yw dhe dus obaya aga devar spyrysek (dharma) rag drehedhes keweras tamm ha tamm. Yma'n ober gwrys y'n bys ma (karma) ow ri delys y'n nessa bywnans.

A-ban wra puptra rann a spyrys kemmyn an bys oll (atman po Brahma), yma Hindouyon ow talvos ahimsa, po anfreudh. Ahimsa yw omassayys der berthyans, skonya a gig, h.e.

Yma'n Drynses Hindou ow konsystya a'n Gwrier Brahma, an Gwithyas Vishnu, ha'n Distruyer Shiva. 

Y fydh Hindouyon ow kordhya Dywses yn nebes furvyow, mes an moyha niver a wordh Vishnou, yn arbennik y omdhiskwedhyans (avatar) avel an arloedh Kryshna. A-dhia an 6ves kansblydhen, an movyans omriadow (bhakti) re boeslevas kerensa ynter an gordhyer ha'n dyw dewisys (Ishtadeva).

Yn devosow Hindou, yth enor gordhyoryon an dhywow yn chi po orth tempel owth aga hynnik boes, kosta, tan, po bleujennow hag ow kana hymnys. Yma lies hymna a dhevedhyans an Vedas; mes yma par arall a gan sans, bhajan, skrifys dre vras y'n 14ves-17ves kansblydhynyow ha kevrennys dhe'n movyans bhakti. Milyonow a Hindouyon a wra pergherinses dhe leow sans – rag ensampel, Varanasi, Rameshwaram, Ayodhya, Haridwar, Nashik, Ujjayn, Allahabad ha Somnath. Dowr Ganga yw pur sans, war-lergh Hindoueth. Yma Hindouyon owth enora bughes, awos aga bos “mammethow” tus. Ny dhyber Hindouyon pals bewin – hemm yw elvenn boesek a ahimsa (anfreudh). Sans yw simys ynwedh, awos an gweres res gans Hanuman ha'y lu a simys dhe Rama rag fetha an jevan Ravana (ha re ravnas Sita, gwreg Rama, war-lergh an Ramayana). 

Yoga yw sort a braktis spyrysek Hindou, ow kesunya manerow omdhoen, keurganow (mantras), preder, omrians, h.e. An geurgan geryes gwella yw an Gayatri Mantra, dhiworth an Ryg-Veda (Lyver III, Hymna LXII, Gwers 10):

War-lergh an Bhagavad Gita, yma dharma (devar spyrysek) a bubonan ow tyffra herwydh agh (varna) an person. Ytho, devar an shudras (tiogyon) yw ammetha; devar an vayshyas (marchons) yw kenwertha; devar an kshatriyas (breselysi) yw omgasa; ha devar an brahmanas (oferysi) yw gordhya. Yth esa tus heb varna byth – gelwys dalits hedhyw – a esa arweskys gans remenant an poblans avel achouta (andochyadow, na allo bos tevys).

Y'n eur ma, pub varna yw kevrennys yn lies jati. Yn hengovek, nyns o eseli a jatis dihaval ow tybri warbarth na demmedhi y gila. A-dhia anserghogeth Eynda, an dyffransow ma reth omwannhes, mes yma arwodhvos jati ha varna ow pesya. Lies dasfurvyer Hindou – y'ga mysk Rammohan Roy, Ramakryshna, hag M.K. Gandhi – re hwilas distrui kammhynsethow jati hag andochyadowder.

Bouddhisteth ha Jayneth a dhallathas avel vershyons dasfurvys a Hindoueth nebes kansblydhynyow kyns an Oes Kemmyn. Ynsi a naghas dihevelepterow jati ha varna hag awtorita an Vedas, mes a besya ow koela orth samsara (an droweyth a vywnans ha dasvywnans), an Upanishads, hag elvennow erell a'n hengov Hindou. Ytho, Hindoueth vrahmanek y's tevo le rowedh es Bouddhisteth yn Eynda glasek dres nebes kansblydhynyow. An movyans bhakti a nowydhhas bywder an hengov Hindou, ha'n woedh skyansek Vedanta a dhisplegya tybyansow an Vedas yn lies furv. Hindoueth a omlesas a-dreus Asi Soth-Est, le may fes an kryjyans hwath (yn arbennik yn Bali ha howldrevel Java).

Wosa tevyans Islam yn Asi Soth, yth esa lies urdh ha doeth ow kesunya spyrysogeth Hindou ha Muslim – rag ensampel, Kabir ha Gourou Nanak (an fondyer a Sikheth).




#Article 143: Zoulou (164 words)


Zoulou yw ’eth bantou kewsys in Africa Dhehow, le mayth yw hy udn tavas sodhogel ha’n tavas moyha kemmyn oll. Yma moy ages 50% a boblans an wlas na ow convedhes an tavas; cowsoryon Xhosa, an tavas Nguni ûsyes yn arbednyk in pow Codna-Tir an Est, a yll onderstondya Zoulou. In statow KwaZulu-Natal, Gauteng ha Mpumalanga yma'n brassa nyverow a Zoulouegoryon. Avell davosow erel in dehowbarth Africa, yma in Zoulou lies son 'clyck': c (, gwrÿs gans an dens), q (, gwrÿs a-dhelergh an dens), ha x (, gwrÿs gans tuyow an tavas).

Lien screfys in Zoulou a wrug omdhysqwedhes i'n 19 cansbledhen gans treylyans an Beybel in 1883. John Dube ha Reginald Dhlomo o screforyon bosek in Zoulou i'n kensa hanter an 20 cansbledhen. I'n eur ma, Zoulou yw ûsyes dre radyo, pellgowser, ha fylm. Yesterday (2004) o an kensa fylm a hireth plen i'n tavas. Jacob Zuma, an peswara lewyth a repoblek Africa Dhehow, a wor clappya Zoulou avell y gensa tavas.




#Article 144: Palores (191 words)


Palores (Pyrrhocorax pyrrhocorax) yw eghenn a edhen ow kul rann a'n teylu a vrini, Corvidae. Eghenn arall y'n keth bagas yw Pyrrhocorax graculus. Yma'n balores ow triga yn Ynysow Breten Veur, Manow, ha Wordhon warbarth gans powyow Europa dheghow, an Alpow, ha mynydhyow a-dreus kres Asi bys Eynda ha China.

Yn Breten Veur, yma paloresow ow triga yn ugheldiryow hag alsyow howlsedhes Kembra hag Alban, mes yn tiwedhes i re drevesigas yn Kernow arta. Yma'n balores war gota arvow Kernow, hag aswonnys avel edhen genedhlek Kernow yw hi. Yth esa paloresow moy kemmyn nans yw niver a vlydhynyow, mes an chogha (Corvus monedula) re gesstrivas erbynn an balores rag tiredh.

Diwwarr an balores yw kogh; hy fluvennow yw du; ha'y gelvin yw kogh.  Yma hi ow tybri hwesker ha miles heb mell keyn. Kri an balores yw galow hir ndash; sort a kyy-oo ughel ndash; hag yw moy diblans ages huni an chogha.

An balores a's teves nij neuvelladow hag es.  

Neyth an balores yw tew, gonedhys a rug, eythin, po plansow erell, ha linys gans gwlan po blew. Yma tri bys hwegh oy brith, dedhwys mis Ebryl po mis Me.




#Article 145: Emily Hobhouse (124 words)


Emily Hobhouse (1860–1926) o aktivydh Predennik a-barth sewena ha kres. Hi yw gwella kevys rag diskwedhes an studh a dus gwrys prisner yn Bresel Afrika Dheghow.

Genys yn Lyskerrys, hy thas o pronter yn Eglos Pow Sows.

Wosa mernans hy thas yn 1895, Hobhouse eth dhe Minnesota, Statys Unys rag pregotha dhe'n dus bal kernewek ena. Hi a dhehwelis dhe Vreten Veur yn 1900, mes a wrug vyaj dhe Afrika Dheghow y'n blydhen na, 1901, ha 1903; yth esa hi dyskadores yn Afrika Dheghow 1905–1908. 

Hi o fest erbynn Kynsa Bresel an Bys.

Yn 1920, hy herens yn Afrika Deghow a dhannvenis dhedhi arghans y prenno hi chi yn Kernow. Ytho, Hobhouse a brenas chi yn Porthia. Y ferwis hi yn 1926 yn Loundres.




#Article 146: Hernen (120 words)


Hern (po hernenn avel ger unnplek) yw teylu a bysk byghan oylek, Clupeidae. Synsys y'n teylu ma yw hern gwynn, hern byghan, damyow an hern po keynoges, ha eghennow erell. Yma naw genus a hern gwynn krenn (Dussumieriinae), eth a hern byghan (Clupeinae), eth a dhamyow an hern ha menhadennow (Alosinae), seytek a Pellonulinae, hwegh a hern an grommbil (Dorosomatinae), ha peswardhek genus arall. Yma hern yn-mysk an moyha poesek puskes rag boes y'n bys ma. Unn eghenn a hern gwynn an Iwerydh, Clupea harengus, yw an eghenn a buskes a'n moyha lanwes y'n bys, herwydh Lyver Rekordys Guinness.

A-dro dhe 1700, John Boson a skrifas kan Gernewek yn kever salyans hern, Reem an Parra Hearn. Yma'n gan ow korfenna,




#Article 147: Sen Sylvester (142 words)


Sylvester I o pab a vis Genver 314 bys 31ns Kevardhu 335, ow sywya Miltiades. Yn termyn y fabeth, Kostentin Veur a ros lies ro dhe'n Eglos Romanek, war-lergh an Liber Pontificalis (7ves po 8ves kansblydhen); an acheson hengovek yw Sylvester dhe sawya Kostentin a'n kleves meur. Vershyon war an hengov ma a wra rann a Vywnans Meryasek. War-lergh an hengov (ow tydhya a dhiwedh an 5es kansblydhen herwydh Johann Döllinger), Kostentin a via byjydhyes gans Sylvester ha ri studh arbennik dhe Gristoneth der lywyans Sylvester. An tekst pur goth (mes kamm) Constitutum Donatio Constantini a styry an ro supposys gans Kostentin dhe Sylvester a wovernans Itali gres.

Sylvester a dhannvenis kannasow dhe Gynsa Konsel Nicaea ha gelwis konsel orth Rom rag damnya kammgryjogyon Arianek hag erell.

Dy' Goel Sylvester yw an 31ns a vis Kevardhu, po an jydh kyns Kalann Genver.




#Article 148: Skots (228 words)


Skots (po Scots, ow styrya Albanek y'n yeth hy honan) yw yeth ermanek kewsys yn iseldir Alban ha Kledhbarth Wordhon. Yn lies ranndir, Skots yw kewsys warbarth gans an tavosow Gwydhelek ha Sowsnek. Skots yw an nessa yeth ha Sowsnek; an dhiw yw devedhys a'n rannyethow Anglian ha Hen-Sowsnek kewsys yn howldrevel Breten Veur y'n Oesow Kres a-varr (7ves kansblydhen yn soth-est Alban). An tavosow skandinavek (yn arbennik Norgaghek) ha Frynkek re asas aga remenens y'n yeth Skots ynwedh.

Devnydh a Skots avel yeth lyennek re veu gwrys wostalleth yn kres an 14ves kansblydhen; nyns eus lower a dhyffransow yntra Skots ha rannyethow gogledh a Sowsnek y'n eur na. Mes y'n 15ves kansblydhen an dyffransow ma a dava, ha Skotegoryon a dhallathas galow aga thaves 'Scots'.

A-dro dhe amser Unyans an Dhiw Gurun (Alban ha Pow Sows) yn 1707, studh Skots o disputys yn treusi gans Sowsnek.
Mes Robbie Burns o bardh a vri veur hag a witha bywder an yeth Skots y'n termyn na. Y'n 20ves kansblydhen, yth esa dasserghyans a Skots avel yeth lyennek (Lallans).

Y'n jydh ma, yth aswonnir Skots avel taves ranndiryel a Alban; mes nyns eus towlenn leun rag promovya an yeth y'n pow na. Yma'n Boord o Ulster-Scotch (Kesva a Skots a Ulster) ow promovya an yeth ha gonisogeth Skots yn Wordhon (Wordhon Gledh ha Konteth Dún na nGall yn Repoblek Wordhon).




#Article 149: C (110 words)


C yw tressa lether an letherennek romanek dre vroas, ha huny a Gernewek Unys ha Nowejya. Hei ew an second kessonen keffres y'n letherennegy ma. 

Nyns ew C ow qwil radn a'n letherennek a Gernowek Kebmyn mann; yn hy le ma'n letheren dhowblek Ch. Ma dhe C an kethsam devedhyans ha G. Ma an Furv Skrifys Savonek ow usya an letheren C. Y'n furv chyf, C ew kevys a-rag an bogalednow E, I ha Y (rag ensompel y'n ger cita), le ma hei styrya puppres an son /s/. Y'n furv adenowen ha henwyn telleryow, C a ell styrya ynwedh an son /k/ (rag ensompel y'n ger cara ha'n hanow Cambron).




#Article 150: F (106 words)


F yw hweghes lyther an lytherennek Kernewek hag a'n lytherennans romanek dre vras. Hi yw an peswera kessonenn keffrys. War-lergh A Grammar of Modern Cornish gans Wella Brown, hanow an lytherenn F a via leverys 'ev'. An lytherenn ma a via onan a'n lytherennow lyha menowgh yn Kernewek Kemmyn herwydh unn studhyans servadow. Tus Etruri a dhevnydha an lytherenn dhewblek FH rag an son [f] – henn a styrya [wh], a-ban styrya digamma (ϝ) an son [w]. Digamma o lytherenn Rew a-varr, mes nyns yw devnydhys na'n sonenn na'n lytherenn yn Grew arnowydh po klasek. Yma dhe F an kethsam devedhyans hag U, V, ha W.




#Article 151: Skwardya (119 words)


Skwardya yw band rokk ow kana yn Kernowek neb a dhallathas performya a-dro dhe 1999 ha pesya bys yn hedhyw. 

Eseli Skwardya yw Matthew Clarke, Dave Miller, Colin Roberts hag Alison Roberts.

Yma tri sidi a yllir prena dhiworth .

Matthew Clarke o esel a Krena keffrys. An band na a waynyas an PanKeltek 2005 gans kan henwys: 'Fordh dhe Dalvann'.

Skwardya a veu gwelys a-hys Breten Veur der BBC Breakfast wosa i dhe sonskrifa nebes kanow Beatles yn Kernewek. An hwedhel a lesas a hys an bys keffrys. Byttegyns, nyns esa kummyas dhedha a usya kanow an Beatles, ytho ny vydh dyllans soedhek der sidi.

Yma Skwardya ow pareusi sidi flamm nowydh hag a vydh dyllys kyns pell.




#Article 152: Kataloni (843 words)


Kataloni (Catalunya yn Katalanek, Cataluña yn Spaynek, Catalunha yn Aranek) yw kemmynieth omrewlys Spayn gans studh avel kemmynieth istorek. Yma hi yn Borlewen an Konna-Tir Iberi desedhys. A-dro dhedhi yma kemmyniethow omrewlys Pow Valensianek hag Aragon, Roussillon yn Pow Frynk, Andorra, ha'n Mor. Y triga 6.5 milvil dhen omma yn 2003. Barcelona yw an bennsita ha'n brassa tre.

Yma teyr yeth soedhogel dhe Gataloni, ha diw anedha devnydhys yn menystrans an pow. An eyl yw Katalanek, yeth teythyek an pow, ha'y ben yw Spaynek, yeth a wlaskor Spayn. Mes yn Bro Aran y kevir rannyeth Oksitanek aswonnys avel Aranek (aranés): honn yw taves Gaskoynek, hag y'n vro na yeth soedhogel yw hi.

Kataloni a gomprehend peder konteth: Barcelona, Girona, Lleida, ha Tarragona. An kontethow ma yw diberthys yn 41 comarca

An Generalitat de Catalunya yw hanow an vaner wovernans a Gataloni. Yn fenowgh y helwir Senedh an pow yndella ynwedh. A-dhia 1977, pan dhehwelis Josep Tarradellas dhiworth Pow Frynk (le may triga ev ha'n Generalitat yn termyn Francisco Franco), an Generalitat a'n jeves omrewl. 

Ottomma rol a lywydhyon an Generalitat a-dhia dermyn an vyghternedh Katalanek a Aragon:

Berenguer de Cruïlles 1359-1362
Romeu Sescomes 1363-1364
Ramon Gener 1364-1365
Bernat Vallès 1365
Bernat Vallès 1365-1367
Romeu Sescomes 1375-1376
Joan I d'Empúries 1376
Guillem de Guimerà 1376-1377
Galceran de Besora 1377-1378
Ramon Gener 1379-1380
Felip d'Anglesola 1380
Pere de Santamans 1381-1383
Arnau Descolomer 1384-1389
Miquel de Santjoan 1389-1396
Alfons de Tous 1396-1413
Marc de Vilalba 1413-1416
Andreu Bertran 1416-1419
Joan Desgarrigues 1419-1422
Dalmau de Cartellà 1422-1425
Felip de Malla 1425-1428
Domènec Ram 1428-1431
Marc de Vilalba 1431-1434
Pere de Palou 1434-1437
Pere de Darnius 1437-1440
Antoni d'Avinyó i de Moles 1440-1443
Jaume de Cardona i de Gandia 1443-1446
Pero Ximénez de Urrea 1446-1449
Bertran Samasó 1449-1452
Bernat Guillem Samasó 1452-1455
Nicolau Pujades 1455-1458
Antoni Pere Ferrer 1458-1461
Manuel de Montsuar 1461-1464
Francesc Colom 1464-1467
Ponç Andreu de Vilar1467-1470
Miquel Samsó 1470-1473
Joan Maurici de Ribes 1473-1476
Miquel Delgado 1476-1478
Pere Joan Llobera 1478-1479
Berenguer de Sos 1479-1482
Pere de Cardona 1482-1485
Ponç Andreu de Vilar 1485-1488
Juan Payo Coello 1488-1491
Joan de Peralta 1491-1494
Francí Vicenç 1494-1497
Pedro de Mendoza 1497-1500
Alfons d'Aragó 1500-1503
Ferrer Nicolau de Gualbes i Desvalls 1503-1504
Gonzalo Fernández de Heredia 1504-1506
Lluís Desplà i d'Oms 1506-1509
Jordi Sanç 1509-1512
Joan d'Aragó 1512-1514
Jaume Fiella 1514-1515
Esteve de Garret 1515-1518
Bernat de Corbera 1518-1521
Joan Margarit i de Requesens 1521-1524
Lluís de Cardona i Enríquez 1524-1527
Francesc de Solsona 1527-1530
Francesc Oliver de Boteller 1530-1533
Dionís de Carcassona 1533-1536
Joan Pasqual 1536-1539
Jeroni de Requesens i Roís de Liori 1539-1542
Miquel Puig 1542-1545
Jaume Caçador 1545-1548
Miquel d'Oms i de Sentmenat 1548-1551
Onofre de Copons i de Vilafranca 1551-1552
Miquel de Ferrer i de Marimon 1552
Joan de Tormo 1552-1553
Miquel de Tormo 1553-1554
Francesc Jeroni Benet Franc 1554-1557
Pere Àngel Ferrer i Despuig 1557-1559
Ferran de Lloances i Peres 1559-1560
Miquel d'Oms i de Sentmenat 1560-1563
Onofre Gomis 1563-1566
Francesc Giginta 1566-1569
Benet de Tocco 1569-1572
Jaume Cerveró 1572-1575
Pere Oliver de Boteller i de Riquer 1575-1578
Benet de Tocco 1578-1581
Rafael d'Oms 1581-1584
Jaume Beuló 1584
Pere Oliver de Boteller i de Riquer 1584-1587
Martí Joan de Calders 1587
Francesc Oliver de Boteller 1587-1588
Jaume Caçador i Claret 1590-1593
Miquel d'Agullana 1593-1596
Francesc Oliver de Boteller 1596-1598
Francesc Oliveres 1598-1599
Jaume Cordelles i Oms 1599-1602
Bernat de Cardona i de Queralt 1602-1605
Pere Pau Caçador i d'Aguilar-Dusai 1605-1608
Onofre d'Alentorn i de Botella 1608-1611
Francesc de Sentjust i de Castre 1611-1614
Ramon d'Olmera i d'Alemany 1614-1616
Miquel d'Aimeric 1616-1617
Lluís de Tena 1617-1620
Benet Fontanella 1620-1623
Pere de Magarola i Fontanet 1623-1626
Francesc Morillo 1626-1629
Pere Antoni Serra 1629-1632
Esteve Salacruz 1632
García Gil de Manrique y Maldonado 1632-1635
Miquel d'Alentorn i de Salbà 1635-1638
Pau Claris i Casademunt 1638-1641
Josep Soler 1641
Bernat de Cardona i de Raset 1641-1644
Gispert d'Amat i Desbosc de Sant Vicenç 1644-1647
Andreu Pont 1647-1650
Pau del Rosso 1650-1654
Francesc Pijoan 1654-1656
Joan Jeroni Besora 1656-1659
Pau d'Àger 1659-1662
Jaume de Copons i de Tamarit 1662-1665
Josep de Magarola i de Grau 1665-1668
Joan Pagès i Vallgornera 1668-1671
Josep de Camporrells i de Sabater 1671-1674
Esteve Mercadal i Dou 1674-1677
Alfonso de Sotomayor 1677-1680
Josep Sastre i Prats 1680-1683
Baltasar de Muntaner i de Sacosta 1683-1686
Antoni de Saiol i de Quarteroni 1686-1689
Benet Ignasi de Salazar 1689-1692
Antoni de Planella i de Cruïlles 1692-1695
Rafael de Pinyana i Galvany 1695-1698
Climent de Solanell i de Foix 1698-1701
Josep Antoni Valls i Pandutxo 1701
Antoni de Planella i de Cruïlles 1701-1704
Francesc de Valls i Freixa 1704-1705
Josep Grau 1706-1707
Manuel de Copons i d'Esquerrer 1707-1710
Francesc Antoni de Solanell i de Montellà 1710-1713
Josep de Vilamala 1713-1714
Francesc Macià i Llussà (ERC) 1932-1933
Lluís Companys i Jover (ERC) 1933-1940
Josep Irla i Bosch (ERC) 1940-1954
Josep Tarradellas i Joan (ERC) 1954-1980
Jordi Pujol i Soley (CiU) 1980-2003
Pasqual Maragall i Mira (PSC) 2003-2006
José Montilla Aguilera (PSC) 2006-2010
Artur Mas i Gavarró (CiU) 2016
Carles Puigdemont  (CiU (2016-2017)
Quim Torra i Pla (2018-




#Article 153: Lytherennek (252 words)


Lytherennek yw bagas rewlys a lytherennow – arwoedhyow skrifys selvenek – ow styrya sonennow unn taves kewsys, dell yw lemmyn po dell o martesen yn termyn eus passys. Yma ken vanerow skrifa may styry arwoedhyow geryow leun (r.e. Chinek) po syllabennow (r.e. y'n yeth Cree).

An lytherennek moyha devnydhys y'n bys ma yw huni romanek, displegys rag skrifa Latin mes usys y'n dydhyow ma rag skrifa moyha yethow Europa (saw yethow Howldrevel Europa, y'ga mysk Russek ha Greka), Turkek, Vietnamek, ha'n vrassa niver a yethow kewsys yn Amerika hag Afrika a-is an Sahara. Y'n lytherennek ma y skrifir Kernewek sertan.

Drefenn an dihevelepterow yethoniethek yn-mysk oll an tavosow ma, y chanjir tamm an lytherennek Romanek war-lergh maner pub yeth. Yma dhe nebes tavosow lytherennow keworrys: rag ensampel Æ, Ø hag Å yn Danek ha Norgaghek; Þ hag Ð yn Islensek; Ŋ yn Inuktitut; Ą, Ć, Ę, Ł, Ń, Ś, Ź, Ż yn Polonek; ha lies chanj arall a'n par ma.

Byttegyns, yma lytherennegi pals usys y'n norvys. Yn mysk an re moyha notadow yma lytherennegi Arabek (usys rag skrifa Persek, Ourdou, ha lies yeth arall ynwedh), Ebrow, Amharek, Kyrrilek (hag usir yn Russek, Bulgarek, Serbek, Ukraynek h.e.), Grew, ha'n teylu kowal a lytherennegi Brahmek a Eynda hag Asi Soth-Est – lytherennegi Devanagari, Thai, Tamil, Bengali, Burmek, hag erell.

An Geltyon goth a skrifa yn lytherennek arbennik gelwys Ogam. Y kavsons i an tybyans dhe skrifa yndellma, dell grys skoloryon, a-dhia niverennow Romanek; mes nebes unnik yw an furv ha patron a Ogam.




#Article 154: I (102 words)


I yw nawves lyther an lytherennek Kernewek hag a'n lytherennans romanek dre vras. Hi yw an tressa bogalenn keffrys. War-lergh A Grammar of Modern Cornish gans Wella Brown, hanow an lytherenn I a via leverys 'i'. An lytherenn ma a via an nessa bogalenn lyha menowgh yn Kernewek Kemmyn herwydh unn studhyans servadow. Devnydh a'n lyther I yw unn poynt a dhyffrans pur boesek yntra Kernewek Kemmyn ha Kernewek Unys, a-ban nag yw an lytherenn ma kevrennek mann yn Mordonnek. Yma dhe'n lytherenn ma an keth devedhyans ha J – nyns o an lytherennow ma diberthys yn tiblans kyns an 16ves kansblydhen.




#Article 155: Davas (267 words)


Davas (liesplek deves) yw enyval y'n teylu Bovidae.
Yma seyth eghenn a dheves a lyha y'n bys ma, ha pub huni anedha ow kul rann a'n genus Ovis. An eghenn aswonnys yn kwella yw an dhavas kemmyn (Ovis aries); mes yma ynwedh an vouflon (Ovis musimon) ha davas an ergh (Ovis nivicola).
Yma'n dhavas bighorn (korn meur, Ovis canadensis) ha'n dhavas thinhorn (korn kul, Ovis dalli) ow triga yn Amerika Kledh a-dro dhe'n Mynydhyow Karrek.
An argali (Ovis ammon) a wander yn mynydhyow Asi Kres ha'n urial (Ovis vignei) yn Eynda. Awos aga gwlan ha kig, yma tus ow maga milvilyow a dheves kemmyn yn Ostrali, Mordir Nowydh, Uruguay ha powyow erell.

An ger davas yw koynt yn Kernewek, drefenn y hyllir y dreylya yn diw fordh wosa an erthygel: an dhavas poken an navas. Furv Kembrek an wreydhenn vrythonek ma yw dafad.

Davas arow a's henwir hordh; huni yowynk yw oen (liesplek enas).

An Hordh (, Latin Aries) yw bagas sterennow y'n arwoedhkylgh ynter an Puskes ha'n Tarow. Nyns yw y sterennow pur splann, mes onan anedha – Sterenn Teergarden – yw kentrevek pur ogas dhe'gan Howl ni.

Yn sterorieth an Howlsedhes, yma arwoedh an Hordh ow talleth an 21ves a vis Meurth ha gorfenna an 19ves a vis Ebryl. Mes y'n sterorieth Hindou yma'n arwoedh ow talleth an 19ves a vis Ebryl ha gorfenna an 13ves a vis Me. Y tybir bos an Hordh unn 'arwoedh a'n tan' (avel an Sethor ha'n Lew). Meurth a's teves hy threveth ynno. An Hordh, an Kanker, an Aver, ha'n Vantol yw arwoedhyow chyf a beswar poynt an kompas.




#Article 156: W (105 words)


W yw an tressa lytherenn war'n ugens y'n lytherennek romanek dre vras hag yn re lytherennansow Kernewek (mes an nessa war'n ugens yn Kernewek Kemmyn, hag yn Kernewek Unys mar ny niverir I). Hi yw an etegves kessonenn keffrys (seytegves yn Kernewek Kemmyn). Yn Kernewek Nowyjya, W yw nepprys bogalenn gans an sonenn . War-lergh A Grammar of Modern Cornish gans Wella Brown, hanow an lytherenn V a via leverys 'we'. Yma dhe'n lytherenn ma an keth devedhyans Semitek hag F, U, ha Y. Y tallathas W avel kesunyans a uu po vv y'n Oesow Kres (kehaval dhe æ, arwoedh ow kesunya a gans e).




#Article 157: Y (124 words)


Y yw an pympes lytherenn war'n ugens y'n lytherennek romanek dre vras hag yn re lytherennansow Kernewek (mes an tressa lytherenn war'n ugens yn Kernewek Kemmyn, ha'n peswara war'n ugens yn Kernewek Unys mar ny niverir I). Hi yw an hweghes bogalenn (pympes yn Kernewek Unys), ha nepprys an ugensves kessonenn ynwedh (etegves yn Kernewek Kemmyn). War-lergh A Grammar of Modern Cornish gans Wella Brown, hanow an lytherenn Y a via leverys 'ye'. Y yw an diwettha lytherenn yn Kernewek Kemmyn (hag yn Kernewek Unys mar ny niverir Z). Yma dhe'n lytherenn ma an keth devedhyans Semitek hag F, U, ha W. An Romanyon a gemmeris an lytherenn ma a-dhiworth an lytherennek Rew rag arwoedhya an sonenn , a-der  hag o arwoedhys gans U.




#Article 158: X (100 words)


X yw an peswara lytherenn war'n ugens y'n lytherennek romanek dre vras hag yn re lytherennansow Kernewek (mes an tressa lytherenn war'n ugens yn Kernewek Unys mar ny niverir I). Y'n lytherennegi ma, X yw an nownsegves kessonenn keffrys. Nyns yw devnydhys X yn Kernewek Kemmyn mann – yn y le y skrifir ks (r.e. KK boks, KU box); mes X yw pur danow yn pub lytherennansow a Gernewek oll. Nyns yw sertan bo devedhyans Semitek rag an lytherennow Grew X, Ξ ha Ψ po nag eus – an lytherenn Etruskek/Latin a dhothya a onan a'n dhiw gynsa lytherenn na.




#Article 159: Kastell Penndinas (120 words)


Kastell Penndinas (Sowsnek, Pendennis Castle) yw kastell yn Kernow, drehevys yntra 1540 ha 1545 a-barth an Myghtern Henry VIII rag gwitha aber Avon Fal war hy glann west (mayth yw Aberfal lemmyn). Yma Kastell Sen Mawes a-dal Penndinas orth an lann est. Yma dhe'n kastell unn tour krenn sempel ha yett klos gans isella fos.

Y krevhas an kastell yn termyn an Armada Spaynek.

Y'n Bresel an Pymp Kenedhel, yth esa esedhva a bymp mis pan dhefendya John Arundell an kastell a-barth an Ryalydhyon. Wosa henna, an Senedh a withya an kastell gans 500 soudor.
Yth esa krevheans pella dhe Benndinas yn termyn an Breseli Napoleonek ha Nessa Bresel an Bys.

Ertach Sowsnek a withy an kastell y'n eur ma.




#Article 160: Persek (119 words)


Persek (فارسی) yw yeth Eyndo-Europek kewsys yn Iran, Afganistan, Bahreyn, Tajikistan ha nebes ranndir Ousbekistan gans a-dro dhe 75 vilvil a dus. Ev yw yeth soedhogel a Iran (le mayth yw aswonnys ynwedh avel farsi), Afganistan (le mayth yw aswonnys avel dari) ha Tajikistan (le mayth yw aswonnys avel tajik). Persek yw skrifys dre vras yn furv war an lytherennek arabek (mes Tajik yw skrifys yn lytherennek syrillek). Gramasek ha fonologieth Persek yw pur dhihaval hag Arabek, ha nyns yw an dhew daves na kerens mann. Persek yw yeth lyennek a vri yn Asi Kres ha Soth, kekeffrys hag yn Iran ha Turki. Unn ober a lyenn Persek re dreylyas yn Kernewek – h.y. an Rubaiyyat gans Omar Khayyam.




#Article 161: Teylu Boson (132 words)


An teylu Boson o teylu a Gernewegoryon a-dro dhe Lulynn, Pennwydh West, orth diwedh an 17ves ha dalleth an 18ves kansblydhen. Ynsi a guntelli remenants an taves kewsys y'n eur na, ha skrifa lytheryow y'n taves dh'aga hothmans (John Keigwin, James Jenkins, hag erell). Nicholas Boson (marow 1703) a skrifas an hwedhel Jowann Chi an Hordh, hag Edward Lhuyd a avas vershyon anedho pan esa eev yn Kernow. John Boson (marow 1730) ha Thomas Boson a wrug tri threylyans an Pader yn Kernewek Diwedhes. Skrifow an telyu a veu konservys yn Kuntelles Gwavas a vammskrifow, Archaeologia Britanniae gans Edward Lhuyd, ha tylleryow erell. Yn 1974, Oliver Padel a guntellis an skrifow ma yn dyllans nowydh. Pur boesek o an skrifow ma rag an dasserghyans a 'Gernuack Nowedga' gans Richard Gendall ha'y gowethas.




#Article 162: Ontario (185 words)


Ontario yw pow yn Kanada. Gans 12.5 milvil driger, Ontario yw an pow an moyha poblys y'n wlaskor. (A-dro dhe 37.9% a dus Kanada a drig yn Ontario.) Pennsita an pow yw Toronto, hag Ottawa – pennsita a Ganada oll – usi y'n pow ma ynwedh. Hamilton ha Loundres yw sitys bras erell. Yn Ontario Deghow – h.y. an rann a'n pow dhe'n soth-est a Lynn Nipissing – yma poblans does ha lies bargen-tir, diwysyans h.e. Ontario Gogledh yw brassa lower, gans poblans pur vyghan ha tiredh koesek. Yma peswar a'n pymp Lynn Meur ow kelghi Ontario. Pow Kebek usi dhe'n howldrehevel a-dreus Avon Ottawa; yma'n Statys Unys dhe'n soth a-dreus an Lynnow Meur, ha Manitoba orth an amal north-west.

Sowsnek yw an yeth moyha kewsys omma a-dhia drevesigans Ontario Deghow gans Lelysi an Emperoureth Kesunys (United Empire Loyalists) yn 1783 wosa an Domhwelans Amerikan. Byttegyns, yma nebes 550 000 a dus ow kewsel Frynkek (ymons i ow triga kyns oll yn kyrghynn Ottawa); yma'n gemmynieth a Frynkegoryon yn Ontario a-dhia kres an 17ves kansblydhen. 

Kathleen Wynne a'n Parti Livrel yw kynsa menyster Ontario lemmyn.




#Article 163: Liwles (214 words)


Liwles (Isatis tinctoria) yw plans bleujyowadow y'n teylu
Brassicaceae. Yth yw ev ynwedh an hanow an liwyans glas askorrys a'n plans. Liwles a dhallathas ow teva yn plenys ha difeythtiryow a'n Kawkasus, Asi Gres ha West, mes y hyllir y gavoes ynwedh yn Europa soth-est ha kres. Hwath pella, yth ammethys liwles rag liwya a-dreus Howlsedhes ha Deghow Europa a-dhia Oes Men. Yn Oes Horn, remenants a liwles re gavas orth Heuneburg, Hochdorf, ha Hohmichele. Herwydh Iulius Caesar, an Vrythonyon geltek a liwya aga horfow a liwles. An Fightyon ynwedh a gavas aga hanow Latin (Picti, po 'an re bayntys') rag an keth acheson.

Devnydh a liwles a besya yn termyn an Ankredoryon Mor (r.e. orth Evrok) hag y'n Oesow Kres yth ammethys ev yn Lincolnshire ha Gwlas an Hav yn Pow Sows; Gaskoyn, Normani, Toulouse, ha Breten Vyghan yn Pow Frynk; Toskani ha Piedmont yn Itali; hag Erfurt ha Thuringi ha tylleryow erell yn Almayn.

Indigo diworth Eynda ha'n Statys Unys a gemmeras le liwles y'n 18ves kansblydhen awos klerra yw y liwyans ages huni liwles. Hag y'n 20ves kansblydhen, liwyans synthesek a gemmeras le an dhew. Mes yma askorr liwles owth ynkressya arta y'n Rywvaneth Unys (rag ynk hegar dhe'n kyrghynnedh) hag yn Almayn (rag gwitha prenn rag podredhes heb kymygow dyantell).




#Article 164: Nihonek (118 words)


Nihonek po Japanek yw yeth kewsys y'n ynysek Nihon ha tylleryow erell may trig tus nihonek ena.

Yma 128 milvil gowsoryon gen nihonek yn Nihon hy honen. Yn powyow lies conquerys gen Nihon a dherag diwedh an Secund Bresel dreusvysyek, rag ensampel Taywan ha Corea, nihonek a'n jeves whath cowsoryon y'n dinythyans gottha. 

Ynwedh, nihonek yw deskys mar yeth yn adhescans a dre dro Asya a'n Est ha'n Ôstrali. Nihon a'n jeves an tressa economieth vrassa yn bys ha hy yw an ethves yeth brassa rag cowsoryon a vyghan.

Ottomma diagramm a vogalennow yn Japanek savonel:

Yma tri system-skrifa dhe Nihonek: kanji (漢字), hiragana (平仮名), ha katakana (片仮名). Y devnydhir an lytherennek Latin ynwedh treweythyow, henwys romaji (ローマ字).




#Article 165: Duw (184 words)


Duw (poken Dew yn KU, Du yn fenowgh yn dornskrifow hengovek) yw an hanow a nerth dres natur yn lies kryjyans. Ha skrifys gans lytherenn veur, 'Duw' a styry Unn nerth dres oll, herwydh usadow; gans lytherenn vyghan, 'duw' ha 'duwes' a styr onan a nebes nerthow dres natur. Gnas Duw, po an dhywow, yw an govynn chyf a dhivinita, ha kryjyansow divers a dhysk tybyansow dihaval yn hy hever. Yma niver a welyow possybyl a-is:

Yma moyha kredoryon ow kryji ynwedh yn nerthow spyrysek erell, le ages Duw po duwow – eledh, sens, djinn, dyowlow, devas, les-dhywow, spyrysyon hengeughyon, h.e.

Etymologyl an ger Kernewek Duw yw an wreydhenn Eyndo-Europek *dyēus. Y hyllir kavoes an kethsam wreydhenn y'n geryow Latin (deus ha Iouis), Grew (Ζεύς/Zeus ha Δίας/Dias), Wordhonek (dia), Germanek (Hen Norgaghek Týr). 

Yma yethow ha kryjyansow dihaval owth usya geryow divers rag Duw. Yn Islam, hanow Duw yw Allah/الله, ger Arabek ow styrya 'An Duw (unnik)'. Hanow hengovek Kristyon yw Yehovah, ha dallathas gans an wreydhenn Ebrow YHWH/יהוה, redys adonai (ow Arloedh). Yn Hindoueth, Brahma po Brahman/ब्रह्म yw hanow a enev an unyvers.




#Article 166: Pab (161 words)


Pab yw penn an Eglos Katholik Romanek hag Epskop Rom. Herwydh an Eglos Katholik, an Pab a'n jeves hwath an awtorita ros gans Yesu Krist dhe Symon Peder, h.e. an alhwedhow dhe'n Nev ha'n Nor. Ytho, an Pab yw ughella ages epskobow, arghepskobow, ha pronteryon oll – hepken Konsel Ekywmenek, rag ensampel Vatikan II, a'n jeves moy a alloes y'n Eglos. Hwath pella, an Pab yw sovran Sita an Vatikan – stat-sita ansoedhogel yn kres Rom. An Pab a-lemmyn yw Fransis, genys Jorge Mario Bergoglio yn Buenos Aires, Arghantina, ha dewisys avel Pab yn 2013 wosa omdennans Benedikt XVI. Bys yn 1870, an Pab a rewla rann vras a Itali gres, gelwys Patrimonium Petri ('Eretons Peder').

Ofis ha nerth an Pab o unn acheson chyf a'n Dasfurvyans, hag a greatyas an Eglosyow Protestant, Anglikanek, h.e.

Yn lyenn Kernewek, an Pab Sylvester a saw Kostentin Veur a gleves meur yn Bywnans Meryasek.

Aroedh myghternses an Pab yw kurun tryblek gelwys an triregnum.




#Article 167: Etruskek (130 words)


Y kewsys an taves Etruskek yn Etruri yn Itali gres ndash; kepar ha Toskani arnowydh ndash; a'n 8ves kansblydhen kyns OK bys yn 2sa kansblydhen an Oes Kemmyn. An yeth ma yw aswonnys der vagas a skrifow, liesweyth a veyn, hag a bes hwath. Naw anedha yw hir lowr. Hepken an yeth kewsys yn Lemnos kyns trygh an Rekys yw kar diblans a Etruskek, mes yma hevelepterow ynter Etruskek ha nebes yethow Anatoli ha Soumer. Nyns yw yethonydhyon unnver o Etruskek yeth Eyndo-Europek po nag o.

An lytherennek Etruskek yw pennfenten poesek rag agan huni Latin.

An hwegh kynsa niver :

Yn mysk henwyn an dhywow Etruskek, yma: Tarchonte/Tagete (=Teshub), Turan (dywes an nev, =Gwener), Laran (dyw an glaw, =Meurth), Fufluns (dyw an howl), ha Thesan (dywes an golow, =Aurora).




#Article 168: Tewdar (151 words)


Tewdar po Teudar (a-dro dhe 520 ndash; a-dro dhe 580) o maghtern bretonek ha pennsevik kernewek y'n Oesow Kres a-varr. 

Yn lyenn Kernewek, ev yw turant ha pagan a bersekutya an sens kristyon a'n oes na. Rag ensampel, yn Bywnans Meryasek, y lys usi yn Menek, ha chassya Meryasek a-dhiworth Kernow a wra ev. Tormentorys pals yw arvethesigyon Tewdar y'n hwedhel ma, ha Mahomm ev a wordh. Yn Bywnans Ke, Tewdar a appos fydh Ke ow skornya dyskas an Trynses ha'n dineythyans gwyrgh. 

War-lergh David Nash Ford, tas Tewdar o Hoel Veur, noy an myghtern Arthur. Tewdar o divroys a'y wlaskor Kernow Vyghan yn Breten Vyghan gans Macliau, myghtern Venetens, hag ena selya y vyghternses yn Pennwydh ha Kerrier. Yn 577, Tewdar a fethas Macliau mes gasa y vreur Weroc war dron Venetens.

Furv Latin y hanow a via nepprys Teutharius, nepprys Theodoricus. An Frankyon a's galwa Thierry, ha'n Kembroyon Tewdr.




#Article 169: Edhen (214 words)


Edhen (liesplek ydhyn) yw esel unn ugh-urdh a enyvales (Lat. Aves), pub huni gans diw esker, pluv, lithyow yn-rag ow kul eskelli, eskern kew, ha gallos dedhwi.

Yma 8,800–10,200 eghenn a ydhyn ow fyw y'n bys ma; ytho, ynsi yw an liesekka klas a viles gans mell keyn war dir. Yma nebes ydhyn ow tybri sugen bleujyow, plansow, has, hwesker, logos, puskes, karyn, po ken ydhyn. Difun dydhweyth a vydh moyha ydhyn, mes re anedha a vydh difun nosweyth po mo. Lies edhen a vyaj yn pell rag triga y'n gwella hin; erell a vyw dre vras orth an mor. Yma hwath eghennow a yll koska hag i ow nija.

Yn mysk gnasow kemmyn ydhyn yma gelvin askornek heb dens, dedhwi oyow krogenek, ha korf eskern skav mes kres. An vrassa rann anedha a yll nija y'n ayr, mes niver a eghennow (yn arbennik war ynysow) re gollas an gallos ma: r.e. pennow-gwynn, strusyow hag ydhyn kiwi.

Sur yth hevel y'n eur ma ydhyn dhe esplegya diworth arghpedrevanes, h.y. diworth an bagas Maniraptora a'n is-urdh Theropoda. An ydhyn a wra ytho rann a'n klas Reptilia (kramviles), ha'ga nessa kerens y'n klas na yw krokodiles. Yma ydhyn, kramviles erell, ha bronnviles ow furvya an Amniota, enyvales gans mell keyn a omgerdhas rag triga war dir.




#Article 170: Galisi (178 words)


Galisi po Galisa (henwys Galiza po Galicia y'n taves teythyek) yw kemmynieth omrewl yn north-west Spayn. An keynvor Iwerydh usi dhe North ha West an pow; y'n Est yma Asturya ha Leon (rann a gemmynieth Kastil ha Leon) yn Spayn; ha dhe'n Soth yma Portyngal.

Galijek, yeth teythyek Galisi, yw pur ogas ha Portyngalek. Trigoryon hen an pow, an Gallaeci a via Keltyon war-lergh re awtoritaow, hag yth esa trevesigeth Predennek a-dhia an 6ves kansblydhen bys dhe'n 9ves a-dro dhe Santa Maria de Bretoña (h.y. Sen Maria a Vreten). Yn blydhynyow diwedhes, yma bolonjedh ow tevi dhe greatya kesunyansow gans an powyow Keltek.

Sen Jago, ha Lugo le pergherinses a vri goth, yw pennsita an gemmynieth. Vigo, A Coruña, ha Ferrol yw teyr sita arall a boes y'n bro (ha pub huni anedha brassa es an bennsita).

An hanow Galiza (po 'Galisa' yn furv kernewekhes) yw kottha ages Galicia, ha trovys yn hen dekstow Galijek-Portyngalek. Ytho yth ompreder kenedhlogydhyon alijek y vos an furv unnik ewn. War-lergh governans Galisi, yma dhe'n dhew hanow (Galiza ha Galicia) studh soedhogel.




#Article 171: Enyval (135 words)


Enyvales po miles yw eseli an wlaskor vywoniethek Animalia. Y fywons i y'n mor ha'n nor; lies eghenn a yll nija y'n ayr ynwedh. Lies kell a'n jeves, ha galloes gwaya ha gorthybi dhe'n kyrghynnedh. I a dyber kreatoryon byw erell (enyvales, plansow, korrbryves, h.e.). War-lergh savonow bywonieth, tus a wra rann a'n wlaskor Animalia (h.y. y'n urdh Primates a'n Mammalia, po bronnviles).

Ottomma rol a asrannow meur ha phyla y'n wlaskor na (yn lytherennow hardh y skrifir henwyn an naw brassa phyla). Nyns usi an rol ma ow tiskwedhes asrannow le ages phylum saw yn Chordata (agan phylum nyni).

Enyvales a yll bos rannys yntra dew vagas efan: mellkeynoges (enyvales gans mellkeyn) ha divellkeynoges (enevales heb mellkeyn). Divellkeynoges yw an brassa bagas a enyvales hag yma'n niver brassa a eghennow deskrifys y'n isbagas hwesker.




#Article 172: Jamys VII ha II (114 words)


Jamys Stuart (1633–1701) a reynya avel an myghtern Jamys VII a Alban, I a Bow Sows hag yn titel a Wordhon ha Pow Frynk a-dhia 1685. A-dro dhe 1668 y teuth ev ha bos katholik, dell wrug y vroder Charlys II yn eur y vernans. Ev o Dug Evrek kyns sywya y vroder avel maghtern. An Senedh a'n chassyas dhiworth Breten Veur yn 1688 wosa dineythyans y vab, James Francis Edward Stuart, ha Wella a Oranje a gemmeris y le. Luyow Jamys ha Wella a omladhas bresel yn Wordhon 1689-1690, mes Jamys a veu chassys yn-mes arta. Dhe Bow Frynk yth eth ev. An re a'n skoedhya ev ha'y eryon yw henwys an Jakobitydhyon.




#Article 173: Myghternedh Pow Sows (116 words)


Athelstan a Wessex a unyas wostalleth Pow Sows avel rywvaneth unnik. Wosa Reyth Unyans 1707, an rywvaneth ma a veu junyas gans huni Alban rag furvya an Rywvaneth Unys a Vreten Veur. A-dhia an termyn na, Pow Sows yw onan a beswar pow an RU, warbarth gans Alban, Kembra, Wordhon Gledh (ha Kernow war-lergh nebes tybyansow).

Nyns esa myghtern ow reyna yntra ladh Charlys I yn 1649 ha dehwel an rywvaneth yn 1660. Oliver Cromwell ha'y vab Richard a reynya avel Arlydhi Dhifresor, mes sort dihaval a studh o henna.

Wosa 1707, nyns yw ewn an termow myghtern Pow Sows ha myghternes Pow Sows. Yma rol a dhiwettha myghternedh war an rol myghternedh an Rywvaneth Unys.




#Article 174: Gerens vab Erbin (184 words)


Gerens vab Erbin (6ves kansblydhen, Kembrek: Geraint ab Erbin) yw person yn istori gembrek ha henhwedhlow a-dro dhe'n myghtern Arthur. Myghtern Dewnens ha Kernow o ev, ha breseler brav. Martesen y fywa ev yn termyn Arthur, mes nebes skoloryon na grys ev dhe byw byth. 

Y'n hwedhel Kembrek Gereint ac Enid yth omdhiskwa ev, hag ena yma dhodho gnasow Erec, dhiworth Erec et Enide gans Chrétien de Troyes. War-lergh moyha skoloryon, an hwedhel kembrek yw devedhys dhiworth huni Chrétien; mes erell a grys aga bos aga dew dhiworth pennfeynten arall gellys.

Tas Gerens yw Erbin, ha war-lergh Culhwch ac Olwen yma dhodho breder gelwys Ermind ha Dywel.

Yn Y Gododdin ynwedh, yma Gerens owth omladh rac Deheu (rag an Deghow, h.y. Dewnens ha Kernow). 

Onan a dri vyajoryon an mor diworth Ynys Breten yw ev yn Trioedd Ynys Prydein.

Yma kan yn Lyver Du Karvyrdhin ha Lyver Rudh Hergest ow kevi den gelwys Gerens a verwis orth Kas Llongborth. Nyns yw sertan, byttegyns, yw an den ma Gerens vab Erbin po Gerens a Dhewnens (hag a veu marow owth omladh dhe Ine a Wessex).




#Article 175: Margh (283 words)


Margh (Equus caballus) yw bronnvil veur lowr ow perghenni dhe onan a seyth eghenn an genus Equus. Yma dhedha karnow yn-dann aga threys ha mongow orth aga honnaow. Margh tevesik a boes a-dro dhe 650 kg.

A-dhia dhiw vil vlydhen kyns an OK, y hwra tus devnydh a vergh rag doen traow, marghogeth, ha gweytha yn ken fordhow. Bys y'n 20ves kansblydhen, mergh o poesek yn breselyow ynwedh, hag kreslu gustel a varghok hwath. Yn resys ha sportys erell yma mergh pur gemmyn hedhyw.

Y helwir mergh benow kasegi, ha mergh yowynk leughi. Leugh a dh ha bos tevesik orth 3 bloedh. Yma mergh ow triga yn gwelstiryow. Dell vydh usys, yma y'ga greow unn margh kellek ha 'harem' a unn bys deg kasek, warbarth gans leughi an kasegi. Oes a 20 po 30 bloedh a dhrehedh mergh yn fenowgh. I a dheber gwels ha greun (r.e. kergh, heydh, ha nepprys ys eynek). Gryghias a wrons i.

Yn lyenn keltek hag Eyndo-Europek, yma kevrenn grev lowr yntra mergh ha myghternses.¹ Yn Táin Bó Cuailgne, Macha a ros hy hanow dhe Emain Mhacha (pennsita a Ulster koth) ow tineythi gevellow wosa gwaynya res yn erbynn kasek. Yn Pedeir Keinc y Mabinogi, Pryderi yw gevell dineythys yn marghti unn gasek gevrinek; ha Pwyll Pennsevik Dyfed a vetyas y bennseviges Rhiannon ha hi ow marghogeth yn farthus der an koes. (Ford 1977:4-11)

Y'n Ordinale, pan hanow Adam an enyvales oll, yn-medh ev yn kever an margh:

Ha margh yw best hep parow

Margh yw hanow an myghtern a Gernow yn termyn Trystan hag Isolt. (Byttegyns, an hanow ma yw devedhys dhiworth huni Latin, Marcus – dre wall y tallathas an gevrenn ynter y hanow ha mergh.)




#Article 176: Keynskrif an Chartour (191 words)


Keynskrif an Chartour yw bardhonek Kernewek a 41 linenn, kevys gans Henry Jenner y'n Gwithti Predennek yn 1877. An bardhonek a veu skrifys orth keyn unn chartour (Add. Charter 19,491) warnodho an dydhyans 1340. Ytho, an keynskrif y honan a veu gwruthys wosa henna ndash; Jenner a brofyas dydhyans a-dro dhe 1400. 

Leveryas an bardhonek a soen demmedhyans yntra dew berson ndash; dhe'n den ev a brays gnasow an venyn (Nag eus hy far/ a barth ma dhe bons Tamar), ha dhe'n venyn ev a gusul lelduri (Mar a'n keffydh yn danjer/ synsa fast yndella).

Jenner a gavas an keynskrif hag ev ow hwilas geryow Kernewek war geynyow chartours yn kever Eglosstefan (yn konteth Powder ogas dhe Sen Ostell). Kynsa vershyon an gan ma a dhellos Jenner y'n Athanaeum yn 1877, ha Whitley Stokes a dhellos vershyon ewnhes y'n Revue Celtique.

Lauran Toorians a dhellos breus arnowydh yn kever an gan (The Middle Cornish Charter Endorsement ndash; The Making of a Marriage in Medieval Cornwall, Innsbruck, 1991; ISBN 3-85124-622-5) hag ynno treylyans Sowsnek ha kampoellow a-gritik. Yn 1994, Ray Edwards a wrug dyllans an tekst hengovek warbarth gans treuslytherennans Kernewek Kemmyn.




#Article 177: Elisabeth I a Bow Sows (119 words)


Elisabeth Ia o Myghternes a Bow Sows (hag yn titel a Wordhon ha Pow Frynk ynwedh) a-dhia 1558 bys termyn hy mernans yn 1603. Genys yn 1533, myrgh Henry VIII a Bow Sows hag Ann Boleyn o hi; mes wosa dibennans hy mamm, y tiskleryas hy bos bastardh. 

Reyn Elisabeth yw kevys hwath rag splannder gonisogeth sowsnek an oes na.
An skriforyon William Shakespeare, Ben Johnson ha Christopher Marlowe a lavurya y'n termyn na; Francis Drake a worhemmynna morlu Pow Sows; ha Walter Raleigh ha Humphrey Gilbert a dhallathas trevesigethow yn Amerika.

Ny dhemmedhis Elisabeth bythkweth – rag henna yth aswonni hi avel an 'Vyghternes Wyrgh'. Hy henderow, Jamys Stuart a Alban, a gemmeras an gurun war hy lergh.




#Article 178: Edward VI a Bow Sows (138 words)


Edward VIves o Myghtern Pow Sows (hag yn titel huni Wordhon ha Pow Frynk ynwedh) a-dhia 1547 bys termyn hy mernans yn 1553. Ev o mab Henry VIII ha'y drysa myghternes, Jane Seymour. Pan esa y oes 9 bloedh, Henry a veu marow hag Edward eth ha bos myghtern a'y wosa. Edward Seymour, Dug Gwlas an Hav (ewnter an myghtern), a wovernya an wlaskor yn le Edward a 1547–1549. Wosa henna, John Dudley, Dug Northumberland a gemmeris an galloes na. Reyn Dudley (1549–1553) a grevhas gnas Protestant a Eglos Pow Sows – kyns henna, an eglos na o eglos katholik heb an Pab. 

Maw skiensek o Edward, mes klav yn fenowgh. Y halla ev kewsel Sowsnek, Latin, Frynkek ha Greka. Y fu ev marow hag ev 15 bloedh. Wosa henna, yth esa an gurun dh'y hwoer gatholik Maria.




#Article 179: Margh Kynver (130 words)


Margh (Latin Marcus Cunomorus, Bretonek Roue Marc'h, Kembrek Cynfawr) o Myghtern Kernow y'n 6ves kansblydhen a-varr. War-lergh an henhwedhlow, kenderow dhe Arthur ha tas po ewnter dhe Drystan o ev. Yma men bedh kevys ogas ha Fowydh ow tustunia bos Trystan (DRVSTANVS) esel a deylu Margh (CVNOMORI).

Y'n henhwedhel geryes da yn kever Trystan hag Isolt, Margh a dhannvonas Trystan dhe Wordhon doen Isolt tre rag demmedhi dhodho (h.y. dhe Vargh). Mes Trystan hag Isolt a gara y gila orth an vyaj, ha res o dhedha gasa Kernow ha mos dhe Vreten Vyghan, yn le may's kavas Margh.

Yn Kernewek, hanow Margh Kynver yw keth ha huni an margh (Equus caballus). Mes  yw an sywyans naturel a hanow Latin  y'n yethow Predennek; ytho, nyns eus styryans arbennik dhe'n gevrenn ma.




#Article 180: Elisabeth II (144 words)


Elizabeth Alexandra Mary Windsor, genys 21 Ebryl 1926, a reyny avel an Vyghternes Elisabeth II a-ugh an Rywvaneth Unys a Vreten Veur ha Wordhon Gledh, Kanada, Ostrali, Mordir Nowydh, Jamayka, Barbados, an Ynysow Bahama, Grenayd, Papoua Gyni Nowydh, Ynysow Seleven, Touvalou, Sen Lusia, Sen Vinsent ha'n Ynysow Grenadinek, Antiga ha Barbuda, Belisa, ha Sen Kitts ha Nevis. Arloedh Manow ha Dug Normani (yn reyth Ynysow an Chanel) yw hi hwath pella. A-dro dhe 125 milyon a dus a drig yn gwlasow yw hi Penn an Stat anedha. Hi yw 38ves yn linenn desedhans a Egbert, myghtern Wessex, onan a'n rywvanethow koth a Bow Sows.

Yn 1947 y temmedhis hi Fylip, Dug Dinedin; Charlys, Pryns Kembra yw aga hynsa mab hag er gwaytys. Yma dhedha tri flogh arall (Anna, Andrew, hag Edward) hag eth flogh-gwynn.

Elisabeth yw myghternes a-dhia vernans hy thas Jori yn 1952.




#Article 181: Wella Brown (106 words)


Wella Brown yw Kerneweger, yethor ha dyskajor. Ev a skrifas A Grammar of Modern Cornish (1984; yn y 3ª dyllans a-dhia 2001), hag yw gramasek tien lowr a Gernewek Kemmyn. An tri lyver a Skeul an Yeth (1996ndash;98) a dhysk an taves der dhyskansow, gerva, h.e. rag an peswar gradh a apposyansow a Gesva an Taves. Brown re gesoberis yn  a'n Bibel ynwedh. Ev a dreylyas pymthek chaptra a Lyver Ysay ('Nessa Ysay' po Dewtero-Ysay avel y'ga helwir nepprys) ha peswar epystyl an Testament Nowydh ndash; tri lyther Yowann ha huni Pawl dhe'n Romanyon. Brown yw Skrifennyas an Gesva ha Bardh an Orsedh a-dhia lies blydhen.




#Article 182: Ysrael (129 words)


Ysrael yw stat yn Asi West orth arvor an Mor Kres. A-dro dhe Ysrael yma'n statow arabek a Ejyp, Arabi Saoudek, Jordan, an tiredhow Palestinek, Surri, ha Lebanon. Y'n eur ma Ysrael a rewly an tiredh palestinek a Lann West (warbarth gans Jerusalem Est) ha'n Ugheldiryow Golan, tiredh surrian. Hemma yw an stat Yedhowek unnik y'n bys ma, fondys yn 1947 gans an Kenedhlow Unys. Yethow soedhogel an stat yw Ebrow hag Arabek, mes yma tus pals ow kewsel Sowsnek avel taves keswlasek. An brassa sitys yw Tel Aviv, Hayfa, Jerusalem (an bennsita), ha Beer-Sheva. An KU a aswonn Tel Aviv avel pennsita an wlas. Yma 39 stat anserghek ow tenagha laghelder an stat Ysrael; an re ma yw, dre vras, statys arabek po poblys gans leun a Vuslimyon.




#Article 183: Kebek (180 words)


Kebek (Frynkek: Québec) yw pow yn Kanada gans poblans a-dro dhe 7.5 milyon triger. Hemma yw an pow unnik war vrastir Amerika Gledh le may kows an brassa rann a'n bobel an taves Frynkek. Yma 24% a boblans Kanada ow triga yn Kebek. Yeth soedhogel unnik an pow yw Frynkek (mes yth yw Sowsnek ha Frynkek yethow soedhogel a wovernans an Kesunyans). Pennsita an pow yw Sita Kebek (henwys Québec yn Frynkek); mes unn brassa sita yw Montreal, hag yw sort a 'bennsita' erbysiethek ha gonisogethek.

Yma'n brassa niver a dus ow triga war hys Dowr Sen Lorens, fest yn soth an pow. Ottomma an bastell-vro le may ma Kebek, Montreal, Trois-Rivières, h.e. An mynydhyow Appalachi a ystynn a howlsedhes Nans Sen Lorens bys y'n Konnna-Tir Gaspé. Mes tireth Kebek a ystynn ynwedh pur bell dhe'n north: a-dreus an mynydhyow Lorens ha koesow ledan an Gogledh bys y'n tiredhow Arktik a Nunavik.

Tus Kebek a aswonn unnikter krev an pow – yn fenowgh yth ombrederons bos aga fow kenedhel dhiblans dhiworth Kanada (an kryjyans ma yw kreffa yn mysk Frynkegoryon).




#Article 184: Alban Nowydh (109 words)


Alban Nowydh yw pow yn Kanada. An pow a gomprehend diw rann boesek: konna-tir Alban Nowydh hag Ynys an Pennrynn Bretonek. Hemma yw tiredh koth an dus Míkmaq – neb a drig ena hwath – hag o an drevesigeth frynkek Akadi (Acadie) wosa henna. An gurun bredennik a gemmeras an pow yn 1713 ha ri dhodho an hanow arnowydh, Alban Nowydh (Nova Scotia).

Yma hwath nebes tus yn Ynys an Pennrynn Bretonek ow kewsel an taves Albanek. Yma'n kemmyniethow akadian, míkmaq, ha portyngalek ow kewsel aga thavosow hengovek (Frynkek y'n kas akadian), mes Sowsnek yw yeth an fest brassa niver. An taves na yw yeth soedhogel unnik an pow.




#Article 185: Russi (101 words)


Russi yw gwlas pur veur – an brassa y'n bys ma – yn Howldrevel Europa ha Gogledh Asi. A-dhia 1922 bys 1991, Russi o an kreffa repoblek y'n UBSS. Russi arnowydh yw kesunyans a rannvroyow, repoblegow omrewlys, h.e.

An gwlasow a-dro dhe Russi yw: Norgagh, Pow Finn; Estoni, Letoni, Lithywani, Poloni, Belarous, Ukrayn; Georgi, Aserbayjan; Kasaghstan, Mongoli, ha China (RWC). Yma amal russek a-dreus an mor a Nihon ha'n Statys Unys. Rannvro Kaliningrad usi pell a remenant Russi ryb an Mor Baltek yntra Lithywani ha Poloni.

Vladimir Putin a sywyas Dmitrij Medvedev avel lywydh Russi yn 2012. Medvedev a veu pennmenyster.




#Article 186: Wella Rowe (154 words)


Willow Kereve (Sowsnek: William Rowe; Kernewek Kemmyn: Wella Kerew po Wella Rowe) o tiek ha Kerneweger y vammyeth neb a driga yn Eglossankres. Genys yn 1660 yn Eglosveryan, y skrifa va treylyansow Kernewek a teyr rann an Bibel ha'n Deg Gorhemmyn, warbarth gans gerva Kernewek-Sowsnek (homma yw kellys; yth o mammskrif a 354 folenn, gwelys yn tiwetha yn Boston yn 1830). Ny glappya ev nevra Kernewek dh'y fleghes. A-dro dhe 1700 y ferwis ev.

Born in 1660 on St.Buryan he wrote under the name of Willow Kereve, which family tradition states is the Cornish version of William Rowe. Various publications write it as Willow Kerew or most commonly Wella Rowe. Stories of his life and family history as well as his translations have been passed down through the generations of his family. Some of his descendants still speak Cornish today. Details of his family history and his bible translations can be found at www.cornishlanguage.co.uk.




#Article 187: Enep (125 words)


Enep yw an rann a-dherag penn denel a'n tal dhe'n elgeth, ow komprehendya an tal, dewabrans, dewlagas, troon, diwvogh, diwweus, hag elgeth.

Enep yw spas platt war beth fisek. Myns unn enep a vusur kompas an enep-na. Musurell an SI rag myns enep yw an m² (meter pedrek) ha musurellow erel a'n keth devedhyans (an km², cm², ha = 10,000 m² h.e.). Yn unn meter pedrek yma'n kethsam myns enep hag yma yn pedrek, unn meter pub tu.

Yn doronieth, y hellir musurya enep unn tyller yn fordhow divers: myns enep an tir yn unnik; myns enep an tir ha'n dowr a-ji dhedhi; myns enep an tir ha'n dowr oll a-ji dhe oryon morek an le, h.e.

Enep yw unn tu war folen yn lever.




#Article 188: Plans (122 words)


Plansow yw pythow byw ow kul rann a'n wlaskor vywoniethek Plantae. Yn hengovek, y frederys bos Fungi ha Protista rann a'n gethsam gwlaskor. Plansow a wayn aga nerth der fotosynthesis, ha'ga delyow glas owth segi yn golow an Howl.  Yma unn bagas bras a blansow owth ombalshe der has.

Losonieth yw an astudyans akademik a blansow.

Klasyans a asrannow (phyla) losoniethel:

Derow (ha gwydh a bub sort) yw ensamplow a blansow. Lies sort plansow yw dhe les a dus drefenn aga devnydh avel boes: notyon rag ensampel gwaneth, ris, heydh, kergh, sugal, sorgum; avalwydh, gwinbrennyer, olowbrennyer, patatys, gwinwel sugra, sevi, ha koll. Hwath pella, yma rowedh erbysiek dhe lies plans na dhyber tus dell vydh usys: koton, liwles, tobakko, lin, kewargh, h.e.




#Article 189: Jakobitydh (140 words)


Jakobitydh yw person ow skoedhya an eretons a Jamys I ha VII ha'y eryon dhe gurun Pow Sows, Alban, Pow Frynk ha Wordhen wosa Domhwelans 1688. An Domhwelans na re jassyas Jamys VII a Ji Stuart dhiworth Vreten Veur. Pur gemmyn o Jakobitieth y'n powyow keltek. An Jakobitydhyon a omladha skoedhoryon Wella IV a Oranje yn Wordhen 1688-1691 hag yn Alban 1689-1692 (yn-dann Isyurl Dundee). Yth esa rebellyans jakobitydh meur yn 1715, hag onan arall yn 1745, mes an lelysi a Ji Hannover a fethas an dhew. Bonnie Prince Charlie a verwis yn 1788 heb er saw y vreur Henry IX, dug Evrek, neb o Kardinal y'n Eglos Katholik Romanek. Ny alla an Kardinal Evrek demmedhi drefenn y alwesigeth, ha nagonan a'y eryon bell (eseli a jiow ryal italek hag almaynek) re jalenjyas aga studh avel eryon an Gurun bredennek.




#Article 190: Maria Wynn (237 words)


Maria yw mamm Yesu Krist war-lergh Kristoneth hag Islam. Y'n Bibel ha'n Qur'án, Maria yw gwyrghes pan dheriv an el Gabryel dhedhi y fydh genys dhedhi Krist (neb yw mab unnik Dyw war-lergh Kristonyon). Rag henna y's gelwir menowgh an Wyrghes Maria. Ha hi gans flogh, an karpenter Yosep a's demmedh; yn Galile y trigens i. Yn-mysk neskerens dhedhi o Elisabeth ha Yowann Baptyst. Present o Maria yn eur lies gwrians Yesu a rowedh: an demmedhyans orth Kana, godrik Yesu dhe'n Tempel, hag erell. Yn arbennik yth esa hi ryb an grows, warbarth gans Maria Magdalenen, Salome ha benynes erell, pan verwis hy mab. Anna ha Yoakim a via hy mamm ha tas, war-lergh Awayl Jamys (yn-mes a'n Bibel). Yma Katholigyon ha ken Gristonyon ow krysi Maria dhe vywa heb peghes hag yskynna dhe'n Nev wosa hy mernans.

Y'n Qur'án, Maria ha Yesu yw an dus unnik gelwys ayat Allah (arwoedhyow Dyw); gwesyon enorys a Dhyw ens i warbarth. Hi yw pur ha sans, dell yw yn derivadow kristyon; hag yma unn lyver (soura) an Qur'án henwys yn hy henor. Hanow hy theylu unnweyth yw dihaval y'n Qur'án (hy thas yw Imran yn le Yoakim), hag yma dhedhi breur henwys Haroun (Aron).

Hy hanow yw מרים Maryām yn Aramek, Μαριαμ po Μαρια yn Grew, Maria yn Latin ha مريم Maryam yn Arabek.
Y'n tekstow Kernewek hengovek, Maria yw gelwys an wyrghes ker Maria, Maria myghternes Nev, h.e.




#Article 191: Dyowl (282 words)


An Jowl po Satnas yw an hanow a spyrys dres natur, leun a dhrogedh ha temptyans herwydh kryjyansow Abrahamek. An ger Kernewek yw devedhys a furv Latin Predennek a diabolus, Greka διαβολος, ow styrya gowleveryas. Haval yw dhe'n geryow diawl/diafol yn Kembrek ha diaoul yn Bretonek. Yn Kernewek Kemmyn, 'dyowl' a ha bos 'jowl' wosa an erthygel 'an'; y furv liesek yw 'dywolow', ha'n huni benow yw 'dyowles'.

Dell grys niver a skoloryon, an tybyans a unn nerth kres tebel yw devedhys yn Yedhoweth a-dhia Soroastrianeth, kryjyans Iranek koth. War-lergh dyskasow soroastrianek, yma dew Dhyw meur, an eyl da (Ahura Mazda, an Arloedh Fur) ha'n arall drog (Ahriman, an Spyrys Tebel), hag i pupprys owth omladh. 

Byttegyns, nyns eus skoedhyans diblans yn tekst an Testament Koth rag an Jowl, yw ev po nag yw an nell unnik a Dhrog. An sarf a demptyas Eva yn Lowarth Eden; hag yma el ow tarsywya enevow an re marow drefenn aga feghosow.

Y'n Testament Nowydh yma'n kynsa omdhiskwedhans sertan a'n Jowl, gelwys an gowleveryas (διαβολος, 33 gweyth), Satnas, Belial, Belsebuk, an dhragon, an temptyor, Appolyn, h.e. Dell vydh krysys yn Kristoneth, an Jowl yw el tewlys yn-mes a'n Nev drefenn y enebieth orth Dyw. (An bel yntra Dyw ha'n Jowl yw testenn a lyenn kristyon diwedhes, yn arbennik Paradise Lost gans John Milton.)

Yn Islam, an Jowl yw gelwys Iblīs (=διαβολος), an Sheytān (=Satnas), cIfrīt (an rebel), an temptyor, hag erell. Nyns yw ev el, saw jinn.

Yn lyenn Kernewek, persons dhrog (kepar ha Tewdar) a wordh menowgh an Jowl po dywolow divers. Y'n Ordinale, yma tri dyowl chyf: Lucyfer, Belsebuk, ha Satnas.

Henwyn a re gordhyes avel dywolow gans an dhrogyon yn lyenn Kernewek:




#Article 192: Gwerhes (170 words)


Gwyrghes yw person heb perthyans (y'n styryans ledan), hag yn arbennik benyn heb perthyans a'n gweythres reydhel. Pallenn an gons yw pechyes menowgh ow kyjya; mes yma ken achesons pals a bechya an ballenn na, ha lies benynes yw genys hebdhi.

Nepprys an term ma a styry unnweyth benyn yonk. 

Maria Wynn o gwyrghes pan omdhug hi Yesu, herwydh dyskasow kristyon hag islamek. An Spyrys Sans a's gwrug dhe'n omdhoen, war-lergh Kristonyon; henna o merkyl sempel war-lergh Muslimyon.

An Wyrghes  yw arwoedh steroriethek ynter an Lew ha'n Vantol. Yn sterorieth an Howlsedhes, yma'n arwoedh ma ow talleth an 23 a vis Est ha diwedh an 22 a vis Gwynngala. Yn sterorieth Hindou, war an par arall, termyn an Wyrghes yw 16 Gwynngala bys 30 Hedra.

An Wyrghes yw unn arwoedh a'n dor, kepar ha'n Tarow ha'n Aver. Fas dhedhi yma'n Puskes. Hi yw tre an planet Meurth.

Ynysow an Wyrghes ha Pow an Wyrghes (Vyrjini) a denn aga henwyn a wyrghesow ndash; hemma drefenn Elisabeth I bos prederys unn wyrghes.




#Article 193: Kurów (139 words)


Kurów (leverys ) yw gwig istorek yn Poloni soth-est. Hy foblans yn 2005 usi a-dro dhe 2,811. Kurów a gavas studh sita y'n blydhynyow 1430. Y'n 16ves kansblydhen, Kurów o kres Kalvinisteth yn Poloni, ha lies a'n Brederedh Polonek a drevesigas ena. Yn erbysieth an dre yth o kenwerth pellystow, ledher, hag askorr ammeth a rowedh.

Poloni veu diberthys yn 1795. A-dhia 1815, Kurów re wrug rann a Rywvaneth Poloni, neb o kevrennys dhe gurun Russi. Wosa rebellyans yn 1870, Kurów a gollas hy studh avel sita wor'tiwedh. An dre a wra rann a Boloni anserghek arta, a-dhia 1918.

Yn Nessa Bresel an Bys, an ayrlu almaynek a dhistruis klavji (merkys yn tiblans a growsow rudh), ha tus pals ledhys ynni. Dew gamp-kethneth an Almanyon a selyas ena.

Kurów yw tyller dineythyans an hembrenkyas ha pennmenyster Kemmynegorek, Wojciech Jaruzelski.




#Article 194: Ynys Mon (158 words)


Ynys Mon (FSS: Enys Mon) yw ynys vyghan orth penn Kembra. Yma peder tre yn Ynys Mon: Caergybi (Kargybi), Llangefni (Langevni), Biwmaris hag Amlwch (Amlough). Ynys Mon yw konteth hengovek hag awtorita unnik. Moy ages 70% a boblans an ynys a yll kewsel, redya, skrifa, po onderstondya Kembrek. Tiredh an ynys yw leven, yn tihaval dhe dylleryow erell yn Gogledh Kembra. Yma unn bons hyns-horn hag onan fordh-veur ow kevrenna Ynys Mon dhe Wynedh.
Kargybi yw kres diwysyans ha karyans an bastell-vro. 

Unn wig vyghan war an ynys yw henwys Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogoch, h.y. lan Varia poell gwynn goll ogas ha'n fysk droboll lan Tysilyek gogo rudh. Hemma yw an sekond hirra hanow-tyller y'n Norvys, herwydh Lyver Rekordys Guinness.

Esel an Senedh a-barth Ynys Mon yw Albert Owen (Parti Lavur); huni an Kuntelles Kenedhlek Kembrek yw Ieuan Wyn Jones (Plaid Cymru).

Yn oes Pennsevigyon Kembra, Mon a wre rann a Brynseth Gwynedh: yn Aberfraw yth o lys Pennsevigyon Gwynedh, sertan. 




#Article 195: Tir Maria (105 words)


Tir Maria (yn Sowsnek, Maryland) yw stat yn Statys Unys Amerika. 

Tir Maria o onan a'n trydhek trevesigeth a sevis orth rewl Breten Veur y'n Domhwelans Amerikan.

George Calvert, 1a Baron Baltimore a hwilas chartour ryal a Charlys I, myghtern Breten Veur, rag an tir a dho ha bos Tir Maria, an pyth o kledhbarth Virjynni y'n eur na. George Calvert a verwis mis Ebryl 1632, mes chartour rag Trevesigeth Tir Maria (yn Latin, Terra Maria) a veu grontys dh'y vab Cæcilius Calvert, 2a Baron Baltimore, dhe'n 20ens a vis Metheven, 1632. Yth henwis an drevesigeth nowydh yn enor Henrietta Maria, Myghternes Charlys I . 




#Article 196: Asi Soth (129 words)


Asi Soth yw rann a Asi henwys wostalleth an Is-vrastir Eyndek. Desedhys usi ynter Asi Gres ha'n Keynvor Eyndek. Yma kevrennow poesek lowr ynter Asi Soth ha'n ranndiryow kentrevek a Asi West hag Asi Soth-Est.

Ottomma rol a statys niverys yn fenowgh avel rann a Asi Gres:

An gwlasow ma yw eseli oll a'n Kowethyans Soth-Asian rag Kesober Ranndiryel (gelwys war-lergh y verrheans Sowsnek, SAARC).

Yma 40% a boblans ha 10% a diredh Asi synsys yn Asi Soth. An poblans a wlasow SAARC (1,467,255,669) yw haval dhe 23% a'n dus y'n bys ma.

Dres brassa rann a Asi Soth, an amser a vydh leyth ha pur doemm yn misyow an hav, hag y'n gwav y fydh sygh ha hweg. Ris, gwaneth, te, ha jiwt a dev yn ta omma.




#Article 197: Bouddhisteth (116 words)


Bouddhisteth (FSS:Bouddieth) yw kryjyans dharmek. Siddhartha Gawtama, gelwys an Bouddha (an Golowys), a bregowtha y dhyskasow kryjyk yn Eynda Gledh y'n 6ves ha 5ves kansblydhen kyns OK. Yma a-dro dhe 700 milyon a Vouddhistyon, yn arbennik yn Asi Soth-Est hag Asi Est, mes yma'n kryjyans ma ow tevi yn gwlasow an Howlsedhes hag yn Asi Soth. Yma dhe Vouddhisteth, Hindoueth, ha Jayneth gwreydhenn gemmyn y'n kryjyans koth a Eynda, hag yma'n tri kryjyans ma ow tyski niver veur a dybyansow kehaval. Byttegyns, nyns enor Bouddhistyon an Vedas na diffransow jati na varna; ha dywow Hindoueth yw le poesek ragdha ages an V-Bouddhas ha Bodhisattvas.

Ottomma rol a wlasow yn le yma Bouddhistyon an brassa bagas kryjyk:




#Article 198: Pakistan (161 words)


Pakistan yw repoblek meur yn Asi Soth. An gwlasow kentrevek yw Iran, Afghanistan, China, hag Eynda. An studh politek a Gashmir yw pennfeynten a vresel ha soer yntra governansow Pakistan hag Eynda.

An mynydhyow Himalaya usi y'n gogledh an wlas, ha'n mynydhyow Hindou Koush y'n west; a-is yth ystynn plen an Avon Indus. 

Islam yw kryjyans an pur vrassa niver a dus; yn effeyth, Pakistan veu fondys avel stat-kenedhel rag an Vuslimyon a Eynda. Bangladesh a furvya rann a'n stat na bys 1973, pan vreselyas Bangladeshis hag Eyndogyon rag anserghogeth an stat na.

An taves chyf a bobel Pakistan yw Panjabi, mes nyns eus studh soedhogel dhe'n yeth ma. Yn hy le, Ourdou yw yeth kenedhlek an stat. Yma dhe Sindhi, Pashtoun, Baloechi, ha Kashmiri milyonow a gewsoryon ynwedh.

Pervez Musharraf esa lywydh an stat bys 2008. Y'n vlydhen na, Asif Ali Zardari a'n PPP (an kethsam parti ha Benazir Bhutto, y wreg ledhys) a veu dewisys lywydh gans Senedh Pakistan.




#Article 199: Eglos Wir Yesu (109 words)


Eglos Wir Yesu (Chinek: 真耶稣教会, Sowsnek: True Jesus Church) yw eglos fondyes yn Beijing, China, yn 1917. An kadoryer dewisys a Guntelles Keswlasek a Eglos Wir Yesu yw Pregowthor Lin Yung-Ji. Yma a-dro dhe 1.5 milyon a eseli an eglos ma yn hwegh brastir an norvys. An eglos yw skorenn jinek a'n eglosyow Penkostel neb a dhisplegya y'n dalleth a'n 20ves kansblydhen. An eglos a gryj yn theologieth 'Penkostel Unnses', po an Dyskas a Hanow Yesu.

Ny solempen an eglos Nadelik na Gwener an Grows drefenn aga dallethow paganek. Hi a dhysk bos gwir an Bibel ger rag ger.

An pymp dyskas selvenek a'n eglos o an re ma:




#Article 200: Cita Vatikan (120 words)


Cita an Vatikan (yn Italek, Città del Vaticano; yn Latin, Civitatis Vaticanae) yw cita-stat yn Europa. Radn a cita Rom ywa. An cita-stat a veu fondys yn 1929 der Gevambos Lateran yntra Pietro Gasparri ha Benito Mussolini. An kevambos ma a greatyas tiredh sovran a-barth an Sedh Sans y'n rione Borgo war ladn west Dowr Tiber. Yndelma, cres institucyons an Catholik Eglos a veu mes Italy. An Sedh Sans a'n jeves hedhyw kevrednow diplomatek gans 177 corf sovran, ow comprehendya Urdh Sovran Breselek Malta. 558 a dus o burjyjy an stat an 31 a vis Kevardhu 2005; yma'n vrassa radn a'n dhus neb a ober y'n cita ow triga mes dhedhy. Yma Gwithyjy Swis ow servya avell lu an stat.




#Article 201: Plouton (122 words)


Plouton yw planet korr ha tra a-dreus Nevyon y'gan system howlek. Diskudhys veu Plouton gans an steroniether Clyde W. Tombaugh dhe'n 18 a vis Hwevrer 1930. Ev a res a-dro dhe'n howl pub 248.58 blydhen dor. Yma dhe Blouton loer vras henwys Charon; martesen y tiskleryir bos Charon planet korr 'gevellys' dhe Blouton. Diw loer arall a veu diskudhys yn 2005; Nix ha Hydra yw aga hanow.

A 1930 bys 2006, yth ombrederys bos Plouton planet leun. Yn 2006 wosa an styr nowydh a blanet ervirys gans an Unyans Steroniethek Keswlasek, yth ombrederir bos Plouton planet korr. Y'n keth fordh, yth esa dhe Ceres studh avel planet leun a 1801 bys an blydhynyow 1850; Ceres yw aswonnys a-dhia 2006 avel planet korr.




#Article 202: Gwayana (239 words)


Gwayana (yn Sowsnek ha Spaynek, Guyana) yw gwlas yn Amerika Dhehow. Yma'n brassa rann a'n poblans ow triga ryb an Keynvor Iwerydh, ytho yma kevrennow krev yntra Gwayana ha tiryow an Mor Karib. Bys yn 1966 yth o hi trevesigeth predennek, henwys British Guiana. Yn termyn an drevesigeth, y teuth kethow dhyworth Afrika ha gwesyon dhyworth Eynda rag ober yn bargenyow-tir sugra. Henedh an dhiw genedhel ma a wra hwath an moyha bagasow a boblans an repoblek. Y'n eur ma, Gwayana a wra rann a Caricom (Kemmynieth ha Marhas Gemmyn an Mor Karib); Georgetown yw penncita an kuntelles na.

Gwayana a veu anserhek a'n Ruwvaneth Unys yn 1966. Yth esa an Statys Unys ha'n RU ow hwilas promovya an People's National Congress, ledyes gans Forbes Burnham ha keskolon gans an West, rag gwannhe an People's Progressive Party ledyes gans Cheddi Jagan ha kevrennys dhe'n URSS. Dyffransow politek a'n par ma yw hwerow. Dre vras yma pobel a dhevedhyans afrikan ow sodhya an PNC, ha pobel a dhevedhyans eyndek an PPP. Burnham ha'y venyster, Desmond Hoyte, a wovernyas an wlas a-dhia dermyn anserhogeth bys 1992. Ena Cheddi Jagan a dheuth Pennmenyster wosa hwegh bledhen warn ugens y'n gorthenep. Yma'n PPP ow kovernya a-dhia an termyn na yn-dann dri Fennmenyster: Cheddi Jagan, y wedhwes Janet Jagan, ha Bharrat Jagdeo.

Gwayana re jallenjyas hy oryon gans Venezuela ha Surinam dres termyn hir. Yn 2007, unn juj a erviras an disputyans gans Surinam.




#Article 203: Dominika (404 words)


Yn sodhogel Kemeneth Dominika, Dominika yw gwlas ynysek yn Mor Karib. 

A-dhia an 5ves cansvledhen, yth esa an bobel Arawak dyworth Amerika Dheghow ow triga war an enys. An bobel Kalinago a gemeras aga le erbynn an 15ves cansvledhen. Aga hanow rag an enys yw Wai‘tu kubuli (Ughel yw hy horf). Columbus a dremenas an Enys Dy Sul, 3 Mis Du 1493, mes Frynkek o an enys ynter 1690 ha 1763. Breten Veur a dhalghennas Dominika y'n vledhen ena wosa Bresel an Seyth Bledhen, hag tamm ha tamm y teuth Sowsnek dhe vos yeth pobel an enys. Anserghogeth a dheuth avel repoblek yn 1978.

Yma gwrians loskvenydhyek ow hwarvos war an enys hwath, yma an nessa brassa fenten pooth y'n Norvys war an enys, henwys Boiling Lake. Dominika y'n jeves menydhyow ha koswigow glaw ha lies eghennow peryllys a ydhyn, plansow hag enevales. Pur lawek yw hin an menydhyow. An papynjay sisserow (henwys ynwedh an amazon emperourethek) yw an edhen kenedhlek, ha hy imach yw war vaner an wlas.  
.ledhynnyow, ytho Dominika yw an moyha diwettha enys a  wrys y'n Mor Karib. Y hirder yw 47km (29 mildir) ha'y lester yw 26km (16 mildir). Drefen y eghennow peryllys, yma lies park kenedhlek war an enys, rag ensampel Park Kenedhlek Morne Trois Pitons. Nyns us lower a bobel ow triga  yn kres an enys, re venedhyek yw, mes yma diw chyf cita, Roseau, an pennsita, poblans 14,725 yn 2011, ha Portsmouth gans 4,167 a bobel yn 2011.

Kudyn meur dhe'n enys yw herdhwynsow. Yn 1979, Herdhwyns David a weskis Dominika, avel herdhwyns klass 4. Yn 2017 gwyskys veu an enys arta gans Herdhwyns Maria, klass 5. Arnewys o chiow, fordhow, trevasow ha'n kerghynnedh naturel. An kost veu US$930 milvil po 226% a GDP an wlas.

Demokratieth senedhek yw Dominika. Yma 30 esel y'n Chi Kesva. Rynnys yw an enys dhe 10 pluw. Ottomma rol anedha gans aga foblans.

Gwrians reydhek kethreydh yw erbynn an lagha yn Dominika.

Omres dhe ammeth ha tornyaseth yw Dominika. Tyller gerys-da yw Dominika rag mires orth morviles ha vysytyansow gans gorholyon morviajya. Bananas yw an penn trevas.

Genys ha megys yn Roseau o an skrifer Jean Rhys (awtour ' The Wide Sargasso Sea '). Fylmys o rann an fylmow ' Pirates of the Caribbean ' war an enys yn Park kenedhlek Cabrits (ryb Portsmouth).

Krycket yw an sport moyha posek. Yma sportva nowydh drehevys gans arghans a China yn Roseau.




#Article 204: Seythen (137 words)


Seythun yw spys a amser berra es mis ha hirra es jorna. Hirder unn seythun yw seyth dydh, dell vydh usys. Y'n dydhyansow gregorek ha hindou, pub huni a'n dydhyow a'n jeves hanow dallethys avel re an planettys, an howl, po an loer.

Henwyn dydhyow an seythun yn Kernewek Kemmyn yw an re ma:

Yma seythun a seyth dydh y'n vrassa rann a dhydhyansow an bys a-dhia dermyn an Vabylonyon goth. Unn jydh a bub seythun yw dydh sans (an Saboth) y'n dydhyansow yedhowek ha kristyon. Kristonyon a efanhes an seythun a seyth dydh a-dreus an Emperoureth Romanek. Y'n dydhyans islamek, unn jydh an seythun yw يوم السَّبْت yowm as-sabt (dydh an Saboth) mes dydh arall, يوم الجُمْعَة yowm al-jumʿa, yw omres dhe guntelles ha gordhyans.

Yth esa deg dydh y'n seythun herwydh Dydhyans an Domhwelans Frynkek.




#Article 205: Greunland (220 words)


Brassa Ynys an bys yw Greunland (Greunlandek: Kalaallit Nunaat) ynter an keynvoryow Iwerydh hag Arktik . A-dro dhe 81% a'n enep yw gorherys gans yey. Tus Inuit o an kynsa trigoryon aswonnys y'n ynys; ynsi a wra hwath an brassa niver a dus. Aga yeth, Kalallisut po Greunlandek, yw pur haval dhe'n yeth Inuktitut kewsys yn Nunavut ha Pow Kebek, Kanada.

Tus Lyghlynn a drevesiga yn Greunland yn 986 yn-dann Erik an Rudh. Ynsi a henwi an ynys y'n yeth Norsek Grænland, po tir glas, spit dhe'n rew tew ow korheri enep an ynys.
Greunland a besya avel trevesigeth norgaghek bys yn 1814, pan berghennogis Denmark an ynys der an rywvaneth unys a Norgagh ha Danmark. A-dhia 1ª Me 1979 yma omrewl dhe Reunland.

Sovran Danmark yw penn an stat. Gans governans Danmark y fydh henwys unn Rigsombudsmand (Desedheger Ughel) heb leun a alloes neb a negysy a-barth governans Danmark ha'n Rywvaneth y'n ynys.

Yma senedh hag ynno 31 esel dewisys rag peder blydhen. An governans a vydh lywys gans an Kynsa Menyster, Hans Enoksen lemmyn, hag yw lywydh an brassa parti y'n senedh, Siumut.

Nyns yw Greunland esel mann a'n Unyans Europek a-dhia 1985 awos eseleth Danmark ynno. Byttegyns, an pow yw esel kevrennek a'n Konsel Nordek warbarth gans an kenedhlow lyghlynnek, Island, an Ynysow Faroe, ha Pow Finn.




#Article 206: Syri (222 words)


An Repoblek Syrian Arabek yw gwlas yn Asi West. Syri arnowydh a waynyas hy anserghogeth dhiworth Pow Frynk yn 1946, mes pur kottha yw gonisogeth gwreydh Syri. Pennsita an Emperoureth Umayyad o Dhimashq, ha kyns henna kres Emperoureth an Selewkydys o yn Syri. Hwarheansow Mesopotami ha Foenisi a vleujyowas yn Syri; aga lytherennek Ugaritek ha Foenisek re dhros dalleth dhe re an Rekys, Romanyon ha Slavyon.

An vrassa rann (dro dhe 90%) a bobel Syri hedhyw yw Arabyon, y'ga mysk 400 000 a foësigyon Balestinek. Kurdys a wra 9% a'n poblans, hag i ow triga dre vras yn Borlewen an wlas. Yma poblansow merkyadow a Assyryon hag Armenyon. Arabek yw taves soedhogel an stat; hwath pella, kenedhlogeth Arabek yw fondyans ideolojek an parti ow rewlya, h.y. an Parti Sosyalistek Arabek Ba'ath.

Islam yw an kryjyans a 90% a'n dus; dre vras Sunnityon poken Alawityon yw an poblans muslumanek; le yw niveryow a Dhrusyon ha Shi'ityon. Kristoneth yw kryjyans nebes 10% a'n drigoryon – Orthodoks ha Katholik yw an brassa sektys.

A-barth an bennsita Dhimashq, an sitys poesek a Syri yw Haleb, Latakya, Homs ha Hama. Brassa niver an dus a drig yn Howlsedhes an wlas ryb an arvor, poken ryb Dhowr Ewfratys y'n Borlewen.

Ysrael a gemmeras an Ugheldiryow Golan dhiworth Syri yn bresel 1973; kontrarion hwerow yw Syri hag Ysrael hwath.




#Article 207: Indonesi (142 words)


An Repoblek Indonesi (yn Indonesek, Republik Indonesia) yw gwlas yn Asi Soth-Est. A-dro dhedhi yma Malaysi ha Singapour, Bruney Darussalam, Papoua Gyni Nowydh, ha Timor Est. An repoblek yw ynysek ynni re a'n brassa ynysow y'n norvys, yn arbennik Java, Sumatra, Sulawesi ha rannow a V-Borneo, Gyni Nowydh ha Timor.

Indonesi yw kyns trevesigeth an Iseldiryow. Yma kevrennow istorek ynter an ynysek ha hwarheansow eyndek ha musulmanek. An vrassa rann a dus Indonesi yw Muslimyon, y'ga mysk niver veur a Abangan, po Muslimyon logh aga fraktis. Yma dhe ynys Bali onan a'n poblansow hindou brassa yn-mes a Asi Soth.

A-dhia 1975 bys yn 1999, Indonesi a wovernya Timor Est yn anlaghel avel onan a'y fowyow. Yma hwath bagasow ow hwilas anserghogeth rag powyow Aceh ha Papoua West. Wosa diwedh a wovernans an Lywydh Souharto, yma displegyans lent tro ha gwerinieth yn Indonesi.




#Article 208: Sanskrytek (157 words)


Sanskrytek yw yeth koth kewsys yn Eynda, Pakistan, hag Afghanistan nans yw moy ages diw vil vlydhen. Sanskrytek yw yeth a lies Skryptor hindouek, bouddhistek ha jaynek, ytho y pes hi hwath avel yeth kryjyans ha lyenn. Yn arbennik, an Vedas (hymnys Hindou) yw skrifys yn furv pur goth a Sanskrytek. Sanskrytek klasek a's kewsys y'n keth oes ha Latin, Grew klasek, ha Cheynek klasek. Eyndogyon lettrys a'n oes na a dhevnydhya an taves yn kettermyn ha'n rannyethow Prakrytek neb o yethow an werin. Dre vras, an tavosow Eyndek arnowydh re dhisplegyas dhiworth an re Prakrytek, hag ynsi devedhys dhiworth Sanskrytek.

Sanskrytek yw unn yeth soedhogel a Repoblek Eynda, usys yn arbennik yn system adhyskas an dir na. Geryow Sanskrytek a vydh usys yn amal rag gul gerva dyskys yn yethow Eynda hag Asi Soth-Est (r.e. Indonesek, Khmer, po Tayek). Yn unn wig a Garnataka, Eynda Soth, yma poblans byghan a Sanskrytegoryon aga mammyeth herwydh an derivas.




#Article 209: Timor Est (160 words)


Timor Est (yn Tetum, Timor Lorosa'e; yn Portyngalek, Timor-Leste) yw gwlas yn Asi Soth-Est. Trevesigeth bortyngalek o Timor Est a-dhia an 1702. Indonesi a wrug fetha an wlas naw dydh wosa y dhiskleryans a anserghogeth yn 1975. Yntra 100,000 ha 200,000 a dus a wrug kelli aga bywnans der bad-oberow yn termyn galloes indonesek yn Timor Est.  

Indonesi a wrug gasa Timor Est wosa votyans an pobel yn 1999; soudoryon ostralyek an Kenedhlow Unys a wrug surhe kres. Yn 2002, kenedhlow an bys a wrug aswonn anserghogeth Timor Est. An kynsa penn-menyster, Marí Alkatiri, a asas y soedh yn 2006 wosa termyn a dhroplansow garow.

Pobel Timor Est a wra sywya an fay katholik. Ynsi a wra kewsel leun a davosow malayek-polynesek poken papouek, mes Tetounek (Tetum/Tetun) yw devnydhys avel yeth kemmyn a rann vras a'n bobel. An kottha tus a woer kewsel Portyngalek. An dhiw ma yw tavosow savonel an stat. Yonkers a woer kewsel Indonesek ha nepprys Sowsnek.




#Article 210: Benin (196 words)


Benin (yn Frenkek, Bénin) ew gwlas yn Africa West. A-dhia Dhowr Nijer y'n north dhe vorrep an keynvor Atlantek y'n soth yma hei owth hedha. Nijery, Pow Nijer, Burkina Faso ha Togo ew kentrevogyon dhedhy. Hanow hei bys yn 1975 o Dahomey. Kynth ew Porto-Novo an benncita nacyonal, Cotonou ew an broassa cita yn poblans ha kenwerth. Savannah trovadnel ew an sort chyf a hin a-dreus an wlas. Yma tus y'n north ow tevy meur a ys; frût ew plenteth y'n soth.

Frenkek ew taves an stât; quartier latin Africa era les-hanow dhe Dhahomey yn termyn coth. Whath, yma an governans owth ajon deg 'eth aral avell tavosow nacyonal. Fonek, Yoroubek ha Batonoumek ew an broassa anodhans.

Benin era stât Marxydh-Leninydh bys yn 1989. A-dhia an termyn na, ger dâ eus dhodho yn Africa dadn an Sahara avell gwerinieth lies-party crev. An lewydh a-lebmyn, Thomas Yayi Boni, a sewyas Mathieu Kérékou woja dewisyanjow an 19 Meurth 2006. Laha selyek Benin a dhefendyas Kérékou ha'n lewydh kyns, Nicéphore Soglo, dhe gesstrivya gras dhe vloodh anjei. Anserhek era Yayi Boni; th era dedhewys ganjo chanjya an system Kérékou ha gwil dhe Benin bos an Hong Kong a Africa.




#Article 211: Centrafrika (105 words)


Centrafrika (yn Frenkek, Centrafrique) yw gwlas yn Africa Gres. Hei yw desedhys ynter an ryvers Oubangi (y'n soth) ha Shari (y'n west), Soudan ha Soudan Soth (y'n est) ha Chad (y'n north).

Yn 1966, Jean-Bedel Bokassa rug senjy nerth y'n wlas. Ev a veu Emperour Bokassa I a-dhia 1976 bys 1979, pan rug an Frenkyon y dedna va dhe'n dor. Ange-Félix Patassé a waynyas an kenja dewisyans fry yn istori an wlas yn 1993, mes an lu a jallenjyas gallos ev. François Bozizé, hembrenkyas an lu, a'y dhros ev dor yn 2003. Th era va hwath ow kovernya an wlas woja dewisyans unperfekt yn 2005.




#Article 212: Zimbabwe (157 words)


Zimbabwe ew gwlas yn dehow-barth Africa. Nag eus dhedhy trewth dhe'n mor. A-dro dhedhy yma Africa Dhehow, Botswana, Zamby ha Mozambik. Sowsnek ew an taves sodhogel, mes yma an vroassa radn a'n pobel ow clappya Shonek, yn arbednik yn north ha cres an wlas, a-dro dhe Harare. Ndebelek ew kewsys gen an re na y'n soth a-dro dhe Bulawayo.

Bys yn 1979, hanow Zimbabwe o Southern Rhodesia. Yn 1965, governans Ian Smith a wrug declarya anserhogeth an wlas dhyworth an Ruwvaneth Unys. Yndelma yth era owth assaya gwitha tus wydn yn gallos. Nag eren'jei byth moy es 5.5% a boblans an wlas, hedn ew le na 300 000 dhen. Woja an ‘ger lonek’, an Ruwvaneth Unys a gemeras gallos arta yn 1979 rag y dhrei dhe ZANU-PF, lewys gen Robert Mugabe ha Canaan Banana, an vledhen woja hedna.

Yn 2009, Morgan Tsvangirai a wrug omjunya governans Zimbabwe, hag ev lewydh MDC, an eskerens politek tradycyonal dhe ZANU-PF.




#Article 213: Corsica (189 words)


Corsica (Corsek: Corsica, Frenkek: Corse) ew enys ha kenedhel e'n Mor Cres. Ma'n enys west a Italy, soth-est a Frynk ha dhe'n noor a enys Sardinya. Corsica ew onen a 27 régions Frynk, bettegens yth ew henwys collectivité territoriale herwydh an laha, ha ma meur a nerthyow dhodho es regions erel.

Istory Corsica ew merkys en froas dre woreskyn. An Carthagoyon, an Grekyon coth ha'n Etruscanyon o an kensa goreskynydhyon, kens an enys dhe dhos ha bos radnvro a'n Repoblek Romanek gen Sardinya war-barth. Woja an Emperoureth Romanek dhe godha, an enys a veu goreskydnys gen an Vandalysy, an Visigoths, an Sarsyns ha'n Lombards. Repoblek Genoa a gemeras an enys en 1347, hag y rowlya rag nes dhe 500 bledhen. Woja bresel a 26 bledhen an Repoblek Corsica anserhek a veu formys en 1755, bettegens nag alja an Corsyon towlel an Genowyon mes a'n citys veur arvorek, ha Frynk a bernas an enys dhort Genoa en 1764.

Hedhyw ma tus Corsica ow keskergh rag aga gonisogeth ha tavas dhe vos diberthys, hag ow covyn rag omrowl politek po anserhogeth cowal dhort Frynk. Esedh an governans leel ew Senedh Corsica.




#Article 214: Mor Karib (153 words)


An Mor Karib yw mor trovannel ow kul rann a'n Keynvor Iwerydh, soth-est a Gammas Meksiko. A-dro dhodho yma Amerika Dheghow, Amerika Gres, ha'n Antillys.
Enep an mor yw a-dro 2,754,000 km². 

An hanow yw gyllys dhiworth huni an dus Karib, onan a genedhlow teythyek a'n moyha rowedh y'n kyrghynn yn eur an devedhyans europek yn 1492. An term 'Mor an Antillys' yw kevys hwath yn nebes yethow europek, diworth an hanow Spaynek Antillas a ros Cristóbal Colón dhe'n ynysek war amal est an mor.

An Mor Karib o tremenyans kenwerth yn termyn a drevesigeth europek a Amerika. Kethow afrikan a veu drys bys ena rag lavurya an bargenyow-tir sugra; ha passya der an mor a wrug kansow a worholyon spaynek leun a arghans dhiworth Veksiko. Drefenn poes kenwerthel an rannvro ma, morladron o lies bys y'n 18ves kansblydhen.

Niver a wlasow ynysek y'n Mor Karib res omjunnyas y'n Kemmynieth Karib, po CARICOM.




#Article 215: Dydhyador yuliek (231 words)


An dydhyador yuliek yw henwys yndella awos y vos dyllys gans Yuli Kesar (Julius Caesar) yn 46 KK. Ev o an dydhyador usadow y'n Howlsedhes bys 1582 pan veu an dydhyador gregorek dyllys gans Pab Gregori XIII. Awos y vos dyllys gans an Eglos Katholik Romanek, lies bro brotestant a skonyas adoptya an dydhyador gregorek, hag a besyas gans an dydhyador yuliek, henwys ynwedh an dydhyador Gis Koth (Old Style), dres moy es kansblydhen. Breten Veur (ha'n trevesigethow predennek yn Amerika Gledh) a withas an dydhyador yuliek bys 1752, ha Russi ny janjyas dhe'n dydhyador gregorek bys 1917, wosa an Domhwelans Russek.

Y'n dydhyador yuliek, yma 12 mis a 28, 30, po 31 dydh, ha hys an vlydhen gemmyn yw 365 dydh. Pub peswara blydhen, y keworrir dydh arall dhe vis Hwevrer, owth ystynna hys an mis na dhe 29 dydh ha hys an vlydhen dhien dhe 366 dydh; yth henwir an vlydhynyow ma blydhynyow lamm. Y'n Oes Kemmyn, pub blydhen rannadow ynter peswar (ytho 2000, 2004, 2008, h.e.) a vydh blydhen lamm herwydh an dydhyans yuliek.

Drefenn bos pub peswara blydhen blydhen lamm, hys kresek an vlydhen yuliek yw 365.25 dydh. Hemm yw hirra ages hys an vlydhen drovannel, an pyth yw lemmyn a-dro dhe 365.2422 dydh.

Yth usir dydhyow an dydhyador yuliek gans blydhynyow an Oes Kemmyn (po Oes Krist), herwydh usadow.

Ottomma misyow an vlydhen y'n dydhyador yuliek:




#Article 216: Dydhyador an Repoblek Frynkek (228 words)


Yth usys Dydhyador an Repoblek Frynkek po Dydhyador an Domhwelans Frynkek yn Pow Frynk ynter an blydhynyow 1793 (blydhen II) ha 1805 (blydhen XIV). Y'n system ma a dhydhyans, dalleth an vlydhen o dydh an kehysnos kynyavel, an pyth yw dre vras an 22 a vis Gwynngala. Kyn feu an dydhyador ma dyllys yn soedhogel gans an Guntelles Kenedhlek dhe'n 24 a vis Hedra 1793, y leverys blydhen I an dydhyador dhe dhalleth an 22 a vis Gwynngala 1792, an jydh pan veu deklarys an Kynsa Repoblek Frynkek.

An dydhyador ma a rann an vlydhen ynter dewdhek mis a 30 dydh, ha pymp po hwegh dydh keworransel nag yns rann a vis vyth, henwys yn kynsa les sans-culottides yn enor an sans-culottes, mes henwys wosa an vlydhen III (1795) les jours complémentaires (an dydhyow kollanwansel).

Dydhyador an Repoblek a dhallathas dhe dermyn an kehysnos kynyavel, hag yth esa ynno dewdhek mis a 30 dydh, pubonan anedha gans hanow selys war an bys naturel:

Pub mis yw rennys ynter teyr décade po 'seythun' a dheg dydh, henwys yn sempel: 

Kynth yw pub dydh y'n dydhyador gregorek yn-dann an Eglos Katholik Romanek kelmys gans hanow neb sans po sanses, pub dydh kemmyn yn Dydhyador an Repoblek Frynkek yw henwys yn enor unn plans po moen. Pub quintidi a'n jeves hanow unn enyval, ha pub décadi a'n jeves hanow unn toul.




#Article 217: Kelt (121 words)


An Geltyon o pobel trigys yn Europa gres, gogledh, ha west yn oesow koth. Yethow Keltek i a gewsa: Gallek, Brythonek, Goedhelek, Keltiberek h.e.

Y'n eur ma, yma leun a vagasow gonisogethek ha gwlasek kres-Keltek: Goel Fylm Kres-keltek y'n Oryans, Breten Vyghan; an Kesunyans Keltek; an Kuntelles Keltek, h.e. Yma dhe'n dasserghyans a ilow geltek gnas kres-Keltek krev ynwedh. Esedhvosow, troyllow (po festou noz), h.e. re waynyas roweth yn bywnans gonisogethek an powyow Keltek oll, y'n eyl shap po an arall (r.e. Yn Chruinnaght yn Manow, an Mòd yn Alban, ha'n Eisteddfod yn Kembra). Yma skorennow a Orsedh Berdh Ynys Pryden y'n powyow Brythonek oll. Urdhyans Kolomm yw kesobereth governansow Alban, Repoblek Wordhon ha Kledhbarth Wordhon rag promovya an gonisogethow Goedhelek.




#Article 218: Tamil Eelam (115 words)


Tamil Eelam (Tamilek: தமிழ் ஈழம், tamiḻ īḻam) yw an hanow res gans tus damilek dhe'n stat anserghek, hag yw aga medras, y'n rannow North hag Est a'n ynys Shri Lanka. Hag Ilaṅkai (இலங்கை) hag Īḻam (ஈழம்) yw henwyn tamilek rag an ynys dhien.

Nyns yw Tamil Eelam aswonnys avel stat anserghek saw gans LTTE (berrheans a'n Sowsnek Liberation Tigers of Tamil Eelam, gans styr yn Kernewek Tigri a-barth Rydhses Tamil Eelam).  Rewlys gans LTTE yw a-dro dhe 40% po 50% a'n tir aswonnys avel kwarel gans Tamil Eelam.  Synsys y'ga mysk yw an ranndiryow dien henwys Kilinochchi ha Mullaiththeevu, an brassa rann a'n ranndiryow Mannar, Batticaloa ha Vavuniya, ha rannow a'n ranndiryow Trincomalee hag Amparai. 




#Article 219: Kamera lucida (171 words)


Kamera lusida (camera lucida yn Latin hag a styr stevell enowys) yw devis optykel hag yw devnydhys avel gweres delinyans gans lymnoryon.  Patentys veu y'n vlydhen 1806 gans William Hyde Wollaston. Yma dustuni, dell hevel, ow tiskwedhes nag o an kamera lusida travyth moy yn gwiryonedh ages dastysmygyans a dhevis hag o desskrifys yn kler 200 blydhen a-varra gans Johannes Kepler yn y Dioptrice (1611).  Erbynn an 19ves kansblydhen desskrifyans Kepler galsa dhe goll yn tien, ha rakhenna denvydh ny jallenjas kwarel Wollaston.  An hanow 'kamera lusida' a veu dismygys gans  Wollaston (g. Edmund Hoppe, Geschichte der Optik, Leipzig 1926).

An kamera lusida a worr imaj an destenn yw mirys orti war an enep a dhelin an lymnor warnodho. An lymnor a wel ha'n vu ha'n enep delinyans y'n keth termyn, kepar ha digloesyans dewblek jynn-skeusenn.  Dres hemma an lymnor a yll treusperthi poyntow a vri dhiworth an vu dhe enep an delinyans, hag a weres gans diskwedhes golokva ewn. An lymnor a yll tresa hogen linennow an taklow y'n vu.  




#Article 220: Los Altos, Amerika Kres (344 words)


Los Altos (An Ugheldiryow yn Spaynek) yw ranndir Amerika Kres a veu keworrys avel hweghves stat dhe'n Repoblek Kesunys a Amerika Kres y'n blydhynyow 1830. Quetzaltenango o an pennsita ha desedhys veu dhe'n west a Gwatemala dell yw hedhyw, hag a rannow a Chiapas. 

Devedhyans an stat o an dyffransow politek ha tynnder ynter Sita Gwatemala dhe'n eyl parth ha Quetzaltenango ha rannow erell a Amerika Kres a'n howlsehdhes dh'y gila.  Dadhlow a-dro dhe dhibarth dhiworth Gwatemala a dhallathas termyn berr wosa anserghogeth Amerika Kres dhiworth Spayn y'n vlydhen 1821.  Spas rag stat diblans a veu dyghtys gans an Gesva Gorf-laghek Kesunys synsys mis-Du 1824, mes yth esa gorthter bras lowr dhe'n dibarth yn Sita Gwatemala.

Anserghogeth Los Altos dhiworth Gwatemala a veu derivys yn soedhogel an 2ª a vis-Hwevrer, 1838.
An governans kesunys a aswonnis Los Altos avel hweghves stat an kesunyans ha ri esedhow dhe gannasow Los Altos y'n Kuntelles Kesunys an 5 a vis-Metheven y'n vlydhen na.  Baner Los Altos o varyans a huni an Kesunyans Amerika Kres, gans sel gres ow tiskwedhes loskvenydh y'n keyndir ha kwetsal (po 'quetzal', edhen leel) a-rag.  An kynsa baner Amerika Kres o hemma a wrug devnydh a'n kwetsal avel arwoedh; hi re bia rann baner Gwatemala a-dhia 1871. 
 
Ha'n Kesunyans ow prewi yn bresel sivil, Los Altos a dhiskleryas y vos repoblek anserghek.  Quetzaltenango ha rann vras a Los Altos a veu dres a-berth yn Gwatemala dre wal gans lu Rafael Carrera y'n vlydhen 1840.  Ledrys dre wonn herwydh gorhemmynnadow Carrera veu brassa rann soedhogyon an governans synsys a Los Altos.  Ow kwaynya les y'n studh kemmyskys, rannow a'n pyth re bia Amerika Kres yn Chiapas arnowedh a'n howldrehevel a veu synsys gans Meksiko.

Y'n blydhynyow 1844, 1848 ha 1849 sordyansow heb sewen erbynn turantieth Carrera a dherivas anserghogeth Los Altos arta dre dermyn berr. 

Diblans yw an ranndir hwath hedhyw, ha Los Altos yw les-hanow hwath rag an ranndir a Guatemala a-dro dhe Quetzaltenango.  Y'n keth maner aswonnys yw rann an stat kyns, hag yw lemmyn yn Meksiko,  avel Los Altos de Chiapas.




#Article 221: Karrek lorek (152 words)


Karrek loerek a dheskrif karrek a formyas war an loer.  An hanow yw res yn lows dhe stoff loerek arall kuntellys dres hwithrans an loer.

Y'n dydhyow ma yma war an norvys teyr fenten a garregi leurek:  1) an re kuntellys gans towlennow Apollo an Statys Unys; 2) samplow a veu dres tre gans towlenn Luna an URSS; ha 3) karregi a veu tewlys yn naturel dhiworth enep an loer gans hwarvosow a wrug gordell ha koedha a-wosa avel meteoritys loerek dhe'n norvys.  Dres an hwegh vyaj Apollo war enep an loer, 2,145 sampel, 382 kg (842 lb) aga foester, a veu kuntellys, an brassa rann anedha gans Apollo 15, Apollo 16 hag Apollo 17.  An tri sterlester Luna a dhehwelis gans 326 g (0.66 lb) a samplow moy. Moy ages 90 meteorit loerek re beu kevys war an norvys bys yn diwedh 2006, synsys ynna moy ages 30 g a stoff.




#Article 222: Myhal Servetus (262 words)


Michael Servetus (an 29 a vis-Gwynngala, 1511 – an 27 a vis-Hedra, 1553), (Miguel Servet po, dell o y'n dalleth, Serveto yn Spaynek) o theologydh, medhyk ha densesydh. Didheurek dhodho o lies godhonieth: steronieth ha meteorieth; doronieth, lagha, studhyans an Bibel, awgrym, korfonieth ha medhygieth. Aswonnys yn ta yw ev y'n istori a lies a'n testennow ma, yn arbennik medhygieth ha theologieth.

Dineythys veu Servet yn Aragon, hag ev a studya orth pennskol Zaragoza poken huni Lléida. Y servya va Juan de Quintana, neb o konfessyor dhe Jarlys V. Servet ha Quintana a vyajyas dhe Almayn hag Itali yn 1529, ha Serveto a drigas wosa henna yn Swistir. Y'n blydhynyow 1531 ha '32 y tyllas niver a skrifennow theologiek (De trinitatis erroribus Kammdybyansow yn kever an Drynses, Dialogorum de Trinitate libri duo Keskowsow a-dro dhe'n Drynses yn dew lyver ha De Justitia Regni Christi Ewnder Reyn Krist). Pub huni anedha a dest dhe gryjyans arbennik Servet yn kever an Drynses, henn yw, na vo grond mann y'n Bibel rag dyskas an Drynses; byttegyns, Logos Dyw a omjunnsa dhe Yesu pan esa va hwath yn torr Varia Wynn. Ytho, an Logos a dhurya bys vykken war-lergh Servet, mes an Mab o person kreatyes.

Serveto a bassyas yn Pow Frynk ha studya medhygieth yn Paris ha Dalfinat. Ev a dhisputyas orth Jean Calvin dre lyther, hag yn 1553 y tisklaryas unn breuslys frynkek y vos kablus a gammwrians. Dhe Genève ev a fias; mes ena Calvin ha'y dhiskyblyon a'n kachyas. War-lergh gorhemmyn an galvinistyon, Servet veu gorrys dhe vernans gans tan drefenn y gryjyansow.




#Article 223: Roll a gwlasow (160 words)


Ynysow Bahama (Enesow Bahama) - Bahreyn - Bangladesh - Barbados - Belarussi - Pow Belg - Belisa - Benin - Bhoutan - Bolivi - Bosni–Hercegovina (Bosni) - Botswana - Brasil - Bruney - Bulgari - Burkina Faso - Burundi - Byrmani

Ynysow Faroe (Enesow Faroe) - Fiji - Filipinys - Pow Finn - Pow Frynk

Ynysow Salamon (Enesow Salamon) - Samoa - Sen Kitts ha Nevis - Sen Lusia - Sen Marin - Sen Vinsent ha'n Ynysow Grenadinek - Senegal - Serbi - Seychellys - Shri Lanka - Sierra Leon - Singapour - Slovaki - Sloveni - Somali - Soudan - Soudan Soth - Spayn - Statys Kesunys Mikronesi - Statys Unys - Surinam - Pow Swati - Swedherwyk - Swistir - Syri

Pow Tajik - Tanzania (Tansania) - Pow Tay - Taywan (Repoblek China) - Timor Est - Togo - Tonga - Trynses ha Tobago - Tunisi - Turki - Pow Turkmen - Tuvalu

Zambi (Sambi) - Zimbabwe (Simbabwe)




#Article 224: Ceres (planet còr) (164 words)


Ceres (henwys ‘1 Ceres’ ynwedh) yw planet còr yn system howlak ny. Hy yw an byhatna planet còr y'n system howlak ha'n huny udnyk y'n chyf bagas a asteroydys yntra Muerth ha Yow. Hy hanow hy a vue gemerys dhyworth huny an dewes Romanak Ceres, neb a wra governya plansow, an drevas, ha'n sesons.

Wosa hy dyscudhyans an 1ª Genver 1801, gans Giuseppe Piazzi, tus skentyl a wrug aswon Ceres avel onan a'n planettys. Ceres a wrug kelly an studh na tabm ha tabm y'n bledhydnyow 1850. A-dhia 2006, Ceres yw aswonys yn sodhogel avel blanet còr gans an Unyans Steroniethak Keswlasak.

Hes Ceres a-drues hy cres yw a-dro dha 950 km. Ytho, Ceres yw an brassa corf yn chyf bagas asteroydys, hag ynhy 1/3 a bous a vater oll y'n bagas ma. Furf Ceres yw huny udn bel – ot obma dyffrans cler ynter hy ha'n asteroydys erel. Yn mys Gwyngala 2007, NASA a vedn launchya mysyon rag studhya an planet còr ma.




#Article 225: Harald V (102 words)


Harald V, genys yn 1937, yw mytern Norgagh a-dhia vernans y das Olav V yn 1991. Ev o an kensa prens genys yn Norgagh a-dhia 1370. Ev a wrug fia warbarth gans an teylu rial ha trega i'n Statys Unys in termyn Second Bresel an Norveis. An teylu rial a wrug dewhelas dha Norgagh in 1945. Harald a wrug studhya ystory, economiath ha gwlasegath orth Unyversita Rysohan. Yn 1968 y whrug ev demmedhy gans benen gebmyn, Sonja Haraldsen; yma dhodhans lebmyn dew flogh, an prenses Märtha Louise ha'n prens Haakon. An mytern yw marner sewen; ev a wrug kesstryva i'n Gwariow Olympak.




#Article 226: Kosova (161 words)


Kosova (Albaynak Kosova po Kosovë; Serbak Kosovo) yw repoblak i'n Balkanyow. An powyow kentrevak dhedhy yw Serby, Makedony, Albany ha Montenegro. Yma'n vrassa radn a'n dus ow clappya Albaynek (Geg) ha sewya Islam sunnitak. 

Serby a wrug batalya an Emperourath Ottoman a-barth Kosova i'n tressa Bresel an Balkanyow (1912) ha kenja Bresel an Norvys (1914-1918). Woja hedna, Kosova o radn a Vyternath Serbyon, Croatyon ha Slovenyon ha ena Yougoslavy.

A-dhia 1990, Albanyon Kosova re wrug batalya a-barth anserhogath dhyworth Yougoslavy. In 1999, NATO a wrug bombya Serby ha Montenegro (an diwetha repoblaks in Yougoslavy i'n eur na) rag gorfedna freudh an governans erbedn an poblans albaynak. Ervirans 1244 gen Consel Diogeladh an Kenedhlow Unys a wrug selya UNMIK ha KFOR avel nerthow dres Kosova, a-der Yougoslavy. In 2007 ha 2008, kescowsow intra governans an ranvro ha huny Serby na aljas gwruthyl acordyans a-dro dha studh Kosova. Ytho an 17ves a vis Whevrer 2008, governans Kosova a wrug disclarya anserhogath an pow.




#Article 227: Conteth Evrek (130 words)


Conteth Evrek (Sowsnek: Yorkshire) yw conteth hengovek yn Pow Sows cledh. In 1974, Conteth Evrek a veu dyberthys in pajar conteth noweth: Conteth Evrek North, Soth, ha West, ha Humberside (warbarth gen radn a gonteth Lincoln). Ma udn ranvro sowsnek arnoweth, Conteth Evrek ha Dowr Humbyr, ûsya hanow an conteth ha senjy eta an pajar conteth na. A-dhia 1996, Conteth Evrek yw dyberthys in try conteth ha pemp awtorita udnyk.

Evrek o an cita a'n moyha poos istorek bes in termyn an Domwhelans Dywysyanjek. Ena Leeds, Sheffield ha tylleryow erell a wrug gwaynya poos erbysiek ha poblanjek. Byttegens, Conteth Evrek yw whath onen a'n glassa ha rycha yn abmeth in Pow Sows oll. Rag an acheson ma, ma lies tus owth henwy hy God's Own Country, pow Duw y honen.




#Article 228: Plew Golom (165 words)


Plew Golom (Sowsnek: St Columb Major) yw tre vian in Kernow cres, dro dha 8 km dhort an Mor Keltek, in randir Rostormel. Castel Dynas hag udn pednventen Dowr Fala ujy i'n blew. Eglos an dre a veu drehevys i'n 15 cansvledhan; yma dhedhy tour teg, crows Colom sans, ha lyther gras scrifys gen an mytern Charlys I dha bobel Kernow. 3 984 o poblans an blew in termyn nyveryans 2001.

In 1645 th'era batel vian an Bresel Civil i'n blew. Th'era lu an Mytern owth ostya i'n dre pan dheuth lu an Seneth in-dadn Syr Thomas Fairfax dhort Vosvenehy. Caslu Nathaniel Rich a-barth an Seneth a wrug fetha huny an Prens.

Jamys Paynter a wrug disclerya in Plew Golom in 1715 bos Jamys Francis Edward Stuart an nessa mytern woja mernans an vyternes Ann. Woja hedna, les Lanstefan a wrug ervyra bos Paynter ancablys a draison.

I'n 19 cansvledhan, th'era an omdowler Jamys Polkinghorne owth obery udn dywoty in Plew Golom, an Red Lion.




#Article 229: Kloes (119 words)


Kloes yw kyfythyes keverang Kembry. Dyworth 1974 bys 1996, ef a vue keverang, gans keverang konsel, hag a vue dyberthys yn whegh pastellow bro:

Alyn ha Deesyde,
Kolwyn,
Delyn,
Glyndwr,
Rhudhlan,

Ef a vue shapyes kensa yn 1974 yn dan an governans a'n le gwyth 1972 del merger an keverangow menystransek Konteth Flint ha (an mogha) Konteth Denbygh a dhe wans an Edeyrnyon a'n pow pastel vro dyworth Konteth Meyryon.

Rak governans a'n le mynnasow, Kloes a vue felsys yn 1996 y'n unytary auctorytys Konteth Flint, Wreksam keverang borgh, Konteth Dinbygh, ha rannow Konwy ha Powys. Yn 2003, an kyfythyes keverang Kloes a vue trelyes dhe gudha an remenant Kloes (py a'n jeva kens a ve gwreugh dyberth Gwynedh).




#Article 230: Ranvro Breten Vian (225 words)


Breten Vian (Frenkek: Région Bretagne, Bretonek: Rannvro Breizh) yw onen a whegh ranvro war'n ugens in Pow Frynk. Hanow an pow in Kernowek a ell inwedh bos Lesow war-lergh Eduard Lhuyd, neb a'y scrifas ev avell Lezou. Ma'n ranvro ma ow hedha a-dreus pejar a'n pemp département in Breten Vian ystorek.

An ranvro a veu creatys an 28 a vis Du 1956. Oryon hei yw egwall dhe re ‘Ranvro Roazon’, creatys an 1 a vis Gortheren 1941 gans Philippe Pétain. Bohes a allos era dhe'n ranvroyow i'n termyn na. A-dhia 1982, cossylyers an ranvroyow yw dewesys der votyans an pobel. Ma Ranvro Breten Vian ow scodhya unyans an ranvro gans département Liger-Atlantek. Nag ell an ranvroyow in Pow Frynk gwil lahys aga honen.

Ma'n ranvro ow ajon ha scodhya dyw davas ranvroyel, Bretonek ha Gallowek. Hei re selyas in 1999 Ofys an Bretonek, neb ujy ow conys an 'eth na in arwodhyow poblek, mappys, clasys, h.e.

In 2004, partiow an cledh rug prevailya in dewysyans an ranvro. Ma'n PS–PRG–DVG ow furvya an governans gans aga 40 cossylyer. Ma an UMP ow ledya an enebieth orth anjei woja kelly an dewysyans; holma yw party governans an cres, huny Nicolas Sarkozy. An UDF yw an tressa creffa party; woja anjei ma an PCF (kemmynegoryon) ha'n Party Gwerdh. Unyans Gwerinel Breten Vyghan re waynyas pejar kenja sedhyow anjei.




#Article 231: Breten Vian (638 words)


Breten Vian (Frynkek: Bretagne; Bretonek: Breizh; Gallowek: Bertaèyn) yw pow keltek ystorek war gonna-tir an broastir europek ynter an Mor Bretannek ha Baya Biscay. A-dhia an Domhwelans Frynkek a 1789, ma Breten Vian ow kwil rann a'n Repoblek Frynkek. Hanow an pow in Kernowek a ell inwedh bos Lesow war-lergh Edward Lhuyd, neb a'y skrifas ev avell Lezou.

Dyberthys yw hei lemmyn yntra dyw ranvro (régions) frynkek, Ranvro Breten Vian ha Ranvro Broyow an Liger. I'n kenja ranvro, ma pejar a'n pemp département an pow ystorek; an pempes (Liger-Atlantek) ujy in Broyow an Liger, warbarth gans départements dhyworth powyow erell (Poitou, Maine, ha Touraine).

Lies ragadasow a'n Vretonyon a asas Breten Veur woja an Romanyon dhe omdenna in 410 OK. I'n 9 kansblydhen, Nevenoioù (Frynkek: Nominoë) rug kesunya Breten Vian oll in ruwvaneth eudnyk. Ancredoryon mor a wannhas an ruwvaneth ma in dalleth an 10 cansvledhen. An ruwvaneth rug kelly Naoned ha'n Liger isel in 909, pan veu Foulque d'Anjou Yurl Naoned. Breten Vian a veu dugeth sempel in-dann Alan an Lowarn (Alain Barbetorte), neb a rainyas a-dhia 936 bys in 952.

Lies Bretonyon a omjunyas dhe dregh an Normanyon a Vreten Veur in 1066. Anjou ha'n Normanyon, ha woja hedna an Sowson ha Pow Frynk, o in strif dres termyn hir orth maistry war Vreten Vian. In 1203, Conteth Naoned a veu restoryes dhe Vreten Vian; Naoned a venja servya avell benncita an dhugeth dres termyn hir. Gallowek ha Frynkek a veu an chyf tavosow i'n dhugeth. Bresel an Eretons Bretonek yntra 1341 ha 1364 a enebas keffrysysy Pow Sows erbydn keffrysysy curun Pow Frynk. Les-serhek era an dhugys i'n termyn na.

Kevambos Unyans a dhywedhas anserhogeth Breten Vian in 1532, bes an pow era hwath omrewl a-jei dhe Bow Frynk bys 1789. Kerens an Sowson erbynn an Domwhelans Frenkak o an Chouanted.

Théodore de La Villemarqué rug cuntelles ha dyllo canow Breten Vian Awartha, Barzaz Breiz, in 1839. An lever ma a veu geryes da in Frynk. Gweres dasserhy lien Bretonek ha studhyansow Keltek rugava.

In 1978, an gorhel Amoco Cadiz ow toon olew dhyworth an Baya Persian tu ha Rotterdam, rug sedha i'n mor por ogas dhe Portsall in Penn an Bes. Th'era 1,604,500 balyer (219,797,000 kg) a olew war an gorhel. Hebm yw onen a'n drokka labmow ecolojyk in ystory.

Seyth den sans rug selya Cristoneth in Breten Vian: Pawl (Paol/Pol Aurélien) orth Saint-Pol-de-Léon, Tudwal (Tugdual) orth Treger, Briek orth Sen-Briek, Malo orth Sen-Malo, Samzun (Samson) orth Dol, Padern (Paterne) orth Venetens, ha Kowrentyn (Kaourintin/Corentin) orth Kemper.

An broassa radn a Vretonyon rug gortos i’n Eglos Catholyk in termyn an Dasfurvyans ha’y woja.

A-dhia an Osow Cres, yma dyfrans kler yntra Breten Vian Awartha (i’n Gorlewen: Breizh-Izel po Goueled-Breizh; Basse-Bretagne) ha Breten Vian Awoles (i’n Est: Breizh-Uhel po Gorre-Breizh; Haute-Bretagne po Pays Gallo). Ma’n broassa nyver a Vretonegoryon in Breten Vian Awartha, le may ma trevow Kemper, Brest, An Oryens, ha Venetens. In Breten Vian Awoles, in fordh arall, th’era an deythyogyon ow cowsel Gallowek, hag ena yma dyw cita veur (Naoned ha Roazon) warbarth gans lies tre arall (rag ensompel, Sen Malo, Sen Naser, Pontivy ha Sen Briek). Ma an ‘or’ wonisogethel ow ystydna dhort Sen Briek tu ha tre Venetens.

An ’eth Vretonek re rug gwannhe a-dhia 1945. I’n dedh ma, ma broassa rann an bobel in Breten Vian Awartha hag Awoles ow klappya Frynkek avell genja tavas anjei. Ma whath 257 000 a gowsoryon Bretonek ha 28 300 a gowsoryon Gallowek in Ranvro Breten Vian.

Kostys por hir eus dhe Vreten Vian; ma an mor ow medalhe hin an pow. Yma leun a law ha oll sortow les.

I'n Osow Kres, Breten Vian o diberthys in naw bro po ‘epskobeth’. Lies den a'n ajon whath avell randiryow ystorek:

In termyn an Domwhelans Frenkek, Breten Vian a veu diberthys in pemp département:




#Article 232: Bro Venetens (110 words)


Bro Venetens (Frenkek: Vannetais, Bretonek: Bro-Gwened po Bro-Wened) yw onen a naw bro po epscobeth hengovek Breten Vian. Ma 222 kemmynieth (kumun po commune) i'n bro owth hedha a-dreus 5 649 km². Venetens o penncita hengovek an bro. An poblans in termyn nyveryans 1999 o 595 801 a dus. Th'era an bobel in est an bro ow clappya Gallowek, ha'n re in west Bretonek.

In termyn coth, hanow an bro era Bro Waroc’h. A-dhia dermyn an Domwhelans Frenkek, ma an département Mor Bian ow comprehendya an vroassa radn a'n bro. Ma radn vian anedhy hy in sothwest Il ha Gwilen, ha nebes kemmynieth in Penn an Bës hag Alsyow Arvor.




#Article 233: Bro Naoned (114 words)


Bro Naoned (Frenkek: Pays nantais, Bretonek: Bro-Naoned) yw onen a naw bro po epscobeth hengovek Breten Vian. Ma 237 kemmynieth (kumun po commune) i'n bro owth hedha a-dreus 7 352 km². Naoned o penncita hengovek an bro ha'n dhugeth, bès Sen Nazer yw tre veur i'n vro i'wedh. An poblans in termyn nyveryans 1999 o 1 149 432 a dus, ha'n vroassa radn anodhans in Naoned. Gallowek yw tavas hengovek an bro ma.

Ma tireth oll an bro ow qwil radn a département Liger Atlantek a-dhia dermyn an Domwhelans Frenkek, saw nyver vian in Mor Bian po Il ha Gwilen. Liger Atlantek yw an département udnyk a Vreten Vian in Ranvro Broyow an Liger.




#Article 234: Bro Dhol (106 words)


Bro Dhol (Bretonek: Bro-Zol, Frenkek: Pays de Dol po Pays dolois) yw an byhatna a'n naw bro po epscobeth hengovek Breten Vian. Ma 43 kemmynieth (kumun po commune) i'n bro owth hedha a-dreus 637 km². 

Samzun a fondyas an epscobeth i'n 6 cansvledhen. Sedh arhepscop a-ugh Breten Vian oll era Dol a-dhia an 9 cansvledhen (a-dro dhe 848) bys 1195. Epscobeth sempel o va bys 1801. Lebmyn ma tireth Bro Dhol ow qwil radn a epscobeth Roazon ha département Il ha Gwilen, saw radn vian in Alsyow Arvor. An poblans in termyn nyveryans 1999 o 47 434 a dus. Gallowek yw tavas hengovek an bro ma.




#Article 235: Truru hag Austol (147 words)


Trùrù hag Austol a veu pastel-vro in dewysyansow dhe Senedh an Ruwvaneth Unys bys in 2010, desedhys in Kernow gres. Creatyes y feu in 1950, ha gensy i'n eur na an hanow sempel a Drùrù. In 1997, hanow an bastel-vro a veu chanjyes dhe Trùrù hag Austol gras dhe vraster an second tre.

David Penhaligon, gwlaseger Livrel geryes da, esa Esel an Senedh a-barth Trùrù a-dhia 1974 bys termyn y vernans in droglamm carr in 1987. Matthew Taylor a gemeras y le, hag yma ev whath i'n soodh wosa dewysyans 2005.

Desedhek Oryon a-barth Pow Sows res ervyras y fÿdh Trùrù hag Austol dyberthys in dew bastel-vro nowyth in termyn an dewysyans in 2010: Trùrù ha Falmeth, hag Austol ha Tewyn Pleustry. Indelma Trùrù ha Falmeth a via por haval dhe randir Carrek, hag Austol ha Tewyn Pleustry dhe randir Rostormel, mar pe an randiryow na whath.




#Article 236: Kernowek Standard (253 words)


Kernowek Standard (KS) yw screfa-composter a-barth Kernowek dasserhys cres ha dywedhes. Kernowek Standard re dhysplegyas a-dhia 2006–8 der gescusulyans an bagas UdnFormScrefys ha ragbrenoryon lysten e-bost KS. Y auctours chyf o Michael Everson, Neil Kennedy ha Nicholas Williams. Entent Kernowek Standard yw doblek:

Selven KS yw an screfa-composter ûsyes in Creacon of the World gen William Jordan (1611). Indelma, KS a vydna bos 'pons' yntra Kernowek cres ha Kernowek dywedhes. Nebes haval dhe screfa-composter Henry Jenner yw va inwedh.

In 2007-8, na veu Kernowek Standard dewysys avell an Form Screfys Standard (FSS) rag Kernowek in ûsadow sodhogel, mès onen a dhew bednventen a'n FSS o va warbarth gen Kernowek Kebmyn.

Ma nebes dyffransow yntra KS ha'n FSS. 

Dheworth Pride and Prejudice:

Yth esa bugeleth i’n keth pow-na hag y i’n gwel ow qwetha aga flockys dres an nos. El an Arlùth a dhysqwedhas dhedhans ha glory an Arlùth a wrug dywy oll adro, hag own brâs a’s teva. Ha’n el a leverys dhedhans, “Na berthowgh own; rag merowgh, yth esof ow try dhywgh messach a lowena vrâs rag oll an bobel; rag hedhyw re beu genys dhywgh in cyta Davyth Sylwyas, hèn yw an Arlùth Crist. Ha helma a vëdh sin ragowgh: why a gav an flogh bian maylys fast gans lysten hag ev a’y wroweth in presep.” Ha dystowgh y feu gwelys warbarth gans an el nyver brâs a lu nev ow praisya Duw hag ow leverel, “Glory dhe Dhuw avadn ha wàr an norvës cres dhe’n re-na usy orth y blesya!”




#Article 237: Osseti Dhyhow (155 words)


Ossety Dhehow yw repoblek i'n menydhyow Caucasus. Radn a Bow Grouzy yw hy war-lergh governans an wlas-ma ha'n brassa radn a'n re erel i'n bës ma. Bytegens, Ossety Dhehow yw anserhek de facto a-dhia 1991; Russy a wrug ajon an anserhogeth-ma an 26 Est 2008.

An Ossetyon yw sevys a'n Alanyon, udn bobel sarmatek a davas iranek. Cristonyon yw an vrassa radn anodhans (61%); Muslimyon yw re erel. Woja dhyweth an URSS, an Ossetyon a wrug protestya erbydn aga bos kevys in Pow Grouzy. 

Ma radn aral a'n Ossetyon a-dreus an menydhyow Caucasus in Ossety Gledh, neb yw radn a Russy, ha ma an Ossetyon ow scodhya politek Russy dre vrâs. Ma passportys russek dhe leun a Ossetyon an Dehow. 

In 2008, woja omsetyans gen Pow Grouzy erbydn Ossety Dhehow, Russy res entras in Pow Grouzy ha fetha lu an wlas-na. Governans Dmitry Medvedev a ajwanas anserhogeth Ossety Dhehow hag Abhazy termyn berr woja hedna.




#Article 238: Rio de Janeiro (126 words)


Rio de Janeiro yw an nessa brassa cita yn Brasil wosa São Paulo. Yma a-dro dhe 5,400,000 a dus ow triga y’n cita, ha 12,300,000 y’n ranndir a-dro dhe’n cita (gorcita Rio de Janeiro). Fondys veu an cita yn 1565 gans Portyngalysi. Ynter 1763 ha 1960 Rio de Janeiro veu penncita Brasil. Y’n cita yma lies pennplas kowethyansow bras ha pennskolyow. Meur yw hanow Rio de Janeiro awos y Wool Enys, ilow kepar ha samba ha bossa nova, ha’n tirnosow. Yn mysk an re ma yw trethow Copacabana hag Ipanema, imach bras Krist an Selwyas a wartha Menydh Corcovado, Menydh an Torth Sugra ha Sportva Maracana. Synsys veu an Gwariow Olympek yn Rio de Janeiro yn 2016 ha pennwari Hanaf an Norvys yn 1950 ha 2014.




#Article 239: Pennfolen/Erthygel dre jons/1 (100 words)


Erthygel diskwedhys: Timor Est

Timor Est yw gwlas yn Asi Soth-Est. Trevesigeth portyngalek o Timor Est a-dhia 1702. Indonesi a wrug fetha an wlas naw dydh wosa y dhiskleryans anserhogeth yn 1975. Yntra 100,000 ha 200,000 a dus a wrug kelli aga bewnans der bad-oberow yn termyn gallos indonesek yn Timor Est. 

Indonesi a wrug gasa Timor Est wosa votyans an pobel yn 1999; soudoryon ostralyek an Kenedhlow Unys a wrug surhe kres. Yn 2002, kenedhlow an bys a wrug aswon anserhogeth Timor Est. An kensa penn-menyster, Marí Alkatiri, a asas y soodh yn 2006 wosa termyn a droplansow garow.




#Article 240: Kastell Lannstefan (132 words)


Kastell Lannstefan yw kastell koth ow kwarthevya an dre Lannstefan. Yma ev war y vre vyghan y honan.

Kastell kerweyth Normanek yw, drehevys gans Robert, Yurl a Mortain, hanter-broder William an Trygher yn 11ves kansblydhen. Ev a veu pennplas an Yurlys neb a wovernyas Kernow dres an kansblydynyow.

Yn 1548, eth kernow warn ugens a veu gorrys y'n kastell wosa ladha William Body yn Hellys. Ev a dorra traow y'n krervaow rag surhe lelder an poblans. Meur a'n gernowyon a veu kregys. Prisonys veu Fondyer an Grenoryon, George Fox, yn Kastell Lannstefan yn 1656.

Ogas dhe'n kastell, da yw gans tus kuntell rag Goel Sen Pyran. I a dhre aga baneryow Sen Pyran a-rag an kastell. Ena, y kerdhons bys yn kres an dre kyns kerdhes dhe'n diwotti rag pastiow ha korev.




#Article 241: Rol a dhrehevyansow an uhella yn Cita Ebron Nowyth (133 words)


An rol ma a dhrehevyansow an uhella yn Cita Ebron Nowyth a wradheg tourow ebren y’n cita S.U. a Cita Ebron Nowyth, Ebron Nowyth der uhelder. Drehevyans an uhella yn Cita Ebron Nowyth yw Drehevyans Stat Emproreth a 102 leur, hag a omsav 1250 ts (381 m) ha 1472 ts (449 m) der uhelder y bynykal, yn Kres an Dre Manhattan hag a veu kowlwrys yn 1931.

 

An rol ma a radheg touryow ebren yn Cita Evrek Nowyth selys war uhelder a’ga fynakyl, hag a syns y’ga mysk gwernow radyo hag ayrlorhow. Awos y vos possybyl prederi a dremynnow pennsernethek ha peulyow avel sojetus, yth yw gwell gans nebes diwysogyon tourow ebren an vaner ma a vusurans. Musurans uhelder pennsernethek savonek, hag a eske ayrlorhow yn uhelder drehevyans, yw synsys rag ententys komparek.




#Article 242: Rol a dhrehevyansow an uhella yn Chicago (121 words)


An rol ma a dhrehevyansow an uhella yn Chicago a wradheg tourow ebren y’n cita S.U. a Chicago, Illinois der uhelder. Drehevyans an uhella yn Chicago yw Sears Tower a 108 leur, hag a omsav 1,450.58 ts (442 m) ha 1,730 ts (527 m) der uhelder y bynykal, yn Chicago Loop hag a veu kowlwrys yn 1973.

An rol ma a radheg touryow ebren yn Chicago selys war uhelder a’ga fynakyl, hag a syns y’ga mysk gwernow radyo hag ayrlorhow. Awos y vos possybyl prederi a dremynnow pennsernethek ha peulyow avel sojetus, yth yw gwell gans nebes diwysogyon tourow ebren an vaner ma a vusurans. Musurans uhelder pennsernethek savonek, hag a eske ayrlorhow yn uhelder drehevyans, yw synsys rag ententys komparek.




#Article 243: Pasti (125 words)


Pastis yw boes hengofek dybrys yn Kernow. Hedhyw yn Kernewek yma'n geryow pasti, hogen ha'n ger hen whyogen. Y re bue dybrys a-dhia an 18ves cansblóth hep dhowt, ha del hevel rak cansow a vledhynnyow kens. Yma lyes eghen a basti. Pastis hengofek a's teves fugen, kyk bowyn po on, patata, ervynen, onyonen ha puber. Nebes a's teves aval y'n corn rak gorfen prýs. Kyn na wruk pastis dos dyworth Kernow yn tallethfosek, y yw aswonys gans Kernow hedhyu. Yn gwyr, yma consayt der an Kesunyans Europek dhe wruthyl unwyth pastis kernewek dyworth kernow re wyr. Del vue gwres gans Champagne ha Mordhoshogh Parma.

Nevra ny dal corn cresten pasti bos dybrys, ha corn yw tewlys rag spyrysow tus bal, kravlostow, po tus mor marow.




#Article 244: Avon Amazon (103 words)


Avon Amazon (Spaynek ha Portyngalek: Rio Amazonas) yw avon yn Amerika Dheghow. An nessa hirra avon y'n norvys yw hi hag yma an brassa dalghedh a dhowr dhedhi. Res dowr an Amazon yw a-dro dhe ugens kansrann res dowr y'n norvys.

Lester an Amazon yw ynter 1.6 ha 10 kilometer (0.99 ha 6.2 mi) yn poynt isella y'n vlydhen, mes moy ages 48 km (30 mi) dre prys glyb.

Nyns eus pons dres an Amazon. Nyns yw hemma awos lester an avon - y fia posybel drehevel pons dres avon rag brassa rann hy hys, mes yma boghes tre po fordh saw gwylgoes.




#Article 245: Leonardo da Vinci (146 words)


Vincent di Ser Piero da Vinci (15 mis Ebryl, 1452 – 2 mis Me, 1519) o godhonydh, kalkor, jynnweythor, dismygyor, lymner, gravyer, pennser, losonydh, korfonydh, ilewydh ha skrifer Italek. Yth o ev deskrifys menowgh avel patron den Renaissance.

Ev a veu genys y'n tre Vinci, Florens. Mab noter Piero da Vinci ha trevesiges Caterina o ev, hag ev a veu adhyskys gans lymner Verrocchio. Wostalleth ev a oberas rag Ludovico il Moro yn Milano, mes diwettha ev a oberas yn Rom, Bologna ha Venezia ynwedh.

Aswonnys yn kynsa yw ev avel lymner. Yma dhodho lymnansow geryes pur dha, rag ensompel an Mona Lisa, an Diwettha Soper, an Den Vitruve, ha'n Gwrians Adam. Hedhyw yma martesen 15 a'y oberow art yn bosva.

Yth o ev an konsevyor askell-dro, tank, galloes howlyek, rekner ha traow erell. 

Y ferwis ev war 2 mis Me 1519 yn Amboise, Pow Frynk.




#Article 246: Gool Peran (343 words)


Gool Peran yw dedh kenedhlek Kernow, sensys war'n 5ves mis Meurth pub bledhen. Henwys yw an dedh rag onen a sensow tasek Kernow, Peran, an sens rag sten.

Gool Peran a wrug dalleth avel onen a'n lies gool stenoryon solempnys gans tus bal Kernow. Yma golyow stenoryon erel pecar ha Gool Peran ow comprehendya Gool Picrous ha Chewidden. Nyns eus meur a dhescrifans orth hengovyon dibarow an jedh-ma. Bettegens, yma notyes gans meur a dus an consumyans bras a dhiwes ha boos dres an gool. An dedh woja Gool Peran a veu godhvedhys dre meur a dus en Sowsnek avel 'Mazey Day', termyn eus usyes lebmyn gans an gool dasserghyes Golowan en Pensans. An lavar en Sowsnek 'drunk as a perraner' ('mar vedhow avel peranyer') a veu usyes en Kernow a'n 19ves cansvledhen rag descrifa tus a wrug eva meur a alcohol.

Solempnyans arnowyth Gool Peran avel arwodh kenedhlek a Gernowyon a wrug dalleth orth diwedh an 19ves cansvledhen ha dalleth an 20ves cansvledhen, pan'th o whans dhe dhasvewansydhyon Geltek ri dhe dus Kernow dedh kenedhlek pecar ha'n dedhyow ujy solempnys en kenedhlow erel. Dhia an 1950s, an gool yw gyllys moy ha moy solempnys, ha dhia dalleth an 21ves cansvledhen, yma ogas dhe bub kenedhel Kernow ow senjy neb sort a solempnyans rag Gool Peran. Baner Peran yw gwelys ynwedh war an jedh-ma.

Gool Peran yw solempnys pub bledhen ynwedh en Grass Valley, Californya, Statys Unys, rag onoura tus bal dhyworth Kernow a wrug kemeres radn en istory an le ow talleth en cres an 19ves cansvledhen.

En 2006, Dan Rogerson, esel kernowek Senedh an RU, a wrug govyn orth an governans dhe wul an 5ves a vis Meurth degol sodhogel en Kernow rag ajon solempnyansow rag Gool Peran. Moy a-dhiwedhes, yth esa pejadow rag an gool. Nebes oberoryon consel Bosvena a veu res an gool en 2006, hag y feu lies gorholeth ha pejadow rag degol sodhogel kernowek war an 5ves a vis Meurth. Dhia 2009, Consel Tre Pensans a wrug ri dh'y arfedhysogyon gool kebmyn woja keskerdh a'n Kesunyans Keltek.




#Article 247: Donatello (120 words)


Donato di Niccolò di Betto Bardi (po Donatello) (1386 – 13 mis Kevardhu 1466) o artist Italek dres an Renaissance. Trigys o ev en Florens hag ev o pur geryes da drefen ev dhe vos onen a'n gwella gravyoryon en y dhedhyow. Ev a usys sort arbednek a dechnyk henwys 'hebasca bas', a wras y obereth apperya pur wir. 

Mab Niccolo di Betto Bardi o ev, hag ev a veu genys en Florens. Termyn Donatello a veu cottha, ev a studhyas gen Filippo Brunelleschi, an pednser. Ynwedh ev a weresas an gravyor Lorenzo Ghiberti dhe wul delowow rag an Battistero di San Giovanni. Rann a obereth moyha geryes da Donatello yw delowow a Mary Magdalene ha delow myns-gwir a David.




#Article 248: Albrecht Dürer (112 words)


Albrecht Dürer (21 mis Me 1471 – 6 mis Ebrel 1528) o lymner, gravyer ha calcor almaynek.

Ev a veu genys hag a wrug merwel en Nuremborg, Almayn hag yw gwella godhvedhys avel gwryer a pryntys mester coth. Yth o y bryntys lies gweyth en rew, ytho yma bagas a bryntys dihevelep a-dro dhe udn vater. An kevres an moyha geryes da yw an Discudhyans (1498) hag y dhiw gevres war'n Passyon warlergh an Cryst, an Passyon Meur (1498–1510) ha'n Passyon Bian (1510–1511). 

Pryntys Dürer a'n gwras geryes da a-dreus Europa kens ev a veu 30 bloodh, hag yma lies dus ow leverel dr'yw ev gwella lymner an Renaissance en Europa North.




#Article 249: Frida Kahlo (284 words)


Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón  (6 mis Gortheren 1907 – 13 mis Gortheren 1954) aswonnys del yw usyes avel Frida Kahlo, o lymner a Vexico. Hi o aswonnys rag hy obereth surreal ha pur bersonek. Demedhys o hi dhe Diego Rivera, lymner ynwedh meur y hanow.

Genys veu hi yn Coyoacán, Mexico. Yth esa polio dhedhy, a's gasas evredhek termyn hi a veu 6 bloodh, hag yma nebes tus ow predery dr'esa dhedhy martesen spina bifida ynwedh. Hi a dhescas fisek, ha whansus o hi dos ha bos medhek. Dre reson droglabm trafik orth 18 bloodh a's shyndyas yn trog, yth esa termynyow a bayn garow dhedhy rag radn aral hy bownans.

Woja an droglabm-ma, hi a wrug cessya hy studhyansow fisek ha dalleth lymna. Hi a wre devnydh a dybyansow a-barth taclow o wharvedhys dhedhy. Lies gweyth yth o hy lymnansow screuthus, yma meur anedhans ow tisqwedhes payn ha'n bownansow anwhek a venenes, specyly hy thybyansow a-dro dhe vos dyallus dhe gawas flehes. Pymthek ha dew ugens a hy 143 lymnans yw a hy honan. Hi a veu awedhys ynwedh gans gonisogeth genesik Mexico, disqwedhys yn liwyow spladn, gans kemysk a realieth ha surrealieth. Hy lymnansow a wrug tedna dynyans Diego Rivera, lymner neb a wrug hi demedhes yn tiwedhes.

Henwys yw obereth Kahlo traweythyow surrealydh, ha kyn whrug hi restry disqwedhyansow art lower termyn gans surrealyon a Ewrop, nyns o da gensy hi an label-ma. Hy dynyans orth themys benyn, ha'n lendury disqwedhys yn hy lymnansow, a's gwrug fygur cult a femynystieth yn degvledhednow diwettha an 20ves cansvledhen. Radn a hy obereth a ell bos gwelys orth Hendrajy Frida Kahlo, trovys yn hy genesygla ha hy thre yn mestrevow Cita Mexico.




#Article 250: Barack Obama (170 words)


Barack Hussein Obama II (genys 4 mis Est, 1961) o 44ves Lywydh a'n Statys Unys a-dhia an 20ves a vis Genver 2009 bys an 20ves a vis Genver 2017. Obama yw an kynsa lywydh Afrikek-Amerikanek a'n Statys Unys. Ev a veu dasetholys yn 2012.

Ev a veu genys yn Hawaii. Y vamm o Stanley Anne Dunham, dre vras Sowsnek hy linyeth, ha'y das, Barack Obama Sr o Luo dhyworth Nyang’oma Kogelo, yn Kenya.   

Gradhesik Pennskol Columbia ha Skol Lagh Harvard may servya ev avel lywydh Dasweles Lagh Harvard. Ev a oberi avel laghyas gwiryow kemmyn kyns bos etholys yn Senedh Illinois, ow servya yntra 1997 ha 2004. Yn 2004, hag ev ow kesstrivya rag Senedh Statys Unys, areth gresel a ros ev dhe'n Kuntelles Demokratek Gwlasek, may teuth ev ha bos aswonnys gwell dredhi. Ev a waynyas esedh senedh Ilinois, ow servya a 2004 dhe 2008. Ev a gesstriva yn sewen ogas erbynn Hillary Rodham Clinton rag an hanwesigeth Dhemokratek, hag a fethas ombrofyer Parti Repoblek John McCain yn etholans lywydhek 2008.




#Article 251: Henri Matisse (122 words)


Henri Matisse (Le Cateau-Cambrésis, Nord, Pow Frynk, 31 Kevardhu 1869 – 3 Du 1954) o artyst a Bow Frynk, godhvedhys rag y dhevnydh a liw hag y lynenieth berus ha gwredhek.

Lynednor, pryntwryer ha gravyor o ev, mes ev yw godhvedhys yn chyf avel lymner. Gwelys yw Matisse avel onen a'n artysts chyf neb a wrug gweles dhe wruthyl an displegyanjow wheldroek yn art a-varr y'n 20ves cansvledhen. 

Kynth o ev henwys yn kensa Fauve (best gwyls), warbydn an 1920s ev o gwelys moy ha moy avel mentenyor a hengov classek lymna Pow Frynk.
Y vaystry a yeth semlantek a gomposter ha liw, yn obereth a wrug rewhansa moy es hantercans, a wrug gwaynya dhodho ajon avel fygur chyf yn art arnowyth.




#Article 252: Nolwenn Leroy (683 words)


Nolwenn Leroy (genys 28 mis Gwynngala 1982 yn Lokournan, Breten Vian) yw kanores ha skrifores a Vreten Vian, a veu diskudhys der an dowlen pellwolok Frenkek Star Academy. Geryes da yw rag hy diw gan niver-onan Casse! ha Nolwenn Owho!

Pan o hi peswar bloodh, hy herens a gasas Lokournan gensi hi. Wosa bos trigys yn Paris, Lille ha Gwengamp, hi, hy mamm hag hy hwor yowynkka a veu trigys war-barth ha'y herens wynn yn Saint-Yorre. Hy mamm a dhidhemedhas tas Leroy, gwarier pel-droos galwesek Jean-Luc Le Magueresse, yn 1992.

Hi a studhyas orth an Collège des Célestins yn Vichy. Pan o 11 bloodh, hy dyskador a welas hy ro rag ilow, hag hy henertha dhe dhyski gwari an fyll. Pan o 13 bloodh, hi a waynyas Les écoles du désert, kesstrif a veu skoodhys gans an bagas gorvarghas Cora, hag a viajyas dhe Vali gans kanasedh dengerensedhek a Gao dhe Dimbuktu. Yma leverys gensi hemma dh'y awedhya yn town.

Yn mis Gortheren 1998, y feu ros dhedhi skolorieth gans Rotary Club Vichy may halla studhya yn Cincinnati, Ohio avel studhyores geschanj. Ha hi ena, hi a gemeri klassys ilow orth an skol artys gwari yn Hamilton High School. Wosa dehweles dhe Frynk, hag ow kowsel Sowsnek freth, hi a dhallathas mos dhe glassys kana klassek orth losowji ilow Vichy. A-dhia 2001 hi a studhyas an lagha orth Universita Clermont Ferrand, rag resekva aral kudh yn le ilow.

Wosa gweles kensa dyllans Star Academy yn 2001, Leroy a veu kemerys yn fras gans onan a varnoryon an gwari, Armande Altaï, hag a erviras dhe studhya yn klass kana Altaï. Yn 2002, wosa ombrofya ha bos dewisyes rag nessa seson an gwari, an bobel a votas rygdhi dhe waynya an kesstrif yn le gorfennor aral, Houcine.

Kensa kuntel Leroy, Nolwenn, a veu dyllys yn mis Meurth 2003 hag y feu moy es 400,000 kopi gwerthys erbynn mis Du an vledhen na. Yn 2006, Universal Music a wolennas bos moy es 900,000 kopi gwerthys, mes nyns eus destans sodhogel a hemma gwrys gans an Syndicat national de l'édition phonographique. Peder kan a'n kuntel - Cassé, Une Femme cachée, Suivre une étoile hag Inévitablement, a veu dyllys avel kanow unnik. A-dhia mis Kevardhu 2003, kanow a'n kuntel a veu performys war dro Leroy a Frynk, Pow Belg ha Swistir.

Nessa kuntel Leroy, Histoires Naturelles, a veu askorras gans Laurent Voulzy. Pymp kan unnik a'n cuntel a veu dyllys. Nolwenn Ohwo!, skrifys gans Alain Souchon ha Voulzy, eth dhe benn chartys ilow Frynk. An nessa kan unnik o an hyns titel, Histoire Naturelle. Videos ilow a veu gwrys dhe'n dhiw gan; an video dhe Histoire Naturelle a venegas thema chyf an kuntel, ynno Leroy portrayes avel taklow diskwedhys yn gwithti a istori naturek. Yn mysk an dyllansow erel, Mon Ange a veu dyllys yn fesyel, ha J'aimais tant l'aimer ha Reste Encore o dhe bromovya yn unnik. Kanow a Histoires Naturelles ha Nolwenn a veu performys war nessa tro Leroy henwys Histoires Naturelles Tour, a dhallathas yn mis Gwynngala 2006. Kensa kuntel byw Leroy a veu dyllys yn mis Hedra 2007.

Le Cheshire Cat  Moi a veu towl a dhallathas yn 2007, skrifys gans Leroy and Teitur Lassen, gans kevrohow dhyworth Jonatha Brooke, Michelle Featherstone, Mike Errico ha Rupert Hine. Ev a veu arayys hag askorrys gans Lassen, ha rekordys yn Sweden ha'n Enesow Faroe. Notyes veu bos tavans moy akoustek dhodho dell eus dhe Histoires Naturelles, hag ev a ros dhe Leroy an chons dhe skrifa an geryow rag an kensa termyn. An kuntel a veu dyllys yn mis Kevardhu 2009. Tro henwys Le Cheshire Cat  Vous rag promovya an hyns a veu synsys yn 2010.

Leroy a dhellos peswara kuntel studio, henwys Bretonne, an 6 mis Kevardhu 2010. Yma dhe'n kuntel versyons kudha a ganow hengovek Keltek, kepar ha Tri Martolod, Bro Gozh va Zadoù ha Mná na h-Éireann, keffrys ha kanow arnowydh kepar ha Brest gans Christophe Miossec. Brassa rann an hensyow yw kevrennys dhe enysva an ganores, Breten Vian. An kuntel a veu orth penn chartys kuntellow Frynk pymp seythen wosa y dhyllans.




#Article 253: Bro Gozh ma Zadoù (267 words)


Bro Gozh ma Zadoù (Bretonek rag Bro Goth ow Thasow) ew can genedhlek Breten Vian. Kenys ew dhe'n keth ilow avel can genedhlek Kernow Bro Goth agan Tasow ha can genedhlek Kembra Hen Wlad Fy Nhadau.

An geryow Bretonek a veu scrifys gen François Jaffrennou en 1897 ha'n ilow usys a veu composyes gen James James a Gembra rag Hen Wlad Fy Nhadau. An gan nowydh a veu kensa dyllys en 1898 hag eth a-dro avel Henvelidigez (Desedhans). Hi a veu dowisyes avel can kenedhlek (ha can rag golya an gerenja ynter an Kembroryon ha'n Bretonyon) en 1903, orth cuntelles a Kevredigezh Broadel Breizh (Unyans Ranndiryel Breten Vian) o senjys en Lesneven. Maurice Duhamel a wrug hy desedha rag an piano, ha hi a veu kensa recordys gen Pathé en 1910.

Nolwenn Leroy a ganas versyon a'n gan-ma en hy huntel 2010 Bretonne.

Ni, Breizhiz a galon, karomp hon gwir Vro !
Brudet eo an Arvor dre ar bed tro-do.
Dispont kreiz ar brezel, hon tadoù ken mat,
A skuilhas eviti o gwad.

Breizh, douar ar sent kozh, douar ar varzhed,
N'eus Bro all a garan kement 'barzh ar bed.
Pep menez, pep traoñienn, d'am c'halon zo kaer,
Enno 'kousk meur a Vreizhad taer !

Ar Vretoned zo tud kalet ha kreñv;
N'eus pobl ken kalonek a-zindan an neñv,
Gwerz trist, son dudius a ziwan eno,
O ! pegen kaer ec'h out, ma Bro !

Mar d'eo bet trec'het Breizh er brezelioù bras,
He Yezh a zo bepred ken beo ha bizkoazh.
He c'halon birvidik a lamm c'hoazh 'n he c'hreiz,
Dihunet out bremañ, ma Breizh !




#Article 254: Brenda Wootton (259 words)


Brenda Wootton (née Ellery) (1928 - 1994) o bardhes ha canores werin a Gernow neb a veu gwelys avel canasor rag hengov ha gonisogeth Kernow.

Hi a wrug dalleth hy resekva ilow pan veu hi scolores yonk, ow cana en helow trev dres Kernow west. Hi a dhallathas bos bew e'n bys a gana gwerin e'n 60s a-varr ha namna wrug gwitha bew gensy hy honen an hengov a ganow gwerin en Kernow dres lies bledhen.

Hy hensa cuntellow a veu recordys war label Kernow Sentinel, menowgh gen hy howethysy cana John the Fish (godhvedhys ywedh avel John Langford), Robert Bartlett ha Richard Gendall. Hy repertoire dres an bledhydnyow a wrug cudha cana gwerin, rock, hiredh, jazz ha hympnys hogen, mes hi ew gwella remembrys rag hy standardys kernowek pecar'a Lamorna, The White Rose, Camborne Hill, The Stratton Carol ha'n balladys Mordonnow ha Tamar.

Hi a wre cana en Kernowek, Bretonek ha Sowsnek hag o geryes da en Breten Vian, a wrug hi visitya en fenowgh, keffres hag hy Hernow genesek. Hi a wrug egery club gwerin hy honen, an Pipers Folk Club, en Eglos Beryan, hag apperya e'n kensa Gool Keskeltek an Oriant en Breten Vian.

Wootton o esel a Orseth Kernow, le mayth esa an hanow bardhek Gwylan Gwavas dhedhy. En hy bledhydnyow diwettha, hi a wrug dos ha bos moy geryes da en Kernow dre hy ober avel presentyores rag BBC Radio Cornwall.

En 1994 mergh Wootton a wrug dylla lyver a eryow hy hanow, hy versyow wharthus, hy balladys ha hy whedhlow, henwys Pantomime Stew.




#Article 255: Hen Wlad Fy Nhadau (160 words)


Hen Wlad Fy Nhadau (Kembrek rag Gwlas Goth ow Thasow) ew can kenedhlek Kembra. Kenys ew dhe'n keth ilow avel can genedhlek Kernow Bro Goth agan Tasow ha can genedhlek Breten Vian Bro Gozh ma Zadoù. An geryow a veu scrifys gen Evan James hag an ilow a veu composyes gen y vab, James James, aga dew trigys en Pontypridd, Sir Forgannwg, en mis Genver 1856. Ma an copy scrifys moyha a-varr en Lyverjy Kenedhlek Kembra.

Mae hen wlad fy nhadau yn annwyl i mi,
Gwlad beirdd a chantorion, enwogion o fri;
Ei gwrol ryfelwyr, gwladgarwyr tra mâd,
Dros ryddid collasant eu gwaed.

Hen Gymru fynyddig, paradwys y bardd,
Pob dyffryn, pob clogwyn, i'm golwg sydd hardd;
Trwy deimlad gwladgarol, mor swynol yw si
Ei nentydd, afonydd, i mi.

Os treisiodd y gelyn fy ngwlad tan ei droed,
Mae hen iaith y Cymry mor fyw ag erioed,
Ni luddiwyd yr awen gan erchyll law brad,
Na thelyn berseiniol fy ngwlad.




#Article 256: Planet korr (313 words)


Na wra kemmyska gans Planet le.

Planet korr, definys gans Unyans Steroniethek Keswlasek, yw korf nevek ow resa a-dro an howl neb yw gronnedhek lowr dhos ha bos pelyek awos gravedh y honan mes na re klerhas y ranndir a planetesimalys, ha nyns yw loor. Yma edhomm dhodho gronnedh lowr dhe fedha y nerth gwaskek ha drehedhes komposter hydrostatyk. 

An hanow planet korr a veu adoptys yn 2006 yn unn glassans korfow ow resea a-dro an howl yn teyr rann. Yth esa moghheans yn diskudhansow taklennow treus-Nevyon neb a gesstrivyas erbynn Plouton yn braster, hag yn gortiwedh an diskudhans Eris, taklenn gans moy a ronnedh es Pluton. An klassans a lever bos korfow gronnedhek lowr dhe glerhe ranndir aga resekva gelwys planetys, hag an re nag yw gronnedhek lowr dhe dhos ha bos pelyek awos gravedh y honan bos gelwys korfow byghan system howlek. Yntredha, yma planetys korr. An styryans adoptys yn sodhogel gans an USK re veu lawa hag arvreusys, ha disputys gans godhonydhyon kepar hag Alan Stern.

An USK a aswonn pymp planetys korr y'n termyn ma: Ceres, Pluton, Haumea, Makemake ha Eris. Dew hepken, Ceres ha Pluton re veu mires yn ta lowr dhe brevi aga bos pelyek lowr ha kewera an styryans. Steronydhyon a grys Eris yw pelyek lowr drefenn y vos brassa y ronnedh es Pluton. Diwettha, an USK a erviras res yw taklennow treus-Nevyon heb hanow gans myns pur golowa es +1 (ha dredho braster kalkys gans awrgym moy ages 838 km) bos henwys yn-dann desev planetys korr yns.

Gogrysys yw moy ages dew ugens taklennow aswonnys erell yn system howlek yw planetys korr, ha bys dew kans planetys korr yn ranndir gelwys grogys Kuiper. 

Ny wrug klassans korfow haval orth planetys korr yn systemow planettys erell bos prederys. 

Rol planetys korr aswonnys gans an USK.

Rol planetys korr possybl nag yw aswonnys hwath gans an USK.




#Article 257: Podolsk (212 words)


Podolsk () yw sita diwysyansel ha'n gresenn menystran Ranndir Podolsky , Oblast Moscow, Russi. Devedhys yw war Avon Pakhra (ysavon Avon Moskva). Poblans: 188,000 (Niveryans Russi 2010 sewyans kynsa);  180,963 (Niveryans Russi (2002)); 209,178 (Niveryans Sovyetek (1989)); 183,000 (1974); 129,000 (1959); 72,000 (1939).

An sita Podolsk a tevis diworth treveglos Podol. Yn etegves kansblydhen yth esa an treveglos ma dhe'n Managhtti Danilov yn Moskow. Catherine Veur a ros studh tre dhe Bodolsk yn 1791.

Kyns Domhwelans Russi, Podolsk o yn bagas sitys an moyha diwysyansel yn Russi. Gwethva ow kul jynnow-gwrias Singer o drehevys ena.

An telyu Ulyanov family a triga yn Podolsk. Vladimir Lenin a godrigas an sita traweythyow. Yn hwir, yth esa pyth ha krowji dhodho ena. Yn 1900, ev a synsas kuntelles yn Podolsk gans neb bagas diworth Moscow ha sitys arall dhe waynya aga skodhyans rag paper-nowodhow Iskra, re veu hwath yn gwrians. 

Yn 1971, Podolsk a wrug bos ri Ordyr Baner Rudh Lavur. Y'n termyn Sovyetek, Podolsk o onan a'n kowrow diwydhyansel yn Oblast Moscow. Yn termyn na, yth esa moy ages deg ha tri ugens gweythva y'n sita. Yth esa rann brassa an drigoryon owth oberi y'n gweythvaow ma.

Yn 2000, selva vreselek vras o fondys yn ogas. 

Yma'n Govskrifenn Kresel Menystrans Defens Russi yn Podolsk.




#Article 258: Jenesis (139 words)


Jenesis yw an kynsa lyver Testament Koth y'n Bibel.

An titel Jenesis a diworth treylyans Septuagint Grew an Testament Koth. Ev a styr 'pennfennten' po 'dalleth'. Ev a dheriv hwedhel gwrians an bys, sivilisation, an liv, pennfennten pobel Duw. Avel diskwedhyans y tysk gwyrderow a-dro dhe Dhuw ha mab-den. Ev a dheriv a-dro devedhyans pegh y'n bys dre goedh mab-den, fyllens kowl mab-den dhe sylwa aga honan, ow korfenna y'n liv; hag an dewisyans Duw telyu Abraham dhe venniga mab-den oll. Tus a vri yn lyver Jenesis yw Adam, Eva, Abel, Kain, Noy, Abraham, Yakob, Esau ha Yosef. 

Awtour an kynsa pymp lyver an Bible, o Moyses herwydh hengov an Yedhowyon.

Yn Bibel Kristyon, yma deg chaptra ha dew ugens dhe'n lyver Jenesis. 

An gwariow kernewek Origo Mundi, ha Gwrians an Bys a dheriva meur diworth an lyver Jenesis.




#Article 259: Eksodus (126 words)


Eksodus yw an nessa lyver Testament Koth y'n Bibel.

An hanow 'Eksodus' diworth treylyans Grew Septuagint a styr 'mos yn-mes'. Yth yw hwedhel dasprenans ha delivrans an pobel Ysrael diworth kethneth yn Ejyp. 

Haval orth Jenesis, hengov an Yedhewon a lever bos Moyses an awtour lyver Eksodus.

An lyver a dhalleth gans an bobel Ysrael yn kethneth yn Ejyp. Moyses yw gelwys dhe hembronk an bobel na. Duw a wra dri breus war Ejyp awos Faro a nagha gasa pobel Ysrael gasa Ejyp. Deg pla o gorrys war Ejyp hag an bobel Ysrael] a wra treusa an Mor Rudh ha gasa Ejyp. Rag termyn hir, Ysrael a wandra y'n difeythtir. Duw a ros an deg arghadow ha rannow arall system lagha dh'y bobel orth Menydh Sinay.




#Article 260: IPad (237 words)


iPad ew amontyer legh a veu desinyes, displegyes ha marhasys gen Apple Inc. avel toul rag gweles media clowwelyek, ow comprehendya levrow, jornalys, fylmow, ilow, gwariow, ha dalhen an gwias. Ma y mens ha poster ow codha ynter fonys codnyk hag amontyoryon laptop. An iPad a wra usya an keth system oberyans avel an iPod Touch ha'n iPhone—hag ev a ell lonchya y dowlednow y honan keffrys ha towlednow iPhone. Heb chanjyans, na wra an iPad bes lonchya towlednow comendys gen Apple ha gorrys en-mes der App Store Apple (marnas towlednow a ell obery a-ji dhe beurel wias iPad).

Pecar ha'n iPhone ha'n iPod Touch, rowlys ew an iPad dre dhispleytans liestoch—dyffrans dhort an broassa radn a amonytoryon legh kens, a wrug usya stylus sordyes dre boos—keffres ha besowek warscrin furvwir en le besowek corforek. An iPad a wra usya junyans rosweyth anter leel dhiwiver (Wi-Fi) rag hedhes rosweythow anter leel (LAN) ha'n Kesrosweyth.
Ma dhe neb modelys ynterfas rosweyth dhiwiver 3G ynwedh, a ell junya gen rosweythow data HSPA po EV-DO ha pella dhe'n Kesrosweyth.
Dyghtyes ha kettermynegys ew an devis der iTunes en udn lonchya war amontyer personel dre gapel USB.

Apple a wrug dyllo an kensa iPad en mis Ebrel 2010, ha gwertha 3 milvil a'n devisow en 80 dedh. Dres 2010, Apple a wrug gwertha 14.8 milvil iPad dres oll an bys - 75 cansran a werthanjow a amontyoryon legh orth diwedh 2010.




#Article 261: Lydn Baikal (175 words)


Lydn Baikal yw lydn bras en Siberya, radnvro a Russi. Lydn Baikal yw an brassa kreun a dhowr fresk e'n bys. Yma'n lydn ogas dhe Irkutsk. Yth yw a-dro dhe 636 km en hirder, ynter 20 km ha 80 km en lester, hag orth y boynt downna yth yw 1,700 meter en downder. Gans an downder-ma, an lydn downna war'n Nor yw.

Pur arbednek yw an lydn. Yma pesk e'n lydn na wra bewa bus obma, a-dar teller veth e'n bys. Ensampel a hedna yw pesk henwys Omul, sort a drudh.

Yma en Lydn Baikal moy es 1000 ehen a losow ha 1550 ehen a vestas. Moy es 60% a vestes yw endemek.

A les yw is-ehen endemek a'n pesk omul (Coregonus autumnalis migratorius). Pyskessys, megys, ha gwerthys yw en keniver marhas a-dro dhe'n lydn. Rag lies tremenyas war'n hens-horn Treus-Siberya, perna omul megys yw onan a wolowboyntys an viaj hir.

Yma dhe Baikal ynwedh ehednow a reun, an reun Baikal po nerpa. Orses ha kerewi a ell bos mirys ha helhys orth arvoryow Baikal.




#Article 262: El Greco (117 words)


El Greco (1541 – 7 mis Ebrel 1614): lymner, gravyer ha pennser y'n Renaissance Spaynek.

El Greco a veu genys yn Kreth hag o rann Repoblek Venezia y'n eur na ha kres art Post-Byzantinek. Ev a vyajyas dhe Venezia pan o 26 bloedh, hag yn 1570 ev a vovyas dhe Rom le may igeras ev hwelji ha kowlwul kevres oberennow.

Y'n vlydhen 1577, ev a vovyas dhe Doledo, Pow Spayn le may trigas ev bys dh'y vernans. Ena, ev a gowlwrug lies lymnans a vri. Gis-lymna El Greco o dramasek ha nyns o meurgerys yn y vywnans. Diwettha y'n ugensves kansblydhen, lymnansow El Greco eth ha bos meurgerys ha bos gwelys ages delanwes rag Expressionism ha Kubism.




#Article 263: Baner Peran (294 words)


Baner Peran yw baner Kernow. Kensa deskrifans godhvedhys an baner avel baner Kernow a veu skrifys en 1838. Usyes ew gen Kernowyon avel arwodh a honenieth.

An baner henwys rag Peran ew krows wynn war kilva dhu. Leverys ew dre wrug Piran dowis an dhew liwyow-ma woja gweles an sten tedh ow skollya mes a'n mun du en y tan. Hemm a wrug hwarvos dres y dhiskudhyans a sten e'n 6ves kansblydhen, ow dos ha bos tassans stenyoryon.

Leverys ew dr'ujy an desin ow tos dhort kensa 1188 pan veu an baner usyes e'n Crowsgasow, ha ma erthygel en Encyclopaedia Britannica ow leverel dre veu an baner degys gen an barth Gernowek orth Cas Agincourt (1415). Bettegens, y hevel dr'ew an devyn res gen Encyclopaedia Britannica derayes gen onen a wra dos dhort bardhonek a 1590 henwys Poly-Olbion gen Michael Drayton. Ma'n bardhonek ow leverel dre wrug an baner degys gen an Gernowyon orth Agincourt disqwedhes dew omdowler a Gernow en colm.

An dustuny godhvedhys an moyha a-varr a'n baner-ma a veu recordyes gen Davies Gilbert en y ober 1838 'The Parochial History of Cornwall', lemma ev ow leverel a-dro dhe grows wynn war kilva dhu a veu kens obma baner Peran ha baner Kernow; dres lycklod gen nebes kampol dhe'n mun du ha'n alkan gwynn a sten.

Onen a'n diskwedhyanjow an kottha a'n baner a ell bos gwelys en fenester gweder liw orth Westminster Abbey. Discudhys a veu en 1888 dhe gov an deviser hag ynjynnyor gerys da a Gernow Richard Trevithick. Ma'n fenester ow tiskwedhes Myhal orth an penn ha naw sans a Gernow, Peran, Petrok, Pinnock, Jermyn, Julyan, Cyriacus, Constentyn, Nonna and Gerens a-woles. Y hevel dr'ew Pedn Peran portrayans a Trevithick y honen, ha ma ev ow ton baner Kernow.




#Article 264: Devedhyans an Matern (201 words)


Devedhyans an Matern (Devedhyans an Mytern) yw can Nadelik scrifys gans Henry Jenner.

Sav aman, Dinas Dew, devedhes yu
Dha Wolow, an roul coth yu tremenes,
Fethes an Escar, taw an Tuller deu,
An Matern gwir a dhe wostewedh dhes.

Tewlder a wressa kîdha fas an bes,
Trom warnen ny drog-allosow an Nos.
En splander sans Ev a ve denethes;
Golow yu'n bes, ha'n Matern ny ow tos.

An Vaternes a'n sens war î deulin;
Matern Maternow, heb brîs yu Dha Drôn!
Mîreugh, coyn rîal rag E vegyans gwin,
Ha'n Werhes worth E vaga a'i deuvron.

Kensyu saw beugh has asen ol adro,
Ha bîgely 'ga Matern dho wordhya,
Omblegya wra Maternow prest dhodho,
E vîgely gans roow dhô servya.

'Wren E gorona lemmen? Nynsyu gwres
E ober; tanow yu E servisy.
En dadn E dreys pan vedh pebtra settyes,
Coron adro dhoy dal y whorrans y.

'Wren E gorona gans owr? Nyns yu'n êr;
Garlons a dhevnedh aral rag E ben,
Pan wel tîs ol an bes en gordhyans mêr
Agan Matern ow roulya a'n Grows-Pren,

Lowenen; ottama 'gan Matern ny.
Hedhew a'n dra a wharfo na woleugh.
Ogas dhoy Stevel-Trôn heb own deugh why;
Marîa'n Vaternes a elow dheugh.




#Article 265: An Bibel yn Kernewek (118 words)


Nans yw kansblydhynyow, an Bibel y'n tavosow Kembrek ha Bretonek a veu dyllys. An bibel Kembrek a veu skrifys gans William Morgan yn 1588 ha'n Testamenth Nowydh Bretonek gans Yann-Frañsez ar Gonideg yn 1827.

Temmigow a'n Bibel a veu treylys yn Kernewek y'n 18ves kansblydhen, avel lyver Jenesis ha Mathew gans John Keigwin, John Boson ha Wella Rowe.

A-dhia 1996, kesoberoryon Epskop Truru re beu bysi ow treylya an Bibel oll yn Kernewek. 

Nicholas Williams a wrug treylyans diblans a'n Testament Nowydh ynwedh yn 2002.

Treylyans yn Kernewek Kemmyn a'n Testament Nowydh a veu lonchys yn Eglos Sen Petrok mis-Est 2004.

Treylyans leun a'n bibel, skrifys gans Nicholas Williams, a veu dyllys yn 2011, y'n skrifa-komposter Kernowek Standard.




#Article 266: The Duchesse of Cornwall's Progresse (289 words)


The Dutchess of Cornwall's progresse to see the Land's end  to visit the mount o ober liennek skrifys gans Nicholas Boson. Yma Matthew Spriggs ow prederi y feu skrifys ynter 1660 ha 1670. Brassa rann an skrifen o skrifys en Sowsnek, gans nebes linennow en Kernewek hepken.

Ny wrug an skrifen treusvewa yn tien; nyns eus dhyn marnas linennow devynnys gans Edward Lhuyd ha William Borlase, neb a'n jevo hedhes dhe mammskrif an ober. Yth esa dhe Borlase dew versyon mammskrif a'n ober, hag onen a'n versyons-na a veu an keth versyon del veu gwelys gans Lhuyd.

An hwedhel a veu skrifys gans Boson rag y flehes.

MS Lhuyd:
a) Nages travith dale talues an bees
Bus gen dieu benegas do gweel gan crees.

MS Borlase:
Nyn ges travith dale talues en Beez
Buz gen dew Benigas do gweel gun Crees

MS Lhuyd:
b) rag an Arlothas an wolas kernow.
Dreth gwz Kibmias Benigas, Why ra Cavas dreeu an gwas Harry ma Poddrack broas. 

MS Borlase:
Rag an Arlotha woolaes Kernow
Dreth ‘guz kibmias beniggas Why ra cavas dreeu an gwas Harry ma Poddrack broas
Kensa, urt an hagar-awal iggeva gweel do derevoll war ren ny keniffer termen drera ny moas durt Pedden an woolaes do Sillan
Nessa, urt an Skavoll Crack-an-codna iggava setha war en Cres an awles ewhall (cries tutton Harry an lader) heb drog veeth
Treega, urt an gurroll iggeva gwell gen askern skooth Davas...

c) Daunce mine
d) Carrack Looes en Cooes
e) Eue Rateera war mean Merlin
Ra leske pawl, pemsans, ha Newyn.
f) Peth Prawnter. A priest’s goods or estate.
g) Rag gun Arlothas da
Ny en gweel gun moyha,
h) Theram Ry do why an Bele ma
do gware gen bonogath da; 




#Article 267: Folen dre (172 words)


 

    
        Wikipedya a'gas dynnergh
        An godhoniador rydh rag onan hag oll erthygel yn Kernewek
    

    

    

A-dro dhe Wikipedya

Wikipedya yw godhoniador warlinen heb kost, ygor ha liesyethek, a yll bos skrifys gans onan hag oll. Gelwys yw pub den dh'agan gweres dre wellhe erthyglow ha der ynkressya an myns a Gernewek war an kesrosweyth.

Peuri erthyglow

Mars eus hwans dhywgh peuri an kuntel a erthyglow a's teves an wiasva, hwi a yll hwilas testen der usya an  orth penn pub folen. Ynwedh, sortyes yw keniver folen herwydh klassys, may hyllir gweles rol dhien , po klyckyewgh an kevrennow orth goles folennow rag gweles rol a erthyglow y'n keth klass.

Kemeres rann

Yma an gemeneth Kernewek pub prys ow hwilas kevriysi nowydh. Hwi a yll dalleth skrifa a-dhistowgh, a-dro dhe desten vyth oll a'gas deur. Mars eus hwans dhywgh dyski moy a-dro dhe gemeres rann, kewgh dhe , po gesewgh govyn y'. 

Erthyglow chonsus

Ostyes yw Wikipedya gans an , kowethas heb budh. An Fondyans a ost ynwedh an ragdresow wiki Kernewek erel a syw：




#Article 268: Quercus (157 words)


Quercus yw genas a 600 ehen gwydh, yn teylu Fagaceae, ow triga yn tylleryow oer a hanter-kylgh gogledh an Norvys. 

Kathik yw aga bleujyow ha Mes yw aga froeth. Prenn an Quercus yw kales; y tevnydhyr rag gwruthyl mebyl, leuryow, balyers h.e.

Hanow an Dherwydhyon yw devedhys martesen a'n gwydh ma. I a omdhiskwa yn mythologieth keltek ha henhwedhlow arnowydh, rag ensampel yn Neo-Paganieth ha lyver Robert Graves. Krevder ha perthyans a arwoedhyons i. Ehenow a Quercus yw an gwydh kenedhlek a'n Wlaskor Unys, an Statys Unys, hag Almayn.

Rag rol leun, gwelewgh omma

An genas yw yn diw isgenas:

Yma pymp tregh yn isgenas Quercus:

Tregh Quercus: neb ehen yn tregh Quercus yw:

Tregh Mesobalanus: neb ehen yn tregh Mesobalanus yw:

Tregh Cerris: neb ehen yn tregh Cerris yw:

Tregh Protobalanus: neb ehen yn tregh Protobalanus yw:

Tregh Lobatae: neb ehen yn tregh Lobatae yw:

Yma a-dro dhe 150 ehen yn isgenas Cyclobalanopsis. Neb ehen yw:




#Article 269: Dowrgleudh (438 words)


Dowrhyns gwrys gans tus yw dowrgleudhyow. Dell yw usys dowrgleudhyow yw byldyes rag karya gwara gans skathow po kreftow-dowr erel.

Y hyllir devnydhya dowrgleudhyow rag junya korfow a dhowr kepar ha loghow, moryow po avonyow. Unn ensampel a hemma yw an Dowrgleudh Panama a jun an Keynvor Hebask ha'n Keynvor Atlantek.

Dowrgleudhyow a yll bos junyes avel rosweyth-sita, avel an gracht yn Amsterdam.

Dowrgleudh sempel a gonsyst a gleudh yw leunhes a dhowr. Treweythyow res yw dhe dhowrgleudhyow bos gwiskys gans pri po kestevyn. An argerdh a dhevnydh pri yw aswonys avel pollenna.

Res yw dhe dhowrgleudhyow bos leven, kowlwrys yw hemma dre wul troghvaow ha tomennow. Dhe yskynna po diyskynna breow, meur a dhowrgleudhyow a dhevnydh yettys dowr a janj leven an dowr rag lyftya po iselhe an skathow. Treweythyow yskynellow po plenow-goleder yw devnydhyes awos aga bos a bris isella hag y tevnydhons le po na dowr.

Dowrgleudhyow a dreus avonyow, fordhow po nansow dre dhowrbonsow. Ensampel a dhowrbons yw an Dowrbons Pontcysyllte yn Kembra a dreus an Avon Dowrdiw.

Yma dew eghen gemmyn a dhowrgleudh y'n Ruvaneth Unys: dowrgleudhyow gorholyon, rag skathow brassa ages lestri po gorholyon-kruws; ha dowrgleudhyow ynn, rag skathow ynn ha skathow hir. Y hyllir ranna dowrgleudhyow ynn yn lies eghen aral, ow komprehendya: dowrgleudhyow efan ha dowrgleudhyow skath geryn. 

Meur a dhowrgleudhyow an Ruvaneth Unys yw dowrgleudhyow ynn a dreus an tir yntra citys bras kepar ha Loundres, Birmingham ha Lyverpoul. Ensampel a dhowrgleudh ynn yw an Dowrgleudh Konteth Vonnow hag Aberhondhu. Dowrgleudhyow gorholyon a jun citys avel Mankeynyon dhe'n mor po avonyow meur.

Yma 2,200 mildir a dhowrgleudhyow y'n Ruvaneth Unys a ober hwath hedhyw. An hirra dowrgleudh yn Breten Veur yw Dowrgleudh Leeds ha Lyverpoul, py yw 127 mildir y hys. 

Berra dowrgleudh Breten Veur yw Dowrgleudh Wardle yn Middlewich, Cheshyr, yw 154 troos-hys.

Yma dew vildir a dhowrgleudhyow viajadow yn Kernow war an Dowrgleudh Porth Bud, an dowrgleudh ma yw devnydhyes gans tus owth usya kayakow, kanouyow ha skathow-dhelit yn-unnik a-der skathow ynn. Yn y dhydh yth o an Dowrgleudh Porth Bud 32 mildir y hys hag ev a dhiwedhas ogas dhe Lanstefan, y'n jydh hedhyw yma y dhiwedh ogas dhe Bonsheyl. Yma dew yet dhowr war an dowrgleudh skath hir ha plenow-goleder yn le yettys dowr dres an 30 mildir a dhowrgleudhyow skath geryn yntra Ponsheyl, Lanstefan ha Holsworthy.

Dowrgleudh aral yn Kernow o an Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh, py eth a-dhyworth Lyskerrys der an Glynn Logh dres 6 mildir dhe Logh. Yth esa 24 yet dhowr war an dowrgleudh, mes y'n jydh hedhyw nyns eus saw unn yet dhowr koth a remayn ogas dhe Logh.




#Article 270: Alan Stivell (243 words)


Alan Stivell (genys Alan Cochevelou 6 mis Genver 1944) yw ilowydh, caner, artydh recordya ha mester a'n delyn geltek, neb a wrug a-dhia an bledhynnyow 1970 dasserhy les ollvysel y'n delyn geltek hag ilow geltek.

Genys veu Alan yn tre Riom yn Auvergne. Y das Georges Cochevelou o gonisek civil yn Menystrans Arhans Frynk a wrug cowlwul y hunros a dhaswruthyl telyn geltek po bretonek y'n dre vian a Gourin, Breten Vian. Yn 1953, Alan a dhalathas seny an mayn orth naw bloodh yn-dann dhescans y das ha Denise Megevand, telynyores gescan. Mythologieth keltek, art hag istory a wrug Alan desky ynwedh, keffres ha'n yeth vretonek, dons hengovek Breten Vian ha seny an vombard, mayn hengovek a Vreten Vian dhyworth an teylu obow. Ev a dhalathas seny orth kescanow orth unnek bloodh ha desky ilow gwerin Breten Vian, Pow Sows, Alban, Wordhon ha Kembra, keffres ha desky an tambour, an tollgorn wordhonek, ha'n whythel sten.

Kensa recordyans Alan a dheudh yn 1960 (Musique gaelique, Ilow godhalek), hens a veu sewyes gans an LP  Telenn Geltiek (Telyn Geltek) in 1964. Yth esa recordyes ganso canoryon telyn rag an gilva yn 1959 gans Breiz ma bro (Breten Vian ow pow) hag EP Mouez Breiz (Lev Breten Vian) gans an ganores Andrea Ar Gouilh. Stivell yw y hanow gwary, ow styrya fenten yn Bretonek. Yma an hanow-ma ow tuchya war an dasserhyans bretonek keffres ha'y hanow teylu Cochevelou (chanj dhyworth kozh stivelloù, coth fentynyow).

(heb casgliadau)




#Article 271: Radyo an Gernewegva (119 words)


Radyo an Gernewegva (RanG) yw gonis radyo podcast yw darlesys warlinen yn Kernowek. Cowethyans heb budh yw, mes yma ow receva rann a'y arhesans dhyworth Kescowethyans an Tavas Kernowek.

An gonis a wrug dalleth yn 2007 avel 'Nowodhow an Seythen', podcast cot pajar mynysen y hirder, dyllys pub seythen dres bagas a wiasvaow Kernowek. Cressyes veu an gonis dhe hanter our pub seythen yn 2008, yn unn gemeres an hanow nowyth. An furvyans a wrug chanjya gans hemma dhe dowlen an termyn, ynny ilow, kescows ha nowodhow. Yn 2010 y feu 'Nowodhow an Seythen' kesunys arta gans RanG.

Matthi Clarke yw an presentyer chyf, hag y feu dalgh proviys yn fenowgh gans James Hawken, Tim Saunders ha Nicholas Williams.




#Article 272: Dowrgleudh Porth Bud (118 words)


An Dowrgleudh Porth Bud yw dowrgleudh o gwrys dhe servya an pervedhdir y'n amaldir ynter Kernow ha Dewnens y'n Ruwvaneth Unys. Penn-ober an dowrgleudh o an karyans a dewes gans kalgh rag godeyl ammethek. Yth esa'n system Dowrgleudh Porth Bud onan a'n koynta yn Breten. Yma dew vildir a dhowrgleudh hwath yn dowr ogas dhe Borth Bud yn Kernow North.

Marthek o y dhevnydhyans a blenow-goleder dhe denna skathow-keryn gans rosow dhe'n levenow ughel. Yma dew lok normal war rann an dowrgleudh ogas dhe Borth Bud hag unn lok-vor yn Porth Bud y honan, mes nyns eus moy aves an tri-ma war an dowrgleudh. An dowrgleudh eth rag 35 mildiryow hag yskynna 433 treys-hys a-ugh leven an mor.




#Article 273: Kays Gramasek (333 words)


Yn gramasek, kays an hanow po rakhanow yw furv janjadow a sin y weythres gramasek yn fres, klows po lavarenn. Rag ensampel, rakhanow a yll bos an gostoedh (My a'n kas), an dra (Ev am kas) po an perghennek (Ow fel yw an bel-na). Nyns eus kaysys yn Kernowek awos Kernowek dhe dhevnydhya dardrigyow yn le an kaysys. Yma systemow kays hwath yn yethow arnowydh kepar hag Almaynek po Finnek hag yma tresow an kaysys yn Sowsnek kyn nag eus lowr anedhans i.

Yma peswar kays gramasek yn Almaynek nowydh: Substansek, Akusek, Riek ha Piwek.

An substansek yw devnydhyes dhe sinya gostoedh an verb vyghan.

An akusek yw devnydhyes dhe sinya tra an verb.

An riek yw devnydhyes dhe sinya tra a-dhirekt an verb.

An piwek yw devnydhyes dhe sinya perghennek an hanow arall. Kepar hag yn Kernowek, yma teyr fordh dhe wul an piwek; an kensa gans von (a) + riek (avel an a'n kernowek) gans artykyl piwek (avel an yn Kernowek) po gans s orth fin an ger ow tegemmeres.

Yma 15 kaysys yn Finnek; mirewgh orth an moos a-is dhe dhyski moy anedhans i.

Hedhyw, nyns eus kaysys gramasek yn Sowsnek kepar ha'n re yn Almaynek po Finnek, mes yth esa nebes yn Sowsnek-Koth. An kaysys a gontynew dhe vywa yn Sowsnek-arnowydh yw an piwek ha'n riek.

Yn Sowsnek an piwek yw furvyes gans of (a) po s; an s-ma yw remenant piwek Sowsnek-Koth. Ev a ober haval dhe Almaynek; an s war fin an ger ow tegemmeres yw kepar ha'n s finek y'n piwek almaynek. Rag ensampel: Der Hund des Manns a yll bos Der Manns Hund  yn Almaynek anstrothys. An anstrothys yw an pyth yw kevys hwath yn Sowsnek: The mans dog.

An riek yn Sowsnek formal a vyw bosva ow merwel. Y benn-ober yw gans who (piw) yn lavarennow relatyf gans an dardrigow to (dhe), with (gans), for (rag) po from (a), pan yw who devnydhyes yn riek lyennek m yw adyes dhe'n who dhe wul whom.




#Article 274: Alnus (145 words)


Alnus yw genas a 30 ehen gwydh, yn teylu Betulaceae, ow triga yn tylleryow oer a hanter-kylgh gogledh an Norvys. 

Alnus yw gorow ha benow an dhew. Kathigenow (kuntellek kathik, unnplek kathigen) yw aga bleujyow gorow ha bleujyow benow. Prenn an gwern yw bleudh mes defensek er-bynn dour; y tevnydhyr rag gwruthyl mebyl, eskisyow, bollow, selbrenn h.e.

An genas yw yn tri isgenas:

Isgenas Alnus: Gwydh gans skyll garrek, kathik gorow ha benow yw gwrys yn kynyav mes gortons deges dres gwav, yma ponnegyans yn gwav helergh po gwenton a-varr, yma a-dro dhe 15–25 ehen:

Isgenas Clethropsis. Gwydh po prysk gans skyll garrek, kathik gorow ha benow yw gwrys yn kynyav, yma ponnegyans yn kynyav, yma tri ehen:

Isgenas Alnobetula. Prysk gans skyll heb garr, kathik gorow ha benow yw gwrys yn gwenton helergh, yma ponnegyans yn gwenton helergh ynwedh, yma onan dhe peswar ehen:




#Article 275: Michelangelo (228 words)


Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (6 Meurth 1475 – 18 Hwevrel 1564), godhvedhys avel Michelangelo, o lymner, gravyer, pennser, prydydh, hag ynjynor a Itali y'n Renessans. War-barth ha Leonardo da Vinci, y'n gylwir yn fenowgh den a'n Renessans a styr y'n jeva roas meur yn lies devnydh.

Michelangelo a vewa bewnans bysi dres ehen, yn unn wruthyl niver bras a oberennow. Yma rann a oberennow Michelangelo yn-mysk an re moyha aga bri a'n jeves an bys. Ynna yma diw dhelow varbel gerys-da, an Pieta yn Basilica Sen Peter ha Davydh a sevi unnweyth yn piazza yn Florens mes yma lemmyn y'n Virva Accademia. Y lymnansow an moyha gerys-da yw frescos hujes, nen an Chapel Sistin hag an Vreus Dhiwettha. Y oberen an moyha gerys-da a bennserneth yw penn est ha dom Basilica Sen Peter.

Y hwodhor meur a vewnans Michelangelo drefen ev dhe asa lies lyther, bardhonek ha jornal. Drefen y vos a gemmys bri, ev a veu an kynsa artydh dhe weles dyllo bewskrif a'y vewnans hag ev byw hwath. Treweythyow y'n gylwir Il Divino. 
Artydhyon erel a leveris y'n jeva terribilità, (ow styrya y perthys own a'y oberennow drefen aga bos mar vras ha leun a amovyansow krev). Lies artydh aral hag a welas y ober a assaya kopia an keth gnas a amovyansow. Dhyworth an tybyans ma a terribilità y teuth gis artydh henwys Mannerism.




#Article 276: Kynsistori (171 words)


Kynsistori yw an termyn kyns tus dhe dhalleth skrifa, yntra 12,000KOK ha 3000KOK. Traow dhiworth kynsistori yw henwys kynsistorek. Kynsistori a yll dalleth gans gwrians an ollvys mes styr an ger moy yn fenowgh yw an termyn gans kroaduryon byw war an norvys. Arghpedrevanes yw ensampel a enyval kynsistorek ha tus gynsistorek yw henwys tus-fow treweythyow. Ny wodhon lies tra a-dro dhe gynsistori drefen nag esa an dus ow skrifa. Ni a woer neb tra a-dro dhe gynsistori awos mires orth traow avel toulys, eskern ha lymnansow-fow. Kynsistori a dhiwedhas yn tyleryow ken dhe weythyow ken pan dhallathas tus skrifa.

Yn oos kynsistorek tus a vewas yn bagasow henwys kordhow, ha trigys ens yn fowys ha tyldys (chiow gwrys a greghyn). Yth esa toulys sempel dhedha, gwrys a brenn hag eskern, ha toulys rag treghi, gwrys a veyn (avel kellester). I a wrug devnydh a'n toulys ma rag helghya ha gul traow sempel. I a wrug tan yn lies fordh, hag i a geginas boos hag omwitha tomm ryb an tan.




#Article 277: Rol a Ehennow Quercus (203 words)


Quercus yw genas a 600 ehen, ottomma rol nebes anedha.

An Derow Gwynn (tregh kesstyr Lepidobalanus po Leucobalanus). Europa, Asi, Afrika Kledh, Amerika Gledh. Berr yw an styl, an mes a adhves yn hwegh mis, hweg po nebes hwerow ons, heb blew yw an plisk mes a-bervedh.

Europa, Asi, Afrika Kledh. Hir yw an styl, an mes a adhves yn hwegh mis, hwerow ons, heb blew yw an plisk mes a-bervedh (kelmys yn ogas dhe tregh Quercus).

Europa, Asi, Afrika Kledh. Hir yw an styl, an mes a adhves yn etek mis, pur hwerow ons, heb blew po gans nebes blew yw an plisk mes a-bervedh.

Amerika Gledh soth-west (Statys Unys soth-west ha Meksiko north-west). Berr yw an styl, an mes a adhves yn etek mis, pur hwerow ons, gwlanek yw an plisk mes a-bervedh.

An Derow Rudh (tregh kesstyr Erythrobalanus). Amerika Gledh, Kresel, ha Dehow. Hir yw an styl, an mes a adhves yn etek mis, gwlanek yw an plisk mes a-bervedh.

An Derow Meskon Kylghek (genas kesstyr Cyclobalanopsis). Asi est ha soth-est. Dihaval orth isgenas Quercus ons i, gans meskon gans kylghyow a skans. Yma bonniow mes tew dhe neb ehen mes nyns eus dhe oll. Yma a-dro dhe 150 ehen.




#Article 278: Nelson Mandela (103 words)


Nelson Rolihlahla Mandela (/mænˈdɛlə/; XLeveryans Xhosa: [xoˈliːɬaɬa manˈdeːla]; 18 mis Gortheren 1918 – 5 mis Kevardhu 2013) o an 1a den Africanek bos Lywydh a Afrika Dhyghow. Yn Mvezo a veu genes. Ev a gaskerdhis warbynn system Apartheid (may hwoverna Afrika Dhyghow gans minoryta gwynn dredho) ha karherys a veu yn 1962. Livrys a veu dhyworth pryson yn 1990, hag ev a veu etholys lywydh wosa bos Apartheid diswrys may teu ha bos kynsa hembrenkyas du Afrika Dhyghow, yn unn sodha yntra . Ev o Lywydh a 10 mis Me 1994 bys yn 14 mis Metheven 1999. 

Ev a verwis 5 mis Kevardhu 2013, 95 bloodh. 




#Article 279: Delyow Sevi (137 words)


Delyow Sevi yw kan goth yn Kernewek. Ensampel yw a gan dhyworth an taves hengovek. An ganores a Gernow, Brenda Wootton, a gana versyon war-barth ha Robert Bartlett, a veu diskwedhys war hy huntel Sentinel 1975 Starry Gazey Pie.

Ple'th esowgh hwi ow mos, mowes vludh ha teg 
Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?

A allav vy mos genowgh hwi, mowes, vludh ha teg
Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?

Fatel vydh mar kwrav vy agas gorra hwi y'n dor,
Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?

Fatel vydh mar kwrav vy agas dri hwi gans flogh,
Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?

Piw a vynnowgh hwi kavos rag syrra rag'as flogh,
Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?

Pandr'a vynnowgh hwi kavos rag lennow rag'as flogh
Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?




#Article 280: Lowender Peran (308 words)


Lowender Peran yw gool bledhynnyek synsys yn Porthpyran a solempen ertach diblans Kernow a ilow, dons, kanow ha hwedhlow hengovek, keffrys hag y gevrennow gans Breten Vyhan, Kembra, Enys Manow, Alban ha Wordhen.

An performyoryon a syw re omdhiskwedhas orth Lowender Peran a-dhia y dhalleth yn 1978:

Fal Folk, Kemysk, Quylkyn Tew, Celtic Pipe Band, Bucca, Mordros, Mo hag Ern Keast, Gwesper, Breder Richards, Kenysy Kernow, Brian Webb, John Bolitho, Keur Loveny, Keur Peder Bownder, Keur Flehes Bosvena, Cam Kernewek, Ros Keltek, An Tryskell, Heva, Angus ha Des, Jon Mills, Brenda Wootton, Bagas Byghan, Myrghes Morwenna, Keur Goonvre, Kanoryon Porthysek, Peswar Den, Carnon Vale Choir, Knee High Theatre, A39 Theatre, Trev Lawrence, Joy Stephenson, Mudansa, Gwaryoryon, Last Orders, Anao Atao, Blue Ticket, Eia, Gaja, Tamar Troylers, Lapyor Tom, Newquay Band, John ha Frances Webb, Bedlam, Stampede, Penglas, Myrghes Lowen a Vythyan, Ryb an Gwella, Otta Nye Moaz, Graham Sandercock and James Hawken, Bert Biscoe, Ragamuffin, Free Fall, Poll Pri, Pyba, Blues Ticket, Bolingey Troyl Band, Myrghes an Vro, White Noise, Sue Allen, Can an Ethen, Juggins Lugger, Scarlets Well, Berdh Arnowydh Kernewek, Kanoryon Calstock, Captain Kernow and the Jack and Jenny Band, Asteveryn, Kana Kara, Tan Ha Dowr, Pete Berryman, Hubbadillia, Mike O’Connor, Blossom the Clown, Sowena, Zabuloe, Dew Varth, Tan Ha Dowr, Rosie Fierek, Mo Keast, Tregajorran Troylers, Skwardya, Spit, Ebren Vras, Cornwall Songwriters, Clay Players, Davey/Webb, Konteth Karrek, Kescanna, Dalla, Naked Feet, Aveladenn, Perraners, Ahanan, Geof Tredinnick, BIM, Chris ha Mary Humphries, Kerensa, Joy Stephenson, Krena, Donsyoryon Lowender Peran, Pentorr, Ray ha Becky Delf, Scoot, Bagas Crowd, Kerens, We Be, Julie Elwin, Samba Celtica, Caracana, Camelford Friends Playford Group, Laura Divall, Horners, Pengizers, Red Army, Riff Raff, Alan Woolard, Bagas Porthia, Troyl and Error, Kekezza, Cape Cornwall Singers, Cornwall Fiddle Orchestra, Tros An Treys, Dee ha Dave Brotherton, Hedra, Trev ha Jacki Lawrence, Cowetha, Gwydh Donsya.




#Article 281: Gool Fylm Kernow (107 words)


Gool Fylm Kernow yw gool bledhynnyek, dalethys yn 2001, a fogel war fylmow gwrys yn Kernow, may prof diskwedhyansow kynsa teythyek ha kenedhlek, hag a ost klassys, hweljiow ha dadhlow.

An gool a skoodh gul fylmow yn Kernow yn Kernewek po yn Sowsnek, hag yma kesstrif henwys Govyn Kernewek, may komend ombrofyoryon aga thybyans rag fylm y'n yeth kernewek. An waynyoryon a recev skoodhyans arhansek ha teknogel rag an askorrans.

Lies gwrier fylmow a ober yn Sownek hepken a alow aga honan gwrioryon fylmow Kernewek. Aga fylmow a wra devnydh yn fenowgh a themow po tirwedhow Kernow. Rag diwysyans fylm Kernow y feu gwruthys an termyn Oggywood.




#Article 282: Kernow King (111 words)


Kernow King (Edward Rowe y hanow gwir) yw gesyer kernewek. Ev a dheuth ha bos geryes da yn Kernow wosa ughkarga gwydhyows komedi war an wiasva YouTube, may tevnydh meur a rannyeth Kernow ha may hwra lies devyn dhe vewnans arnowyth yn Kernow, keffrys ha dh'y drev enesik, Tregarrek.

Wosa y wydhyows, ev a wayas dhe gomedi sevel, gans y gynsa diskwedhyans Wonders of the Cornish Universe a dornyas a-dro dhe Gernow ha dhe lies tyller pella y'n Ruvaneth Unys. Y nessa diskwedhyans, Splann! a dhalleth tornya yn 2013. Ev re dhalathas devnydhya moy Kernewek yn y wydhyows, yn arbennek pan omdhiskwa war-barth hag an Cornish Oafs.

Trigys yw yn Aberfala.




#Article 283: Kledhrennow kul (324 words)


Hyns-horn kledhrennow kul yw hyns-horn gans kledhrennow nes ages an 4 tros-hys 8 1⁄2 meusva (1,435 mm) a hensi-horn kledhrennow savonek. An les yntra'n gledhrennow war voya hensi-horn yw ynter 1 tros-hys 11 5/8 meusva (600 mm) ha 3 tros-hys 6 meusva (1,067 mm).

Awos bos hensi-horn kledhrennow kul byldyes gans gwarrow radius byghanna, kledhrennow skavva, h.e., del yw usys, isella yw an pris drehevyans, darbari hag oberi es hensi-horn kledhrennow savonek po efan.

Hensi-horn kledhrennow kul yw devnydhyes lower gweyth dhe oberi yn diwysyansyow, rag ensampel: balyow, mengleudhyow, gweythvaow, h.e., ple'ma res dhe vraster tren pur vyghan.

Yma devnydhyow ollgemmyn dhe hensi-horn kledhrennow kul keffrys. Hensi-horn menydh kledhrennow kul didhiwysyansek yw po o lemmyn y'n Menydhyow Karnek y'n Statys Unys, yn Meksiko, Kanada, Pow Swis, Pow Grek hag Eynda.

An geyj savonek yw kledhrennow kul yn nebes gwlasow, avel kledhrennow Kap (3 tros-hys 6 meusva) yn Japan, Mordir Nowyth, Afrika Dhyghow ha Tasmani, ha kledhrennow meter yn Malaysi ha Pow Tay.

Lower a gerri stretyn a dhevnydh kledhrennow kul, yn Europa dres oll, ple'ma kledhrennow meter devnydhyes yn kemmyn.

Yth esa lower a hensi-horn kledhrennow kul yn Kernow bys ha dres an domhwelans diwysyansek, ow komprehendya: an Hyns-horn Resrudh ha Dowr an Chas eth dhyworth Resrudh dhe Dheveryon war gledhrennow 4 tros-hys (1,219 mm), ha'n Hyns-horn Bentewyn eth dhyworth Sen Ostell dhe Ventewyn war gledhrennow 2 dros-hys 6 meusva (762 mm); an dhew hyns-horn ma yw hensi-dewrosa y'n jydh hedhyw.

Oll an hensi-horn kledhrenn kul yn Kernow y'n jydh hedhyw yw hensi-horn havyasek. An Hyns-horn Ethen Lannstefan a dhyworth Lannstefan dhe Velinnowyth war hyns koth an hyns-horn Kernow North. Ev a dhevnydh kledhrennow 1 tros-hys 11 1/2 meusva (597 mm). An Hyns-Horn Ethen Glynn Lappa a dhyworth Benny Halt dhe'n bal, Hwel Rosen Est (East Wheal Rose), war gledhrennow 15 meusva (kledhrennow ispoyntel).

(Nyns yw hi rol dhien)

(Nyns yns i rolyow dien)

(Rag hensi-horn kledhrennow kul yn Kernow, gwelewgh an rol a-ugh)




#Article 284: Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh (308 words)


Dowrgleudh efan o an Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh a frosas yntra Lyskerrys ha Logh yn Kernow, Breten Veur. Ogasti 6 mildir (10 km) yn hys o hag yth esa 25 lokyow dhodho. Ygerys o yn rannow dhyworth 1827. Robert Coad o an ynjynor.

Y'n dalleth, pennborpos an dowrgleudh o an karyans a vordewes ha kalgh dhe wellhe an trenkenweres a wlasow ammethek. An dowrgleudh a weythas an trovyans a dhepositow moon war Vre Garn; yth esa les meur dhodho hag ev a garyas an monyow dhe'n leur dhe'n porth yn Logh dhyworth bason dhe Dhowr an Woon. An kenwerth a gressyas dhe'n poynt bos res dhe vyldya hyns-horn ryb tenewen y hyns gans kompani an dowrgleudh, ha'n dowrgleudh a stoppyas ow pos hefordh y honan war an diwedh.

Ygerys o an Hyns-horn Lyskerrys ha Logh yn 1860 hag ev a dremenas an dowrgleudh dhe bymp leow, tri a-woles dhe Dewesva ha dew a-ugh, mes an hyns-horn a dhistruas an dowrgleudh dh'y benn kledh. Porthva vysi o Tewesva hwath awos an gwriansow John Buller; ev a hevelas bos an dowrgleudh a-ugh dhe Dewesva gasys dhe wethhe, kyn nyns esa hemma sewyans drehevyans an hyns-horn. An dowrgleudh a dhuryas ow kwethhe hag y hwylli skathow byghan devnydhya an dowrhyns yn-unnik.

Hyns-horn an West Bras a brenas kompani an dowrgleudh yn 1909 dhe wallos prenas an hyns-horn ha'y draffik havyasek rych.

An Hyns-horn Lyskerrys ha Karadon (an hyns-horn a garyas an monyow dhyworth an Ranndir Palas Karadon) a dhegeas yn 1917, mes yma'n Hyns-horn Lykserrys ha Logh owth oberi hwath avel an Hyns-horn Nans Logh.

Rannow a'n dowrgleudh re treusvewas bys hedhyw hag y hwyllir aga gweles a-hys y hyns; nebes lokyetow ha lokjambour a yll bos gwelys ogas dhe Logh, mes leun a leys dhyworth an Heyl Logh Est yw ev. 

Dowr a fros a-hys moya a'n dowrgleudh hwath.




#Article 285: Hyns-horn Bosvenegh ha Wenford (342 words)


Hyns-horn ertach yn Bosvenegh, Kernow yw an Hyns-horn Bosvenegh ha Reswynn (Sowsnek: Bodmin and Wenford Railway). An hyns-horn a gonsyst a dhew skorren tamm moy ages 3 mildir (4.8 km) hir a bon dhyworth penn-worsav an linen Bosvena Ollgemmyn; onan dhe Dhibarthva Boskarn hag onan dhe Worsav Fordh Bosvena. An hyns-horn a gevrenn gans an Penn-hyns-horn Kernow dhe Worsav Fordh Bosvena.

Hyns-horn an West Bras a ygeris y skorren dhyworth Fordh Bosvena dhe Vosvena Ollgemmyn (Bodmin General) war 27ves mis Me 1887, ha hyns-horn dibarthva dhe junya gans an Hyns-horn Bosvenegh ha Ponsrys veu ygerys war 3a mis Gwynngala 1888. An hyns-horn veu deges war 3a mis Hedra 1983 wosa an fresdraffik dhyworth Reswynn dhe dhiwedha.

An Kowethas Gwitha Hyns-horn Bosvena (Bodmin Railway Preservation Society) veu formyes yn 1984 ha'ga kensa dydh yger dhe Vosvena Ollgemmyn o dew vledhen wosa henna. Yn 1987 an Kowethas Lokomotyv Ethen Kernowek (Cornish steam Locomotive Society) a wayas aga daffar dhyworth Karnrosveur dhe Vosvena.

Gorhemmyn Hyns-horn Skav veu grontyes yn 1989 ha trennow trethysi a dhalathas yntra Bosvena Ollgemmyn ha Fordh Bosvena y'n nessa bledhen. An skorren koth a ygeris arta yn 1996 gans gorsav nowyth dhe Dhibarthva Boskarn.

An hyns yntra Bosvena Ollgemmyn ha Fordh Bosvena yw 3.5 mildir (5.6 km) hag yntra Bosvena Ollgemmyn ha Dibarthva Boskarn yw 3 mildir (4.8 km).

An hyns a dreus an Dowr Fowydh war bonsfordh dhe Fordh Bosvena kyn ev dhe yskynna war-tu Bosvena Ollgemmyn. Yma unn savla yntra Fordh Bosvena ha Bosvena Ollgemmyn dhe Worta Kastellogos. Ev veu byldyas yn 1993 rag Park Bargen Tir eus deges lemmyn; y'n jydh hedhyw Gorta Kastellogos a wra offra le dalleth rag kerdhes an rosweyth a gerdhvaow dhe Goos Kardhinan. An viaj a gemer 25 mynysen yntra'n dhew worsavow.

Wosa an viaj dhe Barkfordh Bosvenegh an tren a dhehwel dhe Vosvena Ollgemmyn kyn ev dhe dhalleth an viaj yn-nans an nessa skorren dhe Dhibarthva Boskarn. Ogas dhe'n Hyns-diwrosa Kammel yw gorsav Dibarthva Boskarn. Yma aspiryansow dhe'n hyns-horn dhe ystyn ryb tenewen an hyns-diwrosa dhe Bonsrys y'n termyn a dheu. 

 (Sowsnek)




#Article 286: Arth (318 words)


Arthes, po orses, yw bronnviles yn teylu Artheges (Ursidae). Yma eth ehen a arth byw yn tri isteylu. 

Arth yowynk yw henwys arthik po orsik. Arthes benow yw orsesow po arthesow.

Peryllus dhe dus yw neb ehen. An ehennow ma yw arth gwynn, arth gweusek, hag arth gell, le mayth aga bos ogas dhe dus yn arbennek. Krev yw oll ehennow hag i a yll ladha den, mes gohelus yns i hag avoydya tus dre vras. Orses a vynn difres aga orsigow mars aga klewes peryl.

Arthes yw ollboosa hag i a dheber lies sort a voos. Neb ehennow a yskynn gwydh rag frooth ha know. An arth gwynn a dheber bronnviles mor dre vras. An panda bras a dheber bambou dre vras. Yma tavas ha diwweus hir dhe'n arth gweusek rag dybri moryon, moryon gwynn, ha preves erel. Arth gell a yl pyskessa, ehek rag ensampel, mes nyns yw oll aga boos.

Yma lies devnydh gonisogethel a Arthes.

Orsik Tedi yw an hanow a sort a wariel vyrlyek. An ger Tedi yw dhyworth Theodore Teddy Roosevelt, Lywydh a'n Statys Unys.

An hanow a Arthur Gernow, Myghtern a Vreten, yw dhyworth an ger arth.

An hanow Bjorn yw dhyworth an ger rag arth y'n tavosow a Swedherwyk, Island, Norgagh, ha Danmark, mes Otso yw yn Pow Finn. Ursula (benow) hag Urs (gorow) yw henwyn dhyworth Latin.

An styr a hanow teylu McMahon yw map arth yn Wordhonek. 

Bern, penncita a Swistir, yw dhyworth an ger Almaynek rag arth ynwedh. 

Yma arthes war kotys arvow a neb teyluyow gernowek kepar ha kota arvow Pennarth (Gwynn. chevron yntra tri fenn arth skwardyek Du. starnyow Owr.) ha'n grib Pendarves (Arthik Ermin. starn Owr.). 

Yma kan Piknik an Orsigow gans  Jimmy Kennedy, tralyas dhe Gernowek gans Ken George.

Winnie-the-Pooh ha Orsik Paddington yw arthes yn hwedhlow flehes.

An tri arth yw drolla a-dro tri arth.

(Ehennow byw yn tew.)

(† - difeudhans)




#Article 287: Hyns-horn an West Bras (194 words)


Hyns-horn an West Bras (HWB) po The Great Western Railway (GWR) yn Sowsnek o kompani hyns-horn bretennek a junyas Loundres gans an west ha'n soth-west a Bow Sows ha lower a Gembra. Fondyas yn 1833 o hag a recevys y Ober a Senedh yn 1835. Isambard Kingdom Brunel o an yngynor, a wrug dewis kledhrennow efan a 7 tros-hys ha kwartron meusva (2,140 mm), mes dhyworth 1854 ev a dhallathys owth oberi trennow 4 tros-hys 8 ha 1/2 meusva (1,435 mm), kledhrennow savonek. An tren kledhrennow efan diwettha Hyns-horn an West Bras a oberys yn 1892. An kompani a stoppyas ow pos dhe'n diwedh 1947 pan ev a eth hag o an Ranndir West a Gledhrennow Bretennek.

Lower a govyow HWB re beu gwithys gans gwithtiow avel STEAM - the museum of the GWR (y'n hwelji hyns-horn Swindon koth) ha'n Didcot Railway Centre.

Lower a hensi HWB re beu gwithys ynwedh, rag ensampel an hyns yntra Fordh Bosvenegh ha'n Dre Vosvenegh (y'n jydh hedhyw an Hyns-horn Bosvenegh ha Wenford) po an hyns yntra Totnes ha Buckfastleigh (an Hyns-horn Dewnens Soth). An hensi-horn-ma a with hag a dhevnydh lower a jynnow ha kochow HWB keffrys.




#Article 288: Hyns-horn Lyskerrys ha Karadon (371 words)


Hyns-horn moon yn Kernow o an Hyns-horn Lyskerrys ha Karn (Sowsnek: Liskeard and Caradon Railway) a veu ygerys yn 1844. Byldyes veu rag karya kober, sten ha growan dhyworth aga devedhyansow war Vre Garn dhe Dhowr an Woon rag treusworhelas dhe'n porth yn Logh ha gorhelas arvor. Yn kensa an Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh veu devnydhyes rag an treusworhelas ha diwettha an Hyns-horn Lyskerrys ha Logh.

Pur sewen o an Hyns-horn Lyskerrys ha Karn ha'n devynnans moon ow floryshya, mes ev a gregas war an traffik na. Pan dheklinyas an balyow ha'n mengleudhyow, an hyns-horn a dheklinyas keffrys. Wos'tiwedh an hyns-horn a dhifygyas yn arghansek. Yn 1909 prenys veu an linen gans Hyns-horn an West Bras, mes niverys veu y dhydhyow hag ev a dhegeas yn kowal yn 1917. Kledhrennow ha traow an hyns-horn veu removyes rag skoodhya Kensa Bell an Bys.

Meur a'n hyns-horn re dreusvewas bys y'n jydh hedhyw y'n furv a weliow kledhren, ponsow koth ha magoryow.

An gweli kledhren dhe Dhowr an Woon veu distruys gans byldyans an fordh A38, mes meur a weli kledhren an hyns-horn a yll bos gwelys dhe Velinyow Logh, Tremab, Sen Kler, Darit, Menyon, Karn Margh hag yntredha. Hyns-kerdhes da yw an hyns-horn koth war Vre Garn ha Goon Brenn. Yma lower a hunyoryon goth a-hys an hyns; meur anedha yw gwrys a rowan, mes yma nebes gwrys a goos orth Mengleudh an Geuswask. Yma nebes kledhrennow koth y'n tregh dhe Vengleudh an Geuswask keffrys. 
Tri phons re dreusvewas a-hys an hyns-horn ynwedh: onan dhe Wood Hill, ogas ha Dowr an Woon; onan dhe Drevargh hag onan dhe Wonamena. Ny yllir kerdhes war an ponsow-ma awos diantel po war dir privedh yns; yma lowarth war an pons dhe Drevargh. Yth esa pons dhe Venyon ynwedh, mes destruys veu yn Nessa Bell an Bys avel rann a braktis dyski. Y hyllir gweles unn pons dres an hyns-horn, Pons Tresten (Stanton Bridge) ogas ha Neyth an Vran yn tregh koth.

Yma krowji gwara koth yn Sen Kler usi rann a ji y'n jydh hedhyw, mes pub chi po byldyans aral re beu distruys.

Yetys unn dreusva re dreusvewas yntra Sen Kler ha Dowr an Woon, gweladow yns y'n ke ryb tenewan an vownder.




#Article 289: Deutsche Bahn (191 words)


An Deutsche Bahn Aktiengesellschaft (Kompani Strothys Poblek an Hyns-horn Almaynek) po DB yw kompani karyans Almaynek eus selyas yn Berlin. Gwrug o yn 1994 a gesteudhans a hyns-horn stat an  Republik Keffrysek Almayn (Almayn West), an Deutsche Bundesbahn, ha hyns-horn an Republik Demokratek Almayn (Almayn Est), an Deutsche Reichsbahn. Y'n jydh hedhyw an kompani a ober servisyow keswlasek bysi ha servisyow a-bervedh yn Almayn. Onan a'n kompanis hyns-horn brassa yn kreseuropa yw an Deutsche Bahn AG.

Iskowethyans an Deutsche Bahn yw DB Regio AG a ober trenow trethysi war viajyow berr ha kresek yn Almayn. Arayas yw an trenow DB Regio gans an Bundesländer (statys Almaynek) po aga Landkreise (ranndiryow).

Yn neb a'n statys yma ambosow termynow hir dhe DB Regio (del yw usys 10 bys 15 bledhynnyow). 

Rannans hanteranserhek an Deutsche Bahn yw DB Fernverkehr AG a ober trenow trethysi pelder hir yn Almayn. Fondyas o yn 1999 gans an hanow DB ReiseTouristik, eylhenwelys o yn 2003.

Oll an trenow InterCityExpress (ICE) ha'n trennow InterCity (IC) yw oberys gans DB Fernverkehr yn Almayn ha lower a drenow EuroCity yn Europa. DB Ferverkehr a ober moy es 100 trenow pub dydh.




#Article 290: Bre Garn (225 words)


Y'n ranndir goth a Garadon war Woon Brenn yn Kernow yw Bre Garn. 371 meter (1,217 tros-hys) a-ugh leven an mor yw hy thop. An gorsav treuskorrel Bre Garn a yll bos gwelys war benn Bre Garn dhe'n tyller grid: SX 272 707

An Dowr Seythyn a sev war amal Bre Garn.

Y'n termyn eus passyes yth o an vre a-vri rag hy balyow kober mes deges yns i lemmyn. An Bal Kober Karadon Soth eus 1 km dhe soth west a'n dreuskorrel o brassa bal kober an arenebedh yn y dhydh, nans yw 150 bledhen. Balyow kober ha sten erel yw skattrys a-dro dhe venn an vre. Mengleudhyes veu gorwan war Vre Garn keffrys.  

Yma'n Mengleudh Gonamena war amal dhe soth an vre eus leunhes gans dowr. Da yw gans an pobol leel an mengleudh ma rag kerdhes yndho. Y hyllir gweles remenantow avel jynn-wynsya ethen koth, chaynys ha skeul gwreydhek yn-dann an dowr (mis Metheven 2016). Down yw an dowr y'n mengleudh hag yma alsyow ughel dhodho keffrys, dell kemerer with hag owth y wodriga. Yn bledhynnyow a-dhiwedhes meyn koth re beu kemerys dhyworth atalvaow an mengleudh gans y berghennow, Lantoom Quarries. 

Nans yw 100 bledhen an Hyns-horn Lyskerrys ha Karadon eth a-derdro Bre Garn hag y'n jydh hedhyw an gweli kledhren koth yw hyns-kerdhes da dhe gerdhes a-dro dhe'n vre.

 (yn Sowsnek)




#Article 291: Menyon (153 words)


Gwig y'n ranndir Karadon koth yn Kernow yw Menyon (Minions yn Sowsnek). Trigys yw war an amal est a Woon Brenn ha north west a Vre Garn, peswar mildir (6 km) dhe'n north a Lyskerrys yw. Yn pluw Lanngynhorn yw an wig hag unn mildir dhe-ves a'n Geuswask yw.

Ev yw lavarys bos an wig an wig ughella yn Kernow awos hi a esedh dhe 300 meter (980 tros-hys) a-ugh leven an mor. 

Gwarthevyes yw an wig gan Bre Garn eus 371 meter (1,217 tros-hys) a-ugh; yma treuskorrel war dop an vre. Yn sewyans yma fordh a vos dhe dop dhyworth Menyon. Yma lower a valyow ha mengleudhyow koth y'n arenebedh Menyon hag unn mengeludh a ober war Vre Garn. 

Dhe west an wig yw tri hylgh men, an Hurlysi, a-lemmyn yth esa kleudhyans hendhyskoniethel dhe'n Hurlysi ha kons koth o trovyes.

Yma unn diwotti, dew deva hag unn sodhva bost y'n wig.




#Article 292: An Geuswask (105 words)


Torr growan yn Kernow yw an Geuswask (Sowsnek: the Cheesewring). Trigys yw war amal est Goon Brenn war Vre Stowe y'n bluw Lanngynhorn; yn ogas peswar mildir (6 km) dhe'n north a Lyskerrys yw. An growanek o formys yn naturel gans tewedhans. Hy hanow a dhos dhyworth hy hevelep dhe weuswask, devis esa devnydhyes dhe wul keus.

Trigys yw hi ogas an Mengleudh Keuswask ha kerhynnys yw gans lower a rowanekyow erel. Braggyes gans distruyans o an timos-ma y'n kansbledhen nownsegves awos yth esa oberyansow blastyans dhedhorn, mes sawyes o hi gans krodhvolyow leel.

Yma diwotti yn Menyon eus henwelys The Cheesewring rag an Geuswask.




#Article 293: Richard Trevithick (665 words)


Deviser hag ynjynor balweyth bretennek dhyworth Kernow o Richard Trevithick (13 Ebrel 1771 – 22 Ebrel 1833). Genys veu y'n golondir balweyth a Gernow, troghyes o Trevithick yn balweyth hag ynjynorieth dhyworth bloodh yowynk. Mab a valgapten, ev a berformyas yn trog y'n skol, mes ev eth ha bos ragresor a garyans ethen fordh ha kledhren a-varr. Y vrassa kevro a bris o displegyans an kensa jynn-ethen gwaskedh ughel, ev a vyldyas an kensa jynn-ethenn hyns-horn skeul leun a oberas ynwedh. An 21 Hwevror 1804, an kensa viaj hyns-horn a veu tennys gans lokomotyv re hwarvia bythkweth pan dennas jynn-ethen Trevithick heb hanow tren a-hys hyns-tram an Hornweythva Pen-y-darren yn Merthyr Tydfil, Kembra.

Trevithick a oberi tramor ynwedh; kusulyas balweyth yn Perou o hag ev a eksplorya rannow a Gosta Rika. Yth esa lower a boyntyow ughel hag is dhe oberen Richard Travithick, dhe unn poynt ev a enebas diswirans arghansek. Ev a soffras rivalyans krev a lower a ynjynoryon valweyth hag ethen a'y oos. Dhe benn y oberen, figur aswonys ha gordhyes o, mes ogas dhe benn y vewnans ev a gildennas a'n lagas poblek. Y'n jydh hedhyw aswonys yw dhe'n klyghyow balweyth, ynjynorieth ha hyns-horn.

Yn 1801 Trevethick a vyldyas lokomotyv-fordh ethen war dyller ogas dhe'n Fore Street a-lemmyn yn Kammbronn. Trevithick a henwis y gocha 'Puffing Devil' (Jowl a hweth) ha'n jydh kyns Nadelik y'n vledhen na, ev a wrug y dhiskwedhes ha'y lewya yn-bann Fore Street ha dhe benn Bre Gammbronn, dhyworth Krowsgammbronn dhe'n wig a Dansys gans hwegh trethyas war an kocha. An viaj ma a awenas an gan Camborne Hill (Bre Gammbronn).

Tri dydh diwettha, dres assays pella, an lokomotyv a dorras wosa ev dhe bassya dres lonk y'n fordh. Dileghys o an kocha yn-dann skovva gans y dan ow leski hwath ha'y vayni ow mos dhe'n diwotti yn ogas rag boos ha diwosow. Y'n kettermyn an dowr y'n galter a wrug bryjyon dhe-ves, an jynn a dommhas hag ev a dardhas hag a veu distruys. Tevithick a dybis bos an problem error an mayni ha na y dhesin.

Yn 1802 Trevithick a batentas y jynn-ethen gwaskedh ughel. Dhe brovya y dybyansow, ev a vyldyas jynn-kosel dhe'n weythva gompani Coalbrookedale yn Shropshire. An jynn ma a herdhya dowr dhe ughelder musurys dhe vusura an ober a veu gwrys. An jynn a oberi dhe dhew-ugens bommenow pub mynysenn gans gwaskedh a 145 psi yn y galter.

Yn 1802, Trevithick a vyldyas jynn-ethen gwaskedh ughel dhe lewya morthol dhe'n Hornweythva Pen-y-Darren yn Merthyr Tyfil, Kembra Dyghow. Gans gweres a Rees Jones, arvethesik an hornweythva, ha gans menystrans Samuel Homfray, an perghen, ev a dhrehevis an jynn war rosow hag y janjya dhe lokomotyv. Yn 1803, Trevithick a werthas y batentow rag y jynnow dhe Samuel Homfray.

Lokomotyv Trevithick a sordyas marth yn Homfray hag ev a wrug kenwostel gans hornmester aral, Richarch Crawshay. Ev a genwostlas 500 gynis y hylli lokomotyv-ethen Trevithick tenna deg tonnas a horn a-hys an hyns-tram Merthyr Tydfil dhyworth Pen-y-Darren dhe Abercynon, pelder a 9.75 mildir (16 km). An 21 Hwevror 1804 an lokomotyv a dennas deg tonnas a horn, pymp kocha ha deg ha tri-ugens den an pelder leun yn peswar our ha pymp mynysenn. Y dooth kresek o 2.4 m/e (3.9 km/e).

Gwaynyes veu an kenwostel, hag ev a dhiskwedhas y vos possybyl dhe denna kochow poos ow tevnydhya posow glenus ha lokomotyv-ethen galosek. Re boos o an lokomotyv hag ev a dorras neb a'n kledhrennow awos aga bos desinyes rag beghow skaffa; ytho wosa kenwostel an hyns-tram dhe vos delergh dhe varghnell. Gorrys war stockys veu an jynn hag eyldhallath y ober ow lewa an morthol.

Replika an lokomotyv Pen-y-Darren a veu byldyes yn 1981 hag eth dhe'n Welsh Industrial and Maritime Museum (Gwithti a Arvor ha Diwysyans Kembrek) yn Kardydh; pan wrug hemma degea, an jynn eth dhe'n National Waterfront Museum (Gwithti Kenedhlek an Glannow) yn Abertawe. An lokomotyv a ober lower a weythyow pub bledhen war 40 meter a gledhrennow dhe'n gwithti.




#Article 294: Hyns-horn Lyskerrys ha Logh (232 words)


An Hyns-horn Lyskerrys ha Logh yw hyns-horn a veu byldyes yntra Moorswater ogas dhe Lyskerrys ha Logh yn Kernow, Breten Veur. Diwettha an hyns-horn veu ystynnys dhe Worsav Lyskerrys rag junya gans Penn-hyns-horn Kernow. Kensa rann an hyns-horn a ygeris yn 1860 hag perghennys o gans an Kompani Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh; an dowrgleudh re bia byldyes mogha a-varr rag karya mordewes ha kalgh yn-bann an glynn Avon Logh Est, porpos an dowrgleudh o dhe weres gwellhe an drenkenweres a wlasow ammethek. 

Pan veu trovyes kober ha sten war Vre Garn, y fons i driys yn-nans dhe borth Logh gans an dowrgleudh; re veur o dalhedh an traffik rag an dowrgleudh ha byldyes veu an hyns-horn. Berr a vona o an kompani hag ev a oberas gans unn lokomotyv hirbrenys wor'talleth. An hyns-horn a garyas monyow dhyworth ranndir balweyth Karn dhe'n mor dhe Logh, keffrys glow ha jynnweythow, ha nebs daffar ammethek yn-bann an glynn.

Traffik trethyas a dhallathas yn 1879 ha dhe'n unn termyn yth esa estennans moon ow teklinya seulabrys. An kompani a wrug drehevel hyns-horn junyans yntra Moorswater ha gorsav Lyskerrys dhe gennertha traffik trethyas ha gwara ollgemmyn; hemma veu ygerys yn 1901. Yma ledrow serth ha gwarrow glew dhe'n skorren yntra Lyskerrys ha'n dhibarthva dhe Gomm.

Hedhyw ygerys yw an hyns-horn dhe draffik trethyas hwath usi oberys gans Great Western Railway yn-dann an hanow Linen Nans Logh.




#Article 295: Deutsche Reichsbahn (1945–1993) (156 words)


Hyns-horn stat an Republik Demokratek Almayn (Almayn Est) o an Deutsche Reichsbahn (Hyns-horn an Empir Almaynek) po DR.

Wosa Bell Nessa an Bys yth esa va gwrug a dharnow an Deutsche Reichsbahn y'n  kwarton-sesyans Sovietek. An Deutsche Reichsbahn a dreusvewas an Eylunyans Almayn bys an 31ves a Vis Kevardhu 1993, war an kensa a Vis Genver 1994 an Deutsche Reichsbahn a junyas gans an Deutsche Bundesbahn dhe wul an Deutsche Bahn AG. Yth esa'n Deutsche Reichsbahn an arvethor brassa y'n RDA.

Wosa an bell yth esa termyn a annazihans a-dreus oll a Almayn, mes hyns-horn an RDA a withas y hanow Nazi. Yth esa dew reson meur rag hemm; yn kensa, gans ow kwitha'n hanow an RDA a ylli oberi trenow (ha karyans poblek) yn Berlin West. Yn nessa o an mona, mar an RDA re janjyas hanow an hyns-horn res re via dhedhans i chanjya hanow war oll an pythow gans hanow an kompani koth.




#Article 296: The Railway Series (289 words)


The Railway Series (Kernowek: Kevres an Hyns-horn) yw kuntel a lyvrow drolla a-dro dhe gevreyth hyns-horn trigys war an enys  fugiethek a Sodor. Yma 42 lyver y'n kevres, dyllas o an kensa yn 1945. Skrifas o hwegh warn ugens gans an Revrond Wilbert Awdry bys 1972. Skrifas o 16 moy gans y vab, Christopher Awdry; 14 yntra 1983 ha 1996, ha dew yntra 2007 ha 2011.

Grondyas war dharvosow gwir o ogasti oll an drollow The Railway Series. Awos enthusyast hyns-horn o Awdry, y fynni va bos y dhrollow mar wir dhe vewnans avel possybyl. Ogasti oll an gnasow jynnow o grondyas war glasys jynn gwir, ha neb a'n hensi-horn o grondyas war hensi gwir y'n Enesow Bretenek. 

Gnasow ha drollow a The Railway Series a wrug grond a'n kevres pellwolok fleghes Thomas and Friends.

Aswiwans sonskrifys a The Railway Series re beu sonskrifas lower gweyth gans hanow The Railway Stories.

An drollow a dhalathas yn 1942, pan Christopher Awdry dew vloodh re gachyas brygh rudh ha res o dhodho gortos yn stevel tewlhys. Y das a venja leverel drollow ha rimyow orto dh'y jerya. Onan a'n rimyow esa da gans Christopher o:

Down at the station,

All the little engines

Standing in a row.

Along comes the driver,

Pulls the little lever

Puff, puff! Chuff, chuff!

Off we go!«

Treylyans Kernowek:

Dhe'n leur dhe'n gorsav,

Oll an jynnow byghan

Ow sevel yn rew.

An lewyer a dhos a-hys,

a denn an kolpes byghan

Hwyth, hwyth! Chuf, chuf!

Dhe-ves ni a vos.«

Ankoth yw grondys an rim-ma, mes hwithrans gans Brian Sibley a brof y vos dhalleth dhe neb tyller kyns Bell Kensa an Bys. Rimyow avel an onan-ma ha moy a weras aweni an drollow gans Revrond Awdry.




#Article 297: Hyns-horn Talyllyn (127 words)


An hyns-horn Talyllyn (Kembrek: Rheilffordd Talyllyn, Sowsnek: Talyllyn Railway) yw hyns-horn kledhrennow-kul gwithys yn Kembra a vos rag 7.25 Mildir (11.67 km) dhyworth Tywyn war an kost Kembra kres dhe Nant Gwernol ogas dhe'n wig, Abergynolyn.  

Ygeras o an hyns-horn yn 1866 dhe garya legh dhyworth an mengleudhyow dhe Vryn Eglwys dhe Dywyn. An hyns-horn kledhrennow-kul kensa yn Breten esa gasas karya trethysi gans Akt a Senedh ow tevnydhya halyans ethenn.

Despit fyllel a gevarhow an hyns-horn a wrug gortos yger, hag yn 1951 ev a wrug mos ha bos hyns-horn gwithys kensa an bys dhe vos gwithas avel hyns-horn ertach gans bodhogyon.

A-ban withans, an hyns-horn re oberas avel tennvos havyasek ha re efanas y rol a gerri hyns-horn ga re vyldyas jynnow ha kochow nowydh.




#Article 298: Hyns-horn Lynn Padarn (399 words)


Hyns-horn Lynn Padarn (Kembrek: Rheilffordd Llyn Padarn, Sowsnek: Llanberis Lake Railway) yw hyns-horn kledhrennow kul war lergh 1'11½ (597 mm) a bon dres 2.5 mildir (4 km) a-hys glann est Lynn Padarn yn Eryri, Gwynedd.

An hyns-horn a hol rann an Hyns-horn Padarn koth, hyns-horn 4' 0 o byldyes yn 1842 dhe garya legh dhyworth an Mengleudh Dinorwik dhe'n Velinhyli. An Hyns-horn Padarn veu degeys an 3sa Mis Du 1961. Lyftyes veu an hyns-horn yntra Mis Me 1962 ha Mis Hwevror 1963.

Kensa towl an hyns-horn dhe eylygeri o gwrys gans den leel G. Ward a brofyas hyns-horn a gylghya Lynn Padarn ow tevnydhya gweliow kledhren an hyns-horn Padarn ha skorren Lannberis koth Kledhrennow Bretennek. An towl re venja devnydhya kerri dhyworth an Mengleudh Legh Dinorwik, mes ny eth an towl yn-rag.

Mis Gortheren 1966 A. Lowry Porter a brofyas hyns-horn berra dhe bonya dhyworth hwelji an mengleudh dhe Gilfach Ddu ogas dhe Lannberis dhe Bennlynn, a-hys gweli kledhrennow mogha est an Hyns-horn Padarn. An mengleudh veu degeys Mis Gortheren 1969 ha hweljiow an mengeludh veu prenys gans Konsel Konteth Gwynedd gans an mynnas a vyldya park gwlasek.

An kompani hyns-horn Lowry Porter a brenas tri jynn-ethen hag unn jynn-disel rag an hyns-horn lynn. Mis Metheven 1970 konsel an gonteth a brenas gweli kledhrennow an Hyns-horn Padarn hag agria dh'y dhevnydh rag an hyns-horn lynn.

Devnydhyes veu an jynn-disel Ruston dhe bottya lergh. Y'n kettermyn yth esa an kensa jynn-ethen, Dolbadarn, daskorys rag oberans. Res o dhe'n kompani eylgeyjya lower a'y gerri awos bos geyj nowydh an hyns-horn 1' 11½ (597 mm) yn le geyj koynt an mengleudhyow a 1' 10¾ (578 mm). An kompani a vyldyas kochow bogi nowydh, mes yth esa lower a broblemmow gansa.

Ygerys o an hyns-horn an 28ves Mis Me 1971, mes awos bos res dhe'n kompani eyldhesinya an kochow ny dhalathas an kensa trenow poblek bys an 19ves Mis Gortheren 1971. An hyns-horn a ystynnas dh'y bennworsav a-lemmyn dhe Bennlynn yn gwav 1971.

Mis Methevin 2003 an hyns-horn a wrug ystyn dhe dre Lannberis gans gorsav nowydh ogas dhe worsav Hyns-horn Menydh an Oodhva. Yma'n pennworsav dhe Gilfach Ddu ha derworsav lemmyn rag an Gwithti Kenedhlek Legh ha Kastell Dolbadarn.

An hyns-horn a dhevnydh tri jynn-ethen (mirowgh orth Jynnow a-is) dhyworth an Mengleudh Dinorwik. Yma nebes jynnow-disel war an hyns-horn hwath, devnydhyes yns i rag hweldrenow ha pan nyns eus an jynnow-ethen kavadow.




#Article 299: Hyns-horn Padarn (205 words)


Yth esa'n Hyns-horn Padarn hyns-horn kledhrennow kul yn Gwynedd, Kembra. Devnydhyes o rag an karyans a legh dhyworth an Mengleudh Dinorwik ogas dhe Lannberis dhe'n porth y'n Velinhyli. An hyns-horn a bonyas dhyworth hweljiow an mengleudh dhe Gilfach Ddu ha devnydhya kledhrennow a'n geyj 4' 0 (1,219 mm). 

An hyns-horn a ygeris avel hyns-tram a dhevnydhyas mergh dhe denna an wagonow yn 1824. Y hwrug ev mos ha bos hyns-horn yn 1843 gans an komendyans a jynnow-ethen, yth esa va an kensa hyns-horn mengleudh dhe dhevnydhya jynnow-ethen.

An hyns-horn a dhegeas yn 1961 ha lyftyes o an kledhrennow yntra mis Me 1962 ha mis Hwevror 1963. Rann an hyns-horn o eylygerys yn 1971 avel an Hyns-horn Lynn Padarn a bon a-hys glann Lynn Padarn.

Nas goynt an hyns-horn o'y wagonow karyans. An kerri-ma o wagonow plat 4' 0 (1,219 mm) geyj gans dew lergh kettuel 1' 10 ¾ (578 mm) warnedhans i. Kargyes war an wagonow karyans o wagonow legh kargys a'n geyj 1' 10 ¾ (578 mm) o devnydhyes war hyns-horn pervedhek an mengleudh. Y hwylli pub wagon karyans karya peswar wagon legh dhe Borth Dinorwik y'n Velinhyli, le mayth yth esens i diskargyes dre blen-golder 2 dros-hys (610 mm) a ledyas dhe'n porth.




#Article 300: Hyns-horn Ffestiniog (855 words)


An Hyns-horn Ffestiniog (Kembrek: Rheilffordd Ffestiniog, Sowsnek: Ffestiniog Railway po Festiniog Railway) yw hyns-horn kledhrennow kul yn Gwynedd, Kembra. A-dro dhe 13½ mildir (21.7 km) yw an hyns-horn a jun an porth dhe Borthmadok dhe'n dre valweyth legh a Vlaenau Ffestiniog. Tennvos havysi gerys-da yw an hyns-horn y'n jydh hedhyw.

An hyns-horn geyj 1' 11½ (597 mm) veu bylydyes y'n gansvledhen 19ves dhe garya legh a-dhyworth an mengleudhyow ha balyow yn Blaenau Ffestiniog dhe'n gorholyon yn Porthmadok dhe vos esperthys.

Fondyes veu an kompani hyns-horn war 23ves Mis Me 1832 gans Reyth a Senedh ha kompani hyns-horn kottha an bys eus owth oberi hwath hedhyw yw an Hyns-Horn Ffestiniog (nyns yw an hyns-horn kottha eus owth oberi, an Hyns-horn Middleton yw henna). Byldyes veu an hyns-horn yntra 1833 ha 1836 rag oberans margh ha gravedh; mergh a dennsa'n kertigow gwag dhe benn an hyns-horn ha'n kertigow leun a rolsa delergh yn-nans gans nell a ravedh. Trenow yn-nans a gemersa a-dro dhe unn our ha 30 mynysen ha trenow yn-bann a gemersa a-dro dhe hwegh our.

Y'n 1850ow y hwrug mos ha bos kler bos an hyns-horn ow hedhes y dhalhuster mogha pan esa'n mengleudhyow yn Blaenau Ffestiniog owth askorra moy ha moy legh. Yn 1860 an kompani a dhallathas ow hwistra an possybylta a dhevnydhya jynnow-ethen dhe weres moghhe dalhuster karyans an hyns-horn. Bys dhe'n termyn ma nyns esa lower a jynnow-ethen war gledhrennow mar vyghan. Yn 1862 an kompani a argemynnas rag gwrioryon dhe wul kensa jynnow an hyns-horn. Yn mis Hwevror 1863 George England and Co. veu dewisys dhe vyldya kensa jynnow an hyns-horn.

An kensa jynn dhe vos delivrys dhe Borthmadok o Mountaineer war an 18ves a vis Gortheren 1863. An nessa jynn, The Princess, veu delivrys nebes dydhyow diwettha. An jynnow-ethen 0-4-0 ma a allosegas trenow legh hirra dhe vos overys ha'n komendyans sodhogel a drenow trethysi yn 1865. Kensa jynn-Fairlie-dewblek an hyns-horn veu komendyes yn 1869; an jynnow ma res eth ha beu arwodh ikonek an hyns-horn yn bledhynnyow a-dhiwedhes. 

Trenow yn-nans veu hwath oberys gans gravedh, mes peryllus o dhe asa trenow trethysi dhe rolya heb jynn, ytho y feu trenow legh oberys gans gravedh yn-unnik ha pub tren aral veu oberys gans jynn; trenow legh veu oberys gans gravedh bys dhe dhiwedh trenow trethysi yn 1939.

Yn 1872 an Hyns-horn Ffestiniog a gomendyas an kensa kochow-bogi yn Breten, kochow 15 ha 16; hwath yn oberans yw an re ma hedhyw. Fronnow gwakter veu komendyes yn 1893. Sinelyes o an hyns-horn kowal gans pelldresen dredan hag oberans lath ha tokyn. Lath dren dredan veu komendyes yn 1912 ha devnydhyes yns y'n jydh hedhyw.

Y'n 1920ow yth esa'n demond rag legh ow teklinya hag avel sewyans an hyns-horn a wrug godhav deklinyans yn traffik. Yn 1923 junyes o an Hyns-horn Ffestiniog gans an Hyns-horn Ugheldir Kembra dhe weres kenertha tomyaseth war an dhew hyns-horn. An Hyns-horn Ugheldir Kembra eth bankskwatthyes yn 1933 ha degea yn 1937.

An Hyns-horn Ffestiniog a besyas owth oberi y drenow legh ha gwesyon hwel war dhydhyow y'n seythyn ha trenow tomyaseth y'n hav. Oberansow trethysi normal a hedhas war an 15ves a vis Gwynngala 1939. An oberans gwesyow hwel a oberas war dhydh Sadorn an 16ves Mis Gwynngala 1939. Yth esa tri thren legh pub seythyn bys kalan Mis Est 1946. Rann an hyns-horn dhyworth Duffws dhe arth y'n north west yn Blaenau Ffestiniog o gobrenys dhe'n mengleudhyow yn mis Hedra 1946.

Forsakyes o an hyns-horn awos nyns esa mona dhe'n kompani dhe amendya an Akt a Senedh dhe removya an lergh hag erel. An hyns-horn eth ha veu overdevys hag andhevnydhyadow.

Enthusyast hyns-horn, Alan Pegler, o nesys gans kothmans dhe brena an hyns-horn ha dhe glerya y gendon ha galosegi y brena. War an 24ves Mis Methevin 1954, Pegler ha'n bodhogyon a wrug kavos maystri a'n hyns-horn. Pegler a wrug ri an hyns-horn dhe'n Ffestiniog Railway Trust a berghenn hag oberi an hyns-horn hwath hedhyw.

Dhyworth 1954 an bodhogyon a eylygeris an hyns-horn yn rannow. An kensa tren trethysi a oberas yntra Porthmadok ha Boston Lodge war 23ves Mis Gortheren 1955. An oberans trethysi o ystynys dhe Vinffordd war 19ves Mis Me 1956, dhe Benrhyn war 5ves Mis Methevin 1957 ha dhe Dan-y-Bwlch war 5ves Mis Ebrel 1958. An hyns-horn dhe Dduallt a ygeris war 6ves Ebrel 1968.

Yn 1954 byldyans an Rester Dowrdredan Ffestiniog a dhalathas. Hemm a gomprehendyas gwrians an lynn Tanygrisiau a livas rann an hyns-horn dh'y benn north. Yntra 1965 ha 1978, byldyes o an Erryans Hyns-horn Ffestiniog, erryans 2½ mildir (4 km) an hyns-horn yntra Dduallt ha Tanygrisiau. Byldyes gans bodhogyon o rann mogha an eryans. Dh'y benn soth yw an Troyll Dduallt.

Kowfordh Voelwyn nowydh o byldyes gans ynjynoryon balweyth sten kernowek gans bagas byghan a arvethesigyon. 310 lath (280 m) yw an gowfordh nowydh. An hyns-horn a eyljun an hyns koth dhe Danygrisiau.

Wosa ow korfenna an hyns nowydh dhe Danygrisiau, yth esa 1½ mildir (2.4 km) yn-unnik kyn ow trehedhes Blaenau Ffestiniog. An hyns-horn a eylygeris dhe Vlaenau Ffestiniog war 25 Mis Me 1982 dhe'n gorsav nowydh yn Blaenau Ffestiniog a gevrenn gans trenow dhyworth Llandudno. 




#Article 301: Mengleudh Dinorwik (406 words)


Mengleudh Dinorwik (Sowsnek: Dinorwic Quarry, Kembrek: Chwarel Dinorwig) o onan a'n dhew vengleudh brassa yn Kembra gans Mengleudh an Penrhyn. Yn kettermyn an dhew vengleudh-ma o brassa mengleudhyow an bys. Yma'n mengleudh war ledrow Elidir Fawr, ogas dhe Lynn Padarn ha'n wig Lannberis yn Kembra.

Gweythyow mengleudh re beu war dyller an mengleudh a-lemmyn a-ban 1787. Mes ny efanas ev kyns drehevyans an hyns-tram dhe Borth Dinorwik yn 1842. Dh'y dop y'n 19ves kansbledhen, an mengleudh a wrug arveth moy es 3,000 a dus hag yth o nessa brassa askorrer a legh y'n wlas. Erbynn 1930, niver a'n arvethesigyon a dhroppyas dhe 2,000. An mengleudh a veu degys heb gwarnyans yn 1969.

An mengleudh a veu degys Mis Gortheren 1969 wosa deklinyans an diwysyans ha removans kales an legh. Y'n 1950ow ha 1960ow, ystynnans a wrug mos ha bos kales awos lower a skollvaow a slynkyas y'n oberansow meur. Yth esa slynkyans meur yn 1966 a weresis degea an mengleudh.

Mis Kevardhu 1969, yth esa strifwerth poblek dhe weres akwytya an mengleudh a nebes a'n kendonow. Peswar jynn-ethenn an mengleudh, Dolbadarn, Red Damsel, Wild Aster hag Irish Mail a veu gwerthys y'n strifwerth. Hweljiow an mengleudh a veu prenys gans Konsel Konteth Gwynedd rag may hwalsa ev aga gwitha ha nebes a'n traow ynnans i.

Yn 1824, an kensa hyns-tram margh geyj 2' (610 mm), an Hyns-horn Dinorwik, a veu ygerys yntra'n mengleudh ha'n Velinhyli. Yn 1848, an geyj 4' (1,219 mm) Hyns-horn Padarn a veu ygerys dhe eylsettya an hyns-tram koth. An Hyns-horn Padarn a junyas an mengleudh gans an mor bys 1961.

Y'n mengleudh y honan, yth esa kevreyth a hensi-tram war an levenow liesek. An kensa lokomotyvyow a veu proviys gans De Winton yn Kernarvon. Lower a jynnow erel an mengleudh o proviys gans an Hunslet Engine Company. Yntra 1935 ha 1949, an mengleudh a brenas 22 jynn-disel byghan rag devnydhyans war an levenow; pan veu an mengleudh degys yn 1969, tri anedhans i yn-unnik a dreusvewas.

Hweljiow an mengleudh dhe Gilfach Ddu yw chi an Gwithti Legh Kenedhlek. Daffarow hensi-tram an mengleudh a veu devnydhyes dhe vyldya an Hyns-horn Lynn Padarn war rann weli kledhren an Hyns-horn Padarn.

Rann an mengleudh re beu devnydhyes rag an Tredanva Dhinorwik, Rester Dowrdredan. An Mengleudh Vivan, mengleudh byghan y'n Mengleudh Dinorwik yw devnydhyes rag sedhi ha karrekgrambla. Remnant an mengleudh yw an Park Gwlasek Padarn ha pobel a yll kerdhes dre rannow an mengleudh koth.




#Article 302: Hyns-horn an Woodhva (118 words)


Hyns-horn an Woodhva (Kembrek: Rheilffordd yr Wyddfa, Sowsnek: Snowdon Mountain Railway) yw hyns-horn kledhrennow-kul a bon rag 4.7 mildir (7.6 km) dhe benn an Woodhva a-dhyworth Lannberis yn Eryri, Gwynedd, Kembra North. An unsel hyns-horn rak ha pynyon yn Breten Veur yw. Onan a'n bennfentynnyow chif a dornyaseth yn Gwynedd yw an hyns-horn.

Trenow a gonsyst a unn koch ha jynn-ethen po jynn-disel; an jynn a herdh an tren dhe dopp an menydh.

Pur serth yw an hyns-horn ha res yw dhe'n trenow viajya war ledrow bys dhe 1 yn 5.5, mes 1 yn 7.86 yw leder gresek an linen. An hyns-horn a grambel somm a 3,140 tros-hys a-dhyworth 353 tros-hys a-ugh dhe leven an mor yn Lannberis.




#Article 303: Dehen molys (111 words)


Dehen molys yw ehen a dhehen tew, gwrys dre desa leth bughes dehen-leun yn ethen po yn kibel dhowr, hag y asa yn padellow bas rag goyeynhe yn lent. Dres an termyn ma, an dalgh dehen a sav dhe'n enep ha formya kloutys. Rann essensek yw a de dehen.

Devisys veu dehen molys yn Kernow, hag yn hengovek yth yw dybrys yn Kernow ha'n soth west a Bow an Sowson war-barth ha skons ha kyfeyth. Yn 1998, an lavar Dehen molys Kernow a veu gwrys Arwodh Difresys a Dhevedhyans gans arghadow a'n Unyans Europek, hedre vo an leth askorrys yn Kernow ha hedre vo an dalgh a vlonek moy es 55%.




#Article 304: Almayn Nazi (220 words)


Almayn Nazi yw hanow kemmyn an Stat Almaynek hembrenkys gans Adolf Hitler yntra 1933 ha 1945. Henwys ynwedh a-ves Almayn avel Tressa Reich, kynth o aswonnys avel Reich Brassa Almaynek (Großdeutsches Reich yn Almaynek), po yn sempel An Reich yn Almayn Nazi y honan.

Hitler a dheuth ha bos Chansler Almayn yn 1933, ha Führer ('Hembrenkyas'), yn 1934. Almayn Nazi a woryskynnas Poloni 1a Gwynngala, bys may tallathas Nessa Bresel an Bys drodho. Yntra 1939 ha 1941, y fetha brassa rann Europa. Yn 1941, Almayn Nazi a worsyskynnas an URSS yn Oberyans Barbarossa; ow trehedhes ogas dhe Voskva. Byttegyns, stag a dheu ha bos lu Almaynek der an Gwav Russek. Tamm ha tamm Almayn a gollas tiredhow re fethsa. An geffrysysi a woryskynnas Normandy yn 1944 hag yn 1945, Lu Rudh a dhrehedhas Berlin. Hitler a omladhas 30 Ebryl 1945, ha Almayn Nazi a godhas nebes dydhow a-wosa.

Almayn Nazi yn arbennik yw aswonnys rag y bersekutyans Yedhowon an pyth a dhallathsa kyns Nessa Bresel an Bys. Wosa kuntel Yedhowon dhyworth Almayn ha Gwlasow fethys erel yn kampow keskreunyans yn bledhenyow a-varr an vresel, y tallath an Nazis towlen (henwys yn Almayn Nazi avel an 'Digolm Final a'n Govyn Yedhowek') dhe dhiwreydhyans yn tien Yedhowow Europa. Moy ages hwegh milvil yedhow a veu ledhys y'n Loskaberth, kyns diwedh an vresel.




#Article 305: Nessa Bresel an Bys (127 words)


Nessa Bresel an Bys a hwarva 1939-1945, yntra Galosow Aghel (Almayn Nazi, Emperoureth Nihon ha'y geffrysysi), ha'n Geffrysysi (Ruwvaneth Unys, Pow Frynk, Statys Unys, Ostrali hag erel).

Edward Rydz-Śmigły • Władysław Sikorski

Franklin D. Roosevelt • Dwight D. Eisenhower • George Patton • Omar Bradley • William Halsey • Thomas Cassin Kinkaid • Douglas MacArthur • George Marshall • Troy Middleton • Chester Nimitz

Leopold III (Belgia) • Hubert Pierlot • Julien Lahaut

Enver Hoxha

Philippe Pétain • Charles de Gaulle • Pierre Laval • Jean Moulin • Alphonse Juin • Philippe Leclerc • Charles Huntziger • Henri Giraud • Marie-Pierre Kœnig • Jean de Lattre de Tassigny • Charles Mast • Joseph de Goislard de Monsabert • Charles Noges

Pêr II eus Yougoslavia • Draja Mihailovitch




#Article 306: Adolf Hitler (546 words)


Adolf Hitler (20 mis Ebryl 1889 — 30 mis Ebryl 1945) o hembrenkyas Almayn Nazi, ha hembrenkyas an Parti Nazi. 

Genys veu yn Branau am Inn, Ostri; Klara Pölzl y vamm ha Alois Hitler y das. Y fynnsa studhya art yn Akademi Artys, Vienna, mes nyns o sewen. Yn Ostri, yth o res dhe dus yowynk oll sodha yn lu. Drefen na gara Hitler an lu Ostri, y hasas Ostrali yn 1913 hag eth dhe Almayn. Ev a junyas lu Bavaria hag yth omladha yn Kynsa Bresel an Bys hag yn 1914, Krows Horn a veu res dhodho. Y sorras gans omrians Almayn yn 1918, hag a grysi bos sinans Kevambos Versailles traytouri gans hembrenkysi Almayn. 

Wosa an vresel, ev a junyas Parti Gweythoryon Almayn (Deutsche Arbeiterpartei  po DAP). Wosa diw vledhen, ev a dheuth ha bos hembrenkyas an Parti hag a'n dashenwis Parti Gweythoryon Almaynek Socyalydhek Kenedhlek (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, berrheans NSDAP). Hemma a dho ha bos aswonnys avel Parti Nazi. Yn 1923 Hitler a assayas kemeres gallos a wovernans Repoblek Weimar yn coup, mes y fyllis hag ev a veu karherys, may skrifas y lyver Mein Kampf ('Ow Gwynnel'). 

Wosa ev dhe asa pryson, ev a waynya skoodhyans an bobel der y wodhvosow arethek, owth omsettya orth an Kevambos Versailles, hag avonsya treus-Almaynieth ha gorth-yedhowieth. Hitler a gemeras chons res gans iselweyth erbysek re dhallathsa yn 1929, may hwre devnydh dredho kressya aga skoodhyans. I a ambosa denagha Kevambos Versailles. An NSDAP a omsevis, yn-dann waynya 18.3% a'n raglev ha 107 esedhow yn parlament der an etholans 1930, nessa y vraster. Wosa keskreuni gallos, Hitler ha'y barti a wrug devnydh a gowleski an drehevyans Reichstag yn mis Hwevrer 1933. Yn 23 mis meurth 1933, Lagh Galosegi (Ermächtigungsgesetz) a veu gwrys; ha dre hemma, governans Hitler a dheuth ha bos turantieth de facto.

Hitler a geworras an Sudetenland yn Czechoslovakia, rann meur y niver Almaynegoryon, ha daskavanedhis an Tir Rhine, erbynn kevambos Versailles. Almayn a woryskynnas Poloni yn 1939, yndella y dtallathas Nessa Bresel an Bys. Hitler a wrug kevambos gans Emperoureth Nihon ow furvya an Gallosow Axis. Sewen o Almayn bys dhe 1941, ow kemeres brassa rann a dir Europa. Hitler a erviras dalleth front nowydh yn est ow terri pact gans Stalin. Kyn trehedhsons yn uskis ogas dhe Voskva yn 1942, lu Almaynoryon a dheuth ha bos stag yn gwav hwerow Russek. An poynt-treylyans a dheuth yn kas Stalingrad 1942-3. Wosa kas hir ha gosek, nevra ny dhasgemeras Hitler an les. An luyow Keffressysi a woryskynnas trethow Normandy yn 1944. Yntra 1944 ha 1945 an Geffressysi a avonsyas war-tu hag Almayn.

Gorth-semitegieth Hitler ha'y barti a sewyas yn persekutyans Yedhowon ha re dhallathsa kyns Nessa Bresel an Bys. Wosa kuntel Yedhowon dhyworth Almayn ha Gwlasow fethys erel yn kampow keskreunyans yn bledhenyow a-varr an vresel, y tallathas an Nazis towlen (henwys yn Almayn Nazi avel an 'Digolm Final a'n Govyn Yedhowek') dhe dhiwreydhyans yn tien Yedhowow Europa. Moy ages hwegh milvil yedhow a veu ledhys y'n Loskaberth, kyns diwedh an vresel. Kynth o yedhowon an brassa rann ledhys, bagasow erel a veu ledhys ynwedh.

An 30 Ebryl, ha Lu Sovyet ow nesa Berlin, Hitler a omladhas gans y wreg dhemedhys nowydh, Eva Braun yn y dhorgel, ha'n vresel a worfennas nebes dydhow a-wosa.




#Article 307: George W. Bush (182 words)


George Walker Bush (genys 6 mis Gortheren, 1946) yw politeger ha negysydh, neb a sodhas avel 43a Lewydh Statys Unys a 2001 dhe 2009. Mab yw an 41a Lywydh, George H. W. Bush. Kyns bos Lewydh, y sodhas ev avel Governyer Teksas a 1995 dhe 2000. 

Y teu ha bos lewydh wosa fetha ombrofyer Parti Demokratek, Al Gore. Mar ogas o an sewyans bys mayth o res bos dasnivera sewyans nebes kontethow yn Florida, dell via y sewyans a ervirsa an etholans dien. Nyns o sewyans an etholans ervirys bys yn 12 mis Kevardhu, mayth erghis Breuslys Ughella Florida dasniverans may teklaryas bos Bush sewen. Termyn nessa a waynyas yn etholans lewydhek 2004.

Wosa eth mis bos lewydh, an omsettyans 11ves a vis Gwynngala a hwarva. Yn sewyans Bush a lonchyas Bresel orth Browagh. An kaskergh keswlasek a dhallathas gans goryskynnans Afghanistan a godhas y governans Taliban, ha bresel yn Irak a dhomhwelis Saddam Hussein.

Ynwedh, ev a avonyas policiow erbyseth, yeghes, reyth 'Flogh Vyth Gesys Dhelergh' (No Child Left Behind), reyth PATRIOT. Amendyans Gwithans Demedhyans a avonsya, mes nyns o sewen.




#Article 308: Omsettyansow 11 mis Gwynngala, 2001 (131 words)


An Omsettyansow 11 mis Gwynngala, 2001 o omsettyansow broghwasek a hwarva yn Evrok Nowydh ha Washington, D.C., Statys Unys. ha Pennsylvania myttinweyth yn 11 a vis Gwynngala 2001. Aswonnys ynwedh yns avel 9/11. Bagas a vroghwesyon a dhalghennas peder jynn-ebron trethysi. Dew a veu neijys a-ji dhe'n dhew dour Kresen Kenwerth an Bys, yn Manhattan, Evrok Nowydh. Unn a veu neyjys a-ji dhe'n drehevyans Pentagon yn Washington, D.C, ha'n peswara a weskis y'n dor yn Pennsylvania, kynth o sertan bos neb kosten yn Washington ynwedh. 

An omsettyansow a veu towlenhes gans Al Qaida ha'y hembronkyer, Osama Bin Laden. Wosa an omsettyansow, lywydh Statys Unys, George Bush a dhallathas an Bresel orth Browagh; goryskynnans Afganistan yn 2001 ha Irak yn 2003. Bin Laden a veu ledhys yn oberyans yn 2011 yn Pakistan.




#Article 309: John Major (321 words)


Sir John Major, KG, CH (genys 29 mis Meurth 1943) yw politiger neb o hembrenkyas Parti Gwithadorek hag a sodha avel pennmenyster Ruwvaneth Unys hag Wordhon Gledh a 1990 dhe 1997. Ev a dheuth ha bos pennmenyster wosa omdenna Margaret Thatcher dhyworth an etholans hembronkyas mis Du 1990. Ev a wayn etholans kemmyn 1992, ha pesya avel pennmenyster bys yn etholans kemmyn 1997, may feu Tony Blair ha Lavur sewen.

Genys veu Major yn Sutton, Surrey. Y das, Tom Major-Ball o gwarier Music Hall hag o 64 y oos ha bos John genys. Ev a worfennas skol 16 y oos. Ev a junyas Gwithadoryon Yowynk nebes wosa.

Major a sevis avel ombrofyer rag Konsel Burjestra Lambeth Loundres 21 y oos yn 1964, etholys yn 1968, mes a gollas y esedh yn 1970.

Ev a sevis y'n bastel vro St Pancras Kledh y'n dew etholans 1974 heb sewena. Mis Du 1976 y feu dewys rag bos ombrofyer Gwithadorek yn esedh salow Huntingdonshire, hag a waynyas y'n etholans 1979. Y synsas an bastel vro Huntingdon (wosa chanjyansow or) bys yn y omdennans y'n etholans 2001.

Ev a veu gwrys Skrifennyas Privedh Parliament yn 1981, ha hwip darbarek yn 1983. Y gynsa soodh governans o Menyster Stat yn asran Dhiogeledh Socyalek yn 1986. Wosa etholans 1987 y feu avonsys dhe Skrifenyas Chyf dhe'n Dresorva. Yn dasrestrans tromm Cabinet, y feu gwrys Skrifennyas Stat Negysyow Estreynek ha Commonwealth. Tri mis unnik y sodhas kyns bos gwrys Chansler a'n Exchequer, wosa omdennans Nigel Lawson mis Hedra 1989.

Yn mis Du 1990, Michael Heseltine a jalenjyas Margaret Thatcher rag hembronkyans a'n parti.  

Thatcher a waynyas 204 raglev erbynn 152 a Heseltine, mes nyns o henna lowr dhe waynya heb nessa etholans, ha wosa neb keskewsel gans hy Cabinet, hi a omdennas a'n kesstriv. Major a veu etholys dienebys pan omdennas Heseltine ha Douglas Hurd, neb a entras an kestriv wosa omdennans Thatcher.

An parti Tori a waynyas




#Article 310: Margaret Thatcher (405 words)


Margaret Hilda Thatcher, Baroness Thatcher, LG, OM, PC, FRS (genys Roberts; 13 mis Hedra 1925 – 8 mis Ebryl 2013) o pennmenyster Ruwvaneth Unys a 1979 dhe 1990, ha hembrenkyades Parti Tori a 1975 dhe 1990. Hy sodhans o an hirra yn kansvledhen ugensves ha bys dhe'n eur ma nyns yw hi marnas benowek. Journalyas Sovyetek a's henwis an 'Arlodhes Horn', leshanow dynerghys gensi hag a dheuth ha bos kelmys orth hy policiow ha'y gis ledyans heb kessassolyans. Avel 'Thatchereth'. Y teuth ha bos hi policiow.

Hi a dheuth ha bos pennmenyster wosa bos sewen yn etholans 3 mis Me, 1979; yn unn waynya braster a 44 esedh. An etholans a veu gwrys wosa Thatcher a gelwis hag a waynyas (gans unn raglev) raglev kyfyans-vyth governans minoryta Lavur a James Callaghan.

Yn hy hynsa termyn, yn 2 a vis Ebryl 1982, Arghantina a woryskynnas Enesow Falkland. Yn despit a'n pellder ha'n kalettrow lojistek, Thatcher erviras bos hy polici daskemeres an ynysyow. Lu-task a veu danvenys dhe'n Enesow, a veu daskemeres wosa kas dew vis y hirder, ha 258 mernans Predennek.

Sewena gaskyrgh Falkland, diberthans yn Parti Lavur ha gwelheans erbisek, faktorow oll yn hy sewena yn etholans kemmyn 1983, may kressyas Thatcher hy braster yn Chi Gemmynoryon bys dhe 144 esedh.

Thatcher a vynna lehe gallos kesunyansow lavur, dell breder aga vos re gallosek. Astel Tus Bal o an gwella gorthenebans yntra Thatcher ha’n kesunyansow. Yn unn brotestya orth degeans 20 a’n 174 bal a vynna degea Kesva Low Kenedhlek, Arthur Scargill a erghis askel yn mis Meurth 1984. Y nagha Thatcher aga gorholethow, ha’n askel a hedhis heb unverheans yn mis Meurth 1985. Sewyans degeans wortiwedh 150 bal glow o koll moy ages 10,000 sodh, ha kemenethow a veu shyndys yn kales.

Thatcher a waynya hy thressa etholyans yn 1987, kyn feu hy braster lehes. Hi a dhasfurvyas tollow governans leel, yn unn gommendya Kost an Gemeneth (aswonnys avel Toll Penn, po Poll Tax yn Sowsnek). Y feu kommendys yn Alban yn kynsa le, hag yn RU gesys wosa bledhen. Ny pleg an toll ma dhe dus, hag yth esa protestyans bras yn Loundres, may 70,000-200,000 a dus a guntella yn Pedrek Trafalgar.

Hi a verwis 8 vis Ebryl, 2013, 87 hy bloodh. Gorthebys a veu hy mernans yn unn kemyski. Hy skodhyoryon a lawdya hy dhe vos an gwella pennmenyster a-der termyn bresel; re erel a gevewi hy mernans a-barth sewyansow hy policiow.




#Article 311: James Joyce (104 words)


James Augustine Aloysius Joyce (2 mis Hwevrer 1882 - 13 mis Genver 1941) o bardh ha novelyer Iwerdhonek. Ev o skrifa yn avant-garde modernysek a'n gansvledhen ugensves. Aswonnys gwella yw Ulysses (1922), Oberyow erel yw Dubliners (1914), A Portrait of the Artist as a Young Man (1916) ha Finnegans Wake (1939). Y skrifav gwari, tri lyver bardhonieth ha lytherennow ynwedh.

An lyver Joyce aswonnys gwella, Ulysses a dheskryf dydh (16ves a vis Metheven, 1904, solemnys gans aficionadoryon Joyce avel 'Bloomsday') yn bewnans a Leopold Bloom yn Dulynn. A lyver a worr rannow Odyssey a Homer keslinekhes yn gisyow varyes, yn arbennik gis 'fros prederyans'.




#Article 312: Albert Einstein (110 words)


Albert Einstein (/ˈælbərt ˈaɪnstaɪn/; Almaynek: [ˈalbɐt ˈaɪnʃtaɪn]; 14 mis Meurth 1879 – 18 mis Ebryl 1955) o fisegydh tybiethel genys yn Almayn. Y tisplegyas tybieth gemmyn perthynekter, an pyth yw gans ken, jynnweyth quantum, onan an dew goloven fysegieth arnowydh. Aswonnys gwella yw ev yn gonisogeth werinek awos an furvel a vri, E = mc2 a lever bos gronnedh-nerth kehaval. Ev a dhegemeras Pewas Nobel Fysegieth yn 1922.

A-varr yn y resegva, y brederi Einstein nag o jynnweyth Newtonek galosek lowr dhe wul bos unverhes mechanek klassek ha'n laghys park tennvenek. An kudyn a'n gwre displegya y tybieth perthynekter arbennik, may kevi dredho bos possybyl dhe weytha an pennrewl berthynekter orth gravedh, hag yn 1916, y tyllos tybieth gemmyn perthynekter.




#Article 313: Tony Benn (294 words)


Anthony Neil Wedgewood Tony Benn (3 mis Ebryl 1925 – 14 mis Meurth 2014) o politiger Lavur Predennek hag o Esel Senedh a 1950 ha 2001, hag menyster Cabinet yn governansow Harold Wilson ha James Callaghan yn 1960s ha 1970s.

Benn a waynyas is-etholans a'n 30 mis Du 1950, rag an esedh Brystow Soth-Est. Dres an 1950ow, y wel politek o kres-an-fordh, po tamm deghowbardh-medhel. Pan verwis y das yn 1960, Benn a heryas y ditel, mes ynwedh y teu ha bos difennys (avel esel Chi Arlydhi) a gemeres y esedh yn Chi Kemmynyon. Benn a gaskyrghas may fo bos chanjys an lagh, hag a veu chanjys gans Reyth Peerage 1963.

Yn governans (1964-1970)

Ev a sodhas avel Mester Post Kemmyn, may hworwelas igorans Tour Sodhva Post yn Loundres (y'n eur na an hirra drehevyans y'n RU), gwruthyl gonis Kyttrin Post ha Girobank. Ev a avonsyas dyllans stampow heb penn an sovren, mes y vetyas orth enebieth an myghternes. Benn a wari rann y'n displegyans Concorde hag ev ow sodha avel Menyster Teknelogieth.

Wosa bos Lavur fethys yn etholans 1970, Benn a gaskyrghis warbynn governans eseleth Kemeneth Erbysek Europa (a dho diwettha Unyans Europa).

Yn governans (1974-1979)
Yn governans Lavur 1974, Benn o Skrifennyas Stat Diwysyans.

Den a vri a'n dheghowbarth parti Lavur pan esa yn enebieth yn 1980s, ha'n hanow gwann 'Bennite' a dho ha bos usys avel nebonan gwreydhyel ha'n askel-dheghow y boliciow.

Ha'y wreg a godhas klav, ev a omdennas dhyworth Chi a'n Gemmynagoryon yn 2001. Ev a sodhas avel Lewydh Keskowethyans Hedhi an Vresel, ow kaskyrghes erbynn goryskynnans Afghanistan 2001 hag Irak 2003. Ev a vetyas gans Saddam Hussain nebes seythunyow kyns an goryskynnans. Ev a dheuth ha bos aswonnys a'y resegva areth. 

Ev a verwis 14 mis Meurth 2014.




#Article 314: Nikita Khrushchev (106 words)


Nikita Sergeyevich Khrushchev Russek: Ники́та Серге́евич Хрущёв (15 mis Ebryl [3 Ebryl] 1894 – 11 mis Ebryl 1971) o politeger Russek a sodhas avel hembronkyas Unyans Sovyetek a 1953 dhe 1964. Aswonnys yw Khrushschev rag an di-Stalinheans a'n Unyans Sovyetek, skoodhyans projekt efanvos sovyetek ha rag policiow moy livrel ages an re na a Stalin.

Barras fusen Kuba a hwarva hag ev hembronkyas, may feu devedhys an bys ogas dhe vresel an bys tressa. Khrushchev yn hudel a akordyas orth Kennedy degea selvaow yn Turki, yn le dilea fusennow re selsa ev yn Kuba.

Removys o Khrushchev gans y gowethysi yn 1964, ow korra Leonid Brezhnev yn y le.




#Article 315: Martin Luther King, Jr. (107 words)


Martin Luther King, Jr, (genys Michael King; 15 mis Genver 1929 – 4 mis Ebryl 1968) o pronter Amerikanek ha hembronkyas Movyans Gwiryow Gemmyn Amerikanek-Afrikek. Aswonnys gwella ywa awos ober avonsya gwiryow kemmyn dre dhisobayans civil kosel selys war y gryjyans Kristyon.

Ev a veu genys yn Atlanta, Georgi, Statys Unys yn 1929. Y chanjyas y das y hanow, warlergh dasformyer Almaynek, Martin Luther. 

Yn 1968, ha king ow towlhe protestyans yn Washington D.C., moldrys a veu yn 4 vis Ebryl, yn Memphis, Tennessee. Meur James Earl Ray a veu convictys rag moldrans King.

Gool Martin Luther King, Jr. a veu selys avel dy'gol SU y'n 1986. 




#Article 316: Martin Luther (151 words)


Martin Luther (10 mis Du – 18 mis Hwevrer 1546) o pronter Almaynek, professor duwonieth ha den a vri y'n movyans Kristyon hwetegves kansvledhen, o aswonnys avel Dasfurvyans Protestant.

Yn krev y tisakordya y hyllir prena rydhses a gessydhyans Duw rag peghosow a vona. Y Bympthek Thesis ha Peswar Ugens herwydh usadow a dhallathas an Dasfurvyans.

Pab Leo X yn 1520 hag Emperor Romanek Sans, Charlys V yn 1521, erghis denagha y skrifennow oll. Awos y nagha y wul, Luther a veu eskemunys gans Pab Leo yn 3 a vis Genver 1521, yn bollys Pabek Decet Romanum Pontificem (Latynek: y bleg Pab Romanek).

Yn y gen skrifennow, Luther a skrifa erbynn Yedhowon, yn unn dhadhla bos edhom distrui trevow ha synagys, ha dalghenna aga mona.Y awedhyans orth gorth-yedhowieth a'n gwrug den a gontroversita.

Luther a verwis yn 1546, ha bys yn y vernans yth o darbollys bos ewn y dhuwonieth Dasfurvyans.




#Article 317: Dasfurvyans Protestant (137 words)


An Dasfurvyans Protestant (henwys yn sempel an Dasfurvyans) o fols yn Kristoneth a'n West, y tallathas gans Martin Luther, Yowan Calvin ha tus erel. Kynth esa assays dasfurvya Eglos Katholik Romanek, kyns an huni Luther, herwydh usadow an Dasfurvyans yw leverys bos dallethys wosa dyllans y Bympthek Thesis ha Peswar Ugens may tisakordyas yn krev y hyllir prena rydhses a gessydhyans Duw rag peghosow a vona.

Kynth o duwoniethek dre vras an movyans, yth esa faktoryow erel; omsevel kenedhlegieth, fols yntra West hag Est a'n Eglos Katholik, legras a'n Curia, ha dyskans nowydh an Dastineythyans a wovynna meur a dybyansow an eur na.

An Eglos Katholik Romanek a worthybis gans Gorth-Dasfurvyans, y tallathas yn Konsel Trent. Dre vras, Europa Kledhbarth (a-der an brassa rann Iwerdhon) a veu awedhyas gans Protestantieth, ha Europa Soth a witha Katholigieth Romanek.




#Article 318: William Shakespeare (129 words)


William Shakespeare (besydhys 26 mis Ebryl 1564 - 23 mis Ebryl 1616) o bardh, dramatydh ha gwarier Sowsnek, aswonnys dre vras avel dramatydh meur y vri. Genys ha megys a veu yn Stratford-on-Avon, hag y temedhis Anne Hathaway (1555/6-1623).

Shakespere a skrifa a-dro 38 gwari, 154 sonnettys ha dew vardhonek hirra hwedhlek. Yn meur a yethow a veu y gwariow treylys, ha gwarys yns moy ages a re na skriforyon erel. An brassa rann y oberow  a veu skrifys yntra 1589 ha 1613. Y wariow a-varra dre-vras o komedis ha istorek, ha diwettha trajediow; Hamlet, King Lear, Othello ha Macbeth, aswonnys a vri y'n yeth.

Hwath yth esa Shakespeare owth oberi avel gwarier bys yn 1608. Ev a omdennas dhe Stratford hag a verwis yn 1616, 52 y vloodh.




#Article 319: Ailuropoda (122 words)


Ailuropoda yw an genas gesys unnik y'n isteylu Ailuropodinae a'n teylu Ursidae (arth). Yma un ehen bew ha peswar ehen venhesen a panda bras.

Yma unn ehen—Ailuropoda melanoleuca—gesys unnik; kynsistorek yw an peswar ehen erel. An panda bras a dheber bambou dre vras yn despit dhe'n klassans taxonomek yn carnivora.

Hendas a'n panda bras yw Ailurarctos, hag y a vewa y'n Miocene diwedhes.

Yth esa diskudhans yn 2011 a dhens menhesen moy ages 11 milvil bloodh y'n konna-tir Iberi. Henwys Agriarctos beatrix yw an ehen. 

(† - difeudhans)

Kyns, tus a brederi an panda rudh (Ailurus fulgens) o unwos klos gans an panda bras. Ny brederons arth yw lemmyn, hag yma klassans nowyth dhodho avel an ehen vew unnik y'n teylu Ailuridae.




#Article 320: Tremarctinae (101 words)


Tremarctinae po arthes enep berr yw isteylu a Ursidae gans unn ehen vew, an arth Andes (Tremarctos ornatus) a Amerika Dheghow, ha neb ehennow difeudhek yn peswar genera: an arth Florida (Tremarctos floridanus), an arthes enep berr a Amerika Gledh yn genera Plionarctos (P. edensis ha P. harroldorum) hag Arctodus (A. pristinus hag A. simus), hag an arthes enep berr kowr a Amerika Dheghow yn Arctotherium (A. latidens, A. brasilense, A. angustidens, A. vetustum, A. bonariense, A. tarijense, hag A. wingei).

P. R. Bjork a ros Tremarctinae dhe'n teylu Ursidae yn 1970 hag unn a tri isteylu aswonys yn Ursidae yw.




#Article 321: Panda bras (706 words)


An panda (Ailuropoda melanoleuca, paw kath wynn ha du; Chinek sempel: 大熊猫; Chinek hengovek: 大熊貓; pinyin: dàxióngmāo, bras(大 dà) arth(熊 xióng) kath(猫 māo)), arth panda po panda bras rag dissernya ynter i ha'n panda rudh (heb bos unwos yns), yw arth genesik yn China kresel soth. Aswonnys heb lett yw an panda bras, gans kloutys du bras a-dro dh'aga dewlagas, dres aga skovornow ha'ga horf rond. Pandas a dheber bambou dre vras. Ehen beryllys yw an panda gans 2,000 dhe'n moyha 3,000 y'n bys.

Bras, rond ha blewek yw an arthes ha gwynn yns gans kloutys du a-dro dh'aga dewlagas ha'ga horf. 1.2 m dhe 1.8 m (4 tros-hys dhe 6 tros-hys) yw an hys a devesigyon gans lost a 13 cm (5.1 meusva), ha 60 cm dhe 90 cm (2 tros-hys dhe 3 tros-hys) yw an ughelder yn diwskodh. Gourbandas a yll bos mar vras avel 160 kg (350 peuns) yn poos. Byghanna yw pandesow hag i a yll bos mar vyhan avel 75 kg (165 peuns) yn poos mes i a yll bos 100 dhe 115 kg (220 dhe 254 peuns) yn poos ynwedh. 100 dhe 115 kg (220 dhe 254 peuns) yw an poos kresek rag tevesik.

Yma korfurv dhe'n panda bras tipek a arthes. Yma blew du dres aga skovornow, dewlagas, tron, garrow ha diwskodh. Gwynn yw remenant a'n blew. Ny wor skiensydhyon prag yw an arthes ma gwynn ha du, yma profyans an liwyow a render kudhliw effeythus yn aga thrigva skeusek gans karygi hag ergh. Y'n koswigow yeyn a'ga thigva blew gwlanek ha doos a'n panda bras a wra aga gwitha tomm. Tipek a kigdybreryon krackernerek yw an klopen panda. I re esplegyas kildhens brassa gans moy komplegeth ha mogheans a'n fossa temporalis.

Yma meus ha pymp bys dhe baw an panda bras; an meus – askorn sesamek treylys yn hwir – a wra an panda gweres synsi eginyow bambou ha dybri. 

Y'n gwylvos panda bras typek a vew 20 bledhen hag yn kethneth 30 bledhen. Ming Ming, an kottha panda keth, o 34 bloodh.

An panda bras a dheber bambou dre vras yn despit dh'aga klassans taksonomek yn carnivora. Yma 25 ehen a vambou an panda bras a wra dybri y'n gwylvos. Treweythyow y'n gwylvos an panda a vynn dybri gwels erel, gwreydh, po kig (ydhyn, kniviles, po karyn). Yn kethneth i a dheber mel, oyow, puskes, yams, delyow prysk, owravalow, po bananas gans bos parys yn arbennek. 

Trigys yw an panda bras yn neb kadonyow yn China kresel, dre vras y'n rannvro a Sichuan,  mes y'n rannvroyow Shaanxi ha Gansu ynwedh. Nyns yw an panda trigys y'n iseldiryow namoy drefen tus a wrug y chasya dhe-ves gans ammeth, digoswigans, ha displegyansow erel.

Ehen beryllys yw an panda, hag ev a fydh yn gwithans. Yth esa 239 panda bew yn kethneth yn China yn 2007 ha 27 moy a-dro dhe'n bys. Yma varyansow yn dismygrivow a'n poblans gwyls; Unn  dismygriv a dhiskwa yma a-dro dhe 1,590 panda a vew y'n gwylvos, ha studhyans 2006 dre dhielvennans DNA a dhiskwa an poblans a ve kemmys 2,000 dhe 3,000. Neb derivasow a dhiskwa yma'n poblans ow kressya y'n gwylvos.

Yth esa dadhelva a-dro dhe glassans taksonomek an panda bras rag lies degvledhen awos yma hevelepteryow gans arthes ha rakounes an dhew. Studhyansow molekulennek a brof arthes gwir ha rann a'n teylu Ursidae yw an panda bras byttegyns, kyn dihevelebys a-varr  ens dhyworth an kyf arthes. Henwys menhesen vew yns. An arth Andes yw an neshevin ogassa dhe'n panda bras. 

Nyns yw an panda bras ha'n panda rudh unwos yn ogas yn despit dhe'n kenhanow, eghen a drigva, ha bosow, hag ynwedh an askorn moghhys henwys yw an fugmeus (ha'ga gweres synsi eginyow bambou). Studhyansow molekulennek a worr an panda rudh yn teylu Ailuridae gans aga honan ha nyns yns yn Ursidae.

Yma dew isehennow a banda bras aswonnys gans musuransow klopenek, skantlyns a liw, genynnegieth an poblans.

Yma studhyans manylys a 2012 a istori genynnek an panda bras owth afydhya dibarth an poblans Qinlin a wrug hwarvos nans yw a-dro dhe 300,000 bledhen. Ynwedh an studhyans a afydh an poblans aral a wrug diberth dhe dhew vagas nans yw a-dro dhe 2,800 bledhen, henwys an bagas Minshan ha'n bagas Qionglai-Daxiangling-Xiaoxiangling-Liangshan yns.




#Article 322: Kigdevoryer (290 words)


Kigdevoryoryon po Carnivora (dhyworth Latin carō (ben carn-) kig, + vorāre devorya) yw urdh divers gans moy ages 280 ehen a vronnviles bryghennel. Dihaval orth Carnivore (kigdebroryon) yw an hanow skiensek Carnivora. Carnivore a yll descrifa neb organedh an pyth a dheber kig. Gans myns an moyha divers a urdhyow bronnvilek yw kigdevoryoryon. An konna gwynn (Mustela nivalis), an kigdevoryer lyha, a yll bos 25 g (0.88 ouns) yn poos ha 11 cm (4.3 meusva) yn hys, an arth gwynn (Ursus maritimus) a yll bos 1,000 kg (2,200 peuns) yn poos, mes an kigdevoryer brassa yw an Olifans-mor dyghow (Mirounga leonina) an pyth a yll bos 5,000 kg (11,000 peuns) yn poos ha 6.9 m (23 tros-hys) yn hys.

Kigdebrer o an kynsa kigdevoryer hag ogas oll kigdevoryoryon a dheber kig dre vras hedhyw. Res yw dhe neb, kepar ha kathes ha reunyon, dybri kig rag aga megyans. Moy olldhebrek yw neb erel, kepar ha rakounes hag arthes, kregi war aga bewva. An panda bras yw gwelsdebrek dre vras mes i a wra dybri puskes, oyow ha preves, mes res yw dhe'n arth gwynn dybri enyvales yn aga bewva hwerow. Kigdevoryoryon a'n jeves dens, ewines, ha gwel dhiwlagasek rag kachya ha dybri enevales erel. Lies ehen a helgh gans aga theyluyow hag enyvales kowethasek yns. An teyluyow a yll helghya preydh brassa.

Del hevel kigdevoryoryon a geugherdhas yn Amerika Gledh a'n teylu Miacidae nans yw a-dro dhe 42 vilvil vledhen. Yn skon wosa henna i a rannas dhe'n furvow kathek ha kiek (Feliformia ha Caniformia). Aga genakordh molekulenek a dhiskwa bagas unnkordhel yw an kigdevoryoryon bew, bagas kurun an Carnivoramorpha.

An rester glassans arnowyth moyha kemmyn a rann kigdevoryoryon gans hwetek teylu bew ha nebes teyluyow marow:

(† - difeudhans)




#Article 323: An tri arth (103 words)


An tri arth yw drolla po hwedhel a'n dus vyhan a-dro dhe tri arth hag yma benyn ow kammdremena yn aga thre. Yth esa lies versyon mes lemmyn yma unn versyon kemmyn ha henn yw Blewowrek ha'n tri arth.

Y'n versyon gans an vowes, Blewowrek, yma tri arth, bras yw an kynsa, kresek yw an nessa ha byghan yw an tressa, hag i a dheuth tre ha kavos dybrys yw aga yos kergh, terrys yw kador arth byghan hag yma mowes ow koska hwath yn gweli arth byghan.

Yma trelyans dhe Gernowek gans Marjorie Trevanion yn An Gannas niver 60 (mis Kevardhu 1981).




#Article 324: Hyns-horn dhe'n Enesow (119 words)


Hyns-horn dhe’n Enesow (treylyans a'n Albanek: Rathas Iarainn nan Eilean, Sowsnek: West Highland Line) yw hyns-horn a jun an perthi yn Mallaig hag Oban y’n Ugheldiryow Alban gans Glasgow yn kres Alban. Servisyow an hyns-horn yw oberys gans First ScotRail. Dres seson an hav yma servis dedhyek eus oberys
gans jynnow-ethen yntra Fort William ha Mallaig henwys “The Jacobite”. Oberys yw an trenow-ma gans West Coast Railways. An hyns-horn mogha west yn Breten Veur yw an Hyns-horn dhe’n Enesow.

An hyns-horn re beu yn fylmow, rag ensampel: y'n kevres fylmow Harry Potter avel tyller rag an Hogwarts Express, y'n fylm dogvennek prydydhyek A Line for All Seasons (1970) gans Eddie McConnell hag y'n fylm Trainspotting (1996) gans Danny Boyle.




#Article 325: Dowrgleudh Tavistock (240 words)


Dowrgleudh yn Dewnens, Pow Sows yw an Dowrgleudh Tavistock. Byldyes veu y’n 19ves kansvledhen dhe junya’n dre yn Tavistock gans Kay Morwellham war an Dowr Tamar, le may feu karg kergys yn gorholyon. Y’n jydh hedhyw an dowrgleudh yw devnydhyes dhe brovia dowr rag an dredanva hydro-tredanek dhe Gay Morwellham. Rann a Ertachva an Bys Tirwedh Valweyth Kernow ha Dewnens West yw an dowrgleudh.

Dihaval dowrgleudhyow erel yma leder voghes dhe’n Dowrgleudh Tavistock dre’y hirder, hag yma fros mynsek a dhowr.

An dowrgleudh a dhalleth dhe Abbey Weir yn Tavistock, le may dowr yw kemerys dhyworth an Dowr Tavy. An dowrgleudh a bass an porthvaow yn Tavistock hag entra park an dre, the Meadows. Hyns an dowrgleudh a rabal dhe’n run yn Crowndale Woods kyns ev dhe bassya Corwndale Farm; leverys yw bos an bargen tir-ma tyller genesigeth Syrr Francis Drake. An dowrgleudh a bass yn-dann bonsfordh hyns-horn Lumburn hag ev a dhrehedh kammas horn margh dhe Nans an Dowr Lumburn, hag yw tremenys gans pons dowr ha tommen ughel. An skorren dhe Mill Hill a dreyl dhe’n dyghow a-dhesempis wosa’n pons, mes y'n jydh hedhyw lettyes yw an skorren ha nyns eus dowr ynni. Wosa 3 mildir (4.8 kilometer) penn-hyns an dowrgleudh a dhrehedh portal a-gledhbarth an gowfordh Morwell Down. 1.5 mildir (2.4 kilometer) yw an gowfordh a dheu yn-mes a-ugh an kay dhe Morwellham. Rann verr a dhowrgleudh wosa’n gowfordh a dhros skathow dhe dopp goleder an hyns-horn.




#Article 326: Jorge Luis Borges (139 words)


Jorge Luis Borges (24 mis Est, 1899 – 14 mis Metheven, 1986) o skrifyas arghantinek. Genys yn Buenos Aires, Arghantina o ev hag ev a verwis yn Geneva, Swistir. Godhvedhys yn ta yn Sowsnek o ev rag y hwedhlow ber hag y assays fugiethek. Borges o prydydh, barner liennek, treylyer ha den skentel. 

Delenwys o ev gans Homer, Dante, Cervantes, Swift, Berkeley, David Hume, Søren Kierkegaard, Arthur Schopenhauer, Heinrich Heine, Edgar Allan Poe, Walt Whitman,  Thomas De Quincey, Robert Louis Stevenson, Rudyard Kipling, Thomas Carlyle, James Joyce, Léon Bloy, Paul Valéry, H.G. Wells, Franz Kafka, G.K. Chesterton, Alfonso Reyes ha Macedonio Fernández.

Ev re dhelenwis Gabriel García Márquez, Carlos Fuentes, Julio Cortázar, Stanisław Lem, Danilo Kiš, Georges Perec, Thomas Pynchon, Umberto Eco, Italo Calvino, Orhan Pamuk, César Aira, Roberto Bolaño, Ricardo Piglia, Adolfo Bioy Casares ha Philip K. Dick.




#Article 327: Mao Zedong (330 words)


Mao Zedong (毛泽东; lytherennys ynwedh Mao Tse Tung) (26 mis Kevardhu 1893 – 9 mis Gwydngala 1976), o domhweler kemynegorek Chinek, ha hembrenkyas Repoblek Werin China, a 1949 bys yn y vernans yn 1976.

Genys veu yn Shaoshan, Hunan, dhe diek golusek, ev a gavas gwelva Chinek kenedhlek ha gorthemperourethek a-varr yn y vewnans, awedhys yn arbennik gans domhwelans Xinhai yn 1911. Ev a dreylyas orth Marxydhieth-Leninydhieth hag ev owth oberi yn Pednskol Peking (Beijing), hag y feu esel derowel a Barti Kemynieth China (PKC)

Der an Vresel Civil Chinek ynter an Kuomintang (KMT) ha'n PKC, Mao a weresas fondya an Lu Rudh, ha wor'tiwedh ev a veu hembronkyas PKC y'n Keskerdh Hir. Kynth esa keffrysyans gans an KMT yn Nessa Bresel Chinek-Nihonek, wosa fethyans Nihon, an Lu Rudh a fethas an Genedhlegoryon neb a fias dhe Daiwan.

Yn 1957, Mao a lonchyas kaskergh, aswonys avel Lamm Bras Yn-rag, dresto may trelyas ekonomieth China dhyworth ammeth dhe dhiwysyans. An kaskerdh ma a wrug an euthekka divotter yn istori.

Yn 1966, Mao a ordenas Domhwelans Gonisogethel Gwerinek Meur, rag may tilea elevennegow gorth-domhwelans yn China. An domhwelans Gonisogethel a besya deg bledhen ha dres henna, meur a daklow ertach istorek a veu distruys. Mao y honan o kres a gult-gnas. Yn 1972, Mao a dhynerghis Lewydh Statys Unys, Richard Nixon, may tallathas polici Chinek moy igor, hag a veu displegys yn pella gans Deng Xiaoping. 

Megi hag eva yn krev a wrug Mao. Borr o hag yth esa klevesow an kolon ha'n skevens dhodho ynwedh y'n diwettha radn a'y vewnans. Yma derivasow heb fydhyans mayth esa dhodho kleves Parkinson ha kleves Lou Gehrig. Gwelys diwettha veu 27ves mis Me 1976 hag ev ow metya Pennmenyster Pakistan, Zulfikar Ali Bhutto. Dew shora kolon a godhas warnodho mis Meurth ha mis Gortheren. Wosa tressa, ev a verwis 9ves mis Gwydngala 1976, 82 y vloodh.

Korf Mao a veu embalmys, ha hwath y hyllir y weles yn Mausoleum, drehevys yn kres Pedrek Tiananmen, Beijing.




#Article 328: Apartheid (283 words)


Apartheid (leveryans Afrikaans: [ɐˈpartɦɛit]; ger a styr 'studh a vos diberth') o system diberthyans herwydh hil yn Afrika Soth, ordenys gans governansow Parti Kenedhlek, neb a rewlya an pow a 1948 bys dhe 1994. An system a fronnas gwiryow, keskowethyansow ha movyansow tus dhu (neb o an brassa radn a'n poblans) rag may kwitha rewl minoryta Afrikaners. 

Diberthyans hil yn Afrika Soth re dhallathsa y'n oos koloniek, pan o rewlys gans kowethyans Eynda Est Iseldiryek, bys dhe dhallethvos rewl Predennek Cape of Good Hope. Displegys o Apartheid avel polici sodhogel ha drehevys wosa Nessa Bresel an Bys gans an Parti Kenedhlek afrikaner-gwarthevys.

Lagh a glassas tus a-ji dhe beswar bagas, du, gwynn, kolorys hag eyndek. A 1960 bys dhe 1983, 3.5 milvil di-wynn a veu mevys a'ga threvow ha gorrys yn kentrevethow diberthys. Kanasedhyans di-wynn a veu dileys yn 1970. Wosa henna, nyns o tus dhu namoy burjysi, herwydh lagh, yth ens burjysi unn a dheg mammvro, henwys bantustanow owth omwoverna, ordenys herwydh kordh. Peswar anedha a dheuth ha bos (yn hanow) anserghek. Governans a dhibertha adhyskans, servisyow yagh, trethow ha servisyow poblek erel, hag o yn fenowgh gwetth ages an re na usys gans tus wynn.

Movyans bras a dhefians erbyn apartheid a devis a-ji dhe Afrika-Soth. Yn keswlasek, yth esa embargo arvow ha kenwerth. A-dhia an 1950ow, protestyansow hag omsavow gwerinek a veu gorthebys gans difennans enebieth ha kargharans hembrenkysi gorth-apartheid. Hag ow lesa defians hag ow tos ha bos kreffa ha moy effeythus, y tevi freudhow.

In 1990, Lewydh F. W. de Klerk a dhallathas negysyans rag dilea Apartheid bys may feu synsys an kynsa etholansow lies-hil yn 1994, hag a veu gwaynyes gans Kuntelles Kenedhlek Afrikek ledyes gans Nelson Mandela.




#Article 329: Hirohito (114 words)


Emperor Shōwa (昭和天皇 Shōwa-tennō; 29 mis Ebryl 1901 – 7 mis Genver 1989) o 124a Emperour Nihon, herwydh holyans hengovek. Y reynya a 25es mis Kevardhu 1926 bys yn y vernans 7 mis Genver 1989. Aswonnys yw ev der y hanow personalek Hirohito (裕仁?) yn-mes a Nihon. Lemmyn yn Nihon Emperour Shōwa yw y hanow wosa-mernans. Ynwedh, Shōwa yw hanow y reyn.

Orth dalleth y reyn, hwath o Nihon onan a'n gallosow meur. Hirohito o penn an stat dre'n Korf- Lagha Emperoureth Nihon, yn termyn omlesans, kasorekheans, ha radn yn Nessa Bresel an Bys

Hirohito a verwis dre ganker duodenal yn Lys Emperourethek 7 a vis Genver, 1989. Avel Emperour y feu holyes gans y vab, Akihito.




#Article 330: Hyns-Horn Ethen Nans Lappa (337 words)


An Hyns-Horn Ethen Nans Lappa yw hyns-horn geyj ispoyntel 15 meusva (381 mm) eus trigys ryb Tewynblustri yn Kernow. Tennvos havysi yw an hyns-horn eus ow ponya dhyworth Benny Halt dhe Hwel Rosen Est. 

Yn 1843, Joseph Treffry a brofyas ow pyldya hyns-tram yntra Porth ha Tewynplestri gans skorren dhe'n bal plomm-arghans Hwel Rosen Est esa owth entra y dermyn sewenna. Res o dhe Treffry fetha enebieth poblek dhe'n hyns-tram rag hwegh bledhen ha res o dhodho chanjya'n hyns yntendyes. Wor'tiwedh, an Hensi-Tramm Treffry o byldyes dhyworth Tewynplestri dhe Dredhinas gans skorren dhe Hwel Rosen Est. Kensa karg an plomm-arghans a dhiberthas Hwel Rosen Est war 26ves mis Hwevror yn 1849 yn kerynyow esa tennys gans mergh. Hyns-Horn Monyow Kernow a berghenegas an rosewyth hensi-tram Treffry yn 1874, neb a gommendyas lokomotyvyow-ethen dhe'n hyns-horn. 

Hyns-Horn an West Bras a berghenegas an Hyns-Horn Monyow Kernow yn 1896 hag a dhevnydhyas an skorren Hwel Rosen Est avel rann hyns-horn nowydh dhyworth Tewynplestri dhe Bluw an Chas. An hyns-horn nowydh 'ma a ygeras yn 1905 ow kallosegi trethysi dhe dhrehedhes Truru yn snella es adherag. An Hyns-Skorren Tewynplestri dhe Bluw an Chas a dhegeas war 4ves Hwevror 1963 awos an treghow Beeching.

Eric Booth a fondyas an Hyns-Horn Ethen Nans Lappa yn an 1970ow. Karthys o gweli an lergh yn 1963 hag an lergh geyj 15 meusva (381 mm) o layes rag unn mildir (1.6 km) yntra Benny Halt ha Hwel Rosen Est. Lokomotyv-ethen flamm nowydh Zebedee o byldyes gans Severn Lamb ow tones yn 1974 gans 4 koch esa byldyes yn leel. An hyns-horn a ygeras dhe'n werin war 16ves mis Metheven 1974. Lynn rag skathow o kleudhyes dhe Hwel Rosen Est yn 1975 hag oll an arenebedh Hwel Rosen Est o tirwedhes. Y teuth moy a lokomotyvyow dhyworth Longleat yn 1976 ha moy a gochow o byldyes dhe'n unn termyn. Hyns-horn geyj 7 1⁄4 meusva (184 mm) a ygeras y'n 1970ow ha hyns-horn aral a ygeras yn mis Me 1995. Eric Booth a werthas an hyns-horn yn 2014 awos yeghes boghosek.




#Article 331: Ghosts (128 words)


Ghosts (tarosvannow) yw gwari bord strategi rag 2 gwarier.

Gwarys yw war bordh 36 pedrogow (6x6) ma arwedh kastel skruthus.

Dalla pub gwarier gans 8 tarosvan: 4 vas (dyjyn glas war keyn) ha 4 zrog (dyjyn rudh war keyn).
Pottys yns an tarosvannow en 2 rewyow (2x4) war amal ar bordh. Dhe pub korn ar bordh ew kwytyans dort ar c'hastel.

Gwarier veth ajon tarosvannow vas ha drog en-mesk yn eskar, rag abel yns hepken gweles greuv aga (war keyn yns an dyjynnow). 
Dhe pub tro gways yw unn tarosvan hepken (gorwelyek pe plommwedhek). Kemerys yw darnow avel en gwydhbol.

Gwayner yw huni ma kemer 4 tarosvan vat, keffres ma estewl unn tarosvan mat war korn eskar ar c'hastel. Bettegens kellier yw ma kemeres 4 tarosvan zrog eskar.




#Article 332: Yethonieth Gowethasek (220 words)


Yethonieth Gowethasek yw studhyans an junyans ynter yeth ha bagas kowethasek. Yethonieth gowethasek a studh fatell eghennow yethek yw dihaval yntra bagasow a bobel grondyes orth eghennow yethonieth gowethasek, rag ensampel: hil, reydh, gre, bloodh, h.e. Dihaval dhe Socyologieth a Yeth yw Yethonieth Gowethasek awos Socyologieth a Yeth a fogell war effeyth an kowethas war an yeth hag Yethonieth Gowethasek ow fogella war effeyth an yeth war an kowethas. Kesklemys yn klos yw yethonieth gowethasek gans pragmatek. 

Wortalleth, an eghennow kowethasek a yeth o studhyas y'n sens arnowydh gans yethoryon Eyndek ha Japanek y'n 1930ow, ha gans Louis gauchat yn Pow Swis a-varr y'n 1900ow, mes nyns o lower a attendyans y'n West dhodho bys wosa henna. Devnydh kensa an term sociolinguistics (yethonieth gowethasek) yn Sowsnek o gans Thomas Callan Hodson yn titel y erthygel Sociolinguistics in India (Yethonieth Gowethasek yn Eynda) yn 1939, neb o dyllys yn Man in India (Dyn yn Eynda). Y teuth Yethonieth Gowethasek dhe'n West y'n 1960ow hag ragresys o gans yethoryon avel William Labov y'n SUA ha gans Basil Bernstein y'n RU. Y'n 1960ow, William Stewart ha Heinz Kloss a gommendyas an tybyansow elvennek rag tybieth an yethonieth gowethasek a yethow pluricentrek, neb a dhispleg fatell eghennow yethow savonek yw dihaval yntra kenedhlow (r.e. Sowsnek an Statys Unys/Breten Veur/Kanada; Almaynek an Almayn/Estrych/Pow Swis; h.e).




#Article 333: Sedher konna rudh (196 words)


An sedher konna rudh (Gavia stellata) yw eghen a edhen dhowr divroansek a'n hantergylgh kledh. An moyha lesrannys y'n bys yw y'n teylu sedher, i a vag y'n tiredhyow Arktik dre vras hag i a wav yn arvoryow kledh. 53-69 centimeter (21-27 meusva) yw aga hys, 91-120 centimeter (36-47 meusva) yw aga askelva, ha 1–2.7 kilogram (2.2–6.0 peuns) yw aga poos, an lyha ha'n skavva sedher y'n bys yw an sedhoryon konna rudh. Loosek dhe wynn a-is yns yn gwav gans briansennow rudhek y'n prys maga. An moyha a'ga boos yw puskes, mes diwelvennoges, pythow losowek, prevyon ha divellkeynoges erel yw dybrys treweythyow ynwedh. Eghen unpriosel yw an sedher konna rudh gans kevrennow par duryadow. An dhew a weres gwruthyl an neyth, gori an oyow (dew oy yn neyth dre vras) ha maga an ydhnigow.

Yma poblans bras dres an bys dhe'n sedher konna rudh gans gwandrans bras dres an bys, mes yma neb poblansow ow lehe. Skolyansow oyl, bewva gellys, defolyans ha rosow pyskessa yw peryllyow brassa dhe'n eghen ma. Preydhoryon naturek, ow komprehendya neb eghennow golan, lowarn rudh ha lowarn Arktek, a wra dybri oyow hag ydhnigow. Gwithys yw an eghen gans kevambosow keswlasek.




#Article 334: Pedresyf (162 words)


Pedresyfes, pajarpawes po pedrevanes an dowr, yw bagas a diwelvennoges, gans mir a bedrevanes, yn urdh Urodela/Caudata. Yma korfow moon, tronow sogh, eseli berr, ha lostow dhe'n pryvennow ha tevesigyon. Yma'n brassa diversita a eghennow pedresyf yn hantergylgh gledh.

Nyns eus nevra namoy ages peswar bys dh'aga garrow a-rag ha pymp dh'aga garrow a-dhelergh, mes yma le bysyow dhe neb eghennow hag eghennow erel heb garrow a-dhelergh. I a fydh war vewvaow yn dowr po ogas dhe dhowr po neb le glyb po goyeyn aral awos yma kroghen dhewanadow dhedha. Neb yw eghennow dowr yn tien rag oll aga bewnansow, neb a vew yn dowr treweythyow, hag yma tevesigyon dor hebken dhe neb ehennow erel. I a yll dastineythi eseli kellys ha rannow korf shyndys erel dibarow a mellkeynoges. Pur wenonek yw an groghen a neb eghennow gans an gwenon euthyk krev tetrodotoksin mes liwys yw an pedresyfes ma gans liwyow gwarnyans ha lent yns. Pedresyfes a dhedhow yn dowr del yw usys.




#Article 335: Hyns-Horn Ethen Lannstefan (288 words)


Hyns-horn kledhrennow kul 1 tros-hys 11 1/2 meusva (597 mm) yw an Hyns-Horn Ethen Lannstefan (Sowsnek: Launceston Steam Railway) a ober dhyworth an dre Lannstefan yn Kernow. Byldyes yw an hyns-horn war weli-kledhren an Hyns-Horn Kernow North hag ev a bon rag 2 1/2 mildir dhe Velinnowyth, ple'ma park godrev.

An kensa hyns-horn dhe dhrehedhes Lannstefan veu an Hyns-Horn Lanstefann ha Dewnans Soth a ygeris yn 1865 dhyworth Lannstefan dhe Aberplymm, wosa henna denys veu an hyns-horn yn Hyns-Horn an West Bras. An Hyns-Horn Loundres ha Soth West a ygeris y hyns-horn dhyworth Dibarthva Halwill, ystyn dhe Lannwedhenek yn rannow y'n 1890ow, ha wosa henna rann an Hyns-Horn Soth. Orth aga amal veu an dhew worsav Lannstefan: Gorsav HaWB a dhegeas yn 1962 ha gorsav an HS yn 1966.

Yn 1965, Nigel Bowman a sawyas an lokomotyv-ethen Lilian dhyworth Mengleudh Leghen an Penrhyn yn Kembra North hag hy daswul dh'y ji yn Surrey. Wosa henna, ev a dhalathas ow hwilas le dhe vyldya hyns-horn dhe oberi y lokomotyv hag ev a wrug dewis Lannstefan yn 1971, wosa ow tybi a-dro dhe rann an weli-kledhren dhyworth Guildford dhe Horsham ha'n Hyns-Horn Lyton  Barnstaple. Prenas an weli-kledhren a dhuryas lower a vledhennow ha'n kensa rann a ygeris Dy'gol Stefan 1983. Ystynys o an hyns-horn yn rannow, yth esa'n ygeryans diwettha dhe Velinnowyth yn 1995 ow tri an hyns-horn dh'y hys kesres a 2 1/2 mildir.

Oberys gans lokomotyv-ethen yw pub tren poblek, mes devnydhys yw an lokomotyvyow-motor rag hwel mentons. 

Yma peswar koch dhe'n hyns-horn. Bylydes dhe Lannstefan o pub unn. Yma lower a garvenow boks, legh ha karvenow a omhwel. 

Towl termyn hir yw rag an hyns-horn dhe ystyn gan diw vildir dhe'n wig Egloskeri, owth ynkorfora hyns-dewrosa nowydh.




#Article 336: Hyns-horn Ugheldir Kembra (199 words)


Hyns-horn ertach kledhrennow kul yn Gwynedd, Kembra yw an Hyns-horn Ugheldir Kembra (Kembrek: Rheilffordd Eryri, Sowsnek: Welsh Highland Railway). 25 mildir (40.2km) yw an hyns-horn 1' 11 1⁄2  (597mm) a bon dhyworth Karnarvon dhe Borthmadok ow passya nebes arenebedhow havyasek, ow komprehendya Bedhgelert ha'n Bolgh Aberglaslynn.

Ev a jun an Hyns-horn Ertach Ugheldir Kembra dhe Dhibarthva Pen-y-Mount ogas dhe Borthmadok ha gans an Hyns-horn Ffestiniog dhe Worsav an Porth y'n Porthmadok. An hyns-horn a dreus an Linen Gambria yn Porthmadok dre'n unnik dreusva gledhren blat liesgeyj y'n Ruwvaneth Unys. 

Gwithans an hyns-horn a recevas niver a wobrow. Y'n dalleth, an hyns-horn a bonyas dhyworth Dinas ogas dhe Garnarvon dhe Borthmadok, an linen hedhyw a gomprehend rann geworansel dhyworth Dinas dhe'n dre Garnarvon. Yth esa skorren dhe Vryngwyn ha'n mengleudhow dhe Voel Tryvan dhe'n hyns-horn gwreydhek, an linen-ma re beu gwithys avel hyns-troos.

Y'n jydh hedhyw, an hyns-horn a wra devnydhyans a lokomotyvyowGarratt dhyworth Afrika Dyghow dhe vras awos aga bos gwiw dhe denna'n trennow hir a-hys an linen serth, mes treweythyow yma'n trennow tennys gans lokomotyvyow dhyowrth an Hyns-horn Ffestiniog po jynnow disel. 

Treylyansow Kernowek an henwyn a-berth yn korblys pedrek, holyes gans pelder an gorsav dhyworth Karnarvon.

 (yn Sowsnek).




#Article 337: Hyns-horn Ertach Ugheldir Kembra (175 words)


Hyns-horn kledhrennow kul 1' 111⁄2  (597 mm) geyj yn Porthmadok, Kembra yw an Hyns-horn Ertach Ugheldir Kembra ( Rheilffordd Ucheldir Cymru, Sowsnek: Welsh Highland Heritage Railway). Ponir an hyns-horn dhyworth gorsav ogas dhe worsav an Linen Cambria dhe Dhibarthva Benn-an-Mount (Cyffordd Pen-y-Mount/ Pen-y-Mount Junction) war weli-kledhrennow koth an hyns-amal Bedhgelert.

An hyns-horn a ober servis menowgh dhyworth mis Meurth dhe vis Du dhyworth aga fennworsav yn Porthmadok war an Fordh Dremadok. An trennow a bon rag unn mildir (1.6 km) dhe Dhibarthva Benn-an-Mount, le may hwra an hyns-horn junya gans pennlinen an Hyns-horn Ugheldir Kembra. Pub tren a stop dhe Vargan Tir Gelert (Fferm Gelert/Gelert's Farm) war an viaj delergh dhe Borthmadok rag may hwyll an trethysi godriga gwithti ha hwelji an hyns-horn ha viajya war an hyns-horn munys 71⁄4  (184mm) geyj.

Dres 2007 ha 2008, yth esa rann geworansel vyghan a linen devnydhyes yntra Penn-an-Mount ha Kelgh Treth Meur. Homma a dhegeas yn 2008, pan an Hyns-horn Ugheldir Kembra dhyworth Karnarvon a junyas an Hyns-horn Ffestiniog. 

Yma treylyansow Kernowek an henwyn y'n korblys pedrek.




#Article 338: Sedher konna du (118 words)


An sedher konna du (Gavia arctica) yw eghen a edhen dhowr divroansek a'n hantergylgh kledh. I a vag yn Eurasi dre vras hag i a wav yn arvoryow ha lynnyn bras. 58-77 centimeter (23-30 meusva) yw aga hys, 100-130 centimeter (39-51 meusva) yw aga askelva, ha  2–3.4 kilogram (4.4–7.5 peuns) yw aga poos. I a omhevel sedher an Hebask mes yma namm tenewen gwynn dhe'n sedher konna du dihaval orth ehennow sedher erel oll. Yn prys maga yma penn loos, konna du, isrannow gwynn ha mantell vrith gwynn ha du dhedha. Yn prysyow erel aga fluv yw moy disliw gans konna gwynn. An moyha a'ga boos yw puskes, mes diwelvennoges, prevyon ha divellkeynoges erel yw dybrys treweythyow ynwedh.




#Article 339: Sedher an Hebask (127 words)


An sedher an Hebask (Gavia pacifica) yw eghen a edhen dhowr divroansek a'n hantergylgh kledh. I a vag y'n tiredhyow Arktik yn Russi, est a Avon Lena, hag yn Amerika Gledh west a Enys Baffin hag i a wav yn arvoryow Keynvor Hebask ha lynnyn bras. 58–74 centimeter (23–29 meusva) yw aga hys, 110–128 centimeter (43–50 meusva) yw aga askelva, ha  1–2.5 kilogram (2.2–5.5 peuns) yw aga poos. I a omhevel sedher konna du mes yma namm tenewen gwynn dhe'n sedher konna du. Yn prys maga yma penn loos, konna du, isrannow gwynn ha mantell vrith gwynn ha du dhedha. Yn prysyow erel aga fluv yw moy disliw gans konna gwynn. An moyha a'ga boos yw puskes, mes diwelvennoges, prevyon ha divellkeynoges erel yw dybrys treweythyow ynwedh.




#Article 340: Sedher pig gwynn (131 words)


An sedher pig gwynn (Gavia adamsii) yw eghen a edhen dhowr divroansek a'n hantergylgh kledh. I a vag y'n tiredhyow Arktik dre vras hag i a wav yn arvoryow Keynvor Hebask ha Norgagh ha treweythyow yn lynnyn bras. 76-97 centimeter (30-38 meusva) yw aga hys, 135-160 centimeter (53-63 meusva) yw aga askelva, ha 4-6.4 kilogram (8.8 to 14.1 peuns) yw aga poos, an brassa sedher y'n bys yw an sedhoryon ma. I a omhevel sedher pig gwynn mes yma pig gwynn dhe'n sedher pig gwynn dihaval orth an sedher bras. Yn prys maga yma penn du, isrannow gwynn ha mantell vrith gwynn ha du dhedha. Yn prysyow erel aga fluv yw moy disliw gans konna gwynn. An moyha a'ga boos yw puskes, mes prevyon ha divellkeynoges erel yw dybrys treweythyow ynwedh.




#Article 341: An Pons (140 words)


An Pons (Danek: Broen; Swedek: Bron) yw kevres drama drogober Skandinaviek, gwrys ha skrifys gans Hans Rosenfeldt. Settys yw yn Danmark ha Sweden, ha kreshes yw war gesoberyans yntra dew helerghyas, Saga Norén (Sofia Helin) a Valmo, ha'y heskoweth Danek, Martin Rohde (Kim Bodnia), a Gopenhagen. An pons devynnys yn titel yw Pons Øresund, yntra Danmark ha Sweden.

Saga ha Martin, keffrys ha'n dus erell ynno, dre vras a gews y'ga yethow honan, awos keskonvedhes (bys yn poynt) yntra Danek ha Swedek. An dihevelepterow yntredha ha'n kaletterow dhyworta yw yn fenowgh usys yn hwedhlans.

Tri hevres re beu gwrys y'n eur ma, ha darlesys yn Norgagh, Pow Finn, Ruvaneth Unys, keffrys ha Sweden ha Danmark. Yma dew gevres yn Sowsnek selys orto, onan gwrys yn Statys Unys; An Pons ('The Bridge') hag onan yn Ruvaneth Unys An Gowfordh (The Tunnel').




#Article 342: Hillary Clinton (154 words)


Hillary Diane Rodham Clinton (genys 26 mis Hedra, 1947) yw politegores Statys Unys. Hi o Kynsa Arlodhes Statys Unys yntra 1993 ha 2001. A-wosa, hi a sodhas avel senadhores, ha Skrifenyades Stat SU yn-dann Lewydh Barack Obama. Diwweyth ombrofyores re beu hi rag Lewydh hy honan, yn 2008, hag a-lemmyn, yn etholans 2016. 

Genys ha megys veu Clinton yn Illinois, myrgh Hugh Rodham ha Dorothy Howell. Yma dhedhi dew vroder yowynka, Hugh ha Tony. Clinton a studhyas skians politigieth dhe Golji Wellesley, hag a-wosa, Skol Lagh Yale, may fetyas Bill Clinton.

Avel gwreg an 42a lewydh, Bill Clinton, hi o Kynsa Arlodhes Arkansas a 1979 dhe 1981. ? o hi yntra 1993 ha 2001.

Clinton a dheklaryas hy ombrofyans 12ves a vis Ebrel, 2016. Hi a dheuth ha bos hanwesigethes Dhemokratek yn Kuntelles Kenedhlek Demokratek mis Gortheren 2016. Clinton a veu fethys gans ombrofyer Repoblekanek, Donald Trump, yn etholans kemmyn 8 mis Du 2016.




#Article 343: Linen a'n Mor (298 words)


Hyns-horn yn Kernow yw Linen a'n Mor. Ev a bon yn nans an Dowr Fala a-dhyworth Truru, penncita Kernow, dhe Aberfala war an arvoryow soth. Rann an Keskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow yw an linen.

Byldyes veu Linen a'n Mor gans an Hyns-horn Kernow, hyns-horn geyj ledan 7 tros-hys (2,134 mm) a-dhyworth Aberplymm dhe Aberfala. Porpos an plott ma o dhe junya Loundres gans Aberfala, ple hwolas gorholyon fardellik dhe borthow yn Ewrop, Afrika hag Amerika.

An rann ynter Aberplymm ha Truru a ygeris war 4 mis Me 1859 ha'n linen gowal dhe Aberfala a ygeris war 24 mis Est 1863, mes bys dhana an gorholyon fardellik a via didreylyes dhe leow erel. 

A-dhia 1867 oberys avel skorenn veu an linen yntra Truru hag Aberfala wosa dhe Hyns-horn Kernow West vos treylyes dhe eyj ledan, gans an trenow a-dhyworth Loundres Paddington owth oberi dhe Bennsans yn le Aberfala.

Kesunyes veu an Hyns-horn Kernow yn Hyns-horn an West Bras war 1 mis Gwynngala 1889. Wosa an kesunyans, eyleyjyes dhe geyj savonek veu an hyns-horn dres pennseythen an 21ves mis Me 1892. Hyns-horn an West Bras veu kenedhlegys yn Hensi-horn Breten war galan mis Genver 1948.

Privedhyes veu hensi-horn Breten y'n 1990ow. Oberys veu an linen gans Trenow Wessex bys 2006. A-dhia galan mis Ebrel 2006, an hyns-horn re beu oberys gans First Great Western - lemmyn Hyns-horn Bras an West.

Y'n dalleth yth esa loup-passya dhe Benrynn esa removyes y'n 1960ow avel rann treghow an Derivas Beeching ow kasa unn lergh ha kay yn le an dew wreydhek. Yn 2004 yth esa profyans dhe eylvyldya an loup dhe wasa oberans a voy a wonisow war an hyns-horn.

Yth eylygeris an loup yn-rag an plott ha war vojet. Ygerans sodhogel dhe Worsav Penrynn a hwarva war 18ves mis Me 2009.




#Article 344: Parkeisenbahn Auensee (395 words)


An Parkeisenbahn Auensee (Hyns-horn Park Auensee), keffrys aswonnys avel an Leipziger Parkeisenbahn (Hyns-horn Park Leipzig), yw hyns-horn 15 meusva (381 mm) geyj yn Leipzig yn Almayn a bon yn kres a 1.18 mildir (1.9 km) yn kever an lynn Auensee.

Ygerys veu an hyns-horn yn mis Est 1951 hag ev o Hyns-horn an Ragresoryon (Pioniereisenbahn) y'n Republik Demokratek Almayn bys dhe'n dasunyans Almaynek yn 1990. Oberys yw ev dre vras gans fleghes ha yonkyoryon. Oberador kompani an Hyns-horn Park Leipzig yw der Verein Parkeisenbahn Auensee (Kowethas an Hyns-horn Park Auensee).

Hyns-horn an Ragresoryon Leipzig veu ygerys war an 5ves mis Est 1951 avel an nessa hyns-horn 15 meusva (381 mm) geyj y'n RDA. Yth esa peswar kocha hag unn lokomotyv-ethenn dhe'n hyns-horn dhe'n pols na. Byldyes veu an re ma gans an Ausstellerfirma Brangsch (diwettha an Firma VEB Baugerätehof Leipzig)

Yn 1988 an Reichsbahnausbesserungswerk Dresden a vyldyas eth kocha nowyth hag unn kocha gwara, esa devnydhyes dhe dhinythi gwaskedh ayr ha power tredanek rag an jynnow-ethenn. Res o dhe'n hyns-horn efani y  hensi-gwitha rag dhe ostya an kochys ma. Dew an peswar kocha gwreydhek veu skrappyes hag an dew erel eth dhe'n Hyns-horn Park yn Dresden. Eno, i veu eylvyldyes avel kert-plat ha kert-jynnweyth.

Yn 1995 an hyns-horn a recevas lokomotyv tredanek eyljarjadow, a veu byldyes a-dhyworth hen lokomotyv disel an Waldeisenbahn Muskau (Hyns-horn Koswik Muskau).

Yma an lokomotyv-ethenn 03 002, lokomotyv batri-tredanek, eth kocha trethysi hag unn kocha-dithyni rag an jynn-ethenn dhe'n hyns-horn.

An lokomotyv-ethhen 03 002 (002 y'n dalleth ha 03 215 diwettha) veu byldyes yn 1925 gans an kompani Krauss-Maffei. Niver y vyldyans o 8352. An jynn veu displetyes yn lower a dhiskwedhyansow, ow komprehendya yn Dresden. Dres Nessa Bell an Bys an jynn veu gwithys yn mengleudh koth yn Kamenz gans nebes kochys ha'n lokomotyvyow 001-Lisa ha 003-Moritz a bon war an Hyns-horn Park Dresden y'n jydh hedhyw.

An jynn re bonyas yn leipzig a-dhia fondyans an Hyns-horn Park ena ha re beu war dri keschanjyow lok yn Dresden yn 2003, 2010 ha 2015. An jynn veu eylvyldyes yn 1965 dhe vires avel jynn an Baureihe 03, ytho veu an kachyor-bugh removyes ha bomellow addyes dhodho.

Yma frosow-ayr ha fros-dorn dhe'n lokomotyv 03 002.

Yma jynn bateri-tredanek dhe'n Hyns-horn Park Leipzig ynwedh veu byldyes yn 1995 a-dhyworth jynn-disel koth an Hyns-horn Koswik Muskau. Yma frosow-ayr dhe'n jynn ma avel an jynn-ethenn.




#Article 345: Jynn-Tenna Ethen (174 words)


Jynn-tenna ethen yw jynn-ethen omlewyes eus devnydhyes dhe waya beghow poos war fordhow, dhe aras gwelyow po dhe brovia power orth tyller dewisys. Treweythyow yth yns i henwys lokomotyvyow fordh awos aga bos jynnow-ethen a bon war fordhow. 

Dell yw usys, meur, krev ha nerthek yw jynnow-tenna ethen, mes yth yns i poos, lent ha kales dh'aga lewa ynwedh. Byttegyns, i a wellhas ammeth ha halyans fordh dhe dermyn pan an unn ken dewis avel pennwayor o an margh-tenna.

Nyns esa jynnow-tenna ethen desedhys dhe dreusi dor medhel po poos, ytho aga devnydh ammethek o po war an grugys - ow ri power dhe jynnweyth ammeth gans ow tevnydhya grugysyow ledher didorr eus drivyes gans an ros-momentom - po avel koplow, ow tenna toul war fun a-dhyworth unn amal an gwel dhe'n aral. Byttegyns, ple'th alowas studhyow an gweres, yth esa halya didro an toulys gwell - yn Amerika, hemma a ledyas dhe dhisplegyans an traktor-ethen.

Nyns eus jynnow-tenna ethen devnydhyes rag ober namoy. Mes yma lower a ensamplys gwithys yn Breten ha tramor.




#Article 346: Hyns-Horn Kernow North (429 words)


An Hyns-horn Kernow North o linen hyns-horn a bonyas a-dhyworth Halwill yn Dewnens dhe Lannwedhenek yn Kernow dres Lannstefan, Ryskammel ha Ponsrys, pelder a 49 mildir 67 chaynys (80.21km). 

Ygerys veu an hyns-horn gans an Hyns-horn Loundres ha Soth West (HLSW) rag dhe wul karyans havysi dhe Gernow. Byldyans a dhalathas war 20ves mis Metheven 1884 dhe Halwill ha dos dhe Lannstefan yn 1886 gans an kensa trenow poblek ow talleth yn mis Gwynngala an unn vledhen. An linen a ygeris dhe Ryskammel ha Delyow Boll yn 1893 ha drehedhes dhe Fordh Porthysek yn 1894, mes nyns esa gonisyow bys ygerans an linen dhe Bonsrys yn 1895. An linen finek dhe Lannwedhenek a ygeris yn 1899 wosa problemys ow kavos tir.

Yn 1922, rann vrassa a hensi-horn Breten veu kesunyes dhe wul peswar kompani. Yn junyans a wrians an Hyns-horn Soth, an HKN veu denys gans an HLSW. An HKN a stoppyas owth eksistya avel kompani y honan yn 1923.

Gonisyow an hyns-horn a besyas yn normal yn-dann oberyans an HS ha res o dhe nebes an loups passya bos ystynys dhe alowa rag an trenow havysi esa ow mos ha bos hirra. Penndhevedhyans a wober rag an linen veu an trenow havysi. Nyns esa lower a drenow gwara, mes yth esens i a lies sort. Yth esa legh dhyworth Delyow Boll, konines dhyworth Ryskammel ha puskes dhyworth Lannwedhenek. Y fia govenek rag traffik ammethek, mes ny dheuth hemma.

Yth esa lower a draffik lu, trethysi ha gwara, war an linen dres Nessa Bell an Bys, res o dhe'n hyns-horn provia an Selva Ayr yn Pluwdhewi hag yth esa junyans fisegel gans Hyns-horn an West Bras yn Lannstefan rag an kensa gweyth.

An Hyns-horn Kernow North veu kesunyes yn Hensi-Horn Breten yn 1948. Yntra 1950 ha 1964, an HKN veu treusworrys yntra Powyow Soth ha West an HB bys owth eriva yn dewdhorn an Pow West ha bysi lowr veu an hyns-horn gans trenow havysi dres an 1950ow. 

Yn 1965, pub lokomotyv ha gonis ethen veu asleys gans unn karr-kledhren disel. Nyns esa saw tri po pesawr gonis pub tydh ha nyns esa gonisyow dydhyow Sul.

An linen yntra Dibarthva Meldon ha Ponsrys a wrug degea yn mis Hedra 1966 hag an linen yntra Ponsrys ha Lannwedhenek yn mis Genver 1967.

Deges yw an hyns-horn hwath, mes rann verr re eylygeris yntra Lannstefan ha Melinnowyth avel an Hyns-horn Ethen Lannstefan.

An gweli-kledhren yntra Ponsrys ha Lannwedhenek re beu komprehendyes y'n Hyns Kammel, hyns-dewrosa a hol hyns an Hyns-horn Bosvena ha Ponsrys ha'n HKN.

(Gwiasva a-dro dhe'n HKN, yn Sowsnek)




#Article 347: Hyns-horn Bentewyn (869 words)


Hyns-horn kledhrennow kul 2 tros-hys 6 meusva (762 mm) yn Kernow o'n Hyns-horn Bentewyn a bonyas rag 4 mildir (6.43 km) yn nans Dowr an Wynnik. Wor'talleth yth o hyns-tram tennys gans mergh a garyas pri China dhyworth Sen Ostell dhe borth nowyth dhe Ventewyn esa ygerys yn 1829. Yn 1874, krevhes a veu an hyns-horn rag oberyansow gans lokomotyvyow. Ev a wveu deges yn 1918 awos bos porthow moya effeythus yn leow erel.

An hyns-horn a ygoras wosa pri China dhe vos diskudhys y'n arenebedh dhe'n north hag est a Sen Ostell. Rag y esperthi, Charles Rashleigh a vyldsa porth dhe Borthmeur, mes res esa dhe'n oberoryon karga an pri dres kres an dre gans mergh.

Yn 1820, Syrra Christopher Hawkins a brenas tir orth aber Dowr an Wynnik yn Bentewyn ha byldya porth ena a ygoras yn 1826. Yn 1827, plott rag hyns-horn a veu dyllys gans Syrra Hawkins; an hyns-horn o dhe bonya dhyworth Fordh West yn Sen Ostell dhe Borth Bentewyn.

An hyns-horn a ygoras war dhydh halan Gwynngala yn 1829 wosa 9 mis a dhrehevyans.

An tressa hyns-horn poblek yn Kernow o, wosa an Hyns-tram Poldyth ha'n Hyns-horn Resrudh ha Dowr an Chas. Yth esa an hyns-horn war woleder rag gasa devnydhyans a drenow gravedh war-tu ha'n porth ha trenow mergh war-tu ha Sen Ostell.

Gwrians a bri China a gressyas yn snell a-dhyworth 12,790 tonnas yn 1826 dhe 20,784 tonnas yn 1838. An Hyns-horn Bentewyn a gemeras tressa rann a hemma yn kensa, mes degves rann yn-unnik yn 1838.

Yn 1838, garth glow a veu byldyes yn Kynser Loundres rag servya'n bal sten yn Pollgoodh.

Yth esa gonis trethysi strothys war an hyns-horn a-dhyworth 1830. Akont a-varr a lever bos an pris 3d. Nyns esa gonis tren gans euryador, ytho yma chons bos pobel kargyes orth govyn.

Kocha saloun gans 16 sedh veu byldyes yn 1875, mes rag an teylu Hawkins o va yn-unnik.

Yth esa travellys skol Sul dhe Ventewyn a-dhyworth 1883, an drethysi a viajyas y'n kertys pri.

An Hyns-horn Kernow a ygoras yn 1859 yn unn dhevnydhya lokomotyvyow-ethen ha mos ha bos pennfordh an karga y'n pow. An porth dhe Ventewyn a leunhasa gans leys lieskweyth, neppyth a finwethas y alow dhe worhelweyth.

Reyth an Senedh a veu kevys yn 1874 a asas devnydh a lokomotyvyow war an Linen Ventewyn hag ystynnansow dhe'n north dhe'n gwelyow pri China. An kompani a berghennas an hyns-horn ha'n porth a janjyas y hanow dhe Kompani Hyns-horn, Porth ha Kay Bentewyn ha Sen Ostell (St Austell and Pentewan Railway, Harbour and Dock Company) gans chatel a £50,000. An kledhrennow re bia krefhes seulabrys ha'n devnydh a lokomotyvyow a via dallethys yn mis Genver po Hwevror 1874 gans devedh an jynn tender 0-6-0, Pentewan (Bentewyn).

War dhydh halan Genver 1876 an Hyns-horn Kernow eth hag o rann a Hyns-horn an West Bras. An kompani brassa ma a dhanvonas traffik pri China dh'y borth yn Fowydh esa gans gwella komodytys ha kevren garga moy effeythus a-dhyworth an poll pri China. Bras o an sewyans a hemma war draffik an Hyns-horn Bentewyn; karyans a godhas a-dhyworth 19,672 tonnas yn 1876 dhe 5,341 tonnas yn 1877. An chatel a £50,000 rag an kompani o gesys gans an governans yn-unnik ha nebes ragbrenoryon yn-unnik a dheuth yn-rag gans an mona. Ytho nyns esa an arghans gans an kompani dhe be rent an dor.

An diskar ma o holyes gans sowena awos 45,270 tonnas a veu karyes yn 1882 gans budh a £1,206. Hemm a wallosegas asleas an lokomotyv gwreydhek, Pentewan (Bentewyn) gans onan nowyth, henwys Trewithan (Trewydhyan), esa kehaval hag ev. Dhe'n keth termyn, yth esa plott dhe ystyn an hyns-horn dhe'n north ha dh'y dredanhe, ow tevnydhya kledhren vyw kresel.

An Hyns-horn Tredanek Volk, an Hyns-tram Kons Kowr ha'n Hyns-tram Bessbrook ha Newry o an unsel hensi-horn dhe vos tredanhes dhe'n pols na. Ny veu po'n plottys tredanheans po'n ystynnansow profyes kowlwrys.

An linen a garyas 20,694 tonnas yn 1903, mes perthas slump y'n bledhynnyow a holyas, byttegyns 34,123 tonnas veu karyes yn 1910.

Asleys a veu an lokomotyv Trewithan gans Canopus yn 1901. Jynn aral, Pioneer (Ragresor) a veu prenys nessa dorn a-dhyworth an Asran Vell yn 1912. An jynnow a oberas bys dhe Bons Horn; mergh a veu devnydhyes rag an rann finek dhe Sen Ostell rag diogeledh poblek. An mergh a veu dres yn-bann a-dhyworth Bentewyn gans kensa tren an jydh; gesys o jynnow yn Sen Ostel yn bledhynnyow diwettha.

Astel yn 1913 a vyghanhas budhow ha dalleth an bresel yn 1914 a gemeras lower a dus a-dhyworth an diwysyans pri China. An tren pri China finek dhe Ventewyn a bonyas war an 29ves a vis Genver 1918; an tren finek gwir o war an 2a a vis Meurth 1918.

Geyj an kledhrennow (2 dros-hys 6 meusva/762 mm) a veu devnydhyes y'n kleudhyow yn Frynk, ytho an kledhrennow ha'n lokomotyvyow a veu prenys gans an Asran Vell.

   

Yn 2006, yth esa nebes remenans a'n kevreyth hyns-horn koth: yma sett a boytyow hwath yn aga thyller derowel a-ves dhe grow jynnow koth. Yma pons-poosa koynt a eksist hwath ynwedh. Hyns Nans Bentewyn, hyns-diwrosa ha kerdhes, a hol hyns koth an hyns-horn.

(a-dhyworth an erthygel Wikipedya Sowsnek).




#Article 348: Hyns-horn Resrudh ha Dowr an Chas (1304 words)


Linen hyns-horn moon a-varr yn Kernow o an Hyns-horn Resrudh ha Dowr an Chas. Y feu ygerys yn 1825 ha byldyes rag karga eskorrans an balyow kober yn arenebedh Pluwwenep dhe'n porthvaow war an Heylyn Restrongos a-dro dhe Dheveryon, ha rag dri glow yn-bann avel keunys rag an jynnow balweyth; diwettha ev a garyas tymber rag jistys pytt ha glow rag chiow.

Tamm moy es 9 milder (14 km) hir o an hyns-horn a veu byldyes dhe eyj kledhrennow kul 4 tros-hys (1,219 mm). Mergh a dennas an kensa trenow, mes lokomotyvyow-ethen a veu devnydhyes yn tiwettha. An hyns-horn a gregas war ekonomieth an balyow esa servyes ganso, ev a sewenis dhe'n keth pols avel an balyow. Hag i ow nagha, an hyns-horn a naghas keffrys. Ev a wrug degea wor'tiwedh yn 1915. Ny garyas ev trethysi bythkweth.

Y hyllir tresya lower a'n hyns hwath ha rann anodho yw Hyns-Diwrosa an Hyns-horn Resrudh ha Dowr an Chas.

Meur ras dhe'n domhwelans diwysyansek, power-ethen a wrug mos ha bos kavadow yn Kernow a wallosegas an balya downna a vonow. Kober a-dhyworth Kernow a veu gorhellys dhe Gembra Soth awos bos res kavos meur a low rag y smeltya.

Ytho, yth esa fog war gargyans an kober ha sten dhe borth-mor ra'ga gorhella dhe-ves ha rag dri glow dhe'n jynnow-ethen a oberas an balyow esa owth ynkressya. Yn 1809, hyns-tramm privedh a veu byldyes dhe junya Porthtreth war arvordiryow an north gans an balyow a-dro dhe Bluwdhey ha Skorya, henwys an Hyns-tramm Porthtreth ha'n Hyns-tramm Poldice diwettha. Awos bos privedh an hyns-tramm ha'n porth yn Porthtreth, ny yllsons bos devnydhyes gans perghennow an balyow esa ow kesstrivya.

Yn 1819, an negysydh John Taylor a wobrenas an Balyow Kresennys yn kosk. Y fons bagas a bymp bal a via forsakyes yn 1811 hag esa livys. Taylor a ynstallyas dew jynn-pompya 90 meusva - brassa ensamplys a'gan eghen y'n bys - hag ygeri skorenn kober 1 mildir (1.6 km) hir, brassa an bys y honan. An Balyow Kresennys a wrussa mos ha bos an pennval kober yn Kernow.

Mes res eses trovya furv a garya an monow dhe varghas. Dowrgleudh ha plottys erel a via profyes, mes nyns esens kowlwrys. Taylor a vynnas hyns-horn dhe garya eskorrans y valyow dhe Benn war Heylyn Restrongos. Ev a gevis skoodhyans arghansek yn Loundres heb skoodhyans a vernyow kernowek.

Reyth an Senedh veu grontyes war an 17ves mis Metheven 1824 gans chatel a £22,500 ha kummyas dh'y veurhe gans £10,00 aral mars a res. Yth esa'n hyns-horn dhe vos oberans-toll, res o dhe'n karyoryon devnydhya kertys aga honan wosa i dhe be an toll.

An reyth a leveris bos an pennhyns dhe vos a-dhyworth Resrudh dhe Benn gans lower a skorrennow, ow komprehendya onan a-dhyworth Dewdhek Stamp dhe Dhowr an Chas. Yth esa dhe vos gwellheansow dhe'n porth yn Narabo yn arenebedh Deveryon. An hyns eth dres Karardhek hag yn-nans an Nans Karnan dres Besow.

Byldyes a veu an hyns-horn yn snell gans William Bruntonnas, mab an deviser albanek. Yth esa meur a dhorgeow ha serth o hyns an hyns-horn a ascendyas 600 tros-hys a-dhyworth Deveryon. An geyj a 4 tros-hys (1,219) o kemmyn yn Kembra Soth ha kledhrennow amal a veu devnydhyes.

Rannow a'n hyns-horn a ygeris a-dhyworth 1824, mes nyns esa saw yn 1826 yth ygeris an linen brederys. Yn 1827 ystynnansow a veu bylydyes hag ygerys; a-dhyworth Dibarthva Hwel Buller dhe Resrudh y honan ow servya an bal Penn-an-Dre ha'n drev hy honan, ha mildir aral a-dhyworth Deveryon dhe Gay Penn.

Hyns-tramm esa oberys gans mergh o va yn hwreydhek. trenow esa tennys yn pub tu gans mergh hag yth esa meur a loupys-passya. An hyns-horn a garyas moy ages gwaytyes, gans moy ages 58,000 tonnas ha dendyl moy ages £2,000 pub bledhen. Leow-passya keworansel a veu ynstallyes yn 1831 ha'n porthvaow yn Deveryon a veu ystynnys.

Yth esa res nowedhi an kledhrennow yn 1831 - hemma war hyns-horn heb lokomotyvyow - hag yth esa problemys gans dasworrans an stockys men a ledanhas an geyj.

An Hyns-horn Kernow West a ygeris yn 1839 ha gallesogi essa hedhas dhe borthow war arvordiryow an north. Y'n kethsam bledhen, gobrenans Taylor rag an balyow a dhiwedhas. 

Ny yllas an gobrenoryon nowyth balya an keth mynsow avel Taylor hag yn 1840 budhow an hyns-horn a godhas gans 20% kynth esa moy tonasow karyes.

Yn 1824 Thomas Hall a veu apoyntyes ynjynor ha gorintendent an hyns-horn rag an nessa 20 bledhen.

An hyns-horn a ombrofyas rag ha kavos Reyth an Senedh dhe dhrehevel skorren dhe Hwel Bysi nag esa gorfenys. An reyth nowyth a allesogas devnydh a lokomotyvyow.

Dasworrys a veu an kledhrennow koth gans kledhrennow penn-tarow 50 peuns pub lath, owth eyldhevnydhya'n stockys men gwreydhek. Dew lokomotyv-ethen a veu prenys a-dhyworth Nielson  Co; yth esens henwys Miner (Den Bal) ha Smelter (Smeltyor). Jynnow 0-4-0 diberdank esens i esa delivrys yn mis Du 1854. Kertys brassa nowyth a veu prenys keffrys. Pris an jynnow ha kertys o £5,565.

An lokomotyvyow a yllas tenna 8 kert kergys (sommen a 50 tonnas) dhe Hwel Fortun, mes i a gisyas nebes kledhren ha gul frikcyon gans an halyoryon margh a oberas rann wartha an hyns-horn.

Bys dhe 1855 yth esa'n jynnow owth oberi dhe Dingtang (dhe'n west a'n balyow). Yth esa'n traffik ow meurhe war an skorren dhe Hwel Buller hag oberansow gans jynnow a dhallathas yn 1857.

An lokomotyvyow a veu oberys yn pur gales ha heb hedh. Yn 1858, y feus dewisys prenna tressa jynn. Yn mis Gwynngala 1859 Spitfire, jynn 0-6-0 diberdank gans Nielson, a dhallathas oberi. Ev a oberas an linen a-ugh dhe loup Nangiles, ow kul peswar viaj kowal pub dydh hag an jynnow erel ow tri traffik dhodho. Ogas hag oll an traffik yn-bann o glow ha kober yn-nans. An ober shuntya ha tenna trenow war an ystynnans dhe Benn a veu gwrys gans mergh.

Yth esa'n balweyth kober ow teklinya y'n arenebedh yn 1860ow. Ev a wrug mos ha bos iselweyth yn 1870, pan an Balyow Kesunyes Clifford a wrug degea. Wosa an gwav poos a 1876-1877, an Odyt Konteth Bras, a wrussa kodha dhe dhasewnans ha mos ha bos lettyes, a dardhas ha kawsya an porth yn Deveryon dhe leunhe gans leys, ow kul gorhelyow dhe dhiskarga dres tender.

An kompani eth bankskwattyes yn mis Gwynngala 1879, mes ev a dhuryas ow kenwertha.

Hweljiow ha sodhvaow esa desedhys dhe Dheveryon, hag yth esa Miner dasvyldyes ena yn 1869. Wosa an hyns-horn dhe vos bankskwattyes, devnydhyes a veu Smelter avel jynn kreun; fowt a ewnans a ledyas dhe'n trenow ow tos dhyworth an kledhrennow. 

Spitfire a veu dasvyldyes, mes myshyv o dasvyldyans Miner. Kist-dan nowyth a veu erghys, mes re veur o hi hag an framyow a veu hedhyes a-les dhe's esya. Hemma a hastyas usyans y spryngys ha tuyow a-dhelergh.

Wosa Hyns-horn an West Bras dhe dhos, brassa prener finek Balyow Basset a skwychyas dhe HWB. Y'n 6 mis a holyas, an hyns-horn a garyas 6,500 tonnas le a waras es an 22,000 y'n vledhen gens.

An linen a wrug degea war 25ves mis Gwynngala 1915, pan gemeras Miner an tren finek yn-nans dhe Dheveryon. 

Didaklys a veu an hyns-horn ha'n lokomotyvyow, kertys ha kledhrennow a wrug mos ha bos skrap.

Kepar ha'n linen, a gregas war an balyow, an porth yn Deveryon a gregas war an hyns-horn. Le ages bledhen wosa ev dhe dhegea, an gorhel kenwerthel finek a wodrigas Deveryon.

An tri lokomotyv a viras yn pur haval dhe'n eyl y gila. Yth esa tank pedrek a gerghynnas an kaltor ha chymbla hir ow tos dhyworto dhe bub jynn. Nyns esa kab leun dhedha.

Meur a fordh an hyns-horn a wra Hyns-Diwrosa an Hyns-horn Resrudh ha Dowr an Chas a jun gans Hyns-Diwrosa an Skorren Plat Bras yn Resrudh.

Yn Sowsnek yw pub onan a'n re ma.




#Article 349: Kate Roberts (282 words)


Awtoures gembrek a vri o Kate Roberts (13 mis Hwevrer 1891 - 4 mis Ebrel 1985) a skrifas y'n yeth Kembrek. Genys veu hi y'n wig Rhosgadfan y'n gonteth goth a Sir Karnarvon (yn Gwynedh y'n jydh hedhyw) ha merwis yn Dinbych. Aswonnys yw Kate Roberts avel Myghternes an drolla berr (Brenhines y stori fer).

Genys veu Kate Roberts yn krowji hy theylu Cae'r Gors (Gwel an Hal)  yn Rhosgadfan war runyow Mool Trevan. Mengleudhyer o hy thas. Hy bewnans yn Cae'r Gors ha'n wig o pur bosek yn hy gweythyow liennek a-varr. Hy auto-vewskrif Y Lôn Wen yw deskrifans a berth kov a's bewnans y'n arenebedh dhe'n pols na. An krowji Cae'r Gors re beu eylvyldyes avel gwithti a'n awtoures.

Hi eth dhe Ysgol y Cyngor (Skol an Konsel) yn Rhosgadfan ha dhe Ysgol Sir (Skol an Sir) yn Karnarvon wosa henna.

Hi a studhyas Kembrek yn Kolji Pennskol Kembra Bangor. Yth esa hi dyskadores yn Ystalyfera yn Kembraa Dyghow rag spys.

Hi a venystras an Gwasg Gee yn Dinbych gans hy gour Morris Williams. Hy gour a verwis yn 1946 ha hi a venystras an bysnis rag deg bledhen hy honan. Yn y lyver, Kate: Cofiant Kate Roberts 1891 - 1985 (Kate: Bewskrif Kate Roberts 1891 - 1985), Alun Llwyd a brofyas bos plegyansow kethreydhel dhe Roberts.

Hi a skrifas novelys ha drollow berr a-dro dhe voghosogneth ha kalester arenebedh an mengleudhyow yn Kembra North yn hy bewnans a-varr avel awtoures. Hi a dhalathas skrifa novelys ha drollow moya brysoniethel wosa hi dhe janjya chi dhe Dhinbych ha demedha. Yma nebes a dreylyansow hy gweythyow yn Sowsnek ha yethow erel, mes nyns eus treylyansow Kernowek dhe'n pols ma.

 (yn Kembrek/Sowsnek)




#Article 350: Hyns-horn Moon Kernow Est (1094 words)


Linen hyns-horn 3 tros-hys (1,067 mm) o an Hyns-horn Moon Kernow Est a ygoras yn 1872 dhe junya an mengleudhyow ha balyow y'n arenebedhow Kelliwik ha Dowrgonna yn Kernow Est gans an porthow war an Dowr Tamar yn Kalstok. Rann a'n linen o leven-goleder o oberys gans lovanow a dhiyskynna dhe'n kayys yn Kalstok.

Wosa an penn-hyns-horn dhe ygeri dhe Bere Alston yn Dewnens, linen-junya a ygoras a-dhyworth ena dhe Galstok ha'n hyns-horn a eksistyas a veu treylyes dhe geyj savonek. An hyns-horn nowydh a ygoras avel linen-drethysi yn 1908. Ha hensi-horn powek ow pos deges y'n 1960ow, rann a'n Hyns-horn Moon Kernow Est a veu gwithys rag gwitha junyans ynter Aberplymm ha Dowrgonna. Ygerys yw an rann na y'n jydh hedhyw hwath. 

An balweyth a vonow y'n arenebedh Kelliwik ha Dowrgonna a dhrehedhas y dopp yn kres an 19ves kansvledhen. Mes yth esa problemys ow karya an askorrasow dhe varghas; y fons kemerys gans mergh dhe Galstok, mayth esa kay war an Dowr Tamar mortidek rag gorhelyans. Penn-moon o kober, mes yth esa temmik a sten hag arsenik ha glow ha timber a veu karyes yn-bann dhe'n balyow. Kynth esa'n Tamar mortidek dhe Galstok, kales o an tremen dhe'n mor.

Prederys avel an gorthyp veu hyns-horn ha Kompani Strothys Hyns-horn Tamar, Bre Skowl ha Kelliwik (Tamar, Kit Hill and Callington Railway Company Limited) a veu grondyes yn 1864. An kompani a vynna drehevel hyns-horn gejy savonek dhyworth Kelliwik dhe Gellivre ha Kalstok gans leven-goleder rag diyskynna dhe'n kay ena. An kompani a recevas Reyth an Senedh war 29 mis Gwynngala 1864. Wosa an drehevyans dhe dhalleth, Reyth an Senedh a veu grontyes dhe gompani aral rag drehevel an Hyns-horn Essa ha Kelliwik (Saltash and Callington Railway), o dhe vos hyns-horn geyj ledan. Yn 1866 an kompani Bre Skowl a recevas reyth nowydh dhe vyldya aga hyns-horn dhe eyj ledan keffrys dhe junya gans an kompani Essa. Mes yth esa bomm arghansek y'n unn vledhen ha travyth moy a hwarva dhe'n dhew hyns-horn.

An 9 mis Est 1869 kompani nowydh, an Hyns-horn Kelliwik ha Kalstok (Callington and Calstock Railway), a recevas Reyth an Senedh dhe dhrehevel hyns-horn war weythyow an kompani Bre Skowl. Yth esa chatel a £60,000 dhe'n hyns-horn gans powerys-chevisya a £20,000. Ogasti 8 mildir (13 km) o an hyns-horn dhe vos ha nyns esa karyans-trethysi gesys. An kompani a brenas an kayys yn Kalstok ynwedh ha'ga gwellhe.

Drehevyans eth yn snell ha Reyth an Senedh a'n 25ves mis Me 1871 a asas an kompani dhe janjya y hanow dhe'n Hyns-horn Moon Kernow Est. Parys o an linen yn skon ha hi a ygoras dhe draffik an 7ves mis Me 1872.

Byldyes veu an leven-goleder dhe dhri gwara dhe'n balyow war dir ughella yn 1895 gans an Kompani Glow, Mon  Gwara Ollgemmyn Tamar  (Tamar Coal, Manure and General Merchandise Co). 2,310 tros-ys (704 m) hir war woleder a 1 yn 6 (16%). Powerys gans gravedh o ev, mes yth esa jynn-ethen dhe'n penn. Unn-hyns o ev gans loup-passya dhe'n poynt hanterfordh ha rann teyr kledhren a-ugh dhodho.

An HMKE a brenas an leven-goleder a brofyas jynn-ethen nowydh ha klegh tredanek (o asleys gans pellgowseryow yn tiwettha) rag oberi an leven-goleder.

An HMKE a wrug ystyn an kay yn Kalstok dhe 1,359 tros-hys (414 m) hir. Mergh a oberi an kertys war an kay.

Kales o mor-viaj an Tamar ha nyns esa gorsav penn-linen hyns-horn leel yn Kernow pan ygoras an hyns-horn, ha re gostek via drehevyans junyans gans an gorsavow yn Dewnens war an Hyns-horn Dewnens Soth ha Tavistock (South Devon and Tavistock Railway) awos bos res dhe'n hyns-horn treusi an Dowrow Tamar ha Tavy. Byttegyns an Plymouth, Devenport and South Western Junction Railway a ygoras mis Metheven 1890 dres Tavistock ha Bere Alston.

Reyth an PDSWJR a gomprehendyas powers dhe brena an Hyns-horn Moon Kernow Est. An re ma a wrug mos ha bos ambos mis Est 1884. Perhenegys o an hyns-horn kalan mis Metheven 1891, kyn nag esa'n prenas gorfenys bys an 4a mis Genver 1894. 

Reyth Hensi-Horn Skav o passyes yn 1896, ha'n PDSWJR a hwithras an possybylta a junya linen an HMKE gans linen y honan avel hyns-horn skav. Possybl o hemma, ha Reyth an Hyns-horn Skav Bere Alston ha Kallstok o grontyes mis Gwynngala 1900. Geyj an hyns-horn o dhe remaynya 3 tros-hys 6 meusva (1,067 mm) ha nyns o an leven-goleder prenys dres an reyth.

Kompani nowydh, an Hyns-horn Bere Alston ha Kalstok (Bere Alston and Calstock Railway) avel rann a'n PDSWJR, o grondyes ha reyth nowydh a 23 mis Metheven 1902 a asas drehevyans an linen-junya ha dhe brena an linen Kernow Est. Reyth Hyns-horn Skav o gwrys mis Hedra 1905 a asas an kompani dhe janjya geyj an kledhrennow dhe 4 tros-hys 81⁄2 meusva (1,435 mm) - geyj savonek.

Eyl-geyjyans an HMKE o gwrys yn 1907-1908; traffik kemmyn o goderrys dres dew jorna yn-unnik der an treylyans. An linen nowydh dhyworth Bere Alston dhe Gelliwik rag trethysi ha gwara an 2a mis Meurth 1908. Kynth o an PDSWJR oberys gans an HLSW, an PDSWJR a oberi an skoren y honan, yn-dann venystrans Colonel Stephens.

Forsakyes o an leven-goleder Kalstok, mes lyft-kert a brovia junyans gans an kay dhyworth an bonsfordh ughel a dreusi an Tamar.

An hyns-horn a remaynyas anserghek bys bagasans an hensi-horn Bretenek yn 1921, pan wrug ev mos ha bos rann a Hyns-horn an Soth.

An hyns-horn yntra Fodowdrake ha Kelliwik a wrug degea an 5es mis Du 1966 avel rann a'n treghow Beeching. An gorsav yn Fosowdrake, henwys Dowrgonna y'n jydh hedhyw, yw diwedh an Linen Nans Tamar arnowydh yntra Dowrgonna hag Aberplymm dres Bere Alston. Gwithys o an hyns-horn ma awos bos an rosweyth fordhow yn arenebedh Kalstok drog meur ras a emlow serth an Nans Tamar.

Tamm moy ages 7 milder (12km) o an hyns-horn dhyworth Kellivre dhe Galstok. 640 tros-hys (195 m) a-ugh dhe leven an mor o Kellivre ha penn an gledhren rag pow meur ammethek o an linen ynwedh. An hyns-horn a dhiyskynna oll an fordh dhe Galstock saw rag unn yskynn byghan. Yth esa gorsavow gwara poblek dhe Gornel an Managh (le an Gorsav Boslova yn tiwettha), Park Koks (Hallannergh yn tiwettha) ha Fosowdrake (Dowrgonna yn tiwettha). Yth esa lower a lerghow-gwitha a junya gans an balyow ha mengleudhyow, yn arbennik Bre Skowl, Hinston Down, Bal Clitters Dowrgonna, Depot Aberplymm ha Mengleudh Pearson (dhe lergh-gwitha Pow Sows West). Oberans gans lokomotyvyow a dhiwedha dhe Worsav an Leven-Goleder, mayth esa lerghow-gwitha rag gul trenow dhe benn an leven-goleder.

Yn Sowsnek yw oll an re ma.




#Article 351: Linen Nans Tamar (368 words)


Linen hyns-horn a-dhyworth Aberplymm, Dewnens dhe Dhowrgonna, Kernow yw an Linen Nans Tamar, eus keffrys aswonnys avel an Hyns-horn Skorenn Dowrgonna. An linen a hol an Dowr Tamar rag lower y hyns 14 mildir (23 km) hir. Andredanhes yw an hyns-horn ha oberys yw pub servis gans Unsesow Liesplek Disel. Unn lergh yw oll an hyns-horn wosa Dibarthva Sen Budeaux.

An linen dhyworth Sen Budeaux dhe Bere Alston (an rann yn Dewnens) a ygeris dhe drethysi war nessa mis Metheven 1890 gans an Hyns-horn Diberth Aberplymm, Porthdhewnens ha Soth West (Plymouth, Devonport and South Western Junction Railway) avel rann a'ga hyns-horn yntra Lydford ha Porthdhewnens, esa ystynnans penn-hyns-horn an Hyns-horn Loundres ha Soth West.

An skorenn dhe Dhowrgonna (an rann yn Kernow) veu ygerys yn mis Meurth 1908 war gweli-kledhrennow an Hyns-horn Moon Kernow Est.

Yth esa'n hyns-horn war rol a dhegeansow profyes Derivas Eyl-Shapya an Hensi-horn Breten, mes ev o gwithys awos bos hedhas gans fordhow mar dhrog.

Klas O2 an HLSW veu devnydhyes war an hyns-horn kyn an 1950ow. Wosa henna jynnow LMS Ivatt Klas 2 2-6-2T veu devnydhyes. Bys 1964 jynnow-ethen via eyl-worrys gans UowLD a oberas avel settys dew gocha.

Gonisyow yw oberys gans Hyns-horn Bras an West y'n jydh hedhyw ow tevnydhya Unsesow Liesplek Diesel Klas 150 po Klas 153.

Kemenethow servyes: Aberplymm (ow komprehendya an ranndrevow a Borthdhewnens ha Sen Budeaux) - Bere Ferrers - Bere Alston - Kalstok - Dowrgonna.

Rann an hyns-horn yntra Bere Ferrers ha Kalstok yw war an konna tir Bere ynter an Dowrow Tamar (eus treusys gans an Bonsfordh Galstok) ha Tavy (eus treusys gans an Pons Tavy). An hyns-horn yw an snella fordh a vos dhe Aberplymm dhyworth an arenebedh Dowrgonna.

An Linen Nans Tamar yw onan a'n hensi-horn eus skoodhyes gans Keskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow, keskowethyans esa grondyes an 1991 dhe avonsya gonisyow hyns-horn y'n arenebedh. Avonsyes yw an linen gans fordhow avel euryadoryow rewlys ha gidyoryow an linen.

Yn mis Medi 2005 an hyns-horn veu ordenys avel Linen Kledhrennow an Gemeneth. Amkan an plott ma yw dhe wellhe an hyns-horn grondyes war y gostys ha rentys gwir.

Yn mis Meurth 2008 Konsel Dewnens a skoodhyas ragdres dhe eyl-ygeri an hyns-horn gwreydhek dhe Davistock.




#Article 352: Keskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow (179 words)


Brassa Keskowethyans Kledhrennow an Ruwvaneth Unys yw an Keskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow (Devon and Cornwall Rail Partnership). Grondyes veu ev yn 1991 dhe avonsya devnydhyans ha gwellheansow an hensi-horn powek yn Dewnens ha Kernow ha dhe avonsya an leow servyes rag dhe wellhe an ekonomieth leel. 

Sel an Keskowethyans yw yn Pennskol Aberplymm hag yw skoodhyes gans Konsel Konteth Dewnens, Konsel Kernow ha Konsel Cita Aberplymm. Skoodhyans gans an diwysyans hyns-horn a dheuth a-dhyworth Trenow Wesseks wortalleth, mes gans Hyns-horn Bras an West wosa an kens dhe dhenagha y franchis yn 2006.

Yma hwegh hyns-horn skorren powek eus avonsyes gans an Keskowethyans, pub onan gans skoodhyans a Barti Oberi ha konsels leel.

Yma dew linen aral a vos a-dhyworth Karesk - an Linen Avocet ha'n Linen  Trethvor - mes nyns yns i hensi-horn kemeneth, byttegyns yns i komprehendyes yn avonsyansow Hyns-horn Teg gans an Keskowethyans ha hensi-horn ertach an pow.

Yn keworrans, yma bagasow Kothmans dhe seul hyns-horn eus skoodhyes gans an Keskowethyans a wra avonsyans leel a wonisyow ha gul oberennow avel ober-lowarth ha kuntel-strol.

 (yn Sowsnek).




#Article 353: Linen Arvordiryow Atlantek (603 words)


Linen hyns-horn kemeneth 203⁄4 mildir (33km) yn Kernow yw an Linen Arvordiryow Atlantek. An hyns-horn a bon a dhyworth an Mor Predennek yn Porth dhe'n Keynvor Atlantek yn Tewynblustri.

An Linen Arvordiryow Atlantek a dhalleth dhe Worsav Porth, ple'ma junyans gans an Penn-Hyns-horn Kernow. Ow tiberth an gorsav, res yw dhe'n linen treylya war warr ogasti 180 gradh dhe junya hyns an hen Hyns-Horn Monow Kernow (HMK) ogas dhe'n hen worsav yn Lanndreth. An linen a hol hyns an HMK rag remenant an viaj.

A-dhyworth Lanndreth, an HMK a wrug devnydh hyns an hen Dhowrgleduh Porth, a veu byldyes dhe servya an Bal Konsolow Fowydh, mar bell avel y dhiwedh dhe Velyn Pons. Omma an linen a wra entra an Nans Logsulyan, ple'ma lower a remenantys diwysyansek eus Ertachva an Bys.

Ogas dhe worsav Logsulyan an hyns-horn a bass an Bonsfordh Treffry, ponsfordh hyns-horn ha dowrbons istorek dew borpos esa gwrys yn 1844 a garyas penn-hyns an Hensi-Tram Treffry.

Wosa Logsulyan, an linen a bass lower a seghoryon ha gweythyow pri China koth hag arnowydh, kyn ev dhe bassya an gorsavow yn Karnrosveur ha Tregarrek.

Yntra Tregarrek ha Fordh Sen Kolom, an linen a dreus Gwithva Natur Woon Gors. Ev re beu lower a dhroglammow gans an opns a dreus an fordh A30. Y fia plottys dhe dhidreylya'n hyns-horn rag may talathsa dhe worsav Sen Ostell ha holya linen gwara yn-unnik an hen Hyns-horn Diberth Tewyn Blustri ha Kernow dhe eyljunya hyns an linen lemmyn dhe Dredhinas. An plott ma re beu droppyes lemmyn meur ras a hyns nowyth an fordh a avod an pons ha gwithva natur.

Wosa hi dhe bassya Tregarrik, an linen a bass Gorsav Goonkoyntrel kyn ow trehedhes Gorsav Tewynblustri.

An Linen Arvordiryow Atlantek yw onan a'n hensi-horn eus skoodhyes gans an Keskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow. Yma hyns-korev-kledhrennow dhe'n linen esa lonchyes yn 2005, yma 15 diwotti a-hys an hyns-horn rag trethysi dh'aga godriga.

Ottomma rol a worsavow war an Linen Arvordiryow Atlantek.

Unn hyns yw an linen yntra Lanndreth ha Tewynblustri. Yma loup-passya ogas dhe Garnrosveur, a veu gwrys rag trenow pri China war aga fordh dhe warth gwara Goongrug. Y'n jydh hedhyw, devnydhyes yw an loup rag trenow hav dhe bassya y gila. An loup a wra devnydh a sinellow semafor.

Hyns-horn Bras an West a ober gonisyow trethysi leel. War benneythennyow y'n hav pub tren yw eylworrys gans kemmysk a drenow Hyns-horn Bras an West a-dhyworth Loundres Paddington ha trenow CrossCountry dhyworth Pow Sows North. HBW a henow lower a'y drenow dhyworth Loundres Ekspres an Arvordiryow Atlantek. Nebes a'n trenow dy' Sadorn yw gonisyow ekspres gwir a hedh orth Porth, Aberplymm, Karesk Sen Dewi ha Loundres Paddington yn-unnik.

Diwedh est an hyns-horn bys dhe Dhibarthva Goongrug a wel lower a drenow gwara eus oberys gans DB Schenker. Hyns-horn skorren berr a jun an linen yn Lanndreth gans an porth yn Porth.

War 25ves mis Me 1991, kensa tren an jydh dhyworth Tewynblustri dhe Loundres a dheuth dhyworth an kledhrennow y'n Nans Logsulyan. Unses Tren Tooth Bras o an tren. An trethysi veu movyes dhe'n karr-power a-dhelergh esa anbaryes ha drehedhas dhe worsav Logsulyan, ple gyllas an trethysi pesya war aga viaj yn kerri.

Glawas poos war an 30ves mis Kevardhu 2006 a gawsyas tirslynk ogas dhe Lanndreth, a lettyas an linen. Gonisyow kyttrin eylworrans veu devnydhyes erna eylygeris an hyns-horn war 8ves mis Genver 2007.

War 12ves mis Metheven 2007, tren a gesskwattyas gans karr war dreusva dhe Japel ogas dhe Dewynblustri. Treusva gans golow hag alarm o hi, mes nyns esa lettys dhedhi. Shyndys veu lewyer an karr, mes nagonan war an tren veu shyndys.




#Article 354: Hyns-horn Enys Vanow (945 words)


Hyns-horn ethen kledhrennow kul yw an Hyns-horn Enys Vanow (Manowek: Raad Yiarn Vannin, Sowsnek: Isle of Man Railway) a jun Douglas gans Castletown ha Port Erin war Enys Vanow. 15.3 mildir (24.6 km) hir yw an hyns-horn geyj 3 tros-hys (914 mm). Ev yw remenant a rosweyth 46 mildir (74 km) a hensi-horn a servyas an trevow a Peel y'n west ha Ramsey ha Foxdale y'n north. Perhennys yw an hyns-horn gans an Tynwald, governans an Enys Vanow, hag ev a wra devnydh a gochys ha lokomotyvyow gwreydhek.

An linen 15.3 mildir (24.6 km) yntra Douglas ha Port Erin yw remenant finek an Kompani Hyns-horn Enys Vanow (HEV) kens, a veu grondyes yn 1870. Y gensa linen, yntra Douglas ha Peel, veu ygerys war galan mis Gwynngala 1873, holyes gans an linen Port Erin war galan mis Est 1874. 

Tressa linen dhyworth St John's (war an linen Douglas dhe Peel) dhe Ramsey veu drehevys gans an Hyns-horn Manow North /HMN) yn 1878 - 1879. Linen verr veu drehevys a-dhyworth St John's dhe Foxdale yn 1885 rag servya an balyow plomm ena. Byldyes veu an linen ma gans an Hyns-horn Foxdale, mes gobrenys hag oberys veu an hyns.horn gans an HMN. An HEV a berhenegas an linen yn 1904 wosa an kompani HMN dhe enebi problemys arghansek meur ras a dhiwedh an traffik moon ha kestriff trethysi a'n Hyns-horn Tredanek Manowek.

An HEV a wrug iskowethyans kyttrin yn kres an 1920ow a oberas meur a wonisyow kyttrin an enys. Hemma a weresas an hyns-horn dhe remaynya  lesek bys y'n 1960ow. 

An Derivas Howden veu dyllys yn 1949, a gomendyas degeans an linen Ramsey esa ow fyllel arghans ha degeans a dheu an linen Peel esa ow terri kompes dhe'n pols na. Mes ev a gomendyas gwith an linen Port Erin esa lesek dhe'n pols na, mes y fia res dhe'n kompani eylworra daffar an hyns-horn a nyns o erbysek. An diw linen a wrug degea y'n gwavow yn-unnik yn 1961, mes ny vynnas an dyghtyer ollgemmyn degea an linen Ramsey.

An HEV a brenas dew karr-kledhren disel arnowydh, wosa an Hensi-horn Konteth Donegal dhe dhegea yn 1960, esa devnydhyes war an linen Peel y'n hav ha pub gonis y'n gwav wosa 1962. An rosweyth oll a wrug degea yn 1965, mes ev veu eylygerys yn 1967. An linennow Peel a Ramsey a wrug degea wosa an seson 1968 ha gonisyow gwara a stoppyas yntra Peel ha Milntown yn 1969. An Linen Soth (Douglas - Port Erin) veu deges wosa diwedh gorbenas an hyns-horn yn 1971.

Lower a'n kochys gans framyow prennek veu gwayes dhe St John's yn 1970/1971, mes kellys veu an re ma yn tan yn 1975. An linennow Peel, Ramsey ha Foxdale veu lyftyes yn 1975. Yntra 1975 ha 1977, ny oberas saw hanter an linen Port Erin, mes ev a wrug brassa fall. Ytho trenow a dhrehedhas dhe Douglas yn 1977. 

Kenedhlegys veu an hyns-horn gans an Tynwald  yn 1977 ha'n governans re'n oberas a-dhia nena.

An hyns-horn a dhalleth dhe Worsav Douglas, eus hanter y vraster gwreydhek, ple'ma nebes krowjiow ha hweljiow an linen. Wosa hi dhe wasa an gorsav ha treusi an Avon Douglas, an linen a ascend an Vanken Lenji, kyn ev dhe besya dhe Port Soderick. An tren a bass Koos Crogga hag ascendya dhe dopp an linen (588 tros-hys/179.2 m) kyn ow trehedhes an Savla Ballacostain koth. An linen a dhiyskynn dhe worsav Santon, a-dhyworto hi a bes ow tiyskynna dhe 1 yn 60 dhe Worsav Ballasalla, ple'ma gwelyow a'n alsyow dhe'n est. Gonisyow tren rewlys a bass omma. An linen a bon dres tir platt lower wosa ow kasa Ballasalla ha passya an savla-govyn dhe Ronaldsway war hi fordh dhe Castletown, penncita koth an enys. An hyns-horn a dreus an Silver Burn wosa Castletown ha mos dhe'n north-est dhe'n savla-govyn dhe Worsav Ballabeg, kyn ow pesya dhe Colby, eus drudh dhe'n pobel leel. Yma savla -govyn dhe'n Level war an fordh dhe Port St Mary. Ynter an gorsavow Port St Mary ha Port Erin yma gwelyow a Bradda Head ha Milner's Tower. Yma koffiji ha Gwithti Hyns-horn Enys Vanow dhe Worsav Port Erin. Lower a'n linen a bon dres powdir, nyns eus lower yn arenebedhow anedhel. Yma lower a savleow-govyn powek a serv kemenethow leel.

Pub lokomotyv an hyns-horn saw onan veu drehevys gans Beyer, Peacock and Company a Vanchester yntra 1873 ha 1926, yma 16 lokomotyvyow-ethen yn somm. Niverow 8 (Fenella), 10 (G. H. Wood), 12 (Hutchinson), 13 (Kissack), 11 (Maitland) ha Hyns-horn Manow North niver 4 (Caledonia) yw parys rag oberyans po ow kavos y ewnhe, avel yn mis Medi 2015.

Niverow 6 (Peveril) ha 16 (Mannin) yw y'n Gwithti Hyns-horn Enys Vanow yn Port Erin. Yma jynnow yn leow erel ynwedh. Niver 2 (Derby) yw an unn lokomotyv gwreydhek esa skrappyes. 

Yma dew lokomotyv-disel dhe'n hyns-horn keffrys, niver 17 (Viking), esa deneghys yn 2010 ha niver 21 (a nyns eus hanow dhodho hwath), a dheuth dhe'n hyns-horn yn 2013. Yma nebes jynnow-disel byghanna ynwedh.

Yma 30 kocha dhe'n hyns-horn hag 18 yn oberyans. Yma dew y'n Gwithti Hyns-horn Enys Vanow gans an re erel yn gwith. Lower a hen kochys veu kellys dhe dan yn krow-kochys dhe St John's yn 1975.

Gonisyow a devis grondyes war dhew benn-avis: an kowbalow dhe'n Rewvanyth Unys ha Wordhen, hag odhommow an havysi.

Yma dew euryador elvennek dhe'n hyns-horn y'n jydh hedhyw; an peswar tren pub tu pub tydh hengovek rag lower a'n seson ha gonis hwegh tren y'n penn-seson. Yma trenow gorthugherow Yow yn misyow Gwynngala hag Est ha gonisyow oberoryon dres spys an resegow TT.

Trenow a bon yntra mis Meurth ha mis Du pub bledhen.




#Article 355: Rol a hensi-horn yn Kernow (112 words)


Yma istori hir a hensi-horn y'n Dhuketh Gernow ow komprehendya an ynjynor kernowek Richard Trevithick a dhrehevas an kensa jynn-ethen hyns-horn yn 1802. Awos an diwysyansow balweyth ha mengleudhyans y'n gonteth, lower a hensi-tram ha hensi-horn, a dreus an tir a-dhyworth an ugheldiryow dhe'n arvordiryow, a devas, ygeri ha degea ynter an 18ves kansvledhen ha'n jydh hedhyw.

An rol ma a gomprehend an hensi-horn geyj savonek a gar trethysi hag eus pywys ha mentenys gans Network Rail.

An rol ma a gomprehend an hensi-horn geyj savonek a gar gwara hag eus pywys ha mentenys gans Network Rail. 

Nyns yw hi rol dhien.

Nyns yw hi rol dhien.

Nyns yw hi rol dhien.




#Article 356: Hyns-horn Mengleudh Pennlegh (153 words)


Hyns-horn diwysyansek kledhrennow kul 2 tros-hys (610 mm) o an Hyns-horn Mengleudh Pennlegh a servyas an Mengleudh Pennlegh yn Lulynn, Kernow. An hyns-horn mogha west yn Kernow hag onan a'n hensi-horn diwysyansek kledhrennow kul y'n Ruwvaneth Unys o va.

An hyns-horn veu drehevys yn 1900 dhe junya an mengleudh gans kay soth an porth yn Lulynn, hanter mildir (0.8 km) dhe-ves. Jynn-ethen hyns-horn veu prenys dhyworth an kompani Köppel yn Almayn dhe bonya war an linen, esa eylworrys gans jynnow-motor y'n 1930ow.

Serth o an hyns-horn saw unn gornel war kay an soth yn Lulynn. Dew-gledhren o brassa rann an linen hag yth esa res dhe'n kompani devnydhya hwegh jynn dhe oberi an hyns-horn: peswar war an penn-hyns-horn ha dew rag ober-shuntya.

Deges veu an hyns-horn yn 1973 hag ev veu eylworrys gans kevreyth karyor tredanek war an unn hyns. An mengleudh veu deges yn 1989/1990.

Kledhrennow kul

Rol a hensi-horn yn Kernow




#Article 357: Hyns-horn Lostwydhyel ha Fowydh (358 words)


Ygerys veu an Hyns-horn Lostwydhyel ha Fowydh yn 1869 avel hyns-horn geyj ledan a junyas an porth dhe Fowydh gans an Penn-Hyns-horn Kernow dhe Lostwydhyel. Penn-traffik an hyns.horn o pri China. Yth esa kaletterow arghansek dhe'n kompani hag ev a wrug degea yn 1880, mes prenys veu an hyns-horn gans an Hyns-horn Monow Kernow hag ev a eylygeris yn 1895.

Yth esa gonis trethysi war an hyns-horn, mes hemma veu stoppyes yn 1965, a-ban dhana an hyns-horn re beu devnydhyes rag an karyans a bri China yn-unnik. Gobrenys yw an hyns-horn gans an kompani Imerys ha mentenys yw gans Network Rail.

Yma tri kay omma, dew rag an penn-hyns-horn hag onan rag an skorren, a nyns yw devnydhyes y'n jydh hedhyw.

Yma loups war an penn-hyns-horn rag lokomotyvyow dhe bonya a-dro dh'aga threnow ha garth-shuntya byghan keffrys.

Dibarthva rag an skorren yw hepken wosa an ponsow a dreus an Dowr Fowydh.

Oberys yw an gorsav gans Hyns-horn Bras an West.

Savla hyns-horn byghan o Gorsav Golnans a servyas an wig gans an unn hanow. Kay sempel war lann an dowr o ev dhe soth an wig. Yth esa treusva a ros hedhas dhe hyns-slynkya. Deges veu an gorsav yn 1965.

Ygerys veu an gorsav yn 1876 war an linen a-dhyworth Fowydh dhe Dewynblustri a wrussa drehevel gans an Hyns-horn Monow Kernow. 

Yth esa dew gay gans kayow-karga ha krow-gwara dhe'n gorsav.

Trenow trethysi dhe Dewynblustri a stoppyas yn 1929, mes yth esa trenow oberoryon bys diwedh 1934. Deges veu an gorsav yn 1965 ha trenow gwara dhyworth Porth a stoppyas yn 1968: An hyns-horn veu chynjyes dhe fordh dhe dhria pri China dhyowrth an porth dhe Borth.

Res yw dhe drenow pri China stoppya dhe Benn Karn, ogas dhe Fowydh, ple'ma kay-treusgorhelyans rag karga an pri China dhe worhelyon y'n Heyl Fowydh ha garth rag shuntya an kertys.

Yma dew dren a gertys kargyes ha dew dren a gertys gwag pub tydh, dydhyow Lun dhe Wener.

Ev re beu nebes assays dhe eylgomendya gonis trethysi war an hyns-horn, mes y fia res dhe'n kompani eyldhrehevel an gorsav yn Fowydh hag ughradha an kledhrennow kyn hemma dhe wallos hwarvos.




#Article 358: Penn-hyns-horn Kernow (131 words)


An Penn-hyns-horn Kernow yw linen hyns-horn yn Kernow. Ev a bon a-dhyworth Pennsans dhe Aberplymm, ow treusi an Dowr Tamar gans an Pons Albert Riel dhyworth Essa yn Kernow dhe Aberplymm yn Dewnens. 

Ev a serv Truru, Sen Ostell, Bosvena ha Lyskerrys yn tidro ha gul askorn keyn a wonisyow-kledhren yn Kernow. Ev a wra provia linen dhidro dhe Loundres, Birmingham, Leeds ha Karedin. Yma linennow-skorren a serv Porthia, Aberfala, Tewynblustri, Dowrgonna ha Logh.

Oberys yw meur a'n gonisyow gans Hyns-horn Bras an West ha CrossCountry.

Yma gorsavow dhe: Aberplymm (ow komprehendya an ranndrevow a Borthdhewnens ha Sen Budeaux); Essa; Lannaled; Mahynyet; Lyskerrys; Bosvena; Lostwydhyel; Porth; Sen Ostell; Truru; Resrudh; Kammbronn; Heyl; Lannudhno; Pennsans.

Yma nebes linennow-skorren:

An Hyns-horn Bosvena ha Reswynn a gevrenn gorsav an Penn-hyns-horn Kernow dhe Fordh Bosevna.




#Article 359: Bal Sten Gever (673 words)


Bal sten yn Kernow west yw Bal Sten Gever eus desedhys ynter an gwigow a Voskaswal Wartha ha Trewyllard yn Kernow. Ev veu oberys yntra 1911 ha 1990 hag ev a askorras yn kever 50,000 tonnas a sten du dres an spys ma. Gwithti ha kresen ertach yw ev y'n jydh hedhyw.

Sten ha kober re beu balyes yn arenebedh ollgemmyn Gever a-ban an 18ves kansvledhen. Wor'talleth ev o kompani byghan henwys Hwel an Gever ha hanow an bal o Bal Levant Est bys 1840 ha Levant North a 1851 dhe 1891, pan deges veu ev.

Wor'talleth an 20ves kansvledhen yth esa res dhe vagas a dus bal a Lannust drehedhes dhe Gernow dhyworth Afrika Dyghow awos an Nessa Bell Boer. I a worbrenas an arenebedh ha gul lower a ober prospektya, ow ledya dhe rondyans a gompani henwys Levant North (Hwel Gever) yn 1901. Prenys veu an hwel gans an Kompani Strothys Gwel Owr Ostralek (Australian Gold Field Company Ltd) yn 1904, an kompani ma a dhrias nebes balyow erel y'n arenebedh war-barth, ow tevnydhya an hanow Balyow Strothys Sten Gever.

An Shafta Wethered (henwys rag Oliver Wethered, onan a'n grondyoryon an bal) veu dallethys yn 1909, Bys 1919, yth esa an hwelyow ow kwaya yn tu an mor dhe'n west, ha Shafta an Trygh (henwys rag diwedh Kensa Bell an Bys) veu sedhys dhe'n north-est. An bal a stoppyas owth oberi yn 1921 ha rag 12 mis dres barras an sten yn 1930 a wrug degea lower a valyow sten erel yn Kernow. Oberyansow y'n Shafta Wethered veu stoppyes yn 1944, mes Shafta an Trygh a besyas yn devnydh.

A-dhyworth diwedh Nessa Bell an Bys bys y'n 1960ow a-varr, yth esa fowt a dus val a sleyneth. Ytho an balyow Gever ha Crofty Soth a wrug arveth tus bal polonek hag italek. An plit a wrug mos ha bos gwell y'n 1960ow hag yth esa 270 a dus bal dhe'n hwel dhe'n pols ma. An bal a ystynnas dhe hen hwelyow Bal Levant a eth yn-dann an mor, mes res o dhedha ebilya toll yn gweli an mor rag may hyllsons draynya an shaftys.

Bys y'n 1970ow sett Gever a worheras tri mildir pedrek ha komprehendya bal Goon Boskaswal, Konsolyow Boskaswal ha bal Levant. Yn 1985 an Konsel Sten Keswlasek a fyllas hag yth esa kodh dramasek yn pris an metol. an bal a assayas pesya owth oberi rag nebes bledhynnyow, mes ev a wrug degea yn 1990 hag an pompys veu skwychyes yn farow yn mis Me 1991 ow kallos an hwelyow dhe leunhe gans dowr. Yma sten hwath y'n bal, mes nyns yw ev erbysus dh'y gavos.

Dres an 20ves kansvledhen, Gever a dhrivyas moy ages 85 mildir (137 km) a gowfordhow anedha ev a gavas yn kever 50,000 tonnas a sten du ha gul budh a moy ages £7 milyon. Yn kresek, moy ages milyon gallon a dhowr (meur anodho dhyworth an mor) veu pompyes dhyworth an bal pub tydh.

Meur ras a omglemyans an gemeneth leel ha kowethyansow leel avel Konsel Kernow hag Ertach Kemeneth Boskaswal Wartha, an le re wortas hedhasow dhe'n poblek. Bal Sten Gever yw gwithti ha Kresen Ertach y'n jydh hedhyw war arenebedh a 67 erow (270,000 m2) a wra dhodho bos an brassa bal sten gwithys yn Breten Veur. Rann bosek an Dirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West yw ev hag ev o aswonnys gans UNESCO yn 2006. Ev re gavas £3.8 milyon a skoodhyans arghansek rag gwellheansow dhyworth an Gwari Dall Ertach, Objective One, Konsel Kernow ha Konsel Ranndir Pennwydh.

An gwithti Kerrek Kales nowyth yw rann finek an plott gwellheansow ma. An gwithti ma a lever drolla a valweyth sten yn Kernow ha Gever yn arbennik, ow tiskwedhes an pyth a hwarva a-ugh hag a-woles dhe'n dor, ha fatel o bewnans rag an pobel a oberas ena. Godrigoryon a yll kerdhes dres drehevyansow an bal rag dhe weles an jynnweyth gwreydhek hag yma torn yn-dan dhor yn Hwel Meksiko, bal a-dhyworth an 18ves kansvledhen.

 (yn Sowsnek)

 (yn Sowsnek)

(yn Kernowek)




#Article 360: Ranndir Balweyth Bre Garn (527 words)


Ranndir balweyth y'n ranndir koth a Garadon war amal soth-est Goon Brenn yw an Ranndir Balweyth Bre Garn. Aswonnys veu an ranndir rag y valyow kober ha mengleudhyow growan, mes balyes veu sten ha tungston yn mynsow byghanna keffrys. An arenebedh a oberas yntra 1840 ha 1890 ha hi yw ensampel da a dirwedh balweyth kober kernewek 'bumm dhe vust'. An Ranndir Balweyth Bre Garn yw rann an Dirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West.

Yn 1836 bagas a brospektoryon a drovyas skorren est-west meur a gober y'n Nans Seythyn war emlow soth Bre Garn.Cornish Mining World Heritage, The Caradon Mining District, Y'n le ages peder vledhen yth esa balyow ow pos fondys yn pub kornel an ranndir rag dhe drovya ystynnansow a'n Skorren Bre Garn Soth dhe'n est po dhe'n west po skorrennow nowyth dh'y eylworra.

Lower a valyow ha hwelyow koth dhe'n north veu eylygerys avel an Balyow Feniks Unys po Stowes ha meur a voon kober veu trovyes yn nebes anedha. Mes nyns esa pub assay sewena. An skorrennow dhe Vre Garn Est ha West o an sewenna.

Res o dhe'n balyow bos junyes gans an nessa trev, Lyskerrys, awos y vos kales dhe dhria an daffar, keunys ha proviansow dhe'n arenebedh war an woon ughel. Wosa deg bledhen an Hyns-horn Lyskerrys ha Karn veu drehevys a-dhyworth Dowr an Woon ogas dhe Lyskerrys dhe Wonnamena, ple'th esa porthva gans an Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh ha'n Hyns-horn Lyskerrys ha Logh wosa henna. Bys 1850 an hyns-horn a junsa gans ogasti pub bal y'n arenebedh.

Awos an milyow a dus bal esa ow tos dhe'n arenebedh rag dhe oberi y'n hwelyow, res o dhe drevesigethow bos grondyes yn snell yn unikter an arenebedh balweyth. Wor'talleth yth esens i travyth moy ages trevow shanty a gonsystyas a rewyow a derassys, chapelyow ha skloyow war an woon yger. An wigow a Menyon, Darit, Pennsilva, Krows Trewartha, Halgemmyn ha Crow's Nest veu grondyes dhe'n pols ma, hag an trevesigethow a Sen Kler, Koosyar ha Lyskerrys ow tevi yn snell ynwedh.

Kovadhow a dhiskwedh bos 650,000 tonnas a gober balyes yn le ages tri degvledhen. Awos an keswlasheans a valweyth kober dhe'n pols ma, an bumm a dheuth dh'y dhiwedh yn uskis. An balyow byghan a wrug degea yn skon, mes res o dhe'n re brassa avel Bre Garn Soth degea yn 1880 ynwedh. Feniks Unys a besyas owth oberi y skorrennow sten rag spys, mes ev a wrug degea wor'tiwedh ow kemeres ganso an hyns-horn ha mengleudhyow growan a fydhsa warnodho.

Yth esa assay dhe eylygeri an skorrennow Feniks ha'n skorrennow Nans Arghans war Woon Koradek y'n 20ves kansvledhen a-varr, mes i a dheuth dhe dravyth.

An drehevyansow balweyth veu gesys war an woon hag emlow Bre Garn, ow breyna ha diskara dres termyn. Y hyllir gweles lower a remenans an jynnjiow koth, despit an termyn hir a-ban aga forsakyans.

An jynnji Houseman veu treylyes dhe withti an arenebedh hag ev a yll bos godrigys heb kost.

A-gynsow Konsel Kernow re gevarghewas lower a vona y'n remenans ma dhe stoppya aga diskar finek. 

Yth esa lower a valyow y'n arenebedh Bre Garn, ytho nyns yw an rol ma dien.




#Article 361: Linen Baya Porthia (390 words)


An Linen Baya Porthia yw linen hyns-horn 4.25 mildir (6.84 km) a-dhyworth Lannudhno dhe Borthia yn Kernow. Hi a veu ygerys yn 1877 avel an hyns-horn 7 tros-hys (2,134 mm) kledhrennow ledan diwettha dhe vos drehevys yn Pow Sows. Treylyes a veu an linen dhe eyj savonek ym 1892 hag ev a bes dhe oberi avel hyns-horn an gemeneth a gar lower a drethysi ha havysi pub bledhen.

Rann a Geskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow yw an linen. 

An Hyns-horn Diberth Porthia a ombrofyas rag Reyth an Senedh yn 1845. Mes an kompani a dhenaghas y blott wosa reyth an Hyns-horn Kernow West dhe fyllel. Reyth nowyth a veu kevys yn 1873 dhe vyldya'n linen avel ystynnans a Hyns-horn Kernow West, esa rann a Hyns-horn an West Bras dhe'n pols na. Byldyes a veu an linen avel 7 tros-hys (2,134 mm) hyns-horn kledhrennow ledan, tressa kledhren a veu addyes yn 1888 rag gallesogi trenow 4 tros-hys 81⁄2  meusva (1,435 mm) dhe dhrehedhes an borthva dhe Lannanta. An tren kledhrennow ledan diwettha a bonyas war an 20ves a vis Me 1892, a-ban dhana pub tren re beu geyj savonek.

Yth esa traffik puskes y'n bledhynnyow a-varr, mes ny besyas. Traffik gwara a bonyas dhe Lelant ha Porthreptor bys dhe vis Me 1956 ha dhe Borthia y honan bys dhe vis Medi 1963.

Pub lergh-gwitha dhe Borthia a veu kemerys dhe-ves yn 1966 ha pub tren war an skorren a veu oberys gans unsesow liesek disel. Yn 1973, an kay dhe Borthia a veu gwayes dhe asa spas rag park kerri. Gorsav nowyth a veu ygerys dhe Holanek Lannanta yn 1978 yntra Lannudhno ha Lannanta. Park kerri meur a veu drehevys ena ragdho dhe oberi avel Park ha Viaj rag Porthia.

Unn hyns yw an linen rag y hirder oll heb leow-passya. Ev a bon a-hys an Dowr Heyl ha'n arvordiryow wosa henna. 

Pan esa'n hyns-horn oberys gans Trenow Wesseks (Wessex Trains), yth esa 26 trenow pub dydh. Hyns-horn Bras an West a dhallathas oberi'n linen yn 2006 hag y hwrussons lehe niver an gonisyow y'n gwav dhe 16 pub dydh, mes yth oberas an 26 tren pub dydh y'n hav hwath.

Trenow y'n hav yw oberys gans settys klas 150 dew-gocha hag y'n gwav gans unn-kocha klas 153. Nebes trenow a ober dhe ha dhyworth Pennsans rag gallesogi chanj an mayni.




#Article 362: Linen Nans Logh (651 words)


Hyns-horn kemenethek 83⁄4 mildir (14 km) a res yntra Lyskerrys ha Logh yn Kernow yw an Linen Nans Logh. Hi a bes ryb tenewen an Dowr Logh y'n Nans Logh rag lower a'n hyns. Oberys yw gans Hyns-horn Bras an West.

Ygerys veu an linen mis Kevardhu 1860 avel an Hyns-horn Lyskerrys ha Logh owth oberi a-dhyworth gorsav yn Dowr an Woon, ogas dhe Lyskerrys, dhe'n kayys yn Logh. An hyns-horn a eylworras an Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh hag yn Dowr an Woon yth esa junyans gans an Hyns-horn Lyskerrys ha Karn, a garya growan ha monow a-dhyworth an ranndir balweyth Bre Garn war Woon Brenn.

Gonisyow trethysi a dhallathas an 11ves mis Medi 1879, mes nyns o an gorsav yn Dowr an Woon gwiw drefen nag esa va ogas dhe'n drev yn Lyskerrys po an Hyns-horn Kernow. Mis Me 1901, linen-junya a ygoras yntra Dibarthva Komm, war an linen Logh, ha Lyskerrys, war an Hyns-horn Kernow, rann a Hyns-horn an West Bras bys an spys ma. Wosa an linen-junya dhe ygeri, an linen yntra Dibarthva Komm ha Dowr an Woon a wrug degea rag trethysi.

Hyns-horn an West Bras a brenas an Hyns-horn Lyskerrys ha Logh yn 1909 hag argemynnys veu Logh avel trev havysi. An linen yntra Gorsav Logh ha'n kayys a veu degys yn 1916, dhe'n keth spys an linen dhe'n balyow a wrug degea keffrys.

An linen o sopposyes dhe dhegea avel rann an Derivas Eylformya Hensi-horn Breten yn 1966, mes a veu sawys diw seythen kyns hy degeans devisyes.

A-ban 1992 an Linen Nans Logh re beu onan a'n hensi-horn yw argemynnys gans an Keskowethyans Kledhrennow Dewnens ha Kernow.  Yma bagas a vodhogyon a weres truedha an hyns-horn henwys Kothmans an Linen Nans Logh (Friends of the Looe Valley Line).

Unn hyns yw an linen gowal hag oberys yw gans unn sett tren pub dydh. Trenow a dhiberth dhyworth kay tri a Worsav Lyskerrys. Wosa an tren dhe dhiberth dhyworth an gorsav, ev a bass an garth-gwara ha dalleth diyskynna dhe Dhibarthva Komm, ow passya yn-dann bonsfordh an Penn-hyns-horn Kernow.

Yma treusva vyghan dhe Dhibarthva Komm, le may chanj trenow aga thu rag may hyllons pesya aga viaj dhe Logh. Nyns yw saw dew dren pub dydh a res dhe worsav Dhibarthva Komm usi kwartron mildir (0.4 km) dhe-ves a'n dhibarthva y honan. An linen a bes dres an pons dhe Dhibarthva Komm dhe Dhowr an Woon, ow passya yn-dann an Ponsfordh Dowr an Woon. Nyns yw an linen dhe Dhowr an Woon devnydhyes namoy y'n pols ma.

An tren a res yn tu Logh a-dhyworth Komm, ow resek ryb tenewen an hen Dhowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh ha'n Dowr Logh. A-hys an nans, an linen a bass Gorta Fenten Geyn a serv an wig a Sen Keyn war an vre a-ugh an savla. Wosa an savla, an dowrgleudh a janj dhe amal aral an hyns-horn, mes an hyns-horn a veu drehevys war rann an dowrgleudh dres nivera le may ma an nans pur gul. Y hyllir gweles yet-dowr koth an dowrgleudh dhe Worsav Tir an Bughes, kottha gorsav an hyns-horn hag a veu ygerys yn 1879.

Wosa ev dhe bassya Gorsav Tewesva, an hyns-horn a res war amal heyl an Dowr Logh. An linen a dreus an Dreusva Terras koynt, le may treus fordh an dowrgleudh koth an hyns-horn ha'n heyl gans kons. An kons a liv pan eus morlanow pur ughel, ytho yma hyns-troos war vordys a brenn.

An hyns-horn a res dh'y worsav finek dhe Logh usi a-dal aber an dowr Porthbyghan. Gorsav Logh gwreydhek esa war le an gorsav kreslu, an linen dhe'n kayys a resas ryb tenewen an heyl ha'n porth yn Logh.

Oberys yw an hyns-horn gans Hyns-horn Bras an West hag yma naw tren yn pub tu pub dydh. Yma tri thren moy y'n hav. Nyns eus saw dew po tri thren dhe Worsav Dibarthva Komm pub dydh rag oberoryon.




#Article 363: Bal Dorkoth (724 words)


Bal Dorkoth (Sowsnek: Dolcoath Mine) o bal sten ha kober yn Kammbronn, Kernow. Aswonys o an bal yn hegar avel An Vyghternes a Valyow Kernowek (the Queen of Cornish Mines). Yma tyller an bal north-west a Garn Bre.

An teylu Basset a Dihydin a berghenna gwiryow an monow, neb a worbrena an dor dhe deylu henwys Crane yn 1588. Yth esa'n bal ow pos oberys rag kober bys 1720 hag ogas 300 tros-hys (91 m) o y dhownder yn 1746. Yn 1778 ogas 600 tros-hys (180 m) o y dhownder, mes an bal a veu degys yn 1787 awos bos lower a gober ow pos mengleudhyes a bris isel war Enys Mon. An pris a gober a wellhas hag an bal a eylygoras yn 1799.

Dorkoth eth ha bos an pympes brassa a'n 470 bal-kober yn Dewnens ha Kernow. Mes hag ev ow mos ha bos downna, an kober a dheseghas hag yth esa peryll a dhegeans an bal yn 1832. Kapten an bal, Charles Thomas, o certan bos moon sten downna y'n dor. An kensa gwaynyow a-dhyworth an sten a dheuth yn 1853.

Bys 1882 an bal re dhrehedhsa downder a 2,160 tros-hys (660 m) hag yth esa 12 mildir (19 km) a gowfordhow devnydhadow dhe'n bal. Yth esa 40 mildir (64 km) moy a hwelyow koth esa andhevnydhadow ha hepfordh. Ev a gemeri an dus, neb a oberi y'n isella nivellow, yntra 2 ha 3 our dhe vos yn-nans ha drehedhes dhe'n arenep, drefen na yllens oberi moy ages peswar dhe bymp our pub dydh.

Dorkoth eth ha bos an brassa ha downna bal yn Kernow; y benn-shafta, aswonys avel Shafta Somp Nowyth (New Sump Shaft), a dhrehedhi downder a 3,300 tros-hys (1,000 m) a-woles dhe arenep an dor. Jynn-pompya an shafta a veu ynstalys yn 1815.

An kompani a dreylyas dhe gompani strothys yn 1895 ha shafta nowydh, henwys Shafta William rag kensa kaderyer an kompani nowydh, a veu dallethys mis Hedra y'n keth vledhen, ev o mynnys dhe vos kensa shafta plommwedhek 3,000 tros-hys (1,000 m) yn Kernow. Gorfennys veu ev yn 1910 hag a ygoras yn 1911.

An bal a wrug degea yn 1920, wosa y vos oberys mes ha diskar an pris a sten. An kompani a eyldhallathas yn 1923 gans chatel fresk ha shafta nowydh a 2,000 tros-hys (610 m) war dyller dhe'n north a'n bal gwreydhek dhe Resker. Bal Dorkoth Nowydh o kesunyans a lower a valyow byghanna erel ow komprehendya Resker ha Park Stray. Prenys veu sett Dorkoth yn 1936 gans Crofty Soth.

An 20ves mis Medi 1893, yth esa bagas a dus bal ow krefhe stull meur dhe Nivel 412 (ogas hanter mildir yn-dann dhor). An stull a gonsystya a 22 darn a brennyer pin-pych 18 meusva bedregys (460 mm) dres 33 tros-hys (10 m) hir esa gorrys 2 tros-hys (0.61 m) a-les. Yth esa ev ow skoodhya neves 600 tros-hys (180 m) ughel a ven-atal. Kaptens an bal, Josiah Thomas ha James Johns a wodrigas an nivel dhe worra ahwer a-dro dhe dhiogeledh an stull awos bos onan a'n darnow ow plegya. Ynstruktyes veu an dus dh'y grefhe a-dhesempis. Ober dh'y ewnhe a besyas dres an myttin bys dhe 13:00 eur, wosa kodh-karrek byghan, oll an stull a blegyas, ow ladha seyth a'n dus esa owth oberi a-woles dhodho. Nyns esa saw unn den, Richard Davies, sawyes heb shyndyans wosa 37 our.

Y'n govynadow a'n holyas, Kapten Josiah Thomas a leveris bos res dhe'n parti-oberi removya nebes a'n proppys kyns gorra an re nowydh, mes ny agrias onan a'n dhuryoryon, neb a reportyas nag esa'n dus ow kul travyth dhe bols an kodh.

Kyns ev dhe dhegea yn 1788, Dorkoth a askorra £1,250,000 a sten ha kober. Yntra 1799 ha 1920, ev a askorra nebes £9 milyon a vonow; ow komprehendya arsenik, arghans ha monow erel.

Awos y vos mar sewen, an bal a wrug pe lower a vona dh'y gevranoryon, ha'y gevrennow, o aswonys avel 'Dollies', o nebes a'n mogha mynnys y'n diwysyans.

Oberoryon an bal a soffras a Dhorkoth po anemia tus val. Nyns o hemma awos ayrellans boghosek po ayr drog, mes awos an bal dhe brovia plitys gwir rag ankylostomiasis (pryv-bagh). Diskudhys veu bos ev dhe 94% a'n oberoryon.

Posek yw an bal dhe dhoktours-kneus awos bos pur dreweythus an studhyow gwir rag pryv-bagh dhe floryshya yn Breten Veur.




#Article 364: Émile Durkheim (169 words)


David Émile Durkheim (15 Mis Ebrel, 1858 - 15 Mis Du 15, 1917) o socyologydh ha filosofer Frynk. Gans Karl Marx ha Max Weber, Durkheim yw aswonnys ha tas-fondya a Socyologieth.

Dres oll, Durkheim a vynnis dhe gonvedhes fatell kemenethow a wra sostena aga honan y'n oos arnowydh; oos may ma disliwys an kevrennow hengovek ha kryjyk hag oos may ma lies kresen socyal nowydh. Y kynsa ober socyologiethek brassa o The Division of Labour in Society (1893). Yn 1895, ev a wrug dyllo The rules of Sociological Method ha fondya an kynsa asran a socyologieth yn Europa ha dheuth ha bos an kynsa profesor a socyologyieth yn pow Frynk. Ev a fondyas an jornal L'Année Sociologique yn 1898. Yn 1897 Suicide a veu dyllys. Yn Suicide, Durkheim a wrug hwithra niverans omladhans yn kemeneth Katholik ha protestant. An ober ma eth ha bos an fondyans a hwithrans socyal arnowydh. Yn 1912, The Elementary Forms of the Religious Life a veu dyllys. Ynno, Durkheim a wrug ri y tybieth a kryjyans.

  




#Article 365: Clupeidae (115 words)


Clupeidae yw teylu a buskes mor henwys teylu hern. Yma lies bagas a buskes yn teylu ma: hern, hern gwynn, hern byghan, damyow an hern hag erel. Yma lies puskes boos an moyha posek dres oll an bys y'n teylu ma, hag ynwedh usys rag pyskoyl ha bleus pysk yth yns. Lies pysk y'n teylu a's teves korf difresys gans skans kelghek lentrus (skans pur leven hag unform), unn askell geynel, gans korf furv werthys esplegys rag neuvyans uskis ha helghi enyvales planktonek byghan. Yma le beryl a posnans merkur pan yns dybrys awos bos aga braster byghan ha'ga le isel y'n gwiow boos morek.

Yma 54 genas y'n teylu hag adro dhe 200 eghen.




#Article 366: Dowrgleudh Glamour (557 words)


Dowrgleudh yn Kembra Dyghow o an Dowrgleudh Glamour (Kembrek: Camlas Morgannwg, Sowsnek: Glamorgan Canal) a bonyas a Verther Tydvil dhe Gerdydh ow holya'n Nans Tav. An dowrgleudh a gevas y reyth an senedh yn 1770 hag ev veu ygerys yn 1774 avel an kensa dowrgleudh yn Kembra.

An dowrgleudh o ogas ha 25 mildir (40 km) hir gans dropp a ogas ha 542 tros-hys (165 m) owth erghi 50 yet-dhowr. Ev eth a-hys amal west an nans bys Navigation (Abercynon y'n jydh hedhyw) le may treusas ev an Dowr Tav dre dhowrbons, wosa henna ev a rabalyasis dhe'n amal est rag meur y fordh dhe Gerdydh. Reyth an Senedh nowyth veu kevys yn 1796 rag may hyllas an dowrgleudh bos ystynnys dres hanter mildir (0.8 km) ow tiwedha gans yet-dhowr mor yn kayys Kerdydh. Hemma veu ygerys yn 1796.

Penn-garg an dowrgleudh o horn a-dhwyorth an hwelyow-horn yn Merther Tydvil hag a-hys fordh an dowrgleudh, mes kargow diffrans a-dhyworth negysyow erel a veu karyes keffrys. Hensi-tram ha dowrgleudhyow-maga a junyas hwelyow ha negysyow pella dhe-ves gans an penn-dhowrgleudh.

An dowrgleudh o lesek rag lowr a vledhynnyow, mes hensi-horn a dhalathas owth entra tiredh an dowrgleudh yn 1841, pan ygeras an Hyns-horn Nans Tav dhe Verther. An dowrgleudh a besyas dhe oberi rag 20 oy a vledhynnyow, mes y'n 1870ow an hwelyow-horn a dhalathas ow tegea. 

Yn 1885 an Markess a Bute a brenas an dowrgleudh ha gul nebes gwellheansow dhodho yn Kerdydh, mes bys 1886 yth esa hwegh kompani hyns-horn ow servya Merther.

War an 6ves mis Kepardhu 1898 an dowrgleudh yntra Merther hag Abercynon veu deges rag gwitha an wig a Aberfan awos yth esa an peuns 4 mildir (6.4 km) dhe Aberfan owth omsedhi meur ras a'n balweyth-glo y'n arenebedh.

Yet-dhowr nowyth (niver 51) veu drehevys yn Kerdydh wosa 1888 avel rann gwellheansow an Markess. Traffik war remenant an dowrgleudh a besyas dhe dheklinya hag yn 1915 torrva a hwarva dhe Gilvenydh (Cilfynydd) na veu ewnhes. Frosva brennek veu byldyes rag may hallosegi an dowr a-dhyworth an dowrgleudh-maga Ele Deg dhe dhrehedhes remenant and dowrgleudh. Torrva aral a hwarva ogas dhe Wovergarow (Nantgarw) yn mis Me 1942 na veu ewnhes.

Korforeth Kerdydh a brenas an dowrgleudh yn 1943 rag £44,000 ha war kalan mis Genver 1944 i a dheklaryas an dowrgleudh deges, meur a'n negys a stoppsa yn 1942. Ny dhegeas an mildir fine a-ugh dhe'n yet-dhowr mor hag ev ow pos devnydhyes gans gwikoryon tewes.

Yn mis Kepardhu 1951, skath-drejya ethen, henwys Cathrine Ethel, a grashyas gans an yetys a-ji an yet-dhowr. I a dhiskaras hag oll an dowr y'n rann unn mildir (1.6 km) a wakhas y'n heyl. Ny veu an yetys bythkweth ewnhes, ha'n dowrgleudh a dhegeas a-dhesempis.

Nyns eus lower a remenans an dowrgleudh y'n jydh hedhyw, ogas ha hanter anodho yw gorherys gans an A470 fordh yntra Kerdydh ha Merther Tydvil, esa drehevys y'n 1970ow. Meur a'n Lergh Tav a hol fordh an dowrgleudh ynter Abercynon ha Merther Tydvil. Rann anodho a-dhyworth Tongwynlais dhe Hwel Plat-Sten Melingriffith re beu gwithys avel gwithva natur.

Yma nebes a bonsyow ha yetys-dowr na veu distruys hag yma treghow kott gans dowr dhe Nightingales Bush ha dhe Yetys-dowr 31 ha 32 yn Pons-an-Pridh, yma towlow dhe witha an dowrgleudh omma. Trosbons der an dowrgleudh ogas dhe Gastell Kerdydh yw devnydhyes avel kowfordh rag kerdhoryon.




#Article 367: Dowrgleudh Konteth Vonnow hag Aberhondhu (688 words)


Rosweyth byghan a dhowrgleudhyow yn Kembra Dyghow yw an Dowrgleudh Konteth Vonnow hag Aberhondhu (Kembrek: Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog, Sowsnek: Monmouthshire and Brecon Canal). Rag meur y hys 35 mildir (56 km), ev a bon der an Park Kenedhlek Banaghow Aberhondhu. 

Yth esa'n dowrgleudh yn hwreydhek dew dhowrgleudh unigyn - an Dowrgleudh Konteth Vonnow a-dhyworth Trefdraeth dhe vason Pons-an-Mool (ow komprehendya an Skorren Krymlin) ha'n Dowrgleudh Aberhondhu ha'n Venni a bonyas a-dhyworth Pons-an-Mool dhe Aberhondhu. Penn-hyns an Dowrgleudh Konteth Vonnow a ygeris yn mis Hwevror 1796 hag ponya rag 12.5 mildir (20.1 km) dhe Bonsnowyth a-dhyworth Trefdraeth dre Bons-an-Mool, ow sevel 447 tros-hys (136 m) dre 42 yet-dhowr. An Skorren Krymlin 11 mildir (18 km) a wrug diberth an penn-hyns dhe Grisjiow, ow sevel 358 tros-hys (109 m) dre 32 yet-dhowr dhe Grymlin, a ygeris yn 1799.

An Dowrgleudh Aberhondhu ha'n Venni veu ygerys dhe Aberhondhu a-dhyworth Gilwern yn 1800 ha dhe Bons-an-Mool yn 1812. 33 mildir (53k km) hir yw an dowrgleudh hag ev yw kompes rag y gensa 23 mildir (37 km) dhe Langynidr, le mayth yma pymp yet-dhowr. Dew vildir (3.2 km) a-woles dhe Aberhondhu, an dowrgleudh a dreus an Dowr Oysk dre dhowrpons dhe Vrynich, hag yet-dhowr finek a sev an dowrgleudh 68 tros-hys (21 m) dh'y nivel ughella. Pennfenten a dhowr rag an dowrgleudh a dhos dhyworth an Oysk.

An dhew dhowrgleudh veu forsakyes yn 1962, mes hyns an Aberhondhu ha'n Venni ha rann vyghan an hyns Konteth Vonnow re beu eylygerys a-dhia 1970. Meur a remenant an Dowrgleudh Konteth Vonnow gwreydhek yw testen a dowl gwithans. Darn an towl ma yw marina nowyth  yn Trefdraeth.

Penn-garg an dowrgleudh o moon-horn ha glow a-dhyworth hwelyow ha balyow y'n arenebedh esa junyes gans an dowrgleudh gans hensi-tram. Rosweyth a voy es 34 hyns-tram a devas yn snell a-hys hirder an dhew dhowrgleudh, owth y junya gans an trevow a Aber-Bîg, an Kenedel, Glynn Eboy, Bleynavon, Bleyndar, Gower an Glo, Sirhowy ha Trosnant. Nebes an hensi-tram ma o dres 8 mildir (13 km) hir.

Lesek o an dowrgleudh meur ras a'y gargyans a low ha horn. An hensi-horn a wrug dri deklinyans sad, hag y'n 1850ow yth esa lower a dowlow dhe forsakya an dowrgleudhyow. An dhew dhowrgleudh eth hag o rann a'n Kompani Dowrgleudh ha Hyns-horn Konteth Vonnow ha'n Dowrgleudh Konteth Vonnow a dhalathas ow tegea yn hradhel, ha'n linen Aberhondhu veu gwithys avel dowrfenten.

Rann an dowrgleudh yntra Pons-an-Mool ha Ponsnowyth veu treylyes dhe hyns-horn 1853 ha 11 yet-dhowr veu kellys ha meur a'n dowrfenten rag an isella dowrgleudh gansa. An rann dhe gayys Trefdraeth veu deges yn 1879, ha remenant an dowrgleudh yn Trefdraeth dhe bortal north an Gowfordh Bre Barrack veu deges yn 1930. An tregh Kommbran a dhegeas yn 1954. An Skorren Krymlin veu forsakyes avel dowrfordh genwerthel yn 1930, mes veu gwithys gans dowr. Yn 1946, torrva sad a hwarva dhe Aberkarn, 2.5 mildir (4.0 km) a Grymlin. An dorrva ma veu ewnhes kyn ny via an dowrgleudh omma devnydhyes rag 16 bledhen. An rann a Bons-an-Woon dhe Grymlin veu leunhes ha devnydhyes rag an fordh A467 yn 1968/9.

Forsakyes veu rememant an dowrgleudh yn 1962, mes a-berth yn diw vledhen, gwithans a dhalathsa.

An rann Aberhondhu - Pons-an-Pol o onan a seyth tregh a dhowrgleudh dhe vos henwys avel 'dowrfordhow remenant'. Yn 1968, 82 mildir (132 km) an hyns veu ughradhys dhe Savon Dowrfordh Morviajyans. An Neyj Keyn a 14 yet-dhowr re beu aswonnys rag y styr keswlasek hag yw gwithys war rol Cadw a Venyow Kov Koth Kovskrifys.

Kemenethow war po ogas ha'n dowrgleudh a gomprehend:

War an penn-hyns:

War an Skorren Krymlin:

War 16ves mis Hedra 2007, torrva sad a hwarva, pan dhiskaras rann a lann an dowrgludh ogas dhe Gilwern. An fordh A4077 veu livys ha res o dhe niver a jiow bos gwakhes.

Dowrfordhow Breten a wakhas tregh 16 mildir (26 km) a dhowrgleudh yntra Llanover ha Llangynidr rag checkya rag dowrfolsyow ha leow gwann y'n lann. I a drovyas moy es 90 dowrfols yntra Tal-an-Bons ha Gilwern. Kost an hwithans o ogas ha £15,000,000. An dowrgleudh a eylygeris yn is Meurth 2009.




#Article 368: Nina Hagen (185 words)


Catharina Nina Hagen (genys 11a mis Meurth 1955) yw kanores, komposydhes ha gwariores Almaynek. Aswonnys yw hi rag hy lev hag yw henwys yn fenow avel an Vamm Vesydh a Bunk awos hy bri y'n movyansow punk ha tonn-nowyth y'n 1970ow diwedhes ha'n 1980ow a-varr.

Genys veu hi y'n Berlin Est, Republik Demokratek Almayn. Hi a dhalathas hy resegva avel gwariores, pan esa hi yn meur a fylmow Almaynek ryb tenewen hy mamm Eva-Maria Hagen. Dhe'n unn spys hi a junyas an bagas Automobil ha dhyllo'n gan unnik Du hast den Farbfilm vergessen. Hi a janjyas chi dhe Hamburg yn 1976, wosa burjeseth an RDA hy lysdas dhe vos kemeres dhe-ves. Hi veu offrys bargen-rekord gans CBS records ha gul an Nina Hagen Band; aga hensa album a werthas dres 250,000 kopi.

Hi a ober avel gwariores-dubbya ha gwariores, ha re sterennas yn fylmow a gomprehend Die Sieben Zwerge: Männer allein im Wald (2004). My re skrifas tri honan-bewskrif: Ich bin ein Berliner (1988), Nina Hagen: That's Why the Lady Is a Punk (2003), ha Bekenntnisse (2010). Merkyes yw hi rag hy rann vel aktivydh reythyow tus hag enevales.




#Article 369: Donald Trump (302 words)


Donald John Trump (genys 14 mis Metheven 1946) yw negysydh, personalita pellwolok gwiryonedh, politeger, hag a-dhia 20ves a vis Genver 2017, Lywydh Statys Unys.

Trump a dheklaryas y ombrofyans rag Lywydh Statys Unys, dhe Tour Trump yn Cita Evrok Nowydh. Ev a gesstriva avel gwithyasel honan-deskrifys. Y gaskyrgh a boslevas gwlaskerensa Americanek, yn-unn fia tybyans kepar ha ewnder politek, ha ragvreus vedia. Yn rann awos y vri, kaskyrgh Trump a dhegemeras pals attendyans heb par.

Wortalleth, nyns o hwansek hembronkysi Repoblicanek kepar ha Kowser an Chi Paul Ryan dh'y skoodhya. Yth esa dout dhedha y vos sewen, keffrys ev dhe bystiga imach Parti Repoblicanek. Movyans 'ken-deghow' a guntellas a-dro dh'y ombrofyans, awos y enebieth orth liesgonisogeth hag omynvroans. Akusys veu Trump a banderya orth kenethlogoryon-wydn. Nammys veu nebes y hwarvosow kaskyrgh a freudh. Kowethansow fethcheckya re isdheklaryas Trump a wul niver a leveryansow fals kehevelys orth ombroforyon erel.

Trump a entras bagas bras a 16 ombrofyer aral ow kesstriva rag hanwesigeth Repoblicanek. Hebm o an brassa yn istori Statys Unys. Dadhlansow a veu gwelys gans goslowysi bras yn-istorek, y hwra y kaskyrgh moy anweladow. Wosa dorslynk yn Indiana yn mis Me 2016, ombroforyon a remaynya, Ted Cruz ha John Kasich a hedhas aga haskyrghow. Trump a dheuth ha bos hanwesik yn-sodhogel dhe'n Kuntelles Kenedhlek Repoblicanek 2016 yn Cleveland Ohio.

Trump a waynyas an etholans kemmyn a 6ves a vis Du 2016, ow fetha ombrofyores Dhemokratek, Hillary Clinton. Ev a waynyas raglev Kollji Etholans, kyn waynyas Clinton kansrann nebes ughella a'n raglev popular. Y hwrava kemeres y soodh avel 45es Lywydh Status Unys dhe 20ves a vis Genver 2017.

Dhe 18 a vis Kevardhu 2019, Trump a veu ympechys gans Chi Kanasedhoryon, yndella ow tos ha bos an tressa lywydh dhe vos ympechys (wosa Andrew Johnson yn 1868 ha Bill Clinton yn 1998).




#Article 370: Bal Levant (398 words)


Bal Levant (Sowsnek: Levant Mine) yw bal deges y'n Arenebedh Balweyth Lannust yn Kernow West. Yma gwithti yn byldyansow koth war an tyller usi pywys gans an Trest Kenedhlek hag yma jynn-prenn Kernewek dhe'n tyller, usi an unsel y'n bys usi oberys gans ethen hwath yn y le gwreydhek.

Y'n 19ves kansvledhen yth esa Kernow an askorrer posekka a gober y'n bys oll ha dhe'n pols ma yth esa Levant onan an balyow a hembronkas an erel yn-mysk an balyow Kernewek. A-dhia 1820, kober veu balyes dhe Levant ha sten a dheuth diwettha. Dhe dopp y askorrons yth esa 500 a dus owth oberi rag an bal. Yn 1857 jynn-den veu ynstallyes esa oberys gans ethen rag kotthe viaj an dus-bal yn hag a-dhyworth an bal down. Yth esa pymp jynn-ethen owth oberi war an tyller yn 1873 rag pompya ayr yn ha dowr a-dhyworth an bal ha rag oberi an jynn war arenep an dor.

An bal a dhrehedhas downder a 1,968.5 tros-hys (600 meter) hag ev eth a-dro dhe 1.5 mildir (2.5 kilometer) yn-dann gweli an mor. Ev veu gwannhenwys an bal yn-dann an mor. Wosa an bal dhe dhegea yn 1930, ev a leunhas gans dowr.

Yn 1959 an Bal Sten Gever, usi 400 meter dhe'n north-est a Levant, a dhalathas ow hwilas rag monow y'n bal koth. Dowr veu pompyes a-dhyworth an bal ha mordhowr veu trovyes ow frosa yndho; hemma a dhiskwedhas yth o an dus-bal owth oberi pur ogas dhe weli an mor. Yn 1962 ha 1963 an bal veu selyes ha krefhes gans kestevyn. Dhe'n unn pols, kowfordh veu kleudhyes a-dhyworth Bal Gever dhe Val Levant, mes ny veu lower a vonow trovyes, ytho an bal Levant veu deges arta ha skorennow erel an bal Gever veu hwithrys y'ga le.

War 20ves mis Hedra 1919 yth esa droglam y'n bal. 31 den-bal a verwis ha meur a dus erel veu shyndyes. Dhe bols an droglam yth esa 100 a dus war an jynn-den, pan derras korbel-staga an prenn. An prenn plommwedhek meur a godhas y'n shafta ha skwardya grisys an jynn-den ganso. Wosa hemma, ny veu an jynn-den ewnhes, hag isella nivelyow an bal veu forsakyes.

Yma CD kavadow henwys Voices from Levant (Levow a-dhyworth Levant) a gomprehend duryoryon an droglam ow kowsel a-dro dhodho hag ow leverel drolla an bal.

 - Trest Kenedhlek (yn Sowsnek)

 - Cornwall Calling (yn Sowsnek)




#Article 371: Bal Crofty Soth (187 words)


Bal monow metol yn Poll, Kernow yw Bal Crofty Soth (Sowsnek: South Crofty Mine), aswonnys yw an bal rag an balyans a sten ha kober. Bal koth yw ha'n tyller re welas askorrans rag dres 400 bledhen. Ev a ystyn 2.5 mildir (4 kilometer) a-dreus ha 3,000 tros-hys (910 meter) yn-nans, ha dres 40 begh. Dustuni a valweyth dhe Grofty Soth re beu dedhyas delergh dhe 1592 ha balweyth skeul veur a dhalathas y'n 1700ow. An bal a dheklinyas wosa 1985 ha degea yn 1998. Ev o an bal finek dhe dhegea yn Kernow.

Trigys yw an bal y'n Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West, esa ordenys avel Ertachva an Bys gans UNESCO y 2006.

Termyn a dheu an bal re beu ancertan a-dhia y dhegeans y'n 1990ow. Lower a gompanis res assayas eyl-ygeri an tyller, mes awos an kost a bompya'n dowr a-dhyworth downderow an bal, i re beu heb sewena.

Yn mis Meurth 2016 an kompani kanadek Strongbow ecploration inc. a brenas 100% a lesow y'n Ragdres Sten Crofty Soth (South Crofty Tin Project) ha reythyow kemmyn an monow yn Kernow.

 (yn Kernowek)

 (yn Sowsnek)




#Article 372: Bal Bre Garn Soth (279 words)


Bal deges y'n Ranndir Balweyth Bre Garn yn Kernow Est yw an Bal Bre Garn Soth (Sowsnek: South Caradon Mine). Trigys yw an bal war amalow soth Bre Garn a-dro dhe hanter mildir (804 meter) dhe-ves a dopp an vrenn. Yth esa va brassa bal y'n ranndir hag ev o onan a'n penn-balyow kober yn Kernow gans eskorrans a 217,820 tonnas a voon kober. Acheson rag degeans an bal o an pris a voon kober, esa ow kodha.

Res o dhe veur a valyow erel y'n arenebedh degea, pan dhegas an Bal Bre Garn Soth, awos bos kowfordhow yn-dann dhor an balyow junyes gans an eyl y gila. Pan skwychyas pompyow an Bal Bre Garn Soth yn farow, ny yllas an hwelyow erel batalyas orth an nivelyow dowr esa ow sevel.

Dell o usys, nyns esa'n beghow ledanna es dew tros-hys (61 centimeter), mes treweythyow yth esa'n pennvegh ogas ha 12 tros-hys (3.6 meter).

An bal veu pywys hag oberys gans an vreder Klemmo ha Tomas Kytto. Awos ny vynnas kevarghewysi yn Loundres arghansa an bal, ev veu tybys nag esa kober dhe'n est a Druru, res o dhe'n berghennow oberi an hwel aga honan. 

An Hyns-horn Lyskerrys ha Karn veu byldyes rag karga askorras an bal dhe Lsykerrys ha diwettha dhe Logh.

Yma meur a remenans a Val Bre Garn Soth a bes dhe vos gweladow hedhyw. Yma ensamplys a jymblys, atalvaow, jynnjiow ha drehevyansow balweyth erel a-dro dhe'n arenebedh. Meyn-kobbel ha fondacyons a dhur war a leuryow-gwiska y'n Nans Seythyn dhe Wonnamena yn-mysk remenans balyow erel an ranndir.

Pub remenant an bal re beu gwithys yn y blit diswrys gans skoodhyans bagasow leel.

 (yn Sowsnek) 

 (yn Sowsnek)




#Article 373: Balweyth yn Kernow (177 words)


Balweyth yn Kernow a dhalathas y'n Oos Brons a-varr yn ogas ha 2150 K.O.K ha gorfenna gans degeans bal sten Crofty Soth yn 1998. Sten ha kober o an metols kemmynna, mes yma 90% a vetals ha monow an bys a yllir bos trovyes yn Kernow. Dhe'n pols ma, 2016, nyns usi unn bal moon metol owth oberi y'n dir, mes yma kows a-dro dhe eyl-ygerans a Crofty Soth y'n termyn a dheu.

Meur a gerrek ha meyn re beu mengleudhyes yn Kernow ynwedh, ow komprehendya growan.

Kernow, yn kesoberyans a Dhewnens, a askorras brassa rann a sten, kober hag arsenik dhe'n Ruvaneth Unys. Yn hwreydhek, an sten veu stremyes dhyworth goverow, mes wortiwedh hwelyow yn-dann dhor veu ygerys mar a-varr avel an 16ves kansvledhen.

Yn 1999 an Dirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West veu addyes dhe rol governans an RU rag dannvon dhe'n rol Ertach an Bys. Yn mis Gwynngala 2006, ev veu deklaryes dhe vos sewen.

Rag moy a valyow yn Kernow, gweller an folen: Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West ha'n rann 'Gweller Ynwedh'




#Article 374: Bal Sten Mena Wellington (474 words)


An Bal Sten Mena Wellington (Sowsnek: Mount Wellington Tin Mine) yw bal sten deges usi trigys dew vildir (3.2 kilometer) dhe'n est a Sen Dey yn Kernow. Ev veu ygerys yn 1976 avel an kensa bal nowyth y'n ranndir rag meur a vledhennyow.

An bal a dhegas yn 1991 wosa dhe'n pris a sten kodha ha kemerys dhe-ves veu an arghasans gweresek rag pompya. Yth esa assay dhe dhasserghi an bal ha'y dreylya dhe dennvos rag godrigoryon, mes hemm a fyllas.

Tyller an bal veu prenys gans Mount Wellington Mine Ltd yn 2007 a-varr, a removyas stomp an penndhaffar ha dasserghi an tyller. Ym niver a gompanis y'n sektoryow nerth nowedhadow avel Kensa Heat Pumps ha R-Eco.

Y'n 1920ow tri broder henwys Wellington a oberas beghow an Hwel Andrew koth, esa ogas dhe'n arenep. 

Yn 1935 Mount Wellington Ltd, skoodhyes gans British Non-ferrous Mining Corp Ltd, a brenas an reythyow dhe Valyow Unys ha Kesunyes, Hwel Clifford ha Hwel Andrew. Kevrennow yn Mount Wellington Ltd veu argemynnys war an 5ves mis Hwevrer.

Moy a vyldyansow ha shaftys veu drehevys y'n 30ow war an tyller ha'n bal a brenas reythyow dhe valyow yn ogas. Ober a stoppyas dhe Vena Wellington war an 16ves mis Kepardhu 1939 awos fyllel a arghasans.

Yn 1967 tardrans arbrevek a dhalathas dhe Val Mena Wellington wosa kompani a Ganada a brenas an tyller yn 1963. Yn 1969 ober dhe sedhi shafta nowyth, Shafta Wellington Niver 1, veu dallethys. An Bal Mena Wellington a dhalathas y askorrans yn 1974 avel an tressa bal sten nowyth yn Kernow yn teyr bledhen. Ev veu rewlyes gans an Korforeth Gernewek Balweyth ha Sten (Cornwall Tin and Mining Corporation).

Bal Mena Wellington veu deges yn 1978, mes shafta Niver 1 veu gwithys rag hedhas rag tus ha jynnweyth.

Yn mis Metheven 1980 askorrans dhe Hwel Jenna a eyl-dhalathas, wosa an bal dhe vos prenys gans Carnon Consolidated yn 1979, ha nebes moon a dheuth a-dhyworth Mena Wellington. An kompani Thyssens a wobrenas an tyller dhe Wellington a-dhyworth Billiton Minerals Ltd, an kompani a brenas nebes byldyansow ha tiryow an tyller yn 1979 ynwedh.

Wellington veu devnydhyes avel pennplas rag ober Thyessens dhe Hwel Jenna, Crofty Soth ha Bal Gever.

Yth esa'n 1980ow termyn a boyntys ughel hag isel rag Bal Mena Wellington ha'y valyow-hwor. Mes, awos gas metheyn esa ow tos a skollvaow Konsel Kernow dhe Wonow Unys, an chons a dardhow yn-dann dhor a gressyas. Yn mis Meurth 1991 Hwel Jenna, ow komprehendya Bal Mena Wellington ha'n balyow-hwor, veu deges.

War 16ves mis Genver 1992 320 milyon liter a dhowr ha loub trenkek andhyghtyes a dardhas a-dhyworth adyt Nangiles dhe Hwel Jenna y'n Dowr Karnon. Nivelyow ughel a Cd ha Zn veu gesys y'n dowr ha dasliwyes an heyl.

Balweyth yn Kernow

Tirwedh Balweyth Kernow ha Dewnens West

Bal Sten Gever

Bal Crofty Soth




#Article 375: Bal Feniks Unys (301 words)


Bal sten ha kober deges dhyworth an 19ves kansvledhen yw Bal Feniks Unys (Sowsnek: Phoenix United Mine). Trigys yw an bal 0.6 mildir (965 meter) dhe'n north-est a Venyon yn Kernow Est.

Balweyth a dhalathas war an tyller yn 1824 yn-dann an hanow Bal Komm Klini (Clinicombe Mine). Ev a wrug mos ha bos rann an Balyow Unys Kernow (Cornwall United Mine) yn 1836, mes an aventur hemm a fyllas. Prenys veu an bal yn 1842 gans Balgapten Jago Seccombe a'n eyl-henwis avel Bal Feniks.

Erbynn 1865 an kreunyow kober re dhalathsa difygya ha Wella West, ynjynor balweyth hag entreprenour, a brenas les-kontrollya y'n kompani. Samplow a dhiskwedhas yth esa kreunyow krev a sten yn-dann an kober. Ytho Hwel Feniks veu treylyes dhe dhaskavos sten.

Yn le es vledhen an obernerth a efanas a 130 yn 1851 dhe 460. Hwel Feniks a dhuryas dhe efani ha'n obernerth a devas yn fast dhe dhres 600 erbynn an 1870ow a-varr. Yn 1875 Feniks West veu komprehendyes y'n sett ha'n moon wiskys veu dannvenys yn-nans an Hyns-horn Lyskerrys ha Karn nowyth, gans glow rag a jynnow-pren ow tos yn y vann.

Askorrans a sten a dhrehedhas y ughelboynt yn 1877 gans eskorrans a 34,000 tonnas, mes erbynn 1897 ev re godhsa dhe 22,000 tonnas. An bal a oberas bys 1898.

Jynnji nowyth veu byldyes dre benn an shafta Pennsevik Kembra yn 1907, a via sedhys dhe dhownder a 1200 tros-hys (365 meter). An jynnji o chi dhe jynn-prenn pompya 80 - an onan finek dhe vos byldyes gans an Vreder Holman a vri a Gammbron.

Ev o assay dhe eyl-oberi an begh rych koth, mes ev a fyllas. Dres y seyth bledhen a ober, an bal a wrug daskavos 95 tonnas a sten du yn-unnik. An bal a dhegas wortiwedh yn mis Gwynngala 1914.




#Article 376: Hyns-horn Menydh Aberhondhu (157 words)


An Hyns-horn Menydh Aberhondu (Kembrek: Rheilffordd Mynydd Brycheiniog, Sowsnek: Brecon Mountain Railway) yw hyns-horn kledhrennow-kul 1 tros-hys 113⁄4 meusva (603 mm) rag havysi a bon dre'n Banaghow Aberhondhu a-hys hirder kowal Kreun Ponsgammva hag yn-bann dre'n kreun gwartha dhe Dorbansow.

Trigys yw an hyns-horn tri mildir (4.8 kilometer) dhe'n north a Verther Tydvil yn Glamour Kres yn Kembra soth-est.

An linen a bon a-hys rann gweli-kledhrennow an Hyns-horn Aberhondhu ha Merther, usi hyns-horn geyj savonek koth, a-dhyworth Pans dhe worsav nowyth dhe Dorpansow dres Ponsgammva ha loup Tnowanger. An hyns-horn yw ogas ha 5 mildir (8.0 kilometer) hir.

An hyns-horn a dhiwedh ogas dhe entrans soth an gowfordh Dorpansow , usi 667 lath hir, ev yw an gowfordh hyns-horn ughella Breten Veur, a gemeras an linen wreydhek dre'n breow dhe Aberhondhu.

An hyns-horn a as havysi dhe wodriga orth rannow pell an Park Kenedhlek Banaghow Aberhondhu heb bos fowt dhedha lewya aga herri yndho. Yma parkva veur dhe worsav Pans.




#Article 377: Söl'ring (111 words)


Söl'ring, Sölring po Syltring (koth) yw onan a dheg penn-rannyeth an Northfrisek a gowsir war an enys Sylt yn Almayn hag yw varien enesek an yeth, gans Fering, Öömrang ha Frisek-Hallig. Dyffrans yw an yeth dhe rannyethow an dor bras awos delanwes an yeth Danek. Peryllys yw an yeth awos ev re beu disworrys gans an Almaynek a gowsir gans havysi dhe'n enys. Kowsys yw an yeth gans le es 500 person ha ny drig meur a'n pobel a'n kows war Sylt. Kyn tyskir an yeth yn lower a skolyow kensa, nyns eus chons da a dreusvewa dhodho.

Ottomma devynn a'n gan Üüs Söl'ring Lön (Agan Gwlas a Sylt).

 (yn Almaynek)




#Article 378: Northfrisek (215 words)


Yeth minorita usi kowsys yn Almayn yw Northfrisek (Frasch/Fresk/Freesk/Friisk). Kowsys yw gans 30,000 person yn Frisi Kledh. Keskelmys yw an yeth dhe'n dhew yeth Frisek aral, Saterfrisek usi kowsys yn Is-Saksoni ha Westfrisek usi kowsys y'n Iseldiryow.

An yeth Sowsnek yw keskelmys dhe Frisek keffrys. Klassys yw an dhew yeth yn bagas Anglo-Frisek kemmyn hag Anglo-Frisek yw gorrys yn bagas gans an yethow Jermanek Mor Kledh gans Is-Almaynek.

Yma dew bennvagas a rannyethow Northfrisek: rannyethow an dor bras ha rannyethow enesek. Oll yn oll yma deg rannyeth a Northfrisek ynter an dhew vagas ma.

Treylyans an lavar a-woles yw: 'Spann, loor koth, splann!', Häwelman a grias, mes ny yllys gweles po'n loor po'n ster; i res eth dhe'n gweli seulabrys (dhyworth: Der kleine Häwelmann gans Theodor Storm).

Söl'ring (rannyeth a Sylt)

Fering-Öömrang (rannyeth a Föhr hag Amrum)

HeligolandekHeligolandek (rannyeth a Helgoland)

Frisek Goesharde North, Hoorninger Fräisch eghen a Langenhorn

Frisek Wiedringharde

Halligen Frisian (kowsys y'n enysyow Halligen mes yw rann an rannyethow Dor Bras)

Mooring (rannyeth a Bökingharde)

Sowsnek re beu komprehendyes rag hevelyans.

An niver a Northfrisegoryon yw ynter 8,00 ha 10,000, mes nyns eus arhwithransow kewar. Yn peryll yw an yeth awos ny'n dysk fleghes yn lower a leow. Yn Lyver Rudh an Yethow Peryllys gans UNESCO, klassys yw Northfrisek avel peryllys yn tevri. Gwithys yw an yeth gans an Chartour Europek rag Yethow Ranndiryel po Bian.




#Article 379: Hyns-horn Glynn Groudel (163 words)


An Hyns-horn Glynn Groudel (Sowsnek: Groudle Glen Railway, Manowek: Raad Yiarn Lhen Coan) yw hyns-horn kledhrennow kul dew troos-hys (610 mm) usi trigys dhe'n north a Dhouglas war Enys Vanow. Oberys yw an hyns-horn gans bagas a vodhogyon, gans trenow owth oberi yntra mis Me ha mis Gwynngala gans nebes trenow arbennik y'n Kynnyav.

An linen a bon rag 0.55 mildir (0.9 kilometer) yntra Gorsav Lhen Coan ha Sea Lion Rocks, le mayth esa milva yn termyn eus passyes. Yma gortva dhe Lime Kiln Halt ha loup-passya dhe'n penn-worsav koth dhe Headland.  Yma dew grow-jynn ha krow-gocha dhe Lhen coan.

Yn hwreydhek, an linen a oberas yntra 1895 ha 1962, pan dheges veu, an kledhrennow veu kemerys dhe-ves ha'n byldyansow veu distuys. Yn 1982 an Isle of Man Steam Railway Supporters' Association a dhallathas owth eyl-vyldya an linen. Rann gott yntra Lime Kiln Halt ha Headland veu ygerys yn 1983, ha'n eyl-ygerans sodhogel a hwarva yn mis Me 1986.

 (yn Sowsnek)

 (yn Sownsek)




#Article 380: Hyns-horn Listowel ha Ballybunion (530 words)


An Hyns-horn Listowel ha Ballybunion o hyns-horn unngledhren 8.9 mildir (14.4 km) esa byldyes ow tevnydhya'n bennrewl Lartigue a junyas Listowel ha Ballybunion yn Konteth Kerry, Wordhen. 

Ha Charles Lartigue ow korfenna displegya y system hyns-horn unngledhren, poblans Konteth Kerry yn Wordhen a brofyas hyns-horn yntra Listowel ha Ballybunion. Dewisys veu dhe vyldya'n hyns-horn ow tevnydhya tybyans Lartigue ha'n ragdres a gostyas £30,000. Ygerys veu an hyns-horn war an 29ves mis Hwevror 1888 avel an kensa hyns-horn unngledhren kenwerthel an bys.

An trenow a garyas gwara, yn arbennik bughes ha tewes treth ha poblans Kerry ha Limerick a dhevnydhyas an hyns-horn rag viajya dhe'n treth ha'n gwelyow golf yn Ballybunion. Fleghes Ballybunion a viajyas dhe'n Skol Nessa yn Listowel warnodho.

Oberys veu an hyns-horn anusadow hemm rag 36 bledhen heb waynya vyth budh. An hyn-horn veu kisyes y'n Bell Civil Wordhen hag ev veu deges yn 1924 awos achesonys erbysek. 

Pub lokomotyv o a'n eghen 0-3-0 ha byldyes bons gans an Kompani Jynn Hunslet. Drehevys bons yn arbennik gans diw galter rag omberthi war an gledhren, ha diw gist-dan, ytho res o dhe onan anedha bos truedhys gans an lewyer. Yth esa tender powerys dhe bub lokomotyv a dhevnydhyas diw hirgrennen rag gweres war vreow. Yth esa dew chymbla byghan war an tender rag an ethen gorvok dhyworth an hirgrenennow ma.

Topp-skavder an linen o 18 mph (29 kph), mes y hyllas an jynnow mos 30 mph (48 kph).

Jynn byghan henwys pott-koffi veu devnydhyes rag drehevel an linen.

Res o dhe'n beghow bos omberthys yn kompes. Mar mynnsa tiek dannvon bugh dhe verghas, res a via dhodho dannvon dew leugh keffrys rag y omberthi; i a wrussa viajya war emlow a-dal a'n keth kert gwara.

Nyns o possybyl drehevel treusvaow hyns-horn aawos desin an kledhrennow. Tennbonsow a-dreus dhe'n linen veu gwrys rag may halsa fordhow hy threusi, an ponsow ma veu oberys gans kesservysi.

Le may treusas lerghow bargen tir an hyns-horn, yth esa treusvaow esa grondyes war bennrewl mosow-treylya. Alhwedhys bons hag yth esa alhwedh dhe'n tiek. Wosa i dhe vos dasalhwedhys, y hyllas an gledhren bos treylyes dhe unn amal rag gasa an dreusva dhe vos devnydhyes.

Junyes o an dhew eghen a dreusva homm dhe sinellow awtomatek a stoppyas pub tren a neshas; traffik fordh veu res ragwir pub prys y'n kevreyth hemm.

Ny yllas trethysi chanjya amal an kocha ha'n tren ow movya. Eghen a bons-troos veu drehevys dhe benn nebes kochys, hag yth esa unn pons an keth ma karyes war gert aral. Hemm a asas trethysi dhe dreusi'n gledhren, pan veu an tren stoppyes yn gorsav.

Ny yllas poyntyow hyns-horn usadow bos devnydhyes, ytho mosow-treylya kromm a wrug an soodh. Pan vons rosellys yn unn tu, an warr a junnyas an penn-lergh ha lergh aral. Pan vons rosellys 180 gradh, an warr eth y'n tu a-dal, hag ytho hi a junyas an penn-lergh gans lergh dyffrans.

Yn 2003, an Lartigue Monorailway Restoration Committee a ygeris rann 1,000 meter (1,100 lath) a hyns-horn yn Listowel. Oberys yw an linen homm gans lokomotyv disel esa gwrys dhe omheveli onan an jynnow 0-3-0 gwreydhek. An jynn ha tren a gochys veu byldyes gans Alan Keef Ltd.




#Article 381: Mengleudh Delyow Boll (418 words)


An brassa mengleudh legh yn Kernow yw an Mengleudh Delyow Boll (Sowsnek: Delabole Slate Quarry). Desedhys yw y'n dreveglos Delyow Boll yn Kernow North hag ev re beu oberys heb hedhi a-dhia'n 15ves kansvledhen. Dres reyn Myghternes Elisabeth an kensa, yth esa pymp mengleudh war an tyller o pur bosek rag delivra legh dhe Vreten Vyghan ha'n Iseldiryow. 

Yn 1841, y junyas an pymp mengleudh dhe wul unn unses, an Kompani Legh Delyow Boll Koth (Old Delabole Slate Company) eth ha bos an kompani kendon finwethys a-lemmyn yn 1898. Yn kres an 1800ow, yth esa a-dro dhe 1,000 gweythyor a oberi y'n mengleudh, owth estenna kresek a 120 tonnas a legh pub dydh, mes an niver ma a sedhas dhe 500 yn 1910. Kyns an hyns-horn dhe dhos yn 1893, treghys veu an legh ha tennys vons dhe Borthkaveran le may fons kergys yn gorhelyow.

Deges veu Mengleudh Legh Delyow Boll Koth gans arghansoryon an kompani yn 1977. Degemeror o Rio Tinto Zinc a oberi an mengleudh bys dhe 1999 pan veu prenys gans bagas dyghtyans leel. Yn 2005, an brassa rann a'n kevrennow a veu prenys gans unn teylu, an kensa tro a-dhia 1842. Yn 2007, nyns esa saw pymp gweythor owth oberi y'n pytt gans somm a a-dro dhe 40 gweythor.

Yth esa hyns-horn kledhrennow-kul 1'11 geyj (584.2mm) a oberi y'n mengleudh yntra 1834 ha'n 1980ow. Ev a dhevnydhya lokomtyvyow ethen ha disel rag movya an legh. Yn 1879, an mengleudh a brenas dew jynn ethen a-dhyworth an Hunslet Engine Company yn Leeds. Yth esa an re ma ensamplys a'n eghen Quarry Hunslet a vri, i o niver 219 henwys E. Jago ha niver 220 henwys John Allen. Yth esa niver a hensi-horn ynklinyes y'n mengleudh ynwedh a yll bos gwelys yn meur a skeusennow koth a'n mengleudh. 

Yntra 1893 ha 1964, servyes veu an mengleudh gans an Hyns-horn Kernow North a oberi trenow karg a-dhyworth garth-keschanj a ranna gans an hyns-horn pervedhek. Ny dreusvewas an dhew hyns-horn dhe'n jydh hedhyw ha lemmyn an mengleudh a dhevnydh kertigow rag karga an legh. 

An mengleudh a bes estenna kresek a 120 tonnas a legh pub dydh dre dhevnydhya methodys balweyth arnowyth ha gweythoryon skentel. Yma heskennow gwiver adamant dhe'n kompani a dregh stockys 600 tonnas a-dhyworth enep an mengleudh yn le ow tardha. Hemm a styr na wra kemmys a atal avel yn termyn eus passyes.

Yma presentyansow yn-kever an mengleudh ha tornys kerdhes a-dro dhodho yw ygor dhe'n poblek.

Gwiasva kompani an mengleudh (yn Sownsek yn-unnik): 




#Article 382: Hyns-horn Bal Laksaa Meur (207 words)


Hyns-horn war Enys Vanow yw an Hyns-horn Bal Laksaa Meur (Sowsnek: Great Laxey Mine Railway, Manowek: Raad Yiarn Meain Laksaa). Gwrys veu an hyns-horn dhe servya'n Bal Laksaa Meur, bal plomm usi trigys yn Laksaa. Y'n jydh hedhyw, an linen kledhrennow-kul 19 meusva (483 mm) a bon a-dhyworth entrans koth an bal dhe'n leuryow-golghi dre'n unsel gowfordh esys war an enys yn-dann an Hyns-horn Tredanek Manow ha'n fordh yntra Douglas ha Ramsey. 

Forsakyes veu an hyns-horn gwreydhek yn 1929 pan veu an bal deges. An hyns-horn 1⁄4 mildir (0.4 km) a eyl-ygeris yn mis Gwynngala 2004. An hyns-horn a dhevnydh eyl-vyldyansow an jynnow-ethen Lewin gwreydhek henwys Ant (moryonen) a Bee (gwenenen) ha jynn-disel henwys Wasp (goghien) a oberas yn bal yn Kernow yn hwreydhek. 

Yn hwreydhek, an hyns-horn a dhevnydhyas mergh rag tenna an kertow, mes yn 1877 prenys veu dew jynn-ethen dhyworth Stephen Lewin a Poole. Ant ha Bee o jynnow-tank 0-4-0 a veu gwrys dhe fittya yn shafta adyt an bal. Yth esa diw hirgrennen a-berth yn framyow pub jynn a dhevnydhyas daffar-kalpes Bagnall-Price rag provia power dhe'n aksel a-dryv. Yskynnys veu an tankyow-dowr war benn an gist-vog rag gwitha'n jynnow kul. An jynnow a dhevnydhyas kaltoryon-skathik rag an acheson ma keffrys.

 (yn Sowsnek yn-unnik)




#Article 383: Gorsav Porth (123 words)


Gorsav Porth a serv an treveglosyow a Borth, Ty war Dreth ha Lanndreth yn Kernow. Desedhys yw war Benn-hyns-horn Kernow ha dibarthva yw rag Linen Arvordiryow Atlantek dhe Dewynblustri. Oberys yw an gorsav gans Great Western Railway a ober servisyow gans CrossCountry.

Ygerys veu an gorsav gans Hyns-horn Kernow yn 1859 ha junyes veu gans Hyns-horn Monow Kernow yn 1879. Yth esa res dhe drethysi chanjya tren dhe Worsav Porth bys 1882 drefen bos an dhew hyns-horn geyjys dyffrans; geyj ledan o an penn-hyns-horn ha geyj savonek o an hyns-horn monow. 

Yma tri hay dhe worsav Porth. 

Kay enys yw kayys dew ha tri usi drehedhys gans pons dhyworth Kay Onan.

Yma Kist Sinellow dhe Borth ynwedh. Desedhys yw dhe benn Kay Dew.




#Article 384: Gorsav Lanndreth (103 words)


Gorsav deges war an Linen Arvordiryow Atlantek yw Gorsav Lanndreth a servyas an treveglosyow a Lanndreth ha Ty war Dreth. Ygerys veu an gorsav yn 1876 pan dhallathas an Hyns-horn Monow Kernow owth oberi servis dhyorth Fowydh dhe Dewynblustri. Yn hwreydhek, y henwys an gorsav Porth, mes chanjyes veu dhe Lanndreth (St Blazey) yn 1879 wosa an gorsav Hyns-horn Kernow gans an keth hanow dhe ygeri. Y tegeas an gorsav dhe drethysi yn 1925 ha dhe dus-hwel yn 1934.

Nebes trenow gwara a bes dhe dhevnydhya an garth dhe dyller an gorsav yn jydh hedhyw hag yth yw tre dhe dro-voos Lanndreth keffrys.




#Article 385: Gorsav Logsulyan (184 words)


Gorsav a serv an bluw ha treveglos a Logsulyan yn Kernow Kres yw Gorsav Logsulyan. Desedhys yw war Linen Arvorduryow Atlantek ha dyghtyes yw gans Great Western Railway a ober trenow a hedh omma. Gorsav-govyn yw, ytho yma res dhe drethysi war an tren leverel dhe'n gwithyas-tren y fynnons diyskynna, yma res dhe'n re a vynn yskynna y'n tren sinya dhe'n lewyer. 

An kensa hyns-horn dhe ygeri yn Logsulyan o an Hyns-Tramm Treffry, mes yn 1874 yth ygeris an Hyns-horn Monow Kernow a wrug dhe hyns-tramm bos dres nivera. Trenow trethysi a dhallathas yn 1876, ow stoppya orth kay henwys Bridges (Ponsow). Eylhenwys veu an gorsav yn 1905 dhe Luxulyan (Logsulyan). Yth esa dew gay ha loup-passya dhe Logsulyan esa ystynnys yn 1910. Y'n keth bledhen, y feu removyes an dhew gay esa eylsettyes gans kay-enys yntra kledhrennow an loup. Yth esa garth-gwara a veu deges yn 1964, an keth bledhen avel stubb an Skorren Colcerrow, enep an eyl kay ha'n loup-passya.

Y'n jydh hedyw, yma unn kay dhe Logsulyan gans skovva hag esedhow. Yma gwel-kerri byghan a jun gans vownder a-dryv dhe'n tyller.




#Article 386: Gorsav Karnrosveur (145 words)


Gorsav Karnrosveur a serv an treveglos dhe Garnrosveur yn Kernow. Gorsav yw war an Linen Arvordiryow Atlantek usi dyghtyes gans Great Western Railway. 

An Hyns-Tramm Treffry a veu ygerys yn 1847 a oberas y'n arenebedh kyn an Hyns-horn Monow Kernow dhe dhos yn 1874. Trenow trethysi a dhallathas yn 1976 yntra Tewyblustri ha Fowydh. Dhe'n pols na yth esa unn kay dhe Garnrosveur. Doblys veu an linen dhe Dhibarthva Goonwrug yn 1930 hag y feu an kay treylyes dhe gay-enys. An linen dhe Woongrug a dhegeas rag trethysi yn 1964, ytho treylyes delergh dhe worsav unn gay o. An linen dhe Garrbons veu deges yn 1989 a styr nag eus saw unn lergh dre'n treveglos y'n jydh hedhyw.

Gorsav-govyn yw, ytho yma res dhe drethysi war an tren leverel dhe'n gwithyas-tren y fynnons diyskynna, yma res dhe'n re a vynn yskynna y'n tren sinya dhe'n lewyer.




#Article 387: Gorsav Tregarrek (140 words)


Y serv Gorsav Tregarrek an treveglos a Dregarrek yn Kernow.

Ygerys veu depot war an tyller henwys Holywell (Fentensans) yn 1874 ha wortalleth yth o devnydhyes gans trenow-gwara yn-unnik. Trenow trethysi a dhallathas yn 1876, pan veu eylhenwys an depot Victoria. Chanjyes veu an hanow unweyth arta yn 1904, an dro ma ow mos yn Roche (Tregarrek). Ystynnys veu an loup-passya yn 1936 rag an trenow havysi hir a dhevnydhyas an linen dhe'n pols na. Y tegeas an loup ma yn 1965 dhe'n keth pols ha'n garth gwara. Trenow a hedhas orth kay dhe-west rag spys kyn an kledhrennow dhe vos removyes. A-dhia nena trenow re hedhas orth an kay dhe-est.

Gorsav-govyn yw Tregarrek, ytho yma res dhe drethysi war an tren leverel dhe'n gwithyas-tren y fynnons diyskynna, yma res dhe'n re a vynn yskynna y'n tren sinya dhe'n lewyer.




#Article 388: Gorsav Fordh Sen Kolom (136 words)


Yth yw Gorsav Fordh Sen Kolom gorsav war an Linen Arvordiryow Atlantek a serv Fordh Sen Kolom yn Kernow. Oberys ha dyghtyes yw gans Great Western Railway. Ny hedh Trenow Yntra-Cita orth an gorsav ma drefen y vos re bian. Yth ygeris an gorsav ma yn 1874 ha trenow trethysi a dhallathas yn 1876. Yn hwreydhek, yth o an gorsav henwys Halloon (Hel an Woon), mes y feu res an hanow St Columb Road (Fordh Sen Kolom) yn 1878. Yth esa garth gwara ha loup-passya omma yntra 1933 ha 1965.

Nyns usi saw unn kay dhe Fordh Sen Kolom y'n jydh hedhyw.

Gorsav-govyn yw Gorsav Fordh Sen Kolom. Yma res dhe drethysi war an tren leverel dhe'n gwithyas-tren y fynnons diyskynna, yma res dhe'n re a vynn yskynna y'n tren sinya dhe'n lewyer a-dhyworth an kay.




#Article 389: Gorsav Goonkoyntrel (181 words)


Gorsav Goonkoyntrel yw gorsav hyns-horn a serv Goonkoyntrel war an Linen Arvordiryow Atlantek. Trenow a bon dhe Dewynblustri ha gorsavow dhe Borth dhyworth an gorsav ma. Oberys ha dyghtyes yw gans Great Western Railway. Trenow Yntra-Cita CrossCountry ha Great Western Railway a hedh orth an gorsav ma hag i ow viajya war-tu ha Porth rag bywhe an dreusva, mes ny yll trethysi yskynna po diyskynna y'n servisyow ma. 

Yth ygeris hyns-tramm mergh dhyworth Porth Tewynblustri dhe Hendra (ger Tredhinas) war an tyller gans Joseph Treffry yn 1849. Y junyas an Hyns-horn Monow Kernow gans an hyns-tramm ma yn 1874 dhe Dhibarthva Tredhinas. Trenow trethysi a dhallathas yn 1876, mes ny ygeris gorsav Goonkoyntrel bys 1911 avel Quintrell Downs Platform (Kay Goonkoyntrel). Y feu an gorsav ma staffyes bys y'n 1990ow pan veu an dreusva yetyes eyl-worrys gans treusva ygor. Nowedhys veu an dreusva dhe dreusva hanter-lettys yn 2003 ha 2004.

Gorsav-govyn yw hag yma res dhe drethysi war an tren leverel dhe'n gwithyas-tren y fynnons diyskynna, yma res dhe'n re a vynn yskynna y'n tren sinya dhe'n lewyer dhyworth an kay.




#Article 390: Gorsav Tewynblustri (312 words)


Gorsav a serv an dre a Dewynblustri yn Kernow yw Gorsav Tewynblustri. Termynus usi oberys gans Great Western Railway yw war an Linen Arvordiryow Atlantek a dreus Kernow Kres dhyworth Porth. Yma'n gorsav ogas dhe gres an drev ha's trethow ow kweles trenow dhyworth Porth, Aberplymm ha Loundres-Paddington (y'n hav). CrossCountry a ober trenow-hir war bennseythennyow y'n hav dhe Dundee ha Manchester.

An kensa hyns-horn war an tyller veu oberys gans mergh war hyns-tramm a veu drehevys gans Joseph Treffry y'n 1840ow. Ystynnys veu an linen ma gans an Hyns-horn Monow Kernow yn 1874 ha trenow trethysi a dhallathas yn 1876. Hyns-horn an West Bras a oberas pub tren dhyworth 1877 ha prena Hyns-horn Monow Kernow yn 1896.

Yn hwreydhek, yth esa unn kay unsel ha tro-voos dhe Worsav Tewynblustri. Eyl-vyldyes veu yn 1905 gans dew gay ha tri lergh ha'n linen dhe Porthperan a ygeris y'n keth bledhen a styryas y hylli trenow ponya dhyworth Tewynblustri dhe Druru.

An penn-gay veu ystynnys yn 1928 ha 1935, ha'n nessa kay veu ystynnys yn 1938. An ystynnansow ma veu gwrys rag an trenow hir leun a havysi dhyworth Loundres ha pella dhe-ves. Yth esa lies lergh-gwitha rag an trenow ma ynter an servisyow ma.

Nyns o a gorsav gwithys yn ta, ha gweladow o hemma was an linen dhe Druru dhe dheges yn 1963. An garth gwara a dhegeas yn 1965 ha to kayys dew ha tri veu removyes yn 1964. Berrhes veu kay tri yn 1966 hag erbyn 1972 y feu removyes peswar lergh-gwitha. Degys veu an gist sinellow y 1987, an kledhrennow yn kay onan veu dideklys ha pub daffar sinnel keffrys. An lergh-gwitha finek veu degys keffrys. Gwithys veu an kledhrennow ryb tenewen kay tri bys dhe gres an 1990ow. 

Termynus an skorr dhyworth Porth yw Twynblustri. Ev a handel lies tren yntra-cita y'n hav ha trenow leel maga ta. 




#Article 391: Hyns-horn Hellys (158 words)


Hyns-horn ertach 4 tros-hys 81⁄2 meusva (1,435mm) yn Kernow yw an Hyns-horn Hellys. Yma kowethas an Hyns-horn Hellys owth assaya dasdhrehevel ha gwitha kemmys a'n linen HWB gwreydhek dell vo possybyl yntra Nansigolen ha Bal Walter Trout yn arenebedh Hellys.

Yth o linen wara dre vras, mes y kemeras havysi keffrys.

Yth esa tybyans dhe eyl-ygeri an linen yn 1994, mes arhwithrys veu an hyns gans sodhogyon Kledhrennow Bretennek (BR) a dhewisis nag o possybyl an eyl-ygerans awos pygemmys ober o res dh'y wul. Yn 2002, bagas a vodhogyon a wrug Kowethas Gwitha an Hyns-horn Hellys (Helston Railway Preservation Society) a dhallathas klerya an lasneth ha losowedh yn 2005.

An hyns-horn a eyl-ygeris rag trethysi mis Kevardhu 2011 hag erbyn mis Gwynngala 2012 yth esa nebes mildir (1.6km) a gledhrennow devnydhyadow dhyworth Prospidnick dhe Worta Truthall.

Yn 2016, y feu res kummyas-tewlel rag ystynn an kledhrennow ha drehevel kay nowydh ha lerghow-gwitha dhe Brospidnick, ha dhe eyl-vyldya an gorta dhe Druthall. 




#Article 392: Gorsav Lyskerrys (375 words)


Gorsav hyns-horn yn Kernow Est yw Gorsav Lyskerrys (Sowsnek: Liskeard railway station) a serv an dre a Lyskerrys. Yma'n gorsav 17.75 mildir (29 km) dhe-west a Aberplymm war Benn-Hyns-Horn Kernow, yth yw dibarthva an Linen Nans Logh.

Ygerys veu an gorsav gans Hyns-horn Kernow yn mis Me 1859. Addyes veu lergh-gwitha gwara kyn diwedh an vledhen awos myns an traffik.

Yn 1901 an Hyns-horn Lyskerrys ha Logh veu ystynnys yn-bann an nans rag junya gans an penn-linen. An ystynnans veu ygerys war 15ves mis Me 1901. An skorr  a dhrehedhas Lyskerrys dhe elin pedrek dhe'n penn-linen, ytho yth esa res drehevel kay ha byldyans arbennek rag trenow an linen Logh. Junyans gans an penn-hyns-horn veu gwrys gans an garth gwara a asas trenow gwara ha kochys gwag dhe vos kesschanjyes ynter an penn-linen ha'n skorr. Drehevys veu kist sinellow yn arbennek rag an skorr rag dyghtya trenow ow mos war tu ha Komm. Deges veu homm yn mis Meurth 1964, a-dhia nena an dhibarthva re beu dyghtyes gans dorfram.

Desedhys yw an gorsav nebes 0.5 mildir (0.8 km) soth-west a gres Lyskerrys. Oberys yw gans Great Western Railway.

Kayys onan ha dew yw desedhys yn treghans down a flank lerghow doblek an penn-hyns-horn. Treusys yw gans pons fordh ha pons kerdhoryon y'n gorsav. Orth pub penn, yth a an linen yn-nans ha treusi ponsfordhow, Ponsfordh Lyskerrys dhe'n est ha Ponsfordh Dowr an Woon dhe'n west.

Y tiberth trenow rag Pennsans dhyworth Kay Onan usi drehedhys dre dreusi'n pons kerdhoryon. Trenow dhe Aberplymm a dhyworth Kay Dew usi nes dhe'n sodhva toknys. Trenow rag Logh a dhyworth Kay Tri usi dhe elin pedrek gans an kayys erel hag yma byldyansow dyffrans dhodho. Yma fordh drehedhes ow separatya Kayys Onan ha Dew ha Kay Tri.

Yma dre-dreusow dhe bub penn an kayys war an penn-linen a allesog trenow dhe worthtreylya dhe Lyskerrys ha dhe junya gans an linen dhe Logh. 

Servyes yw Lyskerrys gans trenow Great Western Railway ha CrossCountry war Penn-hyns-horn Kernow yntra Pennsans hag Aberplymm. Yma trenow dydhyek dhe Bennsans, Aberplymm ha Loundres. Yma keffrys trenow dhe Vristol, Manchester hag Alban, ha Koskador Revyor an Nos a bon ynter Loundres ha Pennsans, ha Pennsans ha Loundres.

Yma unn jynn-tokyn dhe'n gorsav ryb tenewen an penn-byldyans.




#Article 393: Gorta Dibarthva Komm (312 words)


Gorta Dibarthva Komm (Sowsnek: Coombe Junction Halt) yw gorsav hyns-horn war an Linen Nans Logh a serv an gwigow a Gomm ha Nansmelin ogas ha Lyskerrys, Kernow. Yma res dhe bub tren ow mos yntra Lyskerrys ha Logh gorthtreylya dhe Dhibarthva Komm, mes nyns usi saw dew dren pub dydh a bes an pelder kott dhe'n kay rag gallesogi trethysi dhe junya po diyskynna an tren.

Yntra mis Ebrel 2014 ha mis Meurth 2015, nyns o saw 26 merkyans a drethysi ow junya po diyskynna an tren dhe Gomm, henn a wrug dhodho bos an nessa gorsav lyha devnydhyes yn Breten Veur, wosa Shippea Hill.

Yth ygerys an Hyns-horn Lyskerrys ha Logh a-hys an Nans Logh yn 1860, yn 1896 y feu kay drehevys dhe Gomm rag trethysi a vynnas kerdhes yn-bann an vre dhe'n gorsav yn Lyskerrys.

Ystynnans an hyns-horn dhyworth Komm dhe worsav Lyskerrys veu ygerys yn 1901 pan veu gorsav Dowr an Woon deges. Y hedhas pub tren orth Dibarthva Komm ha'n lokomotyv ow ponya a-dro dhe'n tren kyn pesya gans an viaj. Yn hwreydhek, yth esa loup dhe soth an gorsav a asas dew dren dhe bassya, mes wosa 1928 y feu hemm kesunyes gans hyns an kay. Wosa hemma, y hyllas trenow passya wosa an kensa tren dhe bonya a-dro ha shuntya dhe'n dre-linen, pan yllas an nessa tren mos dhe'n kay. 

Yma kay unsel a yll bos drehedhys dhyworth an fordh yn Nansmelin dhe'n north po dhyworth hyns-kerdhes ryb tenewen an dreusva dhe'n soth.

Yma res dhe drenow trethysi gorthtreylya dhe Gomm, mes nyns a miver meur anedha dhe'n kay. Yth a an linen a bes dhe'n north dhe Dhowr an Woon yn-dann Ponsfordh Dowr an Woon, mes nyns yw devndhyes homma saw gans trenow gwara treweythus.

Servyes yw Komm gans dew dren pub dydh yntra dydhyow Lun ha Sadorn. Nyns yw servis war dhydhyow Sul.




#Article 394: Gorsav Dowr an Woon (407 words)


Yth esa Gorsav Dowr an Woon (Sowsnek: Moorswater railway station) kres oberansow an Hyns-horn Lyskerrys ha Karn ha'n Hyns-horn Lyskerrys ha Logh. Y furvyas an dhew hyns-horn dibarthva penn-dhe-benn dhe'n tyller ma. Omma yth esa krowji an linennow ha hwel pri gwynn esa devnydhyes avel termynal lim rag lies bledhen erna wrug degea a-gynsow.

An Hyns-horn Lyskerrys ha Karn veu ygerys yn mis Du 1844 dhyworth an mengleudhyow ha balyow war amalow Bre Garn ha Goon Brenn a-gledhbarth Lyskerrys dhe Dhowr an Woon le may feu gwara treuslestrys dhe'n Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh. Dhe Logh y feu treuslestrys an gwara arta dhe worhelyow morek rag karya dhe dylleryow pella dhe-ves.

Hyns-horn a eylworras an dowrgleudh yn 1860 ha trethysi veu karyes yntra Dowr an Woon ha Logh dhyworth 11ves mis Gwynngala 1879. An Hyns-horn Kernow  ygeris yn 1859, ow treusi an linennow ha'n garth gwara dhe Dhowr an Woon dre bonsfordh veur. Gorsav nowyth veu drehevys a-gledhbarth an ponsfordh. Y feu devnydhyes gans trethysi ow viajya dhe Lyskerrys, mes yn 1896 y feu ygerys kay nowyth dhe Gomm rag trethysi ow mos dhe worsav Lyskerrys.

War 15ves mis Me 1901, yth ygerys skorr-junya dhyworth Komm dhe worsav Lyskerrys. Wosa an prys ma, nyns esa res dhe drenow hedhi orth Dowr an Woon ha deges veu an gorsav. 

Trenow gwara re besyas dhe dhevnydhya an linen dhe lergh-gwitha dhe Dhowr an Woon yn treweythus, mes ny dheu an trenow ma yn fenowgh. 

Yth esa desedhys an krowji ynter an linen Bre Garn ha'n lergh-gwitha pri gwynn gans hwelji byghan a-dhelergh dhodho. Yth esa keffrys hwelji rag gwitha an kertow ha'n kochys kyn an linen dhe junya gans Hyns-horn an West Bras. Y feu gwithys an kochys yn krowji aral dhe Logh.

Y feu deges an krowji war 11ves mis Gwynngala 1961, wosa henna oberys veu an skorr gans ULDow ha okomotyvyow disel Klas 22 Kledhrennow Bretennek. 

War 15ves mis Metheven 1906 y hwarva droglamm dhe Dhowr an Woon. Hwegh kocha gwag a dren arbennek re bia kemeres dhe Lyskerrys, mes hag i ow pos shuntyes y ponsons dhe-ves yn-nans an skorr serth. An gwithyas-sinell re bia gwarnyes yn-kever an kochys ha tren trethysi dhyworth Logh veu stoppyes orth sinellow an dhibarthva. Y feu estemyes bos an kochys ow viajya dres 60 mildir pub our (100 kilometer pub our) a bonyas bys dhe Dhowr an Woon le may kesskwatsons gans kochys erel y'n krowji. Pub onan veu distruys.




#Article 395: Gorta Fenten Geyn (195 words)


Gorta Fenten Geyn (Sowsnek: St Keyne Wishing Well Halt) yw gorsav hyns-horn war an Linen Nans Logh a serv an treveglos a Sen Keyn ha gwithti Magnificent Music Machines.

Kyn an hyns-horn dhe ygeri, y feu an bargennow tir ha treveglosow y'n arenebedh servyes gans an Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh. An Hyns-horn Lyskerrys ha Logh veu ygerys war 27ves mis Kepardhu 1860 rag karya gwara yntra Lyskerrys ha Logh ha'n dowrgleudh veu devnydhyes lyha ha lyha. Trenow trethysi a dhallathas war 11ves mis Gwynngala 1879, mes nyns o bys dhe'n 25ves mis Hwevrer 1902 yth ygerys an gorta ogas ha Sen Keyn y'n Nans Logh, wosa an hyns-horn dhe junya gans an penn-linen dhe worsav Lyskerrys.

Yma unn kay gans skovva vian dhe Worta Sen Kay usi desedhys a-dhyghow dhe drenow ow mos war-tu ha Logh.

Y hedh ogas ha pub tren dhe Sen Keyn orth govyn - hemm a styr bos res dhe drethysi leverel dhe'n gwithyas-tren y fynnons diyskynna omma; yma res dhe'n re a vynn junya an tren gul sinell kler dhe'n lewyer ha'n tren ow trehedhes. Nyns usi trenow war dhydhyow Sul y'n gwav yntra mis Du ha mis Me.




#Article 396: Gorsav Tir an Bughes (163 words)


Gorsav Tir an Bughes (Sowsnek: Causeland railway station) yw gorsav hyns-horn war an Linen Nans Logh a serv an wig Tir an Bughes.

An Hyns-horn Lyskerrys ha Logh a ygeris a-hys an Nans Logh yn 1860 rag eylworra an Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh ha trenow trethysi a dhallathas war 11ves mis Gwynngala 1879. Wortalleth yth esa gorsavow dhe Dhowr an Woon, Tir an Bughes ha Logh yn-unnik.

Yn mis Kepardhu 1881, y feu deges gorsav Tir an Bughes wosa an gorsav nowyth dhe Dewesva temmik pella a-hys an nans. An gorsav dhe Dir an Bughes a eyl-ygeris yn mis Metheven 1888.

Yma unn kay ha skovva dhe Dir an Bughes a-dhyghow dhe drenow a dhrehedh dhyworth Lyskerrys.

Gorsav govyn yw Tir an Bughes. Yma res dhe drethysi a vynn junya an tren gul sinell kler dhe'n lewyer ha'n tren ow trehedhes; yma res dhe'n re a vynn diyskynna leverel dhe'n gwithyas-tren. Nyns usi trenow dydh Sul yntra mis Du ha mis Me.




#Article 397: Gorsav Tewesva (157 words)


Yma Gorsav Tewesva (Sowsnek: Sandplace railway station) gorsav war an Linen Nans Logh yn Kernow a serv an wig a Dewesva.

Kyn an Hyns-horn Lyskerrys ha Logh dhe ygeri yn 1860, yth esa porthva dhe Dewesva war an Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh. An borthva a servyas an kylnow lim y'n wig ha bargennow tir an arenebedh. War 11ves mis Geynngala 1879, y tallathas trenow trethysi a-hys an hyns-horn, mes ny veu an gorsav drehevys dhe Dewesva bys 1881. Yth esa lergh-gwitha gwara desedhys dhe soth a'n gorsav, mes hemm re beu deges rag lies bledhen.

Yma unn kay ha skovva dhe Dewesva usi desedhys dhe-gledh dhe drenow a dhrehedh dhyworth Lyskerrys.

Gorsav govyn yw Tir an Bughes. Yma res dhe drethysi a vynn junya an tren gul sinell kler dhe'n lewyer ha'n tren ow trehedhes; yma res dhe'n re a vynn diyskynna leverel dhe'n gwithyas-tren. Nyns usi trenow dydh Sul yntra mis Du ha mis Me.




#Article 398: Gorsav Logh (352 words)


Gorsav Logh (Sowsnek: Looe railway station) a serv kemenethow yn Logh ha Porth Byghan yn Kernow. Penn-hyns an Linen Nans Logh yw, 8.75 mildir (14 km) dhe soth a Lyskerrys.

Ygerys veu an Hyns-horn Lyskerrys ha Logh war 27ves mis Kepardhu 1860 rag karya gwara yntra Lyskerrys ha Logh, owth eylworra an Dowrgleudh Kesunyans Lyskerrys ha Logh. Trenow trethysi a dhallathas war 11ves mis Gwynngala 1879.

Anusadow o an gorsav avel penn-hyns drefen nag esa saw kay unsel ha lergh, heb loup rag an jynn dhe bonya a-dro dh'y dren rag an viaj delergh. Pub tren a besyas dhe'n krowjiow kochys ha jynnow esa desedhys ynter an gorsav ha'n pons fordh der an Dowr Logh. Yth esa lerghow-gwitha rag gwara ynter an krowjiow ha'n avon, mes rann mogha an gwara eth dhe Gay Buller.

Kist sinellow Logh veu desedhys yn krow war an kay. Yth esa eth lever ynno ha deges veu yn 1964.

An skorr Logh, avel lies linen-skorr yn Kernow, veu profyes rag degeans y'n 1963 Derivas Beeching. An lerghow-gwitha dres an gorsav veu deges yn mis Du 1963 ha treghys veu an linen gans 110 lath yn mis Ebrel 1968; yma gorsav kreslu Logh war dyller byldyans an gorsav ha rann a'n kay. Post mildir mann veu desedhys ogas ha'n pons fordh der an avon ple junyas an hyns-horn gans an lerghow-gwitha privedh dhe Gay Buller. An gorsav gwreydhek veu 14 chayn (252 lath po 231 meter) dhe north an poynt ma, mes an linen re beu berrhes lies gweyth der an bledhynnyow; hemm a styr bos an post a verk ¼ mildir dhyworth 'penn' an linen a-dal an kay arnowyth usi 20 lath dhyworth penn an hyns-horn a-lemmyn.

Yma unsel kay ha skovva dhe Logh a-gledh dhe drenow a dhrehedh dhyworth Lyslerrys. Nyns yw toknys prenadow dhe worsav Logh, ytho yma res aga frena dhyworth an gwithyas-tren. Yma gwel-parkya byghan ryb tenewen an gorsav.

Y'n euryador Me 2017, yma 12 dibarth war dhydhyow an seythen ha dydhyow Sadorn y'n gwav, 14 war dhydhyow Sadorn ha 10 war dhydhyow Sul y'n hav. Nyns usi trenow dydh Sul y'n gwav.




#Article 399: Rudhek (135 words)


Rudhek (Erithacus rubecula) yw edhen gemmyn a goswigow ha lowarthyow yn Europa. Nans yw nebes bledhynnyow, esel o a deylu Turdidae an molghow, mes lemmyn esel a'n Muscicapidae yw, h.y teylu an chekkyer ha gwybesseroryon.

Henwyn yn yethow Keltek erel:

Es y askonnys yw an rudhek drefen y vrest rudh. Edhen dhov yw yn Breten Veur, parys dhe vos ogas dhe dus y'n lowarth. Nyns yw mar dhov yn remenans Europa. Yma'n rudhek ow kana dres an vledhen, dyffrans dhe ydhyn erel. Ef a yl bos argasus dhe rudhek aral war y diredh. Yma nebes anedha ow tivroa ynter Loghlyn ha Breten Veur dhe dremena an gwav. Y hirder yw 12.5–14.0 cm. Nyns us dyffrans semlant ynter an gorreydh ha'n venynreydh. I a dhedhow dew po tri goryans a bymp po hwegh ow pub bledhen.




#Article 400: Hensi-horn Kledhrennow Kul an Harz (113 words)


Kompani hyns-horn a ober rosweyth geyj-meter (1,000 mm / 3 tros-hys 3

Yma'n rosweyth hensi-horn gwrys a deyr linen an Harzquerbahn (Hyns-horn dre'n Harz), an Brockenbahn (Hyns-horn an Brocken), ha'n Selketalbahn (Hyns-horn Nans Selke). An hensi-horn a bon der an statys keffrysek a Niedersachsen ha Sachsen-Anhalt ha'n awtoritas leel a berghen an kompani.

An rosweyth yw nosedhek drefen ev dhe dhevnydhya lies jynn-ethen. Hemm yw awos fowt a gevarghow dres berghenogeth an Deutsche Reichsbahn yntra 1945 ha 1993. Y tevnydh an hensi-horn kemmysk a jynnow dhyworth an 1950ow ha jynnow gwreydhek. Yma keffrys lies jynn ha kerri-tren disel dhe'n kompani usi devnydhyes dhe skoodhya'n poblans leel pan nyns yw gwiw devnydh a jynnow-ethen. 




#Article 401: Hyns-horn Corris (339 words)


Hyns-horn kledhrennow kul 2 droos-hys 3 meusva (686 mm) war an or yntra Pow Merioneth (Gwynedh a-lemmyn) ha Pow Trevaldwynn (Powys a-lemmyn) yn Kres Kembra yw an Hyns-horn Corris (Kembrek: Rheilffordd Corris, Sowsnek: Corris Railway). 

An linen a veu ygerys yn 1859 hag y ponyas a-dhyworth Derwenlas, soth-est a Vachynlleth war-tu ha'n north dhe Gorris ha wosa henna dhe Aberllefenni. Skorrow eth dhe'n mengleudhyow legh dhe Gorris Wartha, Aberllefenni hag an mengleudhyow unnek a-dro dhe Ratgoos ha hwelyow erel a-hys an Nans Dulas. 

Y feu deges an hyns-horn yn 1948, mes Kowethas Gwithans a veu selyes yn 1966. Wor'talleth yth oberas avel gwithti, mes yn 2002 rann verr an linen yntra Corris ha Dibarthva Mespooth (Maespoeth) veu ygerys arta. Lemmyn yth ober an hyns-horn avel tennvos havysi. Jynn ethen nowyth a veu byldyes rag an hyns-horn py a entras oberyans yn 2005. Dew jynn a'n hyns-horn derowel re beu gwithys dhe'n Hyns-horn Talyllyn.

Yma dhe'n hyns-horn lies nas anusadow.

Merkyewgh - treylyansow Kernowek a'n henwyn re beu res yn bold gans an henwyn Kembrek/Sowsnek gwreydhek ynter an krommvaghow pan yw possybyl.

Kay war an Avon Devi dhe Vorbenn. Hemma o an penn-tyller treusworhella rag an hyns-tramm gwreydhek. Deges a veu y'n 1860ow.

Kayow war an Avon Devi dhe Dharlas (Derwenlas) le may feu legh kergys dhe worhelyon. Deges y'n 1860ow pan veu treghys kamm an avon dre dhrehevyans an Hyns-horn Aberystwyth hag Arvordiryow Kembra. 

Penn-tyller treusworhellans legh ha gorsav kesjanj gans Hensi-horn Kambri.

Yth esa lies skorr dhe'n Hyns-horn Corris, meur anedha a veu byldyes dhe dhyghtya'n mengleudhyow legh a-hys y hyns. An penn-skorrow o:

Nyns o saw an Hyns-tramm Mengleudh Aberllefenni a veu oberys gans jynnow hag y'n 1970ow hag y'n 1980ow y feu oberys gans jynn-tenna. An skorrow erel a veu oberys gans gravedh ha myrgh.

Jynnow a bonyas war an Hyns-horn Corris yntra 1878 ha 1948 (nyns esa dhedha henwyn war an linen Corris) :

Jynnow re beu prenys rag an hyns-horn a-dhia 1967 ow holya patron nivella an hyns-horn gwreydhek. Ymons:

 (yn Sowsnek yn unnik)




#Article 402: William Lemon (195 words)


Syr William Lemon, 1a Baronet (11 mis Hedra 1748 #x2013; 11 mis Kevardhu 1824) a veu Esel a'n Senedh dhe bastellow vro yn Kernow a 1770 dhe 1824, somm a 54 bledhen.

Ev o mab William Lemon hag Anne, myrgh John Willyams a Carnanton House ha mab wynn William Lemon (1696#x2013;1760), a gavas perghenogeth an teylu yn Krugliw in 1749.

Broder yonka Lemon, John (1754–1814) a veu Esel a'n Senedh rag Essa and Truru, hag o perghennek Pollevillan. John Lemon a veu marow an 5 mis Ebrel 1814.

Y hwor Anne a dhemedhas John Buller, ES rag Keresk ha Porthbyghan.

Adhyskys veu orth Christ Church, Oxford gans Grand Tour.

Ev a veu Esel a'n Senedh rag Pennrynn 1770#x2013;1774 ha Kernow 1774#x2013;1824, somm a 54 bledhen.

Ev a veu gwrys an Baronet Lemon a Krugliw, Kernow an 24 mis Me 1774.

Ev a dhemedhas Jane, myrgh gottha James Buller, ES rag Kernow hag y wreg Jane, o myrgh gottha Allen Bathurst, 1a Yurl Bathurst. Jane Lemon a veu marow an 17 mis Metheven 1823.

Pennfenten: Baronetage gans Debrett, 1839.

Ev a veu marow an 11 mis Kevardhu 1824 hag y ditel eth dh'y vab Charles Lemon (1784#x2013;1868).




#Article 403: Henry II a Bow Sows (227 words)


Henry II a Bow Sows, henwys ynwedh Henry II Curtmantle (Le Mans, Frynk, 5 Meurth 1133 – Chinon, Frynk, 6 Gortheren 1189) a veu ynwedh Yurl Anjou, Yurl Maine, Duk Normandi, Duk Aquitaine, Duk Gaskoyn, Yurl Naoned, Arlodh Wordhen hag a'n jevo maystri war Gernow hag, orth termynyow dyffrans, war Gembra, Alban, Breten Vyghan ha Frynk howlsedhes. Y emperoureth yn Frynk o kemmys dh'y les dell o Pow Sows.

Mab Geoffrey V, Yurl Anjou ha'n Emperes Matilda veu ev. Ev a dhemedhas Eleanor a Aquitaine yn 1152 hag a veu kurunys an myghtern yn 1154. Yth esa yn mysk y fleghes an vyghternyow a'n termyn a dho Richard, a hembrenki lies batal, ha John. Kyn fe Myghtern Pow Sows, ny wrug ev bythkweth dyski an yeth sowsnek drefen y deylu dhe dhos a Normandi yn 1066. I a gewsi Normanek. Skientek ha dyskys da o Henry. Ev a gewsi Latin yn fros, o yeth tus dhyskys yn Ewrop an termyn na. 

Yskynnans Henry II dhe dron Pow Sows a veu akordys yn 1153. Ev a dheuth dhe'n tron yn 1154 wosa mernans Stephen I. Ev a lehas gallos an barons o pur allosek yn reyn Stephen, hag yn 1166 ev a dhallathas trial dre dhewdhek den.

Ev a wrontyas tiredh yn Kernow dhe Richard de Luci, a dhrehevis kastel may hwrug an cita Truru tevi a-dro dhodho.




#Article 404: Cherokee (yeth) (369 words)


Cherokee / Cherokiek (ᏣᎳᎩ ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ, Tsalagi Gawonihisdi [dʒalaˈɡî ɡawónihisˈdî]) yw yeth Irokoiek peryllys an dus Jerokiek. Yma a-dro dhe 12,000 Cherokiegor a dres 300,000 esel an kordh. Yth yw an unsel yeth Irokoiek dyghow hag yma lies dyffrans bras a'n yethow Irokoiek erel. Yeth lies stagans yw Cherokiek a dhevnydh system skrifa lytherennek sylabennow unnik. 

Rannyeth a Jerokiek a gowsir yn Oklahoma yw peryllys yn tevri, an onan yn Karolina North yw peryllys yn sevur herwydh UNESCO. An rannyeth isella, a gowsis war or Karolina Soth - Georgi, re beu marow a-dhia a-dro dhe 1900. Le ages 5% a fleghes Cherokiek yw megys yn tiwyethek yn Cherokiek ha Sowsnek. Yma meur a restrennans a'n yeth awos hi dhe vos an yeth Amerikanek Genesik ynni y tyllas brassa rann a lien. Dyllansow a gomprehend gerlyver ha gramasek Cherokiek ha lies dyllans an Testament Nowyth ha Psalmow an Bibel maga ta. ᏣᎳᎩ ᏧᎴᎯᏌᏅᎯ / Tsalagi Tsulehisanvhi (an Feniks Cheorkiek) o an kensa paper nowodhow esa dyllys gans Amerikanoryon Enesik y'n Statys Unys hag an kensa dhe vos dyllys yn yeth Amerikanek genesik. Niverow bras a Jerokiegoryon a bub oos yw trigys hwath y'n Or Qualla yn Cherokee, Karolina North hag yn lies pow a-berth y'n Genedhel Jerokiek yn Oklahoma. Yma'n niverow a yowynkes neb a nowedh les y'n hengovyow, istori ha yeth a'ga hendasow owth ynkressya.

Awos hy bos yeth lies stagans yma Cherokiek pur dhyffrans dhe Sowsnek ha dhe yethow Eyndo-Europek erel avel Frynkek po Spaynek hag y kynnik lies challenj dhe dhyskoryon devesik. Unn ger yn Cherokiek a yll meneges tybyansow le may fia res devnydhya lies ger yn Sowsnek, ow komprehendya kettesten an lavar, desevow yn-kever an kowser, an gwrians hag objeta an gwrians. Komplegeth furvonieth an Cherokiek yw diskwedhes yn hwella yn verbow py usi a-dro dhe 75% a'n yeth, nyns esons saw 25% a'n Sowsnek y'n fordh aral. Yma res dhe verbow Cherokiek komprehendya dhe'n lyha ragworrans rakhanwel, gwreydhen verbel, wosaworrans gwedhek, ha wosaworrans model.

Pub onan a'n lytherennow a dhiskwedh unn sylaben, avel yn kana yn Nihonek. An kensa hwegh lytheren a dhelin sylabennow bogalennow unnik. Lytherennow rag sylabennow a jun kesonnennow ha bogalennow a hol. Y redir a-dhowrth kledh dhe dhyghow, topp dhe woles.




#Article 405: Yethow Irokoiek (121 words)


Teylu yethow tus enesik Amerika Gledh yw an yethow Irokoiek. Aswonys ymons rag aga fowt a gesonnennow ganowel. Yethow lies stagans ha pennverkus yw an yethow Irokoiek.

Y'n jydh hedhyw yth yw pub yeth Irokoiek saw Cherokiek ha Mohawkek peryllys yn sevur po peryllys yn troboyntel, ha nyns eus saw nebes kowsoryon goth hwath. Yma Cherokiek yn Karolina Gledh prederys dhe vos peryllys yn sevur. 

Irokoiek an Soth

(†) — yeth varow

Yn 2012 yth esa kors yn yethonieth Irokoiek dhe Bennskol Syracuse, an Certificate in Iroquois Linguistics for Language Learners, yth yw delinyes rag studhyoryon ha dyskadoryon yeth a ober yn dasbewheans yeth.

Six Nations Polytchnic yn Ohsweken, Ontario a gynnik korsow dyploma ha gradh Ogwehowehek yn Mowhawkek po Kayugaek.




#Article 406: Hyns Dagrow (285 words)


Kevres a dhasleansow gorhemmynnel a Amerikanyon Enesik a-dhyworth aga thiryow hendeyluyek y'n Statys Unys Soth-Est dhe arenebedhow y'n west (west a'n dowr Mississippi dell o usys) py re bia henwys Tiredh Eyndek o an Hyns Dagrow (Sowsnek: Trail of Tears, Cherokiek: ᎨᏥᎧᎲᏓ ᎠᏁᎬᎢ). Gwres a veu an dasleansow gorhemmynnel gans awtoritas an governans ow sewya tremenans Reyth Remova an Eyndogyon yn 1830. An dus dhasleys a wodhevis diskudhans, disesys, ha famyans hag ow viajya dh'aga thir gwithys nowyth, ha lies person a verwis kyns drehedhes penn aga viajyow. An dasleansow gorhemmynnel a gomprehendyas eseli a'n kenedhlow: Cherokee, Muscogee (Hrylyn), Seminole, Chickasaw, Choctaw, Ponca, ha Ho-Chunk/Winnebegow. An lavar Hyns Dagrow a dheu a-dhyworth deskrifans a removans lies kordh a Amerikanoryon Enesik, ow komprehendya dasleans bismerus an Genedhel Cherokee yn 1838.

An Genedhel Ho-Chunk/Winnebagow a veu kerghynnys gans chenons, ha dhana y fons removys a res gans gonnow. An kensa a bymp Hyns Dagrow rag an Genedhel Ho-Chunk/Winnebagow o dhe Iowa. Aga fympes Hyns Dagrow a dheuth dh'y benn yn Nebraska, tyller a-lemmyn tir gwithys an Winnebagow.

Yntra 1830 ha 1850, an dus Chickasaw, Choctaw, Heylyn, Seminole, ha Cherokee (ow komprehendya kethyon gemyskyes aga hil ha du a drigas y'ga mysk) a veu removys a res a-dhyworth aga thiryow hengovek y'n Statys Unys Soth-Est, ha dasleys pella dhe'n west. An Amerikanyon Enesik neb a veu dasleys a veu gwrys dhe geskerdhes dhe bennow aga viajys gans kresluyow stat ha leel. Removans an Cherokee yn 1838 (an removans a res diwettha a-est a'n dowr Mississippi) a veu dallethys gans diskudhans owr ogas dhe Dhahlonega, Jeorji yn 1828, a ledyas dhe Fyskans Owr Jeorji. Ogas ha 2,000 - 8,000 a'n 16,543 den Cherokee dasleys a verwis a-hys an fordh.




#Article 407: Lakota (yeth) (666 words)


Yeth Siouek a gowsir gans tus Lakghota an kordhow Siou yw Lakota / Lakghotek (Lakȟótiyapi), yth aswonir keffrys avel Teton po Teton Siou. Kyn prederir ha dyskir avel yeth dhiblans gans kowsoryon, Lakghotek yw kesonderstondadow gans yethow Siouek erel kepar ha Dakghotek. Yth yw prederys gans yethoryon avel onan a deyr brassa eghen an yeth Siouek.

Lakghotegoryon a form onan a vrassa kemenethow yeth an Amerikanyon Enesik y'n Statys Unys, hag yma ogas dhe 2,000 lakghotegor usi trigys dre vras yn statys gwastas an north a Dhakota North ha Dakota Soth. Yma towlen Lakghotek warlinen rag devnydh gans fleghes. Yma klassys Lakghotek dhe Skol Eyndek Kloud Rudh (Red Cloud Indian School) yn Wazíbló (Pine Ridge), Pow Lakghotek Oglala, Dakota Soth.

Furv skrifys an yeth a veu displegyes gans kanasethoryon Europek-Amerikanek yn a-dro dhe 1840. A-dhia dhana ev re esplegyas rag dastewynnya odhommow ha devnydh an jydh hedhyw.

Yma pymp bogalen der anow dhe Lakghotek, /i e a o u/, ha teyr bogalen dre dron, /ĩ ã ũ/ (yn fonetek [ɪ̃ ə̃ ʊ̃]). Yth yw leverys bos an /e/ hag /o/ yn Lakghotek moy yger ages an bogalennow kardinal a omdhesedh orta, martesen ogassa dhe [ɛ] hag [ɔ]. Orth skrifa yma'n bogalennow dre dron skrifys gans ⟨ƞ⟩, ⟨ŋ⟩, po ⟨n⟩ ow sewya; yn istorek y feu an re ma skrifys gans ogonegow yn-danna, ⟨į ą ų⟩. Ny dheu an /n/ kessonennel orth diwedh sylabennow.

Bogalen dhiduel (schwa) yw gorrys yn awtomatek yntra kessonennow certan, r.e. y'n koplow (gl), (bl) ha (gm). Ytho an hanow teyluyek a skrifir yn fonemek avel (Oglala) re wrug dones ha bones an hanow le Ogallala.

Brassa rann a'n kresennow adhyskansel a-dreus dhe wlas Lakghota a asvabas system lytherenna an New Lakota Dictionary (Gerlyver Lakghotek Nowyth) avel an orgraf savonek. Orgrafow erel a eksist mes nyns esons devnydhyes meur.

A-is y presentir system lytherenna an New Lakota Dictionary:

An bogalennow yw a, e, i, o, u; bogalennow dre dron yw aŋ, iŋ, uŋ. Ton-lev yw merkyes gans ton-lev lymm: á, é, í, ó, ú, áŋ, íŋ, úŋ war vogalennow posys (a recev ton ughella es an re anbosys). 

Yth omdhesedh an kessonennow a sew orth aga styryow y'n Lytherennans Fonetek Keswlasek (LFK): b, g, h, k, l, m, n, p, s, t, w, z. Y yw kepar hag yn Sowsnek, henn yw /j/. Y tevnydhir kollverk, ’, rag stopp glottel.

Y tevnydhir karon rag sonyow nag usi skrifys gan lytherennow Latin y'n LFK: č /tʃ/, ǧ /ʁ/, ȟ /χ/, š /ʃ/, ž /ʒ/. Y skrifir hwythsonyow gans h: čh, kh, ph, th, ha rutsonheans velar gans ȟ: kȟ, pȟ, tȟ. Estowlegow yw skrifys gans kollverk: č’, ȟ’, k’, p’, s’, š’, t’‌.

An lytherennans a dhevnydhir yn tekstyow gerys-da an jydh hedhyw yw skrifys heb ughverkow yn fenowgh.Hemm a fyll dhe verkya poos hag y hembronk dhe sowdhan yntra lies kessonen: /s/ ha /ʃ/ yw skrifys s; /h/ ha /χ/ yw skrifys h, ha hwythstoppow yw skrifys kepar ha'n anhwythstoppow, avel p, t, c, k.

Orgraf Lakghotek Savonek, avel devnydhyes gans brassa rann skolyow, yw fonemek herwydh an bennrewl, hemma a styr y represent pub lytheren (grafem) unn son diblans (fonem), marnas an dyffrans yntra hwythsonyow glottel ha velar usi dyghtyes yn fonetek.

Ordenans elvennek geryow yn Lakghotek yw sojeta-objeta-verb, kyn hyll bos chnajyes an ordenans rag posleva, rag ensampel: ow korra an objeta kyns an sojeta rag dri an objeta dhe fog; po ow korra an sojeta wosa an verb rag posleva y savla avel kedhlow selyes. Yeth woserek yw, gans adle ow tarovs wosa penn-henwyn: mas'óphiye él, dhe'n gwerthji (yn lytherennek 'gwerthji dhe'); thípi=kiŋ ókšaŋ, a-dro dhe'n chi (yn lytherennek 'chi=an a-dro').

Yma dhe Amerikanyon Enesik Lakghota a gows Sowsnek nebes patronyow diblans. An patronyow ma yw diskwedhys y'ga holyansow gramasek hag y hyllons bos klowys yn nebes dyffransow fonologiethel. Yth avisir an gnasennow dibarow ma yn yonkers Lakghota ynwedh, hogen an re a dhyskas Sowsnek.

Y tevnydhir Háu gans tus yn-unnik; benynes a dhevnydh an dynnargh Háŋ po Háŋ kȟolá.




#Article 408: Yethow Teythyek an Amerikaow (281 words)


Yethow kewsys gans tus deythyek a-dhyworth Alaska ha Greunland bys dhe boynt mogha soth Amerika Soth yw Yethow Teythyek an Amerikaow. An yethow ma a gonsyst a lies teylu yeth, kepar ha yethow enyshes ha yethow heb aga klassa.

Herwydh UNESCO brassa rann a yethow teythyek an Amerikaow yw peryllys yn troboyntel ha lies re dremenas seulabrys.Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). Ethnologue: Languages of the World (15th ed.). Dallas, Texas: SIL International. ISBN 1-55671-159-X. (Online version: An brassa yeth deythyek yw Kwechyaek Soth yw kewsys gans ogas dhe 7 milvil berson, brassa rann yn Amerika Soth.

Yma a-dro dhe 296 yeth deythyek a gowsir (po a gowsis yn kens) y'n tir north a Veksiko. 269 anedha a yll bos gorrys yn 29 teylu, an 27 yeth ma nag yns gorrys yn teylu yw po yethow enyshes po heb aga klassa. Brassa teyluyow yn termow niverow a gowsoryon yw Na-Dené, Algik hag Uto-Aztekek. Yma dhe Uto-Aztekek brassa niver a gowsoryon (1.95 milvil) mar komprehendir yethow Meksiko awos bos 1.4 milvil Nahuatlegoryon. Na-Dené yw nessa gans ogas dhe 200,000 kowsor, 180,000 a'n re ma yw Navahoegoryon. Yma 180,000 kowsor a yethow Algik, Kriegoryon hag Ojibweegoryon dre vras.

Yn Amerika Gres yma'n yethow Mayanek yn-mysk an re a gowsir y'n jydh hedhyw. Yethow Mayanek yw kewsys gans 6 milvil berson dhe'n lyha yn Gwatemala, Meksiko, Belisa ha Honduras. Yn 1996 yth aswonas Gwatemala 21 yeth Vayanek dre hanow ha Meksiko a aswon eth moy. Teylu yethow Mayanek re beu hwithrys yn manyl hag yw onan a'n teyluyow mogha studhyes y'n Amerikaow.

Y kowsir hwath a-dro dhe 350 yeth yn Amerika Soth hag yth yw tybys y kowsis 1,500 yeth kyns kensa kestav Europek.




#Article 409: Dowrhyns (177 words)


Pub eghen a gorf dowr viajadow yw dowrhyns (keffrys hyns-dowr). Yma lies isglass rag gweres lettya disklerder. Yma odhom a'n kensa dyffrans yntra hensi-gorhelya morek ha dowrhensi a dhevnydhir gans skathow y'n tir. Hensi-gorhelya morek a dreus keynvoryow ha moryow, ha nebes lynnyn, le mayth yw  viajadowder desevys ha nyns eus res a ynjynorieth, marnas rag darbari draft rag skathow moryow down dhe neshe kayow, po rag treusi kuldirow; hemm yw  oberen dowrgleudhyow gorholyon. Dell yw usys ni dheskrifir kanelyow pelys y'n mor avel dowrhensi.

Pan yma porth desevys i'n tir, ymons neshes gans dowrhyns a alsa bos deskrifys avel y'n tir, mes hanow usadow an re ma yw dowrhyns morek. An term dowrhyns y'n tir a gows yn-kever avonyow viajadow ha dowrgleudhyow esa desinyes rag skathow arbennek yn-unnik, heb dout yma'n skathow ma lies gweth bianna ages skathow an mor.

Rag dowrhyns dhe vos viajadow, yma res dhodho metya lies kriterium:

Lestri a dhevydh dowrhensi a var a-dhyworth skathow hir usi tennys gans enevales dhe dankeryow oyl kowrek ha skathow an keynvor, kepar ha skathow morviajys.




#Article 410: Dowrgleudh Gorholyon Keresk (657 words)


Dowrgleudh gorholyon yn Keresk, Dewnens, Pow Sows yw an Dowrgleudh Gorholyon Keresk (Sowsnek: Exeter Ship Canal). Drehevys a veu yn 1560ow, hemm a styr y feu byldyes kyns oos konnar dowrgleudhyow hag yth yw onan a'n kottha dowrhensi kreftus y'n Ruvaneth Unys.

Wor'talleth yth o an Dowr Esk viajadow bys dhe fosow an cita a'n gallosegas dhe vos porth bysi. Y'n 1270ow po 1280ow, Kontes Dewnens, Isabella de Fortibus, a dhrehevis dowrfos dres an avon rag powera hy melinyow. Y styryas hemma nag esa Keresk drehedhadow gans skathow. Yn 1290 y feu kenwerth astiverys dhe'n porth, mes hemma a veu lettyes unweyth arta gans dowrfos aral yn 1317. Y'n keth bledhen y feu drehevys porth dhe Dopsham. Yth esa res dhe skathow diskarga dhe Dopdham awos an lettys ma ha'n yurlys a yllas tolli rag treusperthi gwara dhe Geresk. Rag an nessa 250 bledhen an cita a wovenegis dhe'n myghtern dhe dhasygeri an dowrhyns, mes ny sewenis hemma bys dhe 1550 pan ros Edward VI kummyas. Byttegyns yth o re dhwedhes awos an ganel dhe leunhe a leys.

Yn 1563 y feu John Trew a Lamour arvethys gans gwikoryon Keresk dhe vyldya dowrgleudh dhe avoydya'n dowrfosow ha dasjunya gans an Dowr Esk yn kres an cita le may fia kay drehevys. Ober a dhallathas yn 1564 hag y feu gorfennys yn 1566 diwedhes po 1567 a-varr. Yth o teyr yet dhowr dhe'n dowrgleudh gans yettys plommwedhek - an kensa yettys dowr poll dhe vos drehevys yn Breten. I a esyas skathow bys dhe 16 tonnas. Yn hwreydhek y feu treghys 3 tros-hys (0.91 meter) down ha 16 tros-hys (4.9 meter) a-dreus. Y ponyas rag tri mildir ha kwarter (5.2 km) a-dhyworth Dowrfos an Kontes dhe gres Keresk. Nyns o pur effeythus an dowrhyns ma; nyns o possybyl y entra dhe bub leven a'n mortid, hag awos bos res karga gwara diwweyth rag viaj mar verr ny yllas kesstrivya gans karyans fordh. An dowrfos a with leven an dowr dhe'n kay yw henwys Trew's Weir rag byldyor an dowrgleudh.

Yn 1677 y feu an dowrgleudh ystynnys hag y entrans movyes gans an avon dhe Dopsham. Yn 1701 an dowrgleudh a veu downhes ha ledanhes rag gallosegi tremen skathow mor. Dhe'n keth pols y feu niver an yettys dowr lehes dhe onan. Livyetow a veu gorrys orth entrans an dowrgleudh. An gwellheansow ma a wrug hembronk an dowrgleudh dhe vos pur sewen bys dhe dheklinyans demond ha dones an hensi-horn.

Yth esa lies fyllans a vri dhe junya Keresk ha'n Soth West gans rosweythyow dowrgleudh ah hyns-horn kenedhlek: Dowrgleudh Bras an West rag junya Keresk ha Bristow (1796) na veu kowlwrys byth; junyans an Hyns-horn Bristow ha Keresk dhe vason an dowrgleudh a veu deletyes yn 1832 ha 1844; an Hyns-horn Dewnens Soth a bonyas servisyow dhe'n dowrgleudh a 1867, mes erbyn an termyn ma yth o an dowrgleudh re vian dhe denna lestri keynvor bras hag y feu ponyes an dowrgleudh gans y gresysoryon rag hwetek bledhen. Devnydh a'n dowrgleudh a dheklinyas yn lent a-dhia dhana.

Yn 1939 yth esa'n dowrgleudh ow karya nebes 63,000 tonnas a wara yn pledhynnyek, ha wosa'n vresel y hwelas hwath avel maynys vas a garya traow a ha dh'y vason dhe Haven Banks. Wosa'n Blitz y feu kommendyes y tal Turf Lock, junyans an dowrgleudh gans an heyl, bos downhes ha brashes rag esya gorholyon a 600 tonnas dhe dremena.

Devnydh kenwerthel finek an dowrgleudh o yn 1972 pan asas an Esso Jersey bason an dowrgleudh, ow karya oyl dhe benn y hyns yn Jersi Nowydh. Byttegyns, an Gesva Dowr a dhuryas dhe bonya tanker loub, an Countess Weir, bys dhe 1997. 

Deklinyans traffik kenwerthel y'n 1960ow a omdhesedhas orth devnydh termyn syger a'n dowrgleudh.

Butts Ferry, kowbal trethysi bian usi oberys gans leuv, a ober dres an vledhen a-dreus an avon ryb kay Keresk ha bason an dowrgleudh dres an jydh. Kowbal re beu owth oberi omma a-dhia 1641 dhe'n lyha.




#Article 411: Konnar dowrgleudhyow (235 words)


Konnar Dowrgleudhyow o oos bysi a dhrehevel dowrgleudhyow yn Pow Sows ha Kembra ynter an 1790ow hag an 1810ow, hag an hwethen marghas stock a dheuth ganso y'n 1790ow a-varr.

Y trehevis an a-varra dowrgleudhyow avel negysyow leel, dell o usys gans gwikoryon, gwrioryon po perghennow balyow a vynnas gorholya gwara, kepar ha dowrgleudh Duk Bridgewater a veu byldyes rag karya glow a-dhyworth Worsley dhe Vanchester. 

Despit dhe gost ughel an drehevans, an pris a low yn Manchester a dhiyskynnas 50% yn kott wosa'n dowrgleudh dhe ygeri, ha sewena arghansek o tennvosek dhe gevargheworyon.

Bresel Anserghogeth Amerika a dhiwedhas yn 1783. Resek hir a drevasow da a ledyas dhe gressyans yn gober towladow ha kressyans y'n niver a dus esa ow hwilas kevarghewi chatel rag budh gans les personal boghes y'n negys. Hemm a sewyas yn kressyans yn aventurys le war.

Niver a dowlennow py a avonsyas eth yn-bann yn tramasek. Ny veu saw unn dowrgleudh grontyes gans Reyth an Governans yn 1790, mes erbynn 1793 yth esa ugens. An chatel a rontyas yn 1790 o £90,000 (£9.7 milvil yn 2015), mes hemm re savsa dhe £2,824,700 (£299 milvil yn 2015) erbyn 1793.

Nebes a'n dowrgleudhyow py a rontyas dres an spys ma eth yn-rag dhe vos  lesek. Byttegyns yth esa nebes, ow komprehendya an Dowrgleudh Pow Henfordh ha Pow Gloster, na wrug tyli yn-mes. Erel, kepar ha Dowrgleudh Bras an West, na veu gorfennys.




#Article 412: Metropolis (Romans) (181 words)


Romans gans awtoures Almaynek Thea von Harbou yw Metropolis (Gorcita) a veu dyllys yn kensa yn 1925. Desedhys yw an drolla yn 2026 yn cita avonsys hy theknegieth py usi gwithys gans bosva kowethas yn-dann dhor a lavurysi. Mab onan a fondysi an cita a godh yn kerensa gans mowes a-dhyworth an kowethas yn-dann dhor hag an dhew gowethas ow talleth klashya awos fyllans elven gesunya yntredha. An romans o grond fylm Metropolis a wres gans Fritz Lang yn 1927.

Dyllys a veu an romans yn kesresek y'n lyver termyn Almaynek Illustriertes Blatt yn 1925, ow komprhendya nebes skeusennow kosel a-dhyworth an aswiwans fylm py esa ow tones. Y feu dyllys avel lyver yn 1926 gans August Scherl. Treylyans Sowsnek a dhyllas yn 1927.

Y feu an lyver skrifys gans an mynnas a'n aswiwa rag fylm gans gour Harbou, kevarwodher Fritz Lang. Harbou a gesoberas gans Lang war dekst an fylm, henwys Metropolis ynwedh, hag y tallathas y fylmya kyns dyllans an romans. An fylm a omyttyas nebes rannow a'n lyver, yn arbennek kampollansow a'n ockult, ha movyans a nebes penn-nasow.




#Article 413: Navaho (yeth) (464 words)


Yeth Athbaskannek Soth yw Navaho po Navahoek (Navahoek: Diné bizaad [tìnépìz̥ɑ̀ːt] po Naabeehó bizaad [nɑ̀ːpèːhópìz̥ɑ̀ːt]) usi esel a deylu Na-Dené hag yw kelmys gans yethow a gowsir a-dreus dhe arenebedhow y'n west a Amerika Gledh. Y kowsir Navahoek yn soth-west an Statys Unys dre vras, yn arbennek yn Kenedhel an Navaho. Yth yw onan a yethow teythyek mogha kowsys an Amerikaow hag y kowsir dre vras dhe'n north a'n or yntra Meksiko ha'n Statys Unys, gans ogas ha 170,000 Amerikanyon ow kowsel Navahoek tre yn 2011. An yeth re wynnis dhe witha grond hy howsoryon, kyn kweresis hemma dhe radhow gans towlennow adhyskans yn Kenedhel an Navaho.

Yma dhe'n yeth rol vras a fonemow; y komprehend lies kessonen ankemmyn nag usi trovyes yn Sowsnek. Y beder bogalen sempel yw dissernyes yntra dronekter, hys, ha ton. Yma dhedhi elvennow agglutinatek ha kesteudhansek: y tevnydhir stagansow rag chanjya verbow, hag y hwrer henwyn a-dhyworth lies morfem, mes y'n dhew gas y junir an morfemow yn tigompes ha dres aswonans es. Aray elvennek an geryow yw sojeta-objeta-verb, mes yth yw pur hebleth dhe faktorow pragmatek. Y kesyewir verbow rag aspekt ha gis, hag y rer stagansow dhedha rag person ha niver an sojetys hag objetys, kepar ha lies nowejyn aral.

Orgraf an yeth, py a veu displegyes y'n 1930ow diwedhes wosa kevres a assays kyns, yw grondyes war an abecedari Latin. Brassa rann a erva an Navahoek a dheu a-dhyworth yethow Athbaskannek yn hwreydhek awos an yeth dhe vos gwithyasel orth chevisya geryow a-dhia hy dydhyow a-varr.

Ger estren yw an ger Navaho: y teu a-dhyworth an ger Tewaek Navahu, a gesun an gwreydhyow nava (ke) ha hu (nans) rag styrya ke bras. Y feu chevisyes dhe Spaynek rag hanow arenebedh y'n north-west a Veksiko Nowyth a-lemmyn, ha dhana dhe Sowsnek rag kordh ha yeth an dus Navaho. An dus Navaho a henow aga honan Diné (tus), hag aga yeth yw henwys Diné bizaad (yeth an dus) po Naabeehó bizaad.

Ottomma kensa paragraf a dhrolla kott Navahoek.

Navahoek derowel: Ashiiké tʼóó diigis léiʼ tółikaní łaʼ ádiilnííł dóó nihaa nahidoonih níigo yee hodeezʼą́ jiní. Áko tʼáá ałʼąą chʼil naʼatłʼoʼii kʼiidiilá dóó hááhgóóshį́į́ yinaalnishgo tʼáá áłah chʼil naʼatłʼoʼii néineestʼą́ jiní. Áádóó tółikaní áyiilaago tʼáá bíhígíí tʼáá ałʼąą tłʼízíkágí yiiʼ haidééłbįįd jiní. Háadida díí tółikaní yígíí doo łaʼ ahaʼdiidził da, níigo ahaʼdeetʼą́ jiníʼ. Áádóó baa nahidoonih biniiyé kintahgóó dah yidiiłjid jiníʼ ...

Treylyans Kernowek: Nebes yonkers meuskok a dhewisis gul nebes gwin rag gwertha, ytho pub onan anedha a blansas gwinbrennyer ha, dre lavurya'n kales warnedha, i a'ga adhvesas. Dhana, wosa gul gwin, pub onan anedha a leunhas kroghen gaver ganso. I a agrias na rosens i byth diwes anodho dhe'n eyl y gila, ha dhana i a dhallathas war-tu ha tre orth tenna kreghyn an gever war aga heynow...




#Article 414: Dowrgleudh Trevaldwyn (247 words)


Dowrgleudh yn Powys, yn Kembra est, hag y'n north-west a Bow Amothik yn Pow Sows west yw an Dowrgleudh Trevaldwyn (Kembrek: Camlas Trefaldwyn, Sowsnek: Montgomery Canal). Y pon an dowrgleudh dres 33 mildir (53 km) a-dhyworth an Dowrgleudh Lanngollen (dhe Dhibarthva Frankton) dhe'n Drenowyth, dres Lannanvenegh ha'n Trallonk.

Yn terowel y feu an dowrgleudh a-dhyworth Lannanvenegh ha'n Drenowyth henwys an Dowrgleudh Pow Trevaldwyn, henwys rag an gonteth may ponya dresti, hag eev skwardyes yntra skorrow west hag est. Dhe yetys-dowr Karrekhova ogas dhe Lannanvenegh an Dowrgleudh Pow Trevaldwyn a junya dhe Skorr Lannanvenegh a'n Dowrgleudh Ellesmere. Elvennow an Dowrgleudh Trevaldwyn ma a-lemmyn a veu unyes dre vones rann a rosweyth an Dowrgleudh Kesunyas Pow Amothik; Dowrgleduh Ellesmere yn 1846, Skorr an Est yn 1847, ha Skorr an West yn 1850.

Y hedhas devnydh an dowrgleudh ow holya aswa yn 1936, hag y feu forsakyes yn sodhogel yn 1944. Gans dasserghyans devnydh a dhowrgleudhyow y'n 20ves kannsvledhen dhiwedhes, an dhew dhowrgleudh a veu henwys an Dowrgleudh Trevaldwyn, kyn na wra, ha byth na wrug, an dowrhyns mones dhe drev Trevaldwyn.

Y'n jydh hedhyw nyns eus saw 7 mildir (11 km) a'n dowrgleudh hefordh a-dhyworth Dibarthva Frankton dhe Borthva Gronwyn, an rann ma yw junyes gans remenans rosweyth an Trest Dowrgleudhyow hag Avonow kenedhlek; yn tibarow, yma rann gott dhe Lannanvenegh ha rann gresel a'n dowrgleudh a-dro dhe'n Trallonk yw hefordh keffrys, kynth yns 'enyshes' a-dhyworth an rosweyth dowrgleudhyow kenedhlek. Ober daskor a wrer hwath rag lesa'n rannow hefordh.




#Article 415: Dowrgleudh Kesweli ha Lannelli (309 words)


Kevreyth dowrgleudh ha hensi-tramm yn Pow Kerverdhin, Kembra o'n Dowrgleudh Kesweli ha Lannelli (Kembrek: Camlas Cydweli a Llanelli, Sowsnek: Kidwelly and Llanelli Canal). Y feu byldyes rag karya glow karrek dhe'n arvoryow rag treusperthi yn-rag gans gorholyon arvoryow. Y tallathas avel Dowrgleudh Kymer yn 1766, py a junyas pollow glow dhe Boll an Logos (Pwll y Llygod) dhe gay ogas dhe Gesweli. Hedhas dhe'n kay a galeshas yn hwradhel hag an heyl ow leunhe gans fennleys, hag ystynnans dhe Lannelli a veu gesys yn 1812. Lent o'n avonsyans, hag an dowrgleudh nowydh a junyas gans porth dhe Benn-bre a vyldyas gans Thomas Gaunt y'n 1820ow, erna ve gorfennys porth an kompani dhe Borth Tewyn yn 1832. Hensi-tramm a servyas niver a lowvaow dhe'n est a Borth Tewyn.

Yn 1832 ynjynor James Green a gussulyas yn-kever ystyn an kevreyth, ow profya linen gans tri fleyn-goleder rag drehedhes Komm-Meur (Cwmmawr), pella yn-bann an Komm Gwynndreth Meur. Kyn fe provyans dhe Green gans pleyns-goleder war dhowrgleudhyow erel, y tann-estemyas an kost ha ny yllas gorfenna'n ober. Y kordhyllas yn 1836, byttegyns kompani an dowegleudh a worfennas an hyns nowydh y'n vledhen a holyas. Yth esa'n dowrgleudh sewena glor, hag y kemeras kevranoryon budhrannow a-dhyworth 1858. Yn 1865 y chanjyas an kompani y hanow dhe Hyns-horn Kesweli ha Porth Tewyn (Kidwelly and Burry Port Railway), y kesunyas gans an kompani a bonyas Porth Tewyn y'n nessa bledhen, hag an dowrgleudh eth y'n Hyns-horn Porth Tewyn ha Komm Gwynndreth yn 1869.

Devnydh a gay Kymer dhe Gesweli a dhuryas rag esperthi glow gans gorholyon arvoryow rag 50 bledhen bella. Y feu devnydhyes avel skollva y'n 1950ow, mes y feu hemma, keffrys ha rann gott a'n dowrgleudh, daskorrys y'n 1980ow. Y hyllir tresya nebes strethurow a'n dowrgleudh hwath y'n dirwedh, hag y hyllir holya lergh an hyns-horn usi deges lemmyn rag brassa rann a'y hys.




#Article 416: Mi'kmaq (yeth) (581 words)


Yeth est-algonkek kewsys gans ogas hag 11,000 den yn Kanada ha'n Statys Unys yw Mi'kmaq, keffrys Mikmakek (Mikmakek: Lnuismk, Míkmawísimk, po Míkmwei (yn nebes rannyethow). Liesplek yw an ger Mi'kmaq a styr 'ow howetha' (unplek Míkm); Míkmaw yw an furv hanow gwann.

Kessonennow Mikmakek a yll bos rennys yntra dew vagas: an lettglowyow (obstruents) /p, t, k, kʷ, t͡ʃ, s, x, xʷ/, ha'n heglowyow (sonorants) /m, n, w, l, j/. Bogalennow Mikmakek yw niverys avel heglowyow.

Yma dhe'n lettglowyow lies leveryans. Pan dhons orth dalleth an ger po ryb lettglow aral, dilev yns. Byttegyns, pan dhons yntra heglowyow, levys yns, hag yth apperons avel  [b, d, g, ɡʷ, d͡ʒ, z, ɣ, ɣʷ]. Pan dheu stoppyow hag arutsonyow orth penn an ger, i a alsa bos hwethys, ha diskwedhes avel [pʰ, tʰ, kʰ, kʷʰ, tʃʰ]. Yma ensamplys a-is.

Y tissern Mikmakek yntra bogalennow ha kessonennow hir ha kott, diskwedhys yn Listuguj dre dhewblekhe an kessonen. Dres hirhe, y keworr kessonennow hir schwa pan dhons kyns kessonennow erel. Rag ensampel, kehevelewgh /en.mitk/, skrifys yn Listuguj avel enmitg (frosa dhe-ves) gans /en.nə.mit/, skrifys yn Listuguj avel ennmit (plansa yn); po, /tox.tʃu.pi.la.wek/, skrifys yn Listuguj avel toqju'pilaweg (halya), gans /ke.si.kaw.wek/, skrifys yn Listuguj avel gesigawweg (ughel/heglow).

Treweythyow orgraf Listujug a dhalleth geryow gans bonniow a gessonennow, rag ensampel gans gta'n (keynvor) po mgumi (yey). Byttegyns, yma bonniow a'n par ma leverys dres sylabennow dibarow, gans schwa ow tones kyns an bonni: rag ensampel, yma gta'n leverys /ək.taːn/ kyn leverir mgumi /əm.ku.mi/. Y'n fordh aral, bonniow orth penn geryow, avel yn asigetg (hwithra) yw leverys dres sylaben unnik: kehevelewgh leveryans asigetg, /a.si.ketk/, gans mest'g (blas), /mes.tək/.

Y tevnydh Mikmakek aray geryow rydh grondyes war boslev yn le aray hengovek stag a sujetys, ojetys ha verbow. Rag ensampel, an lavar Y hwelis karow bras ow sevel ena yn kewar war an vre a alsa bos leverys sapmi'k ala nemaqt'k na tett ti'am kaqamit (y'n gwelis/ena/war an vre/yn kewar/karow bras/yth esa va ow sevel) po sapmi'k ala ti'am nemaqt'k na tett kaqamit (y'n gwelis/ena/karow bras/war an vre/yn kewar/yth esa va ow sevel); an eyl lavar a boslev an karow bras dre worra ti'am (karow bras) a-varra y'n lavar. Komplekhes yw maters yn fella awos bos dhe Vikmakek, avel yeth lies morfem, verbow a gomprehend sujeta hag ojeta an lavar dell yw usys: rag ensampel, y treyl sapmi'k y'n ensampel a-varra dhe y'n gwelis.

Kyn fo kales klassa Mikmakek yn-dann glassys aray geryow hengovek avel VSO po SVO, elven stakka y'n yeth a dheu yn morfologieth hy verbow. Yma dhe rannow certan a vorfologieth bervedhek a verbow Mikmakek gorrans rewlys: r.e. pan usi aspekt an verb komprehendyes, yth apper avel an kensa ragstagans, kynth apper an merkyer negedhek yn syth wosa gwreydh an verb pub prys. Ensampel a'n dhew ma a yll bos gweles y'n verb Mikmakek kisipawnatqa'ti'w (kisi-paw-natq-a'ti-w), treylyes avel ny yllons gwayvya: an ragstagans kisi a verk an verb avel aspekt kollenwellus, mes yth apper an markyer negedhek, w, yn syth wosa gwreydh an veb a'ti (an dhew a vov). Byttgeyns, yma elvennow gorrys yn soled a'n verb yw paryes gans merkyoryon a yll apperya dres an ger, ow kregi war boslev. Kyn hallo nebes elvennow komparek yn Mikmakek bos dargenys, aray hy geryow yw rydh dre vras hag y kreg war gettesten.

Y skrifir Mikmakek dre dhevnydhya niver a lytherenegi Latin usi grondyes war systemow a dhisplegyas gans kasanethyon y'n 19ves kansvledhen. Kyns y feu an yeth skrifys yn Skrif Hieroglyffek Mikmakek, skrif a dhalleth genesik.




#Article 417: Mohawk (yeth) (440 words)


An yeth Mohawk po Mohawkek (Mohawkek: Kanienʼkéha, [yeth] a'n flyntva) yw yeth Irokoiek yw kewsys gans nebes 3,500 den y'n genedhel Mohawk, usi desedhys yn Kanada (Ontario Soth ha Kebek), Irokoi, ha dhe hys le y'n Statys Unys (Stat Evrek Nowyth north ha west).

An Vohawkyon o an brassa ha'n gallosekka a'n Pymp Kenedhel dherowel, ow rewlya arenebedh efan a'n tir orth or est an Irokoi. Pow an North ha ranndir Adirondack yn Stat Ughel Evrek Nowydh o an brassa rann a'n arenebedh may kowsis Mowhawkek bys dhe dhiwedh an etegves kansvledhen.

Yth esa les bras y'n lev denek dhe wodhonydh Albanek-Amerikanek Alexander Graham Bell, onan a dhevisoryon an pellgowser. Pan dheuth dhe Withva an Hwegh Kenedhel dres an avon dhe Onondaga, y tyskas Mohawkek hag y treylyas an erva anskrifys dhe arwodhyow kows gweladow rag an kensa tro. Rag an ober ma, an titel a Jif Enorys a veu res dhe Bell hag yth esa kevrennek a solempnita may kwiskas pennwisk Mohawk ha donsya donsyow hengovek.

Klasshes yw an Mohawkek avel peryllys a-lemmyn, ha'n niver a gowsoryon enesik re lehas yn tidorr dres an bledhynnyow diwedhes.

Yma dhe'n Mohawkek brassa rann a gowsoryon yn-mysk yethow Irokoiek an North, ha hedhyw yth yw an unsel anedha gans dres mil gowser hwath. Dhe Akwesasne, trigoryon re dhallathas skol yeth troghya (kyns-skol dhe 11 bloodh) yn Kanienʼkéhato rag dasserghi'n yeth. Ha'ga fleghes orth y dhyski, yma kerensow hag eseli erel y'n teyluyow owth attendya dyskansow yeth ynwedh.

Kanatsiohareke (Gah-nah-jo-ha-lay-gay) yw kemeneth Vohawkek/Kanienkahaka bian war lann an north a'n Dowr Mohawk, a-west dhe Fonda, Evrek Nowyth. An hanow a styr Tyller an Pott Glan. Kanatsiohareke a veu gwrys dhe vones Skol Wortos Eyndek Carlisle Gorthtreylyes, ow tyski diwysyans ha yeth Vohawkek. Desedhys yn tir hengovek an Kanienkehaka (Mohawk), y feu dasygerys mis Gwynngala 1993 yn-dann ledyans Thomas R. Porter (Sakokwenionkwas - An huni a wayn). Res yw dhe'n gemeneth drehevel arghans aga honan, hag yn fenowgh y synsir presentyansow diwysyansek, gweythjiow, ha hwarvosow akademek, ow komprehendya Gool Sevi bledhennek. Kreftji war an tyller a werth traow genesik gwir a-dhyworth Amerika Gledh oll.

Pennganaseth an gemeneth yw assaya gwitha talvosogehow, diwysyans, yeth ha gisyow bewa hengovek yn gidyans an Kaienerekowa (Rewl Vras a Gres). 

Yn 2006 yth o derivys bos dres 600 Mohawkegor yn Kanada, meur anedha tus henavek.

Kahnawake yw desedhys yn tyller metropolitek, ogas ha Montreal, Kebek, Kanada. Awos bos desedhans Kahnawake y kows lies unigyn Sowsnek ha Frynkek, hemm re gevras dhe dheklinyans yn devnydh a'n Mohawkek dres an diwettha kansvledhen. Skol Treusvewans an Mohawkek, an kensa towlen droghya a veu grondyes yn 1979. Kanaseth an skol o dasserghi an Mohawkek.




#Article 418: Aled (425 words)


Sanses o Aled onan a 24 a vyrghes Myghtern Breghan. Genys o hi yn Aberhondhu, Kembra.

Hy Gool Sans yw 1 mis-Est.

Yma niver a variennow a'y hanow yn Kembrek. Eiliueth (o'r Cognatio) Elvetha (Latinek) ha Almedha (Sowsnek Koth) a wre ledya orth Eiluned, Elwedd ha Aled yn Kembrek kevoes, mes pub hanow anedha a gampoll orth an keth benyn. 

Avel onan a vyrghes Breghan,  esa hi owth herya tir. Aled a gavas merkyans avel benyn bries possybyl. Yth esa penn looth nesogas ow mynnes hy demmedhi hag a veu res dhedhi diank ragdho gans an towlow ev gul dhedhi hi ev dhemmedhi.

Kevrennys yw Aled an moyha gans tre Aberhondhu. Yth esa an benneglos Normanek drehevys neb yw sakrys dhe hanow Sans Yowann an Aweylydh, war savla hen eglos Keltek war vre a-ugh an dre. War amal an dre yma fenten henwys 'Fenten an Priorji', hedhyw. Dell hevel bos an fenten ma a'r lan derowel henwys wosa Aled.
Aled a sevelas dew lan arall: onan yn Llanelew, tri mildir o Garth Madryn. Hedhyw yma'n eglos yn hanow Elliw, sanses o'r 6ves_kansblydhen, mes William a Karwrangon a wrug meneges, y'n 15ves_kansblydhen bos Aled a wre bywa 14 mildir a Henfordh. Yma Llanelew a-dro dhe 14 mildir a Henfordh. Hi a sevelas Llanelwedd (dassakrys o an eglos dhe Sans Mathew yn diwettha.) Aled o ledhys gans looth paganek ogas dhe Aberhondhu. Hy fenn a rolyas ha skwattya orth karrek an Men Du. Y'n le na y tardhas fenten.
Arnowydhhes an fenten o y'n 20ves_kanblydhen ha possybl yw hy gweles hedhyw yn amal Mes an Fenten. Leverys yw bos marthusyon re hwarva orth hy krerva yn skon wosa hy mertheryans.

Yn Kernow, Aled a wrug selya Lannales, ogas dhe Essa kynth o an le na dassakrys dhe S. Germanus diwettha, ow ledya orth an hanow 'St. Germans' yn Sowsnek.
Hi a selyas ynwedh Ales, gwig ogas dhe Penn an Vownder, Truru.

Yn 1188 Gerallt Gymro a dhiskrifas gool bledhenek yn chapel sakrys dhedhi a-dro dhe tri mildir a Aberhondhu; gweler y lyver Iterinerarium Cambriae (Hanes y Daith Trwy Gymru). Leverys yw bos lawer re bos yaghhes dre fydh war ddydh hy goel hag an werin a besya solempnya 'Gool Aled' a-hys an Osow Kres kyn hwre an Eglos Katholek assaya aga threylya orth sansow Biblek. 
Solempnyans hy gool a wre hedhi dre awedhyans an Dasfurvyans ha'n chapel a dheu ha bos skiber, hag a wre pedri. 

Aswonnys kevrenn Aled gans tre Aberhondhu yn Oos Viktoria pan wre fenster liw ow tiskwedhes Aled yn Chapel Cain y'n Penneglos.




#Article 419: Eris (104 words)


Eris yw planet korr ha tra a-dreus Nevyon y'gan system howlek. Diskudhys veu Eris gans an steroniether Mike Brown yn vis Hwevrer 2005. Ev a res a-dro dhe'n howl pub 558.04 blydhen dor. Yma dhe Eris loer henwys Dysnomia. 

Yma an resegva Eris hirgylghek ha'y howlnesva yw 37.91 unnses steroniethel (AU) ha'y howlbellva yw 97.65 AU.

Wosa diskudhans Eris, yn 2006 an Unyans Steroniethek Keswlasek a erviras styr nowydh a blanet. Yth ombrederir bos Eris ha Plouton planet korr. Y'n keth fordh, yth esa dhe Ceres studh avel planet leun a 1801 bys an blydhynyow 1850; Ceres yw aswonnys a-dhia 2006 avel planet korr.




#Article 420: Ambros (191 words)


Ambros (Latin: Aurelius Ambrosius c.340 – 4 mis-Ebrel 397) o doktour an eglos hag epskop katholek Milano yntra 374 ha 397. Ev o onan a bobel an moyha delanwesek yn eglos Europa y'n  4a kansblydhen.
Ev o governour Romanek (praefectus consularis) arvor Liguria hag Emilia, yw aswonnys hedhyw avel rannow Itali. Y bennplas o yn Milano, kyn ev dhe vos ordenys epskob yn 374. 

Ev a settya erbynn an eresi Arian, neb a wra krysi bos Yesu Krist mab Duw hag yw gwrys ganso.
Kuhudhys o Ambros a vos helghyas Arianoryon, Yedhewon ha paganys.

Herwydh hengov, Ambros a avonsyas keurgan antifonek / gorthybgan, gis keurgana hag unn tu an keur a worthyp orth an tu arall, ha komposyas Veni redemptor gentium, hymna Asvens.

Genys veu ev yn Gallia Belgica (Almayn hedhyw) o rann a'n Emperoureth Romanek y'n termyn na.
Possybyl yw bos y das Aurelius Ambrosius. Ambros yw notys a'y dhelanwes meur war Augustyn Hippo hag y emskemunans emperor Theodosius wosa gorladhva yn Thessalonica.

An Eglos a wra solempnya y wool an 7ves mis-Kevardhu.

Yn Kernow, Ambros yw enorys y'n hanow le Fentenambros (Sowsnek St Ambrose Well) (Pluw Karensek Sowsnek Crantock)




#Article 421: Dowrvargh (124 words)


Bronnvil y'n teylu Hippopotamidae yw an dowrvargh (Hippopotamus amphibius). Yma saw onan esel arall an teylu, an Dowrvargh Byghan (Choeropsis liberiensis po Hexaprotodon liberiensis). An dowrvargh yw an ogassa neshevin an Cetacea a'n bronnviles tir.

Kevys yw an dowrvargh yn Afrika dhe'n deghow an Sahara. Yma ev ow pywa a-dro dhe avonyow ha lynnow yn bagasow ogas ha 40 enyval, ha gortos y'n dowr dres an jydh ha dos yn-mes dhe boosa war plansow y'n nos.

An poblans yw ynter 125,000 ha 150000, an brassa niver yn Zambia (40,000) ha Tanzania (20,000-30,000).

Yn termyn eus passyes, pan esa an hin glyppa, yth esa dowrvergh y'n kanol an tir usi lemmyn y'n difeythtir Sahara: yma delinyansow kynsistorek ahanan war fosow gogow yn y Tassili n'Ajjer




#Article 422: Jiraf (177 words)


An jiraf (Giraffa) yw genus bronnviles Afrika, an hirra enyval tir yn fyw, ha'n brassa daskniasor. Jiraf tevesik a yll bos 5-6 m (16-20 troos-hys) yn ughelder.

Klassans an jiraf yw mater dadhlans, ha hwithrans DNA a wra dismygi onan bys dhe eth eghen jiraf yn fyw. Byttegyns, ny wra an Kesunyans Keswlasek rag Gwithheans Natur aswonn marnas onan eghen Giraffa camelopardalis, gans naw is-eghen. Yma seyth eghen arall neb yw difudhys, aswonnys a venhesennow.

An semlant a dhiskwa y nasenn yn apert yw y gonna ha'y dhiwarr pur hir, ha patron y gota. Y wandrans a ystynn diworth Chad y'n north bys dhe Afrika Deghow y'n soth, ha diworth Niger y'n west bys dhe Somali y'n est. Dell usys, jirafes a drig yn gwelstiryow ha koswigow. Aga boos yw del, frothys ha bleujennow plansow prennek, yn arbennik an akasia.

Goliadow yw an jiraf bos difudhys, ev re beu difudhys diworth meur a'y wandrans istorek. 

Dismygrivow yn 2016 a wra meneges bos a-dro dhe 97,500 a jirafes y'n gwyls, ha moy ages 1,600 yn milvaow yn 2010.




#Article 423: Lew (173 words)


Yma'n lew (Panthera leo) onan a'n peswar eghen a kathes meur y'n genus Panthera, hag yma ev esel teylu Felidae (kathes). Gans re gorreydhow moy ages 250 kg (550 lb) aga poos, yma'n lew an nessa kath moyha usi yn few hedhyw, wosa an tiger.

Bys pan an Pleistosen diwedhes, nans yw 10,000 a vlydhennow, yth esa an lew an nessa bronnvil tir gans an gwrandrans moyha, wosa tus. Yth esens i kevys dres an brassa rann a Afrika, rannow a Eurasi, a europ a'n west bys dhe Eynda, hag yn Amerika a'n Yukon dhe Perou. 

Trigva an lew yw gwelstir, mes y hyllons i bewa yn prysk po yn koswigow

Dihaval orth an brassa niver a gathes, yma an lew kath pur gowethasek, hag i a vew yn bagasow teylu, ow komprehendya bagas o lewesow neshevin, ha niver byghan a lewyon gorow. An lewesow y'n bagasow ma a wra helghya war-barth.

Yma'n lew yn studh goliadow, hag an poblans yn gwyls diyskynn ogas ha 30 ha 50 kansrann y'n ugens blydhen diwettha. 




#Article 424: Olifans (108 words)


Bronnvil meur hag esel a deylu Elephantidae yw olifans. Yma gans olifanses dens-olifans (tusks), tron hir ha diwskovarn veur.
I a wra dybri losow, yn arbennik del, hag y hwrons i bywa bys dhe 70 bloodh po kottha.

Yn hengovek, yth esa diw eghen a olifans aswonys:Olifans Asiek (Loxodonta africana) hag Olifans Afrikanek (Elephas maximus). Hedhyw, krysys yw bos Olifans an Koswik (L. cyclotis) eghen dhyffrans dyworth Olifans an Gwelstir (L. africana).

Olifanses yw an bronnviles tir moyha, gans ughelder a-dro dhe 4m ha'ga foos bos kemmys ha 7000 kg.

Yth esa an dhew genus difudhys Palaeoloxodon (olifanses gans dans-olifans syth) ha Mammuthus (kowrolifanses) eseli a deylu Elephantidae.




#Article 425: Strus (113 words)


Eghen an moyha y'n bys yw an Strus (Struthio camelus), neb yw esel a urdh a ydhyn henwys Struthioniformes. Y hyll bos tevesik 2.5 meter y ughelder ha gans poos a 115 kilogramm. 

Yma ganso konna ha garrow hir ha gans aga throos dew bys-troos. Ny yllons i neyja mes y hyllons i resek yn uskis.
An huni gorow yw du gans askell gwynn ha lost gwynn; pluvek an huni benow yw gell.

Strusow a dheber losow  ha kevys yns yn savana po gwelstiryow yn Afrika

Yn termyn eus passyes, an strus Somali o henwys avel is-eghen Struthio camelus molybdophanes a Gorn Afrika, mes lemmyn yw aswonnys avel eghen diblans gans nebes bewoniethoryon.




#Article 426: Pellheansow an Ugheldiryow (416 words)


Pellheansow an Ugheldiryow (Albanek: Fudach nan Gàidheal, Sowsnek: Highland Clearences) yw term a dhevnydhir rag an argerdh a wul dhe drigoryon Ugheldiryow Alban dhe asa aga threow ha'ga chiow y'n 18ves ha'n 19ves kansvledhen. Yth eth meur anedha dhe Iseldiryow Alban, hag erel eth tramor dhe wlasow kepar ha Kanada ha'n Statys Unys.

Wor'talleth an pellheansow a sewyas gwellheans ammethek esa hembrenkys gans perghennow tir a vynnas ynkressya aga gober. Hemm a gomprehendyas an parkya a welyow ygor a via rewlyes gans an system run-rig ha'n peuri rennys. Yn arbennek y'n north ha'n west a'n ranndir, an re ma a veu dasworrys gans bargennow dir skeul vras gans deves dell o usys a beas rent ughella. An wobrenoryon dewlys yn-mes a gemeras delghyasethow erel yn kemenethow kroftya nowyth ple'th esa gwaytyes ragdha dhe vos arvethys yn diwysyansow avel pyskessa, mengleudhya po gomonna. An leheans yn status a diek dhe groftyer o onan a'n achesonys a gas a-dhyworth an chanjys ma.

An nessa rann (1815 dhe'n 1850ow) a gomprehendyas kemenethow kroftya gorboblys a-dhyworth an kensa rann re gollsa aga maynys a skoodhyans, dre dhivotter ha/po diskar an diwysyansow a fydhens warnedha, kepar ha gomonna, ha tevyans pesus an poblans. Yth o dhe'n pols ma pan o tremenow skoodhyes kemmyn, hag y peas an berghennow dir prisyow viajys a'ga gobrenoryon dhe omdhivroa. Nyns o dhe wobrenoryon esa dewisys rag hemma dewis saw omdhivroa. Divotter Avalow Dor and Ugheldiryow a hwarva dhe dhiwedh an pols ma, owth ynkressya yniadow an argerdh.

Ammeth y'n Ugheldiryow re bia amalek bys vykken, gans divotter avel peryl rag kemenethow kyns an pellheansow. Byttegyns, nivelyow an poblans eth yn-bann yn fast der an 18ves hag a-varr y'n 19ves kansvledhen. Omdhivroans o rann a istori an Ugheldiryow kyns ha dres an pellheansow, hag y trehedhas y ughella nivel a-wosa. Dres kensa rann a'n pellheansow, omdhivroans a alsa bos gwelys avel form a dhefens erbynn an kellheans a status esa ow pos beghyes gans ynjynorieth gowethyasek an berghennow dir.

Lehas an argerdh ma poblans an Ugheldiryow yn feur, hag yn lies arenebedh y hwortas an poblans liesgweyth le ages yth esa y'n 18ves kansvledhen. Y kavas effeyth yethek ynwedh awos bos Albanegoryon brassa rann a'n re a lewyas a'n wlas. Yth o elven bosek yn gwethheans desedhans an yeth. Yth estemir y trehedhas 25,000 Albanegor Enys Kap Breton, Alban Nowyth yntra 1775 ha 1850. Orth dalleth an 20ves kansvledhen, yth esa 100,000 Albanegor ena, mes erbynn dalleth an 21ves kansvledhen yth esa'n niver le ages mil.




#Article 427: Poldark (215 words)


Kevres a romansow istorek Sowsnek gans Winston Graham a veu dyllys a 1945 dhe 1953 ha dhana a 1973 dhe 2002 yw Poldark. An gevres a gomprehend 12 romans: an kensa seyth yw gorrys y'n 18ves kansvledhen, ow korfenna dhe Nadelik 1799; an pymp erel a hwer a-varr y'n 19ves kansvledhen hag y holons bewnansow diyskyonnoryon penn-nasow an romansow derowel. Y skrifas Graham an kensa pajer lyver Poldark dres an 1940ow ha'n 1950ow. Wosa powes hir y tewisis daskemeres an gevres ha dyllo The Black Moon yn 1973.

Ross Poldark, an penn-nas, yw sodhek an Lu Bretennek a dhehwel dh'y dre yn Kernow a Vresel Anserghogeth Amerika dhe drovya y krysas y vowes ambosys Elizabeth Chynoweth y vos marow ha parys dhe dhemedhya y genderow Francis Poldark. Ross a assay dasserghi fortunnyow y honan dre dhasygeri onan a valyow kober forsakyes y deylu. Wosa lies bledhen y temedh ev Demelza Carne, gonisoges voghosek, hag yn lent yth yw gwrys bos unverhes gans kolles kerensa Elizabeth.

An BBC re wrug dew aswiwans: onan a dharlesas yn 1975 ha 1977, hag onan a dhallathas yn 2015.

Isditel pub romans yw A Novel of Cornwall (Romans a Gernow).enfynnyow

Yn kynsskrif dhe The Black Moon, Graham a dhispleg y dhewis dhe dhasserghi an gevres wosa powes a ugens bledhen.




#Article 428: Senedh Kembra (114 words)


Senedh Kembra (dhe mis Me 2020 aswonys a'n Kuntelles Kenedhlek Kembra) a omwruthas yn 1998 wosa raglev an werin yn 1997. Yma'n Senedh, ganso 60 esel, owth esedha yn Kardydh. 

An Kynsa Menyster (Mark Drakeford lemmyn) ha'y venystryon a wra Governans Kembra. Ny yll an Senedh naneyl gul laghys y honan, na tolli; an nerthyow ma usi hwath gans Senedh an Rywvaneth Unys yn Westminster. Mes herwydh y skoedhyoryon, yma'n Senedh moy worthybadow ages an Offis Kembrek kyns. 

Yth esa dewisyansow dhe'n Senedh yn 1999, 2003 ha 2007. Lavur a wre governya warbarth gans an Livrolyon Werinel a-dhia 1999 bys yn 2003; heb keskelmysi bys yn 2007; ha warbarth gans Plaid Cymru a-dhia 2007.




#Article 429: Kessedhek Junyes Hensi-horn Konteth Donegal (186 words)


An Kessedhek Junyes Hensi-horn Konteth Donegal (Sowsnek: County Donegal Railways Joint Committee) a oberas kevreyth efan a hensi-horn kledhrennow kul 3 tros-hys (914 mm) yn Donegal, Wordhen, a 1906 dhe 1960. An kessedhek a veu ynkorforys yn 1906, a esas an prenas junyes a'n kyns Kompani Hyns-horn Donegal gans Hyn-horn Bras an North a Wordhen ha Kessedhek Kontethow an North a'n Hyns-horn Kresdir.

War galan mis Me 1906 y feu fondyes an Kessedhek Junyes. An linennow a veu heryes gans an Kessedhek Junyes a wrug sommen a 106 mildir (171 km). I o:

Yth ygeris an Kessedhek Junyes an Hyns-horn Strabane ha Letterkenny war galan mis Genver 1909, ow tri sommen hys an gevreyth dhe 121 mildir (195 km). Erbynn 1912 an kompani a berghennas an kerthow a-is:

An linen yntra Strabane ha Derry a veu perghennys yn kowal gans Kessedhek Kontethow an North a'n Hyns-horn Kresdir, mes y feu oberys gans an KJHKD.

Orth topp y ystynnans, an Kessedhek Hensi-horn Konteth Donegal a oberas an brassa system a hensi-horn kledhrennow kul y'n Enesow Breten. An hyns-horn a veu aswonys yn hegar avel an Wee Donegal.




#Article 430: Hyns-horn Cláir West (141 words)


Yn terowel yth oberas an Hyns-horn Cláir West (Sowsnek: West Clare Railway) yn Konteth Cláir, Wordhen yntra 1887 ha 1961. An hyns-horn kledhrennow kul 3 tros-hys (914 mm) a bonyas a drev an gonteth Enys, dres lies savla a-hys arvordir Cláir West dhe dhew benn-hyns, yn Cill Rois ha Cill Chaoi, gans dibarthva dhe Vaigh Sheasta. An system o an diwettha kevreyth hensi-horn kledhrennow kul dhe oberi yn Wordhen hag y junyas gans an penn-hyns-horn dhe Enys, le mayth usi gorsav hwath y'n jydh hedhyw rag gonisyow kyttrin ha tren dhe Luimneach ha Gaillimh. Savleow erel a gomprehendyas Inis Díomáin, An Leacht ha Sráid na Cathrach.

Kowethas gwithans a bon gwithti hyns-horn dhe worsav Dibarthva Maigh Sheasta, hag i o sowen orth dasygeri rann an hyns-horn avel linen ertach trethysi gans jynnow disel y'n 1990ow, ha gans lokomotyvyow ethen a 2009.




#Article 431: Hyns-horn Trefinn (165 words)


Hyns-horn kledhrennow kul 3 tros-hys (914 mm) yn Konteth Donegal y'n Repoblek Wordhen yw an Hyns-horn Trefinn (Wordhonek: Iarnród Bhaile na Finne, Sowsnek: Fintown Railway). An hyns-horn a ober 3 mildir (5 km) a lerghow war gweli kledhrennow an kyns Hyns-horn Konteth Donegal a-dhyworth Trefinn a-hys glann Lynn Finn war tu ha Glenties hag yth yw an unsel kompani hyns-horn yn Konteth Donegal y'n jydh hedhyw.

Oberys yw an hyns-horn gans Kowethyans Trenow Kres an Wordhonegva (Wordhonek: Comhlacht Traenach na Gaeltachta Lair, Sowsnek: The Central Gaeltacht Train Company), hag yma'n Wordhonek ha'n gemeneth leel orth kres oberansow an hyns-horn.

Penn seson an Hyns-horn Trefinn yw yntra misyow Metheven ha Gwynngala gans bys dhe bymp tren pub dydh oberyans.Yma keffrys lies hwarvos arbennek dres an vledhen, ow komprehendya trenow Kalan Gwav ha Nadelik. Y tennir pub tren trethysi gans jynn disel Simplex 102T hag y tevnydhir kyns jynn-kocha an hyns-horn derowel avel kocha.Yma kyns jynn Bord na Mona war an hyns-horn a dhevnydhir war trenow gwitha.




#Article 432: Hensi-tram Treffry (252 words)


Hensi-tram Treffry o bagas a hensi-tram monow yn Kernow a dhrehevis gans Joseph Treffry (1782 - 1850), perghennek tir ha den negys. Drehevys a vons rag provia karyans dhe lies bal ha pytt a askorras metol anhornek, growan ha pri china y'n arenebedh yntra Glynn Gwernan ha Tewyn Plustri. An hensi-tram a dhevnydhyas mergh, owth usya power dowr hag ethen war blenow goleder, ha wor'talleth yth obersons yn mellen gans an Dowrgleudh Porth ha'n porth dhe Borth, keffrys byldyes gans Treffry. Onan a'n hensi a dremenas an Glynn Gwernan war Bonsfordh Treffry, an brassa ponsfordh yn Kernow pan veu byldyes.

An hensi-tram a vey ygerys yn rannow a-dhyworth 1835 dhe 1870. I a brovias gwellheans dramatek yn karyans monow, mes yn teknogel yth esens dedhyes, hag i a veu dasworrys yn 1874 gans Hyns-horn Monow Kernow, kompani rych y vona a gevarghewas meur yn gwellhe karyans hyns-horn y'n arenebedh, ow kul an linennow moy gwiw rag oberans gans lokomotyvyow hag owth aga ystyn.

An rannow derowel a veu gorrys heb odhom a Reyth an Senedh, avel aventur privedh, ha nyns yw styryes hanow an linennow; nebes skriforyon a refer dhedha avel Hyns-horn Treffry ha variennow erel a'n titel. Hyns-tram a styr hyns-horn drehevys yn skav nag usi parkyes dell yw usys. Hemm yw gnas essensek a hyns-tram, ow komprehendya linennow trethysi war stretow yn arenebedhow trevek.

Y'n jydh hedhyw yma rannow a hyns an hyns-tram yw devnydhyes hwath gan trenow trethysi owth oberi avel Linen Arvordir Atlantek yntra Porth a Tewyn Plustri.




#Article 433: Hyns-tram (diwysyansek) (120 words)


Hensi-tram, tramlerghow, po tramfordhow yw hensi-horn usi gorrys yn skav, treweythyow oberys heb lokomotyvyow. Awos nag yw kerri tramlerghow sopposyes dhe garya posow daffar hensi-horn geyj savonek tipek, yma chons bos an tramlerghow may oberons warnodho byldyes a dhevnydhyow le krev. Tramlerghow a yll kemeres lies furv, treweythyow ymons lerghow anbarghus usi gorrys war an dor rag movya daffar a-dro dhe weythva, bal po mengleudh. Lies, mar na brassa rann anedha, yw teknlogieth hensi-horn kledhrennow kul. Power karya a yll bos dre dhorn, dre enevales (yn arbennek mergh hag asenes), tennys gans funyow ha jynn-ethen anvovadow, po gans lokomotyvyow bian. Y'n kontrari part i a alsa bos kevreythyow komplek ha hir, kepar ha Hyns-Tram Goon Lee yn Dewnens, Pow Sows.




#Article 434: Jack Clemo (630 words)


Reginald John Clemo (Jack Clemo / Pryvyth an Pri) (11 mis Meurth 1916 – 25 mis Gortheren 1994) o prydydh ha skrifer a-dhyworth pluw Eglosstefan yn Branel ogas dhe Sen Ostell, Kernow a esa junyes yn fenowgh gans Kernow ha y grysyans Kristyon. Yth esa y ober prederys avel gwelesigethek hag y feu awenys gans tirwedh garow Kernow.Mab fornyer pri o, ha'y vamm, Eveline Clemo (Polmounter kyns † 1977), o angesfurvyer laghasek. 

Ledhys a veu tas Clemo orth diwedh Kensa Bresel an Bys ha megys a veu gans y vamm hag yth esa gensi delanwes gwarthevyek warnodho. Y feu adhyskys yn skol an treveglos, mes wosa y 13ves bloodh y stoppyas y adhyskans formel gans dallathvos y dhelni. Y teuth bodhar a-dro dh'y 20ves bloodh, ha dall nebes 19 bledhen a-wosa yn 1955. An mongleudhyow ha hwelyow pri china a-dro dhe'n arenebedh le may tevis ev a omdhiskwedhas yn krev yn y ober.

Ober a-varr Clema a veu dyllys gans gwask leel, mes y resegva skrifa gwir a dhallathas gans y romans Wilding Graft (Lavur Anwonedhys) a dhyllas gans Chatto and Windus yn 1948, ow kwaynya Atlantic Award. Hemma a veu holyes gans y omvewskrif Confessions of a Rebel (Avowansow Rebel) yn 1949, a selyas Clemo avel skrifer marthek ha derowel. Clemo a dhisplegyas pella avel skrifer hag yn 1951 y tyllas y gensa kuntel The Clay Verge (An Amal Pri). Gorrys yn tirwedh sogh, an bardhonegow a ros nerthow natur hag oberansow gras kales-gwaynyes. Y recevas aswonvos kenedhlek rag an kensa tro dres The Festival of Britain (Gool Breten) le may feu res gwober liennek.

Yn 1970 y feu ordenys bardh a Orsedh Kernow gans titel Pryvyth an Pri. Yn 1981, ha 65 bloodh, y recevas doktorieth liennek enor a-dhyworth Pennskol Keresk.

Pur gryjyk o Clemo hag y krysyas y vos hwans Duw ragdho dhe dhemedhya. Byttegyns nyns o kyns ev dhe dhrehedhes y 50ow a-varr pan vetyas ha dhana demedhya Ruth Peaty a-dhyworth Weymouth yn 1968. Wosa y dhemedhyans yn 1968 y hyllas trovya amal skaffa yn bewnans hag yn y vardhonieth. Y gerensa rag Ruth yw gwithys war gartennow romansek bian a skrifas ragdhi pub bledhen.

Chanj anwortys yn y skrifa a hwarva wosa dew viaj dhe Itali diwedhes yn y vewnans. Yn 1987 y kodrigas orth Gweneseg ha dhana, hwegh bledhen a-wosa, y viajyas dhe Florence. Hemm a hevelis dhe dhalleth gwersyow lieskweyth liwussa, owth omjunya drama personel bewnans y honan gans skub kryjyans, gonisogeth, tirwedh hag istori Itali. Yn Heretic in Florence y lever yn-kever fler an avon Arno segh ha'y wellheans, orth y dhiskwedhes avel metafor rag livreson y honan a art difeyth.

Clemo a verwis yn Weymouth war 25 mis Gortheren 1994, dhe 78 bloodh.

Yma y baperyow personel ha liennek, lytherow, ha mammskrifow a yeth plen ha bardhonieth gwithys gans Pennskol Keresk.

Yn 1995 y feu dallathys Kestif Bledhennek Bardhonieth Jack Clemo gans an Arts Centre Group wosa degemeres legaci a-dhyworth stat Jack Clemo.

Yn bledhynnyow diwedhes y feu dastardh a les yn Jack Clemo, hembronkys gans skrifer ha golegor Luke Thompson. Hemm a ledyas dhe dhyllans a lyvrow nowyth: Selected Poems  (Enitharmon, 2015), A Proper Mizz-Maze (Francis Boutle, 2016), ha The Clay Dump (Guillemot Press, 2016). Plassen a vardhonieth Clemo Clay Hymnal gorrys dhe ilow gwerin Jim Causley a veu dyllys yn 2016, ha'n kensa bewskrif kowal a Jack Clemo, Clay Phoenix (Ally Press, 2016), skrifys gans Luke Thompson, a veu dyllys y'n keth bledhen.

Kyns chi Jack Clemo a veu distuys gans Kompani Pri China Goonvian war 6 mis Gwynngala 2005 dhe wul le rag arbrovjiow nowyth. Hemm a vrosas lies sorr gans tus leel ha gans skoodhyoryon an prydydh, re drigsa rag brassa rann y vewnans y'n dyji, marnas an diwettha 10 bledhen wosa movya dhe Weymouth yn 1984.




#Article 435: Hyns-horn Gwili (257 words)


Hyns-horn ertach yn Pow Kerverdhin yn Kembra soth-west yw an Hyns-horn Gwili (Kembrek: Rheilffordd Gwili, Sowsnek: Gwili Railway) a ober linen hyns-horn gwithys gayj savonek a-dhyworth tyller Dibarthva Abergwili (ogas dhe Gerverdhin) a-hys 4½ mildir (7.2 km) rann a'n kyns linen Kerverdhin dhe Aberystwyth. An hyns-horn derowel a dhegeas yn 1965, ha lyftyes a veu an kledhrennow yn 1975.

Hanow an hyns-horn a dheu a-dhyworth Avon Gwili, an avon a fros der an nans ryb tenewen an linen.

Kompani an hyns-horn a berghenn an gweli-kledhrennow yntra Danycoed ha Llanpumsaint. Awos nivel an ponsow war an rann ma, yth o gwell gans an kompani dhe fogella war an ystynnans dhe'n soth dhe Dhibarthva Abergwili. Yma eth pons forsakyes war an gweli-kledhrennow yntra Danycoed ha Llanpumsaint a lett an ystynnans dhe'n north.

Nyns yw ygerys an hyns-horn mar bell avel Cynwyl hwath.

Byldyes a veu an gorta ma y'n 1990ow hag ygerys a veu yn 2001. Dhe'n pols ma yth yw penn north an hyns-horn, mes y halsa dos dres nivera wosa an hyns-horn gwithys dhe ystyn dhe dyller gorsav Cynwyl, mildir dhe'n north, ha dhana dhe Llanpumpsaint, 2½ mildir dhe'n north.

Avel Danycoed, nyns esa Llwyfan Cerrig gorsav war an hyns-horn derowel. Y feu byldyes yn 1998 gans an Hyns-horn Gwili. Y teu byldyans an gorsav a-dhyworth Felinfach war hyns-skorr Aberaeron. 

Hemm o gorsav war an hyns-horn derowel hag yw pennplas oberansow an Hyns-horn Gwili.

Ottomma gorsav nowyth a ygeris yn 2017 wosa gorfenna ystynnans a-soth an hyns-horn gwithys. Y feu byldyes war tyller an gorsav dibarthva derowel.




#Article 436: Walt Whitman (245 words)


Prydydh, journalyas ha skrifer assays Amerikanek o Walter Walt Whitman (Me 31, 1819 – Meurth 26, 1892). Avel denor, ev o rann a'n tremenyans yntra treuskynnolieth ha gwirder, ow komprehendya an dhew dybyans ma yn y oberow. Whitman o onan a'n delanwesekka prydydhyon y'n chenon Amerikanek, yn fenowgh yma va henwys an tas a wersyow rydh. Gorthargyadow yn y dermyn esa y ober, yn arbennek y guntel a vardhonieth Leaves of Grass, esa deskrifys avel lewd awos y omglowanselieth. Bewnans Whitman an dheuth yn-dann hwithrans rag y gethreydhelieth vedhys.

Genys yn Huntington war Enys Hir, Whitman a oberas avel kournalyas, dyskador, ha skrifwas an governans. Dhe 11 bloodh, y kasas adhyskans formel dhe oberi. Avel flogh ha dre veur a'y resegva y trigas yn Brooklyn. Penn-ober Whitman, Leaves of Grass, o dyllys yn kensa yn 1855 gans arghans y honan. An ober o assay dhe ystyn dhe dus kemmyn gans epik Amerikanek. Y pesyas dh'y lesa ha'y amendya bys dh'y vernans yn 1892. Dres Bresel Civil Amerika yth eth dhe Washington D.C. hag oberi yn klavjiow, ow kara an re goliys. Y vardhonieth a fogellas war golles ha yaghheans yn fenowgh. Dew a'y vardhonegow mogha aswonys, O Captain! My Captain! ha When Lilacs Last in Dooryard Bloom'd, a veu skrifys orth mernans Abraham Lincoln. Wosa kronk war-tu ha diwedh y vewnans, Whitmans a vovyas dhe Camden, Jersey Nowyth, le ma teklinyas y yeghes yn pella. Pan verwis gans 72 bloodh, y ynkleudhyans o hwarvos poblek.




#Article 437: Benyn (128 words)


Benyn yw tevesiges venow. An ger benyn(liesplek: benenes) yw usys rag kewsel a-dro dhe reydh. Treweythyow, an term benyn yw usys yn despit dhe vloodh, rag ensampel yn lavarennow kepar ha gwiryow benyn, rag batalyas orth daldraow kowethasek.

Herwydh usadow, yma brys dhe venyn. Baban a dhispleg yn an brys pan yw an venyn torrek. Byttegyns, nebes benenes yw treus (treweythyow gans kalgh ha diwgell) po kesreydh.

Kyn hwaynyas benenes lies gwir ha frankedh yn meur a'n bys displegys, yn arbennik bys yn dalleth an 20ves kansbledhen, benenes a brevi disfaverans hag arvedhyans dres oll an bys. Yn kansbledhynnyow kyns, yn meur a'n bys nyns esa gwiryow dhe venenes, an gwir ragleva komprehendys. Ynwedh, benenes a veu dyghtys gans anvri.

Arwodh an dhuwes Gwener yw usys rag benenes.




#Article 438: Te (234 words)


Te yw diwes meurgerys dres oll an bys. Te yw gwrys dre segi delyow po bleujennow seghys an les Camellia sinensis yn dowr pooth. Yn fenowgh, te a yll kavos losowys erel, spisys po saweryow froeth ynno, kepar ha lymmaval.

Treweythyow, an ger te yw usys rag diwosow erel a veu gwrys dre segi froeth po losowys yn dowr pooth, kepar ha te rooibos po te kamomil. Hemm yw henwys te losowek.

Yma dew ryw chyf a de: te du ha te glas.

Rag gul te du, gweythoryon a gemmer an delyow ha'ga lesa war estyll le may hallo an delyow seghi. Nessa, i yw rolys ha drelys. A-wosa, i yw gorrys yn stevel le may sugnons oksigen. Dasoberyansow kymyk a janj sawor ha gis an te. Gordhiwedh, an delyow yw seghys gans ayr pooth bys pan dreylyons gorm po du. Meur a de du a dheu a Shri Lanka, Indonesi hag Africa est.  

Te glas yw gwrys dre worra delyow kro yn ethenell a with an delyow glas. Ytho, an delyow yw skwattys ha seghys yn fornow. Eynda yw an brassa gwrier hag an brassa devnydhyer a de glas.

Te yw tevys dres oll yn China, Eynda, Pakistan, Shri Lanka, Taywan, Nihon, Nepal, Ostrali, Arghantina ha Kenya. 

Res yw segi te glas dres 2–3 mynysen yn dowr 80-85 °C (176-185 °F).  Res yw segi te du dres 3–5 mynysen yn dowr ow pryjyon.




#Article 439: Keus (200 words)


Keus yw leth yn furv soled ha dybradow. Yma lies ryw keus, rag ensampel cheddar, swiss, ha provolone. Lies tra a janj an furv, gwiasedh ha sawor keus. Hemma a gomprehend: an leth (bugh po gaver); mars yw an leth pasteurys; an myns a vlonek, bakteria ha kosk y'n keus; fatel wrer an keus, pygemmys blonek eus y'n keus; hag oos an keus.

Rag nebes keusyow, an leth yw kowlys dre geworra trenkennow kepar hag aysel po sugen limaval. Meur a geusyow yw trenkhes gans bakteria. An bakteria ma a dreyl sugraow leth dhe drenken laktik. Godroth yw usys rag gorfenna an kowlyans. Dewisyow losowek rag godroth a yll bos usys ynwedh. Meur a hemma yw gwrys rag adhvesi fong henwys Mucor miehei. Dewisyow erel a dhevnydh eghen a'n teylu askall Cynara.

Pobel re beu ow kul keus a-dhia gyns skrifans. Ny wodhon pan o an kynsa keus. Keus a veu dybrys gans an bobel Sumerian yn 4000 KOK a-dhedro.

Keus yw gwrys gans leth. An leth an moyha meurgerys yw leth bugh, gaver po davas. Leth bual, kowrvargh, asen ha dowrvargh a yll bos usys ynwedh.

Yma nebes methodys dyffrans rag klassa keusyow:

Rywyow dyffrans a geus a gomprehend:




#Article 440: Fibonacci (221 words)


Fibonacci (henwys ynwedh Leonardo Bonacci, Leonardo Fibonacci ha Leonardo a Bisa) a vewas c. 1170–1250. Ev o mathematgydh Italian hag an roasekka mathemategydh a'n west y'n Osow Kres.

Fibonacci a veurgerysyas system an niveren Hindu-Arabek dhe'n bys west yn y Liber Abaci (Lyver Reknans) yn 1202. Ev a gomendyas dhe Europa ynwedh holyans an niverow Fibonacci a dhevnydhyas ev rag ensampel y'n Liber Abaci.

Fibonacci yw aswonys rag rol an niverow henwys an Holyans Fibonacci. Nyns eus diwedh dhe'n rol, mes an rol a dhalleth gans:
 1,  1,  2,  3,  5,  8,  13,  21,  34,  55,  89, 144, ...
Y'n rol ma, an niverow iskevresek yw  kevys dre geworra an dhew niver diwettha war-barth.
 1 + 1 = 2
     1 + 2 = 3
         2 + 3 = 5
             3 + 5 = 8
                 5 + 8 = 13
                     8 + 13 = 21
                         13 + 21 = 34
                              21 + 34 = 55
                                   34 + 55 = 89
                                        55 + 89 = 144
                                             89 + 144 = 233
                                                  144 + 233 = 377
                                                        233 + 377 = 610
                                                              377 + 610 = 987
                                                                    610 + 987 = 1597
                                                                          987 + 1597 = 2584
                                                                          etc...
An kevres ma yw dhe les ynwedh dre reson y nesha an komparriv a dhew niver an eyl wosa y gila y'n kevres dhe'n komparriv owrek.




#Article 441: Kewer (171 words)


Kewer yw chanjyow dedhyek po euryek y'n ayrgylgh. Kewer a gomprehend: gwyns, lughes, tewedh, annawel, gwyns a-dro, glaw, keser, ergh, ha lies moy. Nerth an Howl a janj an gewer. Hin a dheskrif py par kewer a hwer, dell yw usys, yn unn tyller yn sesons dyffrans. Chanjyow y'n gewer a yll chanjya agan cher ha'gan bewnans. Yn kewer dhyffrans, ni a wisk dillas dyffrans ha ni a wra pythow dyffrans. Ni a dhewis bosow dyffrans yn sesonyow dyffrans. Rag ensampel, dehen rew y'n hav, know ha mor yn kynnyav po choklet tomm y'n gwav.

Keweroniethvaow oll a-dro dhe'n bys a vusur rannow dyffrans a'n gewer. Manerow rag musura an gewer yw: tooth an gwyns, tu an gwyns, tempredh, poos barometrek, ha leythedh. Gans an musuransow ma y hyllir gul darganow kewer rag termyn a dheu.  Tus a vusur an gewer yw henwys keweronydh. Keweronydhyon a dhevnydh jynnow-amontya rag drehevel patronyow awgrymek bras rag holya tuedhow kewer.

Kewer sevur a yll shyndya tus ha'ga fythow. Nebes ensamplow a gewer sevur yw:




#Article 442: Edgar Allan Poe (130 words)


Skrifer, golegor ha barner lien Amerikanek o Edgar Allan Poe (/poʊ/; dinythys Edgar Poe; mis Genver 19, 1809 – mis Hedra 7, 1849). Poe yw gwella aswonys rag y vardhonieth ha'y dhrollow kott, yn arbennek y hwedhlow kevrinek ha tewal. Y firir orto avel figur kresel a Romansogeth y'n Statys Unys ha lien Amerikanek yn ollgemmyn, hag ev o onan a'n skriforyon drollow kott mogha a-varr y'n wlas na.Yth yw gwelys avel gwrier fugieth helghyas hag yma ganso kresys a gevri dhe'n genre nowyth a fugieth wodhonieth. Ev o an kensa skrifer Amerikanek aswonys yn ta a wrug dendyl arghans dre skrifa yn unnik, sewyans hemma o bewnans ha resek kales awos arghasans.

Rol leun a oberow gans Edgar Allan Poe.

Y rer titlys Kernowek yn krommvaghow mars eus treylyans.




#Article 443: Jawaharlal Nehru (148 words)


Jawaharlal Nehru (henwys ynwedh Pandit Nehru) (14 Mis Du 1889 - 27 Mis Me1964) o ledyer (pennvenyster) a Eynda dre 17 bledhen a-dhesempis wosa 1947, pan wrug mos ha bos Eynda  anserghek.  Ev a veu genys yn Allahabad, Uttar Pradesh, Eynda. Ev a verwis gans shora kolon yn Delhi Nowydh.

Yn-dann rewl Prydannek, Nehru o gorrys yn prison lies prys. Dres an presyow ma, ev a vedha skrifa lyterow hir a y vyrgh, Indira, a-dro dhe istori eyndek ha'n bys. An lytherow ma yw skrifys marthys yn ta. I a dheuth ha beu lyverow pur sewen pan o dyllys diwettha avel Glimpses of World History (Gowologow a Istori an Bys) ha The Discovery of India (An Diskudhans a Eynda).

Y das Motilal Nehru o figur posek yn gwynnel rydhses eyndek ynwedh. Y vyrgh Indira Gandhi ha y vab wynn Rajiv Gandhi a dheuth ha beu pennvenystroryon a Eynda.




#Article 444: Abraham (119 words)


Abraham (henwys ynwedh Abram) yw gour yn an lyver Jenesis hag an Koran. Ena, ev a veu gelwys tas oll an Yedhewon., drefen yw ev aga hendas. Abraham yw posek y'n kryjyansow Yedhowek, Kristyon ha Islamek. Abraham yw prederys tas an tri kryjyans an peth yw gelwys kryjyans Abrahamek.

Abraham yw tas Isaac gans y wreg Sarah. Ev yw tas ynwedh a Ishmael gans Hagar, maghteth Sarah. Yma fleghes erel dhodho ynwedh gans Keturah, may temedhis ev wosa mernans Sarah. 

Ev yw tas gwynn Jacob hag Esau. Abraham yw krysys bos ugheldas fondyek a'n Israelites, Ishmaelites hag Edomites. Abraham o tressa mab a Terah hag o mab gwynn a Nahor. Breder an kottha Abraham o henwys Nahor ha Haran.




#Article 445: Emperoureth Vongol (153 words)


An Emperoureth Vongol, arenebedh rewlys gans an Khans Mongol y'n 13ves ha 14ves kansvledhen, o onan a'n brassa emperourethow tir yn istori. 

An vammvro wreydhek Mongol o kyrghynnys gans an Menydhyow Khingan dhe'n est, an menydhyow Altai ha Tian dhe'n west, an Avon Shilka hag an Menydhyow erbynn Lynn Baikal dhe'n north, hag an Fos Gowr Chinek dhe'n soth. 

Hi a veu fondys gans Genghis Khan yn 1206 OK pan dhros ev war-barth kordhow Mongol ha Turkic. Pan verwis ev yn 1227 OK, ev a fethas Asi Kres, China North ha rannow a Persi Est. Diwettha, y vab wynn Kublai Khan a wrussa pesya efanyans an emperoureth ha fondya an Ternieth Yuan hag a rewlya oll China. An Emperoureth Vongol a ystynna a Europ Est dhe Asi West, gans Asi Kres ha'n Est Kres. Byttegyns, ny duryas hir y nell. Y'n 1360ves, an emperoureth a dorras dhe lies emperoureth, may tistruis oll diwettha.




#Article 446: Keynvor Eynda (112 words)


An Keynvor Eynda yw an keynvor kerghynnys gans Asi dhe'n north, Ostrali ha'n Mor Kosel dhe'n est, an Keynvor Soth dhe'n soth, hag Afrika ha'n Keynvor Iwerydh dhe'n west. An keynvor yw henwys wosa an avon Indus ha India Hen war y vorrep north. An Pleg Mor Bengal, an Mor Arabi, an Morblek Persi ha'n Mor Rudh yw rannyow an keynvor ma..

An downna poynt y'n Keynvor Eynda yw y'n Kleudh Java yn ogas dhe'n Enesow Sunda y'n est, 7500 m (25,344 troos-hys) down. An downder kresek yw 3,890 m (12,762 troos-hys). An Keynvor Eynda yw tressa keynvor an brassa y'n bys, 28,350,000 mildir pedrek. An rann vrassa yw y'n hanter-bys soth.




#Article 447: Romans (124 words)


Romans yw lyver gans unn hwedhel hir skrifys ynno. Fugieth ha yeth plen yw hag yw hirra ages hwedhlow berr. 

Yma lies ryw. Rag ensampel, re yw hwedhlow aventur, kepar ha An Enys Dresor (yn sowsnek: Treasure Island) gans Robert Louis Stevenson. Yma hwedhlow euth kepar ha Frankenstein gans Mary Shelley. Yma ynwedh romansow skiens fugieth kepar ha Dune gans Frank Herbert, ha romansow hwarthus kepar ha Tom Sawyer gans Mark Twain. 

Romansow yw, herwydh usadow, 60,000 ger hir, dhe'n lyha. Nebes yw brassa, a-dro dhe 150,000 ger po moy.

An kynsa romansow a veu skrifys nans yw moy ages 300 bledhynnyow. Martesen an kynsa romans o Don Quixote gans Miguel de Cervantes, dyllys yn 1605.

Yma lies ryw a eghennow romans. Nebes yw:




#Article 448: Parthenon (168 words)


An Parthenon yw templa yn-mysk an Acropolis yn Athina, Pow Grek. Ev o templa rag enora an dhuwes Athina dres ogas ha 900 bledhen. Yth esa idol meur omma dhedhi. 

Hanow an Parthenon a styr le an wyrghes yn Greka. Ev a veu drehedhys yntra 447 KOK ha  432 KOK dres reyn Pericles. Prederys yw y vos onan a'n gwella kowlwriansow pennserneth hengrek.

Ev a veu drehedhys gans selyow limven ha 22,000 tonnas marbel. An drehevyans a veu desinys gans an bennseri Ictinus ha Callicrates. Yma 46 koloven Doric a skoodh an to: eth a-dreus dhe'n greuv ha'n keyn, 17 dhe bub parth.

Yn 1687 tardh polter-gonn a shyndyas an drehevyans. Thomas Bruce, Yurl a Elgin an seythves, a gemeras nebes gravyansow a'n Parthenon a 1801 dhe 1803. An gravyansow ma yw henwys lemmyn an Marbelyow Elgin. I a veu displetys y'n Gwithti Bretennek a-dhia 1816. An governans grek re gaskyrghas a-dhia 1983 rag daskorr an gravyansow dhe Bow Grek. An Gwithti Bretennek re skonyas daskorr an gravyansow.




#Article 449: Purieth yethek (144 words)


Purieth yethek po difresyanseth yethek yw an praktis gorhemynek a styrya po aswon bos unn eghen a yeth purra po a gwalita ughella a res dres eghennow erel. Y feu purieth yethek fondyanshes der akademiow yeth, hag yma dh'aga dewisyow nerth an lagha.

An deklinyans percevyes po gwir a aswonas gans purydhyon a yll kemeres furv a janj yn gerva, kesunyans a elvennow gramasek, po geryow chevisyes. An hevelepter anvynnys yw gans yeth kentrevek hag yma gans y gowsoryon gwarthevyans gonisogethel po politek. An delvrys anpythek a yll konjurya lojyk, klerneth, po gramasek a yethow klassek. Dell yw usys yth yw presentyes avel gwithyasel, avel difresyans a furv a yeth rag argas a yethow erel po a withyans a'n spyrys kenedhlek, mes yn fenowgh yth yw posek rag gul standard nowyth. Treweythyow yth yw rann a bolisi yeth governansek usi gorrys yn fordhow divers.




#Article 450: Yethow Siouek (107 words)


Yethow Siouek po Siouek-Katawbannek yw teylu yethow yn Amerika North a dhesdhir dre vras y'n Gwastasow Bras, nansow Ohio ha Mississippi hag Amerika North soth-est gans nebes yethow erel y'n est.

Awtours a henow an teylu oll Siouek a verk an dhew skorr avel Siouek West ha Siouek Est, po avel Siouek-gwir ha Katawbannek. Erel a stroth an hanow Siouek rag an skorr west ha devnydhya'n hanow Siouek-Katawbannek rag an teylu oll. Yn ollgemmyn y tevnydhir an hanow Siouek heb dyffrans.

Yeth posek y'n teylu ma yw an Lakghotaek. Yn fenowgh yma'n Dakghotaek, an Nakghotaek ha'n Lakghotaek henwys Siouek war-barth. Yethow erel y'n teylu yethow ma yw:




#Article 451: Hyns-horn Lynn Tegid (153 words)


Hyns-horn Lynn Tegid (Kembrek: Rheilffordd Llyn Tegid / Sowsnek: Bala Lake Railway) yw hyns-horn kledhrennow kul a hol glann dhyghow Lynn Tegid yn Gwynedh, Kembra North. An linen, hag yw 4 1⁄2 mildir (7.2 km) a-hys, yw drehevys war rann a hyns-horn geyj savonek GWR yntra Rhiwabon hag Abermaw a veu degys yn 1965. Rann aral a'n hyns-horn deges ma yw devnydhyes gans Hyns-horn Llangollen. Hyns-horn Lynn Tegid, a bon war gledhrennow geyj 2 tros-hys (610 mm) gans kochys ha jynnow gwithys, yw esel a Great Little Trains of Wales.

Yn 2010 an hyns-horn a dhasdallathas y dowl dhe worfen 0.75 mildir (1.2 km) an linen bys dhe gres trev an Bala.

An towlennow a gomprehend: chi jynnow nowydh, kresen havysi ha dasdrehevel an chi kochys, o gorfennys yn 2019, ha sett nowydh a gochys.

Mis Meurth 2017 an trest a leveris ev dhe brena an tir rag an gorsav nowydh y'n drev.




#Article 452: Boris Johnson (258 words)


Alexander Boris de Pfeffel Johnson (genys 19ves mis Metheven 1964) yw politeger ha skrifer neb yw Pennmenyster an Ruvaneth Unys ha Lewydh an Parti Gwithyasel a-dhia 2019. Etholys avel Esel Senedh rag Henley yn 2001, ev a asas an rann yn 2008 rag mos ha bos Mer Loundres erna 2016, yn soodh an pyth ev a sodhas dew dermi. Ev a veu desetholys avel Esel Senedh rag Uxbridge ha South Ruislip yn 2015.

Genys yn Evrek Nowydh dhe gerens renka gwartha, ev a veu dyskys yn Kollji Eton ha Kollji Balliol, Rysoghen, le may studhyas ev Klassekyon.

Johnson a veu genys 19ves mis Metheven 1964 yn Manhattan, Evrek Nowydh, dhe Stanley Johnson, Sows ha studhyer erbysieth yn Pennskol Columbia, ha'y wreg Charlotte Fawcett, lymnans. An kerens Boris a veu demedhys yn 1963 wosa triga y'n Statys Unys; yn vis Gwynngala 1964 i a dhewelas dhe RU drefen Charlotte dhe vynnes studhya yn Pennskol Rysoghen. 

Stanley, wosa bos arvethys rag an Unyans Europek, a wayas y theylu dhe Vrussels, le may Boris a studhyas yn Skol Europek ha dyski an yeth frynkek. Wosa soffra Charlotte mooth nervek yn 1975, Boris ha'y theylu a dhehwelas yn Ynglond arta. Ena, Boris a studhyas yn Lys Ashdown, skol yn Sussex Est. Ena ev a garas rugbi ha Latin ha Greka. Y gerens a didhemedhas yn 1980.

Wosa an kwityans Theresa May, yth esa etholans rag soodh lewydh Parti Gwithyasel. Y'n dro finel yth esons Johnson ha Jeremy Hunt (Menyster rag Taklow Tramor). Johnson a waynyas gans 66.4%, hag eth ha bos Pennmenyster. 




#Article 453: Keir Starmer (121 words)


Syr Keir Rodney Starmer KCB QC (genys 2 Gwynngala 1962) yw politeger bretennek ha lewydh an Parti Lavur a-dhia 4 Abrel 2020. Esel senedh rag Holborn ha Sen Pankras yw ynwedh a-dhia 2015. A-gledh yw ev war an vornaswydh politek, hag ev a ombreder bos socyalydh. 

Wosa mos ha bos laghyas yn 1987, laghyas defens o ev, arbeniger yn gwiryow mab den, ha gwrys a veu ev Konseler Myghternes yn 2002. Ena, ordenys a veu vel Kevarwodher Darsewyansow Poblek yn 2008, ha hembrenkyas an Gonis an Darsewyansow an Kurun. Drefen y sodhva avel KDP, marghek a veu gwrys ev yn 2014.

Etholys yn Senedh a'n Ruvaneth Unys yn 2015, Starmer a waynyas an etholans rag lewydh an Parti Lavur yn 2020.




#Article 454: Hyns-horn Kledhrennow Kul Durango ha Trearghans (282 words)


Hyns-horn kledhrennow kul ertach 3 tros-hys (914 mm) a ober 45.2 mildir (72.7 km) a hensi yntra Durango ha Trearghans yn Kolorado y'n Statys Unys yw An Hyns-horn Kledhrennow Kul Durango ha Trearghans (Sowsnek: Durango  Silverton Narrow Gauge Railroad), yn fenowgh y'n henwir an DSNG. An hyns-horn yw destnys yn federal avel Tirnos Istorek Kenedhlek ha keffrys avel Tirnos Ynjynorieth Civil Istorek gans an Gowethas Amerikanek a Ynjynoryon Civil.

An hyns a veu ygerys yn terowel yn 1882 gans an Hyns-horn Denver ha Rio Grande (DRG) dhe garya moon arghans hag owr esa balyes y'n Menedhyow San Juan. An linen o ystynnans a linen gledhrennow kul 3 tros-hys (914 mm) an DRG a Antonito, Kolorado, dhe Dhurango. An tren finek dhe oberi dhe Dhurango a'n est o war 6 mis Kevardhu, 1968. An statys a Veksiko Nowyth ha Kolorado a brenas 64 mildir ynter Antonito ha Chama, Meksiko Nowyth, yn 1970, y'n jydh hedhyw yth yw oberys avel Hyns-horn Mirus Kumbres ha Toltek. Kledhrennow yntra Jama ha Durango a veu kemerys dhe-ves erbyn 1971.

An linen a Dhurango dhe Drearghans re oberas yn tilett a-dhia 1881, kynth ev dhe vos linen havysi hag ertach a denn trethysi, yth yw onan a nebes tylleryow y'n S.U. re welas devnydh dilett a lokomotyvyow eghen. Yn mis Meurth 1881, Hyns-horn West Denver ha Rio Grande a werthas an linen ha'n DSNG a veu grondyes.

Nebes a'n devnydhyow-rolya a dhydh delergh dhe'm 1880ow. Trenow a ober a Dhurango dhe Hwy an Dowrlamm (Cascade Wye) yn misyow an gwav hag yntra Durango ha Trearghans yn misyow an hav. Depo Durango a veu byldyes yn mis Genver 1882 ha re beu gwithys yn y furv dherowel.

 (Sowsnek yn-unnik)




#Article 455: Terry Pratchett (165 words)


Syr Terence David John Pratchett (28 Mis Ebryl 1948 – 12 Mis Meurth 2015) o skrifer sowsnek. Ev o awtour romansow fantasi (fantasi hwarthus yn arbennik), hag yth yw y romansow Discworld (41 romans) desedhys war planet fugiethel platt hag yw esedhys war keyn peswar olifans ow sevel war morgroban bras ow neuvya der efanvos.

An kynsa romans Pratchett, The Carpet People, a veu dyllys yn 1971. An kynsa romans Discworld, The Colour of Magic, a veu dyllys yn 1983. Y dhiwettha romans, an romans Discworld The Shepherd's Crown, a veu dyllys yn Mis Est 2015; wosa mernans Pratchett.

Syndrom Alzheimer a veu diagnosys dhe Pratchett yn 2007. Ev a wrug gwaska an Governans Predennek dhe gressya arghans rag hwithrans an syndrom ha dhe janjya lagha an omladhans gwerys. Ev a veu grontys marghogieth yn 2009 ha grontys Humanist of the Year gans an British Humanist Association yn 2013.

Pratchett a verwis yn y ji yn Wiltshire, Pow Sows, an 12ves a vis Meurth 2015.




#Article 456: Yethow a Ganada (395 words)


Y tevnydhir lies yeth yn Kanada. Herwydh niveryans 2016, Sowsnek ha Frynkek yw mamm-yethow 56.0% ha 21.4% a Ganadians y'n ordenans na. Yma dhe 82.6% a Ganadians godhvos oberus a Sowsnek hedre yma dhe 29.8% godhvos oberus a Frynkek. Yn-dann Reyth Yethow Sodhogel 1969 yma dhe Sowsnek ha Frynkek studh keffrysyek sodhogel a-dreus Kanada, orth pertaynya dhe pub servis governansek, ow komprehendya an lysow, hag yma pub laghans aktyes yn tiwyethek. Brunswyck Nowyth yw an unsel rannvro ganadek may tevnydh Sowsnek ha Frynkek avel y yethow sodhogel dhe'n keth hys, gans rychheans korf-laghel. Yeth sodhogel Kebek yw Frynkek, kyn, y'n rannvro na, an korf lagha a ergh bos pub laghans aktyes yn Frynkek kepar ha Sowsnek, hag y hyll procedyansow lys bos synsys yn py yeth pynag. Yma difresyansow korf-laghel kehaval yn Manitoba.

Desedheger Yethow Sodhogel Kanada (sodhek sodhogel an governans keffrysyek usi charjyes gans gorweles an dhiw yeth) re leveris, Y'n keth fordh bos hil orth kolonnen styryans bos Amerikanek hag orth kolonnen prevyans Amerikanek, ha bos klass orth kres prevyans Bretennek, y tybav bos yeth orth kolonnen prevyans Kanadek. Dhe weres yn kewarra orth gorweles an dhiw yeth, y kuntel niveryans Kanada lies deskrifor demo-yethek nag usi niverys yn niveryansow lies gwlas aral, ow komprehendya yeth tre, mamm-yeth, kensa yeth sodhogel ha yeth ober.

Diversita yethek Kanada a ystyn dres an dhiw yeth sodhogel. Yn Kanada, 4.7 milvil person (14.2% a'n poblans) a dherivas kowsel yeth aral dhe Sowsnek po Frynkek dre vrassa rann an termyn y'n dre ha 1.9 milvil person (5.8% a'n poblans) a dherivas kowsel yeth an par na war rond rewlys avel nessa yeth (avel addyans dh'aga fenn yeth y'n dre, Sowsnek po Frynkek). Yn oll, 20.0% a boblans Kanada a dherivas kowsel yeth aral dhe Sowsnek po Frynkek y'n dre. Rag nebes 6.4 milvil person yth esa'n yeth aral yeth ynvroyek, kowsys yn fenowggha po war rond rewlys y'n dre, yn-unnik po war-barth gans Sowsnek po Frynkek hedre'n yeth aral o yeth genesik rag dres 213,000 person. Wor'tiwedh, an niver a dus a dheriv arwodhyethow avel an yethow a gowsir y'n dre o ogatti 25,000 person (15,000 yn fenowggha ha 9,800 war rond rewlys).

Kanada yw tre dhe lies yeth genesik. Niverys war-barth y kowsir an re ma gans le es 1% a'n poblans. Nebes 0.6% a Ganadians (po 200,725 person) a dheriv yeth genesik avel aga mamayeth.




#Article 457: Tramgarr henwys Hwans (105 words)


Tramgarr henwys Hwans (Sowsnek: A Streetcar Named Desire) yw drama gans Tennessee Williams a ygoras war Broadway war 3sa mis Kevardhu 1947. An drama a dhiskwedh bewnans Blanche Bubois, dama a dhyghow an Statys Unys, a as hy hilva aristokratek, wosa kevres a gollansow personel, yn unn hwilas meneghi gans hy hwor ha's breder-yn-lagha yn byldyans rannjiow koth.

A Streetcar Named Desire, lyver mogha kerys gans Williams, yw tybys dhe vos onan a'n gwella ha kritik-sewenna dramas an 20ves kansvledhen. Hwath yth yw onan a'y vogha gwariys dramas, hag ev re awenas lies aswiwans yn furvow erel, merkadow yw fylm kritik-gerys esa dyllys yn 1951.




#Article 458: George Eustice (135 words)


Charles George Eustice (genys 28 mis Gwynngala 1971) yw politeger a Gernow hag esel senedh rag Cambron ha Resrudh a-dhia 2010. Ev yw Skrifennyas a Stat rag an Kerghynnedh, Boos ha Negysyow Powek a-dhia mis Genver 2020, ow spedya Theresa Villiers. Ev yw esel an Parti Gwithadorek. 

Eustice a veu genys 28ves mis Gwynngala 1971 yn Pensans, Kernow dhe Adele ha Paul Eustice. Ev a attendas Skol Truru ha Kolji Kernow.

Ev o an ombrofyer UKIP y'n 1999 etholans europek rag Soth-Vest Pow Sows. Yn 2010, ev a fethas Julia Goldsworthy, an esel Livrel Werinel diwettha rag Cambron ha Resrudh. Ev a gwaynas an etholansow yn 2015, 2017 ha 2019.

Yn 2020, Eustice a veu henwys Skrifennyas a Stat rag an Kerghynnedh, Boos ha Negysyow Powek y'n kabinet nowydh Boris Johnson ha spedys Theresa Villiers.




#Article 459: Franz Kafka (349 words)


Franz Kafka (Chekek treweythyow František Kafka, hanow Yedhowek: אנשיל Anschel; 3a Gortheren 1883 yn Prag, Estrych-Hungari - 3a Methevin 1924 yn Kierling, Estrych) o romanser ha skrifor drollow kott Bohemek yeth almaynek, usi gwelys avel onan a benn-gnasow lien an 20ves kansvledhen. Y ober a jun elvennow a'n gwir ha'n fantastek. Yn tipek yth omdhiskwedh penn gnasow owth enepi plitys revedh ha gorwir ha nerthow burokratek-kowethasek angonvedhadow. Ev re beu styryes dhe rosya themys kepar ha estrenegyans, fienasow eksistyansek, pegh ha folneth. Y oberow mogha aswonys a gomprehend Die Verwandlung (An Treusfurvyans), Der Prozeß (An Trial), Das Schloß (An Kastell), ha Der Verschwollene (An Fyllor). Y'n jydh hedhyw y tevnydhir an term kafkaek dhe dheskrifa fordh anusadow y hwedhelieth ha hwedhelieth gehaval.

Kafka a veu dinythyes dhe deylu Ashkenazi-Yedhowek renkas-kres yn Prag, penncita Ruvaneth Bohemia, dhe'n pols na rann a Emperouryeth Estrych-Hungari, penncita an Repoblek Chek y'n jydh hedhyw. Y tyskas avel laghyas ha wosa gorfenna y adhyskans laghel y feu arvethys yn termyn-leun gans kompani surheans, owth ynnia ev dhe skrifa yn y dermyn spar yn-unnik. Dres kors y vewnans, y skrifas Kafka kansow a lytherow dhe deylu ha kowetha ogas, ow komprehendya y das, ha gansa yth esa perthynyans straynyes ha formel. Y teuth ambosys gans lies benyn mes ny dhemedhas byth. Y ferwis a bla gwynn yn 1924 ha 40 bloodh.

Boghes a oberow Kafka a veu dyllys hag ev ow pewa: kuntellow a dhrollow Betrachtung (Hirbrederyans) hag Ein Landartz (Medhek Gwlasek), ha drollow unnik (kepar ha Die Verwandlung) a veu dyllys yn lyvrow-termyn mes ny dhegemersons meur a attendyans poblek. Yn y kemynskrif, Kafka a leveris dh'y aktyor ha koweth Max Brod dhe dhistrui y oberow anworfennys, yn unn gomprehendya y romansow Der Prozeß, Das Schloß ha Der Verschollene (keffrys aswonys avel Amerika), mes y sevis Brod orth holya'n danvonadow ma. Y ober re dhelenwis lies awtour, skrifor, artist, ha filosofer dres an 20ves ha'n 21ves kansvledhynnyow.

Pub 46 dyllans a vewnans Franz Kafka yw kevadow yn Franz Kafka. Ein Schriftstellerleben. Die Geschichte seiner Veröffentlichungen gans Joachim Unseld. ISBN 3-446-13554-5.

Yn krommvaghow yma'n vledhen skrifa.




#Article 460: Michael Heseltine (159 words)


Michael Ray Dibdin Heseltine, Baron Heseltine (genys 21 mis Meurth 1933 yn Abertawa, Kembra) yw politeger ha negysydh a Vreten. Ev o Esel Senedh gwithadorek a-dhia 1966 dhe 2001.

Heseltine a veu etholys kynsa yn 1966 rag Tavistock. Ev a synsys an esedh bys 1974, p'eur ev a waynas an esedh saw a Henley. Yn 1979, Heseltine a veu apoyntys Skrifenysi a Stat rag an Kerghynnedh gans Margaret Thatcher. Ev a vovyas bos an Skrifennyas a Stat rag Defens a-dhia 1983 bys ev a wrug kwytya yn 1986.

Heseltine o ombrofyer y'n 1990 etholans ledyer gwithadorek, ow kelli dhe John Major mes ev a wrug dehweles bos Skrifennyas Kerghynnedh a-dhia 1990 dhe 1992. Ev o Lewydh a'n Gesva a Kenwerth a-dhia 1992 dhe 1995 hag yn 1995 ev a veu gwrys Ispennmenyster ha Skrifennyas a Stat Kynsa.

Heseltine a vovyas a'n formys war-dhelergh yn 1997 hag ev a asas Senedh yn 2001. Ev a dhur bos gweythresek yn politegieth.




#Article 461: John Bercow (105 words)


John Simon Bercow (genys 19 mis Genver 1963) yw politeger a Vreten, an Kowser a'n Chi Kemmynyon a'n Ruwvaneth Unys a-dhia 2009 dhe 2019 hag an Esel Senedh rag Buckingham a-dhia 1997 dhe 2019. Dherag y term y'n offis a Kowser, Bercow o esel a'n Parti Gwithadorek.

Ev o konseler war Konsel Lambeth a-dhia 1986 dhe 1990. Ev a veu etholys dhe Ji an Gemmynyon yn 1997 rag Buckingham ha desetholys yn 2001, 2005 mar ombrofyer gwithadorek hag an etholansow yn 2010, 2015 ha 2017 mar Kowser.

Bercow a veu etholys bos Kowser yn 2009 ha spedys Michael Martin. Ev a wrug kwytya yn 2019.




#Article 462: Lod Plat Bras (136 words)


Korf a gerrek leun a vonow yw an Lod Plat Bras usi desedhys yn-dann runyow growan Karn Bre a-dhyghowbarth a Gammbronn yn Kernow west.

An Lod Plat Bras a worwedh yn-dann runyow growan a-dhyghowbarth a Garn Bre hag yw henwys awos an karrek a syns sten dhe vos orth diyskynnans anusadow bas a nebes deg gradh dhe'n gorwelyek. Yn tylleryow erel yn Kernow lodyow erel a syns monow a worwedh yntra 60 ha 90 gradh dhe'n gorwelyek. Y dhiyskynnans byghan a asas tyller perfydh rag an balyow. An monow esa drehedhys gans Bal Myghtern Edward, Hwel Grenville, Bal Hwel Frances Soth ha Balyow Bassett. Y tallathas an balyow dhe gavos moon kober, mes sten esa kevys dhe dhownderow brassa.

Lies bal y'n arnebedh a veu kesunyes hag a besyas askorrans bys dhe Gensa Bell an Bys.




#Article 463: Dawn Butler (115 words)


Dawn Petula Butler (genys 3 mis Du 1969 yn Newham, Loundres) yw politegores a Vreten, esel senedh rag Brent Kresel a-dhia 2015 hag an Skeus Skrifenyades a Stat rag Benenes ha Parderyow a-dhia 2017 dhe 2020. Hi yw esel a'n Parti Lavur.

Hi a veu etholys a Ji an Gemmynyon yn 2005 rag Brent Soth hag yn 2015 rag Brent Kresel. A-dhia 2017 dhe 2020, Butler o Skeus Skrifenyades a Stat rag Benenes ha Parderyow. Yn 2020, hi o ombrofyores a'n offis a Isleyder a'n Parti Lavur. Hi a veu fethas gans Angela Rayner ha Rosena Allin-Khan. A-dhia an etholans a Keir Starmer maga leyder a'n Parti Lavur, Butler a wrug dehweles a'n formys war-dhelergh. 




#Article 464: Gwariell (175 words)


Gwariell yw tra rag gwari ganso. Gwariellow yw rag fleghes, tevesigyon hag enevales. Kyns 1970, rann vrassa a wariellow o gwrys a alkan ha prenn. Lemmyn, yns i gwrys  y'n brassa rann a blastek. Treweythyow, yns i tredanek. Yn mysk gwariellow, yma pelyow, kerri plastek ha doliow.

Gwariellow a dhallethas nans yw lies bledhen. Y hyllir trovya doliow a babanow, enevales ha soudoryon, hag ynwedh toulys gwariell, yn leow hendhyskoniethel. Dallathvos an ger gwariell yw an verb gwari (to play yn Sowsnek).

An kynsa gwariellow o gwrys a gerrek, gwelynni po pri. Yn Hen Ejyp, fleghes a warias gans doliow gwrys a bri ha gwelynni. Yn Hen Gres, ha  Hen Rom, fleghes a warias gans doliow gwrys a gor po pri pebys, gwelynni, gwaregow ha sethow, ha yo-yo.

Restren:Roman-toys.jpg|Gwariellow Romanek, yn aga mysk dolli, disyow, daffar ilow hag erel.
Restren:Marbles 01.JPG|Kalesennow
Restren:Korean Bridal Doll, c. 1800-1894 (back).jpg|Dolli Korean
Restren:Polish Army Teddy Bear.jpg|Orsik (eghen a dholli bleudh)
Restren:Mexican guitars and toys.jpg|Gwariellow ha gitaryow Meksikan
Restren:Darts in a dartboard.jpg|Sethigow
Restren:Wind Powered Electric Generator Science Toy (on).jpg|Gwariell Wodhoniethek




#Article 465: Terosa Chernobyl (788 words)


Terosa Chernobyl o droglamm nuklerek a hwarva dydh Sadorn an 26ves a bis Ebrel 1986 dhe dhasoberor nuklerek Riv 4 dhe Atomva Cheronbyl, ogas dhe cita Pripyat yn north an Repoblek Sovyet Socyalydhek Ukrayn. Yth yw prederys dhe vos an gwettha droglamm nuklerek yn istori bys dhe hedhyw hag yth yw onan a dhew derosa nerth nuklerek usi talvosys avel seyth - an brassa sevureth - war an Skeul Hwarvos Nuklerek Keswlasek, an aral yw an terosa nuklerek Fukushima Daiichi yn Japan yn 2011.

An droglamm a dhallathas dres prov sawder war dhasoberer nuklerek eghen-RBMK esa devnydhyes yn fenowgh der an Unyans Sovyet. An prov o gwrians war-lergh troghans power tredannek dhe weres orth displegya dyghtyans salowder rag gwitha kylghheans dowr-yeynhe an daoberor erna yllas an dinythor tredan difresek provia power. An bolgh ma o neb mynysen hag ev re bia aswonys avel kudyn salowder possybyl a alsa kawsya kolonnen an dasoberor nuklerek dhe wordommhe. Yth o gwaytyes dhe brevi y halsa remenant an nerth rosellus yn dinythor turbin previ power luck dhe lenni'n bolgh. Tri frov an par ma re bia gwrys a-dhia 1982, mes i re fyllsa dhe brovia digolm. Hemma o'n peswora assay, ha delay deg our anwaytyes an dro ma a styryas bos kor oberi anbareusys yn dever. Dres iselheans towlys power an daoberor orth pareusi rag an prov tredannek, an power a dhroppyas dhe level ogas dhe vann yn anwaytyes. Ny yllas an oberoryon saw astiveri power henwys an prov yn rannek a worras an dasoberor yn studh diantel potencyal. Ny veu an argol ma gwrys apert y'n danvonadow oberi, ytho an oberoryon eth yn-rag gans an prov tredannek. Orth gorfenna'n prov, an oberoryon a dhallathas degea'n daoberor, mes kesunyans a studhyow diantel ha fowtys yn desin an dasoberor a gawsyas dasoberyans chayn nuklerek direwl.

Y feu myns bras a nerth rydhhes a-dhistowgh, owth ethenhe dowr-yeynhe gordommhes ha terri kolonnen an dasoberor yn tardh ethen bras y dhistruyans. Hemma o holyes yn tistowgh gans tan ayr-ygerys yn kolonnen an dasoberor a rydhhes defolyans radyoweythresek mynsek y'n ayr rag neb naw dydh a godhas war rannow an URSS hag Europa west, kyns bos yssynsys wor'tiwedh war an 4a a vis Me 1986. Yn hradhel y rydhhas an tan a-dro dhe'n keth myns a dhefolyans ha'n tardh derowel. Sewyans an nivelyow dewynnyans kerghynnel esa ow sevel dhe-ves a'n tyller o parth ekskludyans 10 kilometer (6.2 mildir) esa gwrys 36 our wosa'n droglamm. A-dro dhe 49,000 person a veu removyes a'n arenebedh, dre vras a Bripyat. Yn tiwettha y feu an parth ekskludyans brashes dhe 30 kilometer (19 mildir) pan veu 68,000 person moy removyes a'n arenebedh ledanna.

Tardh an dasoberor a ladhas dew oberor an dasoberor. Y'n gorthyp goredhom a holyas, 134 a oberoryan an atomva ha tus tan a veu danvenys dhe'n klavji gans syndrom dewynnyans lymm wosa dena dognow ughel a dhewynnyans ionhe. A'n 134 person ma, 28 a verwis y'n dydhyow ha misyow a-wosa hag ogas dhe 14 mernans a ganker herwydh dewynnyans a holyas a-berth y'n nessa deg bledhen. Y'n poblans ledanna, neb 15 mernans kanker thyroyd flogholeth a via skrifys erbynn 2011. Kessedhek Skiensek an Kenedhlow Unys war Effeythyow Dewynnyans Atomek (UNSCEAR) re dhashwithras, lieskweyth, pub hwithrans dyllys a-dro dhe'n hwarvos ha re drovyas bos le es 100 mernans kovskrifys kelmys dres lycklod dhe dhiskudhans kressys dhe dhewynnyans y'n eur ma. Determya diwettha somm an mernans herwydh diskudhans yw ancertan grondyes war an patron didreudhow linyek, patron statystek strivyes, re beu devnydhyes orth estemya nivel radon isel ha diskudhans defolyans ayr. Darganow patron gans an brassa talvosogeth gyfyans a doll mernans finek y'n degvledhynnyow yn-rag a rydhheansow Chernobyl a janj, a 4,000 mernans orth previ tri stat mogha defolyes an statys Sovyet kyns, bys dhe 9,000 dhe 16,000 mernans orth previ brastir Europa oll.

Dhe lehe lesans an defolyans radyoweythresek a'n skommow ha dh'y witha a dewedha, Sarkofagus Gwithans Atomva Chernobyl a veu byldyes erbyn mis Kevardhu 1986. Ynwedh y provyas gwithans devnydhyow radyoweythresek rag parys an dasoberoryon angisyes war an tyller, a besyas dhe oberi. Herwydh gwethheans pesus an sarkofagus y feu parkyes pella yn 2017 gans Lettyans Salow Nowyth Chernobyl, parkyans brassa a as removyans a'n sarkofagus kepar ha magoryow an dasoberor, orth yssynsi an peryl radyoweythresek. Glanheans nuklerek yw towlys dhe worfenna yn 2065. Terosa Chernobyl yw prederys dhe vos an gwettha droglamm yn atomva yn istori, yn termys kost ha mernansow. Y'n diwedh an kensa gorthyp goredhom, kepar ha didhefolyans an kerghynnedh, a gomprehendyas moy es 500,000 oberor hag y kostyas dismygriv a 18 bilvil rubel Sovyet - a-dro dhe SU$68 bilvil yn 2019. An droglamm a hembronkas dhe nowedhansow salowder war bub dasoberor RBMK Sovyet, hag anedha yth esa hwath 10 owth oberi yn 2019.




#Article 466: Cider (159 words)


Diwes alkoholek a wrer gans sugen avalow gweythys yw cider (treweythyow sider ynwedh), kyn hyllir y wul gans sugen per keffrys. Y hyllir devnydhya pub eghen a aval, mes y tevir nebes sortow yn arbennek rag askorra cider. Yn diwes a yll komprehendya yntra 3% hag 8.5% a alkohol. 

Kernow ha Soth-West Pow Sows yw onan a benn arenebedhow askorra cider y'n bys oll. Mes yth yw gwrys ynwedh yn rannow erel an Enesow Bretennek, yn unn gomprehendya Kembra ha Wordhen. A-ves dhe Vreten ha Wordhen yma Breten Vyghan, Normandi, Pow Bask hag arenebedhow yn Skandinavi aswonys ra'ga cider. 

An ger sicer a dhiskwedh y'n Vocabularium Cornicum avel ryb an Latinek Sicera,eghen a dhiwes alkoholek, chevisyes a'n Greka Koth σῑ́κερᾰ (sī́kera). Y hwrer mencyon a'n diwes diwweyth yn Beunans Meriasek avel cydyr.Yma lies fordh a skrifa'n ger yn Kernowek dasserghys an jydh hedyw, cider a hwer y'n Furv Skrifys Savonek, sider yn Kernewek Kemmyn, ha cȳder yn Kernewek Unys.




#Article 467: Hyns-horn Himalayek Darjeeling (194 words)


Hyns-horn kledhrennow kul geyj 2 tros-hys (610 mm) yntra Jalpaiguri Nowyth ha Darjeeling yn Bengal West, Eynda yw an Hyns-horn Himalayek Darjeeling (Sowsnek: Darjeeling Himalayan Railway; Hindiek: दार्जिलिंग हिमालयी रेल), keffrys aswonys avel an DHR po an Toy Train (an Tren Gwari). An linen a veu byldyes yntra 1879 ha 1881 hag yth yw nebes 88km (55 mildir) hy hys. Yth yskynn a nebes 100 m (328 th) a-ugh dhe nivel an mor yn Jalpaiguri Nowyth dhe a-dr0 dhe 2,200 m (7,218 th) yn Darjeeling, ow tevnydhya hwegh ygam-ogam ha pymp loup dhe waynya ughelder. Hwegh lokomotyv disel a dhevnydhir rag brassa rann an serivsyow war an euryador, gans trenow havysi pubdedhyek a Dharjeeling dhe Ghum - ughella gorsav hyns-horn Eynda - ha'n servis Red Panda (Panda Rudh) usi tennys gans lokomotyvyow ethen a bon yntra Dharjeeling ha Kurseong. Trenow arbennek rag karoryon jynnow-ethen a dennir gans lokomotyvyow Klass-B Bretennek koth. Yma penndyller an hyns-horn yn Kurseong.

War 2sa mis Kevardhu 1999, UNESCO a dheklaryas bos an Hyns-horn Himalayek Darjeeling Tyller Ertach an Bys. Dew hyns-horn a veu addyes yn tiwettha, ha'n tyller res eth aswonys avel onan a hensi-horn menydh Eynda.

 (yn Sowsnek)




#Article 468: Kamala Harris (104 words)


Kamala Devi Harris (genys 20 Hedra 1964 yn Oakland, Kaliforni) yw laghyades ha politegores amerikanek, an Laghyades Gemmyn a Galiforni a-dhia 2011 dhe 2017, hag an esel Senedh yowynka rag Kaliforni a-lemmyn, a-dhia 2017. Hi yw esel a'n Parti Demokratek.

Harris o ombrofyores rag an ombrofyans demokratek rag Lywydh y'n etholans 2020. Hi a kwytas an resek yn Kevardhu 2019 hag yn Meurth 2020, skoodhas Joe Biden, an ombrofyer Demokratek finel. Yn Est 2020, hi a veu dewys bos an ombrofyores rag Islywydh war an tokyn Biden. An tokyn Biden-Harris a veu etholys y'n etholans Du 2020, ow fetha Donald Trump ha Mike Pence. 




#Article 469: Nick Clegg (146 words)


Syr Nicholas William Peter Nick Clegg (genys 7 Genver 1967 yn Chalfont St Giles, Buckinghamshire) yw politeger bretennek kyns, an leyder a'n Parti Livrel Werinel a-dhia 2007 dhe 2015, hag an esel Senedh rag Sheffield Hallam a-dhia 2005 dhe 2017.

Clegg a veu etholys esel a'n Eurosenedh rag Midlands Ost yn 1999. Ev a veu etholys dhe Ji an Gemmynyon y'n etholans 2005 rag Sheffield Hallam. Yn 2007, ev a veu etholys an leyder a'n Parti Livrel Werinel. War-lergh an etholans 2010, Clegg a entras yn governans yn keffrysyans gans an Parti Gwithadorek hag ev a veu gwrys is-pennvenyster. Y'n etholans 2015, an Gweriniethoryon Livrel kellys 49 eseli ha Clegg a omdennas maga an leyder a'n Parti. Ev a veu spedys y'n offis gans Tim Farron.

Clegg a kellys y esel y'n etholans 2017 - an ombrofyer Lavur, Jared O'Mara, gwaynas 2,125 votys moy ages Clegg.




#Article 470: Mhairi Black (101 words)


Mhairi Black (genys 12 Gwynngala 1994 yn Paisley, Alban) yw politegores albanek hag an esel Senedh rag Paisley ha Renfrewshire Soth a-dhia 2015. Hi yw an esel a'n Parti Kenedhlek Alban.

Black a veu etholys dhe Ji Kemmynyon a'n Ruwvaneth Unys yn 2015, ow fetha Douglas Alexander, an kyns esel Lavur, gans 5684 votys. Hi a veu dasetholys yn 2017 ha 2019. Dhe an termyn a hy etholans yn 2015, Black o an yowynka esel Senedh bykken (hi o 20 dhe an etholans 2015).

A-dhia Genver 2020, Black yw ynwedh an Skeus Skrifenyades a Stat rag Alban a'n Parti Kenedhlek Alban.




#Article 471: Kesunyans Arab (120 words)


Kesunyans Arab yw kowethyans gwrys a bowyow y'n bys Arab yn Afrika North ha Asi Soth-West. Brassa rann an powyow ma a dhevnydh Arabek avel yeth sodhogel. Amkan an Kesunyans yw trovya fordhow unys dhe gesoberi rag assoylya aga hudynnow.

An kowethyans a dhevnysh an yeth Arabek yn oll y guntellesow ha paperyow sodhogel, kyn na leveris an Kesunyans bythkweyth bos Arabek an Yeth Sodhogel. Kesunyans Arabek a veu selys wosa Protokol Alexandria sinys yn 1945 gans seyth statys Arab: Ejyp, Lebnon, Arabi  Saoudek, Syri, Irak, Yemen ha Treus-Jordan (Jordan). Y'n dedhyow ma,  yma 22 esel dhe'n Kesunyans. Oll an powyow gans Arabek avel yeth sodhogel eseli an Kesunyans, marnas Ysrael, Eritrea ha Chad.

An powyow yn Kesunyans Arab yw:




#Article 472: Oos Horn (244 words)


An Oos Horn yw an termyn wosa an Oos Brons. Horn a veu askorrys yn Anatoli mar a-varr ha 1200 KOK dhe'n lyha, gans dustuni a boynt dhe dhedhyasow a-varra hwath.

Yn statys Mesopotamek Sumer, Akkad hag Assyria, horn a veu devnydhys yn martesen 3000 KOK. Onan a'n a-varra taklow gwrys gans horn teudhys o dagyer gans lown horn kevys yn bedh Hattic yn Anatoli ha dedhys a 2500 KOK. Devnydh ogas ha pell a arvow horn (owth aslea arvow brons) a lesas yn uskis hys-ha-hys dres an Est Ogas (Afrika North, Asi Soth-West) bys yn derow an kynsa milvledhen KOK.

Kyns henna, tus a usyas toulys brons po kelester ha priweyth. I a amethas hag o trigys yn kemenethow. Rann vrassa a Europa, Afrika hag Asi a dhrehedhas an Oos Horn a-ban 500 KOK. Termyn a kynsistori yw drefen, kynth yw horn ha dur posek hwath hedhyw, diwedh an Oos Horn yw styrys avel an termyn pan dallathas tus skrifa aga istori.

Y hyllir trovya horn yn es, mes y hyllir gul toulys ganso yn kales. Ev a deudh dhe dempredh ughella ages brons. Pan dhyskas govyon fatel wra toulys horn, i a allas gul lies anedha. Gans moy a doulys ha toulys gwella, tus a allas gul moy. Rag ensampel, moy a dus a allas usya arader alkan. I a allas amethi aga gwelyow gwell ha tevi moy. Neb tus a dhismygas bathow rag prena ha gwertha aga threvasow ha'ga thoulys horn. 




#Article 473: Politegieth (548 words)


Politegieth yw an fordh may hwra dewisyow tus trigys war-barth. Amkan politegieth yw gul unnverheansow yntra tus, may hyllons kesvewa yn bagasow kepar ha loethow, sitys, po kenedhlow. Yn bagasow bras, kepar hag yn kenedhlow, yma tus a spensa an brassa rann a'ga thermyn ow kul unnverheansow a'n par ma. Hanow an dus ma yw politegoryon. Politegoryon, ha treweythyow tus erell, a wra martesen omguntell dhe furvya governans. Hanow an studhyans politegieth yn pennskol yw godhonieth politek, studhyans politek, po menystrans poblek.

An governans a assay ledya an bagas oll. Governansow a wra traow kepar ha:

Unn fordh der an pyth y hwra governans ledya an bagas yw dre wul laghys ha rewlys a lever dhe beub henn a yllons ha nag yllons gul. An governans a wra an laghys na may fo saw hag arayys yn ta an gemmynieth. An lagha res yw dhywgh sevel orth eva las ow lewya karr tan a lett tus rag lewya-medhow, tra a allsa bos ladhadow. An lagha res yw dhywgh gwiska basnet ow lewya jynn diwros a wayt mayth omwittho tus.

An governans a yll ynwedh rewlya, dre fordhow erell saw gul laghys, tus ha hemm a hwer yn gwlas.

Y kehevelir yn fenowgh politegieth hag ethek (tybyansow a ewn ha kamm). Moy kepar ha studhyans anpythek a ewn ha kamm yw ethek. Dell yw usys, moy bysi yw pennrewl dhe ethek ages lagha, politegieth, po lyskanasedh, ytho yma lies den na grys bos ethek hewul. Byttegyns, heb neb nivel a unnverheans a-dro dhe ethek, ny via dres lykklod fordh dhe wul dadhelva, laghys, po etholans. Yma pup-prys neb unnverheans a-dro dhe ethek hag omdhoen yn kevreyth politek.

Y'n brassa rann a wlasow, y furvyas partiow dhe worra tybyansow yn-mes. Yma dell yw usys neb disakord yntra tus yn parti, mes i a gesober awos i dhe dybi y vos unnverheans lowr a-dro dhe lies tra, hag y's tevia moy a nerth mar kesoberrens. Yma unnverheans yntredha dhe gavoes an keth breus a-dro dhe lies mater, ha dhe skoedhya an keth chanjys dhe'n lagha, ha'n keth hembrenkysi. Dell yw usys, etholans yw kesstrif a vysk lies parti dyffrans. Nebes ensamplow a bartiow yw an Parti Livrel, an Parti Lavur, ha'n Parti Gwyrdh.

Aristotle, an filosofer grek, a skrifas bos tus eneval politek, ha bos mell krev ynter ethek ha politegieth.

Niccolò Machiavelli a skrifas, yn y lyver dhe 1532, An Pennsevik, bos politegieth a-dro dhe gavoes ha synsi nerth, y'n kynsa le. Heb nerth, ny allsa hembrenkyas gul travydh, dell leveris ev.

Dhe 1651, Thomas Hobbes a skrifas Leviathan, lyver a-dro dhe bolitegieth. Hobbes a skrifas a dus ow taskorr aga nebes a'ga gwiryow, orth aga keschanjya rag difresyans a'n governans.

Dhe'n blydhennyow 1800, John Stuart Mill a wrug displegya an tybyans politegieth livrel. Mill a leveris bos gwerinieth displegyans an moyha dhe-les a'n blydhennyow 1800. Dell leveris ev, y talvia bos moy a dhifresyansow rag gwiryow an unnigyn erbynn an governans.

Bernard Crick a skrifas rol a'n vertus politek, bos a-dro dhe'n gwella gwriansow a bolitegieth hy honan.

Yma ynwedh disakordow yntra gwlasow erell. Hanow assays dhe dhigelmi kudynnyow dre guntellesow yw lyskanasedh. Hemm yw politegieth yntra kenedhlow, a-der a-berth yn kenedhlow. Mar nyns eus digelmi an kudynnyow dre guntellesow lyskanasek, y hyll bos bresel po broweghereth avel siwyans.




#Article 474: Oos Men (233 words)


An Oos Men o termyn kynsistorek pan wre tus toulys a ven. Prenn, eskern ha devnydhyow erel o usys ynwedh rag toulys, mes ny dhur an taklow ma maga ta. Ytho, y kevir moy a doulys men. Men o usys (yn arbennik eghen gales a ven henwys kelester) rag treghi taklow. 

An oos a dhallathas gans an kynsa toulys men, nans yw a-dro dhe 2.7 milvil vledhen. Nebes bagas a dus o hwath y'n Oos Men bys y'n 20ves kansvledhen. Ynwedh i a wre ladha enevales rag boos ha dillas. I a usya kroghen eneval rag aga skovvaow.

An oos wosa Oos Men yw Oos Brons, henwys warlergh alkan brons. An Oos Men a dhiwedhas pan dhiskudhas tus an art teudhi (gul alkan). An kynsa alkan usys o kober, sewyes gans brons. Dres lycklod, tus a dhallathas usya brons yn le men yn Est Kres yntra 3000 ha 2000 KOK. 

An Oos Men yw rynnys gans hendhyskonydhyon (tus neb a studh kreryow) yn teyr rann: Paleolithek (men koth), Mesolithek (men kres) ha Neolithek (men nowydh). Priweyth a veur dismygys dres Oos Men Neolithek..

An Paleolithek yw oos kysistorek aswonnys gans an displegyans a doulys men. Ev a styr an rann vrassa a dermyn denses (a-dro dhe 99% a istori den) war an Norvys, a nans yw 2.7 milvil vledhen dhe nans yw 20,000 bledhen. Ev a veu sewyes gans an Mesolithek ha'n Neolithek.




#Article 475: Danaw (194 words)


Danaw (hanow Latinek Hister) yw avon an nessa hirra yn Europa (Volga yw an hirra). Avon Danaw yw an hirra avon y'n Unyans Europek.  

An avon yw 2,860 km (1,777 mildir) hir. Avon Brigach ha Avon Breg a wra junya war-barth yn Donaueschingen (yn ogas dhe'n Koos Du) ow kul Danaw. Avon Danaw a fros dres, po gul rann an amal a, dheg pow: Almayn, Estrych, Slovaki, Hungari, Kroati, Serbi, Roumani, Bulgari, Moldova hag Ukrayn. An avon a dhiwedh y'n Mor Du dres delta Danaw. 

Danaw a fros dres sitys bras, yn aga mysk: Ulm, Regensburg yn Almayn; Linz, Wien yn Estrych; Bratislava yn Slovaki, Budapest yn Hungari; Vukovar yn Kroati; Novi Sad ha Belgrade yn Serbi. 

Danaw yw henwys yn lies yeth aral: Esperantek Danubo, Bulgarek Дунав (Dunav), Almaynek ha Plattdüütsch Donau, Grew Dounavis, Hengrew: Ister, Hungarek Duna, Turkek Tuna, Latin Danuvius po Danubius, Romanek Dunăre, Kroatek Dunav, Serbek Дунав, Slovakek Dunaj, Ukraynek Dunay.

Danaw yw dowrhyns posek. Gorholyon keynvor a yll mos bys dhe Brăila yn Roumani. Gorholyon avon a yll mos bys dhe Kehlheim yn Bayern. Gorholyon byghan a yll mos bys dhe Ulm.

Yma tri dowrhyns gwriansel drehevys war Danaw: 




#Article 476: Bresel Diabarth Spayn (202 words)


An Bresel Diabarth Spayn (18ves Gortheren 1936 – 1a Ebrel 1939) o bresel may hwrug Jeneral Spaynek Francisco Franco a'y lu kemeres maystri war Spayn. Lies bagas dyffrans a gesoberi gans an Repoblek Spaynek (governans a'n oos) rag y hedhi, yn aga mysk socyalydhyon, kemynegoryon, direwlysi ha bagasow erel a'n gledh. 

An governansow faskor a Almayn hag Itali a dhaffaras luyow ha provyansow dhe Franco, ha'n URSS ow kwertha arvow dhe'n lu Repoblek. Lies den a bowyow erel a erviras dos ha bos bodhogyon y'n kas erbynn Franco (treweythyow erbyn gorhemynadow aga fowyow aga honan), yn aga mysk tus a-dhyworth an Statys Unys, an Ruwvaneth Unys, Pow Frynk, Pow Belg, Almayn, Itali ha lies pow aral. An bagasow ma o henwys an Brigadow Keswlasek. 

An vresel a dhiwedhas 1a Ebrel 1939 pan hepkorras an diwettha lu repoblek. Franco a dheuth ha bos rewlyas a Spayn bys dhe'y vernans yn 1975. 

Hanter milvil dhen a verwis y'n vresel hag yth esa lies outray dhe bub tu. An moyha aswonnys o towl tanbellennow war Guernica. Dhe Ebrel April 26ves, 1937, y tewlis tanbellennow war Guernica gans Legion Condor, skoodhys gans rewlyans Nazi Hitler. An kynsa tro o mayth esa niver bras a dhynasogyon shyndys.




#Article 477: Hostelri Jamayka (129 words)


Hostelri Jamayka (Sowsnek: Jamaica Inn) yw tavern hengovek war Woon Brenn yn Kernow. Y feu byldyes avel hostelri kochys yn 1750, gans junyansow dhe franklondya, yth o desedhans romans 1936 Daphne du Maurier Hostelri Jamayka esa gwrys avel fylm Jamaica Inn yn 1939 gans Alfred Hitchcock.

Desedhys ryb tenwewn an A30, yn kres an woon yn gwig Bedheshardh, y feu devnydhyes avel post kochys rag chanjya mergh.

Kepar ha'y dhevnydh yn lien ha fylm, an ostel yw komprehendyes yn kan Jamaica Inn gans Tori Amos war hy flassen The Beekeeper (An Gwenenwas), skrifys ha hi ow viajya yn karr a-hys fordh an arvor hag awenys gans hwedhel a glowas a-dro dhe'n hostelri.

Y teuth dhe vyldyans restrys gradh II war an 23ens a vis Du 1988.

 (yn Sowsnek yn-unnik)




#Article 478: Direwlieth (213 words)


Direwlieth yw kryjyans politek, ma na grysir yn urdhasow kepar ha'n governans. Drog yw ynwedh dhe dhirewlegoryon bos gwriansow ynniys gans tus erell. Govynn dhe-les a dhirewlieth yw Pyth yw bodh?. Ny grys direwlegoryon bos bodh dhe'n werin a vos rewlys gans aga governans.

Direwlieth yw kals dyskasow hag omdhalghow a grys yn kresel bos an governans dregynnus hag a-der res. Yma'n ger direwlieth diworth an geryow di-, a styr fowt a neppyth, ha rewl. Y egwal yn Sowsnek yw anarchy, diworth an Hen Rek αναρχία, an pyth a styr heb hembrynkysi, a-der heb rewl; yth  yw treylys treweythyow avel heb governans.

Yn yethow erell, term haval orth direwl, po anarchy yn Sowsnek, a yll styrya deray, po studh heb laghys. Byttegyns, dell yw usys, nyns eus hwans a hemma dhe'n brassa rann a dhirewlegoryon. Yn y le, i a dhispleg direwl avel fordh a wul keskowethyansow yntra tus. I a grys, pan vo hi kowlwrys, y hwra an keskowethyansow ma pesya aga honan. Dell yw usys, gorthenebys yw direwlegoryon gans an kevreythow a vynnons distrui.

Henwyn nebes direwlysi a vri yw Mikhail Bakunin, Emma Goldman ha Pyotr Kropotkin a Russi, Nestor Makhno a Ukrayn ha Murray Bookchin a'n Statys Unys. Y hwelir tybyansow direwlieth yn'n lyvrow Ursula Le Guin yn-mysk awtours erel.




#Article 479: Mona Kemmyn (165 words)


Mona kemmyn yw an unses a arghans usys gans tus pow po unyans rag prena ha gwertha gwara ha gonisyow..

Y leverir bos nebes mona kemmyn tegys po stegys dhe neppyth, dell yw usys mona kemmyn aral. Yma talvosogeth sad dhe vona kemmyn tegys po stegys pan y gomparyn gans an pyth mayth yw tegys dhodho. Rag ensampel, escudo a Bennrynn Gwyrdh yw tegys dhe Euro. Mar sev talvosogeth Euro 1% komparys dhe furv aral mona kemmyn, talvosogeth escudo a sev ynwedh 1% komparys dhe'n kethsam mona kemmyn.  

Powyow pals re usyas kevreythyow le mayth o aga mona kemmyn tegys dhe wara yn le mona kemmyn aral. An rann vrassa ahanan a usya po owr po arghans (an alkan). Pan wrens i hemma,  seul ughella talvosogeth aga owr seul ughella talvosogeth aga mona. Hemm o henwys skwir an owr po skwir an arghans. An rann vrassa a bowyow a hedhas usya skwirys arghans hag owr y'n 20ves kansvledhen. 

Nebes mona kemmyn aswonnys yn ta yw:




#Article 480: Brian Paddick (136 words)


Brian Leonard Paddick, Baron Paddick (genys 24 Ebrel 1958 yn Loundres, Pow Sows) yw politeger bretennek ha gwithyas kres omdennys. Ev a esedh y'n Chi an Arlydhi a-dhia 2013 hag ev yw esel a'n Parti Livrel Werinel.

Paddick o gwithyas kres a-dhia 1976 dhe 2007 hag ev o an gwithyas kres kethreydhel moyha henavek. Maga ta yn 2007, Paddick a veu dewys bos an ombrofyer LivWer rag an etholans Mer a Loundres yn 2008. Ev a finsas tressa, war-lergh Boris Johnson (Parti Gwithadorek) ha Ken Livingstone (Parti Lavur), gans 9.8% a votys kynsa dewis.

Paddick o ombrofyer LivWer rag an etholans Mer a Loundres 2012 maga ta. Ev a finsas peswora, war-lergh Boris Johnson, Ken Livingstone hag Jenny Jones, an ombrofyer gwyrdh. Yn 2013, Paddick a veu gwrys a'n Chi an Arlydhi avel arlodh Livrel Werinel.




#Article 481: KOKAN (267 words)


Kowethyans Kevambos an Atlantek North (KOKAN), henwys yn Sowsnek an North Atlantic Treaty Organization (NATO), yw keffrysyans breselek. Ev a veu selys gans Kevambos Atlantek North (Sowsnek: North Atlantic Treaty) yn 1949 hag a veu sinys yn Washington, D.C., Statys Unys, 4ves Ebrel, 1949. Yma y bennplasyn Brusselas, Pow Belg. Y hanow sodhogel aral (a-der Sowsnek) yw yn Frynkek: Organisation du traité de l'Atlantique nord (OTAN).

Yma diw yeth sodhogel dhe NATO, Sowsnek ha Frynkek, dell yw styrys yn Erthygel 14 a Gevambos Atlantek North.

Yn 1949, eseli KOKAN o: an Statys Unys, Pow Belg, an Iseldiryow, Lushaborg, Pow Frynk, an Ruwvaneth Unys, Kanada, Portyngal, Itali, Norgagh, Danmark hag Island. Wosa teyr bledhen, 18ves Hwevrer 1952, Pow Grek ha Turki a junyas ynwedh.

Pan junyas Almayn West 9ves Me 1955, y feu deskrifys avel poynt treylya y'n istori agan brastir gans Halvard Lange, Menyster Tramor Norgag a'n oos. An sewyans a veu Kevambos Warsow, sinys 14ves Me 1955 gans an Unyans Sovyetek a'y statys lorell avel gorthyp dhe GOKAN.

Wosa an Vresel Yeyn yn 1999 tri fow kemynegorek y'n termyn eus passys a junyas KOKAN: Hungari, an Pow Chek ha Poloni. Dhe'n 29ves Meurth 2004 seyth moy pow europek a'n north ha'n est a junyas KOKAN: Estoni, Latvi, Lithouani, Sloveni, Slovaki, Bulgari ha Roumani.

Kroati hag Albani a dhegemeras galow eseleth KOKAN dhe 3a Ebrel 2008. Repoblek Makedoni a dhegemeras galow ambosek hepken awos bos difenlettys gans Pow Grek wosa dadhel hanow yntra Repoblek Makedoni ha Pow Grek.

Montenegro a junyas 5ves Metheven 2017. Makedoni North a junyas KOKAN yn sodhogel 27ves Meurth 2020, y 30ves esel.




#Article 482: Shirley Chisholm (115 words)


Shirley Anita Chisholm (genys St. Hill; 30 Du 1924 yn Evrek Nowydh, Stat Evrek Nowydh - 1 Genver 2005 yn Ormond Beach, Florida) o politegores amerikanek. Hi yw esel a'n Parti Demokratek.

Chisholm a veu etholys yn 1968 dhe Ji an Ganasedhow rag an ranndir 12ves kuntellesek Stat Evrek Nowydh, ow hwul hy an kynsa benyn du etholys dhe Guntelles. Yn 1972, hi a entras an res bos an ombrofyer lewydhek demokratek, an kynsa benyn du hwilas an ombrofyer lewydhek a parti brassa. George McGovern, esel Senedh rag Dakota Soth, a gwaynas an res ha Chisholm a finsas peswora (hi a gwaynas an etholansow yn Jersi Nowydh, Louisiana hag Mississippi). Chisholm gesys Kuntelles yn 1983.




#Article 483: Trevesigoleth (199 words)


Trevesigoleth a hwer pan wrello maystri unn wlas po kenedhel war diryow, ranndiryow po tiredhow yn-mes a'y emlow (oryon an wlas) dre dreylya an tiryow, ranndiryow po tiredhow na dhe drevesigeth. Dell yw usys, kenedhel ryccha ha nerthekka a wra maystri war ranndir po tiredh byghanna ha le nerthek. Yth usir treweythyow an geryow trevesigoleth hag emperouregieth rag an keth styr.

Y'n blydhynyow 1700 dhe 1800, lies a'n ryccha ha nerthekka gwlasow europek (kepar ha Breten, Frynk, Spayn, hag an Iseldiryow) a wrug selya trevesigethow y'n brastiryow Afrika, Amerika Dhyghow, Asi, ha'n Karibys.

Yma gwlasow a gyv moy a dir rag aga foblans dhe driga ynno, dre drevesigoleth. I a weresa trevesigoryon ow kwaya dhe'n tyller nowydh. Dell yw usys, an dus teythyek trigys seulabrys y'n tir po y'n tiredhow a veu removys yn freudhek gans luyow. May fe difresys an drevesigoryon ma rag an poblans teythyek, a veu gwayvys a-denewen, kenedhlow trevesigel a wrug yn fenowgh drehevel keryow, po selya gonis kreslu trevesigel.

Nebes gwlasow erell a wra usya trevesigoleth dhe gavoes moy a dir, dh'y usya rag ammeth, po dhe gemmeres asnodhow kepar ha gwydh (prenn), glow, po alkan, po dhe wruthyl governans leel po ker vreselek.




#Article 484: Kemynegoreth (193 words)


Kemmynegoreth yw movyans politek kowethasek. Y amkan yw drehevel unn furv a gowethas gans grond berghennogeth kemmyn an maynys askorrans, ha ny fydhsa war renkasow po arghans.

Herwydh skrifyoryon ha tybyoryon gemmynegorek, amkan kemmynegoreth yw gwruthyl kowethas heb stat ha heb renkas, ha dhe dhilea chatelydhieth. Y krys tybyoryon gemmynegorek y hallsa hemma hwarvos mar kwrella an werin remova nerth an vurjeseth (an renkas ow rewlya, a wra perghennegi an maynys askorrans) ha selya maystri an oberoryon war an maynys askorrans.

Nyns yw kemmynegoreth gorth-unnigynek. Byttegyns, hy fennrewl yw y talvia bos dewisyow da gans an poblans oll, yn le gans rann an wlas hepken.

A-dhia 1992, yma pymp kenedhel gesys ow pos governys yn soedhogel gans tybiethow kemmynegorek. Peder anedha a wra siwya ken furvow a Marksydhieth-Lenynydhieth: Vietnam, China, Cuba, ha Laos. An pympes, Korea Gledh, a siw yn soedhogel Kemmynegoreth Juche y'n eur ma, mes y hwre ynwedh omhenwel Marksydhek-Lenynydhek kyns es 1991. Lies kenedhel arall a wrug hepkor Marksydhieth y'n termyn na, drefenn an brassa rann a dus dhe grysi y hwrug fyllel. Lies gweyth hy skila o legryas delvrysyow, hag awtoritauster, boghosogneth veur, ha kas freudhek a wrug omsiwya.




#Article 485: Bondys Delinys (166 words)


Bond Delinys a re kedhlow po hwedhlow dre skeusennow, po skeusennow ha geryow war-barth. Yn bondys delinys, y leverir hwedhel dre lies skeusen, yn brass rann yn panellow.  Y redir an kynsa panel yn kynsa le hag hemma a hwer kyns an panellow a sew.

Yma lies eghen a vond delinys. Bondys komik yw bondys delinys berr bos kevys yn paper nowodhow yn fenowgh.  Lyvrow komik yw lyver-termyn tanow gans bondys delinys. Romansow grafek yw lyvrow a vondys delinys. 

Yn Nihon, meurgerys yw bondys delinys. An ger Nihonek rag bond delinys yw manga ha tus a us an ger ma rag bondys delinys Nihonek ha gis Nihonek oll a-dro an bys.

An kynsa bondys komik y'n Statys Unys o hwarthus. Komik yw ger aral rag hwarthus yn Sowsnek. An kynsa lyvrow komik o kuntellowa vondys komik. Y'n jydh hedhyw, lies bond delinys yw sad.

Yn bondys delinys, y diskwedhir kows dre hwythen ger. Yma lies eghen a hwythen ger, kepar ha hwythen kows ha hwythen preder.




#Article 486: Ger (204 words)


Ger yw neppyth kewsys gans ganow hag a yll bos leverys. An lyha tra a yllir leverel gans styr yw. Yn skrifedh abecedarek, kuntell a lytherennow usys war-barth rag keskomunya styryans yw.An re ma a yll bos leverys. Logogram yw ger ynwedh.

Yma moy ages onan styr dhe nebes geryow. Rag ensampel, 'kons' a yll styrya arenep drehevys ryb fordh po rann an korf. Hemm yw keshanow. Yn yethow erel, geryow a yll bos leverys yn tyffrans. Rag ensampel, yn Sowsnek y leverir 'wind' (an hanow 'gwyns') ha 'wind' (an verb 'stumma') yn tyffrans.

Yma dyffransow yn lytherenna lies ger. Rag ensampel, koos yn FSS ha koes yn KK. An dhew yw ewn. Yn Sowsnek, 'color' yw usys yn Sowsnek Amerikan ha 'colour' yw usys yn Sowsnek Bretennek. Nebes geryow a yll bos unn lytheren hepken, rag ensampel 'a' po 'i' yn Kernewek. 

Yma geryow dyffrans dhe yethow erel. Pan skrifir gans abecedari, y tivaglir geryow herwydh usadow gans spas gwag. Pan skrifir gans ideogram, pub ger yw arwodh dyffrans, dell yw usys.

Geryow a yll bos dismygys. Rag ensampel, yn Sowsnek, 'radar' o pykhanow yn terowel, mes ev a dheuth ha bos ger ewn. Y hyllir junya dew hanow dhe wul ger kompleth.




#Article 487: Lytheren (663 words)


Yn yethow hag a us abecedari, rag ensampel Kernewek, pub arwodh y'n abecedari yw lytheren. Lytherennow a wra representya sonyow pan yw an yeth kewsys.

Ny us nebes yethow lytherennow dhe skrifa: Chinek, rag ensampel, a us ideogrammow. 

Ni a us lytherennow dhe wul geryow. Yn nebes yethow, rag ensampel Spaynek, yma unn lytheren rag unn son (po unn phoneme, rann lyha a gows). Hemm yw es y redya. 

In yethow erel, rag ensampel Sowsnek, yma treweythyow lytherennow dyffrans rag an keth son (k ha q, rag ensampel) po unn lytheren rag sonyow dyffrans yn geryow dyffrans (r.e. c yn 'city' ha c yn 'cake'). Hemm yw kales y redya gans dyskoryon.

Ottomma nebes ensamplow:

Kernewek, Frynkek, Sowsnek ha lies yeth aral a us an abecedari latinek dhe skrifa. Y'n abecedari ma,  yn fenowgh yma diw lytheren dyffrans rag unn son. Rag ensampel, A hag a. Yn abecedaris erel, rag ensampel y'n lytherennow kyrillek, yma saw unn lyther rag son (marnas yn Kyrillek dornskrifys hag yw dyffrans).

Yma a-dro dhe 26 abecedari. Arabek, kyrillek ha romanek yw usys an moyha.

Abecedari assamek:অ, আ, ই, ঈ, উ, ঊ, ঋ, এ, ঐ, ও, ঔ, ক, খ, গ, ঘ, ঙ, চ, ছ, জ, ঝ, ঞ, ট, ঠ, ড, ঢ, ণ, ত, থ, দ, ধ, ন, প, ফ, ব, ভ, ম, য, ৰ, ল, ৱ, শ, ষ, স, হ, ড়, ঢ়, য়, ৎ, ং, ঃ, ঁ

Abecedari arabek (dyghow dhe gledh): ﺍ, ﺏ, ﺕ, ﺙ, ﺝ, ﺡ, ﺥ, ﺩ, ﺫ, ﺭ, ﺯ, ﺱ, ﺵ, ﺹ, ﺽ, ﻁ, ﻅ, ﻉ, ﻍ, ﻑ, ﻕ, ﻙ, ﻝ, ﻡ, ﻥ, هـ, ﻭ, ﻱ.

Abecedari armenek: Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Ը, Թ, Ժ, Ի, Լ, Խ, Ծ, Կ, Հ, Ձ, Ղ, Ճ, Մ, Յ, Ն, Շ, Ո, Չ, Պ, Ջ, Ռ, Ս, Վ, Տ, Ր, Ց, Ւ, Փ, Ք, Օ, Ֆ.

Abecedari syriek: (dyghow dhe gledh) ܐ, ܒ, ܓ, ܕ, ܗ, ܘ, ܙ, ܚ, ܛ, ܝ, ܟܟ, ܠ, ܡܡ, ܢܢ, ܣ, ܥ, ܦ, ܨ, ܩ, ܪ, ܫ, ܬ.

Abecedari kyrillek: А, Б, В, Г, Д, Е, Ж, З, И, І, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Ю, Я.

Abecedari grushek: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , 

Abecedari grek: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.

Abecedari ebbrow: (dyghow dhe gledh) א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.

Abecedari latinek: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.

Hangul: ㄱ ㄲ ㄴ ㄷ ㄸ ㄹ ㅁ ㅂ ㅃ ㅅ ㅆ ㅇ ㅈ ㅉ ㅊ ㅋ ㅌ ㅍ ㅎ ㅏ ㅐ ㅑ ㅒ ㅓ ㅔ ㅕ ㅖ ㅗ ㅘ ㅙ ㅚ ㅛ ㅜ ㅝ ㅞ ㅟ ㅠ ㅡ ㅢ ㅣ

Bopomofo: ㄅ ㄆ ㄇ ㄈ ㄉ ㄊ ㄋ ㄌ ㄍ ㄎ ㄏ ㄐ ㄑ ㄒ ㄓ ㄔ ㄕ ㄖ ㄗ ㄘ ㄙ ㄚ ㄛ ㄜ ㄝ ㄞ ㄟ ㄠ ㄡ ㄢ ㄣ ㄤ ㄥ ㄦ ㄧ ㄨ ㄩ ㄭ

Ogam:   ᚁ ᚂ ᚃ ᚄ ᚅ ᚆ ᚇ ᚈ ᚉ ᚊ ᚋ ᚌ ᚍ ᚎ ᚏ ᚐ ᚑ ᚒ ᚓ ᚔ ᚕ ᚖ ᚗ ᚘ ᚙ ᚚ ᚛ ᚜

Ethiopek ሀ ለ ሐ መ ሠ ረ ሰ ቀ በ	 ተ ኀ ነ አ ከ ወ ዐ ዘ የ ደ ገ ጠ ጰ ጸ ፀ ፈ ፐ 

Tifinagh (abecedari Amazigh) : ⴰ, ⴱ, ⵛ, ⴷ, ⴹ, ⴻ, ⴼ, ⴳ, ⴳⵯ, ⵀ, ⵃ, ⵉ, ⵊ, ⴽ, ⴽⵯ, ⵍ, ⵎ, ⵏ, ⵓ, ⵄ, ⵖ, ⵅ, ⵇ, ⵔ, ⵕ, ⵙ, ⵚ, ⵜ, ⵟ, ⵡ, ⵢ, ⵣ, ⵥ.

Abecedari Sonyeth Keswlasek - usys dhe representya leveryans poran




#Article 488: Lytherennow kyrillek (158 words)


An lytherennow kyrillek yw abecedari Slavek teythyek. Lemmyn usys yw rag skrifa Russek, Ukraynek, Belarussek, Rusyn, Bulgarek, Makedonek ha rag brassa rann a yethow Slavek Soth. Displegys o y'n kynsa le y'n Kynsa Emperoureth Bulgarek dres an 10ves kansvledhen. Res o dhe'y usya gans an URSS rag lies yeth di-Slavek y'n Kaukasus, Siberi, Asi Gres ha Russi Gledh.

Slavonek Eglos Koth o yeth dherowel an dus slavek.  Slavonek Eglos Koth o usys y'n Eglos Russek Ewngryjek. Yn 9ves kansvledhen, dew vanagh henwys Sen Cyril ha Methodius o kanasow eglos yn Europa Est. I a bregothas dhe'n dus slavek dre dhismygi glagolitek, hag o kyrillek a-varr. Selys o y'n brassa rann war an abecedari Grek, yeth teythyek an dhew vanagh. Kynth, i a geworras lytherennow nowydh pals rag representya sonyow nag eus yn na Slavonek na Grek.

Dres an 18ves kansvledhen Nikolay Karamzin a geworras an lytherennow Э, Й hag Ё.

Yn 1708, Peder Bras a geworras lytherennow byghan.




#Article 489: Iliad (276 words)


Iliad yw skrif kottha hwath y'n bys yn lien Grek. Bardhonek epyk war anow o. Skrifys o y'n 8ves kansvledhen KOK. Epyk yw; hemma a styr bos bardhonek pur hir. Yma 24 chaptra ynno, skrifys yn hweban. 

War-barth gans barhonek Homer aral, Odyssey, unn a'n dhew vardhonek epyk Grek brassa yw.

Tus posek yn Iliad yw: Achilles, Odysseus, Agamemnon, Menelaus, Priam, Hector, Paris ha Helen.

Yma y'n bardhonek mythys ha henhwedhlow Grek a-varr. Possybyl yw ev a veu selys yn omsettyans war sita Ker Droya yn Oos Brons. Y leverir Iliad o skrifys gans Homer. Byttegyns, nyns yw skoloryon sur yn gwiryonedh mars o an bardhonek skrifys gans unn den hepken.

An hwedhel a hwyris dres an Bresel Ger Droya, a-dro dhe 1200 KOK. Ev a dheriv dhyn yn kever an trobel yntra an kasor Achilles ha Myghtern Agamemnon. Ev a lever an hwedhel a sorr Achilles dhe vernans ha ynkleudhyans Hector ha kerghynnans Ker Droya.

Y tallethir an hwedhel gans an Duw Apolyn neb a dhanvon pla dhe'n Wrekys awos i dhe gachya myrgh a unn a'y bronteryon a Ger Droya. Agamemnon a veu ynnys dhe ri tre an vyrgh. 

Agamemnon a gemer an vowes gachys Briseis a Ger Droya a'y ferghennek Achilles, may hallo kavos myrgh y honan. Serrys yw Achilles hag ev a skon batalyas y'n vresel. Pan yw ledhys Patroclus, sos po karer Achilles, gans Hector, Achilles a dhalleth batalyas arta. Ev a ladh Hector yn omladh dewdhen. Wosa henna, tas Hector, Priam, a dheu yn-dann gel dhe Achilles dhe ri tre korf y vab drudh may hallo kavos ynkleudhyans gwiw. Achilles a as hemma. An bardhonek a worfen gans ynkleudhyans Hector.




#Article 490: Bewnans Gilgamesh (162 words)


Bewnans Gilgamesh yw bardhonek epyk a Hen-Mesopotami. Onan a'n kynsa ober a lien aswonnys yw.

An dienna versyon hwath y'n bys hedhyw o gwithys war dewdhek legh y'n kuntell lyverva a'n Myghtern Assyrek Ashurbanipal a'n 7ves kansvledhen KOK. Kevres a henwedhlow ha bardhonegow Sumerek yn kever an gorour-myghtern mythek Gilgamesh o martesen kuntellys war-barth dhe vardhonek hirra Akkadek kyns an 7ves kansvledhen KOK.

An hwedhel yw a-dro dhe'n keskowethyans yntra Gilgamesh, myghtern a dheuth ha bos digolonhes gans y rewl, ha y goweth, Enkidu, neb yw hanter-gwyls ha a wra aventurys peryllus  gans Gilgamesh. Rann vrassa an epyk yw yn kever sens koll Gilgamesh wosa mernans Enkidu. 

An epyk treylys yw redys oll a-dro an bys. An gorour, Gilgamesh, yw ikon a wonisogeth an werin.

Gilgamesh o an pympves myghtern Uruk, sita goth a Sumer. Y rewl o, dell gryjyn, yn oos 2700 dhe 2500 KOK, 200–400 bledhen kyns an kynsa hwedhlow skrifys a aswonnyn. Y das o an tressa myghtern, Lugalbanda.




#Article 491: Ada Lovelace (277 words)


Augusta Ada King, Countess of Lovelace (10ves Mis Kevardhu 1815 – 27ves Mis Du 1852) a skrifas an kynsa towlen jynn-amontya y'n bys.

Skrifer sowsnek o Lovelace. Hi a dheuth ha bos an kynsa towlenner jynn-amontya y'n bys. Hi a skrifas an dowlen rag jynn-amontya jynnweythek Charles Babbage, The Analytical Engine (An Jynn Dielvennus), yn 1844. Hi a skrifas an kynsa awgrym dhe vos argerdhys gans jynn. 

Yntra 1842 ha 1843, hi a dreylyas erthygel gans kalkor Italek Luigi Menabrea war an jynn. Hi a geworras hy notennow dhodho. Yma y'n notennow ma an kynsa towlen jynn-amontya, dell brederyn. Homm o awgrym kodennys rag bos argerdhys gans jynn. Kyn nag o gwrys jynn Babbage, notennow Lovelace yw posek yn istori a-varr jynnow-amontya. Hi a gonvedhas y halsa jynnow-amontya gul moy ages rekna po niver-densel hepken. Re erel, yn aga mysk Babbage y honan, a oberas gans an galladewderyow rekna hepken.

Hi a veu genys an 10ves Mis Kevardhu, 1815. Hi o an unnsel flogh herwydh lagha a Arlodh Byron hag Anne Isabella Milbanke. Ny aswonnis hiy thas awos ev dhe verwel pan o hi naw bloodh. Prydydh o ev. Hy mamm o esel an vrentynyon. Dyskys o Lovelace tre. Ha hi benyn yowynk, awgrym o dhe les dhedhi, yn rann awos Babbage.

Demedhys veu Lovelace gans William King yn 1835. Yth esa tri flogh dhedha. 

Yn skon, hi a godhas klav gans kolera, mes hi a dreusvewas an klavder. Yth esa asthma ha kudynnyow goi warnedhi ynwedh. Hi a usyas koskles avel paynladher hag, awos hemma, hi a dheuth he bos keth dhedha. Hi a verwis a ganker an brys, yn Loundres, an 27ves Mis Du 1852.




#Article 492: Mahatma Gandhi (211 words)


Mohandas Karamchand Gandhi (/ˈɡandi/; 2 mis Hedra 1869 – 30 mis Genver 1948) a veu laghyas ha kenedhloger gorth-kolonegieth a Eynda, a wre devnydh a dhefens heb garowder rag ledya an kaskergh sowen rag anserghogeth Eynda dhyworth rewl gans an Ruvaneth Unys, a veu sewyes gans movyansow rag gwiryow civil ha frankedh dres an bys. 

Genys ha megys yn teylu Hindi yn Gujarat, Eynda west, Gandhi a studhyas an lagha orth an Inner Temple yn Loundres, hag y feu galow orto dhe'n barr yn mis Metheven 1891, pan o 22 bloodh. Wosa diw vledhen ancertan yn Eynda, ma na allas dalleth soodh lagha sowen, ev a veu trigys yn Afrika Dhyghow yn 1893 rag kanasedhi marchont a Eynda yn ken breuslys. Wostalleth y trigas ena 21 vledhen. Y feu yn Afrika Soth may magas Gandhi teylu, ha may hwrug kynsa devnydh a dhifres heb garowder yn kaskergh rag gwiryow civil. Yn 1915 orth 45 bloodh, ev a dhewhelis dhe Eynda. Ev a dhallathas ordena gwerinoryon, tiogyon, ha lavurysi dhe brotestya erbynn toll tir ughel ha disfaverans. War-lergh y vos gwrys ledyer Senedh Kenedhlek Eynda yn 1921, Gandhi a ledyas kaskerghow rag heuthhe boghosogneth, lesa gwiryow benenes, drehevel karadewder kryjyk ha ethnek, diwedha antochadewder, ha dres pub tra hedhes Swaraj po honan-rewl.




#Article 493: Victor Hugo (126 words)


Victor Marie Hugo (26 mis Hwevrel 1802 – 22 mis Me 1885) a veu prydydh, dramatydh, skrifer, politeger ha kaskergher rag gwiryow mabden a Frynk. Person posek veu y'n movyans romansek yn Frynk.

Gwrys gerys da veu Hugo yn Frynk drefen y vardhonieth, keffrys hag y romansow hag y wariow. Les Contemplations ha La Légende des siècles yw y guntellow an moyha a vri. A-ves a Frynk, yma y romansow Les Misérables ha Notre-Dame de Paris yn mysk y ober an moyha gerys da.

Pan o yowynk, rielydh gwithyasek o. Hag ev ow kothhe y feu moy livrel hag a skoodhya repobleganieth. Skrifys veu y ober a-dro dhe lies a'n kudynnow politek ha kowethasek, keffrys ha'n tuedh artweythek a'y dermyn. Ynkleudhys yw y'n Panthéon, yn Paris.




#Article 494: Lien (103 words)


Lien yw bagas a oberow art gwrys a eryow. An rann vrassa yw skrifys, mes re anedha yw hwedhlys.der anow. Yma lies eghen a lien, yn aga mysk bardhonieth, gwariow ha romansow. Herwydh usadow, lien a styr oberow hag yw skrifys fest yn ta. 

Ni a yll gorra lien yn bagasow dyffrans der aga yeth, oos, devedhyans, eghen  (genre) ha testen. An ger lien a dheu dhyworth an ger Latinek legendum, yn terowel lego a styr redya. Kelmys yw dhe'n ger lenna.

An kynsa lien o bardhonegow epyk, kepar ha Bewnans Gilgamesh. Ramayana ha Mahabharta, dew epygow Eyndek, yw redys y'n dydhyow ma. 




#Article 495: Li Bai (174 words)


Prydydh a Jina veu Li Bai (ynwedh Li Bo or Li Po, Chinek: 李白; pinyin: Lǐ Bái / Lǐ Bó; 701–762). Menegys veu gans prydydh aral, Du Fu, avel esel a vagas a skolheygyon gelwys ganso an Eth Anvarwel an Wedren Win yn bardhonek. Y hwelir Li Bai avel onan a'n dew brydydh an vrassa yn istori lien China, war-barth ha Du Fu. Hedhyw yth aswonir neb 1,100 a'y vardhonogow.

Dyllys veu an kensa treylyansow yn yeth a'n West yn 1862 gans Marquis d'Hervey de Saint-Denys yn y Poésies de l'Époque des Thang. Komendys veu an bys Sowsnek dhe ober Li Bai yn dyllans a History of Chinese Literature yn 1901 gans Herbert Allen Giles, ha der an treylyansow livrel, saw awedhyek yn bardhonieth, a versyons Japanek a'y vardhonogow gwrys gans Ezra Pound.

Moyha aswonys yw Li Bai rag an awen ha'n imajeri Taoist yn y vardhonieth. Viajya a wre dres brassa rann a'y vewnans. Y leverir ev dhe godha dhyworth y skath pan assayas byrla skeus an loor, ha beudhi y'n Dowr Yangtze.




#Article 496: Taj Mahal (137 words)


Taj Mahal yw bedh gwynn drehevys y'n 17ves kansvledhen gans an emperour Mughal, Shah Jahan, dhe gov y wreg, Mumtaz Mahal. Desedhys yw ryb glann dowr Yamuna yn Agra. Yma an drehevyans yn sita Agra, Uttar Pradesh. Meurgerys yw gans tornysi. Tyller Ertach an Bys UNESCO yw, gans Ker Agra. Taj Mahal a veu gorrys war rol Seyth Marth an Bys yn 2007. 

Taj Mahal yw ensampel a bennserneth Islamek. Kemmysk a dybyansow desin a'n artys Hen-Eyndek, Eyndek, Persian ha Mughal yw. Gwrys veu gans devnydhyow a dres oll an bys. Moy ages 20,000 den a veu usys dhe vovya devnydhyow drehevel. Ustad Ahmad Lahauri a veu hembrynkyas an drehevyans, dell grysyn. Gorfennys veu yn 1648.

Dew vilvil godriger eth dhe Daj Mahal yn 2001 hag yth esa moy ages eth milvil godriger yntra 2014 ha 2017.




#Article 497: Molière (222 words)


Gwarier, kevarwodher ha skrifer a Frynk a veu Molière (1622 – 17 mis Hwevrel 1673). Jean-Baptiste Poquelin o y hanow gwir, ha Molière o y hanow gwari. Ev a skrifas rann a'n komedis an moyha posek yn istori an bys.

Genys veu yn Paris may perghenna y das gwerthji leurlennow. Yn y yowynkneth yth erviras Molière bewa bewnans artydh. Orth 21 bloodh, ev a fondyas kowethyans gwariva, mes yn skon y feu bankskwattyes. Dhyworth 1645 dhe 1658, ev a wrug tour a Frynk gans nebes a'y gowetha.

Diwettha, an Myghtern Louis XIV a wrug Molière omgemeryansek rag an didhan yn lys Versailles ogas dhe Paris. Lowen o Molière dhe gavos an myghtern avel koweth, drefen yth esa lies eskar dhodho, yn arbennek tus posek y'n eglos Katholik Roman. Yma komedis Molière ow tochya gwanderyow mab-den: avi, anhwekter, fayntys, hag own a verwel. Dre worra tus y wariow yn plitys hwarthus, yma hwans dhe Molière didhana hag adhyski y weloryon.

Tartuffe yw onan a'y wariow an posekka, a dhiskwa drog den ow ladra y fordh yn teylu rych. Y wari diwettha a veu Le Malade Imaginaire. Kepar dell wrug yn lies komedi anodho, Molière a warias an bennran. Marow a veu war an wariva dres an peswara performans. Drefen y gudynnow yn kever an eglos, ny veu kummyas dh'y veudhi yn gorflan eglos.




#Article 498: Vladimir Nabokov (101 words)


Skrifer a Russi hag an Statys Unys a veu Vladimir Nabokov (22 mis Ebrel 1899 – 2 mis Gortheren 1977). Ev a skrifas y gensa lyvrow yn Russek, ha wosa ev dhe vos trigys y'n Statys Unys, ev a skrifa yn Sowsnek. Lolita yw y lyver an moyha gerys da, mes gerys da yw re erel kepar ha Pnin, Pale Fire, hag Ada or Ardor.

Genys veu Nabokov yn Sen Pederburg, Russi, an kensa a bymp flogh. Yn 1919, ev hag y deylu eth dhe Europa. Yn 1945, ev a veu gwrys burjes a'n Statys Unys. Marow veu yn Montreux, Swistir.




#Article 499: Alexander Pushkin (162 words)


Genys veu Alexander Sergeyevich Pushkin an 6 mis Metheven (26 mis Me y'n hen gis) 1799, yn Moskow, hag a veu marow an 10 mis Hwevrel 1837 (29 mis Genver y'n gis nowydh) yn Sen Pederburg. Prydydh, gwarier ha skrifer a romansow ha hwedhlow kott veu.

Yma lies ow tybi ev dhe vos an vrassa prydydh a Russi. Ev a dhallathas an hengov a lien Russek. Pushkin a skrifa yn fordh ma na wrussa Russ vyth kyns, yn unn usya an yeth russek dell o kowsys yn le a skrifa yn gis selyes war lyvrow koth a'n eglosyow. Bras dres eghen veu y awedhyans war skriforyon erel a Russi, ha niver a gomposydhyon a settyas y hwedhlow ha bardhonegow dhe ilow. Pur gales yw treylya yn ta y vardhonieth yn tavosow erel drefen bos an geryow leun a styryow arbennek yn gonisogeth Russi. Yth redir yn efan y lyvrow, yn arbennek Eugene Onegin.

Marow veu yn omladh yn 1837 orth 37 bloodh.




#Article 500: Sappho (130 words)


Prydydhes delynnek a Hen Gres a veu Sappho. Dre lycklod y feu genys a-dro dhe 630 KOK war an enys Lesbos. Y'n hen bys, yth esa meur a vri dhe ober Sappho, mes hedhyw yth yw an brassa rann kellys. Y krysir hi dhe skrifa neb 10,000 linen a vardhonieth, mes nyns eus marnas a-dro dhe 650 linen ow treusvewa hedhyw. Ny wodhor mes nebes yn certan a vewnans Sappho.

Yma bardhonieth Sappho ow tochya kerensa rag tus ha benenes an dhew. Hwedhloryon hy bardhonegow a gows a gerensa muskok rag benenes divers. Boghes ha ygor dhe dhadhla yw deskrifansow a aktys fisegel yntra benenes. Ny wodhir mars yw an bardhonegow ma sopposys dhe vos honan-vewskrifek, mes apperya a wra elvennow dhyworth rannow erel a vewnans Sappho yn hy ober.




#Article 501: Leo Tolstoy (281 words)


Skrifer a Russi a welir avel onan a'n gwella awtours y'n istori yw an yurl Lev Nikolayevich Tolstoy (Russek: Лев Николаевич Толстой, tr. Lev Nikoláyevich Tolstóy; 9 mis Gwynngala [28 mis Est y'n hen gis] 1828 –  20 mis Du [7 mis Du y'n hen gis] 1910), menowgh aswonys avel Leo Tolstoy. Ev a recevas lies nominacyon rag an Pewas Nobel rag Lien pub bledhen a 1902 dhe 1906 ha nominacyons rag an Pewas Nobel a Gres yn 1901, 1902 ha 1910, ha hwath gorthargyadow yn kelghyow Nobel yw na waynyas bythkweth.

Genys dhe deylu ughel a Russi yn 1828, moyha aswonys yw rag an romansow Kas ha Kres (1869) hag Anna Karenina (1877), devynnys yn fenowgh avel pynaklys a fugieth realyst. Ev a hedhas gerda liennek yn kensa yn y vledhynnyow ugens gans y gevres a dri lyver hanter-awtobewskrifek, Flogholeth, Mawneth, ha Yowynkneth (1852–1856), ha Linenansow a Sevastapol (1855), selyes war y brevyansow y'n Vresel yn Krimea. Yma komprehendys yn fugieth Tolstoy dewdhegow a hwedhlow kott ha niver a romansigow kepar ha Mernans Ivan Ilyich (1886), Lowena an Teylu (1859), hag Hadji Murad (1912). Ev a skrifas ynwedh gwariow ha lies assay filosofek.

Y'n bledhynnyow 1870 y'n jeva Tolstoy krisis moral down, sewyes gans an pyth a weli avel difunans spyrysek down par, dell yw menegys yn y ober heb-fugieth Avowans (1882). Y styryans herwydh an lytheren a dhyskasow ethegel Jesu, ow kresenna war an Pregoth war an Menydh, a'n gwrug direwlyas ha kresydh Kristyon. Tybyansow Tolstoy war dhefens kosel, diskwedhys yn y oberow kepar ha Yma Myghterneth Duw a-Berth Ynnowgh (1894), a's teva effeyth down war figurys a'n 20ves kansvledhen kepar ha Mahatma Gandhi ha Martin Luther King Jr.




#Article 502: Maseth (109 words)


Maseth yw an tybyans a aswon an dyffrans ynter gwriansow mas ha drog.

Lies den a skrifas yn kever fordhow a dhewis an fordh mas. Re a grys bos maseth objetus y'n bys (yn fenowgh y krysir hy bos settys gans Duw po ken kreatur), re erel a grys bos maseth sojetus (hag yw dewisys gans an gemeneth).

Tus a yll dyski maseth a-dhyworth aga theylu, kryjyans, kowetha, ysgol, lyvrow po hengovyow ethegel. Maseth a yll bos ynwedh dyskans dyskys yn lyver po hwedhel. Yn fenowgh yma maseth dyskys yn hwedhlow rag fleghes.

Taklow da dhe wul yw mas. An konter a vas yw anvas, taklow drog dhe wul. 




#Article 503: Difyk howl a 11 mis Est 1999 (172 words)


Y feu difyk howl kowal an 11 mis Est 1999, pan dremenas an Loor ynter an Nor ha'n Howl, ow lettya golok a'n Howl rag gweloryon war an Nor. Hyns skeus an Loor a dhallathas y'n Keynvor Atlantek, ha kyns hanter-dydh, a bassyas dres an Ruvaneth Unys, Frynk, Pow Belg, Lushaborg, Almayn, Awstri, Sloveni, Kroati, Yougoslavi Kyns, Romani, Bulgari, Turki, Syri, Irak, Iran, Pakistan hag Eynda. An kensa difyk kowal gweladow dhyworth Europa a veu a-dhia 22 mis Gortheren 1990, ha'n kensa gweladow y'n Ruvaneth Unys a-dhia 29 mis Metheven 1927.

Drefen an dosedh poblans ughel yn ranndiryow war an hyns, y feu an difyk ma onan a'n difygow howl kowal an moyha gwelys yn istori mab-den; kynth esa drog gweladowder yn neb tylleryow drefen kewer anfeusik. An BBC a geskreunas y gudhans yn Kernow west a recevas niver bras dres eghen a wodrigoryon, mes an brassa rann a ebron Kernow a veu komolek, marnas niver byghan a drevow kepar ha Goon Helghi ha Porthperan may tiberthas an kommol kyns an difyk.




#Article 504: Mark Twain (242 words)


Skrifer a'n Statys Unys ha genys yn Florida, Missouri a veu Samuel Langhorne Clemens (30 mis Du 1835 – 21 mis Ebrel 1910), gwella aswonys avel Mark Twain.  Ev a oberi dre vras rag paperyow nowodhow hag avel lewyader gorhel tan war an Dowr Mississippi kyns es bos skrifer. Demedhys veu yn 1870, hag ev a vagas y deylu yn Hartford, Connecticut. Diwettha yn y vewnans, ev a gevarghewis ha kelli an mona o gwrys gans y skrifa, hag ev a wrug torn a'n bys ow ri arethyow a dhros dhodho mona lowr rag tyli y gendonow ha daskavos y fortun.

Gwella aswonys yw rag y ober yn fugieth, hag yn arbennek rag y dhevnydh a hwarthuster. Dyllys veu y gensa hwedhel yn 1865, henwys The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County. Lies a breder bos Adventures of Huckleberry Finn ober gwella Twain. Godhvedhys yw an hwedhel a vaw gwynn a weres den du ow skapya kethneth yn soth an Statys Unys rag y dhenses.

Gis Twain a longya dhe vos anfurvus ha hwarthus, a'n gwrug dihaval orth lies skrifer posek a'n 19ves kansvledhen ma nag o da aga lyvrow ganso. Rag ensampel, drog o ganso ober Jane Austen kepar ha Sense and Sensibility ha Pride and Prejudice, hag ev a gampollas, Hi a wra dhymm kasa oll hy fobel, heb omwith.

Komet Halley a omdhiskwedhas y'n ebron dres an vledhen may feu Twain genys hag ynwedh an vledhen may feu marow.




#Article 505: Bledhen wolow (122 words)


Bledhen wolow yw an pelder a viaj golow yn gwagva yn unn bledhen. Bledhen wolow, nyns yw  unnses termyn. Awos bos an tooth a wolow a-dro dhe 300,000 km an sekond (a-dro dhe 186,000 mildir an sekond), bledhen wolow yw a-dro dhe 10 trilvil kilometer (a-dro dhe 6 trilvil mildir).

Bledhen wolow ys usys yn steronieth awos bos an ollvys hujes. Taklow yn efanvos, kepar ha ster ha galethow, a yll bos kansow, milyow po milvilyow a vledhennow golow yn-kerdh.

Preder a steren 100 bledhen wolow ahanan omma war an Nor. Golow a dhiberth an steren ha kemeres 100 bledhen dhe dhrehedhes dhyn. Pan welyn golow an steren, ni a wel an steren na kepar ha dell o nans yw 100 bledhen.




#Article 506: Eghen beryllys (148 words)


Eghen beryllys yw eghen a eneval, plans po organeth yn peryl a dhos ha bos kowlvarow awos bos nivel isel a'n mil na gesys y'n bys. Martesen yma niver ughel a'y bredhoryon, po yma y hin ow chanjya, po y gerghynnedh yw distruys. Kesunyans Keswlasek rag Gwithans Natur (Sowsnek: International Union for the Conservation of Nature, IUCN) a leveris bos eghennow peryllys 40% a organedhow oll. 

Yma laghys dhe lies pow dhe dhifresya an losow ha'n miles ma. Mars obayir an laghys ma, y hyllir sawya an eghennow ma dre hedhi helghi ha displegyans tir po dre wul parkow ha gwithvaow. Gwriansow anlaghel, kepar ha ladra helgik, a yll aga distrui yn neb kas. 

Saw losow ha miles boghes yn peryll a gowlvernans yw gorrys war rol dhe waynya difres y'n lagha, Lies eghennow a dheu ha bos kowlvarow heb aswon tus.

Nebes mil merkys avel peryllys yw:  




#Article 507: Ned Maddrell (406 words)


Pyskador a Vanow veu Edward Ned Maddrell (c. 1877/8 – 27 mis Kevardhu 1974), hag orth termyn y vernans, diwettha kowser genesik a'n yeth manowek o.

War-lergh mernans Sage Kinvig (c. 1870–1962), yth o Maddrell an unn den hwath bew a ylli leverel ev dhe gewsel Manowek dhyworth y flogholeth, kynth esa tus erel yn kettermyn a'n kewsi avel yeth nessa, wosa y dhyski diwettha y'ga bewnansow. Herwydh unn bennfenten, y'n jevo Maddrell nebes godhvos a Sowsnek kyns es dyski Manowek, hag ev a dhyskas Manowek gans y worvodrep.

Maddrell a rekordyas nebes a'y gows a-barth gwithans yethonieth; rag ensampel, yn 1948 y rekordyas an pyth a sew a-dro dhe byskessa (yn Manowek, gans treylyans yn Kernowek):

Yma erthygel paper nowodhow a-dro dhe dheklinyans Manowek dhyworth 1960 (Res yw bloodh Maddrell avel 82) orth y venegi hag y dhevynna, awos nag o y'n termyn na marnas unn a dhew gowser genesik:Ned Maddrell, a veu dhe vor orth 13 bloodh, a drovyas y hallas gwitha bew y Vanowek dre gewsel gans marners a wodhya Godhalek war lestri bretennek. Megys veu y'n drev bell a Cregneash, mayth os den bodhar ha gocki ha vas dhe dhen vyth, marnas yth esa an Manowek dhodho. Nyns o hemma an kas y'n trevow brassa. Nyns esa den vyth ena a vynni kewsel Manowek, kyn fe an re a'n jevo yn ta. Meth a berthi. 'Ny dhendyl nevra dinas dhis,' a leverens. Den koth ha bewek yw Ned, nebes bodhar mes pur brout a'y rol avel onan a'n diwettha kowsoryon genesik. Yma rekordyansow tapa ahanav ow hwedhla yn Manowek, yn-medh ev, yn Wordhen hag yn Amerika hag yn tylleryow na glewsys anedha.Yth hevel bos da gans Maddrell y studh meur y hanow, hag ev a vynni yn fras dyski dhe dus yowynka yn dasserghyans an yeth kepar ha Leslie Quirk ha Brian Stowell. Pan visityas Taoiseach Wordhen Éamon de Valera an enys, ev a elwis Ned yn personek. Serrys re bia De Valera nebes bledhynnyow kyns orth an fowt a wrians a-barth governansow Breten ha Manow yn kever koll an yeth, ha danvon para a Gessedhek Lien Gwerin Wordhen gans kertik rekordya son rag gwitha an pyth o gesys.

Manowek re welas dasserghyans wosa y vernans, gras yn rann dhe'n skoodhyans a ros Ned Maddrell dhe dhyskadoryon yowynkka kyns gorfen y vewnans. Hedhyw y perthir kov anodho der areth vledhynnyek war an treusvewnans a yethow keltek, ostyes gans Gonisogeth Vanow hag Yn Çheshaght Ghailckagh.




#Article 508: Keltia Rok (168 words)


Plasen gevernyans yw Keltia Rok, war label Kembrek Recordiau Sain.   An blasen gynsa , ha’n blasen unnik (bys dhe 2020), gans kanow pop ha rock y’n yethow Keltek oll yw. Warnedhi yma’n kanow rock kynsa yn Kernewek ha Manowek.  Dyllys veu an blasen dres an Esedhvos Kenedhlek Kembra yn Porthmadog yn Mis Est 1987.  Lesrynnys veu avel plasen vinyl (Sain 1412M) hag avel songist (Sain C612N) gans Revolver /  a Bristow.

Ordenys o an blasen gans Davyth Fear, skrifennyas an Kesunyans Keltek y’n termyn na. Argemynnow rag kowethyansow yethow keltek o war gil an gorher.  Imach a vagas rap Kembrek Llwybr Llaethog o war’n greuv.

Daswelys o an blasen gans lyvrow termyn. Yn ‘Y Faner’,  y prederis Dulais Rhys  y vos dewis didheurek gans gorher kooth.  Yn NME,  y leveris Adrian Tierney-Jones bos plasen arnowydh gans nebes kanow “warming the cockles of the Celtic heart” (styr an lavar na yw ‘ow tri lowena dhe’n golon geltek’). Styr gwir an blasen yw, yn-medh ev, bos an yethow na byw.’ 




#Article 509: Metaboledh (114 words)


Metaboledh yw an dasoberyansow kymyk a wra sysni agan bewnans. Y hwer y'n gogellow a  organedhow byw.

Dasoberyansow katalysys gans ensayms a wra gasa organedhow dhe devi, lieshe, mentena aga strethurow ha gorthebi aga kerghynnedh. An ger 'metaboledh' a yll styrya ynwedh goans ha treusporth a substansow yntra gogellow dyffrans.

Herwydh usadow, metaboledh yw rynnys yn dew klass. Kataboledh a wra terri mater organek ha trevasa nerth dre anellans gogellek. Anaboledh a us nerth dhe dhrehevel molekoulow kepar ha protenow ha trenkennow genynnek.

An dasoberyansow kymyk a vetaboledh yw restrys dhe trulerhow metabolek, po troweythyow, kepar ha'n troweyth Krebs. Unn kymygen yw treylys dhe gymygen aral dre gevres a gammow gans kevres a ensayms.




#Article 510: An Wodhva (207 words)


Menydh an ughella Kembra yw an Wodhva (1085m/3560t). Y sev yn gogledh Park Kenedhlek Eryri, yn Kembra North. Menydh moyha bysi an Ruvaneth Unys yw. Yn 2018 y kerdhas 500,000 a dus dhe’n penn, gans 140,000 ow mos war hyns-horn an Wodhva. Gwithva natur kenedhlek yw awos hy bestes ha plansow.

Gwrys gans loskvenedhyow y’n Oos Ordowek veu karrygi an Wodhva. Wosa henna, furvyes gans rewlyvans veu y’n Oos Rew, hag a wrug kribow serth Crib Goch (Krib Rudh) ha Lliwedd. Usyes vedha an Wodhva gans krambloryon kepar hag Edmund Hillary kyns krambla Everest yn 1953.

Yma hwegh hyns kerdhes dhe’n topp, ha Hyns-horn an Wodhva maga ta, h.y. hyns-horn rak ha pynyon hag onan a'n bennfentynnyow chif a dornyaseth yn Gwynedh. Yma koffiji y’n orsav war benn an menydh a’n hanow Hafod Eryri.

Styr an hanow Kembrek, yr Wyddfa, yw tron po ynkleudhva (ynkleudhva an kowr Rhita Gawr wosa y fethans gans Arthur Gernow herwydh an henhwedhel). Styr y hanow Sowsnek, Snowdon, yw Bre Ergh.

Pur lawek yw an Wodhva; y lawgodh bledhennek kresek yw moy es 5,000mm pub bledhen. Bleujen danow Lili’r Wyddfa (Gagea serotina) a dyv war ledrow an menydh ha menedhyow yn ogas dhodho. Y trig marghvrini ha paloresow war an menydh ynwedh.




#Article 511: Trethans (153 words)


Trethans, po goans, yw an argerdh rag terri boos bras dhe vegyans.

Y hwer yn teyr agwedh. Trethans jynnweythek yw an dorva fisegel a dharnow bras a voos dhe demmyn byghanna a yll bos usys gans ensayms trethus. Yn trethans kymyk, ensayms a wra terri boos dhe volekoulys byghan a yll bos usys gans an korf. War an diwedh, an sosten yw lenkys yn liv goos. Pan eus yn liv goos, an sosten yw dres dhe'n avi, gweythva gymygiethek an korf.

Wosa ni dhe gollenki boos, an boos a viaj dres piben geherek dhe'n dorr. Ena, skwattys yw yn kemyskans kepar ha kowl. An kemyskans a wra tremena y'n golodhyonen vyghan le may tremen temmyn munys boos dhe'n liv goos. An boos gesys hwath a dhe'n golodhyonen veur. Wortiwedh,  skoll a dhiberth an korf. Dell yw usys, trethans a lenow a-dro dhe 18 our. Boos a wort y'n dorr a-dro dhe tri our.




#Article 512: Komol noswolow (115 words)


Komolennow tanow glaswynn po diliw a splann dres an nos yw kommol noswolow (noctilucent clouds yn Sowsnek).  Devedhyans an ger Sowsnek noctilucent yw a’n yeth Latin hag an styryans yw ‘splanna y’n nos’. An unn devedhyans yw dhe’n geryow Kernewek ha Kembrek, henn yw nos ha golow (gloyw yn Kembrek). 

Furvyes yns gans gwrysow rew yn-dann 100nm a dreuslinen. An kommol  a splann y’n hav wosa an howlsedhes mes pan yll an kommol dastewynnya golow an Howl hwath. 
An ughella komolennow y’n ayrgylgh yw kommol noswolow, kevys y’n mesosfer orth ughelder a 76-85km (47-53 mildir). Yth yns an moyha apert yntra lesresow 50° ha 65° drefen bos an ebron re wolow yn ogas dhe’n Pennow-aghel. 




#Article 513: Usvil (270 words)


Teylu a gigdebroryon yw an usviles, gwrys a beder eghen. Hevelep dhe gathes yn filogenynnek, mes dhe geun a rann aga semlant hag omdhegyans, usviles a drig war an nor, yn unn ponya dhe gachya aga boos. Esplegys o usviles nans yw 22 milvil a vledhynnyow. Nans yw 15 milvil bledhen, rennys o usviles dhe dhew isteylu, Protelinae, hevelep dhe geun byghan, a dheber termytow (ha treweythyow hwesker erel), ha'n Hyaeninae, a dheber eskern rag karynyes ladhys po gans enevales erel kepar ha lewyon ha lewpardes, po gansa aga honan. An usvil breghys yn arbennek yw helghor da, hag i a wra helghya war y honan, po yn bagasow byghan ha meur.

An usvil dor yw an unnik esel a'n isteylu Protelinae. Ev a drig yn Afrika Dhyghow hag Est. Termytow yw y voos, herwydh usadow, mes treweythyow hwesker erel. Nyns usi usviles dor a dheber kig nevra. Gwell yw gansa pryskdir ha gwelstir, heb menedhyow. Y hanow yn Sowsnek, aardwolf a styr 'dor-bleydh' y'n yeth Afrikaans

Yma adro dhe 45,000 a usviles breghys yn Afrika. Ev yw an brassa esel a'n teylu. Kigdebror pur sewen yw an usvil breghys, hag i a yl kesstrifa ha lewyon rag aga freydh. I a drig yn gwandrans efan a vewvaow, koswigow, gwelstiryow ha menydhyow, nebes citys hwath.

Yn-dann 10,000 a usviles brith a drig hwath yn Afrika Gledh hag Asia West. I a gudh yn kovva dydhweyth, ow tow yn-mes dhe voosa nosweyth. I a dheber karynyes, mes ynwedh, frooth ha hwesker pan vo chons.

Ottomma an eghen moyha traweythus a usvil. Ev a drig yn Afrika Dhyghow. Aga bewva yw difeythtiryow.




#Article 514: Denali (102 words)


An ughella menydh yn Gogledh Amerika yw Denali.

Y ughelder yw 20,310 t / 6190 m. Desedhys yw yn kres Stat Alaska. Ynter 1917 ha 2015 y hanow sodhogel a veu Menydh McKinley, war lergh William McKinley, lewydh an Statys Unys ynter 1897 ha 1901. Styr an hanow Denali yw ‘ughel’ y’n yeth Koyukon. An kynsa tus dhe yskynna Denali veu Hudson Stuck, Harry Karstens, Walter Harper ha Robert Tatum war an 7ves a Vis Metheven, 1913. Furvyes a ven growan yw Denali. Yma lies dorgrys y’n ranndir a-dro dhe’n menydh. Pur yeyn yw an gwartha, gans an isella tempredh a -73°C.




#Article 515: Kneus (113 words)


Kneus yw kudhen tu a-ves a enevales. An kneus a eghennow diblans a viles yw pur dhyffrans. Yma blew po milgen war gneus a lies eghen a vil. Yma pluv war gneus ydhyn. Yma skans war gneus an brassa rann a buskes ha kramviles, kepar ha serf ha pedrevanes.

Yma blewennow munys dhe gneus a dus, herwydh usadow, hag ymons i kales dhe weles. Yma moy a vlew dhe nebes den, po blew esya dhe'y weles, ha le a vlew dhe re erel. An kneus yw an brassa organ yn korf den, yn gwiryonedh. Heb kneus, ni a wrussa bos klevesys gans virusow ha klevesow, ytho y wolghi yw posek rag agan yeghes. 




#Article 516: Skovarn (127 words)


An skovarn yw rann an korf a wra gasa enevales (tus y'ga mysk) dhe glewes. Yma skovarnow dhe'n brassa rann a dus ha bronnviles. Di-bronnviles a yll klewes ynwedh, mes y hyllir bos possybyl bos tell dhedha yn le a skovarnow a-ves. An skovarn a ober dre kanelya son dhe'n skovarn a-bervedh. An krenansow ma yw danvenys dhe'n ympynnyon gans rosweyth (bagas restrys) a nervennow.  An kevreyth dien yw hewnys an kevreyth a glewes.   

Rann dhowna an skovarn yw kemmyn dhe'n brassa rann a melkeynegyon, mes yma desedhansow arbennik rag klewes dhe vronnviles nag usi dhe velkeynegyon tir erel. Y'ga mysk, an skovarn a-ves ha'n tri askorn byghan a wra treuskorra sonyow. Rann an skovarn a wra balegi hag a yll bos gwelys yw henwys an pinna.




#Article 517: Gwenno Saunders (643 words)


Gwenno Mererid Saunders (genys 23 mis Me 1981) yw ilewydh Kernewek-Kembrek, aswonnys yn-dann an hanow gwari Gwenno. Hi a berform avel ilewydh solo. Hi a dhellos hy hynsa kuntilow, Y Dydd Olaf (KW: An Diwettha Dydh), yn Kembrek dre Heavenly Recordings yn 2015 ha hy hynsa kuntilow yn Kernewek yn 2018, henwys Le Kov. Kaner yn bagas pop indie the Pipettes o hi ynwedh.

Genys veu Saunders yn Kardydh, Kembra. Yth yw hi myrgh prydydh Kernewek ha yethor Tim Saunders ha treylyer Lyn Mererid neb yw gweythresor hag esel keur Côr Cochion Caerdydd (KW: Keur Kogh Kardydh). Yth o hi megys ow kewsel Kernewek ha Kembrek ha freth yw hi y'n dhiw yeth.

A-dhyworth pymp bloodh, hi eth dhe Seán Éireann-McMahon Academy of Irish Dance (Akademi Dons Iwerdhonek Seán Éireann-McMahon). Pan en hi 17, hi o esel rol an donsyoryon yn Lord Of The Dance gans Michael Flatley avel an rann chyf. 

Yn 2001 yth esa rann yn Pobol y Cwm (Tus an Nans), gwari sebon yn Kembrek, war S4C. Hi a wrug towlen hy honan dhodho wosa henna, henwys Ydy Gwenno'n Gallu...? (KW: A Yll Gwenno...?). Dhe 18 Mis Ebrel 2019 hi a ostyas Songs from the Edgelands, towlen a-dro dhe ganow yn manyethow dre BBC Radio 4.

Kyns hi dhe junya the Pipettes, hi o kaner solo electropop, y'n brassa rann yn Kembrek ha Kernewek. Hi a dhellos diw EP solo, Môr Hud (KW: Mor Hus) (2002) ha Vodya (2004).

Hi a wrug kanasedhi Kernow yn kesstrif kanow Liet International yn 2003 ha gwaynya pewas People's Choice Award rag hy gwrythyans Vodya. 

Yn mis Kevardhu 2004, Gwenno a fylmyas an kan Ysolt y'nn Gweinten gans Celtic Legend rag Classic FM TV. Y lavesir y vos an kynsa gwydhyow dhe vos askorrys y'n yeth Kernewek.  An tekst o skrifys gans hy thas Tim Saunders hag an ilow a veu gwrys gans komposydh a Gernow Chris John Payne.

Gwenno a junyas the Pipettes yn mis Ebrel 2005 wosa diberth esel fondya Julia. Aswonnys yw hi rag hy kenys chyf war Pull Shapes ha burdhen Your Kisses Are Wasted on Me. Yn mis Ebrel 2008, hy hwor yowynka Ani a junyas the Pipettes ynwedh. Lemmyn, Ani a wra dyllo ilow gans an bagas The Lovely Wars ha war an hanow Ani Glass ynwedh.

Y hwrug Gwenno torn avel ilewydh synth gans Pnau hag Elton John yn 2012. 

Yn mis Metheven 2012, hi a dhellos EP yn Kembrek, Ymbelydredd, gans pymp kan, kavadow war snodgistow  dornlymnys dre Peski Records.

Yma Gwenno war kuntilow 2013 The Great Perhaps gansThe Boy Least Likely To. Hi a wrug kevri hy lev dhe'n gan It Could Have Been Me.

Hi a dhellos hy hynsa kuntilow solo leun, Y Dydd Olaf Kembrek, yn October 2014 dre Peski Records. Yn mis Me yth esa hi sinys dhe Heavenly Recordings. An label a dastellos hy huntilow dalleth yn mis Gortheren. An kuntilow a waynyas Best Welsh Album orth Esedhvos Kenedhlek Kembra 2015 ha gwaynya Welsh Music Prize 2014-2015 yn mis Du.

An nessa mis Meurth 2018, Gwenno a dhellos hy hynsa kuntilow y'n yeth Kernewek yn tien, henwys Le Kov, dre Heavenly Recordings. An kynsa kan a'n kuntilow o Tir ha Mor. Hi a leveris hi dhe glewes dever a wul hy nessa kuntilow yn Kernewek yn tien dhe wruthyl dogven a yeth yn few, hwithra hy omson (po honanieth) ha'n possybyltas awenek didhiwedh a'n yeth. An kuntilow o war an rol berr Welsh Music Prize.

Yn keswel gans Go Cornish, hi a leveris: 

Yn mis Hedra 2018, Kesva an Taves Kernewek a leveris y hwrug hy huntilow Le Kov kevri dhe voghheans a  15% y'n niver a dus a gemeras an apposyansow yeth Kernewek yn 2018.

Hi a dheuth a bos bardh Gorsedh Kernow yn 2019 rag gonisyow dhe'n yeth Kernewek der ilow ha'n media. Hy hanow bardhek yw Palores A-Bell.




#Article 518: Ani Glass (190 words)


 Anna Eiluned Saunders (genys 1984) yw ilewydh Kernewek-Kembrek, aswonnys yn-dann an hanow gwari Ani Glass. Lymner ha skeusenner yw hi ynwedh. 

Hwor yw hi dhe ilewydh Kernewek-Kembrek aral, Gwenno. Hy thas yw Tim Saunders, an prydydh ha yethor Kernewek. Genys veu Saunders yn Kardydh, Kembra. 

Kyns hi dhe junya hy hwor yn the Pipettes yn 2008, hi o esel an bagas ‘Genie Queen’, dyghtys gans Andy McCluskey a’n bagas Orchestral Manoeuvres in the Dark. Avel esel the Pipettes, hi ha’y hwor a skrifas ha rekordya nessa kuntilow an bagas, h.y. Earth vs The Pipettes yn 2010. 

Wosa diwedh the Pipettes yn 2011 hi a dhehwelis dhe Gardydh dhe dhalleth ober avel ilewydh solo. Wosa diw gan yn furv iskarg bysysel ynter 2015-6, (onan dewisys avel kan an seythen war Radio Cymru) dyllys o hy hynsa EP, Ffrwydrad Tawel (Tardh Tawel) yn 2017.  Hy huntilow kynsa a sewyas yn 2020, ‘Mirores’, gans kanow yn Kernewek, Sowsnek ha Kembrek. Ev a waynyas Kuntilow Kembrek an Vledhen yn 2020 hag o war rol verr Pewas Ilow Kembrek 2020.

Hi a dheuth ha bos bardh Gorsedh Kernow yn 2013 gans an hanow bardhek ‘Mirores’.




#Article 519: The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (462 words)


The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy (Gidlyver Gwandrer an Galaksi) yw bagas a romansow, towlennow radyo ha pellwolok, ha gwariow fugieth skiensel komedi skrifys gans Douglas Adams.

An kynsa bagas a hwegh towlenn radyo a veu darlesys gans BBC Radio 4 yn 1978. Yth o an kynsa komedi radyo gans son dewblek ha meur a arghans a veu devnydhys rag sonyow dramasek hag ilow. An dowlenn a dhegemmeras meur a brays diworth goslowysi, ha nessa bagas a hwegh towlenn a veu darlesys yn 1980.

An towlennow radyo a veu desedhys rag gwariva yn 1979 ha rag pellwolok (darlesys gans BBC 2 yn 1981).

An romansow a veu skrifys gans Adams ha dyllys y’n blydhennow ma:

The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy (1979)

The Restaurant at the End of the Universe (1980)

Life, The Universe and Everything (1982)

So Long, and Thanks for All the Fish (1984)

Mostly Harmless (1992)

Wosa mernans Adams (2001) an BBC a  dhesedhas an diwettha romansow rag radyo. An towlennow nowydh a veu darlesys gans BBC Radio 4 ynter 2004 ha 2018. Ynwedh, awtour iwerdhonek Eoin Colfer a skrifas an hwegves romans And Another Thing… hag a veu dyllys yn 2009.

Versyon fylm sinema a veu gwrys yn 2005.

Arthur Dent yw Sows anfeusik neb a drov bos res dhe dhistrui y ji rag drehevel fordh nowydh.

Ford Prefect, koweth Arthur, a dhispleg orto “nyns ov vy diworth Guildford, yn hwir. Yth ov vy diworth planet byghan neb tyller yn kerghynn Betelgeuse.” Ford yw hwithrer rag an Gidlyver (lyver elektronek gans skiens bras yn kever planetys ha tus an galaksi, hag an geryow Don’t Panic skrifys war y worher). Ford a dhispleg y fydh oll an Norvys distruys, hedhyw, rag drehevel fordh ynterster nowydh.

Ford a wra sawya Arthur hag y honan hag i a wra metya Zaphod Beeblebrox (kenderow Ford ha Lewydh an Galaksi) neb re ladras an sterlester Heart of Gold. Yma Trisha “Trillian” McMillan (godhonydhes diworth Loundres neb a metyas Zaphod dhe gevewi), hy diw logosenn, ha Marvin (robot gans amovyansow ha newrosys den) dhe Heart of Gold ynwedh.

An sterlester yw arbrov a yll vyajya dhe dylleryow nebes onpossybyl hag i a wra kavoes Magrathea (planet mayth yw krysys bos myth) ha metya Slartibartfast (pennser a'n para a dhesinyas an Norvys) neb a dhispleg orta nebes gwiryonedhow a-dro dhe’n Norvys, an logos, ha gorthyp an Govynn Finek a-dro dhe vewnans, an univers, hag oll (hag an govynn y honan).

Hanow an wiasva treylyans Babelfish yw hanow eghenn pysk byghan y'n hwedhel a yll treylya yethow oll pan yma yn skovarn nebonan.

An hanow Deep Thought (hanow jynn-amontya bras y'n hwedhel) a veu devnydhys rag kynsa hanow jynn-amontya goedhboell Deep Blue.

Paranoid Android, kan skrifys gans Radiohead, yw deskrifans Marvin diworth an towlenn ha romans.




#Article 520: Venus Williams (144 words)


Venus Ebony Starr Williams (genys 17ves Gortheren, 1980) yw gwarier tennis galwesik Amerkian. Hi o renkys an kynsa y'n bys yn termyn eus passys yn gwariow unnik ha dewblek. Williams re waynyas peswar medalen owr Olympek: onan yn gwari unnik ha tri yn gwariow dewblek benenes gans hy hwor. Ynwedh hi re waynyas medalen arghans yn gwari dewblek kemyskys. Hemm yw an moyha medalennow Olympek gwaynys gans gwarier po gwariores (kesskorys gans Kathleen McKane Godfree) yn istori.

Hi a waynyas titel Wimbledon yn gwariow unnik pymp gweyth ha gwaynya 7 titlys Grand Slam.

Williams yw hwor kottha a warier tennis kyns kynsa gwarier y'n bys Serena Williams. An hwerydh Williams yw aswonnys rag aga gwariow nerth. Yma dhe Venus an rekord rag an uskissa servyans gans gwariores yn fytt yn kesstrif chif. (128.8 mildir/our).

Hi a veu genys in Kaliforni. Dustunier Jehovah yw hi.




#Article 521: Ludwig van Beethoven (213 words)


Ludwig van Beethoven (leveryans Almaynek yn IPA: [ˈb̥e:tʰofɱ̹]) (Bonn, Almayn, 16ves Mis Kevardhu, 1770 - Viena, Ostri, 26ves Mis Meurth, 1827) veu komposydh, kevarwodher orkestra ha pianydh almaynek. Y ertach gonisogethel a efana, dre'n termyn, a glassegiedh bys dalleth a romansegieth.

Prederys kepar ha'n diwettha representyer meur a'n glassegiedh Viena po skol Viena (wosa Christoph Willibald Gluck, Joseph Haydn ha Wolfgang Amadeus Mozart), Beethoven a wrug dhe ilow romansegiedhek dos ha bos gerys-da, ha movya hy awedhyansow yn bagas bras ha divers a oberennow ilowek der an 18ves kansvledhen. Y art a waskas yn-mes y'n lies eghen ilow, byttegyns an symfonis a veu pennfenten an brassa a gerensa ragdho, y awedhyans a veu pòsek y'n brassa rann yn oberennow skrifys rag piano hag ilow stevel.

Y wrians a gomprehend eghennow piano (32 oberen seni rag piano), a stevel (16 oberen lovan rag bagas a beswar, 7 rag bagas a dri, 10 senyans rag fyll ha piano, 5 senyans rag chello ha piano), lev (lieder hag unn opera: Fidelio), komposyansow gool ilow (5 gool ilow rag piano hag orkestra, onan rag fyll hag orkestra) hag orkestra (9 symfoni, ygeryansow, h.e.).

Ilow an peswara movyans nawves symfoni, yw awenys dre Od an Lowena Friedrich von Schiller ha dewisys veu dhe vos antempna an Unyans Europek.




#Article 522: René Barjavel (106 words)


 

Awtour ha jornalys frynkek o René Barjavel (24ves Mis-Genver 1911 – 24ves Mis-Du 1985). Ev a skrifas romansow fugieth skiensel gans themow kepar ha distruyans an gonisogethow, euveredh an vresel, duryadewder an gerensa, ha bosva an Duw. Y romansow yw meurgerys rag aga devnydh a vardhonieth ha yeth hunrosek.  

Yth yw krysys bos y romans Le Voyageur Imprudent an kynsa romans owth omgusulya Kudynn an Tas-Gwynn; pandr'a hwarvia mar kwrellys vyajya, dre dermyn, dhe dermyn kyns genesigeth an gerens, ha ladha an tas-gwynn?  

Barjavel a veu genys yn Noyon, Pow Frynk, hag ev a wrug devnydh a hanow an leow a-dro y dre yn y romansow. 




#Article 523: Faskorieth (117 words)


Faskorieth yw furv governans war askell dhyghow, mayth yw kevys an nerth oll gans unn rewlyas hepken. Yth yw governansow faskor statys unnpartiek kowldurantek ha turantus, dell yw usys. Yn-dann faskorieth, dyghtys yn tynn yw an erbysieth ha parthow erel an kowethas, herwydh usadow dre neb furv a gorfethasieth turantek. An governans a wra devnydh a freudh dhe dhalghenna, ladha, po lettya piwpynag nag yw da gansa.

Neb tri henedhel faskor o Itali yn-dann Benito Mussolini, Almayn Nazi yn-dann Adolf Hitler, ha Spayn yn-dann Francisco Franco.

Y tysmygas Mussolini faskorieth yn Itali dhe benn an bledhynnyow 1910, hag y's kowldhisplegyas y'n bledhynnyow 1930. Pan gavas nerth Hitler yn Almayn y'n bledhynnyow 1930, ev a wrug war-lergh Mussolini.




#Article 524: Ranneves (210 words)


Ranneves yw parth a'n pel nevek gans bagas ster a wra neb po skantlyn po linennans yn tybyans miroryon. Ymons i ow representya yn fenowgh enyval, taklenn, po person po kroadur a mythologieth. 

Fentennow an rannevesow o yn kynsistori. Rannevesow o aswonnys yn Mesopotami ha gans an Hen Grekyon. Yth esa 48 a rannevesow yn ober Aratus Phenomena (3a kansvlydhen Kyns Oes Kemmyn) ha Almagest gans Ptolemi (2a kansvledhen Oes Kemmyn). Rannevesow pella o keworrys yn 15ves dhe'n 18ves kansvledhen, drefenn aga bos gwelys yn ebrenn pell soth, ha ny veu gweladow diworth dorlesow Europ.

Bagas ster na wra furvya ranneves a yll bos gelwys sterennek (Sowsnek: ).

Yma rannevesow erell yn gonisogiethow erell, rag ensampel an sterennegi Chinek. Yn Amerika Soth an Inka a ros henwyn dhe'n kloudys tewl yn Fordh Sen Jamys hag ynwedh an dus teythyek yn Ostrali a wrug hemma, onan a'n rannevesow tewl ma yw emu delinys yn ebrenn. 
 y'n ebrenn, henwys Gugurmin gans an Wiradjuri yn Ostrali. Yn rannevesow IAU yma Crux war an deghow, Scorpius war an kledh; penn an emu yw an Coalsack.|kresel

Yn 1922, an Unyans Steronieth Keswlasek (IAU) a aswonnis rol a 88 a rannevesow yn sodhogel hag yn 1928 oryon an rannevesow a wra gorheri oll an pel nevek.




#Article 525: Rol planetys korr possybl (240 words)


Planet korr possybl yw neb planetik yw dybys bos bras lowr dhe vos pel yn shap dre nerth gravedh hy honan. Nyns yw po shap aswonnys yn ta rag lies planetik po braster poran rag planetigow yn grogys Kuiper, le mayth usi an planetys korr possybl. Yn grogys Kuiper an planetigow yw komposys a garrek ha yey, hag ytho braster lowr dhe vos pel yw le ages an huni gans planetik a garrek pur, martesen a-dro dhe 400km. 

Kynth eus moy a blanetigow bras lowr dhe vos pel yn shap dh'aga gelwel planetys korr, nyns yw marnas niver byghan a blanetys korr aswonnys yn sodhogel gans an Unyans Stereniethek Keswlasek; Ceres, Eris, Haumea, Makemake ha Plouton.

Yma lies planet korr possybl nag eus aswonnys hwath gans an Unyans Stereniethek Keswlasek y'n rol a-woles. 

Yma nebes taklennow grogys Kuiper rolys gans Prof. Mike Brown heb niver MPC dhedhi. Nebes anedha yw  2002_XV93, 2003_QX113, 2004_XR190, 2010_RF43 2014_UZ224 ha 2018_VG18.

Yma taklenn 2004 PR107 yn rol gans Prof. Mike Brown mes lemmyn yw aswonnys avel planetik byghan yn grogys planetigow.

Yma taklenn grogys Kuiper 47171 Lempo 1999 TC36 yn rol gans Prof. Mike Brown mes lemmyn yth yw aswonnys bos system tryflek a taklennow byghanna, martesen nag yns bras lowr bos pel.

Yma taklenn grogys Kuiper 79360_Sila–Nunam 1997 CS29 yn rol gans Prof. Mike Brown mes lemmyn yth yw aswonnys bos system dewblek a taklennow byghanna, martesen nag yns bras lowr bos pel.




#Article 526: Avon (113 words)


Avon yw gover a dhowr a fros dre ooth orth an enep a’n dor. An hyns le may fros an avon yw henwys an gweli avon hag an dor war pub glann yw henwys glann avon.

Avon a dhalleth war dhor ughel po war wonyow po war venydhyow ha hi a wra diyskynna dhyworth an dor ughel trohag an dor isel, awos gravedh. Avon a dhalleth avel gover byghan, ha hi a wra tevi ha hi a fros.

Yn Kernow, unn avon pur bosek yw an Dowr Tamer may hwra an amal yntra Kernow ha Pow Sows. Dowrow bosek aral yn Kernow yw an Dowr Fala, an Dowr Fowy, hag an Dowr Kammel.




#Article 527: Red Dwarf (339 words)


Red Dwarf yw towlenn pellwolok fugieth skiensel komedi a veu skrifys gans Rob Grant ha Doug Naylor ha darlesys gans BBC 2 yntra 1988 ha 1999 ha gans Dave wosa 2009.

Yth yw hwedhel a-dro dhe Red Dwarf, sterlester bras ha gwrys rag balweyth. Wosa droglam a ladhas oll an dus ynno (marnas Dave Lister neb a veu rewys yn termyn fast rag kessydhyans), an sterlester (lewys gans y jynn-amontya Holly) eth dhe-ves diworth an Norvys drefenn bos radyoweythresek.

Wosa tri milvil blydhen an sterlester yw salow arta ha Lister a yll bos livrys. Ynwedh, Holly a yll gul tewlel imach unn den diworth oll an para lester, gans oll y skiens, amovyans, hag omdhegyans. An imach ma yw kepar ha den, mes heb galloes tochya. Holly re wrug dewis imach Arnold Rimmer drefenn bos lies keskows yntra Rimmer ha Lister (mes nyns ens i kowetha).

Yth esa kath gans Lister. Hi o torrek ha kudhys ha hi a wrug treusvewa an droglam. Tri milvil blydhen a-wosa, yma unn den felis sapiens gesys. Heb hanow, ev yw henwys Cat gans an dus erell. 

Pan vyajons dhe Norvys i a vetya Kryten, robot-servyas dhe Nova 5, sterlester arall gans para marow. Aga viaj pur hir a wra pesya...

Dave Lister (Craig Charles) yw diwettha den an Norvys martesen. Ev o teknegydh diek ha heb ughelwans kyns an droglam.

Arnold Rimmer (Chris Barrie) o teknegydh ynwedh, chif dhe Lister hepken. Yma revrons meur a sogodhyon ha dever dhodho hag ev re assayas dos ha bos soghek ughella lies tro. Ev a veu ladhys gans an droglam (hag o y fowt) mes ev yw imach lemmyn.

Cat (Danny John-Jules) yw den-kath, po felis sapiens. Yth esa meur a'n dus na y'n sterlester, mes oll an erell re dhiberthas. Ev yw pur omgerensedhek hag omvodhek.

Holly (Norman Lovett ha Hattie Hayridge) yw jynn-amontya Red Dwarf gans enep den war skrin.

Kryten (David Ross y'n kynsa tro; Robert Llewellyn a-wosa) yw robot-servyas diworth an sterlester Nova 5 mayth o oll an dus anodho marow.




#Article 528: Roald Amundsen (285 words)


Roald Amundsen o hwithrer norgaghek a fogellas orth pennow-aghel. Ev a hembronkas an kynsa vyaj hwithra dhe dhrehedhes an Penn-Aghel an Soth ha'n kynsa a allas previ y trehedhas an Penn-Aghel an North. Amundsen o ynwedh an kynsa den the vyajya der an Tremen North-west.

Pan o Amundsen yowynk, ev a erviras gul devnydh a'y vewnans dhe hwithra tiredhow gwyls. Awenys veu dre bewnansow Fridtjof Nansen ha John Franklin. Ha'y vamm o byw ny wrug ev mos dhe'n mor, dell ambosas ev dhedhi. Awos hy mernans, ev a asas an bennskol ha dalleth hwithra an bys pan o va 21 bloodh.

Yn 1897, ev eth gans Vyaj Hwithra Belg Antarktek avel kynsa brennyas. Hemm o an kynsa vyaj dhe wortos der an Gwav orth Antarktek, wosa bos agan lester stag yn rew ma ny alsons diberth.

Yn 1903, Amundsen a hembronkas an kynsa vyaj hwithra dhe dhreusi Tremen North-west.

Yn mis Hedra, 1911, ev a dhallathas y vyaj dhe Antarktek, peswar gour erel ganso, yn assay a vos an kynsa den dhe dhrehedhes Penn-Aghel an Soth.  Robert Falcon Scott, hwithrer Breten Veur, a dremenas dhe Antarktek gans bagas y honan saw deg dydh war-lergh Amundsen. An dhew hwithrer a resegas war-tu ha Penn-Aghel an Soth, mes Amundsen ha'y wer a wrug devnydh a skis ha kerri slynk keun rag treusporth. Hemm o moy effeythadow. Y'n 14ves mis Kevardhu, 1911, Amundsen a sewenas dhe dhos ha bos an kynsa den a dhrehedhas Penn-Aghel an Soth.

Yn 1926, Amundsen ha'y wer a dhrehedhas dhe Penn-Aghel an North. Hemm a wrussa Amundsen ha'y wer an kynsa dhe dhrehedhes Penn-Aghel an North.

Ev a disapperyas yn mis Metheven, 1928, hag ev ow kemeres rann yn kanaseth helgh ha sawya. 




#Article 529: Wu Zetian (195 words)


Wu Zetian (Chinek sempelhes: 武则天; Chinek hengovek: 武則天; pinyin: Wǔ Zétiān), henwys ynwedh Wu Zhao, Wu Hou ha, dres an Ternieth Tang, Tian Hou, o an kynsa myghternes China. Hi a veu genys circa 625 OK ha verwel circa 725 OK. 

Hi a rewlyas yn-dann hanow Ternieth Zhou (gwarnys gensi hy honan), a 690 dhe 705. Kyns henna, hi o esel Terneth Tang. 

Hi o gordhergh-wreg Emperour Taizong. Wosa y vernans, hi a wrug demedhi y er ha nawves mab, Emperour Gaozong yn 655. 

Wosa mernans Gaozong dre strokas yn 660, Wu Zetian a rewlya avel sovran bys yn 705. Hi yw an venyn unnik a rewlyas China a-barth hy honan.

Benyn nerthek, dyskys ha meur hy thenvos o hi. Moy ervirus ha ragvewek o hi ages hy gwer hag aswonnys yw hi gans istorioryon avel an nell gwir a-driv dhe'n tron. Yth esa hi ena pan veu synsys an lys ha pan o an Emperour klav, hi a synsis an lys hy honan. Yth esa Sel Emperourerthek dhedhi.

Hi a veu genys dhe deylu golusek. Hy thas a wre hy hennertha dhe redya lyvrow ha dos ha bos dhyskys; hemm o tanow rag benenes.




#Article 530: Ollvyselheans (139 words)


Ollvyselheans yw an omjunyans lies parth an bys, sewyans an pyth yw an omlesans gwriansow gonisogethek, erbysek ha politek yn keswlasek. Yth yw ev an gwayvyans hag an ewngemyskans a wara ha tus ynter lies kenedhel. Yma lesow hag anlesow dhe ollvyselheans, pubonan anedha gans effeythyow erbysek, kowethasek, politek ha gonisogethek. Y telin ollvyselheans, y'n brassa rann, praktisyow kenwerth, an pyth a ystynn ynwedh dhe'n patronys keskomunyans hag an kevreyth gonisogethek usi yn-dann an praktisyow ma.

Yth yw term a yll bos usys gans styr ledan, dhe dheskrifa omdhoon kepar ha tus a-bell, po yn kulla styr, omdhesedha orth savonow keswlasek a erbysieth, politegieth, gonisogeth, adhyskans, kerghynnedh, po negys aral. Y teskrif ev an fordh may hwra kenedhlow ha tus an bys ynterweythresa hag ewngemyska. Lies tra re beu ollvyselhes ha tus owth omdava an eyl orth y gila.




#Article 531: H. G. Wells (124 words)


Herbert George Wells (21 Mis-Gwynngala 1866 - 13 Mis-Est 1946) o awtour ha jornalys sowsnek. Ev o skrifer a wrug lies eghenn a skrifedh (istori, politigieth, bywskrif), mes ev yw meurgerys rag y weyth fugieth skiensel. Wells (ha Jules Verne ynwedh) yw deskrifys yn fenowgh kepar ha tas fugieth skiensel.

Kyns aga thermyn, deskrifys yn gweythow Wells yw jynnow-gonn, jynnow-ebron, arvow nuklerek, vyajya der efanvos, pellwologow lorell, ha neppyth kepar ha'n kesrosweyth.

Romansow fugieth skiensel notys yw:

Wells a veu genys yn Bromley, Kint, Pow Sows. Pan o yowynk ev a veu shyndys hag ev a wre redya lyvrow diworth an lyverva. Ev a studyas bewonieth yn Loundres. Ev o kresydh, socyalydh, ha didhuwydh. Ev a verwas yn 1946 yn y ji yn Loundres.




#Article 532: Julie d'Aubigny (301 words)


Julie d'Aubigny (1673–1707), moy aswonnys avel Mademoiselle Maupin po La Maupin, o kanores gwari kan a'n 17ves kansvledhen. Y hwodhor boghes yn sur a-dro dh'y bewnans. Yn hy thermyn hy honan yth esa meur a gyhwedhlow, kows flows ha hwedhlow liwus a-dro dh'y bewedh ewynek ha hy resegva meur hy thervans. A-wosa, hemm a wrug aweni lies portrayansow fugiethek ha skyllfugiethek.

Julie d'Aubigny a veu genys yn 1673 dhe Gaston d'Aubigny, skrifennyas dhe Louis de Lorraine-Guise, yurl d'Armagnac, Mester an Mergh rag Myghtern Louis XIV. Hy thas a dhyski pajys an lys, ytho y vyrgh a dhyski donsya, redya, delinya ha skyrmya gans an bajys. 

Hy thas a erviras dhe skyrmya gans neb tantor possybyl, mes hi a dhallathas kerensa gudhys gans y vester, an yurl d'Armagnac. Mes, wosa serri gans hy gnas gwyls, an yurl d'Armagnac a wrug dhedhi demedhi gans Sieur de Maupin a Saint-Germain-en-Laye yn 1687. Hi a dheuth ha bos Madame de Maupin (po yn sempel La Maupin, herwydh an gis frynk). A-dermyn berr, hy gour a waynyas offis menystrek yn Pow Frynk soth, mes hi a wrug gortos yn Paris.

A-dro dhe 1687, y teuth ha bos D'Aubigny omvyskys gans is-mester skyrmya henwys Sérannes. Pan assayas Is-Pennhembrenkyas an Kreslu Gabriel Nicolas de la Reynie dhe synsi Sérannes rag ladha den yn skyrm anlaghel, La Maupin hag ev a fias a'n sita dhe Marseille.

War'n fordh, D'Aubigny ha Sérannes a wre dendil bewnans dre wul diskwedhyansow skyrmya ha kana yn diwottiow hag erel. Ha hi ow viajya ha performya y'n diskwedhyansow ma, La Maupin a wiska dillas gorow. Ny wrug hi kudha hy dhe vos benyn. Unweyth, pan leveris den medhow bos res dhedhi bos den awos hy sleyneth skyrmya, hi a ygoras hy hevis dhe'n stevel.

Y krysir hi dhe verwel yn 1707, 33 hy bloodh. 




#Article 533: Yr Anhrefn (228 words)


Yr Anhrefn, aswonnys arta avel Anhrefn, o bagas rokk-punk Kembrek a'n 1980s ha 1990s.

Furvys veu Anhrefn (Kembrek rag Direwl) yn 1982 yn Bangor, Gogledh Kembra. I a gana yn Kembrek yn unnik bys 1994. Ny gevi gweres gans Radio Cymru po kanel bellwolok Kembrek S4C, marnas nebes keswelyow. Aswonnys o Rhys Mwyn, an fabordenydh, avel barner a'n diwysyans pop Kembrek.

Mwyn (genys Gareth Rhys Thomas) a dhallathas y label plasennow y honan, Recordiau Anhrefn, yn 1983, ow kweres bagasow Kembrek erel ha'ga ilewydh. An DJ,  John Peel, a gara an bagas, hag y hwrussons tri esedhek rag y dhiskwedhyans war BBC Radio 1. An bagas a gwaria moy es 300 keskan pub bledhen. I eth dhe Europa dhe wari lies gweyth, dhe Repoblek Chek, Almayn, ha'n Pow Bask. 

Eseli gwreydhek Hefin Huws ha Dewi Gwyn a asas an bagas yn 1988. Dylan Hughes (kyns a bagas Y Cyrff) ha Sion Jones (kyns a Maffia Mr Huws) a junyas y'ga le. 

Yn 1995 an bagas a janjyas tu dhe son moy 'techno', ha dyllys o Hen Wlad fy Mamau  (Bro Goth agan Mammow).

Anhrefn a worfennas skon wosa hemma, mes breder Rhys Mwyn ha Sion Sebon a furvyas bagas nowydh, Mangre, yn 2000. Warlergh henna Mwyn a dhyghtya ha'n label Crai ha'n bagas Catatonia.

Erbynn lemmyn yma gans Rhys Mwyn darlesans pub Nos Lun war BBC Radio Cymru.




#Article 534: Jennifer Hale (213 words)


Jennifer Hale yw levwarier Kanadian-Amerikanek aswonnys rag hy rannow avel Hembrenkyas Shepard yn Mass Effect, Samus Aran yn Metroid Prime, Avatar Kyoshi y'n kevresyow pellwolok Avatar ha lies gwari gwydhyow ha bywheansow erel.

Genys veu yn Labrador, Kanada. Hi a adhvesi yn Amerika Soth, y'n brassa rann yn Montgomery ha Birmingham, Alabama. Hy thas yw esel kenedhel deythyek NunatuKavut yn Kanada.

Pan en hi degowek, hi a oberi yn stacyon radyo leel avel levwarier gorlev. Hy hynsa rann wir o yn fylm gwrys-rag-pellwolok A Father's Homecoming yn 1988. Hy hynsa rann veur yn bywheans o avel Ivy yn Where on Earth is Carmen Sandiego? ha hi a wrug levwari y'n gwari gwydhyow kelmys ynwedh. 

Wosa henna, hy hynsa rann wari gwydhyow meur o gans BioWare yn Baldur's Gate avel Dynaheir ha levow erel. Hi a warias rann Mazzy Fentan y'n sewyans. Hi a wrug lies rann wosa henna gans BioWare: Bastila Shan yn Star Wars: Knights of the Old Republic, Fall-From-Grace ha Deionarra yn Planescape: Torment ha Krem yn Dragon Age: Inquisition. 

Ynwedh hi o Naomi Hunter ha Emma Emmerich y'n kevres Metal Gear ha Kapten/Ms. Marvel (Carol Danvers) yn Avengers: Earth's Mightiest Heroes.

Yn 2013, hi a veu aswonnys gans Guinness World Records avel levwariores gwari gwydhyow an moyha askorrus y'n bys.




#Article 535: Doctor Who (175 words)


Doctor Who yw towlenn pellwolok fugieth skiensel Predennek a veu gwruthys yn 1963 gans an BBC.

Doctor Who o gwrys rag fleghes y'n kynsa le, gans hwedhlow adhyskansel (istori ha skiens), mes yth yw meurgerys gans den a oesow oll. Moy a eth ha hanter kans towlenn re beu gwrys.

Yth yw hwedhel Arloedh-Termyn diworth an planet fugieth Gallifrey, henwys An Doktour hepken, neb a yll vyajya dre dermyn hag efanvos yn lester, henwys an TARDIS, hag a'n jeves toellwisk kist pellgowser kreslu gans mynsonieth aneuklydek (yth yw moy bras a-ji es yn-mes). TARDIS yw berrheans Time And Relative Dimension In Space (Termyn Ha Myns Kehevelus Yn Efanvos). 

An Doktour a vyaj gans kowetha (tus diworth an Norvys dell yw usys) ha galloes bos genys arta, wosa mernans, gans korf ha personoleth nowydh.

Doctor Who yw meurgerys rag y ilow ha sonyow dramasek hag a veu gwruthys gans an BBC Radiophonic Workshop. Nyns o moy a arghans usys y'n gwrians; son TARDIS yw gwrys gans alwedh ha kordenn piano.

Gwarioryon re gwarias An Doktour yw:




#Article 536: Lauryn Hill (199 words)


Lauryn Noelle Hill (genys Me 26, 1975) yw kaner, kanskrifer, rapper a vri, askorrer plasennow ha gwarier Amerikanek. Ragresor o hi yn genre Neo Soul. 

Genys veu yn Newark ha hi a adhvesi yn South Orange, Jersi Nowydh. Hy thas o kussulyas jynn-amontya ha hy mamm o dyskador Sowsnek. 

Hi a dhallathas hy resegva ilow avel esel an bagas Fugees pan esa hi hwath yn skol. Aswonnys yw hi yn arbennik rag hy gwrythyans avel lev chyf war gwersyon Fugees Killing Me Softly. Yn 1993 yth esa hi yn Sister Act 2: Back in the Habit yn rann kessterenna gans Whoopi Goldberg. 

Yn 1998 hi a dhellos hy hynsa kuntilow solo, The Miseducation of Lauryn Hill.  An kuntilow a dhegemeras meur a wormola ha gwaynya pewasow (pymp Grammy Award y'ga mysk). Yth o sewena genwerthel bras ha gwertha eth milvil plasen yn Statys Unys. Wosa dyllo an kuntilow na, hi a wrug powes peswar bledhen. 

Yn 1999 hi a dheuth ha bos an venyn gynsa dhe vos gelwys yn deg klass yn unn vledhen. 

Yn 2002, Hill dhellos MTV Unplugged No. 2.0, kuntilow gans kanow moy personel hag o sonskrifys yn fyw, solo y'n brassa rann gans gitar prenn.




#Article 537: Lewpard an ergh (137 words)


Kath veur yw lewpard an ergh, trigys yn Asia Kres. Kelmys yw yn ogas dhe eseli erel an teylu Panthera kepar ha'n tiger ha lewpard.

Yma gans korfow lewpardes an ergh hirder a 150cm ha lost a 100cm. Aga foos yw 75 kg. Aga mylgen yw loos po gwynn gans nammow tewl, ha tew rag an yeynder.

Ny yll lewpard an ergh po purrya po bedhygla kynth i a yll gul sonyow erel.

Yma gans lewpard an ergh kudhliwans da, ha gweythresek yns i y'n bora ha'n tewlwolow. I a dheber alpavar (eghennow ibex), deves an menydh ha gever gwyls. 

Trigys yns i war menydhyow ynter 2,700m ha 6500m y'n hav, mes war ledrow a-is y'n gwav. Yma le ha 10,000 anedha y'n bys, gans an niver moyha yn Mongoli. Arwodh sodhogel Kazakhstan yw lewpard an ergh.




#Article 538: Josie d'Arby (218 words)


Josephine d'Arby (genys 3a Hedra 1972) yw presentyades a Gasnowydh, Kembra.

Hi a wre presentya nebes towlennow ughel aga frofil hag yn 1999 dos ha bos an yowynka benyn Vretennek dhe ostya towlen geskows hy honan (dre Ganel 5).

D'Arby a dhallathas resegva bresentya ha hi o studhyor aktya gans RADA. A 1994 dhe 1997, hi a wre presentya war CBBC ha war SMart  a 1996 dhe 1998. Yn 1999 hi a dhallathas hy thowlen hy honan, Josie, war Ganel 5 yn 1999. Hi a bresentya lies towlen ughel aga frofil, Bigger Breakfast ha Top of the Pops y'ga mysk.

Hy hynsa rann veur yn gwari dramasek o avel rann venowgh WPC Jodie Finn yn drama BBC Merseybeat. Yn 2005, hi a sterenna avel Peally Maghti, onan a'n bresentysi yn spoof BBC lies-pewas a dowlennans skiens a'n 1980ves Look Around You.

Hi a oberi yn radyo ynwedh, avel kespresentyas The Steve Wright Show rag BBC Radio 2 ha presentya nebes towlennow dogvennek rag BBC Radio 4. An dowlen dhogvennek National Eisteddfod 2017 with Josie d'Arby o darlesys yn 2017. Hi a bresent Proms in the Park yn fenowgh.

Yn 2012 hi a skrifas ha kevarwodha an gwari, The Newport Monologues, yn kever hy bewnans yn hy mammdre. Hemma a dhegemeras breusyansow marthys da gans an wask ha miroryon.




#Article 539: Y Blew (250 words)


Y Blew (An Blew) o an bagas rokk kynsa dhe gana y'n yeth Kembrek ha dyllo plasenn. Furvys veu yn Pask 1967, gans pymp a studhyoryon Pennskol Kembra, Aberystwyth. Drog o gansa kana skav Kembrek a'n gis koth. I a garsa displegya ilow leun a styr dhe bobel yowynk. Aga henwyn o Maldwyn Pate (kaner), Dafydd Evans (fabordenydh), Rick Lloyd (gitarydh), Dave Williams (alhwedhellow) a Geraint Evans (tabourer).

I a dhallathas gans keskan yn hel Talybont yn Pask 1967. Dhe gavos an daffar dhe dhurya, res o dhedha chevisya lowr a arghans. 

I eth war torn yn kertik (henwys o Y Blewfan) dhe wari dres 50 a geskanow yn eth mis. I a wrug rekordya aga unnyk plasenn Maes B an hav na. 

Maldwyn Pate a assayas furvya bagas tredanek dhe gana yn Kembrek gans kes-studhyoryon a Bennskol Aberystwyth. Hanow an bagas o ‘Y Pedwar Cainc’ - Dafydd Evans, Maldwyn Pate (eseli Y Blew warlergh henna) gans Hefin Elis (esel Edward H. Dafis a-wosa) ha Geraint Griffiths (esel a Eliffant hag Injaroc a-wosa). Unweyth yn unnyk y hwrug an bagas performya, yn Esethvos Aberafan 1966. Ny veu an goslowysi parys rag ilow rokk yn Kembrek.

An nessa bledhen ev a furvyas 'Y Blew'.

An bagas a wrug performya bys Nadelek 1967. An kaner Maldwyn Pate eth dhe oberi yn Evrek Nowydh avel donslynyer. Yth eth Richard Lloyd dhe vos esel bagas an  . I a gavas plasenn avel niver onan yn chartys Breten Veur gans ‘'Only You’’ dres Nadelik 1983.




#Article 540: Na h-Òganaich (279 words)


Furvys veu an bagas ilow rokk-gwerin Albanek a Glasgow Na h-Òganaich ('an yonkoryon' yn Albanek) a-varr yn 1971, wosa keskans yn Dunoon. Ena Margaret MacLeod (kaner gans medalen owr an Mod) a vetyas gitarydh Noel Eadie. Margaret a gampollas dhodho hy broder (Donnie MacLeod) bos ow tyski gitar, ytho yth ervirsons i furvya tryas rag kestrifa y'n Mod Kenedhlek Riel. 

Y homendyas koweth a Enys Lewis, Donnie MacLean, rekordyansow Murdo Macfarlane dhedha. Prydydh a Melbost o Macfarlane, mes ny aswonnys o y ganow. Da o gansa gwreydhekter y ganow, ytho yth eth an tryas dhe'n Mod yn Stirling yn Mis Hedra 1971. Ena i a waynyas an kesstrif bagasow gwerin.

Yn 1972 i a berformyas onan a ganow Murdo (Mi le m' Uillinn) yn Killarney, Iwerdhon hag i a waynyas an Kesstrif Kanow Pan-Keltek. Wosa hemma, i a gevi keskanow dre'n Bys Keltek, yn Pow Sows, Kanada a Vreten Vyghan. 

Ynter 1972 ha 1975 y hwrug an bagas rekordya tri kuntilow rag label Beltona Sword, rann a Decca Records.  

Yn 1976 gelwys veu Na h-Òganaich dhe wul torn a'n Statys Unys, mes yth oberi Noel avel arethor kolji. Yth eth Margaret ha Donnie hebdho ytho, ow performya avel duo, ha wosa i dhe dhehweles dhe'n RU, y fesyens dhe wul y'n keth vaner, gans ilewydhyon keveylya. 

An bagas gwreydhek re dhasformyas treweythyow, yn arbennik yn Fèis nan Còisir yn Stornoway hag yn Celtic Connections yn Glasgow (2007). Yma Margaret ow kana yn galwesik gans an ilewydh akordyon Billy Anderson. Yth eth Donnie MacLeod dhe vos presentyor war towlen bellwolok Albanek rag floghes Dotaman war BBC Scotland. Trigys yw Noel war Enys Lewis a-dhia 1978, owth oberi kepar ha dyskador.




#Article 541: Emperouregieth (144 words)


Emperouregieth yw polisi (fordh governans) mayth assayons kenedhlow bras ha kevothek ystynna aga awtorita dres aga emlow. Amkan an polisi emperouregieth yw gwruthyl emperoureth.

Kenedhlow emperouregek a wra kemmeres maystri a genedhlow erell. Treweythyow y hwrons usya nerth breselek. Byttegyns, y hyllons ynwedh sevel orth usya nerth breselek. Y hyllons selya maystri erbysek ha/po politek a-berth y'n genedhel arall.

Amkanow polisis emperouregek a genedhlow po a ruvanethow yw perghennegi moy ha moy a dir dhe wruthyl brassa emperourethow.

Rewlyer emperoureth a wra kavoes asnodhow naturek kepar hag askorras ammethel ha halweythel. Y hyll ynwedh tus fethys bos ynniys dhe gethneth po dhe ober a wober isel. Y hyllons ynwedh bos keskfrifys dhe wonis breselek a-barth an emperoureth. Y hwaynir ynwedh marghasow kenwerth. Y hyll an dus yn-dann wovernans emperouregek bos ynniys dhe brena gwara diworth an governans na, po gans diwysyans an governans na.




#Article 542: Livrelieth (100 words)


Livrelieth yw fordh tybi a bolitegieth ha governans.

Y krys nebes livrelyon nag yw galladow kavoes rydhsys heb parder, ha bos res dhe wovernansow avonsya parieth dre brovia adhyskans ha gonisyow yeghes, arghesys oll gans tollow. Y krys nebes livrelyon erell bos tollow drog, ha bos res dhe dus provia aga adhyskans ha yegheswith ynsi; y'n jydh hedhyw, hanow an dus na yw frankedhogyon. Y hwra an brassa rann a wovernansow livrel y'n jydh hedhyw provia nebes adhyskans ha yegheswith dhe'n lyha, mes heb y ri yn par dhe bub burjes oll.

Nebes tybyansow erell res dhe nebes livrelyon yw:




#Article 543: Kelly Fraser (356 words)


Kelly Fraser (8 Mis Est, 1993 – 24 Mis Kevardhu, 2019) o kaner ha skrifer kanow pop Inuk a Ganada. Henwys o hy nessa huntilow, Sedna, dhe Guntilow Ilow Genesik an Vledhen y'n Pewasow Juno yn 2018.

Genys yn Igloolik, Fraser a vovyas gans hy theylu pan o hi yowynk dhe Sanikiluaq, Nunavut. Dyskys o yn Nunavut Sivuniksavut (kolji yonkoryon Inuit) yn Ottawa kyns ow kowlwul steus studhyansow genesik yn Nicola Valley Institute of Technology yn Kolumbi Bredennek. 

Fraser a dheuth ha bos a vri y'n kynsa le yn 2013 gans niver a versyons kanow pop y'n yeth Inuktitut war YouTube, yn arbennik  Diamonds gans Rihanna. Dyllys veu hy huntilow kynsa, Isuma, yn 2014. Kenys yw hy hanow y'n yethow Inuktitut ha Sowsnek, hag ow kesunya pop arnowydh ha sonyow Inuit hengovek. Fraser a vynsa ranna ertach Inuit gans goslowysi ollvysel, ha sevel warneth a vaters ha gwiryow Inuit. Hi a usyas hemma yn hy ilow. Hy askorrer a leveris hi bos oberi war kuntilow aral, henwys Decolonize, pan verwis hi; y hwarva crowdfunding rag an kuntilow orth an prys na.

Fraser a omladhas tre yn Winnipeg, Manitoba, an 24a mis Kevardhu, 2019. Herwydh hy theylu, hi a wodhavsa  traumas yn hy flogholeth, hilgasieth ha cybergormesi parghus. Synsys o golyow golow kantol dhe'y hov yn The Forks war 4a mis Genver ha'n Nicola Valley Institute of Technology yn Merritt, BC.

Rekordys o kuntilow kynsa Fraser gans hy howetha a Sanikiluaq, ha dyllys o yn Mis Metheven 2014. I a syns seyth kan gwreydhek ha tri versyon a ganow gans pobel erel. Styr an titel yw 'prederi'.

Dyllys o Sedna war 25es mis Hwevrer 2017, gans label Hitmakerz a Nunavut. Hanow duwes an mor yw an titel, po ᓄᓕᐊᔪᒃ (Nuliaju) yn Inuktitut. Yn medh Fraser, Amkan an kuntilow yw gweres yaghe an re hag a wodhevel effeythyow trevesigeth, kepar ha tebel-effeythyow skolyow anedhel ha dastesedhans herdhys. Res yw dhe artydhyon Inuit kewsel yn dhistowgh dhe'n re dhe vos nasys gans an termyn eus passyes.

An kuntilow a syns an gan 'Fight for the Right', dyllys avel rann a'n kaskyrgh 'na' y'n raglev tir burjesedhik Nunavut yn 2016.




#Article 544: Marksydhieth (151 words)


Marksydhieth yw hanow sett a dybyansow politek hag erbysek. An tybyansow kres yw bos an bys rynnys dhe renkasow, an oberoryon hag an jatelydhyon ryccha neb a wra drogweytha an oberoryon; bos strif renkas gans siwyans war an diwedh a sosyalieth (may perghenn an oberoryon an maynys askorrans,) hag ena kemmynegoreth (kowethas distat ha direnkas.)

Y teuth an tybyansow na diworth an ober Karl Marx ha Friedrich Engels. Re awedhsons i lies kenedhel. Yth awedhyas Marksydhieth lies tybyans politek arall, kepar ha gwerinieth sosyel, ha sosyalieth dhasfurvek. Y krys an dhew bos drehedhadow an tybyansow Marx hag Engels der an pyth a henwis Marx gwerinieth vurjesek.

Disakordys yw lies yn-kever fatell dalvia bos restrys kowethas Marksydhiek: nyns yw unnver erbysydhyon bolitek Marksydh yn-kever an styr chatelydhieth, sosyalieth ha kemmynegoreth. Yth yw mar selyek an dihevelepterow hag yth yw an dadhlow yn-mysk... erbysydhyon bolitek Marksydh mar grev avel aga gorthter orth... chatelydhieth.




#Article 545: Artemisia Gentileschi (278 words)


Artemisia Gentileschi (8ves Gortheren, 1593 – c. 1656) o lymner Italek Baroque, aswonnys avel onan a'n lymnoryon an moyha roasek y'n 17ves kansvledhen. Yn osweyth pan esa chonsyow boghes rag benenes dhe holya trenyans po resegva yn art, Artemisia o an kynsa benyn dhe dhos ha bos esel Accademia di Arte del Disegno yn Florens.

Genys veu hi yn Rom. An kynsa flogh a lymner Tuskan Orazio Gentileschi o hi. Hi a worfennas hy hynsa lymnans, Susanna ha'n Henavogyon, pan o hi 17.Ynno y hwelir yn py maner y kesunyas hi gwirvosogeth Caravaggio gans neb awedhyans a’n gis klassek usys gans Annibale Carracci ha lymnoryon erell dhyworth Bolonya. Drefenn hi dhe dhispletya roas brassa ages hy breder, y hallas Orazio fasya yn hy hever y’n vledhen 1612, pan nag o na hwath 19 hy bloodh, bos Artemisia ‘heb par y’n alwesigeth lymnans.’ 

Hy lymnans an moyha aswonnys yw Judith ow ladha Holofernes hag yma meur a venenes a-dhyworth mythologieth ha'n Bibel yn lymnansow Artemisia. Artemisia o aswonnys rag gallos lymna an furv benow fest yn naturel ha rag hy sleyneth usya liwyow rag diskwedhes drama ha myns.

Hy howlwrians avel lymner o gorskeushes gans hwedhel a'y ravnans gans koweth hy thas Agostino Tassi yn 1611 ha hy hemeres rann yn y drial.

Roberto Longhi, barner Italek, a skrifas a Judith ow ladha Holofernes: Yma a-dro dhe seytek ha dew-ugens lymnans gans Artemisia Gentileschi ha 94% (49 anedha) a dhiskwedh benenes avel person chyf po avel kehaval orth gwer. Y'ga mysk, Jael ha Sisera, Judith ha hy Maghteth, hag Esther. Yth esa fowt a nasennow benow kemmyn dhe'n benenes ma —finder, ownekter, gwannder—y'ga le personolethow kolonnek, trehwelek ha nerthek.




#Article 546: Priti Patel (117 words)


Priti Sushil Patel (genys 29 Meurth 1972 yn Loundres) yw politegores a Vreten, Skrifenyades a'n Pervedh a-dhia 2019, hag an esel Senedh rag Witham a-dhia 2010. Esel a'n Parti Gwithadorek yw.

Patel o esel a'n Parti Gwerinvotyans mes skwychys a'n Parti Gwithadorek. Hi o an ombrofyores gwithadorek rag Nottingham North y'n 2005 - hi a wrug kelli war-bynn an ombrofyer Lavur Graham Allen. Hi a veu etholys y'n etholans 2010 rag Witham, pastell vro yn Essex.

Patel o Skrifenyades a Stat rag Displegyans Keswlasek a-dhia 2016 dhe 2017. Hi a veu gordhyllys wosa kuntellesow kudh gans an governans israelyek ha spedys gans Penny Mordaunt. Yn 2019, hi a veu gwrys Skrifenyades a'n Pervedh y'n kynsa kabinet Johnson.




#Article 547: Ilow pop ha rokk yn Greunland (298 words)


Enyshes o Greunland a ilow gwerinek Amerika Gledh hag Europa bys dhe gres an 20ves cansvledhen. Onan a’n bagasow kynsa o an Nuuk Orleans Jazz Band.

A-dhia 1984, delanwes meur veu hip hop Amerika.  Nuuk Posse yw unn bagas hip hop sewen a-dhiwedhes.

Y tallathas ilow rokk ha pop Greunland yn 1973 pan veu dyllys an kuntilow ‘Sumut’ gans an bagas Sume war label ULO. A-dro dhe ugans cansran a boblans Greunland a brenas an blasenn, kenys y’n yeth Greunlandek ha synsi donsyow tabour hengovek y’n ilow. Y hwrug an kaner, Rasmus Lyberth, kemeres rann y’n dewis rag kavos kan Danek y’n Kesstrif Kan Eurovision yn 1979. Kan yn Greunlandek o homma. Furvys niver a vagasow rokk ha pop y’n 1980ow ha 1990ow.  Ensamplow da a vagasow rokk veu G-60 hag Ole Kristiansen, ha bagasow ynspirys gans reggae Jamayka ha funk Afrikan-Amerikanek veu Aalut ha Zikaza. Kuntilow kynsa Zikaza a werthas 10,000 a blasennow (adro dhe 50,000 yw poblans Greunland). I a dhegemeras plasen groghen reun avel pewas yn le plasen owr po platinom.

Synsys yw an gool rokk Nipiaa pub bledhen yn Aasiaat, ha kanoryon gerys da yw Chilly Friday, briansen-ganer Sylvia Watt-Cloutier ha Karina Moller. Bagasow rokk a vri erel yw Kalaat, Siissisoq, Angu Motzfeldt, Pukuut, X-it, Fiassuit, Nanook, Small Time Giants hag UltimaCorsa. Yma ilow metol ow tos ha bos moy apert yn Greunland, kepar hag Arctic Spirits. I a gana y’n yeth Greunlandek yn unnik.  

An moyha label plasen yn Greunland yw ULO, a Sisimiut; furvyes o gans Malik Hoegh ha Karsten Sommer. ULO a dhyllo kuntilowyow gans bagasow rokk kepar ha Sume, karoryon pop kepar ha Rasmus Lyberth, ha bagasow hip hop kepar ha Nuuk Posse keffrys hag ilow gwerin.

Kalaallit Nunaata Radioa (Radio Greunland) yw’n fondyans media moyha posek y’n wlas.




#Article 548: Nagorno-Karabakh (236 words)


Nagorno-Karabakh (Artsakh) yw ranndir yn South Caucasus yn Azerbayjan. Henwyn rag an ranndir y'n yethow leel dyffrans oll a styr Karabakh menydhjyek, po lowarth du menydhyek. An ger nagorno yw Russek rag menydhyek/ war an menydh, kara yw Turkek rag du, ha bakh a styr lowarth yn Azerbayjanek.

Nargorno-Karabakh yw le disputys. An Kenedhlow Unys a lever bos rann Azerbayjan. An le yw governys gans an Repoblek Artsakh nag yw aswonnys yn sodhogel gans broyow erel.  An KU re elwis rag kildennans lu armeniek y'n ranndir sesys..

Nagorno-Karabakh a dheuth ha bos rann an bresel ynter  Armeni ha Azerbayjan yn 1918 pan dheklaryas an dhew vro anserghogeth a-dhiworth Russi. Ny veu digelmys bys dhe 1920 pan dheuth ha bos an dhew stat yowynk rann an URSS, ha kelli aga anserghogeth dre wriansow kemynegoryon Russek (Bolsheviks). 

Pan dheuth ha bos Mikhail Gorbachev ledyer an URSS ha dalleth argerdh a amendyansow ledan yn bledhynyow 1980, tus armeniek Nagorno-Karabakh a erviras dhe grodhvolas a-dro dhe Azeriheans erbynn bodh an ranndir.  Brassa rann an poblans armeniek a dhallathas movyans rag anserghogeth.

Mis Du 1991, Senedh Azerbaijan a assayas dhe hedhi an movyans ma ha gordhilea status autonomous an ranndir. Avel gorthyp, tus armeniek Nagorno-Karabakh a synsas referendum an 10ves mis Kevardhu 1991.  Brassa rann a'n dus a votyas rag anserghogeth dien. Ny wrug an gemeneth Azerek kemeres rann y'n referendum ma.

Hedhyw Nagorno-Karabakh yw stat de facto henwys Repoblek Nagorno-Karabakh.




#Article 549: Kashtin (462 words)


Duo rokk-gwerin a Ganada o Kashtin y'n 1980ow ha 1990ow. I veu unn a'n bagasow ilow moyha sewen hag a vri a'n Kenedhlow Kynsa.

Furvyes veu an bagas yn 1984 gans Claude McKenzie ha Florent Vollant, dew ilewydh Innu a Maliotenam ryb an Avon Saint Lawrence  yn Kebek. Styr an hanow Kashtin yw corwyns y'n yeth Innu-aimun, mes y'dhewisys drefen an lavaren Sowsnek cashed in. Breusys veu gans erel i bos hwilas rag sewena hag arghans. I a dhallathas avel bagas ow kana versyons kanow gans  Pink Floyd, U2, Bob Dylan, Neil Young ha'n The Beatles kyns skrifa ha performya aga hanow aga honan. Aga ilow o gans gis rokk-gwerin, mes gans tabouryow hengovek Innu (henwys makushan). Yn kettermyn, Vollant ha McKenzie a weresas fondya Innu Nikamu, gool ilow genesik.

Yn 1988 yth esens yn towlen bellwolok adro dhe bobel Innu.  I a gavas galow gans askorrer Guy Trépanier dhe Montreal rag rekordya aga huntiilow kynsa henwys Kashtin yn 1989. Kyn rekordys an kuntilow na y'n yeth Innu-aimun, leverys gans 12,000 a bobel y'n Norvys yn unnik, yn skon an kuntilow a dheth dhe vos sewena meur yn Kebek, Greunland  ha Kanada Sowsnek ynwedh, destys avel platinom dewblek ha gwaynya Prix Félix rag An Gwella Kuntilow Kynsa.  E Uassiuian ha Tshinanu o kanow gerys da dhe'n bagas.

Yn 1990, an bagas eth war dorn sewen a Europa. I a dhrehedhas an deg kan a-wartha y'n Pow Frynk. 

Yn 1991, Kashtin a dhallathas aga thorn kynsa a-dreus Kanada y'n gwenton ha hav, ha dyllys o aga nessa kuntilow, Innu, y'n kynnyav. Y teuth an gan moyha sewen yn Kanada a'n kuntilow na, hag ynwedh aga unnik kan Sowsnek, versyon a Son of the Sun gans Willie Dunn. Henwys veu an kuntilow rag an Pewas Juno,  h.y Best World Beat Recording ha Best Roots and Traditional Album yn 1992.

Yn 1992, i a dhiskwedhas war dowlen bellwolok CBC Television, Ear to the Ground, ha keskows pellwolok Indian Time II: Fly With Eagles. An vledhen a sew, dalghennys McKenzie rag lewya aperys. Ev a veu y'n prison rak nebes misow 1994.

Dyllys aga tressa kuntilow yn 1994, Akua Tuta, gans Columbia Records. Synsys an gan Akua Tuta gans Robbie Robertson war y guntilow Music for The Native Americans. Aga hanow veu war sonlerghyow an fylm Dance Me Outside ha'n towlennow pellwolok Northern Exposure ha Due South, ha henwys o an kuntilow rag Pewas Juno yn 1995, h.y Best Aboriginal Recording.

Wosa Akua Tuta, Vollant a dheklaryas y dhe gara kemeres powes rag ilow. McKenzie a dhyllas y guntilow solo kynsa  Innu Town yn 1996, hag y tehwelis Vollant yn 1999 gans kuntilow solo Nipaiamianan. Ottomma diwedh aga resegva avel Kashtin, kyns y a weras ilewydh hip hop Samian war y versyon a Tshinanu yn 2010.




#Article 550: Mary Anderson (deviser) (252 words)


Mary Elizabeth Anderson (19ves Hwevrer, 1866 – 27ves Gortheren, 1953) o displegyer kerth, tiek, gonisyas gwin ha deviser lown disegher skewwyns. An degves mis Du, 1903 Anderson a waynyas hy hynsa patent rag devis awtomatek golghi fenestri karr hag yw maystrys a-dhyworth a-bervedh an karr, henwys an disegher skewwyns.

Genys veu Mary Anderson yn Greene County, Alabama, orth dalleth an oos Dasformyans yn 1866. Yn 1889 hi a vovyas chi gans hy mamm wedhow ha hy hwor dhe Birmingham, Alabama.

Yn Birmingham, hi a dhrehevyas Fairmont Apartments dhe Highland Avenue yn skon wosa movya chi. Erbynn 1893, Mary Anderson a vovyas chi arta dhe Fresno, Kaliforni bys yn 1898 le may oberi hi amethva vughes ha gwinlan. 

Dres godrik dhe Evrek Nowydh yn gwav 1903, yn tramgarr dydh oor, Anderson a notyas y wrug lewyer tramgarr gwynnel dhe weles dres an fenestri awos an erghlaw. Pan wrug hi dehweles dhe Alabama hi a arvethas desiner rag devis oberys gans leuv dhe glerhe skewwyns. Hi a wrug dhe gompani leel askorra patron oberi. Yn 1903, hi a wrug ombrofya rag, hag a veu grontys, patent 17 bledhen rag an disegher.

Hy devis o kolpes a-bervedh an karr a wra maystri lown glus gwedhyn war-ves an skewwyns. An kolpes a yll bos oberys dhe vovya bregh gergys gans springa a-dreus an skewwyns war-lergh hag yn-rag. Gorthboos o usys dhe surhe kestav ynter an disegher ha'n fenester. Devisyow haval dhe hemma re beu gwrys kyns, mes an huni Anderson o an kynsa dhe vos effeythadow.




#Article 551: An hwerydh Wachowski (274 words)


Lana Wachowski (genys 21a Gortheren, 1965 avel Larry Wachowski) ha Lilly Wachowski (genys 29ves Kevardhu, 1967 avel Andy Wachowski) yw kevarwodhoryon, skriforyon ha askororyon fylm ha pellwolok Amerikanek. An hwerydh yw benenes dreusynedhek (po treusreydhel). Aswonnys yns i yn-dann an hanow an hwerydh Wachowski (hag, y'n termyn usi passyes, an vreder Wachowski ha'n geskerensow Wachowski).

I re oberas war-barth avel para skrifa ha kevarwodha dre vrassa rann aga resegvaow galwesik. I a dhallathas kevarwodha yn 1996 gans an fylm Bound. I a dheuth ha bos aswonnys gans aga nessa fylm The Matrix yn 1999. Hemm o sewena meur y'n skovva toknys hag i a waynyas pewas Saturn rag a gwella kevarwodher. I a skrifas ha  kevarwodha y dhew fylm sewya: The Matrix Reloaded ha The Matrix Revolutions (an dhew yn 2003).

Wosa sewena genwerthel kevres The Matrix, i a skrifas hag askorra fylm 2005 V for Vendetta (desedhans a'n romans grafek gans Alan Moore ha David Lloyd). Yn 2008 i a dhellos fylm Speed Racer, desedhans gwrians-bew a'n kevres anime Nihonek. Aga fylm nessa, Cloud Atlas, selys war an romans gans David Mitchell ha kesskrifys ha keskevarwodhys gans Tom Tykwer, a veu dyllys yn 2012. Aga fylm Jupiter Ascending ha'n kevres Netflix Sense8 (keswrys gans J. Michael Straczynski) a veu dyllys yn 2015.

An nessa seson Sense8 yn 2018 o omgemeryans awenus kynsa Lana heb Lilly. Wosa hemma, an hwerydh Wachowski re beu owth oberi yn tiblans. Yma Lilly ow skrifa ha bos askorrer gwythresek rag Work in Progress (2019) gans furvyoryon Abby McEnany ha Tim Mason, ha Lana ow fylmya fylm Matrix peswora tewlys rag 2021, skrifys gensi, David Mitchell hag Aleksandar Hemon.




#Article 552: Nicola Adams (192 words)


Nicola Adams OEV (genys 26ves Du, 1982) yw kyns boksuser galwesik Bretennek a wre kesstrivya yntra 2017 ha 2019. Hi a omdennas gans rekord anfethys gans an titel WBO kelyonboos benow yn 2019. Avel bodhesik, hi a dheuth ha bos an kynsa boksuser benow dhe dhos kampyer Olympek wosa gwaynya owr yn Loundres yn 2012 ha'n kynsa kampyer Olympek dewblek wosa hy nessa medalen owr yn Rio yn 2016, diwweyth yn rannans kelyonboos. Yn mis Me 2016 hi o kampyer Olympek, an Bys ha Gwariow Europek kelyonboos ha hi a waynyas an sett dien a gampyoriethow bodhesik kavadow dhedhi: titlys Olympek, an Gemeneth Vretennek ha Gwariow Europek ha kampyoriethow an Bys, Europek hag Unyans Europek.

Genys veu hi yn Leeds, Konteth Evrek West. Hi yw lesbosek heb kevrin ha hi o an kynsa den LKDT heb kevrin dhe waynya medalen owr yn boksusi Olympek. Henwys veu hi den LKDT an moyha awedhyansus yn Breten Veur gans The Independent yn 2012 ha hi a veu synsys yn Powerlist bledhynnyek avel onan a'n dus a hil Afro-Karibek an moyha awedhyansus y'n RU. 

Hi a omdennas yn 2019 wosa goli sad dhe vew hy lagas.




#Article 553: Bre'n Krowsow (344 words)


Bre'n Krowsow (Lithuaniek: Kryžių kalnas ) yw tyller pergherynses adro dhe 12 km dhe'n cledh a cita Šiauliai, yn Gogledh Lithuani. Y krysir tus dhe settya an krowsow kynsa war an vre (ker Jurgaičiai po Domantai kyns) wosa omsav 1831. Dres an bledhynnyow settyes krowsow, krowsbrennow, delow Gwerhes Ker Marya, kervyadow gwlaskaroryon, ha milyow a dhelow byghan ha pederow y'n tyller ma gans pergherinyow Katholik. Anwodhvedhys yw an niver kywar a growsow, mes yma dismygrivow o  55,000 yn 1990 ha 100,000 yn 2006. Tyller posek rag pergherynses yw hwath.

Arwodh yw an tyller ma a berthyans hebask pobel Lithuani yn spyt godrosow er aga fynn dres an kansvledhynnyow. Yn 1795 y teuth Lithuani dhe vos rann an Emperoureth Russek. Polakyon a Lithuanians a rebellyas erbyn awtorita Russi yn 1831 ha 1863. Ny wodhva teyluow y'n le may gorwedha korfow an rebels. I a dhallathas drehevel krowsow war an ker kyns.

Wosa anserghogeth yn 1918, usys o Bre an Krowsow avel tyller may gylli Lithuanians pysi gans kres, gans aga gwlas ha'ga neskerens a ledhys dres an Breselyow Anserghogeth.

Dres an bledhennyow 1944–1990, pan sesyes veu Lithuani gans an Unyans Sovyetek  usys o an vre gan Lithuanians dhe dhiskwedhes aga honanieth, ertach ha kryjyans gwir.  Yth oberi an awtoritas Sovyetek dhe herdhya an krowsow a-ves (kepar hag assays yn 1963 ha 1973). 

War an 7ves Mis Gwynngala, 1993, y teuth Pab John Paul II dhe weles Bre an Krowsow, yn unn leverel hy bos tyller rag govenek, kres, kerensa ha sakrifis. Yn 2000 ygerys o ankarji Franciscan war an savla. Yn Mis Me 2013, Burjestra Ranndir Šiauliai a dhegemeras rewlys nowydh rag settya krowsow. Pobel a yl settya krows le na 3m a ughelder heb kummyas.

Yn Mis Kevardhu 2019, tournyas benow a China a  worras a-ves krows settyes gans bagas pro-demokratieth Hong Kong. War Twitter hag Instagram yn medh, Ni re wrug pyth da hedhyw. Meur yw agan mammvro. Menyster Tramor Lithuania Linas Linkevičius a dhampnyas gwrians an venen war Twitter. Ev a leveris y vos ober vandalieth methus ha vil na yllir y wodhaf.




#Article 554: Nazieth (136 words)


Nazieth (po Sosyalieth Kenedhlek; Almaynek: Nationalsozialismus) yw sett kryjyansow politek kelmys dhe'n Parti Nazi Almayn. Y tallathas y'n blydhynnyow 1920. Y tallathas nerth an parti dhe 1933, an pyth a dhallathas an Tressa Reich. Y tursons i bys dhe 1945, orth penn Nessa Bresel an Bys. Kyn fo Nazieth kelmys treweythyow gans sosyalieth, nyns yw furv anedhi. Kyn fo ynwedh nebes hevelebow ha kesfordhow dhedhi, ha hi ow hwilas avonsya an hil Aryel er anles an hilyow a grysis an re Nazi bos isella hag arwaskus kepar ha dell hwila sosyialieth avonsya an werin er anles an vurjeseth. Yth yw Sosyalieth Kenedhlek krysieth pella-askell-dhyghow ha spasdhalghennus yn erbysek, hag y hwra denagha pub furv oll a sosyalieth askell-gledh, bos awenys krev gans an oberennow Oswald Spengler, ha pennfentynnyow erell removys diworth an kemmynnro krysiethek a Sosyalieth.




#Article 555: Kevambos Versailles (353 words)


An Kevambos Versailles (Frynkek: Traité de Versailles) o kevambos kres ynter an kenedhlow a syw:  Japan, an Statys Uyns, Pow Frynk, Almayn ha Breten Veur wosa an Kynsa Bresel an Norvys. Gwrys veu an kevambos yn 1919 . Ny wrug Almayn, Ostri ha Hungari kemmeres rann yn y skrifans. Yth esa an dewis rag Almayn ynter sina an kevambos po sesyans gans luyow Keffrysys. 

An kevambos a wrug gwruthyl League of Nations, rag ervira taklow keswlasek ha gwitha an kres wosa sinans an kevambos. 

Res o dhe Almayn ri arta ranndiryow Frynkek (Alsace-Lorraine) sesys gans Almayn y'n Bresel Franco-Prussian. The French made Germany take its troops out of the Rhineland (the long stretch of land on Germany's border with France where the Rhine River flows), an important part of land for Germany since it had many factories and businesses. If Germany had its troops come back into the Rhineland, the French were allowed to invade Germany.

Res o dhe Almayn ri rannow dhe Poloni, pow gwrys rannow Russek hag Ostriek gans tus Polonek ha Lithouani .  Poloni o gwlas nans yw nebes kansbledhynnyow mes Ostri, Prussi ha Russi a wrug y ranna yn Partitions of Poland.

Versailles a rennys ynwedh an empourethow bras a gollas an bresel. Lewydh SU Woodrow Wilson a grysis bos hwans dhe lies den dhe vos rydh a'n empourethow bras mes hemm a wrug gwruthyl lies pow byghan ryb pow lieskweyth brassa yn Almayn..

Kevambos aral, Kevambos Saint-Germain-en-Laye a rannas Ostri-Hungari yn powyow byghan. Onan o Ostri, gans penncita Wien. 

Hungari a veu gwrys avel pow y honan gans penncita Budapest. Ha Czechoslovakia veu gwrys rag mammvro an dus Czech ha Slovak. An rann Czech o gwrys gans Bohemia ha Moravia. Penncita an pow o Praha. Lies den Alma;ynek a drigas ogas dh'y oryow y'n Sudetenland, ha diwettha Hitler a wrug teri bos edhomm ri an Sudetenland arta dhe Almayn.

Bosni, Sloveni, Kroati (rannow Ostri-Hungari), Makedoni a-gledh (rann Bulgari), Serbi ha Montenegro veu gorrys war-barth dhe wul unn bow nowydh henwys Yougoslavi (ow styrya Slavek a-dhyghow). Mammvro rag tus Slav a-dhyghow o gans lies yeth, kryjyon ha dyffrans kenedhlek.




#Article 556: Repoblek (125 words)


Repoblek (ynwedh poblegeth, po trawerin) yw furv governans heb myghtern, myghternsys, po pennsevigeth heryus. Pennfentenn an repoblek yw Rom, dhe 509 K.O.K. wosa an werin Romanek dhe dhomhwel an ruvaneth Romanek. Hag i rydh, y selsons repoblek, governans mayth etholis an vurjysi kannasow dhe rewlya a-barth dhedha.

Y teu an sovranedh kenedhlek diworth awtorita an governans, a-der emperour po myghtern. Y teu an ger repoblek diworth geryow an yeth Latinek res publica, an pyth a styr tra boblek. An geryow na yw ynwedh pennfentenn an term trawerin. Rag ensampel, yth yw repoblek an Statys Unys hag Eynda keffrys, mes repoblek yw henwys ynwedh Korea Gledh ha Kuba. Byttegyns, nyns yw An Ruvaneth Unys ha Kanada repoblegi, drefenn bos dhedha myghtern (Ruvanes Elisabeth 2ª dhe'n dhiw).




#Article 557: Justė Arlauskaitė (160 words)


Justė Arlauskaitė (hanow gwari Jazzu; genys 23 Mis Ebrel, 1988) - ilewydh elektronek / pop / arbrovel a Lithuani, gwries a vri gans an askorrer Leon Somov y'n bagas Leon Somov ha Jazzu . 

Justė Arlauskaitė/Jazzu a dhallathas kana jazz yn 14 bloodh. Avel ilewydh solo, hi re berformyas gans bagasow ha liesek towl jazz yn Lithwania ha tramor. Yn 15 bloodh, hi o kaner bagas elektronek “  (Laserow lethek). Wosa gradhya a Skol Ilow ha Conservatoire Juozas Tallat-Kelpša, hi a vovyas dhe Loundres rag studhya kana yn Pennskol Thames Valley . Yn 2005 Jazzu a vetyas an askorrer Leon Somov yn unn kemeres rann yn ilow elektronek. Lemmyn Jazzu a ober war guntilow solo gans maynorieth ilow a vri a Sweden “Mr. Radar ”.

A-dhia 2015 hi yw unn a vreusysi an dowlen  (X Factor) (kevres 3 - 6). Yn 2017 y'n towlennow dewis kenedhlek Eurovision, hi o unn a eseli desedhek yn diw dowlen a ves dhe dhek.




#Article 558: Stargate (fylm) (175 words)


Stargate yw fylm fugieth skiensel a 1994. Kevarwodhys ha skrifys veu an fylm gans Roland Emmerich. An askorrer veu Dean Devlin. Stargate a sterennas Kurt Russell ha James Spader. An kowethas kevarwodha ha dyllo o Metro-Goldwyn-Mayer. Dyllys veu war an 28ves Mis Hedra, 1994, gans hirder a 121 mynysen y'n yeth Sowsnek. An bojet o a-dro dhe $55,000,000. Komposydh an ilow o David Arnold.

Yn Giza, Ejyp, yn 1928, hendhyskonydhyon a gyv kylgh meur metallek gans hieroglyfow a skrifys warnodho. Ayrlu an Statys Unys a wovyn orth hendhyskonydh Dr Daniel Jackson dhe dreylya hieroglyfow war an kylgh. Ev a dhiskudh bos an kylgh devis estron dhe wul tell bulugen dre an Ollvys.  Bagas kasorek a dre’n sterborth gans Jackson, mes i a dhiskudh na yllons dehweles dhe’n Norvys. I a dhiskudh cyta gans pobel haval dhe Hen Ejyp ena, rewlys gans Ra, alyon neb a omwra bos aga duw. Wostiwedh i a ladh Ra gans tanbellen nuklerek, hag i a dhehwel dhe’n Norvys, marnas Jackson. Ev a dhemedh, yn unn triga war an planet.  




#Article 559: Stargate SG-1 (182 words)


Towlen bellwolok fugieth skiansek yw Stargate SG-1. Gwrys gans Jonathan Glassner ha Brad Wright, ow sterenna Richard Dean Anderson, Michael Shanks, Amanda Tapping, Christopher Judge, Don S. Davis, Corin Nemec, Ben Browder, Beau Bridges ha Claudia Black. Gwrys yn Kanada ha'n Statys Unys. Ym 214 a dowlennow y'n kevres ha 2 fylm rag pellwolok. Aga hirder yw 42 mynysen (63 mynysen traweythyow).

Ev a hwer wosa an fylm Stargate. An dowlen a dhallathas war an 27ves a Vis Gortheren, 1997 war ganel pellwolok Showtime, ynter 1997-2002, hag ena war an ganel bellwolok Sci Fi, ynter 2002-2007. Hirder an kynsa towlen, Children of the Gods o diw eur. An dowlen dhiwettha o Unending war an 13ves a Vis Meurth, 2007.

An dowlen a lever a-dro dhe oberyans kevrinek kasorek henwys an ‘Stargate Program’ (Towlen Sterborth). Pennplas an dowlen yw yn-dann Menydh Cheyenne, yn Colorado, Statys Unys, henwys  Stargate Command (po’n SGC). An dowlen a sew unn bagas, henwys SG-1. Eseli an bagas yw Colonel Jack O'Neill (Richard Dean Anderson), Dr. Daniel Jackson (Michael Shanks), Major Samantha Carter (Amanda Tapping), ha Teal'c (Christopher Judge).




#Article 560: Stargate Atlantis (177 words)


Towlen bellwolok yw Stargate Atlantis. Hol-askor yw dhe gevres Stargate SG-1. An kevres a dhalleth pan seson eth a Stargate SG-1 a dhallattho. Kussulyer skiensek o Mika McKinnon rag an dowlen ha Stargate Universe. Gwrys an dowlen gans Brad Wright ha Robert C. Cooper, hag ow sterenna Joe Flanigan, Torri Higginson, Rachel Luttrell, Rainbow Sun Francks, David Hewlett, Jason Momoa, Paul McGillion, Amanda Tapping, Jewel Staite ha Robert Picardo.
Pymp seson o gans 100 a dowlennow. Komposydh ilow an thema o Joel Goldsmith. Penn-askorrer o Brad Wright. Gwrys o Stargate Atlantis ynter 2004 dhe 2009 ha dyllys o war Ganel Sci-Fi.

Testen seson seyth Stargate SG-1 o desedha cita an Henavogyon. Wostiwedh seson seyth, SG-1 a dhiskudhas bos an cita war an Norvys, yn-dann rew Antarktika. Mes porth yn unnik yw henna. Dr Daniel Jackson a dhiskudhas kesordenogyon an cita wir.  Hy hanow yw Atlantis (an hen cita a henhwedhlow). Y’n galaksi Pegasus yw. Kales ow diskudha’n kesordenogyon, res o nebonen usya eth kyber dh’y diskudha war an sterborth. Usys o an seythves dhe dhiskwedhes an galaksi.




#Article 561: Marsha P. Johnson (305 words)


Marsha P. Johnson (24a Est, 1945 – 6ves Gortheren, 1992) o gweythresor Amerikanek rag gwiryow kethryvel ha treusynedhel. Aswonnys yw y'n brassa rann rag kemeres rann y'n gostlow Stonewall yn 1969. Esel fondya Gay Liberation Front o Johnson ha kesfondya bagas kennerth S.T.A.R. (Street Transvestite Action Revolutionaries) gans Sylvia Rivera. A 1987 dhe 1992, Johnson o gweythresor Syndrom Immunodifyk Akwirys gans ACT UP.

Genys veu yn Elizabeth, Jersi Nowydh. Johnson a dhallathas gwiska powsow orth pymp bloodh, mes hi a hedhas wosa gormesi a vebyon y'n gentreveth. Ny wrug hi degemeres hy bos kethryvel bys yn 17 bloodh.

Wosa dos ha bos ygor, Johnson a dhallathas oberi avel arlodhes kadys. Hi a dhewisis an hanow kadys Marsha P. Johnson. Johnson wosa an bosti Howard Johnson's hag an P a styr, yn Sowsnek, pay it no mind (KW: ny vern), lavar a wre hy usya a-dro dhe'y gynedh. Hi a leveris hy dhe vos kethryvel, treus-gwiskor hag arlodhes kadys yn heschanjadow. Ny wrug hi hy henwel avel treusynedhek, mes nyns o an ger na usys yn termyn na.

An gostlow Stonewall o kevres a wostlow yn Evrek Nowydh yn 1969. An gostlow a hwyris wosa an kreslu dhe omsettya an Stonewall Inn, diwotti kwir yn Greenwich Village. Y leverir bos Johnson onan a'n kynsa dhe dhalleth gostla erbynn an kreslu.

Pan dheuth hi dhe Evrek Nowydh yn kynsa le, Johnson a dheuth ha bos oberer reydh rag dendil bewnans ha hi a veu dalghennys lies gweyth awos hemma. Hi a veu kevys marow wosa kerdh gooth Evrek Nowydh 1992. Hy horf a veu kevys yn Avon Hudson wosa omladh gas den a wrug bostya wosa henna a-dro dhe ladha arlodhes kadys henwys Marsha. Ny wrug an kreslu dalghenna den vyth. Y leverir ny vynnens i hwithra hy mernans awos hy bos arlodhes kadys hag oberer reydh.




#Article 562: Barbara Hepworth (891 words)


 

Genys yw Jocelyn Barbara Hepworth dhe’n 10ves a vis Genver 1903 yn Wakefield, Pow Evrek. Kynsa flogh Gertrude ha Herbert Hepworth o hi. Wosa an skol nessa hy a waynyas gront skoloryeth rag studhya y’n Skol Art Leeds a-dhia 1920. Ena y teuth ha bos aswonnys gans Henry Moore, neb o genys yn Pow Evrek ynwedh. Yth esa gorvynn ha kowethegeth yntredha dres lies bledhen.

Kynth o kales kavos le yn kerghynnedh art gwarthevys hwath gans an wer, Hepworth a waynyas gront skoloryeth rag studhya y’n Kolji Art Riel dhe Loundres, tyller may studhyas hi ynter 1921 ha 1924.

Barbara Hepworth, Pierced Form, 1932 (alabaster gwynnrudh, distruys c. 1944)

Yn 1924 ha 1925 Hepworth a viajyas a-derdro Itali gans gravyer John Skeaping. Aga demedhyans a veu restrys dhe Florens dhe’n 13ves a vis Me 1925. Hag i yn Itali, Hepworth a dhyskas gravyans marbel gans dyskador-gravyer Giovanni Ardini. Yn 1931, wosa Hepworth dhe vos ha bos owth aswon gans lymner anpythek Ben Nicholson y trehevis kerensa yntredha; byttegyns demedhys ens i hwath. Hepworth ha Skeaping a omdhidhemedhis y’n vledhen na.

Dynyans Hepworth war-tu anpythekter ha movyansow art an tir meur yw dhe weles y’n ober hy hynsa termyn. Yn 1931 y tallathas gravya an kynsa furvow gwanys yw rann mar deythyek hy ober hi y’n kynsa le ha devnydhys wosa henna gans Moore ynwedh. Yn 1933, Hepworth a viajyas gans Nicholson dhe Bow Frynk ha godriga y’n studhleow Jean Arp, Pablo Picasso, ha Constantin Brâncuși.Y kemeras Hepworth ran y’n movyans Abstraction-Création (Anpythekter-Gwrians) yn Paris. Y’n keth bledhen hi a gesfondyas movyans art Unit One war-barth ha Nicholson, Paul Nash, Herbert Read, ha Wells Coates. Styr an movyans na o dhe gesunya Gorwirvosegeth hag anpythekter yn art an RU.

Hepworth a dhinythis tri gevel Rachel, Sarah, ha Simon yn 1934, Nicholson aga thas. Y sewenas pesya orth oberi yn-dann vaga hy fleghes. Herwydh Hepworth Ny wra lettya artydhes na kegina na dinythi, na gwitha fleghes usi brygh rudh warnedha (na hogen mars yw tri anedha); dhe’n kontrari an bewnans rych ma a’s mag. Demedhyans Hepworth ha Nicholson a veu restrys yn mis Du 1938 dhe Hampstead wosa ev dh’omdhimedhi a’y gynsa gwreg. Rachel ha Simon a dheuth ha bos artydhyon ynwedh.

Trigys o Hepworth yn Kernow dres an nessa hanter hy bewnans.

Hepworth, Nicholson ha’n fleghes a omremovas dhe Gernow ha’n Nessa Bresel an Bys ow talleth yn 1939.

A-dhia 1949 bys hi dhe verwel yn 1975 trigva Hepworth o Studhleow Trewyn dhe Bor’Ia.  “Namna neppyth hudel o kavos Studhla Trewyn.” yn medh hi, “Otta ’th esa studhla, garth, lowarth may hyllys oberi a-ves ha gans spas.” Por’Ia re dhothya ha bos argel dhe lies artydh dres an vresel. Yn mis Hwevrer 1949, Hepworth ha Nicholson a gesfondyas Kowethas an Artys Pennwydh y’n diwotti Tavern an Kastel war-barth ha 17 artydh moy, Peter Lanyon ha Bernard Leach y’ga mysk.  

Tresyades skentel o Hepworth ynwedh. Wosa hy myrgh Sarah dhe vos gorrys dhe glavji yn 1944, Hepworth a dheuth ha omgowethhe gans leuvvedhek, Norman Capener y hanow, neb a ros dhedhi chons dhe vires orth dyghtyansow leuvvedhegel. Namna 80 delinyans a leuvvedhegvaow a wrug hi, ow tevnydhya krey, ynk ha pluven blomm. Dynys o Hepworth gans hevelepter a weli ynter maner oberi medhegow hag artydhyon.

Orth Biennale Venys  1950 rann a’y oberow a veu diskwedhys y’n babel an RU war-barth hag oberow Matthew Smith ha John Constable. Dew ober moy, Contrapunctal Forms ha Turning Forms, a veu diskwedhys orth Gool Breten Veur  dhe Loundres yn 1951. Y’n keth bledhen Hepworth ha Nicholson a omdhidhemedhis.  Bys y’n eur na Hepworth re ravsa kyns oll men ha prenn, mes lemmyn y tallathas oberi gans brons ha pri keffrys. Yn fenowgh y hyllys gweles hy oberow bras gwrys a vrons yn hy lowarth.

Hy flogh an kottha, Paul, a verwis dhe’n 13ves a vis Hwevrer 1953 yn Pow Tai hag ev ow soodha y’n ayrlu an RU. Yma gravyans dh’y gov, Madonna ha Flogh y hanow, y’n eglos pluw Ia.

Drefen hi dhe vos gorskwith wosa mernans hy mab Hepworth a viajyas dhe Bow Grek gans hy howethes Margaret Gardiner yn mis Est 1954.An vyaj a dhelenwis an ober a dhallathas pan dhewelis dhe Bor’Ia ha gravya prenn kales dhyworth Nigeria a’n eghen guarea.

Kales o kowethyans Hepworth gans maynoryon y’n SU, mes wortiwedh Arthur ha Madeleine Lejwa a restras yn Evrek Nowydh an diskwedhyans a’y ober yn unnik esa hwans bras dhedhi anodho. Wosa henna y feu hi dewisys rag gwruthyl ober dhe gov Dag Hammarskjöld, nessa Skrifennyas-Ollgemmyn an Kenedhlow Unys.  

A –dhia 1960, wosa Hepworth dhe brena cinema-donsva dheges Palais de Danse esa a-dal a’n studhla Trewyn, yth esa spas dhedhi rag oberow bras aga myns. Ha diweth hy resegva ow nesa hi a wrug arbrovow gans mendresennegeth ynwedh.

Barbara Hepworth a verwis awos tan yn hy studhleow dhe’n 20ves a vis Me 1975 ha hi 72 bloodh.

Yn mis Est 2001 Tite Kubo a dhismygas an manga Bleach delenwys gans ober Hepworth.

Yma dew withti henwys rag Hepworth ha gans kuntellow posek a’y ober. An kynsa yw Gwithti Barbara Hepworth  yn Por’Ia,  hag a via hy thre, dyghtys a-dhia 1980 gans Mirva Tate. An nessa yw an gwithti Hepworth Wakefield yn Pow Evrek, ranndir may feu genys, ygerys yn 2011.

Y hyllir mires orth oberow erell gwrys gensi y’n leow a sew:




#Article 563: Gorhemmynans Yethoniethel (483 words)


Gorhemmynans Yethoniethel, po Gramasek Worhemmyn, yw assay dhe selya rewlys a styr devnydh preferyes po ewn a yeth. Y hyll an rewlys kowsel orth rannow yethoniethel kepar ha spellyans, leveryans, gerva, ordenans an geryow, ha semantek. Treweythyow herwydh purieth yethoniethel, praktisyow skwir a'n par ma a yll profya bos nebes devnydhyow anewn, yn anakord, heb reson, ow fyllel a effeyth keskommunyans, po a dalvos isel aga golok. Keffrys y hyllons komprehendya breusow a dhevnydh yeth kowethyasek ewn ha politek ewn.

Y hyll gorhemmynans yethoniethel medra dhe selya yeth savonek, dyski pandr'a wel kowethas avel an furv ewn po gwella, po kussulya a geskommunyans effeythus po feusik y is. Mar pe gwithyasel preferyansow, y hyll gorhemmyn diskwedhes kepar hag ow sevel orth chanj yethek; mar pe radikal, y hyll askorra neologiethow.

yn fenwogh yma methodys gorhemmyn a yethonieth gorthwedhys orth methodys deskrifya , usi devnydhyes yn yethonieth akademek, a wel hag a rekord fatel dhevnydhir yeth yn hwir. Sel hwithrans yethoniethel yw daselvennans tekst (korpus) ha studhyansow gwel, an dhew anedha yw gwriansow deskrifa. Byttegyns, y hyll deskrifa yethoniethel komprehendya aspiansow a dhevnydh yeth an hwithrer y honan. Yn hengov yethoniethel Europa Est, yma'n studhyans a wonis ha gorhemmyn yeth savonek aswonys avel gonisogeth yeth po gonisogeth kows.

Yn despit dhe vos methodys konter apert, gorhemmyn ha deskrifa yethoniethel yw tybys dhe vos kesplethadow yn fenowgh, awos bos res dhe akontys deskrifa kompassus prederi ha rekordya preferyansow kowsoryon a eksist seulabrys, ha kyns konvedhes fatel dhevnydhir yeth yn hwir yma odhom a worhemmyn bos effeythus.

A-dhia gres an ugensves kansvledhen nebes gerlyvrow ha gidlyvrow, usi oberow a worhemmyn aga natur, re gomprehendyas dalghow ha methodys deskrifa yn moy ha moy. Method pur dheskrifus a yll bos a us hag ow nesa themow a dhadhel besus ynter awtoritas, po yn rannyethow, testennow, gisow, po formelderow. Nebes gislyvrow, kepar ha The Chicago Manual of Style, yw desinyes dhe worra gis unnik hag ytho ymons gorhemmynus dre vras.

Nebes awtours a styr gorhemmyn avel an tybyans a avonsya varyans yethek arbennik awos y vos gwell es varyansow erel, ytho owth aswon tybyanseth yeth savonek avel elven laghel a worhemmyn yethoniethel po hogen aswon gorhemmyn gans an kevreyth ma a welyow. Kyn fe erel ow tevnyfhya an term ma orth keskelmi orth assays dhe gomendya fordh arbennik a dhevnydh yeth (yn kettesten po formelder certan), heb, byttegyns, leverel bos res dhe'n praktisyow ma a skoodhya tybyanseth yeth savonek. Herwydh konvedhans aral, an stons gorhemmyn yw method a furvya normow ha kodheans a gomprehend gorra rewlyansow di-boynt war gemeneth yeth, yn le methodys livrella a denn yn poos a arhwithransow deskrifa; yn styr pella, byttegyns, an diwettha a yll komprehendya furv a worhemmyn ynwedh.

Mate Kapović a wra dyffrans yntra worhemmyn ha deskrifa, ow styrya an kyns avel process a godhevaryans arbennik a yeth rag neb eghen a dhevnydh sodhogelm ha'n diwettha avel tuedh anwodhoniethek a gloudhe gorhemmyn yethoniethel.




#Article 564: Dolly Parton (386 words)


Dolly Rebecca Parton (genys 19ves Genver, 1946) yw kaner ha kanskrifer kanow pow ha gwerin, komposydh, gwarier, dengarer hag awtour Amerikanek a waynyas pewasow Grammy. 

Hi a dheuth ha bos onan a'n ilewydhesow an moyha sewen yn istori. Yma 25 kanow niver-onan dhedhi (rekord rag ilewydhes bow ha gwerin) ha 44 kuntilow pow ha gwerin topp-10 dhedhi (rekord rag ilewydhyon pow ha gwerin oll).  Yth esa 110 a hy hanow y'n chart dres 40 bledhen. 

Aswonnys yw hi rag hy han topp-tri Here You Come Again ha'n kanow niver-onan 9 to 5, Jolene hag Islands in the Stream (kan dhewdhen gans Kenny Rogers).

Hi re waynyas deg pewas Grammy ha hi a veu henwys y'n rol verr 49 gweyth. Hi re wyanyas deg Country Music Association Awards ha hi yw onan a saw seyth benyn dhe waynya pewas Country Music Association's Entertainer of the Year Award. Ynwedh, yma dhedhi pymp pewas Academy of Country Music Awards, peswar pewas People's Choice Awards ha tri pewas American Music Awards.

Yn 1999, Parton a veu gorrys yn Country Music Hall of Fame. Hi re wrug komposya moy es 3,000 kan, y'ga mysk I Will Always Love You (sewen pop keswlasek rag Whitney Houston), Jolene, Coat of Many Colors ha 9 to 5.

Avel gwarier, hi a sterennas yn fylmow 9 to 5 (1980), The Best Little Whorehouse in Texas (1982) (rag henna hi a veu henwys y'n rol verr pewas Golden Globe avel an gwella gwarier), Rhinestone (1984), Steel Magnolias (1989), Straight Talk (1992) ha Joyful Noise (2012).

Dengarer a vri yw hi. A-ban an bledhynnyow 80, hi a skoodhyas lies tra alusenek, dres oll y'n gwel lettryseth, dre hy Dollywood Foundation. Hy thowlen lettryseth a wra danvon unn lyver an mis dhe bub flogh ynno - hemm yw moy es 850,000 flogh yn Statys Unys, Kanada, an Ruvaneth Unys, Ostrali hag Iwerdhon - a-dhyworth aga genesigeth bys yn skol. Hi a oberi dhe dhendil arghans rag skilys erel, an American Red Cross, SIA (Syndrom Immunodifyk Akwirys), tanyow gwyls 2016 yn Amerika, hwithrans kurungylgh hag erel.

Genys veu Parton yn krowji unn-stevel ryb avon Little Pigeon River yn Pittman Center, Tennessee. Pur voghosek ens i. Yma endometriosis warnedhi. Hi a dhegemeras lies leuvvedhegneth kosmetek rag gwitha hy imach a vri. Parton yw mamm vesydh kaner ha gwarier Miley Cyrus.




#Article 565: Kadeena Cox (140 words)


Kadeena Cox, EOEV (genys 10ves Meurth 1991) yw athlet parasport Bretennek. I a wra kesstrivya yn resegow berr T38 ha'n hwarvosow para-diwrosa C4. Hi o rann kampyorieth an bys IPC Athletics 2015 ha kampyorieth an bys para-diwrosa war resva UCI 2016 may hwrug hi gwaynya titlys an bys yn 100m T37 100m hag yn trial termyn 500m C4 500m.

Hi a gesstrivyas a-barth Breten Veur orth Paralympek an Hav 2016 yn athletek hag yn diwrosa. Hi a waynyas medalen vrons yn resek 100m benenes T38, medalen owr yn trial termyn diwrosa benenes C4-5 ha medalen owr yn resek 400m T38. Hi a dheuth ha bos an kynsa Paralympian Bretennek dhe waynya medalennow owr yn lies sport yn keth Gwariow a-ban wrug Isabel Barr orth Paralympek an Hav 1984.

Genys veu yn Leeds, England dhe ynvroysi Jamaykek. Yma kalesyans liesek warnedhi.




#Article 566: Cecilia Payne-Gaposchkin (357 words)


Godhonydh a'n Ruvaneth Unys o Cecilia Payne-Gaposchkin (10 Mis Me 1900 – 7 Mis Kevardhu 1979), a askonnys yn fenowgh avel steronydh, akademek ha sterfysegydh.

Genys veu Cecilia Helena Payne an 10ves Mis Me 1900 yn Konteth Buckingham, onan a dri flogh dhe Emma Leonora Helena (née Pertz) hag Edward John Payne, dadhelor a Loundres. Hy thas a verwis pan o hi peswar bloodh. Res o hy mamm maga an teylu war hy honan wosa henna. An teylu a vovyas dhe Loundres pan o hi dewdhek bloodh, ha hi eth dhe Skol Mowysi Sans Pol pan o hi etek bloodh. Ena Gustav Holst, dyskador ilow y'n skol, a vynsa hi dhe sewya resegva yn ilow, mes gwell o gensi skiens. An nessa vledhen, hi a gavas skolheygieth dhe studhya yn Pennskol Kergront. Ny gavas hi gradh drefen hy reydh. Ny wrug Penskol Kergront re gradh dhe venenes bys yn 1948. Wosa metya Harlow Shapley hi a gavas gront dhe studhya yn mirva Harvard yn 1923. Yn 1933 hi a vetyas sterfysegydh Russek Sergei Gaposhkin yn Almayn. I a dhemedhis an nessa bledhen.

Yn 1925 hi o an kynsa den dhe waynya PhD yn steronieth a Golji Radcliffe, Pennskol Harvard. Titel an assay o ' Aygylghow sterek: kevro dhe'n studhyans aspiansek a wiskansow gorthtreylyek ster '. Hy diskudhans o bos an keth nivelyow perthynek a vetelyow y'n Howl hag y'n Norvys ha planetys erel, mes bos lower moy a hydrogen a helyum y'n Howl. Y'n termyn na, kesakordyans skiensydhyon o bos an keth nivelyow a bub elven y'n Howl ha Norvys. Steronydh Otto Struve a dheskrifas hy ober avel an assay PhD moyha brintin a skrifys yn steronieth bythkweth.

Wosa hemma hi a studhya ster chanjus, yn unn wul 3,500,000 a aspiansow anedha. Yn hy nessa lyver, hi a dhisplegya an fordhow a usys gans ster dhe evolvya. Yn 1956 apoyntys hi avel professor, an kynsa benen yn Harvard. Awen o hi dhe lower a venenes erel yn steronieth hag y'n skiensow erel.

Yn-mysk an powesow a waynys dhedhi rag hy ober yma an re ma a sew.  Pewas Henry Norris Russell ha Pewas Steronieth Annie J. Cannon.




#Article 567: Hatshepsut (220 words)


Hatshepsut (1507–1458 KOK) o an pympves Faro a'n 18ves ternieth Hen Ejyp. Hi a rewlyas hirra es benyn aral a dernieth deythyek ejypek. Hy hanow a styr Chyf a Venenes Nobyl.

Hy thas o Thutmose I. Hy ragresydh o Thutmose II (hy gour). Hy er o Thutmose III, hy noy, mab Thutmose II dre wreg lyha. Thutmose III o kes-lesruw gans hy lesvam hag o penn an lu, mes Hatshepsut o an rewlyas yn effeyth ha henwys Faro. Hi rewl a dhuryas 21 bledhen ha naw mis, herwydh istorier an tressa kansvledhen KOK Manetho. Hi a verwis yn 1458 KOK, hemma a styr y teuth ha bos Faro a-dro dhe 1479 KOK.

Hatshepsut a dhasfondyas rosweythyow kenwerth a veu goderrys yn sesyans Hyksos a Ejyp dres Oos Kres Nessa (Second Intermediate Period).

Lies ejyptologydh a leveris bos hy folisi tramor hebas y'n brassa rann, mes yma dustuni y hwrug Hatshepsut ledya kaskyrghow an lu yn sewen yn Nubia, an Levant ha Syri a-varr yn hy rewl. 

Hatshepsut o onan a'n drehevyer an moyha askorrus yn hen Ejyp. Hi a wrug gorhemmyn drehevyans a lies ragdres dres Ejyp a-Wartha hag Ejyp a-Woles. Hi a arvethas Ineni, pennser meur y vri. Dres hy rewl, kemmys a dhelowieth a veu askorrys dell eus delowieth Hatshepsut dhe ogas dhe bub gwithti bras y'n bys.




#Article 568: Vera Rubin (252 words)


Vera Cooper Rubin (Mis Gortheren 23, 1928 - Mis Kevardhu 25, 2016) o steronydh Amerykanek. Hi a dhiskudhas mater tewl. 

Genys o Rubin war Vis Gortheren 23, 1928. Hy herens o  Rose Applebaum ha Phillip Cooper.  Pan o hi deg bloodh, Rubin a gevi bern yn steronieth wosa mires orth an ster tre yn Washington, D.C. Pan o hi 14, hi a dhrehevis hy fellweler kynsa hy honan.

Rubin eth dhe Golji Vassar y'n le may hwrug hy B.A. yn 1948. Wosa henna hi a wrug hy M.A. yn Pennskol Cornell yn 1951 ha Ph.D. yn steronieth yn Pennskol Georgetown . Yn Cornell hy assay a studhyas dustini a rosellans mater y'n Ollvys.  

Drefen an assay ma, y leverir bos Rubin an steronydh a dhiskudhas mater tewl. Mater tewl yw sort a vater na dhastewyn golow. Hi ha W. Kent Ford a dhiskudhas  ster ogas dhe gres an galaksi ha ster pell dyworth kres an galaksi dhe waya war an keth kevradh. Ytho steronydhyon a yl gweles 15 kansran a ronnedh kowal an galaksi.   

Rubin a gavas gradhow onourek dyworth Pennskolyow Creighton, Harvard, hag Yale . Hi a waynyas an Pews Kenedhlek Skiensow yn 1993.

Henwys yw pellweler yn-dann dhrehevyans yn Chile ha drumm war an planet Meurth war hy lergh.

Demedhys o Rubin dhe Robert Rubin, fisegydh. Hi a skrifas lyver rag gennertha mowysi studhya skiens. O gensi peswar flogh, henwys  David, Allan, Judith, ha Carl. Hy fleghes oll a dheuth dhe vos skiensydhyon. 

Rubin a verwis yn Princeton Mis Kevardhu 25, 2016.




#Article 569: Plontyans (119 words)


Plontyans yw furv a geskommunya dhe dharlesa kedhlow. Yth yw pupprys ragvreusek. Y tesinys an kedhlow na dhe wul dhe dus omglewes po krysi neppyth arbennek. Herwydh usadow, yth yw an kedhlow politek.

Kales yw aspia mars yw gwir po fug an kedhlow. Yth yw an kedhlow sowdhanus hag anewn fest menowgh. Plontyans a wra dhe dhadhlow durya moy, ha kalessa aga digolm. Y hyll omdhiskwedhes avel skrisellow, argemmynnow an bellwolok, ha gwarnyansow an radyo.

Y teuth an ger 'plontyans' diworth an wreydhenn 'plont-', an diwettha ena diworth Hen Sowsnek, a'n keth gwreydhenn ha'n ger 'plansa'. Henn o styr an wreydhenn yn terowel. Byttegyns, y'n Kynsa Bresel an Bys, chanjys veu dhe styrya tybyansow politek, ervirys aga bos toellus.




#Article 570: Pewas Annie Jump Cannon yn Steronieth (137 words)


An Kowethas Steroniethel Amerikanek a re an Pewas Annie Jump Cannon yn Steronieth pub bledhen dhe venen, a drig yn Amerika Gledh, a gavas PhD rag kevrohow wordhi yn steronieth po skiensow erel kelmys dhe steronieth. Degemerer an pewas a gyv galow dhe kewsel yn kuntelles an Kowethas ha frankwober a $1,500. Henwys an pewas rag steronydh Amerikanek Annie Jump Cannon.

Desevys o Margaret Burbidge dhe gavos an pewas yn 1972, mes hy a'n naghas drefen difaveryans reydh, yn medh Termyn yw dhe dhilea disfaveryans a-barth hag erbynn benenes yn bewnans galwesik. Wosa hemma selys o y kessedhek kynsa war re benenes. hag i a hedhis yn unn re an pewas yn syth. Ynter 1973–2004 res an pewasow gans Kowethas Amerikanek Benenes Pennskol. Wosa 2004 an Kowethas Steroniethel Amerikanek a dhallathas dhe re an pewas arta. 

Dustini: 




#Article 571: Annie Jump Cannon (377 words)


Steronydh Amerikanek o Annie Jump Cannon. Genys o Mis Kevardhu 11, 1863 yn Dover, Delaware ha merwis veu Mis Ebrel 13, 1941 yn Cambridge, Massachusetts. Gans Edward G Pickering, hi a wrug an kevreyth dhe glassa ster, h.y. an Kevreyth Klassa Harvard, selys war dempredh ha klass kammnevesek.

Annie Jump Cannon  o an kynsa a deyr myrgh dhe Wilson Cannon, ser lestri a Delaware ha senedhor an Stat, ha'y nessa gwreg, Mary Jump. Mamm Cannon veu an kynsa dhe dhyski an rannevesow dhedhi, yn unn usya hen lyver steronieth dhe aswon an ster. 

Cannon a gemeri kussul hy mamm, dhe wul resegva a steronieth. Hi a gollas hy hlew pan vo hi flogh, martesen drefen an kleves kogh.  Marnas henna personoleth Cannon o gwresek. Hi a dhewisas na wrussa kavos fleghes.  

Hi a asas dyworth Kolji Wellesley yn 1884.gans gradh yn fisegieth. Ynter 1884 ha 1892 hi a assaya gwellhe hy sleyghneth skeusenweyth. Wosa mernans hy mamm yn 1894 Cannon a skrifas orth hy dyskador kyns a Golji Wellesley, professor Sarah Frances Whiting, dhe wovyn rag ober. Apoyntys hi avel dyskador fisegieth. Dhe sewya hy bern yn steronieth, hi a dhallathas steus yn Kolji Radcliffe (yn le may dyskadoryon a Bennskol Harvard a dhaslavarsa aga arethyow dhe vowysi an Kolji). Cannon a alsa usya Mirva Pennskol Harvard, hag yn 1896 hi a gavas ober gans Edward C. Pickering, kevarwodher an virva. 

Yn hy ober, yth esa Cannon ow mires ster, yn unn assaya aga hlassa, a-dro dhe 400,000 anedha. Hi a dhevisyas an Kevreyth Klassa Harvard. An Kevreyth Harvard a glassa ster herwydh tempredh ha liw an golow. Hi a gavas lies pewas yn hy bewnans, rag ensampel, Pewas Owr Henry Draper an Akademi Kenedhlek Skiensow ha Pewas Ellen Richards Ynwedh hi o an venen gynsa dhe gavos doktourieth onourek yn skiens gans Pennskol Rysoghen. Hi a dhiskudhas 300 a ster chanjus, 5 nova hag unn steren dhewek. Hi a omdennas yn 1940.  

Cannon a enebi lies anjustis yn hy bewnans. Hi o skiensydh benow yn bys a wer. Res o hi pledya hy has hy honan. ynwedh hi o bodhar, heb hedhas dhe dharbar clewes. 

An Kowethas Steroniethel Amerikanek a dhiskwedh an Pewas Annie Jump Cannon pub bledhen dhe steronydhyon benow rag ober wordhi yn steronieth. 




#Article 572: Dana Fischer (381 words)


Dana Fischer (genys 23a Gortheren, 2010) yw gwarier galwesik gwari kartennow Magic: The Gathering. Amerikan yw hi. Kesskorys yw hi avel an yowynka gwarier dhe dhrehedhes an nessa dydh a dournay Grand Prix (eth hy bloodh) ha hi yw an yowynka dhe waynya mona yn Grand Prix (naw hy bloodh). 

Trigys yw Fischer gans hy herens ha hy hwor gottha yn Carmel Valley, San Diego. Hy thas a dhallathas dyski an dhiw vyrgh Magic pan ens i pur yowynk, kyns i dhe allos redya tekst an kartennow. I a dhyskas fatel wra gwari dre gevenna an kartennow. Hy hynsa hwarvos Magic yn-mes hy chi o hwarvos a-denewen Two-Headed Giant gans hy thas orth Grand Prix San Diego yn mis Est 2015, pan o hi pymp.

Hi a gesstrivyas yn hy hynsa Grand Prix heb keswarier vyth yn Portland, Oregon, yn mis Est 2016 hag bos kevrannek yn tri hwarvos Grand Prix aral y'n vledhen na. Hi a omjalenjyas dhe waynya pymp fytt a naw. Hi a hwrug hedhas hemma yn Las Vegas yn mis Metheven 2017, hwegh hy bloodh. Dhe wul hemma, res o dhedhi gwari moy es 20 gwari dres 12 our gans powes boghes ha gul gwell ages 55% a 3,000 gwarier aral (tevesigyon, y'n brassa rann).

Yn mis Meurth 2019, eth hy bloodh, Fischer a wrug hedhas hy amkan dos ha bos an yowynka gwarier dhe dhrehedhes Dydh 2 yn Grand Prix, yn Los Angeles. Hy amkanow nessa o dhe waynya niver a fyttow  kehaval ha'y bloodh ha gwaynya pewas mona. Fischer a wrug hedhas an dhew amkan ma yn Grand Prix Austin yn mis Genver 2020. Hi a worfennas 46ves a 801 gwarier, gans rekord gwayn-koll-kesskor 10-4-1 ha gwaynya $300. Fischer o naw bloodh hag an yowynka gwarier dhe waynya mona orth Grand Prix Magic.

Hy amkanow Magic a dheu yw: dos ha bos an yowynka dhe vos yn Topp 8 hag ena gwaynya Grand Prix; kwalifia rag Mythic Championship, bos yn Topp 8 hag y waynya; gwaynya Kampyorieth an Bys; bos degemerys yn Hall of Fame. Hag yma amkan dhedhi dhe gennertha moy a fleghes ha benenes dhe wari Magic.

Fischer yw aswonnys ynwedh rag gwiska gwiskwari a'y planeswalker Magic, Nissa Revane. Dell yw usys, hi a wari settys Elves yn furvasow Modern, Legacy ha Commander.




#Article 573: Broweghereth (211 words)


Broweghereth yw gul devnydh a own ha freudh dhe ownekhe kowethasow po governansow, po erbynn krysieth. Yth hwrussys lies eghenn a gowethyansow sosyel po politek devnydh a vroweghereth dhe dhrehedhes aga amkanow. Hanow an dus a wra broweghereth yw broweghysi. Sel broweghereth arnowydh yw an ober Sergey Nechayev, gwreydhyas russek neb a dhisplegyas towlennow dhe vroweghi.

Kales yw styrya broweghereth. Nyns eus styr dhedhi yn lagha soedhogel orth nivel keswlasek. Yssynsys yn styryow kemmyn a vroweghereth yw menek a wriansow freudhek ervirys er ownekhe (broweghi). Y hyll henna bos gwrys er amkan kryjyansek, politek po krysiethek, hag y hwrons devnydh a freudh erbynn an lagha. Nebes styryow yssynsys y'n jydh hedhyw yw gwriansow a freudh erbynn an lagha, ha bresel. Nyns yw gul devnydh a wriansow haval gans bagas galweythel henwys broweghereth, dell yw usys. Y hyllir henwel an keth gwriansow broweghereth pan vons i gwrys gans bagas gans achesonys politek.

Yma moy es 10,000 styr a vroweghereth. Treweythyow y fydh an keth bagas bos deskrifys avel kasoryon rydhsys gans aga skoedhyoryon ha broweghysi gans aga erbynnoryon. Yth yw an term broweghereth usys yn fenowgh gans governansow dhe gabli erbynnoryon bolitek.

Yth yw unn furv a vroweghereth gul devnydh a freudh orth anvreselogyon er gwaynya aswonnvos rag bagas, amkan, po unnigynn.




#Article 574: The Prisoner (153 words)


 

The Prisoner yw towlenn pellwolok fugieth aspians ha fugieth skiensel Predennek gwrys gans Patrick McGoohan ha George Markstein. Y 17 towlenn a veu darlesys gans ITV yn 1967. 

McGoohan a warias an lytheren chif, henwys hepken Number Six. Ev o maynor aspians neb a asas y ober a-dhystowgh. Wosa henna, ev a dhehwelas dhe dre ha bos omsettys gans gas. Pan dhifun, yma ev y'n Village hag yw prison mayth yw oll an dus (prisnoryon ha gwithow) henwys gans niverow hepken. The Prisoner yw hwedhel Number Six neb a assay kavoes gorthibow (piw yw Number One ha py governans a wra menystra The Village?) ha Number Two (den a wra chanjya yn-fenowgh) neb a assay godhvos acheson an dhibarth Number Six diworth y ober. 

An towlenn a veu fylmys yn treveglos tornyas Porthmeirion, Kembra. Lies tornyas a wra vysytya an treveglos ma awos The Prisoner ha chi Number Six yw gwithti an towlenn.




#Article 575: Shayna Baszler (202 words)


Shayna Andrea Baszler (/ˈbeɪzlər/ BAYZ-ler; genys 8ves Est, 1980) yw omdowler galwesik americanek ha kyns kreftor breselek kemyskys. Yma ambos dhedhi gans WWE le may hwra hi performya rag merk Raw lemmyn yn 2020 hag yw hanter an Kampyoryon Para-Tava Benenes WWE gans Nia Jax.

Baszler o dhyskas yn kreftow bresel kemyskys (Sowsnek: mixed martial arts, MMA) gans kyns kasor UFC Josh Barnett hag yn omdowl-kachya gans Billy Robinson. Yth esa hy hynsa fytt galwesik MMA yn 2006. Yma rekord MMA a 15 gwayn ha 11 koll, gans 13 gwayn der omrians.

An 13ves mis Gortheren, 2017, Baszler a entras an Mae Young Classic WWE. Hi a fethas Zeda y'n kynsa torn ha, wosa henna, fetha Mia Yim, Candice LeRae ha Mercedes Martinez. An 12ves mis Gwynngala, Baszler a veu fethys yn torn diwettha an tournay gans Kairi Sane. Baszler a vatalyas yn hy hynsa fytt NXT orth diskwedhyans anrekordys an 10ves mis Est, 2017.

Genys ha megys veu Baszler yn Sioux Falls, Dakota Dhyghow. Yma hengerens almaynek dhe das Baszler ha hengerens chinek dh'y mamm. Hi yw Khun Kru yn kowethyans boksusi Muay Thai hag yma grugys gell ju-jitsu brasilek dhedhi. Hy leshanow yw The Queen of Spades (kw: Myghternes Balyow).




#Article 576: Pynngo (115 words)


Krug a rew gorherys gans gweres yw pynngo (pingo yn Sowsnek hag yn Kembrek) a gevys yn ranndirow Arktek, isarktek hag Antarktek. Y hyllons bos mar veur avel 2 km a-dreus gans ughelder a 70m. Styr an hanow yw bre isel y'n yeth Inuit. Tirfurv perirewlyvek yw pynngo. 

Unn a'n ranndirow gans an moyha niver a bynngos y'n Norvys yw Tuktoyaktuk yn Delta Mackenzie, Tiredhow an Gledh-West, Kanada. Yma a-dro dhe 1,300 anedha ena. Yma lower yn Alaska, Greunland, hag Enys Spitsbergen yn Norwy ynwedh. Yma remenans pynngos koth y'n Iseldiryow, ryb Zwaagwesteinde yn ranndir Fryslân, hag yn ranndirow Drenthe ha Groningen.

Yma ensamplow y'n Ruvanieth Unys ynwedh, yn arbennek yn Norfolk ha Kembra West.




#Article 577: Nina Simone (294 words)


Eunice Kathleen Waymon (21a Hwevrer, 1933 – 21a Ebrel, 2003), aswonnys yn-dann hy hanow galwesik Nina Simone, o ilewydh, kaner, kanskrifer ha gweythresor gwiryow kemmyn. Amerikan o hi. Hy ilow o yn efander ledan a eghennow, y'ga mysk klassek, jazz, blous, gwerin, RB, aweyl ha popp. Hi o henwys yn fenowgh The High Priestess of Soul (kw: An Arghoferyades a Enev). Genys veu hi yn Tryon, Karolina Gledh yn 1933, onan a eth flogh yn teylu boghosek. Hy mamm o menyster Methodek. Hy thas o krefter ha barbour. 

Hi a dhallathas seni piano pan o hy thri bloodh. Hy hynsa keskan o daskan piano klassek pan o hi 12. Hi herens o esedhys y'n kynsa rew dh'y gweles, mes movys ens war-dhelergh y'n hel rag ri an esedhow dhe dus wynn. Simone a leveris na wrussa hi seni kyns hy herens dhe vos movys dhe'n kynsa rew arta. Pan o hi 17, Simone a movyas chi dhe Philadelphia, Pennsylvani. Hi a erviras ombrofya rag skolorieth orth kolji leel. Hi a wrug seweni y'n apposyans, mes ny wrussons ri an skolorieth dhedhi awos hy hil.

Y'n bledhynnyow 1960, Simone o diagnosys gans disordyr bipolar. Yn 1964, Simone a dhallathas oberi gans kompani sonskrifa Philips. Hi a dhallathas sonskrifa kanow a-dro dhe'y gwreydh Afrika-Amerika ha dibarder aghel. Hi a wre performya ha kewsel orth lies kuntelles gwiryow kemmyn. 

Kanow meurgerys a'y huntilow yw My Baby Just Cares for Me, Don't Let Me Be Misunderstood, I Put a Spell on You, Feeling Good, Sinnerman ha Mississippi Goddam. Hi a dhewisis hy hanow galwesik yndelma: Nina a-dhyworth leshanow res dhedhi gans karer ha Simone a warier frynkek Simone Signoret.

Simone a verwis ow koska yn hy thre yn Carry-le-Rouet, Pow Frynk, wosa bos klav gans kanker an vronn.




#Article 578: 486958 Arrokoth (243 words)


Taklen dreus-Neptunek yw Arrokoth desedhys y'n Grugys Kuiper y'gan system howlek. Hy apoyntyans rag tro o 2014 MU69 ha'y leshanow gwreydhek o Ultima Thule. Yma niver planet le 486958 gensi. Yma gensi diw rann a shapys dyffrans hag a veu junys war-barth, 35km a hirder (22 mildir). Lemmyn henwys an dhiw rann Ultima ha Thule. An eyl (Ultima) yw teyrgweyth mar vras es y gila (Thule) herwydh dalghedh. Gans termyn a'y resegva a 298 bledhen hag eskresegyans isel, klassys yw avel taklenn rugys Kuiper klassek. Yn 2019 hemm o an pella ha'n kottha taklen a veu vysytys gans tavell efanvos.

Diskudhys Arrokoth war 26 Metheven 2014 gans steronydhyon orth uysa Pellwelell Efanvos Hubble . I a vynnsa kavos kosten dhe vos vysytys gans an davell New Horizons wosa hy vysytyans dhe Blouton. Henwys veu hi avel  Ultima Thule drefen y'n yeth Latin, hemm o an pella tyller a wodhvedhys. Dewisys an hanow wosa kesstrif poblek yn 2018. Y teu an hanow Arrokoth a'n yeth Powhatanek (yeth marow a Maryland, an Statys Unys), gans an styr ebron.

Pur rudh yw spektrum Arrokoth, ow tiskwedhes presens methanol, hydrogen cyanide, rew dowr ha kemmyskow organek war hy enep. An liw rudh a dheu dyworth kemmyskow organek henwys tholinow. Nyns us lies kowdell drefen hy bos re bell dyworth an Howl. Yma taklennow treus Neptunek ow kwaya yn lent, re lent dhe vurvya kowdell dre danbellans. Henn yw fatel an dhiw rann a Arrokoth re dheuth warbarth.




#Article 579: C. S. Lewis (115 words)


Clive Staples Lewis (29 Mis-Du 1898 – 22 Mis-Du 1963) o awtour ha duwonydh Predennek. Ev yw meurgerys rag y seyth romans fantasi Narnia.

Ev a veu genys yn Belfast, Wordhen Gledh, ha mos dhe Malvern, Worcestershire, Pow Sows yn 1908, wosa mernans y vamm. Ev a dhallathsa studhyans dhe Bennskol Rysoghen pan dhallathas an vresel may feu Lewis goliys yn 1918.

Lewis o delenwys gans an dus-enival a Beatrix Potter, y gowethegeth gans J. R. R. Tolkien, an dasvywnans keltek, hag an yeth Wordhonek (kyn na wodhya kewsel).

Lewis a veu besydhys gans an Eglos Iwerdhon, ha kelli y gryjyans pan o lank, ha gul y gavoes arta pan esa dhe bennskol awos kowethegeth Tolkien.




#Article 580: Ching Shih (146 words)


Ching Shih (Chinek: 鄭氏; 'Madame Ching'), genys avel Shih Yang (Chinek: 石陽; 1775–1844), henwys ynwedh Cheng I Sao (Chinek: 鄭一嫂), o morladres a Jina a wre broweghi an mor a-dro dhe Jina dres an oos Emperour Jiaqing a'n Dernieth Qing y'n 19ves kansvledhen a-varr. Hi a wre gorhemmyn moy es 1800 gorhel Kathay gans 60,000 a 80,000 morlader (gwer, benenes ha fleghes). Hi a wre batalya gans kenedhlow bras, kepar ha'n Empir Bretennek, an Empir Portyngalek ha'n Dernieth Qing.

Gwriansow Ching Shih ha'y mayniow a veu deskrifys yn lies lyver, romans, gwari gwydhyow ha fylm, yn China ha dres an bys. Awos hy delanwes euthyk bras ha'y howlwriansow avel morlader hag awos hy dhe worhemmyn morost efan, yth awsonir avel morlader an moyha sewen yn istori.

Genys veu yn 1775 yn rannvro Guangdong. Hi a verwis yn Macaw yn 1844 yn hy gwely, 69 hy bloodh.




#Article 581: George Frideric Handel (532 words)


George Frideric Handel (Almaynek (Deutsche) : Georg Friedrich Händel) (23 mis Hwevrer 1685 – 14 mis Ebrel 1759) o komposydh almaynek neb eth dhe driga yn Pow Sows avel den yowynk ha diwettha mos ha bos Bretennek yn sodhogel.  Johann Sebastian Bach ha Handel veu genys y'n keth bledhen.  An vrassa gomposydhyon o y'ga oos mes ny wrussons i dos er aga fynn.  Handel a janjyas y hanow dhe George Frideric Handel pan dheuth ev ha bos Bretennek.

Kyn trigens an dhew anedha y'n oos Baroque, ilow Bach ha Handel a dhisplegyas yn fordhow dyffrans.  Handel a skrifas lies gwari kan hag oratorio ha dredha, ev a dheuth ha bos pur a vri.  Ev a viajyas lieskweyth ha mos dhe Itali le may wrug ev dyski a-dro dhe composition.  Ny wrug Bach diberth Almayn kresel bythkweyth.ha brassa rann an termyn ev o ilowydh rag eglosyow.  Nyns o Bach aswonnys yn ta y'n oos na.

Handel a skrifas moy ages 42 gwari-kan.  Diwettha, ev a skrifas oratorios.  Y oberennow an moyha a vri yw an Messiah, an Water Music ha Music for the Royal Fireworks.

Genys veu Handel yn Halle yn Almayn north, Saxony-Anhalt yn dydhyow ma.  Y das o barbour ha leuvvedhek.  Ev a dhallathas seni an harpsichord ha'n orgel pan o ev pur yowynk.  Res veu clavichord dhodho pan o ev seyth bloodh hag ev a wrug y braktisya yn soler le ma na ylli y das y glewes.  

Handel eth dhe Bennskol Halley yn 1703 rag studyha an lagha herwydh bodh y das.  Ev a studhyas an lagha unn vledhen mes nyns o ev lowen hag ervria dhe dhos ha bos ilewydh.  

Ev a dheuth ha bos komposydh yn Hamburg hag ena mos dhe Itali yn 1707 rag dyski moy a-dro dhe skrifa gwari-kan. Ev a spenas peder bledhen ena hag askorra Rodrigo yn Firenze yn 1707, hag Agrippina yn Venezia yn 1709.  Agrippina o pur a-vri gans 26 performyans.

Yn 1710 Handel a dheuth ha bos Kapellmeister (lewydh ilow) rag Jori, Elector Hanover, neb a vedha yn skon Myghtern Jori I Breten Veur. An Elector a unnverheas dhe asa  Handel mos dhe Loundres rag bledhen yn 1711.  Handel a dhyskas Sowsnek ha mos dhe Pow Sows arta yn 1712.  Tus kevothek a ros dhodho meur a arghans hag yth esa gober bledhynnyek dhodho £200 a-dhyworth Myghternes Anne.  Yn kettermyn Bach a dhendilas a-dro dhe £80 pub bledhen).  Gans an sewen ma, ev a erviras dhe driga yn Pow Sows yn le dewheles dhe'n Lys Hanover.

Yn 1712 Myghternes Anne a verwis ha an Elector Hanover a dheuth ha bos Myghtern Breten Veur.  Handel a allsa bos yn trobel mes yn hwir an myghtern a dhiwblekheas y wober.

Yn 1724 Handel a vovyas dhe chi nowydh drehevys ha henn o 25 Brook Street, Loundres ha ev a drigas ena bys dh'y vernans yn 1759, 35 bledhen diwettha. An chi yw lemmyn an Gwithti Chi Handel ha hemm yw igor dhe'n poblek. Omma, Handel a skrifas Messiah, Zadok the Priest, ha Fireworks Music.

Yn 1731 tylys veu Handel rag skrifa peswar anthem rag solempnya kurunyans Myghtern Jori II. Onan anedha, Zadok the Priest, re beu kenys yn pub kurunyans a-dhia ena..




#Article 582: Korf lagha (346 words)


An korf lagha a genedhel (po stat) yw eghenn arbennek a skrifenn laghel a wra derivas fatell dhegoedh dh'y governans oberi. Yth yw yssynsys ynno fatell dhegoedh dhe hembrenkysi an genedhel bos dewisys ha py lies termyn yw gwiw ragdha dhe soedha, fatell wrer laghys nowydh ha'ga golegi po dilea herwydh an lagha, py eghenn a dus a yll ragleva ha py gwiryow surhes erell eus dhedha, ha fatell yllir chanjya an korf lagha.

Yma finwethow dhe bygemmys nerth y hyll bos dhe'n governans a-ji dhe'n korf lagha. Y'n tu arall, ny wra kenedhlow gans governansow arwaskus po legrys siwya aga horfow lagha yn fenowgh, po y's teves i korf lagha drog heb ri rydhsys dhe vurjysi po dhe re erell. Y hyllir henwel hemma turantieth, po digevelsi an rewlys hogen. Korf lagha yw fordh venowgh dhe gesunya a-ji dhe geffrysyans.

Nyns yw korf lagha an RU skrifys war unn skrivenn hepken kepar hag an huni a lies kenedhel arall. Yn hwir, nyns yw korf lagha dien an RU skrifys vytholl. Y hyllir kavoes parthow anodho yn skrif, ow talleth gans an Magna Carta (diskwedhys y'n erthygel ma) hag an Gweythresans Towl a Wiryow 1689, keffrys hag an arnowyttha Gweythresansow an Senedh. Parthow erell anodho yw mirys avel lagha gemmyn, hag yth yns i gwrys a dhewisyow breusysi dres lies kansvlydhen yn kevreyth aswonnys avel bleynyans laghel po breusel. Rag henna, yma nebes tus ow leverel bos dhe'n RU korf lagha er feth, po anskrifys.

Y tallathas yn 1787 an Statys Unys an tuedh a skrifa korfow lagha. Yth yw ynwedh Korf Lagha an Statys Unys an berra huni bos tus hwath owth usya, hag y feu chanjys (amendys) lies gweyth dres an blydhynnyow. Y feu gwrys wosa trevesigoryon dhe seweni ow kwaynya ansergogeth diworth Breten Veur. Res o dhedha usya an Skrivennow Keskeffrysyans, mes y feu an Skrivennow asleys gans an Korf Lagha a'n jydh hedhyw.

Yth yw an korf lagha Eyndek a 1950 an hirra korf lagha skrifys y'n bys. Yma 448 erthygel ha 12 lostenn ynno, keffrys ha 5 ystynnans ha 98 amendyans.




#Article 583: Boiling Lake (179 words)


Kowdoll po mogdoll (fumarole) livys yw Boiling Lake (Lynn Bryjyon) yn Dominika, enys y'n Mor Karib. Rann yw a Bark Kenedhlek Morne Trois Pitons, 6.5 mildir (10.5km) dhe'n Est a'n pennsita, Roseau. Lenwys yw gans dowr loos-glas hwythennek, dell yw usys gans komolenn a-ugh. 60-70 m a-dreus yw, an nessa moyha y'n Norvys wosa Frying Pan Lake yn Mordir Nowydh. Y dhownder yw moy ha 60m.

Yma an lynn war woles nans yn kres loskvenydh, yn fas mogdoll livys yw (toll yn krestennan an Norvys hag a stif gassys hag ethen yn mes yw mogdoll). Yn ogas, y'n 'Valley of Desolation' (Nans Difeythtir) yma lies mogdollow erel. Tus a yl mires orth an lynn a-dhywar legh a garrek 30m a-ugh an lann. Dew wover byghan a liv dhe'n lynn, yn unn y dhaslenwel. An dowr a syger der an garrek dhe'n magma a-woles, ha'n unn bryjyon.

Nyns us fordh dhe'n lynn, mes possybyl yw dhe gerdhes 8 mildir (13km) dyworth an nessa fordh ena ha dehweles. Dew dhen a verwis drefen gassys loskvenydhyek ryb an Boiling lake yn 1900.




#Article 584: Nellie Bly (696 words)


Elizabeth Cochrane Seaman (genys Elizabeth Jane Cochran; 5ves Me, 1864 – 27ves Genver, 1922), aswonnys yn-dann hy hanow pluven Nellie Bly, o jornalyas, den diwysyans, deviser ha gweyther alusen Amerikanek. Aswonnys o hy rag hy viaj kampyorus a-dro dhe'n norvys yn 72 dydh, herwydh an den fugiethek Phileas Fogg y'n romans Jules Verne, ha derivas diskudha may oberas hi ynno yn-dann gel rag derivas ow tochya folji a-bervedh. Ragresydh o hi yn hwel ma ha hi a lonchyas eghen nowydh a jornalieth hwithrus.

Genys veu yn Burrell Township, Pittsburgh, Pennsylvani. Hy thas o ynvroyas iwerdhonek. 

Erthygel y'n Pittsburgh Dispatch titlys What Girls Are Good For a dherivis bos benenes y'n brassa rann rag dinythi fleghes hag oberi y'n chi. Elizabeth a skrifas gorthyp yn-dann an leshanow Lonely Orphan Girl. Yth esa marth a hemma dhe'n pennskrifer, George Madden hag ev a brofyas dhedhi chons dhe skrifa erthygel rag an paper nowodhow. Hy hynsa erthygel gwir o henwys The Girl Puzzle hag o yn kever fatel wre didhemedhyans menni benenes. Hi a skoodhyas amendyansow an lagha didhemedhi. Madden a brofyas dhedhi soodh leun-dermyn yn-dann an hanow Nellie Bly.

Avel skrifer, Nellie Bly a fogellas hy hwel y'n kynsa le war bewnansow benenes oberi. Hi a skrifas kevres a erthyglow hwithrus a-dro dhe venenes a ober yn weythvaow. Byttegyns, an paper nowodhow a dhallathas degemeres krodhvolyow a berghennow weythva a'y skrifans, ytho i a's movyas dhe folennow benenes yn kever dillas, lowartha, hag erel.

Hi a viajyas dhe Veksiko ha dalleth derivas ow tochya bewnans ha maner an dus veksikan. Bly a wre krodhvolas kargharans jornalyas leel awos ev dhe gabli governans Meksiko (hag o turantieth yn-dann Porfirio Díaz). An governans Meksiko a's godrosas gans kargharans, ytho hi a dhienkis an pow. Hi a wre kabli Díaz a vos turant owth arwaska an dus ha'n wask.

Bly a asas Pittsburgh Dispatch yn 1887 (wosa bos res moy a ober 'benenes') ha mos dhe Evrek Nowydh. Hi a wrug movya paper nowodhow Jospeh Pullitzer New York World dh'y ri soodh. Hi a dhallathas hwel yn-dann gel a fugya hy bos muskok rag hwithra derivasow a viluster ha dispresyans yn follji benenes orth Blackwell's Island.

Pan esa hi y'n folji, hi a wre previ plit euthyk hy honan. Wosa deg dydh, New York World a wovynnas hy dhe vos livrys. Hy derivas, dyllys wosa henna avel an lyver Ten Days in a Mad-House, o sewen vras. An folji a wrug amendyansow wosa hemma ha hi a dheuth ha bos benyn meur hy bri.

Yn 1888, Bly a ros profyans dhe bennskrifer New York World y hwre kemeres viaj a-dro dhe'n Norvys yn le ages 80 dydh. Dhe 9:40 k.h. an 14ves mis Du 1889, hi a entras yn gorhel tan Augusta Victoria ha dalleth hy viaj 40,070 kilometer.

Hi a dhros gensi hy fows, hy hota, dillas nessa, ha sagh byghan gans daffar omwolghi hag erel. Hi a dhros brassa rann hy arghans (£200) yn sagh yn-kerghyn hy honna. Bly a viajyas heb koweth dre worholyon tan ha trenow. Displegyans a rosweythyow kapel yn-dann vor ha pellskrifa a asas Bly dhe dhanvon derivasow berr yn kever hy viaj. 72 dydh wosa diberth, dehwelys o hi dhe Evrek Nowydh.

Yn 1895, Bly a wrug demedhi gans gwrier ha milvilwas Robert Seaman. Hy o 31 hag ev o 73. Awos yeghes drog hy gour, hi a dhiberthas jornalieth ha dos ha bos penn Iron Clad Manufacturing Co (kompani a wrug kannys leth, fornow tomma, hag erel). Hi o deviser a ganna leth nowydh hag argh skoll dasadow. Mes, yn gwiryonedh, re guv o hi ha nyns o hy da gans erbysieth an weythva, ytho an weythva a veu bankskwattyes.

Bly a skrifas yn kever Keskerdh Gwiryow Ragleva rag Benenes yn 1913 yn-dann an bennlinen Suffragists Are Men's Superiors. Yn Kynsa Bresel an Bys hi a skrifa erthyglow a-dro dhe Voward an Est. Bly o an kynsa benyn, hag onan a'n kynsa estrenyon, dhe weles an grugys bresel ynter Serbi hag Ostri. Hi a veu dalghennys pan veu hi kammgemerys rag aspier Bretennek.

An 27ves mis Genver, 1922, Bly a verwis a fagel skevens yn klavji St. Mark's, Evrek Nowydh, 57 hy bloodh.




#Article 585: Mogdoll (159 words)


Toll yn krestennan an Norvys hag a stif gassys hag ethen yn mes yw mogdoll. An ger Sowsnek ragdho yw 'fumarole', dyworth an Latin  ' fumus ', ow styrya mog. Herwydh usadow, an gassys yw karbon dioxid, sulfur dioxid, hidrojen klorid ha hidrojen sulfid keffrys hag ethen (dowr). Henwys mogdoll a stif gassys loskvenus  'solfarata'  dyworth an ger Italek 'solfo' rag sulfur. Mogdollow a hwer pan vo krackys y'n garrek po yn bush heb patron, mes pan vo magma ogas dhe'n enep. Traweythyow i a yl durya rag kansvledhynnyow po gorfenna wosa seythennyow po misow mar koyeynha an magma yn uskis.

Yma peswar mil a vogdollow yn Park Kenedhlek Yellowstone y'n Statys Unys, ha lies mogdoll yn Park Morne Trois Pitons, Dominika ryb an Boiling Lake. Mogdollow a wra godhosow loskvenus. Tylleryow yn le may pelys o an godhosow ma yw 

Krysys yw dhe vos mogdollow marow war an planet Meurth, yn Kowdoll Gusev, vysytys gans tirer NASA, Spirit.




#Article 586: Papynjay sisserow (296 words)


An papynjay sisserow (Amazona imperialis), henwys ynwedh an amazon emperourethek, yw edhen kenedhlek enys Dominika, y'n Mor Karib. Hy imach yw war vaner an wlas. An hanow sisserow a dheu rag an rannyeth leel.

Hanow yn yethow erel:

Y hirder kresek yw 48cm (19 meusva). Poos kresek an gorreydh yw 900g (32 uns), ha’n vennreydh yw 650g (23 uns), meur yw hevelebys dhe erel a’n unn teylu. Yma ganso gelvin meur ha treys sygodaktylek (dew vys troos a enep war rag, ha dew war dhelergh). Hevelep yw semlant an dhew reydh, bronn purpur ha keyn gwer, gans dewlagas owr/rudh.

Ughel yw y gri, hanter ynter skrij ha garm. Pur ohelus yns i, orth esedha ughel y’n gwydh. Kales yw dhe’aga gweles drefen aga kudhliwans. 

Ynter Mis Hwevrer hag Ebrel, an venenreydh a dhedhow goryans a dhew oy gwynn yn toll gwedhen an goswik law. I a dhehwel dhe’n keth gwedhen pub bledhen. An venenreydh a kovi an oyow rag 26-28 dydh, hag an dhew bapynjay a mag an ydhnigow bys aga bos parys dhe asa an neyth.

Boos an sisserow yw frooth, has, know, mor, bleujyow ha skyll an palmwydh.

Trigys yw papynjays sisserow war enys Dominika yn unnik y’n menydhyow a-ugh 625m (2,100 tr), yn arbennek randir Morne Diablotins, an ughella menydh yn Dominika, ha Park Kenedhlek Morne Trois Pitons.

Fest peryllus yw papynjays sisserow. Yma adro dhe 50 unigyn y’n gwyls. Yma ranndirow gwithys lemmyn yn koswigow an menydhyow. Adhyskans re weresas lettya an kenwerth a babynjays war an enys. Yma kresen rag hwithrans ha gwithans papynjays y’n Lowarthyow Losowek Kenedhlek yn Roseau.

Kudyn veur dhe’n sisserow yw herdhwynsow.  Herdhwyns David yn 1979 ha Hwerdhwyns Maria yn 2017 a arnewas koswigow yn veur. Dybrys papinjays gans serf strotha (boa constrictors), hokys, opossums ha rathes.




#Article 587: Christian Davies (523 words)


Christian Davies (1667 – 7ves Gortheren, 1739), genys avel Christian Cavanagh hag aswonnys avel Kit Cavanagh po Mother Ross', o  Godhales a wrug junya an lu Bretennek yn 1693 tollwiskys avel gour. Hi a wre batalyas y'n troslu yn Flandrys dres Bresel an Naw Bledhen bys yn 1697, wosa henna gans an 4a Dragoons, hag ena gans an Scots Greys yn Bresel Holyans Spayn a 1701 dhe 1706. Awtour Daniel Defoe a dheuth er hy fynn pan o hi Pensyoner Chelsea ha gul hy hwedhel dhe'n lyver The Life and Adventures of Mrs. Christian Davies.

Genys veu hi yn Dulyn, Iwerdhon, myrgh a vrager leel. Hi eth dhe driga gans hy modrep a wre restra diwotti yn Dulyn. Ena hi a wrug demedhi gans Richard Welsh, oberwas hy modrep. Wosa mernans hy modrep, hi a heryas an diwotti hag y restra. 

Hy gour a vansyas yn 1691. Ny wodhir an manylyon, mes ev a dhanvonas lyther dhe Kit yth esa ev y'n lu Bretennek. Kit a redyas hemma hag ervira dhe dreghi hy gols ha tollwiska avel gour dhe junya an lu Bretennek rag y drovya. Hi a junyas avel den an troslu yn-dann hanow Christopher Welch ha batalyas yn Batel Landen. Hi a veu goliys ha dalghennys gans an Frynkyon. Yn 1694, hi a veu keschanjys ha hi a dehwelis dhe lu Bretennek. 

Hi a veu diskergys a'n lu wosa ladha serjont yn skyrm a-dro dhe neb benyn. Hi a omjunnyas dhe'n lu arta yn Scots Greys, arta avel gour. Hi a wre batalyas yn Bresel Holyans Spayn yn 1701.

Hi a omwre hi dhe vos gour gans meur a sewena. Hi a dhybris gans an gwer, eva gansa, koska gansa, gwari kartennow gansa, ha hi a wre pisa rybdha der usya piben alkan gans lethrennow. Mar sewen o hi dell wrug hora leverel Kit dhe vos tas hy flogh. Kit a dylis arghans dhedhi rag hy skoodhya.

Goliys veu hi yn Batel Schellenberg, ytho settys veu hi dhe witha prisnoryon Frynkek. Ena y hwrug hi kavos hy gour, wosa 13 bledhen. Herwydh nebes, hi a wrug y aswon pan o ev owth assaya dynya Iseldiryades, ytho yth erviris hi dhe pesya y'n lu.

Yn 1706 hi a veu goliys arta yn Batel Ramillies, mes an prys ma yth esa torrva yn hy klopen hag an leuvvedhek a dhiskudhas hy bos benyn. Lord John Hay, hembrenkyas an brigad Scots Greys, a erghis hy gober dhe besya ha hi yn-dann with an lu. Pan o hi yagh, hi a veu diskergys ha dalleth oberi avel methor an lu. Hy gour a verwis yn Batel Malplaquet yn 1709. Hi a drovyas an korf hag y ynkleudhyas. Wosa tri mis hi a wrug demedhi soudor Scots Greys, Hugh Jones, mes ev a verwis yn Kerghynnans Saint-Venant yn 1710

Wosa an vresel, yn 1712, hi a veu diskwedhys dhe Vyghternes Anne neb a wrontyas dhedhi pensyon a sols pub dydh. Hi a wrug demedi soudor aral henwys Davies. Pan o hi koth, hi a veu degemerys dhe Glavji Riel Chelsea avel pensyoner. Hi a verwis yn 1739 hag a veu ynkleudhys gans enorys leun an lu.




#Article 588: Charles Darwin (137 words)


Charles Robert Darwin (12 Mis-Hwevrer 1809 - 19 Mis-Ebryl 1882) o bywonydh ha dororydh sowsnek, meurgerys rag y dybieth may hwra oll eghennow byw kevrenna hendasow gemmyn.

Darwin a veu genys yn Shrewsbury, Shropshire, Pow Sows. Ev a dhallathas studhya medhegieth dhe Bennskol Karedin mes dos ha bos didheurys gans bywonieth vorek. Awos hemma, y das a wrug y dhannvon dhe Bennskol Kargront rag dos ha bos pronter.

Y studhyans a vywonieth hag anpryvyon a besyas hag ev a omjunyas vyaj skiensek an Morlu Predennek war an gorhel HMS Beagle. An vyaj a dhuryas pymp blydhen ha Darwin a observyas ydhyn hag enivales a'n ynysow Keynvor Hebask.

Wosa'n vyaj, Darwin hag Alfred Russel Wallace a dhellos aga thybieth an esplegyans.

Darwin a verwis yn y ji yn Loundres yn 1882. Ev a veu ynkleudhys yn Westminster Abbey.




#Article 589: Apys (224 words)


Apys (hanow Latin: Hominoidea) yw enevales y'n bagas dilost henwys prymatys hag yn wreydhek a Afrika mes a drig yn Asia Soth-Est ynwedh. Yn tyffrans dhe brimatys erel, yma gansa gwayans frank, yn arbennek y'n skoodh. Yma diw rann dhe'n ughteylu  Hominoidea: an gybbon, po'n 'apa leha'; ha'n hominid, hemm yw an 'apa moyha'. Enevales goos tomm yns i gans mylgen war aga hroghen. An moyha apa yw an gorylla.

Apys a wrug esplegya dyworth simes nans yw adro dhe 25 milvil bledhen. Tamm ha tamm an eghennow dyffrans a rannas dhe'n eghennnow a-lemmyn. Yma gans gybbones breghow hir dhe leska dres an gwedhennow. Nyns us lost gans apys. Krysys yw apys bos moy skentel ha simes, rag ensampel, der usya toulys. Gwrys studhyansow meur ow tochya omdhegyans apys gans Jane Goodall, Dian Fossey ha Birute Galdikas. An eghennow dyffrans a vyw yn fordhow kowethasek. Yma gans pub eghen kesweythow kowethasek dyffrans. Gybbones a vyw avel koplow, an orangutan war y honan, gorylles yn bagasow byghan ha chympansis yn bagasow meur. Aga boos yw dyffrans ynwedh. Gorylles a dheber delyow, ha'n re erel a dheber frooth, kyn chympansis a dheber kig treweythyow. Marnas tus, pub apa yw ogas dhe vernans, drefen chanj bewva y'n koswigow glaw dre vras.

Restren: Distibuci%C3%B3n_gorilla.png|Gwandrans an gorylla
Restren: Orangutan distribution.png|Gwandrans an orang utan
Restren: Pan.png|Gwandrans an chympansi ha bonobo




#Article 590: Stephanie St. Clair (123 words)


Stephanie St. Clair (24a Kevardhu, 1897 – Kevardhu 1969) o happwarier amerikanek a wre restra lies negys anlaghel yn Harlem, Evrek Nowydh yn rann a-varr a'n 20ves kansvledhen. Saint-Clair a sevi orth an Mafia dres bledhynnyow wosa diwedh an Difen. Hi a besya bos anserghek ha bythkweth ny veu hi rewlys gans an Mafia. Hi a wre restra yn sewen gwari niverow yn Harlem hag o gweythresor an gemeneth dhu, yn arbennek erbynn miluster an kreslu. 

Hy leshenwyn o Queenie, Madam Queen, Madam St. Clair ha Queen of the Policy Rackets (kw: Myghternes Negysyow Kamm Polisi).

Genys veu hi yn West-Eyndaow gans hengerens frynkek hag afrikan. Hi a wodhya Frynkek, Sowsnek, redya ha skrifa. Hi a verwis yn kosel yn 1969, hwath golusek.




#Article 591: J. R. R. Tolkien (114 words)


John Ronald Reuel Tolkien (Mis-Genver 1892 – 2 Mis-Gwynngala 1973) o skrifer, prydydh ha professor sowsnek meurgerys rag y romansow fantasi, The Hobbit ha The Lord of the Rings.

Ev a veu genys yn Bloemfontein, Afrika Dyghow dhe garensow diworth Pow Sows. Wosa'n vresel may hwrug ev omladh, ev a weras skrifa ha dyllo an Gerlyver Sowsnek Rysoghen.

Ev a studhyas an yeth sowsnek dhe Bennskol  Rysoghen ha dos ha bos professor an yeth dhe Bennskol Leeds. Wosa henna, ev o professor dhe Bennskol Rysoghen bys yn y omdennans.

Tolkien o katholik len ha koweth a C. S. Lewis a'n Vettyas yn Rysoghen. 

Tolkien a verwis yn Rysoghen yn 1973 hag yw ynkleudhys ena.




#Article 592: Boudica (349 words)


Boudica po Boudicca (/ˈbuːdɪkə, boʊˈdɪkə/), aswonnys avel Boadicea (/ˌboʊ(ə)dɪˈsiːə/), hag yn Kembrek avel Buddug, o myghternes a'n kordh Keltek Bretennek Iceni, tus a wre triga yn Norfolk, moy po le. Genys veu hi a-dro dhe 25 OK ha ledya sordyans erbynn ostys Emperoureth Romanek yn OK 60 po 61. Yn Breten Veur, yth aswonnir avel gorour an werin.

Hy gour Prasutagus, may hwrug hi dinythi diw vyrgh (ny wodhir aga henwyn) ganso, a wre rewlya avel keffrysias anserghek, yn hanow, a Rom. Ev a gemynnas y wlaskor dh'y vyrghes ha'n Emperour Romanek.  Byttegyns, pan verwis ev, hemm o neghys ha'n wlaskor ha'y gerth a veu synsys. Herwydh Tacitus, Boudica a veu kastigys ha'y myrghes revnys.

Yn 60 po 61 OK, pan esa governour romanek Gaius Suetonius Paulinus ow kul kaskerdh dhe Enys Von, Kembra, Boudica a ledyas kordh Iceni, kordh Trinovantes hag erel yn sordyans. I a dhistruis Camulodunum (lemmyn, Colchester). Kettel glewis a'n sordyans, Suetonius a fistenas dhe Londinium (lemmyn, Loundres), kosten nessa an omsevysi. Ev a fyllis kavos tus lowr dhe dhifres an dre, ytho ev a asas Londinium ha fia dhe'n fo. Boudica a ledyas ost kowrek a Iceni, Trinovantes hag erel erbynn bagas Legio IX Hispana. Hi a's fethas ha leski Londinium ha Verulamium (lemmyn, Sen Albans). A-dro dhe  70,000–80,000 den romanek ha bretennek a veu ledhys y'n tri sita gans ost Boudica. 

Suetonius a sevis erbynn ost Boudica orth le ankoth, dres lycklod a-hys fordh romanek, aswonnys lemmyn avel Watling Street. Yn despit dhe gavos le a dus ages Boudica, ev a fethas an Vrithonyon yn batel a dreylyas an vantol. An goredhom a wrug dhe Nero prederi a gildenna oll an lu romanek a Vreten Veur, mes trygh Suetonius erbynn Boudica a fasthes maystri roman a'n ranndir. Wosa henna, po Boudica a omladhas rag dienk bos dalghennys (herwydh Tacitus) po merwel a neb kleves (herwydh Cassius Dio).

Cassius Dio a's deskrifas avel hir, gans gols hir gellrudh, lev garow ha tremmyn lymm. Ev a skrifas y hwiska hi yn fenowgh delk owr bras (martesen torc), pliskin liwus ha mantell tew tackys gans brocha.




#Article 593: Grace Hopper (289 words)


Grace Murray Hopper (9ves Kevardhu 1906 – 1a Genver 1992) o amontyeriether amerikan ha sodhek Morlu Statys Unys. Hi a oberi 43 bledhen gans jynnow-amontya y'n Morlu. Hi o onan a'n kynsa tus dhe oberi gans jynnow-amontya bysyel arnowydh hag onan a'n kynsa towlenner a'n reknell Harvard Mark I.

Genys veu Hopper yn Evrek Nowydh, Statys Unys. Hi a wrug gradhya a Golji Vassar yn 1928 ha Pennskol Yale yn 1934 gans doktourieth yn awgrym. Hi o esel kevasran Golji Vassar pan dhallathas Nessa Bresel an Bys. Hi a junyas an Morlu SU yn 1943, yn despit dhe'y oos ha braster. Hi o gorrys yn Bureau of Ordnance Computation Project rag oberi gans kudynnyow towlynnow.

Hi a oberi war UNIVAC, an kynsa jynn-montya kenwerthel skeul vras. Hi a aswonnis bos possybyl rag towlennow dhe vos skrifys yn yeth ogas dhe Sowsnek. Dhe'n eur na, towlennow o skrifys yn kod jynn po yethow, avel yeth assembla, ogas dhe god jynn. Hy a dhallathas dhisplegya yeth FLOW-MATIC. FLOW-MATIC o an kynsa kompilyer yn Sowsnek. 

Hy ober FLOW-MATIC a ledyas dhe'y ober war yeth COBOL (Common Business-Oriented Language [yeth kemmyn rag negys]), selys war hy thybyans a yeth towlenna ogas dhe Sowsnek. Ober Hopper a dreylyas yeth jynn-amontya dhe eryow a usyn pub dydh. Sewena vras o drefen nag o yn-dann gwiryow printya, ytho y hyllir bos usys gans lies towlenner. COBOL a dheuth ha bos an yeth ollvysel rag kodyans negys, usys yn governans, diwysyans ha kenwerth. 

Wosa an vresel, jynnow-amontya o hwath meur dhe les dhedhi. Hopper a oberi orth Remington Rand ha, wosa henna, orth Sperry Corporation. Hi a besya oberi war vedhelweyth rag jynnow-amontya. Hi a omdennas a'n Morlu yn 1986 ha merwel an kynsa mis Genver, 1992.




#Article 594: Mary Wolverston (314 words)


Mary Wolverston (kyns 1525 – wosa 1587), Arlodhes Killigrew, o benyn jentyl a Suffolk, demedhys yn teylu koth kernewek, a veu kuhudhys a vorladrynsi dres rewl  Elizabeth I a Bow Sows. Hi o myrgh Philip Wolverston (deskrifys avel morlader jentyl) a Wolverston Hall yn Suffolk.

Hi a wrug demedhi hag ena dos ha bos gwedhwes a-varr yn hy bewnans. Wosa henna, hi a dhemedhi Syr John IV Killigrew a Arwynnek, yn ogas dhe Bennrynn, Kernow. Ev o Governour 2a a Gastel Penndinas, drehevys war stat an teylu. 

Yn 1582, gorhel spaynek, Marie of San Sebastian, a diras dhe Arwynneck. Wolverston a glewas bos tresor war'n gorhel, ytho hi a elwis an kapten ha nebes a'y vayni dhe'y kastel. Ha nyns esens i war'n gorhel, hi a erghas hy thus dhe omsettya an gorhel ha synsi an karg.

Pan wrug an Spaynyoryon dehweles ha diskudha an pyth a hwyris, i a grodhvolas dhe'n awtoritas. Byttegyns, an breusyas leel o mab Arlodhes Killigrew, ytho ev a naghas aga gyth. Serrys, an Spaynyoryon eth dhe Loundres ha degemeres gweres an gannas spaynek. Awos bos gwriansow Arlodhes Killigrew mar dhiveth, hag yn dowryow sowsnek a-der le pell, hemm a gawsyas goredhom lyskanasek ogatti.

Awos henna, sodhogyon a veu danvenys a Loundres dhe hwithra. Pan o diskudhys y hrug an breusyas, mab an Arlodhes, mellya gans an hwithrans leel, y feu hi ha'y heskalyon chyf dalghennys. Prevys ha keblys veu hi, ha hi a veu res sentens a vernans. Hy heskalyon a veu gorrys dhe vernans, mes Myghternes Elizabeth a leveris y hwra hi gorra Arlodhes Killigrew yn prison yn le henna. Hi a veu livrys a brison wosa hy mab dhe dyli lies falsgober.

Hi a verwis yn pluw Sen Budhek, Kernow. Ny wodhir an dydh, mes hi o hwath yn fyw yn 1587 drefen y kablir hy mab a lettya gythresow laghel rag morladrynsi er hy fynn.




#Article 595: Marie Curie (387 words)


Maria Salomea Skłodowska–Curie (Marie Curie) (7ves Du 1867 – 4a Gortheren 1934) o kymygydh ha fysegydh polonek. Hi a wre hwithrans war radyoweythres. Hi o an kynsa professores orth Pennskol Paris.  Curie o an kynsa benyn dhe waynya pewas Nobel, an kynsa den dhe waynya dew bewas Nobel ha'n unnik den dhe waynya pewas Nobel yn dew skiensow dyffrans. 

Genys veu hi yn Warszawa, Poloni. Hy thas o dyskador awgrym. Yn 1891 hi eth dhe Baris rag mos dhe bennskol rag gradh ughella. Hi a dheuth erbynn hy gour, Pierre, orth Municipal School of Industrial Physics and Chemistry (Skol Vurjesedhek a Fysegieth Dhiwysyansek ha Kymygieth). Hi a 'n demedhas yn mis Gortheren 1895 wosa bledhen.

Yn mis Metheven 1903, Curie a waynyas hy doktourieth a Bennskol Paris. An mis na, an kopel Curie a veu gelwys dhe'n Fondyans Riel yn Loundres dhe arethya ow tochya radyoweythres. Awos hy bos benyn, Marie Curie a veu lettys a gewsel ha Pierre hepken a gewsis. Yn kettermyn, diwysyans nowydh a dhallathas, selys war radium. Ny wrug an kopel Curie patentya aga diskudhans, ytho ny wrussons i kemeres meur a brow a'n diwysyans lesek ma.

Hi a waynyas pewas Nobel 1903 yn Fysegieth gans hy gour Pierre Curie ha'n fysegydh Henri Becquerel, awos aga ober ragresek displegya an dybieth radyoweythres. An kessedhek a vynni enora saw Pierre Curie ha Henri Becquerel, mes esel an kessedhek, awgrymer swedek Magnus Gösta Mittag-Leffler, a warnyas Pierre yn kever hemma. Wosa krodhvol Pierre, Marie a veu keworrys dhe'n hanwesigeth.

Gans gisyow ober a dhevisyas hi rag enyshe isotopow radyoweythresek, hi a waynyas pewas Nobel 1911 yn Kymygieth rag an diskudhans a dhiw elven: polonium ha radium. Polonium a veu henwys wosa Poloni, hy thre. Hi a wre usya hy studhya yn radyoweythres dhe dhisplegya dhyghtyans nowydh rag kanker. Dres Kynsa Bresel an Bys hi a dhisplegyas unsesow radyografieth gwayadow rag ri gonisyow dewyn X dhe glavjiow tylda.

Y'n bledhynnyow 1920, Curie ha'y howethysi a dhallathas diskwedhes arwodhyow a ganker. Hi a dheuth ha bos dall ogatti. Curie a aswonni yth o possybyl re beu radium ow kawsya an arwodhyow, mes ny vynni hi avowa hemma. Medhogyon a leveris bos anemia parhus dhedhi awos bos ogas dhe dhewynnyans mar hir. Hi a verwis yn 1934, 66 hy bloodh, orth yeghesva Sancellemoz yn Passy (Haute-Savoie), Pow Frynk.




#Article 596: Cleopatra VII (589 words)


Cleopatra, Myghternes Ejyp, o onan a'n moyha aswonnys benenes yn istori. Hy hanow leun o Cleopatra VII Thea Philopator (69 KOK – 12ves Est 30 KOK). Hi o an diwettha rewlyer a'n Dernieth Ptolemaek a Faros a veu gorrys yn le yn Ejyp wosa mernans Alexander Meur. Wosa hy mernans, Ejyp a dheuth ha bos ranndir romanek Aegyptus.

Yma lies hwedhel a-dro dhe rychedh Cleopatra. Y leverir y hwrug hi badhya yn leth rag medhelhe hy kneus. Y leverir ynwedh y hwrug hi happwari gans Antony y halsa hi gul boos an moyha kostus yn bys.  Rag gwaynya, hi a gemeras skinen berl, hy theudhi yn aysel ha hy eva.

Genys veu hi yn Sita Alsander, pennsita Ejyp. Pan o hi 18 bloodh, hy thas hag yw myghtern a verwis. Hi ha hy broder, Ptolemy XIII, a dheuth ha bos rewlysi Ejyp; hi o myghternes hag ev o myghtern. Hy broder o saw deg bloodh, ytho hi o an rewlyer gwir.

Cleopatra a wrug eskerens yn mysk an lysoryon, ledys gans an spadhesik Pothinus, hag i a removas Cleopatra a'y rewl ha gul dhe Ptolemy bos an rewlyer unnik, yn a-dro dhe 50 KOK.

Y'n eur na, yth esa dew hembrenkyas romanek ow kesstrivya dhe dhos ha bos ledyer an Repoblek Romanek: Julius Caesar ha Pompey. Julius Caesar a fethas Pompey orth Batel Pharsalus yn Pow Grek, yn 48 KOK. Pompey a dhienkis dhe Ejyp hag a veu moldrys war worhemynadow Ptolemy. Ptolemy a dybis y fydh Caesar pes da, mes yn gwiryonedh Caesar a wrug gava lies senedhor a vatalyas er y bynn rag kennertha kres yn Rom. Moldrans Pompey a dhistruis towlow Caesar. Pompey a veu dibennys a-dherag y deylu, ytho ny wrussa teylu ha skodhyoron Pompey ankevi hemma nevra.

Y teuth Caesar dhe Sita Alsander. Ejyp o kowell bara a alsa bosa Rom. Servysi Cleopatra a rolyas leurlen gans Cleopatra ynni ha kemeres an leurlen dhe'n palys le mayth esa Caesar godriga ynno. An servysi a dhug an leurlen dhe Caesar ha'y dirolya. Caesar a veu gweskys gans kerensa Cleopatra. Hi o 21 bloodh hag ev 52.

Caesar a erviris dhe wul Cleopatra myghternes arta, mes nyns o Ptolemy pes da gans henna. Yth esa meur a omladh, mes Caesar a waynyas. Hag ev ow tiberth, Ptolemy a godhas yn Dowr Nil ha beudhi. Broder yowynk aral a dheuth ha bos myghtern, mes arta Cleopatra o an rewlyer gwir Ejyp. Cleopatra a dhinythis mab gans Julius Caesar, henwys Caesarion. Mes, hware wosa henna, Caesar a veu moldrys yn Senedh yn Rom, an 15ves mis Meurth 44KOK. Cleopatra a dhienkis tre dhe Ejyp.

Mark Antony, hembrenkyas lu Caesar, hag Octavian, er laghel Caesar, a fethas an bagas (ledys gans Brutus ha Cassius) a wrug kesplottya erbynn Caesar. Le Caesar a veu kemerys wosa henna gans tri hes-Konsul, an Drigourieth Nessa: Octavian, Mark Antony ha Lepidus. Ny veu Lepidus mar bosek; tenkys an Emperoureth o ervirys dre gesstrif ynter Antony hag Octavian. Mark Antony a dheuth dhe weles Cleopatra ha a veu gweskys gans kerensa anedhi (kynth esa gwreg dhe Antony seulabrys). Cleopatra a dhinythis tri flogh ganso, dew anedha gevellyon.

An kesstrif ynter Octavian hag Antony a dheuth ha bos moy sad hag yth esa kas yn skon. Cleopatra a usyas hy arghans dhe weres Antony, mes y hwrug Octavian gwaynya an vresel. Ev a dheuth ha bos rewlyer Emperoureth Romanek yn-dann hanow Caesar Augustus. Ev a gemeras Ejyp a Cleopatra hag, an 12ves mis Est 30KOK, hi a wrug omladha dre asa asp gwenonek hy bratha.




#Article 597: Pons (130 words)


Pons yw kesweyth rag tremena spas ygor po aswa. Dre vras, Ponsyow yw gwrys rag tremena avonyow, nansow, po fordhow. Y’n jydh hedhyw, rann vrassa a bonsyow yw gwrys rag don kerri, mes tus re gerdhas dres milyow a vledhynnyow ynwedh. Yma ponsow a dheg fordhow a-ugh fordh aral ynwedh.

Ponsow breselek yw degadow, rag gallos aga movya dhe’n le mayth yw res. Hemma a styr aga bos komplekka ages an brassa rann a bonsyow skwir.

An kynsa ponsyow gwrys gans den a veu gwrys, dell hevel, a brenn po men. Nebes ponsow gwrys a ven re besyas dres milyow a vledhynnyow. Yn kansvledhynnyow a-dhiwedhes, an brassa rann a bonsyow bras yw gwrys a dhur. Ny wrons i pesya dre dermyn mar hir. Lies pons yth yw yn studh drog.




#Article 598: Frigad Klass 31 (101 words)


Frigad Klass 31 yw eghenn a frigad devisys rag an Morlu Predennek hag a vydh ow talleth aga gonis yn blydhennow 2020 gans brassa frigad devisys, Klass 26.

An daswel a ammok predennek re ervirsa, yn 2010 bos res dhe geschanjya an 13 frigad Klass 23 (drehevys yntra 1989 ha 2000) gans 13 gorhel nowydh (Klass 26); 8 lester gans arvow erbynn lester-sedhi, ha 5 lester rag porpos ollgenmyn. Byttegyns, an daswel yn 2015 a erviras y fydh an 5 lester ma desin nowydh (Klass 31).

Yn 2018, tri bagas a veu dewisys rag erghi dhe dhesinya ha drehevel an lestri:




#Article 599: Gwraghes Nos (450 words)


Kynth o benenes lettys a vatalyas y'n kynsa le, Major Marina Raskova a usyas hy soodh ha kestav gans Joseph Stalin dhe gavos kummyas a furvya unsysow batalyas benow. 

An 8ves mis Hedra, 1941, gorhemmyn a veu res dhe dhispletya tri unsys ayrlu benenes, an 588ves Kaslu y'ga mysk. An kaslu, furvys gans Major Raskova ha ledys gans Major Yevdokiya Bershanskaya, o furvys a vodhogesow yowynk. Eseli an kaslu o displetys a Skol Ayrennans Breselek Engels dhe voward an Soth avel rann an 218ves Rann a'n 4a Ayrlu dhe'n 23a mis Me 1942, le may dhrehedhsons an 27ves mis Me.

Gis omsettya an tanbelenoryon nos o krowdra an jynn yn ogas dhe'n gosten ha gwylana dhe'n poynt dyllo, gans saw tros gwyns gesys rag diskudha i dhe vos ena. Soudoryon almaynek a leveris bos an son haval dhe gwelynni skubel hag i a henwis lewyadoryon Gwraghes Nos. Awos ughelder isel aga neyj ha poos an tanbelennow, ny wrug an lewyadoryon degi lammlennow bys yn 1944.

An kaslu a neyjas missyons ankombra ha tanbellenna kewar erbynn an lu Almayn a 1942 bys yn diwedh an vresel. A'y ughboynt, yth esa 40 mayni dewdhen dhodho. I a neyjas moy es 23,000 omsettyans ha droppya moy es 3,000 tonna a danbelennow ha 26,000 tanbelenigow tanek. I a dhistruis po kisya 17 treusva dowr, naw hyns horn, dew worsav tren, 26 gwaraji, 12 gwithva keunys, 176 karr arvwiskys, 86 poyntys tenna hag 11 golow hwilas. Dres hemma, i a wrug 155 droppys provia a voos ha daffar ladhva dhe'n lu Sovietek.

Yth o an unsys benenes gans an moyha medalennow yn Ayrlu Sovietek. Meur a'y lewyadoryon a neyjas moy es 800 missyon dres an vresel; 23 anedha a waynyas titel Gorour an Unyans Sovietek ha 32 anedha a verwis dres an vresel, yn omladh, dre vomm ayren po a gleves. Yn somm, 261 benyn a servyas yn kaslu.

An kaslu a neyjas yn diwayren prenn-ha-kewarghlen Polikarpov U-2, desin a 1928 rag trenya ha poltra trevas. Ny ylli an ayren degi saw diw danbellen yn kettermyn, ytho res o dhedha gul eth po moy missyon pub nos. Kynth o an ayren lent ha gyllys mes a us, an lewyadoryon a gemeres prow a'y trabellheans marthus.  Ynwedh hy thooth ughboyntel o le ages tooth difygyans an ayrennow almaynek, ytho hi o kales dh'y thenna dhe'n dor.

Nyns o an kaslu ayrenna benenes ma dynnerghys y'n lu yn kuv y'n a'n dalleth. Lewyadoryon gorow a brederis aga bos isella hag i a veu digortes dhedha. Benenes an kaslu o res unwiskow hag eskisyow koth ha re vras gans an gwer, hag ynwedh toulys elvennek (rewlellow,  torchennow, pluvennow plomm, h.e.) yn le toulys  (r.e. radar, gonnys, radyos, h.e.).




#Article 600: Joan Petchey (291 words)


Joan Eileen Petchey (17 Hedra 1920 – Metheven 1990) o hembrenkyas a dhasserghyans an yeth Kernewek kewsys. Dyskador a Frynkek ha Kernewek o hi. Skoodhyer Mebyon Kernow o hi. 

Hi a veu genys an 17ves mis Hedra 1920 yn Truru. Hy thas, William, o lavuryas rag ser prenn; hy mamm o henwys Lillian (née Williams). Yn 1939 yth esa hi ow triga yn Chelsea, Loundres gans hy herens le may oberi hi avel jynnskrifer rag Tollva an Wlas. Yn 1958, yth esa hi ow triga yn Battersea gans hy mamm. 

Benyn skiansek, pur freth o hi, gans gnas pur grev.Yth esa tan yn hy holon rag an yeth. Elizabeth Carne, Bardh Meur, a leveris yn hy hever hi o benyn a vri., benyn pur dha rag an Kernewek kewsys. Drefren, kyns henna, nag o kewsys Kernewek. Hi a ankombri an Bardh Meur Gunwyn orth y solempnita dre gewsel ganso yn freth hag ev heb Kernewek kewsys yn freth. 

Wella Brown, an yethydh, a dhyski anedhi yn Lyskerrys hag ev ow studhya rag an apposyans kynsa gradh. Yn bledhynnyow 60, hi a wre restra an Kylgh Keltek, bagas a dus a-dhyworth lies pow Keltek a skrifa an eyl dh'y gila y'n yethow Keltek. Hemm o posek rag studhyoron a Gernewek drefen nag usi an kesrosweyth y'n termyn na. Hi a restra skol hav yn Truru pub mis Est pan esa hi trigys ena.  

Hi a veu urdhys avel bardh yn 1950 orth Dons Meyn Bosskawen. Elowen - Kernewek rag bagas a wydh Ulmus procera - yw hy hanow bardhek.  

Elowen a verwis yn mis Metheven 1990, yn Sen Austel. Nicholas Williams, an yethydh, a leveris pan verwis hi, my a wodhya fatel wrug an taves Kernewek kelli onan a'y kampyoresow moyha stout.




#Article 601: Pepper&amp;Carrot (110 words)


PepperCarrot yw kevres roskomik rydh ha pennfenten ygor gans artydh Frynkek David Revoy a-dro dhe wragh degowek Pepper ha'y hath Carrot.Dallethys veu an 10ves mis Me 2014. 

Yma treylyansow a'n kevres kavadow yn moy es 50 yeth. An gwersyon Kernewek yw treylys gans Steve Harris ha provredys gans Steve Penhaligon. Yth yw an kynsa roskomik kavadow yn yeth Kernewek.

Revoy a wra an kevres gans medhelweyth rydh, kepar ha Krita hag Inkscape. An art yw kavadow yn-dann kummyas Creative Commons Attribution 4.0.Revoy a wra kennertha yn kler fanart hag erel. Skoodhys yw an roskomik gans tasogyon dre Patreon ha heb argemynnans yw.Revoy a ober war an roskomik avel y soodh.




#Article 602: Esperantek (180 words)


Esperantek yw yeth heweres drehevys. L.L. Zamenhof, optycyan polanek, o y wrier. Ev a wrug an yeth rag esya keskomunyans keswlasek. Y amkan o desinya Esperantek may hyll tus gul y dhyski moy yn es ages yethow aral.

Wortalleth, Zamenhof a henwis an yeth La Internacia Lingvo, an pyth a styr “An Yeth Keswlasek” yn Esperantek. Yn skon, tus a dhallathas y henwel Esperantek, hanow moy sempel, an pyth a styr “neb a wayt”. An hanow na a dheu dhyworth Doktoro Esperanto (Medhek neb a wayt), an pyth a wrug Zamenhof omhenwel yn y gynsa lyver a-dro dhe Esperantek.

Yma tus a wor kewsel Esperantek yn lies pow hag yn pub brastir. Denvyth ny wor py lies kowser Esperantek usi y’n bys. An brassa rann a bennfentynnyow a lever bos yntra nebes kans mil ha dew milvil gowser Esperantek. Nebes tus a wrug tevi ow kewsel Esperantek avel kynsa yeth. Martesen, yma dew vil a’n dus ma. Ytho, yw Esperantek an yeth drehevys moyha usys y’n bys.

Den a wra kewsel po skoodhya Esperantek yw henwys “Esperantist”, dell yw usys.




#Article 603: Cristoforo Colombo (108 words)


Cristoforo Colombo  (1451–1506) o gwikor Genoese hahwithrer. Genys veu yn Genoa, Itali, yn 1451.  

Yn 1492 Colombo a diras war ynys Bahama, an kynsa den europek dh'y wul. Y gynsa amkan o dhe gavos hyns uskissa dhe Asi a-dhyworth Europa. Ev yw aswonnys avel an den a 'dhiskudhas' an Bys Nowydh awos y vyaj dhe dhalleth oos trevesigoleth europek y'n brastir Amerika kynth o Leif Erikson an kynsa den europek dhe dira war dir Amerikanek.

Pan dhyskas Spayn Colombo dhe dhiskudha Bys Nowydh, lies den henwys conquistadors eth ena ynwedh ha henn o dalleth trevesigoteth Spaynek an Amerikaow..

Colombo a verwis 20 mis Me 1506, yn Valladolid, Spayn.




#Article 604: James Cook (127 words)


Kapten James Cook, FRS (27 mis Hedra 1728 – 14 mis Hwevrer 1779) o hwither Sowsnek, marner ha desinor mappow. Ev a wrug tri vyaj dhe'n Keynvor Hebask, ow kul mappow a'n leow ha rekordya ynysyow hag arvoryow war vappow Europek rag an kynsa prys. Ev yw aswonnys yn arbennik rag kavos an arvor est Ostrali, kavos an ynysyow Hawaii ha gul an kynsa mappow a Newfoundland ha Mordir Nowydh.   

Yn y vewnans, ev a wolyas diwweyth a-dro dhe'n bys. Ev a dremenas an Kylgh Antarktek ha kavos ynysyow nowydh y'n Keynvor Hebask ha tirwelyow nowydh yn Amerika Gledh. Ev a spenas meur a dermyn ow kul arbrovow godhonieth, ha gul mappow a'n leow nowydh. Ynwedh, ev a skrifas lies lyver a-dro dhe'n pyth a gavas ev..




#Article 605: Vasco da Gama (111 words)


Vasco da Gama (1460 po 1469 - 24 mis Kevardhu 1524) o marner Portyngalek. Ev o an kynsa den europek dhe vyajya dhe Eynda dres Cape of Good Hope orth penn dheghow Afrika. Ev eth dhe Eynda teyrweyth yn gorhel.

Da Gama veu genys yn Sines, Portyngal. Y bennbloodh o an 5es mis Metheven. Herwydh derivas nebes den, marghek o ev yn degbledhen 1490 yn Sines.

Ev a dhiberthas Lisboa an 4a mis Gortheren 1497 gans peswar gorhel - an São Gabriel, an São Rafael, an Berrio, ha gorhel gwithans gans hanow anaswonnys. Yth esa hwans dhodho a wolya dhe Eynda.  Ny wrug hwithrer europek golya pella ages Afrika Soth kyns.




#Article 606: Koswik law (119 words)


Koswik law yw koos a gemmer glawas poos. An brassa goswik law yw an goswik Amazon gans brassa rann anedhi yn Brasil.  Godhonydhyon a grys moy ages hanter an eghennow a blansow hag enyvales yn oll an bys dhe driga  y'n goswik law. Moy ages kwarter a vedhegneth yn oll an bys a dheu a-dhyworth koswik law. Ny gudhons i marnas   6% arenep an norvys mes fenten posek yns a oksygen.

An goswik law a gemmer a-dro dhe 1.2 - 6.3m a law dres an vledhen. Tomm yw oll an vledhen ha dell usys le ages 34°C (94 °F) ha moy ages 20 °C (68 °F). Leythedh kresek yw 77 dhe 88%. Yma koswikow glaw yn tri ranndir meur:




#Article 607: Mineral Point, Wisconsin, USA (167 words)


Mineral Point (kw: Penn Moon) yw cita yn Konteth Iowa, Wisconsin, an Statys Unys. Furvyes veu an drevesigeth yn 1827, ha hi yw an tressa cita kottha Europek yn Wisconsin. 2,389 o an poblans yn 1860 ha 2,487 o an poblans erbynn 2010.  

Kemmyn o moon plomm y'n ranndir. Lies ynvroyas a dheuth a Gernow dhe Mineral Point. I a dhallathas gul balyow yn-dann dhor. Erbynn 1845, hanter pobel an cita o Kernewek. Herwydh an ‘Mineral Point Tribune’ (kw: Nowodhow Penn Moon) yn 1847, askorrys 43,800 peuns a blomm nowydh pub dydh.

Y’n bledhynnyow wosa hemma, askorrans a lehi. Trovys o owr yn Kaliforni yn 1848. 700 den eth dhe Galiforni dyworth Mineral Point dhe hwilas ragdho. Balyow zynk a dheuth dhe vos moy posek y’n bledhynnyow a-wosa.

Hedhyw, tornyaseth yw posek. Pendarvis yw le ertach gans nebes drehevyansow an ynvroysi. An tavern ‘Red Rooster’ (kw: an kulyek rudh) a dhyght pastiow kernewek ha figgy hobbin. Yma gwerthji royow kernewek war an penn stret, ‘High Street’.




#Article 608: Dowrgleudh Teyl Tamar (257 words)


Dowrgleudh forsakyes yn Kernow est yw an Dowrgleudh Teyl Tamar (Sowsnek: Tamar Manure Navigation).

Fondyes a veu'n Kompani Dowrgleudh Teyl Tamar (Tamar Manure Navigation Company) yn 1794. ow tremena'n gores (dhe Benn an Gores) dre dhowrgleudh 500 lath (457.2 meter) dhe'n west a'n avon. Hemma o'n unsel oberans gorfennys y'n ragdres derowel, hag y feu asonwys avel an Dowrgleudh Teyl Tamar. 

An ynpertha a wodeyl, aswonys avel teyl dhe bols an drehevyans, ha glow kepar ha'n esperthi a vryckys ha growan a hys an gorhelyans kott ma a waynyas prow rag lies bledhen. An dowrgleudh a Lannstefan dhe Dredamar a veu gorfennys yn 1826 avel rann a ragdres aral, an Dowrgleudh Porth Bud. Devnydhyas an dowrgleudh dhe brovia glow dhe Asweythva Dowrgonna bys yn 1914. An lok ma a asas gorholyon dhe sevel a dhowrow lanwes an Tamar dhe nivel an dowr a-ugh dhe'n gores. Y feu gwrys a rowan hag o 70 x 20 tros-hys (21.3 x 6 meter) y vraster. Skeul eghek a dremenas an lok. An hyns gorholadow a-hys an Tamar ha'n Dowrgleudh Teyl yn-dann rewlyans an kompani o tri mildir (4.8 km) y hys.

Y'n jydh hedhyw forsakyes yw an Dowrgleudh Teyl Tamar, hag ytho y hworfenn gorholyans an Tamar yn-dann an gores. Dyji gwithyas an lok yw chi privedh lemmyn ha kales yw drehedhes an dowrgleudh awos an prysk ha studh an hensi.Nyns eus remenans vyth a'n tetys dowr dhe'n north a'n lok. Yma'n dowrgleudh war rol Meyn Kov Koth, Niver 984.

Rol a Dowrgleudhyow yn Kernow

Dowr Tamar

Ranndir Balweyth Tamar




#Article 609: Dowrgleudh Sen Kolom (983 words)


An Dowrgleudh Sen Kolom, treweythyow aswonys avel Dowrgleudh Edyvean (Sowsnek: Saint Columb Canal; Edyvean Canal), o towlen dowrgleudh astelys yn Kernow a veu desinyes dhe garya tewes mor dh'y dhevnydhya avel teyl. Y feu awtoritys yn 1773 hag yth yw possybyl rann anodho dhe vos devnydhyes a-dro dhe 1780.

Kensa profyans an dowrgleudh o gans ynjynor Kernowek John Edyvean yn 1773. Y dybyans o dhe vyldya dowrgleudh a Borth Gluwyan dre bluwow a-bervedh y'n pow ha dhana dehweles dhe Dewyn Blustry. Y borpoas o ynperthi tewes mor, gommon ha meyn rag teylhe ha gwellhe tir. Edyvean a gavas Reyth an Governans war galan mis Ebrel 1773 a ros awtorita a dhowrgleudh 30 mildir (48 km), kyn ev dhe apperya klorek dhe gammgemeres pandr'a leveris rag an towlow dhe vos rag dowgleudh 13 mildir (21 km). An ynjynor John Harris a ros dustuni dhe gessedhek senedhek dhe surhe reyth rag an dowrgleudh, an kost anodho o estemyes dhe vos yntra £5,000 ha £6,000. Edyvean a dowlis arghasa'n kostow y honan.

Oberansow a dhallathas yn 1773, ha diw rann a veu byldyes. Yth esa gans an dhiw gwastas goleder dh'y junya gans glann an mor, mes ny veu'n dowrgleudh gorfennys byth. Y hevel bos rann an soth, a Lostyn Glas dhe Vrynn Riel ogas dhe Sen Kolom Woles, dallethys yn kensa. An rann ma a holyas an kettres 100 tros-hys (30 meter) hag o dew vildir (3.2 km) a-hys, mes martesen ny veu devnydhyes awos bos problemys ha'n dowrgleudh ow perthi dowr awos gweres tewesek. Rann an north, a Benn Trenans ryb Porth Gluwyan, a holyas kettres 200 tros-hys (61 meter), a worfennas dhe Dhowrgwynn, le may feu lenwys gans Dowr Melynheyl. Edyvean a argemmynas rag 50 den abel y gorf yn 1776, a vynnsa bos pes 14 dinar (6 dinar y'n jydh hedhyw) pub dydh dhe gleudhya'n hyns-dowr. An rann ma o neb 4.5 mildir (7.2 km) a-hys hag y feu devnydhyes rag diw po teyr bledhen. Y hevel Edyvean dhe spena brassa rann y fortun war an ragdres, hag arghans y hwor ynwedh. Orth konvedhes y vos diwirhaval dhe dhaswaynya meur anodho, an ragdres a veu forsakyes, hag y ferwis y'n 1780ow.

Akont a oberans onan an gwastasys goleder a veu dyllys yn Cyclopaedia A. Rees yn 1805. Y teskrifas gwastas goleder serth esa gorherys gans prennyer. An skathow-tubb pedrek a veu dres dhe benn an dowrgleudh le may feu penn bleyn an skath fastyes orth medynor, ha penn keyn a vey fastyes orth lovanow. An lovanow a bassyas dhe ros ha dromm esa oberys gans jynn-mergh. Ha'n skath ow pleynya yn-bann, an karg a veyn a rolyas yn-nans an prennyer dhe'n treth a-woles. Y tevnydhyas an ros ha'n dromm dhe denna kistyow a synsas glow po tewes yn-bann a'n treth, dhe vos kargys y'n skathow.

Yn 1829, Richard Retallick, negesydh a Lyskerrys, a dhasserghas tybyans a dhowrgleudh yntra Sen Kolom ha Porth Gluwyan, esa rann a ragdres brassa dhe wul an porth gwiw rag devnydh yn misyow an hav. Y ros prospektus, mes avonsyans pella vyth na veu gwrys.

Dowrgleudh skathow-tubb a dhevnydhyas gwastasys goleder yn le lokyow dhe janjya nivelyow o'n hyns dowr. Rann an north a dhallathas dhe Benn Trenans, war an alsyow dhe'n north a Borth Gluwyan, ha holya hyns an Nans Melynheyl dhe'n est. Awos y vos war nivel ughella es an avon, yth esa res a bassya lies gover amal, hemma a veu gwrys dre vyldya gwaregow bras dhe-ves a'n avon, rag gwitha nivel an dowrgleudh. Brassa rann an hyns yw gweladow war vappa Ordnance Survey 1888, hag yma lies rann gweladow hwath war vappys arnowyth. An kensa gwarak o war-tu ha Trenans, gorherys gans chiow yn Porth Gluwyan lemmyn, mes an kettres 200 tros-hys (60 meter) a dhiskwedh y hyns nesogas. Dhe'n est a Borth Gluwyan o gwarak aral, a-dro dhe gevres a benngoverow ha gover, usi gweladow hwath ogas ha Bargen Tir Merdhin, tyller istorek Moreland. Dhe'n north a Velyn Retorrick, lergh a hol an hyns rag neb pellder, dhana yth esa gwarak aral dhe ostya'n gover a fros dhe'n soth ha junya'n Dowr Melynheyl a-ugh dhe'n melyn. Wosa treusi'n fordh a Lannhernow Bian dhe Lannhernow Woles, an lerhow a-do dhe Vargen Tir Nowyth ha Lannvian Wartha, ha dhe'n north a Gwithva Natur Lannvian Woles, a hol hyns an dowrgleudh.

An hyns a besyas dhe'n est, ow tremena dhe'n soth a vyldyansow dhe Drevedras, rag treusi'n fordh Densel Woles dhe Velinji. Lergh hanter-kylgh a dhiskwedh an hyns, usi kemerys gans hyns-margh dhe'n est a Velinji, wosa treusi gover amal aral. An dowrgleudh a dhrehedhas Plansva Menadew, ha pesya a-hys amal an north, le may hedhas, neb 0.5 mildir (0.8 km) dhe-ves a Dhowrgwynn.

Rann an soth a dhallathas dhe Lostyn Glas, le mayth yw tyller an gwastas golder hwath gweladow yn amal an alsyow. Yth eth dhe'n est, kyns kamma dhe'n soth ha dhana dhe'n north a-dro dhe Borthveur ha Porth Gwartha, lemmyn rann a Dewyn Plustry. A Borth, y treylyas dhe'n est, ow holya'n kettres 100 tros-hys (30 meter). Y hyns yw markyes gans lies or ke hag ow neshe Sen Kolom Woles. Pons derowel a gar an hyns-kerdhes a Sen Kolom Woles dhe Bennros dre hyns an dowrgleudh. Y treylyas dhe'n soth-est dhe dhrehedhes Hyns an Priorji, ha dhana pesya dhe'n est war-tu ha Melyn Riel. Ogas dhe dhibarthva Fordh an Priorji ha'n A3059 Fordh Riel, y treylyas dhe'n soth, dhe worfenna le may kas an fordh vian dhe Heydhlan Riel an A3059.

Kenskrif gwitha hendhyskoniethel a veu gwrys yn 2008 pan vynnas Dowr Soth West daskorra piblinen skoll dhe Borth. Rann der an dowrgleudh a dhiskwedhas, kyn feu gwrys kensa kowansow  dhe wul terras, ny veu gorfennys an dowrgleudh dhe'n tyller na. Dell leveris a-ugh, y holir meur a hyns north an dowrgleudh gans lerghow-kerdhes hedhadow ha bos rannow y'n soth gweladow hwath, yn unn gomprehendya pons koth usi ynkleudhyes yn-dann ge.




#Article 610: Dowrgleudhyow Kastell-Nedh ha Tennant (359 words)


Dew dhowrgleudh junyes mes anserghek yn Kembra soth yw an Dowrgleudhyow Kastell-Nedh ha Tennant (Kembrek: Camlesi Castell-Nedd a Tennant; Sowsnek: Neath and Tennant Canals) usi styryes avel unn dowrgleudh yn fenowgh. Dowrgleudh Kastell-Nedh a ygeris a-dhyworth Glynn-Nedh dhe Velinkredhen, dhe'n soth a Gastell-Nedh, yn 1795 hag ystynnys dhe Vedh an Kowr yn 1799 rag provia frethterow gorholya gwell. Wosa lies ystynnans bian, y trehedhas y benn finek yn Lannsowel. Yth esa'n dowrgleudh 13.5 mildir (21.7 km) a-hys hag y komprehendyas 19 lok.

Dowrgleudh Tennant o displegyans a Dowrgleudh Glann-an-Wern, esa byldyes a-dreus dhe Geunegen Krumlyn dhe garya glow a-dhyworth glowva war y amal north dhe heylyn war an Dowr Nedh, henwys Red Jacket Pill (Morgleudh an Jerkyn Rudh). Y feu deges wosa 20 bledhen, mes brashes hag ystynnys a veu gans George Tennant yn 1818 dhe brovia junyans gorholadow a-'n Dowr Nedh dhe'n Dowr Tawe dhe Borth Lestri Abertawe. Rag moghhe kenwertha, y pyldyas ystynnans dhe vason Aberdulais, le may junyas gans Dowgleudh Kastell-Nedh. An ystynnans a veu byldyes heb Reyth an Governans hag yth esa delalyans hir ha Tennant owth assaya ervira dadhel gans perghen tir a-dro dhe hyns an dowrgleudh. Wosa ygeri, meur a draffik Dowrgleudh Kastell-Nedh a dhevnydhyas Dowrgleudh Tennant, awos Abertawe dhe brovia frethterow gwell rag treusworra gwara dhe worholyon. 

Devnydh a'n dowrgleudhyow rag gorholya a stoppyas y'n 1930ow, mes i a veu gweithys avel kanolyow dowr rag provia dowr dhe dhiwisyansow leel ha dhe Borth Lestri Abertawe. Kensa assay dasserghi'n dowrgleudh a dhallathas yn 1974 pan furvyas Kowethas Dowrgleudhyow Kastell-Nedh ha Tennant. An rann dhe'n north a Resolven a veu dasserghys y'n 1980ow diwedhes, ha'n dowrgleudh a-dhyworth Kastell-Nedh dhe Abergwared re beu dasserghys yn tiwettha. An ragdres a gomprehendyas an dasworra a dhowrbons Ynysbwllog, a gar an dowrgleudh a-ugh dhe'n dowr Nedh, yn unn dhevnydhya strethur 35 lath (32 meter) nowyth, krysys dhe vos an dowrbons unn-gwarak hirra yn Breten Veur. Nebes lettys a wort kyns gorfenna y dhassergans. Yn 2003 studhyans kollenwadowder a veu dyllys, ow kussulya y halsa'n dowrgleudh dos rann a rosreyth bian, mar pe junyes dre Borth Lestri Abertawe gans Dowrgleudh Abertawe dasserghys.

Rol a Dhowrgleudhyow yn Kembra

 (yn Sowsnek)




#Article 611: Dowrgleudh Lanngollen (254 words)


Dowrgleudh a dreus an or yntra Pow Sows ha Kembra yw an Dowrgleudh Lanngollen (Kembrek: Camlas Llangollen; Sowsnek: Llangollen Canal). An hyns-dowr a jun Lanngollen yn Pow Dinbygh, Kembra north, ha Hurleston yn Pow Ker soth, dre drev Ellesmere yn Pow Amothik. An hanow a veu gwrys y'n 1980ow avel klassans arnowyth rag rannow a'n Dowrgleudh Ellesmere istorek ha dowrgleudh-bosa gorholadow Lanngollen, an dhew a dheuth rann a Dhowrgleudh Kesunyans Pow Amothik yn 1846.

An dowrgleudh a der Ellesmere ha Whitchurch war y fordh a Langollen dhe Dhibarthva Hurleston, le may jun orth an Dowrgleudh Kesunyans Pow Amothik. Y feu byldyes y'n 19ves kansvledhen gans Thomas Telford hag yth yw 44 mildir (70.8 km) a-hys gans 21 lok. Dibarthva Trefrank Kembrek yw junyans gans an Dowrgleudh Trevaldwyn re beu dasygerys yn rann. Yma tri skorr le: kwarton mildir (0.4 km) dhe Ellesmere (ygor); tri mildir ha hanter (5.6 km) dhe Prees (mildir ha hanter ygor); ha mildir (1.6 km) dhe Egloswynn (kwarton mildir re beu dasygerys).

Porpas an dowrgleudh o karya glow, bryckys, kalgh ha horn a-dhyworth arenebedh diwysyansek Trerew Mabon dhe'n glannow ha citas yn Pow Sows. An dowrgleudh a gar dowr yntra Bolgh Dowrlamm an Nans Yeyn ha Dowrgleudh Kesunyans Pow Amothik, ow karya 50 milvil liter dhe Bow Ker keniver jorna.

Yma dowrbons dowrgleudh a-dreus dhe Nans Dowrdhuw ryb Keyn Meur henwys Dowrbons Ponskesellte (Traphont Pontcysyllte yn Kembrek). Yn 2009, y teuth 11 mildir (17.7 km) a'n dowrgleudh, yntra Pons Glesris ha Dowrlamm Bolgh an Nans Oor, dhe Ertachva an Bys.




#Article 612: Caroline Fox (193 words)


Skrifores dydhlyvrow ha lytherow a-dhyworth Kernow o Caroline Fox (24 mis Me 1819 – 12 mis Genver 1871). Hy dydhlyver a govadhas kovyow a lies person a vri.

Caroline Fox a veu genys war an 24ves a vis Me 1819 dhe Bennanserik, chi bras ogas dhe Aberfala. Hi o onan a bymp flogh an deviser Robert Were Fox, a-dhyworth teylu meur y vri yn Aberfala, ha'y wreg Maria Barclay. Krenoryon o'n dhew. Yowynkka hwor Barclay Fox, skrifer dydhlyvrow maga ta, hag Anna Maria Fox o Caroline.

Yth o Caroline aswonys yn ta avel skrifores dydhlyver, hag ynno kovyow a lies person gerys-da, kepar ha John Stuart Mill, John Sterling ha Thomas Carlyle. Rannow a hy dydhlyver ha hy lytherow (1835 - 1871) a veu dyllys gans an titel: Memories of Old Friends: Caroline Fox of Penjerrick, Cornwall (golegys gans H. N. Pym, 1881; nessa dyllans, 1882). Rann an gwersyon Viktoryanek a veu dyllys yn 1972.

Caroline Fox ha hy hwor a ros gweres orth fondya Kowethas Polyteknek Kernow Riel yn Aberfala.

Hi a verwis war an 12ves a vis Genver 1871 ha hi a veu ynkleudhyes yn Tir-Ynkleudhya an Grenoryon dhe Dhowr Budhek.




#Article 613: Jeffrey Dahmer (180 words)


Jeffrey Lionel Dahmer (/ˈdɑːmər/; 21ves a vis Me , 1960 – 28ves a vis Du, 1994), keffrys aswonys avel Dendhybrer Milwaukee po Best Milwaukee, o ladher kevresek ha peghador seks Amerikanek a wrug moldra ha diesela 17 den ha maw yntra 1978 ha 1991. Lies a'y dhiwettha moldransow a gomprehendyas seks gans tus marow, dendhybri, ha'n gwitha fast a eseli korfow - dell o usys oll po rann a'n eskern. 

Kyn feu va diagnosys gans disordyr personoleth amalek, disordyr personoleth skitsotypek, ha disordyr sykotek, Dahmer a veu barnys dhe vos yn laghel yagh y vrys yn y drial. Y feu konviktyes rag 15 a'n 16 moldrans a wrug yn Wiskonsin, hag y feu breujys gans 15 term a vewnans prisonyans war an 15ves a vis Hwevrer, 1992. Diwettha y feu breujys gans 16ves term a vewnans prisonyans rag moldrans a wrug yn Ohio yn 1978.

War an 28ves a vis Du, 1994, Dahmer a veu dornys erna ladhas ev gans Christopher Scarver, kesdriger prison dhe'n Columbia Correctional Institution yn Portage, Wiskonsin.

Rol a ladhoryon kevresek Amerikanek

Rol a dhendhybroryon Amerikanek




#Total Article count: 613
#Total Word count: 137067